10.

Η δεύτερη αρχή που διέπει τον καθορισμό του αποτελέσματος των αποφάσεων του Δικαστηρίου ως προς τη νομιμότητα των κοινοτικών πράξεων είναι η αρχή κατά την οποία το διαπιστούμενο παράνομο συνεπάγεται αποτελέσματα « ex tunc ». Πρόκειται για γενική λύση, που ισχύει τόσο για την αναγνώριση της ακυρότητας ή την ακύρωση των κοινοτικών κανόνων όσο και για την ερμηνεία τους. Το Δικαστήριο θεώρησε, πράγματι, ότι η προδικαστική ερμηνεία ενός κανόνα κοινοτικού δικαίου: « διαφωτίζει και διευκρινίζει, όταν είναι αναγκαίο, την έννοια και την έκταση εφαρμογής του κανόνα αυτού, όπως ο τελευταίος πρέπει ή έπρεπε να νοηθεί και να εφαρμοστεί από τη στιγμή που τέθηκε σε ισχύ ». Κατά συνέπεια: «ο ερμηνευόμενος κατά τον τρόπο αυτό κανόνας μπορεί και πρέπει να εφαρμόζεται από το δικαστή ακόμα και επί εννόμων σχέσεων που έχουν γεννηθεί πριν από την απόφαση που εκδίδεται επί υποβολής αιτήσεως ερμηνείας... » ( 17 ). Το αποτέλεσμα « ex tunc » των αποφάσεων με τις οποίες ακυρώνονται κοινοτικές πράξεις προκύπτει σαφώς από το άρθρο 174, πρώτο εδάφιο, κατά το οποίο: « αν η προσφυγή είναι βάσιμη, το Δικαστήριο κηρύσσει την προσβαλλόμενη πράξη άκυρη και χωρίς έννομο αποτέλεσμα ». Υπό το φως αυτών των διαπιστώσεων, γίνεται κατανοητό ότι το Δικαστήριο υποστήριξε την ίδια λύση και ως προς το διαχρονικό αποτέλεσμα των αποφάσεων με τις οποίες αναγνωρίζεται η ακυρότητα κοινοτικής πράξεως. Ο γενικός εισαγγελέας Capotarti, στις προτάσεις του στις αποκαλούμενες υποθέσεις « Quellmehl », τάχτηκε σαφώς υπέρ της λύσεως αυτής, παρόλο που ήταν επιστημονικά συζητήσιμη, αφήνοντας παράλληλα, στην υπόθεση εκείνη, τα θεσμικά όργανα να διευκρινίσουν τις πρακτικές συνέπειες της ( 18 ). Η αναγνώριση, με τις αποφάσεις της 19ης Οκτωβρίου 1977, της ακυρότητας της κανονιστικής διατάξεως στις υποθέσεις « Quellmehl » χρησίμευσε ως βάση για τις αγωγές περί επιδικάσεως αποζημιώσεως που ασκήθηκαν κατά της Κοινότητας ( 19 ). Ο γενικός εισαγγελέας Capotorti κατέδειξε αρθώς την καθοριστική σημασία του αποτελέσματος « ex tunc » της ακυρότητας που διαπιστώθηκε στις 19 Οκτωβρίου 1977: ένα απλό αποτέλεσμα « ex nunc » θα είχε στην πραγματικότητα ως συνέπεια να καταστήσει αβάσιμο κάθε αίτημα αποζημιώσεως που θα υπέβαλαν οι ενάγοντες για ζημίες που είχαν υποστεί πριν από τη διαπίστωση του παρανόμου από το Δικαστήριο ( 20 ). Το Δικαστήριο, με τις αποφάσεις που εξέδωσε επί των αιτημάτων αποζημιώσεως, υποχρέωσε την Κοινότητα να αποζημιώσει τους ενάγοντες για τις ζημίες που υπέστησαν από την ημερομηνία της ενάρξεως της ισχύος της κοινοτικής διατάξεως μέχρι την ημερομηνία της αποφάσεως με την οποία διαπιστώθηκε η ακυρότητα ( 21 ). Η λύση αυτή επιβεβαιώθηκε σαφώς με την απόφαση Express Dairy Foods: η εταιρία Express Dairy Foods, βασιζόμενη στην απόφαση της 3ης Μαΐου 1978 ( 22 ) με την οποία το Δικαστήριο διαπίστωσε την ακυρότητα μιας διατάξεως κανονισμού της Επιτροπής, ζήτησε ενώπιον του High Court of Justice, Queen's Bench Division την απόδοση των ποσών που είχαν καταβληθεί ως νομισματικά αντισταθμιστικά ποσά στον εθνικό οργανισμό παρεμβάσεως. Όταν το εθνικό δικαστήριο υπέβαλε ερώτημα ως προς το αποτέλεσμα της εν λόγω αναγνωρίσεως της ακυρότητας για την περίοδο πριν από την απόφαση Milac, το Δικαστήριο έκρινε ότι οι κανονισμοί που είχε θεσπίσει η Επιτροπή μεταξύ 1ης Φεβρουαρίου 1973 και 11ης Αυγούστου 1977 ήταν ανίσχυροι ( 23 ). Η τελευταία αυτή υπόθεση δείχνει ότι το αποτέλεσμα « ex tunc », συνδυαζόμενο με το αποτέλεσμα «ultra partes», όπως καθορίστηκε από το Δικαστήριο με την απόφαση International Chemical Corporation ( 24 ), επιτρέπει στα πρόσωπα στα οποία εφαρμόστηκε κοινοτικός κανόνας ο οποίος κηρύχτηκε παράνομος από το Δικαστήριο να ασκήσουν αγωγή αποδόσεως, βασιζόμενα σ' αυτή την αναγνώριση ακυρότητας, εφόσον, υπενθυμίζω, οι δικονομικές προϋποθέσεις που επιβάλλει το εσωτερικό δίκαιο επιτρέπουν ακόμα την άσκηση της αγωγής. Έτσι, τα εθνικά δικαστήρια μπορεί να οδηγηθούν, ενδεχομένως, για να επαναλάβω την έκφραση με την οποία χαρακτηρίστηκε το « ex tunc » αποτέλεσμα της ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου, να εφαρμόσουν την απόφαση του Δικαστηρίου σε έννομες σχέσεις που έχουν γεννηθεί πριν από την απόφαση που εκδίδεται κατόπιν υποβολής ερωτήματος ως προς το κύρος κοινοτικής πράξεως. Το σύνολο των σκέψεων αυτών με οδηγεί να επιβεβαιώσω την άποψη ότι, αναγκαστικά, μόνο το Δικαστήριο, το οποίο είναι αποκλειστικά αρμόδιο για να διαπιστώσει το παράνομο μιας κοινοτικής πράξεως από την ημερομηνία της ενάρξεως της ισχύος της, πρέπει να έχει τη δυνατότητα να περιορίσει κατ' εξαίρεση τα αποτελέσματα του παρανόμου: εφόσον η αρχή του αποτελέσματος « ex tunc » δεν έχει αναθεωρηθεί, οι περιπτώσεις εξαιρέσεως από την αρχή αυτή πρέπει να παραμένουν αυστηρά καθορισμένες.