4.

Ανέφερα στην αρχή των παρουσών προτάσεων τις αποφάσεις που εκδόθηκαν στις 27 Φεβρουαρίου 1980, επί της υποθέσεως 68/79, Just, και στις 27 Μαρτίου 1980 επί της υποθέσεως 61/79, Amministrazione Finanze κατά Denkavit Italiana, και σημείωσα ότι σ' αυτές τις υποθέσεις το ζήτημα της αποδόσεως εξετάστηκε με διαφορετική αφετηρία, δηλαδή σε σχέση με το γεγονός ότι οι αχρεωστήτως καταβληθέντες φόροι είχαν επιβληθεί από κράτη μέλη σε ιδιώτες, κατά παράβαση κοινοτικών διατάξεων. Παρόλα αυτά, μπορούν να αντληθούν από αυτές τις δύο αποφάσεις χρήσιμα για την επίλυση της προκειμένης υποθέσεως στοιχεία. Ειδικότερα αναφέρομαι στην ακόλουθη σκέψη, την περιεχόμενη αυτούσια στην απόφαση Just και με ελαφρές μεταβολές στην απόφαση Denkavit (25η σκέψη των αντιστοίχων αποφάσεων): «ελλείψει κοινοτικής κανονιστικής ρυθμίσεως περί αποδόσεως αχρεωστήτως εισπραχθέντων εθνικών φόρων, εναπόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους να προσδιορίσει τα αρμόδια δικαστήρια και να ρυθμίσει τις διαδικαστικές λεπτομέρειες των ενδίκων μέσων που αποσκοπούν στο να διασφαλίσουν την προστασία των δικαιωμάτων που οι ιδιώτες αντλούν από το άμεσο αποτέλεσμα του κοινοτικού δικαίου...». Περαιτέρω το Δικαστήριο έθεσε δύο όρια στην ελευθερία των κρατών να ρυθμίζουν αυτό το θέμα: οι διαδικαστικές προϋποθέσεις δεν μπορούν να είναι λιγότερο ευνοϊκές από αυτές που αφορούν παρόμοια ένδικα μέσα εσωτερικής φύσεως και δεν πρέπει, σε καμιά περίπτωση, να καθιστούν στην πράξη αδύνατη την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει το κοινοτικό δίκαιο. Τέλος, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι συμβιβάζονται μ' αυτό το δίκαιο ενδεχόμενοι εθνικοί κανόνες που λαμβάνουν υπόψη τη μετακύλιση επί των αγοραστών, μέσω των τιμών, του ποσού των αχρεωστήτως καταβληθέντων από τις επιχειρήσεις φόρων ή που λαμβάνουν υπόψη τη ζημία που προκλήθηκε λόγω του ότι φορολογικά μέτρα εισάγοντα διακρίσεις ή προστατευτικά μέτρα είχαν ως αποτέλεσμα να περιορίσουν τον όγκο των εισαγωγών. Νομίζω ότι αυτή η πρόσφατη θέση που έλαβε το Δικαστήριο αξίζει να υπομνησθεί και αυτό, για διάφορους λόγους. Πρώτον, παρόλον ότι είναι αληθές ότι αναφέρεται ρητώς στην περίπτωση αποδόσεως αχρεωστήτως καταβληθέντων εθνικών φόρων, δεν μου φαίνεται αυθαίρετο να γίνει επέκταση της ratio στην απόδοση αχρεωστήτως εισπραχθέντων από τις εθνικές αρχές νομισματικών εξισωτικών ποσών. Στην πραγματικότητα, πρέπει να θεωρηθεί ως αχρεώστητη η είσπραξη τόσο εθνικών φόρων αντιθέτων προς τη Συνθήκη της Ρώμης όσο και εξισωτικών ποσών που αποδείχθηκαν αδικαιολόγητα, υπό το φως της κοινοτικής κανονιστικής ρυθμίσεως την οποία ερμήνευσε το Δικαστήριο (δεν πρέπει να λησμονείται ότι το ανίσχυρο κοινοτικού κανονισμού που αναγνωρίζει το Δικαστήριο ενεργεί ex tunc). Δεύτερον, ο κοινός αποφασιστικός παράγων στις δύο περιπτώσεις είναι η έλλειψη κοινοτικής κανονιστικής ρυθμίσεως περί του τρόπου αποδόσεως· τίποτα δεν εμποδίζει να θεσπισθεί αυτή η ρύθμιση από τον κοινοτικό νομοθέτη — και θα αποδεικνυόταν αντιθέτως, όπως θα έχω την ευκαιρία να το τονίσω, εξαιρετικά χρήσιμη —· ενόσω εξακολουθεί να ελλείπει, πρέπει να εφαρμόζεται το δίκαιο των κρατών μελών. Τα κράτη μέλη εισπράττουν τόσο τους εσωτερικούς φόρους όσο και τα νομισματικά εξισωτικά ποσά, τους πρώτους για ίδιο λογαριασμό — εξαιρέσει του ποσοστού του ΦΠΑ — τα δεύτερα για λογαριασμό της Κοινότητας, πάντοτε όμως δημιουργώντας διττή σχέση, σε δύο διακεκριμένες φάσεις: καταρχάς με τον ιδιώτη που καταβάλλει τα εν λόγω ποσά και, περαιτέρω, με την Επιτροπή στο πλαίσιο ευρύτερου λογαριασμού εσόδων και εξόδων της κοινής γεωργικής πολιτικής. Τρίτον, — και εδώ είναι το λεπτότερο σημείο της προκειμένης περιπτώσεως — το δικαίωμα επί της αποδόσεως του ιδιώτη, ο οποίος κατέβαλε φόρους αντίθετους προς το κοινοτικό δίκαιο, γεννάται απευθείας από την κοινοτική διάταξη που αναφέρει την απαγόρευση — και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο δεν εναπόκειται στις εθνικές έννομες τάξεις παρά να ρυθμίσουν τον τρόπο της αποδόσεως, ειδικότερα στο επίπεδο της διαδικασίας —, πρέπει να διερωτηθεί κανείς αν, παραλλήλως, το δικαίωμα επί της αποδόσεως αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών, ως νομισματικών εξισωτικών ποσών, απορρέει και αυτό από το κοινοτικό νομικό σύστημα. Μπορεί, πράγματι, να τονισθεί το γεγονός ότι, υπό το φως της αναγνωρίσεως του ανίσχυρου του κοινοτικού κανονισμού επί του οποίου στηρίχθηκε η είσπραξη, το ποσό φαίνεται να έχει εισπραχθεί από το κράτος μέλος, παρόλον ότι δεν υφίσταται το αρχικό έρεισμα του κοινοτικού δικαίου και θα μπορούσε να συναχθεί από αυτό ότι, δεδομένου ότι εξέλιπε η υποχρέωση του κράτους να καταβάλει το ποσό στην Κοινότητα, προκλήθηκε αδικαιολόγητος πλουτισμός αυτού του ίδιου κράτους που πρέπει να εκτιμηθεί στο σύνολο του (δηλαδή επίσης υπό το πρίσμα των ουσιωδών αποτελεσμάτων και, συνεπώς, του δικαιώματος επί της αποδόσεως), σύμφωνα με το εσωτερικό του δίκαιο. Κατά τη γνώμη μου, όμως, — μη λαμβανομένων υπόψη των δυσχερειών που προκύπτουν όταν το εισπραχθέν ποσόν ήδη χρησιμοποιήθηκε για λογαριασμό της Κοινότητας — αυτή η άποψη θα κατέληγε στο να αγνοεί το γεγονός ότι, κατά το χρονικό σημείο της εισπράξεως, η επιβαλλομένη στους ιδιώτες υποχρέωση προέκυπτε από κοινοτικό κανόνα και ότι δεν θα ήταν δίκαιο να αφεθεί ο ιδιώτης χωρίς την αντίστοιχη προστασία του κοινοτικού δικαίου, που συνίσταται στο ευεργέτημα της γενικής αρχής της «αναζητήσεως του αχρεωστήτου». Νομίζω, επομένως, ότι το δικαίωμα επί της αποδόσεως των καταβληθέντων, ως κοινοτικών επιβαρύνσεων, ποσών στην περίπτωση μερικώς ή συνολικά αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών απορρέει από την κοινοτική έννομη τάξη και, ακριβώς, από την προαναφερθείσα γενική αρχή που ισχύει σε όλα τα κράτη μέλη και αποτελεί τμήμα αυτής της έννομης τάξης. Ο παραλληλισμός με τις υποθέσεις Just και Denkavit πρέπει, συνεπώς, να εξετασθεί από την άποψη του σκοπού των ενδίκων μέσων που ασκεί ο έχων δικαίωμα επί της αποδόσεως των καταβληθέντων ποσών αυτά τα ένδικα μέσα αποσκοπούν στο να διασφαλίσουν την προστασία των δικαιωμάτων που απονέμει στους ιδιώτες η κοινοτική έννομη τάξη και, ακριβέστερα, στην προκειμένη περίπτωση, την προστασία του κοινοτικού δικαιώματος επί της αναζητήσεως του αχρεωστήτου. Κατά συνέπεια, οι περιοριστικές προϋποθέσεις που αναφέρει το Δικαστήριο στις αποφάσεις Just και Denkavit πρέπει και αυτές να επιβεβαιωθούν. Στο πλαίσιο της νομολογίας του Δικαστηρίου περί αναζητήσεως του αχρεωστήτου, πρέπει, τέλος, να υπομνησθεί και η απόφαση που εκδόθηκε στις 5 Μαρτίου 1980 επί της υποθέσεως 265/78, Ferwerda. Το ερμηνευτικό προς επίλυση πρόβλημα αφορούσε, στην εν λόγω υπόθεση, σε περίπτωση κατά την οποία εθνική διοίκηση απαιτούσε από εξαγωγέα την απόδοση ποσών που του είχε καταβάλει αχρεωστήτως, ως επιστροφές κατά την εξαγωγή. Το Δικαστήριο αναφέρθηκε, ωστόσο, στην κατηγορία των σχετικών με την απόδοση ποσών εισπραχθέντων για λογαριασμό της Κοινότητας διαφορών για να δεχθεί ότι αυτές οι διαφορές ανήκουν στην αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων και πρέπει να επιλύονται από αυτά κατ' εφαρμογή του εθνικού δικαίου, στο μέτρο που το κοινοτικό δίκαιο δεν έχει ακόμα ρυθμίσει το θέμα (σκέψη 10). Το Δικαστήριο, επέμεινε συγχρόνως στην εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων που παράγουν άμεσο αποτέλεσμα και επιβεβαίωσε τις δύο περιοριστικές προϋποθέσεις της παραπομπής στο εθνικό δίκαιο που είχαν ήδη διευκρινιστεί με την προαναφερθείσα απόφαση Just της 27ης Φεβρουαρίου 1980. Η συνέχιση του προσανατολισμού της νομολογίας του Δικαστηρίου επί του θέματος της αποδόσεως αχρεωστήτως εισπραχθέντων ποσών βάσει κοινοτικού κριτηρίου εκτιμήσεως (είτε διότι είναι αντίθετο προς τις κοινοτικές απαγορεύσεις είτε λόγω πεπλανημένης ερμηνείας των κοινοτικών διατάξεων είτε λόγω της εφαρμογής κοινοτικών διατάξεων που αργότερα αποδείχτηκαν ανίσχυρες) μου φαίνεται, επομένως, πρόδηλη.