ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΉ BO VESTERDORF ΠΟΥ ΟΡΊΣΤΗΚΕ ΓΙΑ ΝΑ

ΑΣΚΉΣΕΙ ΚΑΘΉΚΟΝΤΑ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ

της 10ης Ιουλίου 1991 ( *1 )

Περιεχόμενα

Εισαγωγή Τα διαρθρωτικά προβλήματα της αγοράς πολυπροπυλενίου από το 1977 έως το 1983 Ι — Γενικό μέρος Α — Τα ζητήματα διοικητικής διαδικασίας 1. Η εξέλιξη της διοικητικής διαδικασίας 2. Οι κύριες απόψεις των προσφευγουσών 3. Η φύση των υποθέσεων ανταγωνισμού 4. Ο τρόπος εργασίας εντός της Επιτροπής α) Η εσωτερική οργάνωση των εργασιών της Επιτροπής β) Ο σύμβουλος επί των ακροάσεων 5. Η πρόσβαση στον σχετικό φάκελο α) Η έκθεση του συμβούλου επί των ακροάσεων β) Τα εσωτερικά έγγραφα εργασίας σχετικά με τη συνέντευξη τόπου γ) Άλλα ζητήματα αναφορικά με την πρόσβαση στα σχετικά έγγραφα και τη γνωστοποίηση στις επιχειρήσεις του αποδεικτικού υλικού 6. Μεταβολή της νομικής εκτιμήσεως κατά τη διάρκεια της διαδικασίας 7. Τα πρακτικά των ενώπιον της Επιτροπής ακροάσεων Β — Η αιτιολογία της αποφάσεως 1. Η υποχρέωση, γενικώς, αιτιολογίας 2. Η υποχρέωση της Επιτροπής να εκθέτει στην απόφαση της τις εκτιμήσεις της ως προς τα αποδεικτικά στοιχεία και τους ισχυρισμούς που προβλήθηκαν πριν από την έκδοση της αποφάσεως 3. Οι εξατομικεύσεις στην απόφαση 4. Η ερμηνεία του άρθρου 85 από τυπική άποψη Γ — Η έννοια της « επιχειρήσεως » ως « υποκειμένου της πράξεως » Δ — Η ερμηνεία του άρθρου 85 1. Εισαγωγή 2. Η έννοια της συμφωνίας 3. Η έννοια της εναρμονισμένης πρακτικής α) Παρουσίαση του προβλήματος β) Η σημασία του ζητήματος όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση γ) Λόγοι και επιχειρήματα των διαδίκων δ) Το ιστορικό πλαίσιο ε) Η νομολογία του Δικαστηρίου όσον αφορά την έννοια της εναρμονισμένης πρακτικής στ) Οι επί του ζητήματος παρατηρήσεις των γενικών εισαγγελέων του Δικαστηρίου ζ) Η επιστήμη η) Το σημείο αφετηρίας της ερμηνείας θ) Προϋποθέτει η « εναρμονισμένη πρακτική » ορισμένη συμπεριφορά στην αγορά; ι) Η υφή των δύο μορφών παραβάσεως 4. Eívat δυνατό να διατυπωθεί μια θεωρία περί αποπείρας στο πλαίσιο του άρθρου 85; 5. Αποτελούσε εξ αντικειμένου η συμπεριφορά των επιχειρήσεων το κατάλληλο μέσον; 6. Υφίσταται μία συμφωνία και μία εναρμονισμένη πρακτική; 7. Υφίσταται συλλογική ευθύνη κατά το άρθρο 85, παράγραφος 1 ; Ε — Γενικές παρατηρήσεις σχετικά με την εκτίμηση των αποδείξεων καθώς και με τις κατηγορίες αποδείξεων και τις αποδείξεις 1. Γενικά 2. Η ελεύθερη εκτίμηση των αποδείξεων 3. Η διά μαρτύρων απόδειξη 4. Οι έγγραφες αποδείξεις 5. Οι οικονομικές αναλύσεις 6. Τιμές-στόχοι και ποσότητες-στόχοι ως αντικείμενο συμφωνίας ή εναρμονίσεως ΣΤ — Αποδεικνύεται η σύμπραξη; 1. Εισαγωγή 2. Οι φερόμενες συμφωνίες σχετικά με τις κατώτατες τιμές 3. Η παράταση της συμφωνίας σχετικά με τις κατώτατες τιμές 4. Οι μεταξύ παραγωγών συναντήσεις 5. Η εκτίμηση της καταστάσεως το 1977 6. Η εκτίμηση της καταστάσεως το 1978 7. Η εκτίμηση της καταστάσεως το 1979 8. Οι σχετικές με τιμές πρωτοβουλίες α) Η σχετική με τιμές πρωτοβουλία από τον Ιούλιο μέχρι τον Δεκέμβριο του 1979 β) Από τον Ιανουάριο μέχρι τον Μάιο του 1981 γ) Από τον Αύγουστο μέχρι τον Δεκέμβριο του 1981 δ) Οι περίοδοι από τον Ιούνιο μέχρι τον Ιούλιο του 1982 και από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Νοέμβριο του 1982 ε) Η λήξη της σχετικής με τις τιμές συμπράξεως 9. Τα συστήματα των ποσοστώσεων α) Το σύστημα όσον αφορά το 1980 β) Η περίοδος 1981-1982 1981 1982 γ) Τα συστήματα ποσοστώσεων κατά το 1983 10. «Διαχείριση λογαριασμών (πελατών)-account management» και «διακίνηση λογαριασμών ( πελατών )-account leadership » 11. Άλλα συνοδευτικά μέτρα Ζ — Η παραγραφή II — Η εξέταση των κατ' ιδίαν υποθέσεων Α — Η Rhône-Poulenc ( υπόθεση Τ-1/89) Β — Η Petrofina ( υπόθεση Τ-2/89 ) Γ — Η Atochem (υπόθεση Τ-3/89) Δ — Η BASF ( υπόθεση Τ-4/89 ) Ε — Η Anic ( Enichem υπόθεση Τ-6/89 ) ΣΤ — Η Hercules ( υπόθεση Τ-7/89 ) Ζ — Η DSM ( υπόθεση Τ-8/89 ) Θ — Η Hoechst ( υπόθεση Τ-10/89 ) Ι — Η Shell ( υπόθεση Τ-11/89 ) ΙΑ — Η Solvay ( υπόθεση Τ-12/89 ) IB — Η ICI (υπόθεση Τ-13/89) ΙΓ — Η Montedipe( υπόθεση Τ-14/89) ΙΔ — Η Chemie Linz ( υπόθεση Τ-15/89 ) III — Τα σχετικά με τις κυρώσεις ζητήματα Α — Η πολιτική της Επιτροπής όσον αφορά τα πρόστιμα Β — Έλαβε η Επιτροπή υπόψη όλους τους ουσιώδεις παράγοντες; Γ — Οι ελαφρυντικές περιστάσεις Δ — Η μείωση των προστίμων ως συνέπεια της ακυρώσεως ορισμένων τμημάτων της αποφάσεως Ε — Οφείλει η Επιτροπή να καταρτίσει «κατάλογο »προστίμων; ΣΤ — Η έκταση ή η ένταση της συμμετοχής των διαφόρων επιχειρήσεων 1. Η έκταση όπως αυτή εκτίθεται στην απόφαση της Επιτροπής 2. Οι τέσσερις μεγάλοι παραγωγοί 3. Οι λιγότερο σημαντικοί παραγωγοί IV — Συμπέρασμα

Κύριε Πρόεδρε,

Κύριοι δικαοτές,

Εισαγωγή

Κατόπιν προτάσεως του πρώτου τμήματος, το Πρωτοδικείο αποφάσισε εν ολομέλεια, στις 16 Νοεμβρίου 1989, να ορίσει στις υποθέσεις Τ-1/89 έως Τ-4/89 και Τ-6/89 έως Τ-15/89 (πολυπροπυλένιο) γενικό εισαγγελέα. Στη συνέχεια, ο Πρόεδρος του Πρωτοδικείου όρισε εμένα για την άσκηση του έργου αυτού. Από την εξέταση της δικογραφίας και όσα προέκυψαν κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση το Πρωτοδικείο σχημάτισε την πεποίθηση ότι στις υποθέσεις αυτές συντρέχουν πλήρως τα κριτήρια για ορισμό γενικού εισαγγελέα, όπως ήδη καθορίζονται στον Κανονισμό Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, δηλαδή ότι τα νομικά και πραγματικά προβλήματα της υποθέσεως επιβάλλουν τον ορισμό γενικού εισαγγελέα.

Οι υποθέσεις αφορούν την απόφαση της Επιτροπής της 23ης Απριλίου 1986, σχετικά με τη διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ (IV-31.149 — Πολυπροπυλένιο, ΕΕ L 230, σ. 1 ). Με την απόφαση αυτή, η Επιτροπή επέβαλε σε δέκα πέντε επιχειρήσεις της χημικής βιομηχανίας βαριά πρόστιμα λόγω της συμμετοχής τους, κατά τη διάρκεια ορισμένων περιόδων διαφορετικής διάρκειας, από τα μέσα του 1977 μέχρι, εν πάση περιπτώσει, τον Νοέμβριο του 1983, σε μια συμφωνία και εναρμονισμένη πρακτική, δημιουργώντας έτσι μια σύμπραξη περί των τιμών και εισάγοντας ένα σύστημα ποσοστώσεων και άλλα μέτρα προς στήριξη της συμπράξεως τους περί των τιμών. Επιπλέον, η Επιτροπή διέταξε τις επιχειρήσεις να θέσουν τέρμα στις παραβάσεις.

Κατόπιν τούτου, δέκα τέσσερις από τις δέκα πέντε επιχειρήσεις άσκησαν προσφυγή, ζητώντας όλες, με ορισμένες ελαφρές παραλλαγές στη διατύπωση των κατ' ιδίαν αιτημάτων, την ακύρωση της αποφάσεως, επικουρικώς δε την ακύρωση ή τη μείωση των επιβληθέντων προστίμων. Με Διάταξη του Πρωτοδικείου, της 25ης Σεπτεμβρίου 1990, αποφασίστηκε η συνεκδίκαση των δέκα τεσσάρων υποθέσεων προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας.

Πέραν μιας σειράς, τυπικής φύσεως, αντιρρήσεων ως προς τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή ενήργησε στο πλαίσιο των υποθέσεων αυτών κατά τη διοικητική διαδικασία, οι προσφυγές αφορούν σημαντικά ζητήματα ερμηνείας του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ. Τα ζητήματα αυτά αναλύονται λεπτομερώς σ' όλα τα έγγραφα της διαδικασίας, η απόφαση δε που θα εκδοθεί επ' αυτών θα έχει μεγάλη σημασία για την εφαρμογή στο μέλλον του άρθρου 85. Το Πρωτοδικείο θα ενθυμείται ότι κατά τη διάρκεια της επ' ακροατηρίου συζητήσεως η Επιτροπή έφθασε μέχρι του σημείου να δηλώσει ότι αν δεν γίνουν δεκτές οι βασικές απόψεις της ως προς την ερμηνεία και την εφαρμογή του άρθρου 85, το άρθρο αυτό θα πρέπει να τροποποιηθεί. Το ζήτημα της ερμηνείας της εννοίας της « εναρμονισμένης πρακτικής» του άρθρου 85 αποτελεί ένα πρώτο σημαντικό, εν προκειμένω, θέμα εκτός αν φυσικά μπορεί, γενικώς, να διαπιστωθεί ότι όλα τα αναφερόμενα από την Επιτροπή στοιχεία συνιστούν « συμφωνίες » κατά την έννοια του άρθρου 85. Το ζήτημα εν προκειμένω είναι αν ορθώς η Επιτροπή φρονεί ότι, αφ' ης στιγμής έχει πραγματοποιηθεί « εναρμόνιση », υφίσταται και εναρμονισμένη, κατά την έννοια του άρθρου 85, πρακτική ή αν πρέπει, επιπλέον, να υπάρχει και « πρακτική » κατά την υποστηριζόμενη από τις προσφεύγουσες έννοια, δηλαδή ότι αποδεδειγμένως επιδιώχθηκε η εφαρμογή του αντικειμένου της « εναρμονίσεως » στην αγορά με άμεσες ενέργειες έναντι των πελατών των επιχειρήσεων ώστε να επέλθει το αποτέλεσμα αυτό. 'Ενα άλλο βασικό πρόβλημα συνίσταται στο ζήτημα σε nota έκταση « συμφωνίες-πλαίσιο », που αποτέλεσαν το αντικείμενο έντονης συζητήσεως μεταξύ των διαδίκων, είναι δυνατό να αποτελούν συμφωνία κατά την έννοια του άρθρου 85, τη στιγμή που, αφενός, τίποτα δεν επιτρέπει να υποτεθεί ότι οι ενέργειες που αποφασίστηκαν στη συνέχεια ερείδονταν κυρίως επί μιας συμφωνίας μελλοντικής συνεργασίας μεταξύ των προσφευγουσών, ενώ, αφετέρου, μπορεί να ληφθεί ως δεδομένο ότι εφαρμόστηκε ένας σημαντικός αριθμός μέτρων, κάθε ένα από τα οποία μπορεί να υποστηριχθεί ότι στηρίζεται σε συμφωνίες ή συνιστά εναρμονισμένη πρακτική, και τα οποία γενικώς εμφανίζονταν με ορισμένη δομή και ήταν, σε σημαντικότατο βαθμό, συστηματοποιημένα. Το ζήτημα της ατομικής συμμετοχής των προσφευγουσών είναι το τρίτο κύριο πρόβλημα. Το ζήτημα αυτό αναλύεται σε δύο στοιχεία, δηλαδή, αφενός, τα προβλήματα αποδείξεως και, αφετέρου, το ζήτημα της ευθύνης για τη σύμπραξη ή τη συνεργασία ή, όπως χαρακτηρίστηκε κατά τη διαδικασία, το ζήτημα της συλλογικής ευθύνης ή της συλλογικής παραβάσεως του νόμου.

Μια ολόκληρη σειρά αντιρρήσεων τυπικού χαρακτήρα απαντά στις περισσότερες από τις διαδικασίες, τα δε βασικά προβλήματα που μόλις περιέγραψα είναι κοινά, με ελάχιστες εξαιρέσεις, σε όλες τις υποθέσεις. Το ίδιο ισχύει όσον αφορά το ζήτημα των κυρώσεων. Αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος για τον οποίο αποφάσισα να ακολουθήσω την εξής σειρά στις προτάσεις μου. Θα αρχίσω με ένα γενικό μέρος, εξετάζοντας τα τυπικά ελαττώματα της αποφάσεως της Επιτροπής, το ζήτημα της ερμηνείας και εφαρμογής του άρθρου 85 καθώς και τις γενικές αρχές που μπορούν να ληφθούν υπόψη, όσον αφορά το ζήτημα της αποδείξεως παραβάσεων σε υποθέσεις όπως οι παρούσες. Στη συνέχεια, πρόκειται να εξετάσω, στο δεύτερο μέρος των προτάσεων μου, κάθε υπόθεση χωριστά προκειμένου να καθοριστεί η κατάσταση κάθε προσφεύγουσας από απόψεως αποδείξεων. Τέλος, στο τρίτο μέρος, θα ασχοληθώ με το ζήτημα των κυρώσεων.

Τα διαρθρωτικά προβΑήματα της αγοράς πολνπροπνΑεφίον από το 1977 έως το 1983

Όπως προκύπτει από πολλές δηλώσεις, που περιλαμβάνονται στη δικογραφία ή έγιναν κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, όπως επίσης και από την απόφαση της Επιτροπής, οι υπό κρίση υποθέσεις χαρακτηρίζονται από τα σημαντικά διαρθρωτικά προβλήματα που ανέκυψαν στην αγορά πολυπροπυλενίου από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 μέχρι τις αρχές τις δεκαετίας του 1980. Το πρόβλημα συνίστατο στη σημαντική πλεονάζουσα ικανότητα παραγωγής η οποία συνεπήγετο χαμηλή αποδοτικότητα για τους παραγωγούς και, συχνά, μεγάλες ζημίες στην παραγωγή πολυπροπυλενίου. 'Οπως η Επιτροπή αναφέρει στην απόφαση της (αιτιολογική σκέψη 12), οι πολύ δαπανηρές επενδύσεις παραγωγής συνεπάγονται τόσο υψηλό σταθερό κόστος ώστε μια αποδεκτή αποδοτικότητα να εξαρτάται σε σημαντική έκταση από τον υψηλό βαθμό χρησιμοποιήσεως της ικανότητας παραγωγής. Μετά τη λήξη ισχύος, κατά το 1977, διαφόρων διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και βασιζόμενοι στις πολύ αισιόδοξες προβλέψεις ως προς την εξέλιξη της ζητήσεως, επτά νέοι παραγωγοί της Δυτικής Ευρώπης άρχισαν το 1977 την παραγωγή πολυπροπυλενίου, πράγμα που είχε ως συνέπεια τη σημαντικότατη αύξηση της ικανότητας παραγωγής χωρίς ανάλογη, έστω και κατά προσέγγιση, αύξηση της ζητήσεως κατά τα επόμενα έτη. Νομίζω ότι δεν είναι αναγκαία για την έκδοση αποφάσεως μια πλέον εμπεριστατωμένη μελέτη των λόγων για τους οποίους δημιουργήθηκε αιφνιδίως μια τέτοια πλεονάζουσα ικανότητα παραγωγής, ενώ, όπως θα καταδειχθεί κατωτέρω, είμαι σύμφωνος με την Επιτροπή ότι το ζήτημα αν και κατά πόσο ορισμένες επιχειρήσεις έλαβαν, στο πλαίσιο του οικείου βιομηχανικού τομέα, κρατικές ενισχύσεις, στερείται παντελώς σημασίας.

Όταν σε μια οικονομία της αγοράς εμφανίζεται πλεονάζουσα ικανότητα παραγωγής σε συγκεκριμένο τομέα, επιβάλλεται μακροπρόθεσμα, εφόσον δεν σημειωθεί μεταβολή των συνθηκών, η μείωση της ικανότητας αυτής. Η Επιτροπή διευκρίνισε επίσης (αιτιολογική σκέψη 13 της αποφάσεως της ) ότι το 1982 διατυπώθηκε μια πρόταση περί μειώσεως της ικανότητας παραγωγής στο πλαίσιο σχετικών συζητήσεων. Εντούτοις, η Επιτροπή δεν δέχθηκε τη δημιουργία « συμπράξεως λόγω κρίσεως » που προτάθηκε από μια από τις επιχειρήσεις, εφόσον κάτι τέτοιο θα συνεπήγετο « απαράδεκτους περιορισμούς στον ανταγωνισμό, όπως είναι ο καθορισμός τιμών ή ποσοστώσεων ».

Σε περίπτωση πλεονάζουσας ικανότητας παραγωγής σε μια αγορά, οι υφιστάμενες επιχειρήσεις, που βλέπουν την άφιξη νέων ανταγωνιστών στην αγορά αυτή, κατά κανόνα είτε προσπαθούν να εξουδετερώσουν τους νεοαφι-χθέντες μέσω ανταγωνισμού, είτε σταματούν ή μειώνουν οι ίδιες την παραγωγή τους, είτε προσπαθούν να καταλήξουν σε ένα « διακανονισμό » με τις νέες επιχειρήσεις ( 1 ). Δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις που βρίσκονται σε μία κατάσταση όπως αυτή που υφίστατο στην αγορά πολυπροπυλενίου το 1977 αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο να αποφύγουν έναν καταστροφικό ανταγωνισμό τιμών που είναι δυνατό να θέσει σε κίνδυνο σημαντικότατες επενδύσεις σε εγκαταστάσεις που έχουν πραγματοποιηθεί και έρχονται σε συνεννοήσεις μεταξύ τους ώστε να επιβιώσουν προσωρινώς εν αναμονή καλυτέρων ημερών. Εν προκειμένω, επήλθε κάποια μείωση, κατά το μάλλον ή ήττον εκουσίως, αλλά η μείωση αυτή δεν ήταν αποφασιστική και η κρίση στη βιομηχανία διήρκεσε, εν πάση περιπτώσει, έξι έτη. 'Ετσι, η κρίση διήρκεσε τελικά επί μακρόν, πολύ περισσότερο ίσως απ' ό,τι είχαν πιστέψει οι οικείες επιχειρήσεις, πράγμα που οφειλόταν ιδίως στις άμεσες και έμμεσες συνέπειες της δεύτερης μεγάλης αυξήσεως της τιμής πετρελαίου το 1979 και της συνακόλουθης σημαντικής ανόδου των τιμών του προπυλενίου, που αποτελεί πρώτη ύλη, καθώς και στη γενική οικονομική ύφεση με επακόλουθο την εξασθένιση της ζητήσεως.

Οι θεωρήσεις αυτές θέτουν ένα από τα βασικά προβλήματα του δικαίου του ανταγωνισμού, δηλαδή σε ποια έκταση και σε ποιο πλαίσιο μπορούν επιχειρήσεις, που συνήθως ανταγωνίζονται η μία την άλλη, να συνεργάζονται νομίμως για την προάσπιση των κοινών τους συμφερόντων, αυτό δε' είτε συστηματικώς στο πλαίσιο ενώσεων ανά κλάδο ή άλλων παρομοίων, είτε συγκεκριμένως όταν ανακύπτουν ιδιαίτερα προβλήματα. Αφενός μεν, είναι αναντίρρητο ότι, όπως και οι εργαζόμενοι, οι επιχειρήσεις είναι ελεύθερες να συγκροτούν ενώσεις και έχουν το δικαίωμα να προασπίζονται τα οικονομικά τους συμφέροντα έναντι αρχών και άλλων προσώπων, αφετέρου δε, είναι εξίσου αναμφισβήτητο ότι είναι αποφασιστικής για το δημόσιο συμφέρον σημασίας να μη νοθεύεται, από το γεγονός αυτό, ο ανταγωνισμός εντός της κοινής αγοράς ( βλ. άρθρο 3, στοιχείο στ, της Συνθήκης ΕΟΚ ). Κατ' αυτόν τον τρόπο, πρέπει να διασφαλίζεται η ισορροπία μεταξύ, αφενός μεν, των συμφερόντων των οικείων επιχειρήσεων, αφετέρου δε, της μέριμνας ότι οι καταναλωτές και τα άλλα πρόσωπα που δρουν στην αγορά δεν θα υφίστανται απαράδεκτες τιμές ή συνθήκες εμπορίας.

Μπορεί επομένως να θεωρηθεί ως μία δύσκολη πλεύση μεταξύ Σκύλλας και Χάρυβδης η προσπάθεια εκτιμήσεως των δυσκολιών συνεργασίας που έχουν οι επιχειρήσεις Kat του χρονικού σημείου κατά το οποίο γίνεται υπέρβαση της διαχωριστικής γραμμής μεταξύ θεμιτών διαπραγματεύσεων και αθεμίτων συμφωνιών ή πρακτικών. Όπως έχει επισημάνει και ο γενικός εισαγγελέας Sir Gordon Slynn ( 2 ), το γεγονός ότι μια επιχείρηση συμμετέχει σε μία συνάντηση, όπου άλλες επιχειρήσεις συνάπτουν συμφωνίες ικανές να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό, δεν συνεπάγεται, αυτό καθεαυτό, ότι η πρώτη επιχείρηση πρέπει να θεωρηθεί ότι συμμετέχει σε συμφωνία ή εναρμονισμένη πρακτική. Είναι πράγματι δυνατό ο εκπρόσωπος της επιχειρήσεως να έχει μεταβεί στη συνάντηση, πιστεύοντας ότι η ημερήσια διάταξη δεν περιλαμβάνει κανένα ύποπτο σημείο και, όπως αναφέρθηκε, πρέπει να αναγνωρίζεται στις επιχειρήσεις ορισμένη ελευθερία ως προς τη συζήτηση κοινών προβλημάτων. Αντιθέτως, θα πρέπει να αντιμετωπίζονται δραστικά οι προσπάθειες υπονομεύσεως μιας από τις σημαντικότερες λειτουργίες της αγοράς, δηλαδή του ελεύθερου σχηματισμού των τιμών, και, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται σε επισφαλή θέση η επιχείρηση η οποία, επί αρκετά μακρά περίοδο, αποστέλλει συνεργάτες της σε πολλές συναντήσεις όπου συζητούνται μέτρα, κατανοητά ίσως από την πλευρά των επιχειρήσεων λόγω των δυσχερειών που υφίστανται στον οικείο τομέα, αλλά τα οποία δυσχερώς συμβιβάζονται με το άρθρο 85, παράγραφος 1.

Όπως το Δικαστήριο αποφάνθηκε με την απόφαση του Züchner ( 3 ), η απαίτηση αυτοτέλειας, που αναγνωρίζει το περί ανταγωνισμού κοινοτικό δίκαιο, αντιτίθεται « αυστηρώς σε κάθε άμεση ή έμμεση επαφή μεταξύ των επιχειρηματιών (... ), η οποία έχει ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα τη δημιουργία συνθηκών ανταγωνισμού που δεν αντιστοιχούν προς τις κανονικές συνθήκες της εν λόγω αγοράς, λαμβανομένων υπόψη της φύσεως των προϊόντων ή των παρεχομένων υπηρεσιών, της σπουδαιότητος και του αριθμού των επιχειρήσεων και του όγκου της αγοράς αυτής ». Αντιθέτως, το δίκαιο του ανταγωνισμού δεν αποκλείει, όπως είναι φυσικό, τις επαφές, αυτές καθεαυτές, μεταξύ επιχειρήσεων.

Ι — Γενικό μέρος

Α — Τα ζητήματα διοικητικής διαδικασίας

Όλες οι προσφεύγουσες προέβαλαν, μετά ποικίλλουσας επιτάσεως και βάσει διαφορετικών συνδυασμών, ότι η προσβαλλόμενη απόφαση πάσχει μία σειρά ελαττωμάτων τυπικού χαρακτήρα. Για την εκτίμηση των επιχειρημάτων αυτών είναι χρήσιμο να εξεταστεί, πρώτον, ο τρόπος κατά τον οποίο διεξήχθη από την Επιτροπή η διοικητική διαδικασία στις παρούσες υποθέσεις.

1. Η eįsAiįy της διοικητικής διαδικασίας

Όπως προκύπτει από την απόφαση, στις 13 και 14 Οκτωβρίου 1983, εκπρόσωποι της Επιτροπής, ενεργώντας σύμφωνα με το άρθρο 14, παράγραφος 3, του κανονισμού 17 ( 4 ), διενήργησαν απροειδοποιήτως ελέγχους σε δέκα παραγωγούς πολυπροπυλενίου που εφοδιάζουν την κοινή αγορά ( Atochem, BASF AG, DSM NV, Hercules Chemicals NV, Hoechst AG, Hüls AG, ICI pic, Montedipe ( 5 ), Shell International Chemicals Co. Ltd και Solvay & Cie). Στη συνέχεια, στις επιχειρήσεις αυτές επιβλήθηκαν πρόστιμα, οπότε αυτές άσκησαν προσφυγή κατά της Επιτροπής. Επιπλέον, έγιναν έλεγχοι και στην ΒΡ Chimie στο Παρίσι. Εντούτοις, η ΒΡ δεν περιλαμβάνεται στην προσβαλλόμενη απόφαση, δεδομένου ότι η Επιτροπή έκρινε ότι δεν είχε στη διάθεση της επαρκείς αποδείξεις κατά της επιχειρήσεως αυτής (αιτιολογική σκέψη 78, τελευταίο εδάφιο, της αποφάσεως ). Μετά τους ελέγχους αυτούς, η Επιτροπή ζήτησε, κατ' εφαρμογή του άρθρου 11 του κανονισμού 17/62, πληροφορίες από τις προαναφερθείσες επιχειρήσεις καθώς και από πέντε άλλες επιχειρήσεις (Amoco, Chemie Linz AG, Petrokjemi AS, Petrofina SA και Anic SpA ). Τρεις από τις πέντε αυτές επιχειρήσεις άσκησαν προσφυγή κατά της Επιτροπής. Μια από τις επιχειρήσεις, η Saga Petrokjemi AS & Co., κατέβαλε το επιβληθέν πρόστιμο. Τέλος, υπάρχει η επιχείρηση Amoco, ως προς την οποία η Επιτροπή έκρινε ότι δεν διέθετε επαρκείς αποδείξεις.

Στη συνέχεια, οι εκπρόσωποι της Επιτροπής διενήργησαν, κατ' εφαρμογή του άρθρου 14, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, ελέγχους στην Anic καθώς και σε πρακτορεία πωλήσεων της Chemie Linz στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γερμανία. Αντιθέτως, κανένας έλεγχος δεν διενεργήθηκε στη Rhône-Poulenc, η οποία ωστόσο περιλαμβάνεται στην απόφαση.

Στις 30 Απριλίου 1984, η Επιτροπή αποφάσισε, κατ' εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 17, να κινήσει αυτεπαγγέλτως τη σχετική διαδικασία και, τον Μάιο του 1984, απηύθυνε, σύμφωνα με τον εν λόγω κανονισμό, ανακοίνωση αιτιάσεων στις δέκα πέντε επιχειρήσεις. Επρόκειτο, μεταξύ άλλων, για το σύνολο των επιχειρήσεων που ήδη έχουν ασκήσει προσφυγή, με εξαίρεση τις Anic και Rhône-Poulenc. Η ανακοίνωση αιτιάσεων περιείχε ένα γενικό μέρος καθώς και ένα ειδικό μέρος απευθυνόμενο σε κάθε μια από τις επιχειρήσεις.

Όπως προκύπτει από τη δικογραφία, όλες οι εμπλακείσες κατά το χρονικό αυτό σημείο επιχειρήσεις ζήτησαν τότε, κατ' εφαρμογή του άρθρου 7, του κανονισμού 99/63/ΕΟΚ της Επιτροπής, της 25ης Ιουλίου 1963, περί των ακροάσεων που προβλέπονται στο άρθρο 19, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 17 του Συμβουλίου (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 37 στο εξής: κανονισμός 99) να αναπτύξουν προφορικώς τις απόψεις τους.

Τον Ιούνιο του 1984η Επιτροπή επέτρεψε στις προσφεύγουσες να λάβουν γνώση των σχετικών φακέλων. Αυτό έγινε κατά τρόπο που προκάλεσε ορισμένες συζητήσεις κατά τη διαδικασία και ως προς τον οποίο ορισμένες από τις προσφεύγουσες εξέφρασαν τη δυσαρέσκεια τους.

Στις 24 Οκτωβρίου 1984, πραγματοποιήθηκε μια προπαρασκευαστική συνάντηση, ενόψει των συζητήσεων που επρόκειτο να αρχίσουν στις 12 Νοεμβρίου 1984, μεταξύ, αφενός μεν, ενός υπαλλήλου της Επιτροπής, του Roland Mussard, στον οποίο είχε ανατεθεί η διεύθυνση των συζητήσεων, αφετέρου δε, των νομικών συμβούλων των επιχειρήσεων. Όπως προκύπτει από ένα σημείωμα που προσκόμισε η Shell, ο εν λόγω υπάλληλος προέβη εν προκειμένω σε δύο δηλώσεις, τη μία από τις οποίες επικαλούνται προς στήριξη των απόψεων τους ορισμένες επιχειρήσεις, ενώ η Επιτροπή στηρίζεται στην άλλη. Πρώτον, υποστηρίζεται ότι ο Mussard είπε ότι κατά τις συζητήσεις έπρεπε να παρευρίσκεται ένας εκπρόσωπος κάθε επιχειρήσεως, δηλαδή ότι δεν αρκούσε να εμφανιστεί ένας εκτός της επιχειρήσεως σύμβουλος και ότι, κατ' αυτόν, ήταν « πιο ασφαλές » ο εκπρόσωπος της επιχειρήσεως να απασχολείται στο τμήμα πωλήσεων της. Η δεύτερη δήλωση αφορούσε ειδικά το έργο που του είχε ανατεθεί. Αφού ο εν λόγω υπάλληλος δήλωσε ότι δεν εξέφραζε παρά μόνο την προσωπική του άποψη και ότι αυτό δεν ήταν, εξάλλου, « ιδιαίτερα σημαντικό », εξέθεσε ότι υφίστατο διάσταση γνωμών μεταξύ του υπευθύνου επιτρόπου και του ιδίου, όσον αφορά το έργο του στον χειρισμό των υποθέσεων ανταγωνισμού, ή, με άλλα λόγια, διαφωνία ως προς την ερμηνεία των κανόνων που διέπουν την αποστολή του ( 6 ). Όπως αναφέρεται στο έγγραφο της 30ής Οκτωβρίου 1984, που απέστειλε στην Επιτροπή ο δικηγόρος της Shell, αυτό προφανώς ώθησε τη Shell να δηλώσει ότι δεν θα συμμετείχε στην ενώπιον της Επιτροπής ακρόαση.

Ενόψει της απαντήσεως που έδωσαν οι επιχειρήσεις στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, η Επιτροπή απέστειλε, στις 31 Οκτωβρίου 1984, μία σειρά εγγράφων στους δικηγόρους των εν λόγω επιχειρήσεων. Στα έγγραφα αυτά περιλαμβάνονταν αντίγραφα οδηγιών σχετικά με τις τιμές που είχαν δοθεί από τις επιχειρήσεις στα τμήματα τους πωλήσεων καθώς και συνοπτικοί πίνακες των εγγράφων αυτών. Οι δικηγόροι των διαφόρων επιχειρήσεων αρνήθηκαν να αποδεχθούν τους όρους που συνόδευαν την κοινοποίηση των εγγράφων αυτών και επέστρεψαν τα εν λόγω έγγραφα πριν από τη διενέργεια της ακροάσεως ενώπιον της Επιτροπής. Πράγματι, οι δικηγόροι διαφωνούσαν με τον όρο που είχε τεθεί από την Επιτροπή ότι τα τμήματα πωλήσεων των οικείων επιχειρήσεων δεν θα έπρεπε να λάβουν γνώση των εγγράφων αυτών.

Η πρώτη σειρά ακροάσεων διεξήχθη από τις 12 μέχρι τις 20 Νοεμβρίου 1984. Κατά τη διάρκεια των συναντήσεων αυτών, ορισμένες επιχειρήσεις αρνήθηκαν να συζητήσουν σχετικά με τα έγγραφα που είχαν σταλεί στις 31 Οκτωβρίου 1984 ισχυριζόμενες ότι η Επιτροπή είχε μεταβάλει την επιχειρηματολογία της, ότι έπρεπε, εν πάση περιπτώσει, να έχουν τη δυνατότητα να απαντήσουν εγγράφως και ότι δεν είχαν, άλλωστε, αρκετό χρόνο για να μελετήσουν τα εν λόγω έγγραφα πριν από την ενώπιον της Επιτροπής ακρόαση.

Με κοινό έγγραφο της 28ης Νοεμβρίου 1984 των BASF, DSM, Hercules, Hoechst, ICI, Chemie Linz, Montedipe, Petrofina και Solvay (το οποίο υιοθέτησε και η Hüls με έγγραφο της 4ης Δεκεμβρίου 1984), οι δικηγόροι των οικείων επιχειρήσεων άσκησαν δριμύτατη κριτική ως προς δύο σημεία. Πρώτον, ισχυρίστηκαν ότι τα έγγραφα που τους είχαν αποσταλεί στις 31 Οκτωβρίου 1984 έθεταν νέα προβλήματα, τόσο από άποψη δικαίου όσο και από άποψη αποδείξεων. Στη συνέχεια, οι επιχειρήσεις εξέθεσαν ότι έπρεπε να έχουν στη διάθεση τους επαρκή χρόνο προκειμένου να εξετάσουν λεπτομερώς τα έγγραφα για να διατυπώσουν τις γραπτές τους παρατηρήσεις και να έχουν κατόπιν τη δυνατότητα να εξετάσουν τα ζητήματα αυτά στο πλαίσιο νέας ακροάσεως. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις επέκριναν τον όρο κατά τον οποίο τα τμήματα τους πωλήσεων δεν θα έπρεπε να λάβουν γνώση των εγγράφων. Δεύτερον, οι επιχειρήσεις προέβαλαν ότι, μετά το πέρας του πρώτου γύρου ακροάσεων, η κατάσταση χαρακτηριζόταν από μια διαρκώς αυξανόμενη και σημαντική έλλειψη σαφηνείας ως προς τη νομική θέση που υποστήριζε η Επιτροπή και κατά της οποίας οι επιχειρήσεις έπρεπε να αμυνθούν. Κατά τις εν λόγω επιχειρήσεις, η αβεβαιότητα αυτή έχει ως αιτία σε μεγάλο βαθμό την ασάφεια των ανακοινώσεων των αιτιάσεων. Τέλος, διατύπωσαν τη γνώμη ότι η εν λόγω αβεβαιότητα αυξήθηκε έτι περαιτέρω κατά τις ακροάσεις. Ισχυρίστηκαν ότι οι διάφοροι εκπρόσωποι της Επιτροπής είχαν προσπαθήσει να τους δώσουν προφορικές διευκρινίσεις σχετικά με την ανακοίνωση των αιτιάσεων, διευκρινίσεις που ήταν δυσνόητες και τους φάνηκαν αυτοαναιρούμενες και αντιφατικές μεταξύ τους.

Επί του πρώτου σημείου, οι επιχειρήσεις ισχυρίστηκαν, ειδικότερα, ότι το περιεχόμενο των ανακοινώσεων των αιτιάσεων και τα έγγραφα που τους είχαν ήδη αποσταλεί ουδόλως τους επέτρεπαν να προσδιορίσουν σε ποιο μέρος των προβαλλομένων αποδείξεων στηρίζονταν οι διάφορες διαπιστώσεις της Επιτροπής. 'Ετσι, ισχυρίστηκαν ότι τους ήταν αδύνατο, από το σύνολο των εγγράφων, να διαπιστώσουν με ακρίβεια τι προβάλλει η Επιτροπή κατά κάθε μιας χωριστά επιχειρήσεως. Όπως θα δούμε, αυτό αποτελεί ένα ζήτημα που θα επανέλθει σε μεταγενέστερα στάδια της διαδικασίας.

Περαιτέρω, οι επιχειρήσεις έθιξαν το ζήτημα της σημασίας μίας εκφράσεως στο συνοδευτικό έγγραφο της 31ης Οκτωβρίου 1984, όπου αναφέρεται ότι πρόκειται για « αντιπροσωπευτική δειγματοληψία » των οδηγιών ως προς τις τιμές και άλλα θέματα. Οι επιχειρήσεις εξέφρασαν εν προκειμένω τον φόβο ότι είναι δυνατό η Επιτροπή να σχεδιάζει να κάνει χρήση άλλου αποδεικτικού υλικού που δεν τους είχε γνωστοποιηθεί. Οι επιχειρήσεις θεώρησαν ότι η κατάσταση αυτή ήταν αντίθετη προς την απόφαση του Δικαστηρίου της 25ης Οκτωβρίου 1983, AEG κατά Επιτροπής ( 7 ). Όσον αφορά αυτό το πρώτο σημείο, οι επιχειρήσεις απήτησαν στη συνέχεια από την Επιτροπή είτε να προσδιορίσει συγκεκριμένα όλες τις άλλες, καθ' υπόθεση παρόμοιες, οδηγίες σχετικά με τις τιμές τις οποίες σκόπευε να λάβει ως βάση καθώς και τα έγγραφα επί των οποίων εστήριζε ένα τέτοιο παραλληλισμό, είτε να βεβαιώσει ότι θα παραιτούνταν από την πρόθεση της να στηριχθεί, όσον αφορά τη λήψη της αποφάσεως της, επί τέτοιων μη εξακριβωμένων παραλληλισμών. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις ζήτησαν από την Επιτροπή να άρει την απαγόρευση επιδείξεως των αποσταλέντων εγγράφων στα τμήματα τους πωλήσεων. Τέλος, ζήτησαν να τους δοθεί η ευχέρεια να διατυπώσουν τις απόψεις τους ως προς τα νέα έγγραφα, τόσο εγγράφως όσο και στο πλαίσιο νέας ακροάσεως.

Όσον αφορά το δεύτερο σημείο, οι επιχειρήσεις έθιξαν το ζήτημα, το οποίο κατέστη στη συνέχεια ένα από τα κύρια εν προκειμένω προβλήματα, σε ποια έκταση είναι αναγκαίο να διευκρινίζει η Επιτροπή, σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, τι θεωρεί ως συμφωνία κατά την έννοια του άρθρου 85 και τι συνιστά εναρμονισμένη πρακτική. Ήδη κατά το χρονικό εκείνο σημείο, οι επιχειρήσεις υποστήριξαν την άποψη, η οποία αργότερα κατέστη ο κυριότερος ισχυρισμός τους, ότι η έννοια της εναρμονισμένης πρακτικής περιλαμβάνει ένα αντικειμενικό στοιχείο, την πρακτική, ενώ αυτό δεν συμβαίνει όσον αφορά την έννοια της συμφωνίας.

Όπως επίσης υποστήριξαν και στη συνέχεια, οι επιχειρήσεις θεωρούσαν ότι η ανακοίνωση των αιτιάσεων ήταν εξαιρετικά ασαφής επί του σημείου αυτού, αυτή δε η έλλειψη σαφήνειας επιδεινώθηκε έτι περαιτέρω κατά τη διάρκεια της ακροάσεως και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο οι επιχειρήσεις ζήτησαν από την Επιτροπή να διευκρινίσει τις προθέσεις της.

Στα αιτήματα αυτά η Επιτροπή απάντησε αποστέλλοντας στις επιχειρήσεις, στις 29 Μαρτίου 1985, μία νέα σειρά οδηγιών σχετικά με τις τιμές και πινάκων καθώς και περίληψη των αποδεικτικών στοιχείων που είχε στη διάθεση της όσον αφορά κάθε πρωτοβουλία καθορισμού τιμών για την οποία υφίσταντο έγγραφα. Επρόκειτο ωστόσο, κατ' ουσίαν, για έγγραφα που ήταν ίδια με αυτά που είχαν αποσταλεί την 31η Οκτωβρίου 1984. Ταυτόχρονα, η Επιτροπή ήρε την απαγόρευσε επιδείξεως των εγγράφων αυτών στα τμήματα πωλήσεων, παρέχοντας στις επιχειρήσεις τη δυνατότητα να απαντήσουν εγγράφως και αναγγέλλοντας τους ότι ήταν διατεθειμένη να οργανώσει μία ακόμη ακρόαση. Επιπλέον, η Επιτροπή απέστειλε, την ίδια ημέρα στις επιχειρήσεις ένα έγγραφο με το οποίο απαντούσε στα επιχειρήματα τους ως προς το ότι δεν είχε δοθεί κανένας συγκεκριμένος προσδιορισμός της συμπράξεως την οποία η Επιτροπή θεωρούσε ότι υφίστατο.

Η άποψη της Επιτροπής αναφορικά με τη σχέση μεταξύ συμφωνίας και εναρμονισμένης πρακτικής, όπως γνωστοποιήθηκε στις επιχειρήσεις με έγγραφο της 29ης Μαρτίου 1985, συνοψίζεται ως εξής: επί μακρά περίοδο, η πλειονότητα των παραγωγών πολυπροπυλενίου είχαν συμφωνήσει να καθορίζουν, κατά τη διάρκεια τακτικών και θεσμοθετημένων συναντήσεων, στόχους αναφορικά με τιμές, ποσότητες και ποσοστώσεις καθώς και να λαμβάνουν διάφορα μέτρα για την υλοποίηση των σχεδίων αυτών. Μετά τις συναντήσεις, τα συμφωνηθέντα σχέδια εφαρμόζονταν μέσω οδηγιών προς τα τμήματα πωλήσεων. Η έκταση της συμπτώσεως απόψεων που επιτυγχανόταν όσον αφορά τιμές και ποσότητες, όπως προκύπτει από τα λεπτομερή πρακτικά που καταρτίζονταν κατά τον ίδιο τον χρόνο των συναντήσεων, καθιστά βάσιμο το συμπέρασμα ότι η αθέμιτη μεταξύ των συμμετεχόντων σε συναντήσεις συνεργασία μπορεί να εξομοιωθεί προς μία ή περισσότερες συμφωνίες κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού. Το συμπέρασμα αυτό ισχύει, έστω και αν συνεπεία της φύσεως τους δεν ήταν δυνατό οι συμφωνίες αυτές να διατυπωθούν γραπτώς ή να εξαναγκασθεί η τήρηση τους με νόμιμα μέσα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι διακανονισμοί που είναι απόρροια συνεργασίας είναι δυνατό να έχουν τον χαρακτήρα τόσο συμφωνίας όσο και εναρμονισμένης πρακτικής, ιδίως όταν είναι περίπλοκοι, εκτεταμένοι και υπόκεινται σε συνεχείς αναθεωρήσεις. Σχετικά παρα-δείγμα υπάρχουν στην υπόθεση Fedetab, όπου το Δικαστήριο έκρινε περιττό να κάνει διάκριση μεταξύ των διαφόρων μορφών απαγορευμένης συμπεριφοράς. Έστω και αν ορισμένοι από τους διακανονισμούς στους οποίους κατέληξαν οι παραγωγοί που είχαν συμμετάσχει στις συναντήσεις δεν εμφανίζουν στην προκειμένη περίπτωση όλα τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά μιας « συμφωνίας », οι εν λόγω παραγωγοί έλαβαν εντούτοις μέτρα με κοινό σκοπό τον συντονισμό της εμπορικής τους πολιτικής. Έτσι, η ακριβής μορφή της αθέμιτης συνεργασίας έχει δευτερεύουσα μόνο σημασία, οι δε παραγωγοί έχουν συμμετάσχει σε αθέμιτη σύμπραξη, εφόσον διάφορα στοιχεία μπορούν να υπαχθούν από κοινού στην έννοια της « συμφωνίας » και της « εναρμονισμένης πρακτικής». Επίσης, ακόμα και αν γίνει δεκτό ότι οι περιορίζοντες τον ανταγωνισμό διακανονισμοί των παραγωγών, λαμβανόμενοι υπόψη στο σύνολο τους, πρέπει να θεωρηθούν μάλλον ως εναρμονισμένη πρακτική παρά ως συμφωνία στην οποία ενδεχομένως μπορεί να προστεθεί και μια εναρμονισμένη πρακτική, η επιβαλλόμενη από το άρθρο 85 απαγόρευση ισχύει όχι μόνο για την ομοιόμορφη, όσον αφορά τιμές και πωλήσεις, συμπεριφορά τους, αλλά και, κατά μείζονα λόγο, για το στάδιο της προετοιμασίας και τις συναντήσεις που προηγήθηκαν. Υπό το πρίσμα αυτό, μπορεί να αποδειχθούν αλυσιτελή τα. επιχειρήματα με τα οποία σκοπείται να καταδειχθεί ότι η περιγραφόμενη από την Επιτροπή κατάσταση αποτελεί μάλλον « εναρμονισμένη πρακτική » παρά « συμφωνία » ή το αντίστροφο.

Όσον αφορά τις Anic και Rhône Poulenc, οι οποίες δεν είχαν εμπλακεί στην πρώτη φάση, η Επιτροπή θεώρησε ότι είχε στη διάθεση της αρκετά στοιχεία σχετικά με τις επιχειρήσεις αυτές ώστε να τους αποστείλει, στις 29 Οκτωβρίου 1984, ανακοίνωση αιτιάσεων ανάλογη προς αυτήν που είχε αποστείλει και στις άλλες επιχειρήσεις. Η ακρόαση αναφορικά με τις επιχειρήσεις αυτές, καθώς και την ICI, πραγματοποιήθηκαν κατά τη δεύτερη σειρά συναντήσεων, τον Ιούλιο του 1985. 'Ολες οι επιχειρήσεις, με εξαίρεση τη Shell, η οποία, όπως προανέφερα, δεν είχε συμμετάσχει ούτε στην πρώτη σειρά συναντήσεων, έλαβαν μέρος στη δεύτερη σειρά η οποία διεξήχθη μεταξύ 8ης και 11ης Ιουλίου 1985 καθώς και στις 25 Ιουλίου 1985.

Το σχέδιο πρακτικών των συναντήσεων απο-στάλθηκε στις 19 Νοεμβρίου 1985 στη Συμβουλευτική Επιτροπή για τις Συμπράξεις και τις Δεσπόζουσες Θέσεις και στις 25 Νοεμβρίου 1985 στις επιχειρήσεις. Τα οριστικά πρακτικά, στα οποία περιέχονταν οι τροποποιήσεις και συμπληρώσεις που είχαν ζητηθεί από τις επιχειρήσεις, αποστάλθηκαν σ' αυτές στις 8 Ιουλίου 1986.

Όπως προέκυψε από τη συζήτηση ενώπιον του Πρωτοδικείου, η Συμβουλευτική Επιτροπή εξέτασε την υπόθεση, μολονότι δεν διέθετε το οριστικό κείμενο των πρακτικών, ενώ η Επιτροπή, όταν εξέτασε την υπόθεση, είχε στη διάθεση της τόσο τα πρακτικά όσο και την απάντηση και τα αιτήματα των επιχειρήσεων για τροποποιήσεις.

Σε συνάρτηση με τη δημοσίευση της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή έδωσε συνέντευξη τύπου και δημοσίευσε σχετική ανακοίνωση στον τύπο. Στα πρακτικά της συνεντεύξεως τόπου, που συντάχθηκαν από το γραφείο τύπου, αναφέρεται, μεταξύ άλλων, ότι ένας από τους συνεργάτες του επιτρόπου Sutherland δήλωσε ότι η Επιτροπή θεωρούσε ότι οι τιμές του πολυπροπυλενίου είχαν αυξηθεί τεχνητώς, μέσω της συμπράξεως, από 15 έως 30 ο/ο, μεταξύ 1977 και 1982, και κατά 40 ο/ο το 1982.

Η εξέλιξη αυτή της διαδικασίας προκάλεσε σε σημαντικό βαθμό αντιρρήσεις τυπικής φύσεως ως προς την προσβαλλομένη απόφαση. Στο πρώτο μέρος θα ασχοληθώ με τις κυριότερες από τις αντιρρήσεις αυτές, ενώ στο δεύτερο μέρος, στα τμήματα που αφορούν κάθε μία προσφεύγουσα, θα ασχοληθώ με τις αντιρρήσεις που προέρχονται από ορισμένες μόνο επιχειρήσεις.

Μεταξύ των πολυαρίθμων αντιρρήσεων που οι επιχειρήσεις, ήδη προσφεύγουσες, χαρακτήρισαν ως τυπικού χαρακτήρα, υπάρχουν ορισμένες που σαφώς εμπίπτουν στο πεδίο της διοικητικής διαδικασίας, όπως το ζήτημα της προσβάσεως στους φακέλους, ενώ άλλες κείνται στα όρια μεταξύ αυτού που μπορεί, βεβαίως, να χαρακτηριστεί ως ζήτημα τυπικού χαρακτήρα και νομικών προβλημάτων ουσίας, όπως π. χ. ο ισχυρισμός της DSM ότι η Επιτροπή δεν έλαβε επαρκώς υπόψη τον κανόνα in dubio pro reo. Σε άλλες πάλι περιπτώσεις, φαίνεται ότι ορισμένες από τις προσφεύγουσες θεωρούν ότι είναι υπέρ αυτών το να επανακαθοριστούν ως τυπικού χαρακτήρα ζητήματα ορισμένα σαφώς νομικά προβλήματα ουσίας. Αυτό μπορεί να προκαλέσει κάποια αβεβαιότητα όσον αφορά τον χαρακτηρισμό από τις προσφεύγουσες των υπό εξέταση προβλημάτων, ενώ είναι επίσης σαφές ότι ούτε λογικώς ούτε νομικώς μπορεί να χαραχθεί σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ ζητημάτων που μπορούν να χαρακτηριστούν ως τυπικού χαρακτήρα και νομικών ζητημάτων ουσίας. Εξάλλου, είναι επίσης σαφέστατο ότι η κρίση επί ενός ζητήματος δεν πρέπει να εξαρτάται από τον χαρακτηρισμό του.

2. Οι κύριες απόψεις νων προσφευγουοών

Όπως το Δικαστήριο είχε την ευκαιρία να κρίνει σε μία σειρά υποθέσεων, η αρχή της ακροάσεως αποτελεί ουσιώδη αρχή του κοινοτικού διοικητικού δικαίου, συμπεριλαμβανομένου του δικαίου του ανταγωνισμού. 'Ετσι, η εμπλεκόμενη επιχείρηση πρέπει να έχει πρόσβαση στα έγγραφα και τα λοιπά αποδεικτικά στοιχεία που η διοίκηση προτίθεται να επικαλεστεί κατ' αυτής καθώς επίσης και να της δίνεται η ευχέρεια να διατυπώνει τις απόψεις της τόσο ως προς τα έγγραφα που χρησιμεύουν ως βάση μιας αποφάσεως όσο και ως προς τη νομική επιχειρηματολογία επί της οποίας στηρίζεται η εν λόγω απόφαση.

Όσον αφορά τις υπό κρίση υποθέσεις, οι προσφεύγουσες προέβαλαν μία σειρά λόγων ακυρώσεως που έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό το γεγονός ότι οι εν λόγω προσφεύγουσες θεωρούν ότι τόσο κατά την εξέλιξη της διαδικασίας όσο και κατά τη λήψη της αποφάσεως δεν τους παρασχέθηκαν δυνατότητες που να διασφαλίζουν πλήρως την άσκηση του δικαιώματος τους άμυνας. Επιπλέον, μία από τις προσφεύγουσες βάλλει κατά του τρόπου με τον οποίο η Επιτροπή εξετάζει τις υποθέσεις ανταγωνισμού.

Οι προσφεύγουσες προβάλλουν τις εξής βασικές απόψεις:

— Η εσωτερική οργάνωση της Επιτροπής δεν πληροί τις προϋποθέσεις που πρέπει να απαιτούνται απ' αυτήν, διότι α) τα iota πρόσωπα εξετάζουν και κρίνουν μια υπόθεση και β) ot αρμοδιότητες του συμβούλου επί των ακροάσεων περιορίστηκαν σε σχέση με ό,τι προβλέπει η γενική απόφαση της Επιτροπής σχετικά με το έργο του συμβούλου αυτού.

— Στις επιχειρήσεις δεν δόθηκε η δυνατότητα επαρκούς προσβάσεως στον σχετικό φάκελο.

— Οι επιχειρήσεις δεν έλαβαν όλα τα ουσιώδη έγγραφα.

— Τα έχοντα αποφασιστική εξουσία όργανα δεν είχαν στη διάθεση τους ούτε πλήρη ούτε ακριβή στοιχεία για να στηρίξουν την απόφαση τους.

— Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, η Επιτροπή μετέβαλε τη νομική της εκτίμηση όσον αφορά την υπόθεση.

— Η απόφαση δεν είναι επαρκώς αιτιολογημένη, κυρίως διότι α) ούτε δίνει ικανοποιητική απάντηση στα επιχειρήματα των επιχειρήσεων ούτε λαμβάνει θέση επί των προσκομισθέντων απ' αυτές αποδείξεων, β) η αιτιολογία είναι αυτοαναιρούμενη, γ) η αιτιολογία δεν είναι επαρκώς εξατομικευμένη σε σχέση με τις διάφορες επιχειρήσεις.

Η πρώτη από τις προαναφερθείσες βασικές απόψεις θέτει ένα ζήτημα που άπτεται των θεμελιωδών προβλημάτων που συνδέονται με τη δράση της Επιτροπής στις υποθέσεις ανταγωνισμού, πράγμα που με ωθεί να εξετάσω καταρχάς λεπτομερέστερα τη φύση γενικώς των υποθέσεων αυτών.

Δύο άλλα θέματα ξεχωρίζουν, μέχρις ορισμένου βαθμού, λόγω του ότι έχουν ήδη εξεταστεί στο πλαίσιο διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου στηριζομένης στο άρθρο 91. Πρόκειται για το ζήτημα της προσβάσεως στην έκθεση του συμβούλου επί των ακροάσεων και στα έγγραφα που χρησίμευσαν ως βάση για τη συνέντευξη τύπου που δόθηκε σε σχέση με τη δημοσίευση της αποφάσεως. Εξάλλου, πολλά από τα σχετικά με τυπικά ελαττώματα προβλήματα που ανέκυψαν στις υπό κρίση υποθέσεις έχουν ήδη συζητηθεί ενώπιον του Δικαστηρίου.

3. Η φύση νων υποθέσεων ανταγωνισμού

Οι προσφεύγουσες επέκριναν γενικώς, από αρκετές απόψεις, τον τρόπο κατά τον οποίο η Επιτροπή αντιμετωπίζει τις υποθέσεις ανταγωνισμού. Το ζήτημα αφορά μία από τις σημαντικότερες δυσχέρειες που ανακύπτουν κατά την αντιμετώπιση των υποθέσεων ανταγωνισμού και φαίνεται ότι έχει σχέση εν προκειμένω, σε ορισμένο βαθμό, με την εξέταση των τυπικού χαρακτήρα αντιρρήσεων και, σε μεγαλύτερο ακόμα βαθμό, με την εξέταση των νομικών ζητημάτων ουσίας. Εν προκειμένω αναφέρομαι στο πεδίο εντάσεως που μπορεί σαφώς να διαπιστωθεί — και μάλιστα πολύ περισσότερο στις υπό κρίση περιπτώσεις απ' ό,τι σε ορισμένες προγενέστερες υποθέσεις ανταγωνισμού που ήχθησαν ενώπιον του Δικαστηρίου — μεταξύ του τυπικού πλαισίου των υποθέσεων, το οποίο αποτελείται από μία διοικητική διαδικασία με επακόλουθο τον δικαστικό έλεγχο νομιμότητας, και του περιεχομένου των υποθέσεων το οποίο παρουσιάζει σε γενικές γραμμές όλα τα χαρακτηριστικά μιας ποινικής υποθέσεως. Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτά που προβάλλουν οι διάδικοι καθίστανται κατανοητά μόνο χάρις στην ορολογία και τις έννοιες του ποινικού δικαίου και της ποινικής δικονομίας.

Το Δικαστήριο έχει δεχθεί με τη νομολογία του ότι η αντιμετώπιση από την Επιτροπή μιας υποθέσεως αποτελεί διοικητική διαδικασία. Αναφέρομαι συναφώς στην απόφαση της 15ης Ιουλίου 1970, 45/69, Boehringer Mannheim κατά Επιτροπής ( Smi. 1970, σ. 769, συγκεκριμένα σ. 802, σκέψη 23 ), όπου αναγνωρίζεται ότι η ενώπιον της Επιτροπής διαδικασία που έχει ως αντικείμενο την εφαρμογή του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ είναι διοικητικού χαρακτήρα έστω και όταν μπορεί να έχει ως κατάληξη την επιβολή προστίμου. Το αποτέλεσμα ήταν, στην εν λόγω υπόθεση, ότι η απόφαση της Επιτροπής δεν εστερείτο νομιμότητας, καίτοι τα μέλη της δεν είχαν αυτοπροσώπως συμμετάσχει στις ακροάσεις αλλά είχαν αναθέσει το έργο αυτό, κατ' εφαρμογή του άρθρου 9, παράγραφος 1, του κανονισμού 99, σε υπαλλήλους.

Περαιτέρω, η Επιτροπή δεν είναι δικαστήριο κατά την έννοια με την οποία χρησιμοποιείται ο όρος αυτός στο άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Αυτό έχει επανειλημμένως δεχθεί το Δικαστήριο ( 8 ) και δεν έχει αμφισβητηθεί από τα Όργανα που έχουν συσταθεί στο πλαίσιο της Συμβάσεως αυτής ( βλ. την απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου της 9ης Φεβρουαρίου 1990 ( 9 ), όπου η εν λόγω επιτροπή έλαβε θέση ζητώντας σε μία υπόθεση που αποτελούσε προέκταση των υποθέσεων Pioneer ( 10 ). Ωστόσο, όπως ρητώς υπογράμμισε το Δικαστήριο στις εν λόγω αποφάσεις, η Επιτροπή οφείλει, κατά τη διοικητική διαδικασία, να τηρεί τις δικονομικής φύσεως εγγυήσεις που καθορίζει το κοινοτικό δίκαιο. Από αυτό έπεται ότι δεν μπορεί να επιβάλλονται άνευ ετέρου θεσμικής φύσεως προϋποθέσεις ως προς την αντιμετώπιση από την Επιτροπή των υποθέσεων ανταγωνισμού, αλλ' ότι η Επιτροπή οφείλει — πράγμα αυτονόητο — να τηρεί σε κάθε περίσταση τόσο τους γραπτούς κανόνες όσο και τις άγραφες αρχές που έχουν τεθεί με τη νομολογία του Δικαστηρίου. Στις υποθέσεις Pioneer, το Δικαστήριο έλαβε θέση επί του άρθρου 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, σε συνδυασμό με τον ισχυρισμό ότι η απόφαση για την οποία επρόκειτο εστερείτο νομιμότητας, διότι η Επιτροπή είχε ασκήσει, ταυτόχρονα, τόσο καθήκοντα διατυπώσεως αιτιάσεων όσο και καθήκοντα λήψεως αποφάσεως, ενώ στις αποφάσεις Fedetab το Δικαστήριο αποφάνθηκε επί του ζητήματος σε σχέση με την προβαλλόμενη παράβαση μιας σειράς διαδικαστικών κανόνων. Ούτε στη μία ούτε στην άλλη από τις περιπτώσεις αυτές έγιναν δεκτές οι απόψεις των επιχειρήσεων.

Ενόψει του γεγονότος ότι τα πρόστιμα που είναι δυνατό να επιβάλλονται στις επιχειρήσεις σύμφωνα με το άρθρο 15, του κανονισμού 17, έχουν στην πραγματικότητα, παρά τη διατύπωση της παραγράφου 4 του άρθρου αυτού και βάσει, σε ορισμένο βαθμό, της αποφάσεως Öztürk ( 11 ) του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, κατά τη γνώμη μου ποινικό χαρακτήρα ( 12 ), έχει ουσιώδη σημασία το να προσπαθεί το Πρωτοδικείο να συμβάλλει στη διασφάλιση μιας έννομης καταστάσεως ως προς την οποία δεν θα υφίσταται ο παραμικρός κίνδυνος να διατυπωθεί βάσιμη επίκριση σε σχέση με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Έτσι, πρέπει να επιδιώκεται η εξασφάλιση ότι, εν πάση περιπτώσει, στο πλαίσιο που έχει καθοριστεί από τους υφιστάμενους κανόνες και νομολογία, η εντός της Κοινότητας παρεχόμενη έννομη προστασία ανταποκρίνεται στο επίπεδο που θεωρείται, εν πάση περιπτώσει, αποδεκτό στην Ευρώπη.

Στην αλληλουχία αυτή έχει επίσης σημασία να υπογραμμιστεί ότι, προκειμένου να κριθεί αν στον ιδιώτη ή τους ιδιώτες που εμπλέκονται σε μία υπόθεση έχουν παρασχεθεί επαρκείς δυνατότητες για να διασφαλίσουν την άμυνα τους, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, στο σύνολο τους, οι γραπτοί ή άγραφοι κανόνες ορισμένης εννόμου τάξεως. 'Ετσι, αν υποτεθεί π. χ. ότι δεν υφίσταται πλήρης δυνατότητα προσβάσεως σε όλα τα έγγραφα που δεν έχουν τον χαρακτήρα εσωτερικών εγγράφων εργασίας, κατά τη στενή έννοια του όρου — πράγμα που δεν υφίσταται στο κοινοτικό διοικητικό δίκαιο — θα πρέπει να ενισχυθούν σημαντικώς οι επιταγές που αφορούν τις λοιπές νομικές εγγυήσεις: πράγματι, πρέπει οι εγγυήσεις αυτές να διασφαλίζουν την τήρηση της θεμελιώδους αρχής ότι ο ιδιώτης έχει λάβει γνώση όλων των εγγράφων που είναι σημαντικά για την απόφαση επί της υποθέσεως και ότι δεν υφίστανται άλλα έγγραφα ικανά να ασκήσουν εν προκειμένω επιρροή. Εδώ ακριβώς έγκειται και το πρόβλημα που συζητήθηκε ιδιαιτέρως κατά τη διάρκεια της διαδικασίας σε σχέση με τους φόβους των προσφευγουσών ως προς την ύπαρξη αγνώστων εγγράφων, από τα οποία θα ήταν δυνατό να αποδεικνύονται τα αποτελέσματα της συμπράξεως, όπως υποστηρίχθηκε στο πλαίσιο της συνεντεύξεως τύπου, και τα οποία θα ήταν δυνατό να έχουν χρησιμεύσει ως βάση για την απόφαση επί της υποθέσεως, ιδίως όσον αφορά τον καθορισμό των προστίμων. Είναι επομένως αναγκαίο να εξακριβώνεται με κάθε δυνατή λεπτομέρεια αν μία απόφαση ερείδεται σε τόσο ασφαλή βάση ώστε να θεωρείται πρακτικά αδιανόητο το ενδεχόμενο να υφίστανται ουσιώδη έγγραφα των οποίων οι επιχειρήσεις δεν είχαν λάβει γνώση ( 13 ).

4. Ο τρόπος εργαοίας εντός νης Επιτροπής

α) Η εσωτερική οργάνωση των εργασιών της Επιτροπής

Τόσο κατά τη διάρκεια της ενώπιον της Επιτροπής διαδικασίας όσο και ενώπιον του Πρωτοδικείου, η Shell ισχυρίστηκε ότι η Επιτροπή, κατά την εξέταση της υποθέσεως παραμέλησε την τήρηση σημαντικών νομικών εγγυήσεων. Στο πλαίσιο του ισχυρισμού ότι η Επιτροπή παρέλειψε να εκπληρώσει το « καθήκον της να ενεργεί κατά ορθή αντίληψη του δικαίου », η Shell εκθέτει ότι οι εργασίες της Επιτροπής πρέπει να οργανώνονται κατά τρόπο που να διασφαλίζεται, στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, πρώτον, η δυνατότητα εκπληρώσεως του καθήκοντος αυτού και, δεύτερον, το ότι οι επιχειρήσεις που εμπλέκονται σε υποθέσεις ενώπιον της Επιτροπής, καθώς και το κοινό, μπορούν να έχουν εύλογη εμπιστοσύνη προς την Επιτροπή ως αμερόληπτο όργανο με αποφασιστική εξουσία. Στην αλληλουχία αυτή, η Shell ισχυρίζεται ότι είναι αναγκαίο στο πλαίσιο των διαδικασιών που διενεργούνται σύμφωνα με τους κανονισμούς 17 και 99, να υποχρεούται η Επιτροπή να υιοθετεί μια αντικειμενική και ουδέτερη θέση όσον αφορά το σύνολο των αποδείξεων και να λαμβάνει προσεκτικά υπόψη τα επιχειρήματα των οικείων επιχειρήσεων από τα οποία μπορεί να προκύπτουν σοβαρές αμφιβολίες ως προς την ακρίβεια των προσωρινών απόψεων που διατυπώνονται στην ανακοίνωση των αιτιάσεων. Η Shell προσθέτει ότι οι προϋποθέσεις αυτές μπορούν να υλοποιηθούν μόνο μέσω λειτουργικού διαχωρισμού εντός της Επιτροπής μεταξύ του « σταδίου της έρευνας » και του « σταδίου της διατυπώσεως των αιτιάσεων ». Κατά τα λεγόμενα της Shell τέτοιος διαχωρισμός δεν υφίστατο κατά το χρονικό σημείο της διενέργειας των ελέγχων και της εκτιμήσεως των υπό κρίση υποθέσεων, εν πάση περιπτώσει όχι μέχρι την ημερομηνία της αποστολής των ανακοινώσεων των αιτιάσεων. Η Shell επικαλείται μια σειρά συγκεκριμένων παραδειγμάτων από τα οποία, κατ' αυτήν, καταφαίνεται ότι ορισμένα από τα στοιχεία της υποθέσεως εκτιμήθηκαν κατά τρόπο τόσο μεροληπτικό και τόσο αστάθμητο, ώστε να πρέπει να αναγνωριστεί ότι αφεαυτού ο τρόπος εργασίας εντός της ΓΔ IV ήταν πρόσφορος να επηρεάσει την απόφαση προς βλάβη της προσφεύγουσας.

Αφού περιέγραψε την αναδιοργάνωση της Γενικής Διευθύνσεως που έγινε την περίοδο 1984/1985 πράγμα που, κατ' αυτήν, διαψεύδει την επίκριση αυτή, η Επιτροπή εκθέτει ότι πουθενά δεν υπάρχει κανένας κανόνας που να ρυθμίζει το πώς πρέπει να οργανώνει εν προκειμένω τον τρόπο εργασίας της εντός των υπηρεσιών της. Επιπλέον, η Επιτροπή αρνείται ότι είναι δυνατό να αναχθεί το ενδεχόμενο λαθών ή σφαλμάτων κρίσεως σε συγκεκριμένο τρόπο οργανώσεως εργασίας. Επομένως, κατά την Επιτροπή, τα παραδείγματα που προβάλλει η προσφεύγουσα πρέπει να εξεταστούν εξ ολοκλήρου κατά τη συζήτηση επί της ουσίας. Τέλος, η Επιτροπή παρατηρεί ότι κατά την εξέταση της υποθέσεως συνεργάστηκαν άνω των 20 μελών του προσωπικού της.

Σε σχέση με τα ανωτέρω νομίζω ότι πρέπει, πρώτον, να παρατηρηθεί ότι δεν είναι, καταρχήν, δυνατό στη συγκεκριμένη αυτή περίπτωση, από πιθανά σφάλματα ή εργασία ενδεχομένως μετρίας ποιότητας, να συναχθεί γενικώς ότι η εσωτερική οργάνωση των εργασιών της Επιτροπής παρουσιάζει αδυναμίες. Ακόμα και οι διοικητικές αρχές που είναι άριστα οργανωμένες από εσωτερική άποψη και παρέχουν όλες τις νομικές εγγυήσεις που θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί, είναι δυνατό να κάνουν λάθη. Αντιθέτως, είναι δυνατό οργανωτικά σχήματα, των οποίων ο εσωτερικός τρόπος εργασίας μπορεί γενικώς να μην είναι ικανοποιητικός, να παρέχουν εξαιρετικό έργο. Αυτός είναι ακριβώς και ο λόγος για τον οποίο είμαι σύμφωνος με την Επιτροπή ότι η ύπαρξη ενδεχομένων λαθών που έγιναν κατά την εξέταση του συνόλου των υπό κρίση υποθέσεων δεν συνιστά επαρκές έρεισμα για να θεωρηθεί ότι η εσωτερική οργάνωση της Επιτροπής επιτρέπει εκ των προτέρων την υπόθεση ότι η οργάνωση αυτή είναι η αιτία σφαλμάτων όπως αυτά που η προσφεύγουσα θεωρεί ότι έχει αποδείξει.

Εξάλλου — όπως άφησα να εννοηθεί ανωτέρω — πρέπει να γίνει δεκτή η άποψη της Shell ότι, γενικώς, το γεγονός ότι η ίδια διοικητική αρχή έχει μία τόσο ευρεία εξουσία που της επιτρέπει, εκτός από έρευνα και διατύπωση αιτιάσεων, και την επιβολή προστίμων τόσο σημαντικού ύψους όσο τα εν προκειμένω μπορεί να αποτελέσει την αιτία δημιουργίας προβλημάτων. Ωστόσο, σύμφωνα με την προαναφερθείσα νομολογία του Δικαστηρίου ( 14 ), δεν αμφισβητείται ότι το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου δεν παρέχει κανένα συγκεκριμένο νομικό έρεισμα που να επιτρέπει να επιβληθεί στην Επιτροπή η υποχρέωση να οργανώσει την εργασία της κατά συγκεκριμένο τρόπο. Έτσι, φαίνεται ότι η Shell, αναφερόμενη στις συνήθεις επιταγές της χρηστής πρακτικής της διοικήσεως, της αντικειμενικότητας και της ουδετερότητας, που κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει και ως προς τις οποίες η Shell ορθώς θεωρεί ότι πρέπει να αποτελούν οδηγό προκειμένου περί υποθέσεων ανταγωνισμού, επιδιώκει να τεθεί εν προκειμένω μια αρχή επιβάλλουσα συγκεκριμένη διοικητική οργάνωση του τρόπου εργασιών, η οποία όμως δεν μπορεί να συναχθεί ούτε από τη Συνθήκη ούτε από τους κανόνες που έχουν οριστεί κατ' εφαρμογή αυτής όσον αφορά τις διαδικασίες σε θέματα ανταγωνισμού ούτε από οποιαδήποτε άλλη υφιστάμενη νομική βάση. Επομένως, πρέπει να απορριφθεί ο ισχυρισμός της Shell καθόσον αφορά τον εσωτερικό τρόπο εργασίας της Επιτροπής.

β) Ο σύμβουλος επί των ακροάσεων

Κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1980, η Επιτροπή έκρινε σκόπιμο να αναθέσει για το μέλλον σ' ένα πρόσωπο, που να διαθέτει ορισμένη ανεξαρτησία κατά την άσκηση των καθηκόντων του, τη διεύθυνση των ακροάσεων που πραγματοποιούνται κατά το άρθρο 9, παράγραφος 1, του κανονισμού 99. Για τον λόγο αυτό η Επιτροπή δημιούργησε τη θέση του συμβούλου επί των ακροάσεων, από την 1η Σεπτεμβρίου 1982, και διόρισε στη θέση αυτή τον Roland Mussard ο οποίος διηύθυνε και τις ακροάσεις στις υπό κρίση υποθέσεις. Η δημιουργία της θέσεως γνωστοποιήθηκε με την ενδέκατη έκθεση επί της πολιτικής του ανταγωνισμού. Στη δέκατη τρίτη έκθεση επί της πολιτικής του ανταγωνισμού, η Επιτροπή δημοσίευσε το περιεχόμενο των καθηκόντων που έχουν ανατεθεί στον σύμβουλο επί των ακροάσεων, φαίνεται δε ότι ως προς την ερμηνεία ακριβώς των αρμοδιοτήτων του εν λόγω συμβούλου, στο πλαίσιο των καθηκόντων αυτών, ανέκυψε διαφωνία μεταξύ του συμβούλου επί των ακροάσεων και του υπευθύνου επιτρόπου, όπως εξέθεσα ανωτέρω στο σημείο 1.

Οι ουσιώδεις διατάξεις είναι οι εξής:

«'Αρθρο 5

Ο σύμβουλος επί των ακροάσεων ενημερώνει τον γενικό διευθυντή του ανταγωνισμού για την εξέλιξη της ακροάσεως και για τα συμπεράσματα που έχει συναγάγει. Διατυπώνει τις παρατηρήσεις του για τη συνέχιση της διαδικασίας. Οι παρατηρήσεις αυτές μπορούν να αφορούν, μεταξύ άλλων, και την ανάγκη συμπληρωματικών πληροφοριών, την εγκατάλειψη ορισμένων σημείων των αιτιάσεων ή την κοινοποίηση συμπληρωματικών αιτιάσεων.

Άρθρο 6

Κατά την άσκηση των καθηκόντων του, όπως ορίζονται στο άρθρο 2 ανωτέρω, ο σύμβουλος επί των ακροάσεων μπορεί, αν το θεωρεί σκόπιμο, να διαβιβάσει κατευθείαν τις παρατηρήσεις του στο μέλος εκείνο της Επιτροπής που είναι επιφορτισμένο με τα ζητήματα του ανταγωνισμού, όταν υποβάλλεται στον τελευταίο το προσχέδιο της αποφάσεως που απευθύνεται στη Συμβουλευτική Επιτροπή για τις Συμπράξεις και τις Δεσπόζουσες Θέσεις.

Άρθρο 7

Ανάλογα με την περίπτωση, το μέλος της Επιτροπής που είναι επιφορτισμένο με τα ζητήματα του ανταγωνισμού μπορεί να αποφασίσει, μετά από αίτηση του συμβούλου επί των ακροάσεων, να επισυνάψει την τελική γνώμη που εκφέρεται από αυτόν στο σχέδιο αποφάσεως, το οποίο έχει υποβληθεί στην Επιτροπή, ώστε να διασφαλίζεται ότι αυτή, όταν αποφαίνεται σε μια ατομική υπόθεση ως όργανο αποφασιστικό, θα είναι πλήρως ενημερωμένη για όλα τα στοιχεία της υποθέσεως. »

Ουδεμία υφίσταται αμφιβολία ότι οι αρμοδιότητες που παρέχονται με τα άρθρα αυτά στον σύμβουλο επί των ακροάσεων, στο πλαίσιο των καθηκόντων του, μπορούν να συμβάλλουν στο να διαθέτει ο υπεύθυνος επί του ανταγωνισμού επίτροπος το καλύτερο δυνατό έρεισμα για τη λήψη της αποφάσεως του, διότι όχι μόνο λαμβάνει προτάσεις μέσω της συνήθους διοικητικής ιεραρχίας, αλλά μπορεί επίσης να λάβει έγγραφη ή προφορική έκθεση από ένα πρόσωπο το οποίο, ως ανεξάρτητο από τις λοιπές υπεύθυνες υπηρεσίες, έχει διευθύνει τις ακροάσεις. 'Ετσι, η ίδια η Επιτροπή έχει θεσπίσει τις νομικές εγγυήσεις που μπορεί να θεωρηθούν ότι υπερβαίνουν τις εγγυήσεις μιας διοικητικής διαδικασίας των οποίων η τήρηση επιβάλλεται βάσει της νομολογίας του Δικαστηρίου ή οι οποίες, άλλωστε, προκύπτουν από υφιστάμενα νομοθετικά κείμενα.

Εφόσον η Επιτροπή επέλεξε να θεσπίσει τέτοιους κανόνες οι οποίοι έχουν τον χαρακτήρα νομικών εγγυήσεων, μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να υποστηριχθεί ότι το εν λόγω κοινοτικό όργανο οφείλει να τους τηρεί, ακόμη και αν δεν ήταν νομικώς υπόχρεο για τη θέσπιση τέτοιων κανόνων. Αυτό πρέπει, ιδίως, να ισχύει όταν οι κανόνες δημοσιεύονται χάριν των ενδιαφερομένων κύκλων με ρητή μνεία ότι σκοπούν στην ενίσχυση των εγγυήσεων της ασφαλείας του δικαίου για τις επιχειρήσεις που βρίσκονται υπό τον προβολέα της Επιτροπής. Όσον αφορά τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τη δέσμευση της διοικήσεως από τους δικούς της κανόνες, παραπέμπω, ειδικότερα, στην απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 1974, 148/73, Louwage κατά Επιτροπής (Smi. 1974, σ. 81, συγκεκριμένα σ. 89, σκέψη 12), όπου γίνεται δεκτό ότι, έστω και αν μια εσωτερική οδηγία « δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως κανόνας δικαίου του οποίου η τήρηση επιβάλλεται εν πάση περιπτώσει στη διοίκηση, η εν λόγω οδηγία θέτει ωστόσο έναν κανόνα ενεργείας ενδεικτικό της τακτικής που πρέπει να ακολουθείται, κανόνα τον οποίο η διοίκηση δεν μπορεί να αγνοήσει, άλλως κάτι τέτοιο θα συνιστούσε παράβαση των αρχών της ίσης μεταχειρίσεως, χωρίς να διευκρινίσει τους λόγους που την οδήγησαν να πράξει κάτι τέτοιο». Στην υπόθεση 81/72, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (Sral. 1973, σ. 575), το Δικαστήριο προέβη στις ίδιες διαπιστώσεις και μάλιστα, στην περίπτωση εκείνη, όσον αφορά το Συμβούλιο ως νομοθετούν όργανο.

Η σημαντική διάταξη εν προκειμένω είναι το άρθρο 6, κατά το οποίο ο σύμβουλος επί των ακροάσεων μπορεί, κατά την αποστολή του προσχεδίου αποφάσεως στη Συμβουλευτική Επιτροπή για τις Συμπράξεις και τις Δεσπόζουσες Θέσεις, να έλθει σε άμεση επαφή με τον υπεύθυνο επίτροπο και να του γνωστοποιήσει τις παρατηρήσεις του. Όμως, εν προκειμένω, δεν προσκομίστηκε καμία απόδειξη από την οποία να καταφαίνεται ότι ο σύμβουλος επί των ακροάσεων εμποδίστηκε να υποβάλει τις παρατηρήσεις του στον υπεύθυνο επίτροπο πριν επιληφθεί του σχετικού θέματος η Συμβουλευτική Επιτροπή. Ομοίως, όσον αφορά το άρθρο 5, από τίποτα δεν προκύπτει ότι ο σύμβουλος επί των ακροάσεων εμποδίστηκε να εκθέσει την άποψη του στον γενικό διευθυντή. Τέλος, από το άρθρο 7 δεν μπορεί να συναχθεί οποιαδήποτε υποχρέωση του υπεύθυνου επιτρόπου να διαβιβάσει στην Επιτροπή την άποψη του συμβούλου επί των ακροάσεων. Έστω και αν είναι, βεβαίως, ατυχές το γεγονός ότι ο σύμβουλος επί των ακροάσεων και ο υπεύθυνος επίτροπος δεν συμφώνησαν απολύτως όσον αφορά τους σκοπούς των σχετικών κανόνων, τίποτα, κατά τη γνώμη μου δεν στηρίζει στις παρούσες υποθέσεις τον ισχυρισμό ότι η Επιτροπή παρέλειψε να τηρήσει τους κανόνες που η ίδια θέσπισε.

Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθούν οι λόγοι που προβλήθηκαν από ορισμένες από τις προσφεύγουσες ότι, δηλαδή, η Επιτροπή περιόρισε κατά τρόπο απαράδεκτο τις αρμοδιότητες του συμβούλου επί των ακροάσεων.

5. Η πρόσβαοη οτον σχετικό φάκελο

α) Η έκθεση του συμβούλου επί των ακροάσεων

Όπως προκύπτει από τη δικογραφία, η ICI, κατά την άσκηση της προσφυγής της, ζήτησε να της κοινοποιηθεί η έκθεση αυτή στο πλαίσιο ειδικής ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασίας, κατ' εφαρμογή του άρθρου 91 του Κανονισμού Διαδικασίας. Ομοίως και άλλες προσφεύγουσες ζήτησαν από την Επιτροπή να τους αποστείλει την έκθεση αυτή, πλην όμως έλαβαν αρνητική απάντηση. Κατόπιν τούτου, ισχυρίστηκαν ότι η μη γνωστοποίηση της εκθέσεως συνιστά διαδικαστική πλημμέλεια. Στο πλαίσιο της κατά το άρθρο 91 διαδικασίας, η ICI ισχυρίστηκε ότι υφίσταντο σημαντικές διαφορές μεταξύ της προσβαλλομένης αποφάσεως και ορισμένων από τις δηλώσεις στις οποίες προέβη ο σύμβουλος επί των ακροάσεων κατά τη διάρκεια της ακροάσεως όσον αφορά τις υποθέσεις. Συναφώς, η Επιτροπή ισχυρίστηκε ότι στις οδηγίες προς τον σύμβουλο επί των ακροάσεων δεν υπάρχει κανένας κανόνας που να επιβάλλει να κοινοποιείται στις επιχειρήσεις σχετική έκθεση. Η Επιτροπή φρονεί ότι πρόκειται για εσωτερικό έγγραφο του οποίου η δημοσιοποίηση μπορεί να αντενδείκνυται ως προς την Επιτροπή, διότι ένας τέτοιος κανόνας ή πρακτική θα μπορούσε να αποτρέψει τον σύμβουλο επί των ακροάσεων ή τα εμπλεκόμενα στην υπόθεση πρόσωπα από το να εκφράσουν ελεύθερα τη γνώμη τους στο πλαίσιο της διοικητικής διαδικασίας.

Το Δικαστήριο απέρριψε, με Διάταξη της 11ης Δεκεμβρίου 1986, το αίτημα της ICI, υπογραμμίζοντας ότι ο ρόλος του συμβούλου επί των ακροάσεων είναι καθαρά συμβουλευτικός και ότι η Επιτροπή ουδόλως υποχρεούται να υιοθετεί τις γνώμες του. Επομένως, κατά τη γνώμη του Δικαστηρίου, η έκθεση του συμβούλου επί των ακροάσεων δεν έχει τόση σπουδαιότητα, ώστε να πρέπει το Δικαστήριο να τη λαμβάνει υπόψη του κατά την άσκηση του ελεγκτικού του έργου.

Στο παρόν στάδιο εξελίξεως της διαδικασίας, πρόκειται για το ζήτημα σε ποιο βαθμό η έλλειψη κοινοποιήσεως της εκθέσεως του συμβούλου επί των ακροάσεων μπορεί να θεωρηθεί ως ελάττωμα που επηρεάζει την απόφαση. Ο λόγος για τον οποίον οι προσφεύγουσες ζητούν να λάβουν γνώση της εκθέσεως του συμβούλου επί των ακροάσεων είναι ότι φρονούν ότι η έκθεση αυτή περιλαμβάνει απόψεις διαφορετικές από αυτές που διατυπώνονται στην απόφαση.

Όμως, όπως ανέφερε και η Επιτροπή, δεν είναι η έκθεση του συμβούλου επί'των ακροάσεων αυτό που αποτελεί εν προκειμένω το αντικείμενο του δικαστικού ελέγχου. Δεν πρόκειται υπό το φως της εκθέσεως αυτής να ελεγχθεί η προσβαλλομένη απόφαση. Ούτε εκπλήσσει ούτε ξενίζει το γεγονός ότι, σε μια μεγάλη διοικητική οργάνωση όπως η ΓΔ IV, ένα τόσο σημαντικό σύνολο υποθέσεων, όπως το εν προκειμένω, μπορεί να προκαλέσει διισταμένες γνώμες, τόσο όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά όσο και τα νομικά ζητήματα, γνώμες από τις οποίες, εν πάση περιπτώσει, ορισμένες είναι παγκοίνως αμφισβητούμενες. 'Οταν μετά το πέρας της συζητήσεως εντός της Επιτροπής, και όταν αυτή ενεργεί ως συλλογικό όργανο, σχετικά με τη λύση που πρέπει να δοθεί σε μια υπόθεση, λαμβάνεται απόφαση, ο έλεγχος του Πρωτοδικείου πρέπει ακριβώς να αφορά την ουσιαστική και νομική θεμελίωση της αποφάσεως αυτής. Κατά τη γνώμη μου, θα ήταν εντελώς παράλογο να είναι υποχρεωμένη η Επιτροπή να παρουσιάσει ένα έγγραφο, που έχει τον χαρακτήρα εσωτερικού εγγράφου εργασίας, αν μοναδικός στόχος είναι να αποδειχθεί ότι ένα από τα μέλη του προσωπικού της Επιτροπής έχει, ή είχε, αντίληψη των ουσιαστικών και νομικών στοιχείων διαφορετική από αυτήν που έγινε οριστικά δεκτή. Είναι εξάλλου χαρακτηριστικό ότι, σε ένδεκα από τα δώδεκα κράτη μέλη (με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο), όπου η νομοθεσία επιτρέπει, καταρχήν, την πρόσβαση στους σχετικούς φακέλους και στις επιχειρήσεις που έχουν εμπλακεί σε υποθέσεις εγχώριου ανταγωνισμού, αποκλείονται, γενικώς, στοιχεία, όπως τα προσχέδια, τα σημειώματα ή τα πρακτικά, που έχουν χαρακτηριστεί ως εσωτερικά έγγραφα εργασίας. Κατά γενικό κανόνα, τέτοια έγγραφα περιέχουν προσωρινές εκτιμήσεις, συμπεριλαμβανομένων ενδεχομένως και προηγουμένων αξιολογήσεων επί της υποθέσεως, που ήδη έχουν εγκαταληφθεί, ώστε να μην κρίνεται ούτε αναγκαίο ούτε σκόπιμο — και ορθώς κατά τη γνώμη μου — να περιέλθουν στη γνώση των διαδίκων ή του διαδίκου. Ο μόνος, ενδεχομένως, βάσιμος λόγος για τη γνωστοποίηση ενός τέτοιου εγγράφου είναι αυτός που εξέθεσε το Δικαστήριο, με τη Διάταξη που προανέφερα, όπου παρέπεμψε σε μια άλλη Διάταξη του της 18ης Ιουνίου 1986, British American Tobacco και Reynolds Industries ( 15 ), ότι δηλαδή ένα τέτοιο έγγραφο είναι δυνατό να χρησιμεύσει για να ελεγχθεί αν υφίσταται κατάχρηση εξουσίας. Όπως δέχεται το Δικαστήριο, η εξέταση των εσωτερικών εγγράφων εργασίας της Επιτροπής, προκειμένου να κριθεί αν μια απόφαση της έχει διαφορετικό έρεισμα από αυτό που αναφέρεται στην αιτιολογία, αποτελεί αποδεικτικό μέσο εξαιρετικού χαρακτήρα. Η χρησιμοποίηση του προϋποθέτει ότι οι περιστάσεις που αφορούν μία απόφαση παρέχουν έρεισμα για σοβαρές αμφιβολίες ως προς τους πραγματικούς λόγους της αποφάσεως και, ιδίως, για το ότι επιδιώχθηκαν σκοποί διαφορετικοί από αυτούς που μπορεί θεμιτώς να επιδιώκονται σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο.

Από την παρούσα διαδικασία δεν προκύπτει κανένα στοιχείο που να επιτρέπει να υποτεθεί η ύπαρξη καταχρήσεως εξουσίας. Έτσι, η Επιτροπή μπορούσε θεμιτώς να αρνηθεί να προσκομίσει την έκθεση. Επομένως, κατά τη γνώμη μου, οι προβληθέντες εν προκειμένω λόγοι, πρέπει να απορριφθούν.

β) Τα εσωτερικά έγγραφα εργασίας σχετικά με τη συνέντευξη τύπου

Περαιτέρω, με τη Διάταξη του της 11ης Δεκεμβρίου 1986, το Δικαστήριο έλαβε θέση επί ενός αιτήματος με το οποίο η ICI ζήτησε να λάβει γνώση των εσωτερικών εγγράφων εργασίας που είχαν καταρτισθεί για την ανωτέρω μνημονευθείσα συνέντευξη τύπου. Όπως προκύπτει από τη Διάταξη, η ICI θεωρούσε — βάσει διαφόρων δηλώσεων προς τον τύπο — ότι η Επιτροπή είχε λάβει υπόψη στοιχεία τα οποία δεν αναφέρονται στην ανακοίνωση αιτιάσεων και ως προς τα οποία, όπως ήταν επόμενο, οι επιχειρήσεις, μεταξύ των οποίων και η ICI, δεν είχαν την ευκαιρία να διατυπώσουν τις απόψεις τους. Επιπλέον, ούτε από την ήδη προσβαλλομένη απόφαση προκύπτουν οι περιστάσεις αυτές. Συναφώς, η Επιτροπή δήλωσε ότι η χρηστή διοίκηση επιβάλλει να μπορούν οι συνεργάτες της να επισημαίνουν εγγράφως τις ενδόμυχες σκέψεις τους, χωρίς αυτές να περιέρχονται αυτομάτως στη γνώση τρίτων. Όπως προαναφέρθηκε σχετικά με την προσκόμιση της εκθέσεως του συμβούλου περί των ακροάσεων, το Δικαστήριο αποφάνθηκε καταρχάς, στην εν λόγω Διάταξη, ότι η πρόσβαση σε εσωτερικά έγγραφα εργασίας της Επιτροπής αποτελεί αποδεικτικό μέσο εξαιρετικού χαρακτήρα το οποίο πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο σε περίπτωση σοβαρών αμφιβολιών ως προς τους πραγματικούς λόγους μιας αποφάσεως. Το Δικαστήριο συνέχισε, προσθέτοντας ότι οι ισχυρισμοί της ICI, οι οποίοι στηρίζονταν σε δηλώσεις προς τον τύπο και σύμφωνα με τους οποίους η απόφαση ερειδόταν σε λόγους άλλους από αυτούς που περιλαμβάνονταν σ' αυτήν, δεν επιβεβαιώθηκαν από τα άρθρα στα οποία παρέπεμπε η ICI. Επιπλέον, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι οι δηλώσεις δημοσιογράφων και ot συνεντεύξεις με συνεργάτες της Επιτροπής δεν μπορούν να εξομοιωθούν με τη γνώμη του εν λόγω οργάνου η οποία εμπεριέχεται στην προσβαλλομένη απόφαση. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο θεώρησε ότι, στο στάδιο αυτό της διαδικασίας, δεν συντρέχει βάσιμος λόγος για να γίνει δεκτό ότι η απόφαση στηριζόταν σε αιτιολογία άλλη από αυτήν που περιελαμβάνετο σ' αυτήν.

Όπως υπογραμμίστηκε κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, το Δικαστήριο αποφάνθηκε, με την εν λόγω Διάταξη μόνο επί του σχετικού ζητήματος όπως αυτό είχε κατά το χρονικό σημείο της εκδόσεως της. Κατ' αυτόν τον τρόπο, το Δικαστήριο ρητώς άφησε ανοικτό το θέμα σχετικά με τη δυνατότητα μεταγενέστερης εμφανίσεως νέων στοιχείων ικανών να φωτίσουν κατά διαφορετικό τρόπο το ζήτημα, κατά τη διάρκεια δε της ένδικης διαδικασίας, ο εκπρόσωπος της ICI ζήτησε εξάλλου ρητώς από το Πρωτοδικείο να επανεξετάσει το ζήτημα αυτό.

Δεν εκπλήσσει, κατά τη γνώμη μου, το γεγονός ότι οι προσφεύγουσες ανησύχησαν σοβαρότατα, βλέποντας ότι γινόταν λόγος για ποσοστό μέχρι 40% ως αποτέλεσμα της προβαλλόμενης συμπράξεως, ενώ το αποτέλεσμα αυτό δεν έχει προσδιοριστεί στην απόφαση. Σύμφωνα με τη νομική άποψη που θα υποστηρίξω στη συνέχεια των προτάσεων μου, τα αποτελέσματα μιας συμπράξεως στην αγορά έχουν σημασία μόνο για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων. Αλλά, έστω και υπό το περιοριστικό αυτό πρίσμα, είναι κατανοητός ο φόβος των επιχειρήσεων ότι το ποσοστό που αναφέρθηκε κατά τη διάρκεια της συνεντεύξεως τύπου, όσον αφορά τα αποτελέσματα αυτά, πρέπει να χρησιμοποιήθηκε για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων.

Ούτε από την έγγραφη ούτε από την προφορική διαδικασία προέκυψε το παραμικρό στοιχείο βάσει του οποίου να μπορεί να διευκρινιστεί οριστικώς τι ακριβώς συνέβη. Το πλέον συγκεκριμένο στοιχείο που μπόρεσα να βρώ μέχρι σήμερα είναι η δήλωση της Επιτροπής κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση ότι είναι δυνατό ο επιφορτισμένος με τη συνέντευξη τόπου υπάλληλος να ερμήνευσε, ενδεχομένως, λανθασμένα τις περιλαμβανόμενες στο παράρτημα της αποφάσεως καμπύλες. Το γόητρο της Επιτροπής ουδόλως ενισχύεται από το γεγονός ότι ο εκπρόσωπος της σε μια συνέντευξη τύπου προβαίνει σε δηλώσεις όπως οι περί ων ο λόγος, ενώ η απόφαση δεν περιέχει κανένα στοιχείο που να τις στηρίζει.

Αποτελεί, ωστόσο, χαρακτηριστικό των συνεντεύξεων τόπου ότι τα όσα αναφέρονται εκεί μπορεί εύκολα να φανούν περισσότερο απόλυτα απ' ό,τι πράγματι θα αναμενόταν και συχνά ελλοχεύει ο κίνδυνος ασυλλογίστων δηλώσεων. 'Ετσι, η γνώμη μου είναι ότι τέτοιες δηλώσεις δεν αρκούν, γενικώς, για να θεμελιωθεί η υποψία ότι κάτι δεν είναι εντάξει. Πρέπει να υπογραμμιστεί εν προκειμένω ότι τα αναφερθέντα αριθμητικά στοιχεία δεν περιλαμβάνονται στη δημοσιευθείσα ανακοίνωση τύπου. Πρέπει περαιτέρω να αναφερθεί ότι, όπως και η Επιτροπή ισχυρίστηκε στις παρατηρήσεις της στο πλαίσιο της κατά το άρθρο 91 διαδικασίας, το παράρτημα IX της αποφάσεως, το οποίο αποτελεί προσιτό στο κοινό έγγραφο, δείχνει πράγματι αυξήσεις της τάξεως του αναφερθέντος μεγέθους. Δεν είναι ίσως εντελώς ακατανόητο το ότι το εντεταλμένο μέλος του προσωπικού της Επιτροπής πιθανώς δήλωσε, εν προκειμένω, ότι οι αναφερθείσες αυξήσεις τιμών αποτελούσαν τα αποτελέσματα της συμπράξεως. Ομοίως, κατά τη γνώμη μου, κανένα σημαντικό εν προκειμένω στοιχείο δεν προκύπτει από τα προσκομισθέντα αποσπάσματα της συνεντεύξεως τύπου. Το γεγονός ότι μέλη της Επιτροπής είχαν διαφορετικές γνώμες, όσον αφορά την πολιτική που πρέπει να εφαρμόζεται επί των προστίμων, έχει τόσο λίγο σημασία για την απόφαση επί της υποθέσεως όσο και ενδεχόμενες εκτιμήσεις ως προς τα αποτελέσματα των δραστηριοτήτων του λόμπυ που είχαν δημιουργήσει, σύμφωνα με τις εφημερίδες, οι επιχειρήσεις.

Οι προσφεύγουσες δεν μπόρεσαν, από την πλευρά τους, να προβάλουν κανένα στοιχείο — πολύ λιγότερο δε νέα στοιχεία — που να δικαιολογεί τις υπόνοιες τους ότι η Επιτροπή στηρίχθηκε στα αναφερθέντα αριθμητικά στοιχεία για τον καθορισμό των προστίμων ή ότι άλλως τα χρησιμοποίησε για να εκδώσει την απόφαση της. 'Ετσι, εξακολουθώ να φρονώ ότι τίποτα δεν δικαιολογεί τον ισχυρισμό ότι τα έγγραφα που καταρτίστηκαν για τη συνέντευξη τύπου έπρεπε να έχουν προσκομιστεί κατά τη διαδικασία. Επομένως, προτείνω την απόρριψη των λόγων που προέβαλαν οι προσφεύγουσες όσον αφορά το ζήτημα αυτό.

γ) 'Αλλα ζητήματα αναφορικά με την πρόσβαση στα σχετικά έγγραφα και τη γνωστοποίηση στις επιχειρήσεις του αποδεικτικού υλικού

Όπως προαναφέρθηκε, η επιταγή της χρηστής διοικήσεως και της ορθής απονομής της δικαιοσόνης επιβάλλει να παρέχεται στα πρόσωπα ή στις επιχειρήσεις που διατρέχουν τον κίνδυνο επιβολής προστίμου κάθε δυνατότητα άμυνας. Αυτό συνεπάγεται ότι οι ενδιαφερόμενοι πρέπει να λαμβάνουν γνώση όλων των ασκούντων επιρροή εγγράφων.

Ωστόσο, το κοινοτικό δίκαιο δεν περιλαμβάνει γενικό κανόνα ο οποίος να προβλέπει μια τέτοια άνευ όρων πρόσβαση στους φακέλους ( βλ. ειδικότερα την απόφαση του Δικαστηρίου VBVB και VBBB κατά Επιτροπής ( 16 )).

Η μέθοδος που έχει διαμορφώσει το Δικαστήριο για τη διασφάλιση της ασκήσεως των δικαιωμάτων άμυνας είναι διαφορετική, δηλαδή η διοίκηση πρέπει να μεριμνά ώστε « να είναι σε θέση η ενδιαφερόμενη επιχείρηση να γνωρίσει κατά πρόσφορο τρόπο την άποψη της σχετικά με τα έγγραφα που έλαβε υπόψη της η Επιτροπή για να στηρίξει τον ισχυρισμό της ότι υπάρχει παράβαση » ( 17 ). Στην υπόθεση VBVB και VBBB κατά Επιτροπής, το Δικαστήριο στηρίχθηκε στην αρχή ότι η πρόσβαση στα έγγραφα θα πρέπει να διατάσσεται αν υφίστανται συγκεκριμένα στοιχεία που επιτρέπουν να θεωρηθεί ότι χρησιμοποιήθηκαν έγγραφα που οι επιχειρήσεις δεν γνώριζαν. Η κρίση αυτή είναι εναρμονισμένη με την αναφερθείσα στα στοιχεία α και β Διάταξη. Περαιτέρω, το Δικαστήριο διευκρίνισε την κρίση του, τονίζοντας ότι σημασία δεν έχει αυτό καθεαυτό το συγκεκριμένο έγγραφο « αλλά τα συμπεράσματα που συνήγαγε η Επιτροπή από το έγγραφο αυτό ». Το Δικαστήριο προσέθεσε ότι θεμιτώς μια επιχείρηση μπορεί να στηρίζεται στο ότι, εφόσον ένα έγγραφο δεν μνημονεύεται στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, το έγγραφο αυτό δεν θα χρησιμοποιηθεί στο πλαίσιο της αποφάσεως. Επομένως, το έγγραφο αυτό δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αποδεικτικό μέσο στο πλαίσιο ενδεχόμενης ένδικης διαδικασίας ( 18 ).

Η Επιτροπή, στην ενδέκατη έκθεση της σχετικά με την πολιτική επί του ανταγωνισμού, ανέφερε ότι θα παρέχει στις επιχειρήσεις τη δυνατότητα, στο πλαίσιο των υποθέσεων ανταγωνισμού, να λαμβάνουν γνώση των φακέλων. Συναφώς, στην εν λόγω έκθεση (σ. 31-32) αναφέρεται:

«Σύμφωνα με σταθερή νομολογία του Δικαστηρίου, η ανακοίνωση των αιτιάσεων μπορεί να αρκεστεί στην, έστω περιληπτική αλλά πάντως σαφή, αναφορά των ουσιωδών περιστατικών επί των οποίων βασίζεται η Επιτροπή, υπό τον όρο πάντοτε ότι η τελευταία θα παρέχει, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, τα απαραίτητα για την άμυνα στοιχεία. Εν προκειμένω η Επιτροπή δεν έχει την υποχρέωση να διαβιβάζει στις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις το σύνολο των εγγράφων επί των οποίων θεμελιώνει τον συλλογισμό της, αλλά αρκεί να τους γνωστοποιεί μόνο τα έγγραφα που σχετίζονται με ουσιώδη περιστατικά.

Σύμφωνα με τη νομολογία αυτή, η Επιτροπή δίνει ήδη τη δυνατότητα στις επιχειρήσεις να διατυπώνουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με κάθε έγγραφο και κάθε πραγματικό στοιχείο που η Επιτροπή τους αντιτάσσει με την ανακοίνωση των αιτιάσεων. Στις περιπτώσεις που οι επιχειρήσεις υποβάλλουν αίτηση, που δικαιολογείται από την ανάγκη για καλύτερη κατανόηση του φακέλου, η Επιτροπή τους δίνει ομοίως τη δυνατότητα να λάβουν γνώση των ίδιων εγγράφων. Η Επιτροπή έχει ακόμα σαν πρακτική να γνωστοποιεί, κατά το μέτρο του δυνατού, στις επιχειρήσεις κατά των οποίων διατυπώνονται αιτιάσεις το ουσιώδες μέρος των ρητών καταγγελιών.

Η Επιτροπή αντιμετωπίζει μάλιστα το ενδεχόμενο να προχωρήσει πέρα από τις προϋποθέσεις που διατύπωσε το Δικαστήριο, δίνοντας καταρχήν στις επιχειρήσεις που έχουν εμπλακεί σε μία διαδικασία τη δυνατότητα να λάβουν γνώση του φακέλου της εν λόγω υποθέσεως. Κάθε εξέταση αυτού του είδους περιορίζεται εντούτοις από την υποχρέωση που έχει η Επιτροπή να μην κοινοποιεί τα επαγγελματικά απόρρητα άλλων επιχειρήσεων και από την ανάγκη διαφυλάξεως του εμπιστευτικού χαρακτήρα των εσωτερικών εγγράφων ή των εγγράφων εργασίας της Επιτροπής. »

Οι σχετικοί με το σημείο αυτό κανόνες έχουν διατυπωθεί κατά τον εξής τρόπο στη δωδέκατη έκθεση ( σ. 40-41 ):

« Η Επιτροπή υλοποίησε την πρόθεση που είχε εκδηλώσει στην ενδέκατη έκθεση, να προχωρήσει πέρα από τις προϋποθέσεις που διατύπωσε το Δικαστήριο, βελτιώνοντας την άσκηση των δικαιωμάτων άμυνας στο επίπεδο της διοικητικής διαδικασίας. Στο εξής παρέχει στις επιχειρήσεις που εμπλέκονται σε μία διαδικασία την ευχέρεια να λαμβάνουν γνώση του φακέλου που τις αφορά.

Οι επιχειρήσεις ενημερώνονται για το περιεχόμενο του φακέλου της Επιτροπής με την προσθήκη στην ανακοίνωση των αιτιάσεων ή στο έγγραφο απορρίψεως της καταγγελίας, πίνακα με όλα τα έγγραφα από τα οποία αποτελείται ο φάκελος, με την ένδειξη των εγγράφων ή των μερών των εγγράφων στα οποία είναι δυνατόν να έχουν πρόσβαση.

Οι επιχειρήσεις καλούνται να εξετάσουν επί τόπου τα έγγραφα στα οποία έχουν πρόσβαση. Εάν επιχείρηση διατυπώσει την επιθυμία να εξετάσει ορισμένα μόνο από αυτά, η Επιτροπή μπορεί να φροντίσει να της διαβιβαστούν σχετικά αντίγραφα.

Η Επιτροπή θεωρεί σαν εμπιστευτικά και στα οποία, επομένως, συγκεκριμένη επιχείρηση δεν είναι δυνατόν να έχει πρόσβαση, τα ακόλουθα έγγραφα:

— τα έγγραφα ή τα μέρη των εγγράφων που περιέχουν επαγγελματικά απόρρητα άλλων επιχειρήσεων

— τα εσωτερικά έγγραφα της Επιτροπής, όπως σημειώματα, σχέδια ή άλλα έγγραφα εργασίας'

— όλες τις λοιπές εμπιστευτικές πληροφορίες, όπως αυτές που καθιστούν δυνατή την αναγνώριση των καταγγελλόντων που δεν επιθυμούν να αποκαλυφθεί η ταυτότητα τους, καθώς και τις πληροφορίες που ανακοινώνονται στην Επιτροπή με την επιφύλαξη της τήρησης του εμπιστευτικού τους χαρακτήρα.

Όταν επιχείρηση ζητά, αιτιολογημένα, να συμβουλευθεί έγγραφο στο οποίο δεν έχει πρόσβαση, η Επιτροπή μπορεί να θέσει στη διάθεση της περίληψη μη εμπιστευτικού χαρακτήρα του εγγράφου αυτού.

Προκειμένου να διευκολυνθεί ο χαρακτηρισμός ενός εγγράφου, κατά πόσον δηλαδή είναι δυνατόν να υπάρχει ή όχι πρόσβαση στο έγγραφο αυτό, οι επιχειρήσεις καλούνται στο εξής, όταν διαβιβάζουν πληροφορίες, να διευκρινίζουν εάν και κατά πόσο οι πληροφορίες αυτές πρέπει να θεωρούνται εμπιστευτικές.

Οι λεπτομέρειες του τρόπου πρόσβασης που προβλέπονται κατ' αυτόν τον τρόπο θα πρέπει να είναι δυνατόν να εφαρμόζονται χωρίς δυσχέρεια, εκτός αν πρόκειται για φακέλους που έχουν καταρτισθεί πριν από την έναρξη ισχύος των όρων προσβάσεως τους, για τους οποίους δεν ήταν δυνατό να ληφθούν υπόψη οι νέες αυτές διατάξεις και οι οποίοι θα πρέπει να αντιμετωπίζονται κατά περίπτωση. »

Στη δεκάτη τρίτη της έκθεση, η Επιτροπή διευκρινίζει μία σειρά στοιχείων σχετικά με την πρόσβαση στους φακέλους. Στην εν λόγω έκθεση αναφέρεται ιδίως (σ. 68):

« Η Επιτροπή δεν παρέχει τη δυνατότητα πρόσβασης στους φακέλους της πριν αρχίσει η κανονική διαδικασία. Επομένως, οι επιχειρήσεις δεν έχουν τη δυνατότητα πρόσβασης μέχρι να λάβουν επίσημη ανακοίνωση των αιτιάσεων από την Επιτροπή. Στην ανακοίνωση των αιτιάσεων επισυνάπτεται ένας κατάλογος των εγγράφων με ένδειξη του βαθμού προσβάσεως ως προς κάθε ένα από αυτά. »

Στη δεκάτη ογδόη της έκθεση επί της πολιτικής του ανταγωνισμού ( 1988 ), η Επιτροπή εκθέτει τα κατωτέρω σχετικά με την αποκτηθείσα πείρα (σ. 52-53):

« Οι αποφάσεις του Δικαστηρίου στις υποθέσεις “ AKZO/επαγγελματικό απόρρητο ” και “ ΒΑΤ κατά Επιτροπής ” υποχρεώνουν την Επιτροπή να λαμβάνει ιδιαίτερα μέτρα, όταν πρόκειται για εμπιστευτικές πληροφορίες. Μετά από προσεκτική εξέταση αυτού του προβλήματος, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι πρέπει να διατηρηθούν οι αρχές οι οποίες διέπουν τις παρούσες διατάξεις. Είναι πάντως απαραίτητο να διαφυλάσσεται ο εμπιστευτικός χαρακτήρας κάθε εγγράφου, η ανακοίνωση του οποίου ενδέχεται να έχει σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις γι' αυτόν που παρέχει την πληροφορία. Εδώ συμπεριλαμβάνονται και έγγραφα που περιέχουν επιχειρηματικά απόρρητα, ενδεχομένως όμως και άλλα έγγραφα που ανήκουν σε μία επιχείρηση που μπορεί να μη θέλει να ανακοινωθούν σε τρίτους ή στα μέρη που συμμετέχουν στη διαδικασία. Ειδικότερα, οι εμπιστευτικές (ευαίσθητες) πληροφορίες που παρέχονται από τρίτους κατά τη διάρκεια της έρευνας δεν πρέπει, καταρχήν, να ανακοινώνονται στα μέρη που συμμετέχουν στη διαδικασία.

Σε περιπτώσεις που έχει κινηθεί η διαδικασία κατά διαφόρων ανταγωνιζομένων εταιριών, η Επιτροπή, για λόγους δημοσίου συμφέροντος, πρέπει να διασφαλίζει ότι η πρόσβαση στο φάκελο δεν καταλήγει σε ανταλλαγή πληροφοριών που είναι από εμπορικής απόψεως ευαίσθητες μεταξύ των επιχειρήσεων που συμμετέχουν στη διαδικασία. Ο κανόνας αυτός ισχύει ακόμα και αν οι επιχειρήσεις συμφωνούν για την άρση του απορρήτου των πληροφοριών αυτών σε αμοιβαία βάση.

(...)

Τα έγγραφα ή οι πληροφορίες είναι δυνατόν να διατίθενται σε αυτούς που συμμετέχουν στη διαδικασία, είτε μέσω προσβάσεως στον φάκελο είτε μέσω αποστολής αντιγράφων, ανάλογα με τις περιστάσεις (... ) »

Επομένως, όπως προκύπτει, υφίστανται για την ώρα δύο ανταγωνιστικά μεταξύ τους συστήματα που αμφότερα σκοπούν στην παροχή δυνατότητας άμυνας στις επιχειρήσεις. Η κατάσταση αυτή συνετέλεσε αναμφισβήτητα στη δημιουργία ορισμένων από τα προβαλλόμενα από τις προσφεύγουσες προβλήματα σε σχέση με τον ισχυρισμό τους ότι δεν τους γνωστοποιήθηκαν όλα τα ασκούντα επιρροή έγγραφα.

Οι περισσότερες από τις επιχειρήσεις αυτές ισχυρίστηκαν ότι δεν έλαβαν ορισμένα από τα έγγραφα επί των οποίων στηρίζεται η απόφαση της Επιτροπής.

Πρόκειται για τρεις κυρίως κατηγορίες εγγράφων:

1) Έγγραφα τα οποία δεν αποστάλθηκαν στις επιχειρήσεις, οι οποίες όμως μπόρεσαν να λάβουν γνώση αυτών, όταν, τον Ιούνιο του 1984, τους δόθηκε η δυνατότητα προσβάσεως στα αρχεία της Επιτροπής.

2) Έγγραφα τα οποία, καίτοι ήταν συνημμένα στη γενική ανακοίνωση των αιτιάσεων, δεν αναφέρονται ρητώς και κατά τρόπο που να μπορούν να προσδιοριστούν στις αιτιάσεις.

3) Έγγραφα ως προς τα οποία η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι εκ παραδρομής δεν αποστάλθηκαν στις επιχειρήσεις.

Επιπλέον, υφίσταται και μια τέταρτη κατηγορία, δηλαδή τα έγγραφα τα οποία, κατά την Επιτροπή, δεν « αφορούν » τη συγκεκριμένη προσφεύγουσα και ως προς τα οποία η Επιτροπή ρητώς ισχυρίζεται στα υπομνήματα της αντικρούσεως ότι δεν χρησιμοποιήθηκαν κατά προσφεύγουσας την οποία δεν « αφορούσαν ».

Σχετικά με την πρώτη κατηγορία, ορισμένες προσφεύγουσες επικαλούνται, πρώτον, ορισμένα πρακτικά δεδομένα, δηλαδή ότι οι δυνατότητες που τους παρασχέθηκαν όσον αφορά τους χώρους και τη λήψη αντιγράφων, στο πλαίσιο της προσβάσεως στα αρχεία, δεν τους διασφάλισε τις κατάλληλες προϋποθέσεις για τη μελέτη του εξαιρετικά ογκώδους φακέλου που τους δόθηκε. Η Επιτροπή αμφισβητεί ότι υπήρξαν τέτοιου είδους προβλήματα. Ωστόσο, οι προσφεύγουσες φρονούν ότι συνεπεία των πρακτικών προβλημάτων που επικαλούνται θα πρέπει η Επιτροπή να είχε επισημάνει τα έγγραφα που προετίθετο να χρησιμοποιήσει.

Αν ληφθεί, ωστόσο, υπόψη ότι οι προσφεύγουσες είναι επιχειρήσεις που μπορούν να τύχουν κάθε δυνατής βοήθειας εμπειρογνωμόνων, όπως και πράγματι συνέβη, δεν μπορούν βασίμως να ισχυρίζονται, άνευ ετέρου τινός, ότι πρακτικά προβλήματα τις εμπόδισαν να κάνουν χρήση των παρασχεθεισών δυνατοτήτων για να λάβουν γνώση των εγγράφων στα οποία τους επιτράπηκε η πρόσβαση.

Ωστόσο, οι προσφεύγουσες ισχυρίζονται επιπλέον ότι η πρόσβαση τους στους φακέλους δεν ήταν τόσο πλήρης, ώστε να μπορεί η Επιτροπή στη συνέχεια να χρησιμοποιήσει εναντίον τους τα έγγραφα που αυτές είχαν εξετάσει. Προς στήριξη του ισχυρισμού αυτού, οι προσφεύγουσες παραπέμπουν στην προαναφερθείσα νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία τα έγγραφα που χρησιμεύουν ως αποδεικτικά υλικά για τη στήριξη αποφάσεως πρέπει ρητώς να αναφέρονται στην ανακοίνωση των αιτιάσεων ή, ενδεχομένως, στις συμπληρωματικές ανακοινώσεις προς τις οικείες επιχειρήσεις. Συναφώς, η Επιτροπή φρονεί ότι τα έγγραφα των οποίων επιτράπηκε στις επιχειρήσεις να λάβουν γνώση θα πρέπει να μπορούν να χρησιμοποιούνται κατά των επιχειρήσεων αυτών.

Από τα ανωτέρω καταφαίνεται σαφώς το χάσμα που έχει δημιουργηθεί και επί του οποίου το Δικαστήριο δεν είχε μέχρι τώρα την ευκαιρία να αποφανθεί.

Ωστόσο, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι δεν μπορεί οπωσδήποτε να απαιτείται από την Επιτροπή να αποστέλλει οικειοθελώς αντίγραφα εγγράφων, όταν τα έγγραφα αυτά προσδιορίζονται πράγματι στην ανακοίνωση των αιτιάσεων ώστε να μπορούν οι επιχειρήσεις να ζητούν αντίγραφο τους ( 19 ). Ουδόλως, εξάλλου, από τη νομολογία του Δικαστηρίου καταφαίνεται ότι το Δικαστήριο θα ήταν διατεθειμένο να μεταβάλει την κρίση του ως προς τον τρόπο κατά τον οποίο πρέπει ένα έγγραφο να επιδεικνύεται σε μια επιχείρηση ώστε να μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη εναντίον της. Η υπόθεση AEG κατά Επιτροπής είναι εν προκειμένω χαρακτηριστική, διότι θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η επιχείρηση γνώριζε τα έγγραφα που είχαν ανευρεθεί σ' αυτήν.

Οι προσφεύγουσες στις παρούσες υποθέσεις έλαβαν τη δυνατότητα προσβάσεως στους φακέλους, σύμφωνα με το καθιερωθέν από την Επιτροπή σύστημα, το οποίο οπωσδήποτε υφίστατο από ενός τουλάχιστον έτους μετά την αναγγελία του σε ένα δημοσίευμα που είχε περιέλθει, κατά πάσα πιθανότητα, στη γνώση των ενδιαφερομένων κύκλων. Εξάλλου, οι δικαιούμενοι προσβάσεως στους φακέλους δύσκολα μπορούσαν να μαντέψουν ότι η Επιτροπή θα χρησιμοποιούσε τη δυνατότητα προσβάσεως στα έγγραφα την οποία τους είχε παράσχει για να ισχυριστεί ότι δεν ήταν αναγκαίο να μνημονεύσει ρητώς ένα έγγραφο ή, εν πάση περιπτώσει, να το αποστείλει. Στην αλληλουχία αυτή, μια συνολική εκτίμηση με οδηγεί στη σκέψη ότι η πλέον ορθή στις υπό κρίση υποθέσεις λύση θα ήταν να αγνοηθούν, ως προς την κάθε συγκεκριμένη υπόθεση, τα έγγραφα που ούτε αποστάλθηκαν στην επιχείρηση ούτε αναφέρθηκαν στην ανακοίνωση των αιτιάσεων ή στα έγγραφα που αποστάλθηκαν μεταγενέστερα ( 20 ).

Όσον αφορά τη δεύτερη κατηγορία, δηλαδή τα έγγραφα τα οποία ναι μεν έλαβαν οι επιχειρήσεις πλην όμως φέρονται ως μη προσδιοριζόμενα στην απόφαση, το πρόβλημα τίθεται κάπως διαφορετικά. Είναι δεδομένο ότι οι επιχειρήσεις έλαβαν αντίγραφα των εγγράφων αυτών και ότι η ανακοίνωση μπορούσε αφε-αυτής να τις προειδοποιήσει ότι η Επιτροπή σχεδίαζε να τα χρησιμοποιήσει στο πλαίσιο ενδεχομένης αποφάσεως. 'Ετσι, οι προσφεύγουσες είχαν τη δυνατότητα να διατυπώσουν τη γνώμη τους επί της αποδεικτικής αξίας των εγγράφων αυτών και, σύμφωνα με την απόφαση του Δικαστηρίου AEG κατά Επιτροπής, αυτός είναι ο λόγος για τον οποίον ένα έγγραφο πρέπει να « μνημονεύεται » στην ανακοίνωση των αιτιάσεων. Αυτό φυσικά προϋποθέτει ότι οι προσφεύγουσες μπόρεσαν να διαπιστώσουν, με επαρκή βεβαιότητα, βάσει της ανακοινώσεως των αιτιάσεων, αυτό που η Επιτροπή επεδίωκε να αποδείξει. Όπως προκύπτει από την επόμενη παράγραφο, η γνώμη μου είναι ότι, με την ανακοίνωση της των αιτιάσεων, σε συνδυασμό με τα έγγραφα της της 29ης Μαρτίου 1985, η Επιτροπή διευκρίνισε τόσο καλά αυτό που ήθελε να αποδείξει ώστε, ήδη από τη στιγμή εκείνη, οι προσφεύγουσες έπρεπε να γνωρίζουν σαφώς υπό ποίο πρίσμα όφειλαν να αντιληφθούν κάθε έγγραφο και να εκφράσουν σχετικώς την άποψη τους. Επομένως, νομίζω ότι τίποτα δεν δικαιολογεί το να αγνοηθούν τα έγγραφα αυτά κατά τη διαδικασία.

Βάσει των προαναφερθέντων, πρέπει να αγνοηθούν τα έγγραφα που δεν αποστάλθηκαν εκ παραδρομής, δηλαδή η τρίτη από τις αναφερθείσες κατηγορίες, εκτός αν στην ανακοίνωση των αιτιάσεων ή στα έγγραφα της 29ης Μαρτίου 1985 είχαν αυτά μνημονευθεί κατά τρόπο τόσο σαφή ώστε οι επιχειρήσεις να μπορούσαν να ζητήσουν αντίγραφο τους. Τα εν λόγω έγγραφα θα πρέπει όμως να εξεταστούν σε σχέση με το ζήτημα κατά πόσο μπορεί να θεωρηθεί ότι ήταν δυνατό να έχουν σημασία για την άμυνα των επιχειρήσεων (βλ. κατωτέρω όσον αφορά την τέταρτη κατηγορία εγγράφων ).

Η τέταρτη κατηγορία θέτει λιγότερα, εν προκειμένω προβλήματα, εφόσον η ίδια η Επιτροπή εκθέτει ευθέως ότι τα έγγραφα δεν χρησιμοποιούνται ατομικώς κατά των προσφευγουσών. Επομένως, το έργο μου εδώ συνίσταται στον έλεγχο του εάν ένα έγγραφο πράγματι χρησιμοποιήθηκε στη διαδικασία κατά της οικείας επιχειρήσεως. Ωστόσο, το γεγονός ότι η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι ορισμένα έγγραφα της διαδικασίας δεν « αφορούν » ούτε « αναφέρονται σε » μια συγκεκριμένη επιχείρηση θέτει προβλήματα από δύο άλλες απόψεις.

Πρώτον, σε σχέση με την απόδειξη αυτής ταύτης της υπάρξεως της συμπράξεως και ιδίως μιας συμφωνίας ή μιας συμφωνίας-πλαίσιο. Η Επιτροπή, σύμφωνα με το σύστημα αποδείξεων που εφαρμόζει, θέλησε καταρχάς να αποδείξει την ίδια την ύπαρξη συμπράξεως, κατόπιν δε τη συμμετοχή κάθε προσφεύγουσας. Η σύμπραξη θα πρέπει να αποδεικνύεται από τα παραρτήματα της γενικής ανακοινώσεως των αιτιάσεων, δηλαδή από τα « 101 αποδεικτικά έγγραφα », ενώ η συμμετοχή των επιχειρήσεων από τα παραρτήματα που στάλθηκαν σε κάθε προσφεύγουσα. Έτσι, εφόσον η Επιτροπή δεν απέστειλε το σύνολο των παραρτημάτων σε όλες τις προσφεύγουσες και, επομένως, χώρισε σε δύο φάσεις την προσκόμιση των αποδείξεων — με την αμφισβητήσιμη λογική που συνίσταται στο ότι μπορεί να αποδειχθεί αυτοτελώς η ύπαρξη συμπράξεως η οποία δυσχερώς μπορεί να συνίσταται σε κάτι άλλο εκτός από τη συμμετοχή κάθε μεμονωμένης επιχειρήσεως — αυτό ακριβώς πρέπει να λάβει ως βάση το Πρωτοδικείο προκειμένου να εκτιμήσει τις αποδείξεις. Πρέπει να εξεταστεί αν αυτή ταύτη η ύπαρξη της συμπράξεως μπορεί να θεωρηθεί ως αποδειχθείσα βάσει των « 101 εγγράφων », χωρίς να ληφθούν υπόψη τα παραρτήματα που αποστάλθηκαν μόνο σε μεμονωμένες προσφεύγουσες σε συνδυασμό με την ατομική κοινοποίηση αιτιάσεων. Στην αντίθετη περίπτωση, θα μπορούσε ακριβώς να υποστηριχθεί ότι τα έγγραφα χρησιμοποιήθηκαν κατά του συνόλου των προσφευγουσών.

Δεύτερον, η ακολουθηθείσα από την Επιτροπή διαδικασία προκαλεί δυσχέρειες σε σχέση με το ζήτημα της προσβάσεως στα μη επιβαρυντικά έγγραφα, ζήτημα το οποίο οι προσφεύγουσες υπογράμμισαν μετ' επιτάσεως κατά τη διάρκεια της διαδικασίας. Σύμφωνα με τα προαναφερθέντα, τα εν λόγω έγγραφα δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν κατά των προσφευγουσών, πλην όμως αυτές προβάλλουν την αδυναμία προσβάσεως σ' αυτά ως διαδικαστική πλημμέλεια, ισχυριζόμενες ότι τα εν λόγω έγγραφα ήταν, ενδεχομένως, δυνατό να αποβούν υπέρ αυτών.

Η Επιτροπή περιγράφει π.χ. την κατάσταση σχετικά με την αδυναμία προσβάσεως στους φακέλους ως εξής ( BASF, υπόμνημα αντικρούσεως, σ. 61, σημείο 3.2):

«Από τα δέκα άλλα έγγραφα που αναφέρονται στο δικόγραφο της προσφυγής, σ. 9 έως 11, εννέα δεν κατέστησαν προσιτά στην προσφεύγουσα, είτε διότι εστερούντο οποιασδήποτε σημασίας όσον αφορά την κατ' αυτής διαδικασίας (αφορούσαν μόνο τις επιχειρήσεις που ρητώς αναφέρονται στα διάφορα έγγραφα ), είτε διότι απλώς επιβεβαίωναν άλλα έγγραφα που ήταν γνωστά στην προσφεύγουσα ( αυτό τσχύει και για το σημείωμα που αναφέρεται στο σημείο 29 της αποφάσεως, αναφορικά με μία εσωτερικής φύσεως σύσκεψη στη Shell, στις 5 Ιουλίου 1979)(...)»

Από το χωρίο αυτό καταφαίνεται όχι μόνο ότι η Επιτροπή στερήθηκε έτσι της δυνατότητας να ενισχύσει άλλες αποδείξεις, που δεν είναι ίσως αρκετά ισχυρές, αλλά και ότι η Επιτροπή φρονεί στην πραγματικότητα ότι σ' αυτήν εναπόκειται, σ' ένα πλέγμα υποθέσεων όπως η προκείμενη, να κρίνει ποια έγγραφα μπορεί να ενδιαφέρουν την τάδε επιχείρηση στο πλαίσιο της άμυνας της. Καίτοι είναι ευνόητο ότι, σε σχέση με τη διεξαγωγή της διαδικασίας, η Επιτροπή έδωσε υπερβολικό ίσως βάρος στο ποια έγγραφα μπορούσαν να στηρίξουν την απόφαση, δυσχεραίνομαι ωστόσο να αντιληφθώ πώς δεν μπόρεσε να προβλέψει ότι θα εμπλεκόταν σε σοβαρά προβλήματα αρνούμενη άνευ ετέρου να επιτρέψει καταρχήν την πρόσβαση σε όλα τα έγγραφα, με εξαίρεση αυτά που καλύπτονταν από το άρθρο 20 του κανονισμού 17.

Όπως υπογραμμίστηκε κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, και η Επιτροπή επίσης φρονεί ότι η υπόθεση πρέπει να κριθεί βάσει μιας συνολικής εκτιμήσεως της βαρύτητας των αποδείξεων. Έτσι, φαίνεται δικαιολογημένη η άποψη των προσφευγουσών ότι θα έπρεπε να έχουν πρόσβαση και στα έγγραφα που χρησιμοποιήθηκαν μόνον κατά άλλων επιχειρήσεων. Στην αλληλουχία αυτή, νομίζω ότι επιβάλλεται η διαπίστωση ότι όλες οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις πρέπει, καταρχήν, να έχουν πρόσβαση σε ολόκληρο το έγγραφο αποδεικτικό υλικό σε ένα πλέγμα υποθέσεων, όπως αυτό στο οποίο ιδιαιτέρως απαιτείται η επίτευξη αποτελέσματος βάσει αποδείξεων, στηριζόμενου στη συνολική εκτίμηση όλων των περιστάσεων της υποθέσεως.

Δυσχερώς μπορεί να συναχθεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου μια σαφής ένδειξη όσον αφορά τη θέση του Δικαστηρίου επί του ζητήματος αυτού. Εντούτοις, κάποια στοιχεία ανευρίσκονται στην απόφαση AEG κατά Επιτροπής (Συλλογή 1983, σ. 3192, σκέψη 24), όπου εκτίθεται ότι ορθώς η AEG είχε ισχυριστεί ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να επικαλεστεί ένα έγγραφο του οποίου ένα μέρος δεν της είχε γνωστοποιηθεί « και ότι δεν εναπέ-κειτο στην καθής να αποφασίσει αν ένα έγγραφο ή μέρος ενός εγγράφου ήταν ή όχι χρήσιμο για την υπεράσπιση της αναφερόμενης επιχείρησης». Στη συνέχεια, το Δικαστήριο απέκλεισε ολόκληρο το έγγραφο εκείνο από τη διαδικασία. Αναγνωρίστηκε, έτσι, ότι δεν εναπόκειται στην Επιτροπή να κρίνει τι μπορεί να χρησιμοποιήσει μια επιχείρηση προς άμυνα της. Εκ πρώτης όψεως, τέτοιες βασικές κρίσεις δεν βρίσκονται σε απόλυτη αντιστοιχία προς τη νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία, εξάλλου, όπως εξέθεσα ανωτέρω, δεν υφίσταται γενικό δικαίωμα προσβάσεως στους φακέλους, το δε πλαίσιο μιας υποθέσεως σχηματίζεται από τα έγγραφα που η Επιτροπή χρησιμοποίησε για να θεμελιώσει την απόφαση της. Εξάλλου, η νομολογία αυτή δεν λαμβάνει θέση, εν πάση περιπτώσει ρητώς, ως προς την πρόσβαση στους φακέλους σε σχέση με αποδεικτικά έγγραφα που ναι μεν υφίστανται σε μια υπόθεση, πλην όμως, κατά την Επιτροπή, δεν « αφορούν » μία άλλη συγκεκριμένη προσφεύγουσα.

Ενόψει των δεδομένων αυτών, μπορεί να γίνει δεκτό ότι η νομολογία του Δικαστηρίου δεν είναι, εν πάση περιπτώσει, αντίθετη προς την άποψη ότι οι προσφεύγουσες έπρεπε να έχουν πρόσβαση και στα έγγραφα που χρησιμοποιήθηκαν κατά άλλων επιχειρήσεων.

Είναι άνευ ετέρου σαφές ότι δεν θα αποτελούσε κατάλληλη λύση ο αποκλεισμός τέτοιων εγγράφων από τη διαδικασία, εφόσον ο δεδηλωμένος σκοπός των προσφευγουσών είναι ακριβώς να χρησιμοποιηθούν, ενδεχομένως, τα έγγραφα αυτά προκειμένου να καταδειχθεί η μη συμμετοχή τους από μια ή περισσότερες απόψεις ( 21 ). Επιπλέον, δεν θα ήταν λογικό να αποκλεισθούν, για τον λόγο αυτόν, έγγραφα που ενδεχομένως είναι πρόσφορα για να χρησιμεύσουν ως απόδειξη εναντίον άλλων επιχειρήσεων.

Επιβάλλεται, εντός παρενθέσεων, να λεχθεί ότι οι προσφεύγουσες πρέπει βεβαίως να έχουν το δικαίωμα να επικαλούνται έγγραφα που μπόρεσαν, πράγματι, να προμηθευτούν, έστω και αν η Επιτροπή φρονεί ότι αυτά δεν τις αφορούν ( βλ., π.χ., την εκ μέρους της Shell χρησιμοποίηση του εγγράφου της Solvay, της 6ης Σεπτεμβρίου 1977, του οποίου η Shell έλαβε αντίγραφο όταν απέκτησε πρόσβαση στα αρχεία (υπόμνημα αντικρούσεως στην υπόθεση Shell, σ. 69). Οπωσδήποτε τα έγγραφα αυτά αποκλείεται να θεωρηθούν ως « αποκτηθέντα αθεμίτως ».

Αν σε μία υπόθεση προκύψουν έγγραφα που δεν γνωστοποιήθηκαν στις προσφεύγουσες, ενώ αυτό έπρεπε να γίνει, και μπορεί αυτά να έχουν σημασία για την άμυνα τους, είναι δυνατές, καθόσον γνωρίζω, δύο μόνο δυνατότητες αντιδράσεως. Είτε η σχετική απόφαση πρέπει να ακυρωθεί, με βάση την αρχή ότι ο ρόλος του Πρωτοδικείου συνίσταται αποκλειστικά στον έλεγχο της νομιμότητας, αν μετά την εκτίμηση του περιεχομένου των εγγράφων προκύψει ότι αυτά είχαν ουσιώδη σημασία για άλλες προσφεύγουσες εκτός από αυτές τις οποίες, κατά την Επιτροπή, « αφορούν » τα έγγραφα αυτά· είτε, τότε, το Πρωτοδικείο πρέπει να αναλάβει το έργο της συγκεκριμένης εκτιμήσεως της σημασίας που παρουσιάζουν για την υπόθεση Α αποδείξεις που υφίστανται μόνο στην υπόθεση Β.

Ωστόσο, απαιτείται σε όλες τις περιπτώσεις τα έγγραφα να έχουν ουσιώδη και συγκεκριμένη σημασία. Στις υπό κρίση υποθέσεις, κανένα από τα έγγραφα των οποίων έχουμε γνώση και τα οποία δεν αποστάλθηκαν σε όλες τις επιχειρήσεις, όπως π.χ. το προαναφερθέν έγγραφο της Solvay, δεν μπορούσε να μεταβάλει ουσιωδώς την εικόνα της καταστάσεως. Επιπλέον, ενόψει των σχετικώς σαφών και πειστικών αποδείξεων που υφίστανται όσον αφορά τις περισσότερες αιτιάσεις της Επιτροπής, δεν θεωρώ πιθανό ότι τα ( ελάχιστα ) προαναφερθέντα έγγραφα, που δεν προσκομίστηκαν κατά τη διαδικασία, θα μπορούσαν να επιφέρουν μια τέτοια μεταβολή στη συνολική εκτίμηση του αποδεικτικού υλικού ώστε να προκύψει διαφορετικό αποτέλεσμα.

6. ΜεταβοΑή της νομικής εκτιμήσεως κατά τη διάρκεια της οιαδικαοίας

Σύμφωνα με το άρθρο 19, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 ( βλ. άρθρα 1 και 2 του κανονισμού 99), η Επιτροπή ανακοινώνει γραπτώς στις επιχειρήσεις, κατά των οποίων σκοπεύει να εκδώσει απόφαση κατ' εφαρμογή των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης, τις αιτιάσεις που τους προσάπτονται. Κατ' αυτόν ακριβώς τον τρόπο ορίζεται το αντικείμενο της διαφοράς και επ' αυτής ακριβώς της βάσεως οι οικείες επιχειρήσεις έχουν τη δυνατότητα να εκφράσουν την άποψη τους πριν από την έκδοση της αποφάσεως (βλ. άρθρο 4 του κανονισμού 99 ).

Στις παρούσες υποθέσεις, αρκετές προσφεύγουσες ισχυρίστηκαν ότι, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, μεταβλήθηκε η νομική εκτίμηση επί της υποθέσεως. Ο λόγος αυτός, που προβάλλεται με ιδιαίτερη επιμονή από τις προσφεύγουσες Hoechst, Hüls και Chemie Linz, θα εξεταστεί ευθύς κατωτέρω.

Ο προβαλλόμενος λόγος ότι η Επιτροπή μετέβαλε, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, τη νομική της εκτίμηση επί της υποθέσεως συνοψίζεται ως εξής: κατά τις προσφεύγουσες, η Επιτροπή αναφέρθηκε καθόλην τη διοικητική διαδικασία σε μια μακρά σειρά παραβάσεων του άρθρου 85, παράγραφος 1, ενώ με την απόφαση της μόλις χαρακτήρισε το σύνολο των περιστάσεων ως ενιαία συμφωνία ή, όπως στην αιτιολογική σκέψη 81, τρίτο εδάφιο, της αποφάσεως, ως «συμφωνία-πλαίσιο ». Οι προσφεύγουσες που επιχειρηματολογούν κατ' αυτόν τον τρόπο στηρίζονται στο γράμμα τόσο της ανακοινώσεως των αιτιάσεων όσο και των εγγράφων της Επιτροπής της 29ης Μαρτίου 1985. Επί του σημείου αυτού, η Επιτροπή προβάλλει ότι, ήδη με την ανακοίνωση των αιτιάσεων και με το έγγραφο της 29ης Μαρτίου 1985, εξέθεσε την υπόθεση κατά τρόπο που αντιστοιχεί στην άποψη που διατυπώνεται στην απόφαση. Η Επιτροπή υπογραμμίζει επιπροσθέτως ότι κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου δεν χρειάζεται απαραιτήτως να υπάρχει ομοιότητα μεταξύ της ανακοινώσεως των αιτιάσεων και της αποφάσεως.

Η αναλυτική επιχειρηματολογία των προσφευγουσών σχετικά με το ότι η προβαλλόμενη μεταβολή του νομικού χαρακτηρισμού συρρίκνωσε τις δυνατότητες τους άμυνας μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: μια συμφωνία-πλαίσιο προηγείται, κατ' ανάγκη και εξ ορισμού, μεμονωμένων συμφωνιών. Η συμφωνία-πλαίσιο αποτελεί νομική πράξη με την οποία τα συμβαλλόμενα μέρη καθορίζουν εκ των προτέρων τους κανόνες που πρέπει, στη συνέχεια, να τηρηθούν και να συγκεκριμενοποιηθούν στη μεμονωμένη περίπτωση. Η συμφωνία-πλαίσιο στηρίζεται, τουλάχιστον μερικώς, σε διαφορετικές απ' ό,τι μια συνεχής συμπεριφορά νομικές και πραγματικές προϋποθέσεις. Ενώ η απόδειξη ότι υπάρχει συμφωνία-πλαίσιο απαλλάσσει την Επιτροπή από την υποχρέωση να προσκομίσει την αδιάσειστη απόδειξη μεμονωμένων συμφωνιών ή άλλων περιοριστικών του ανταγωνισμού μέτρων, για να χαρακτηριστεί νομικώς μια παράβαση ως συνεχής απαιτείται η εκ των υστέρων συλλογή μεμονωμένων πράξεων προκειμένου να αναχθούν αυτές σε μία ενιαία συμπεριφορά. Εντούτοις, σε αντίθεση προς τη συμφωνία-πλαίσιο, η συνεχής παράβαση προϋποθέτει την απόδειξη μιας αδιάκοπης σειράς μεμονωμένων συμφωνιών. Επομένως, η « συμφωνία-πλαίσιο », αφενός, και η « συνεχής παράβαση », αφετέρου, αποτελούν δύο έννοιες που διαφέρουν μεταξύ τους, τόσο όσον αφορά τις πραγματικές τους προϋποθέσεις όσο και τις έννομες τους συνέπειες. Κατά τις προσφεύγουσες, αυτό που αυτές χαρακτηρίζουν ως μεταβολή θέσεως της Επιτροπής αποτελεί έκφραση του γεγονότος ότι συνεπεία των παρατηρήσεων των επιχειρήσεων η Επιτροπή αντελήφθη ότι οι αποδείξεις, όσον αφορά μια συνεχή παράβαση, ήταν ανεπαρκείς και γι' αυτό ισχυρίζεται τώρα ότι υφίσταται συμφωνία-πλαίσιο, ώστε να μπορεί να εξακολουθήσει να εμμένει στην άποψη της ότι, καθόλην την περίοδο 1977 έως 1983, υφίστατο σύμπραξη.

'Ετσι, οι προσφεύγουσες φρονούν ότι με την απόφαση η Επιτροπή μετέβαλε σημαντικά τη θεμελίωση των αιτιάσεων της, διότι η άμυνα πρέπει τώρα να στραφεί κατά αυτού που χαρακτηρίζεται ως « ενιαία και συνεχής κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, συμφωνία » και ως « υπερκείμενη συμφωνία-πλαίσιο η οποία υλοποιούνταν από μια σειρά ειδικότερων μερικών συμφωνιών που είχαν γίνει κατά περιοδικά διαστήματα », πράγμα που διατυπώνεται στο άρθρο 1, της αποφάσεως με τη φράση: «συμμετέχοντας (...) σε μία συμφωνία και εναρμονισμένη πρακτική που ανάγονται στα μέσα του 1977 ». Σ' αυτό, οι γερμανόφωνες από τις προσφεύγουσες αντιτείνουν την πρώτη παράγραφο της ανακοινώσεως των αιτιάσεων όπου αναφέρεται, στα γερμανικά, ότι η απόφαση αφορά « eine Vielzahl» (μεγάλο αριθμό) συμφωνιών και/ή εναρμονισμένων πρακτικών και το γεγονός ότι, σε ολόκληρη την ανακοίνωση, γίνεται λόγος για συμφωνίες, εναρμονισμένες πρακτικές, παραβάσεις κ. λπ., όλες στον πληθυντικό.

Στο σημείο αυτό, η Επιτροπή αναφέρθηκε, πρώτον, στη νομολογία του Δικαστηρίου ( 22 ), κατά την οποία η απόφαση δεν πρέπει να αποτελεί αντίγραφο της εκθέσεως των αιτιάσεων. Πράγματι, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, η Επιτροπή οφείλει πράγματι να λαμβάνει υπόψη τα αποτελέσματα της διοικητικής διαδικασίας, είτε για να εγκαταλείψει αιτιάσεις που αποδείχθηκαν αθεμελίωτες, είτε για να ανασκευάσει και να συμπληρώσει τα πραγματικά και νομικά επιχειρήματα που στηρίζουν τις αιτιάσεις επί των οποίων εμμένει. Όπως δέχεται το Δικαστήριο, η δυνατότητα αυτή δεν έρχεται σε αντίθεση με το άρθρο 4 του κανονισμού 99.

Επ' αυτού, η Επιτροπή επισημαίνει ότι είχε ήδη επικαλεστεί, σε αρκετά σημεία των κοινοποιηθεισών στις προσφεύγουσες στις 25 Μαΐου 1984 αιτιάσεων, την ύπαρξη συνεχούς και θεσμοθετημένης συνεργασίας ( βλ. σημεία 128 και 132). Στο έγγραφο της της 29ης Μαρτίου 1985 αναφορικά με τις συμφωνίες και εναρμονισμένες πρακτικές, η Επιτροπή είχε, εξάλλου, αναφέρει ότι δεν απέκλειε τη δυνατότητα υπάρξεως « κεντρικής συμφωνίας » μεταξύ των τεσσάρων μεγαλυτέρων παραγωγών και ότι οι συμφωνίες ως προς τις άλλες συμμετέχουσες στηρίζονταν σε ένα αρκούντως λεπτομερές σχέδιο ώστε να μπορούν να εξομοιωθούν προς « συμφωνία » ή « συμφωνίες » κατά την έννοια του άρθρου 85. Κατά την Επιτροπή, οι διευκρινίσεις που είχαν γίνει κατ' αυτόν τον τρόπο ήταν αρκετά σαφείς ώστε να επιτρέπουν κατάλληλη άμυνα. Κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, υπήρξε δυνατότητα για ειδική και εμπεριστατωμένη συζήτηση ως προς τον πραγματικό χαρακτήρα της συμπράξεως, η δε Επιτροπή συνήγαγε, με την απόφαση της, τα συμπεράσματα από τη συζήτηση αυτή όπως επίσης και οι προσφεύγουσες χρησιμοποίησαν ευρέως τις δυνατότητες τους άμυνας.

Ουδόλως εκπλήσσει το γεγονός ότι τρεις ακριβώς από τις γερμανόφωνες προσφεύγουσες προβάλλουν ειδικώς το επιχείρημα που αποτελεί τη στιγμή αυτή αντικείμενο των προτάσεων μου, διότι το πρώτο σημείο της γενικής ανακοινώσεως των αιτιάσεων είναι διατυπωμένο με κάπως διαφορετικό τρόπο στα γερμανικά απ' ό,τι στις άλλες γλώσσες που χρησιμοποιήθηκαν εν προκειμένω. Ενώ στην αγγλική γλώσσα αναφέρεται ότι η ανακοίνωση αφορά « a complex of agreements and/or concerted practices », στη γαλλική « un ensemble ď accords et/ou de pratiques concertées », στην ιταλική « un complesso di accordi e/o di pratiche concordate » και στην ολλανδική « een geheel van overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen » στη γερμανική, γίνεται λόγος, όπως προανέφερα, για « eine Vielzahl von Vereinbarungen und/oder aufeinander abgestimmten Verhaltensweisen » ( η υπογράμμιση είναι δική μου ). Ενώ στις γραπτές της παρατηρήσεις η Επιτροπή δεν μνημόνευσε αυτό ρητώς, κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, ισχυρίστηκε, αναφερόμενη ειδικώς στη λέξη «ensemble» (σύνολο) ότι είχε ευθύς εξαρχής ισχυριστεί ότι η παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, συνίστατο στο σύνολο των συμφωνιών κ.λπ. θεωρουμένων συνολικώς και όχι στις μεμονωμένες συμφωνίες.

Ενώ, όσον αφορά τις άλλες γλώσσες, μπορεί λογικώς να υποστηριχθεί ότι το σημείο 1 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων αφορά μια ολότητα ή ένα σύνολο συμφωνιών υπό την έννοια που υποστηρίζει η Επιτροπή, φαίνεται ότι κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει όσον αφορά τη γερμανική γλώσσα, διότι η λέξη « Vielzahl » δεν μπορεί να υποδηλώνει παρά έναν ( σημαντικό ) αριθμό συμφωνιών κ. λπ. και όχι την ολότητα τους. Επομένως, το πρώτο στάδιο της εξετάσεως του λόγου αυτού συνίσταται στην προσπάθεια να διαπιστωθεί αν μπορεί να αγνοηθεί η λέξη « Vielzahl », εφόσον τα άλλα μέρη της ανακοινώσεως των αιτιάσεων καθώς και το έγγραφο της Επιτροπής της 29ης Μαρτίου 1985 παρέχουν στις προσφεύγουσες ικανοποιητικά στοιχεία ώστε να μπορέσουν να εννοήσουν περί τίνος ακριβώς επρόκειτο. Κατά συνέπεια, πρέπει να ελεγχθεί αν οι προσφεύγουσες μπορούσαν να γνωρίζουν, βάσει των άλλων στοιχείων που είχαν στη διάθεση τους, ότι δεν επρόκειτο για « Vielzahl » αλλά για « complex ». Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ερώτημα αυτό,πρέπει στη συνέχεια να εξεταστεί αν από την αλληλουχία που υφίσταται μεταξύ, αφενός μεν της ανακοινώσεως των αιτιάσεων και του εγγράφου της Επιτροπής της 29ης Μαρτίου 1985, αφετέρου δε, της αποφάσεως, σχηματίζεται πράγματι εικόνα αρκετά ομοιογενής ώστε να μπορεί να λεχθεί ότι επρόκειτο απλώς για αναμόρφωση ή συμπλήρωση της νομικής εκτιμήσεως των αιτιάσεων ή μήπως, όπως διατείνονται οι προσφεύγουσες, πρόκειται για εντελώς νέα βάση.

Η Επιτροπή, στην ανακοίνωση των αιτιάσεων που απέστειλε, περιγράφει, κατά χρονολογική σειρά και με λεπτομέρειες τι είχε, κατ' αυτήν, συμβεί, αυτό δε το οποίο αποτελούσε το μέρος των πραγματικών περιστατικών της γενικής ανακοινώσεως των αιτιάσεων δεν προκάλεσε παρά διάσπαρτες επικρίσεις στην αλληλουχία που εξετάζω εδώ.

Στο σημείο 127 του γερμανικού κειμένου, αναγράφεται ιδίως « (... ) ob sämtliche Regelungen und Massnahmen (... ) » ενώ, στα κείμενα στις άλλες γλώσσες, αναφέρονται «a complex», « ľ ensemble » ή παρόμοιες εκφράσεις. Στο σημείο 128, η Επιτροπή μνημονεύει — με εκφράσεις που συμπίπτουν στα σχετικά κείμενα στις διάφορες γλώσσες ( 23 ) — «() τη μόνιμη συνεργασία μεταξύ των συμμετεχουσών επιχειρήσεων στο πλαίσιο των συναντήσεων (... ) ». Στο σημείο 132, τελευταία φράση, χρησιμοποιείται η εξής διατύπωση: « Στην πραγματικότητα, οι παραγωγοί αποσκοπούσαν στο έλεγχο της αγοράς και μια μόνιμη και θεσμοθετημένη, σε υψηλό επίπεδο, συνεργασία αντικατέστησε τον συνήθη ανταγωνισμό. » Το σχετικό περιεχόμενο του εγγράφου της 29ης Μαρτίου 1985 έχει συνοψιστεί ανωτέρω.

Από τα προαναφερθέντα χωρία των ασκούντων επιρροή εγγράφων σχηματίζω την πεποίθηση, με επιφύλαξη του κειμένου στη γερμανική γλώσσα, ότι ήταν σαφές στις επιχειρήσεις ότι, κατά την Επιτροπή, στο πεδίο του άρθρου 85 υπάγονταν όχι τα μεμονωμένα, αυτά καθεαυτά και καθένα χωριστά, στοιχεία αλλά η συν