Απόφαση του Δικαστηρίου (πέμπτο τμήμα) της 29ης Φεβρουαρίου 1996. - Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κατά Ιταλικής Δημοκρατίας. - Παράβαση κράτους - Οδηγία 85/432/ΕΟΚ. - Υπόθεση C-307/94.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1996 σελίδα I-01011



Περίληψη

Διάδικοι

Σκεπτικό της απόφασης

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Διατακτικό



Λέξεις κλειδιά

++++

Ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων * Ελευθερία εγκαταστάσεως * Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών * Δραστηριότητες στον τομέα της φαρμακευτικής * Οδηγία 85/432 * Εκτέλεση από τα κράτη μέλη * Προθεσμία * Μετάθεση εκ μέρους κράτους μέλους της προθεσμίας θέσεως σε εφαρμογή νέων προγραμμάτων πανεπιστημιακής εκπαιδεύσεως, έχουσα ως αποτέλεσμα τη μη αναγνώριση της ισοδυναμίας ορισμένων διπλωμάτων * Δεν επιτρέπεται

(Οδηγία 85/432 του Συμβουλίου, άρθρα 1, 2 και 5)

Περίληψη

Παραβαίνει τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 85/432, για τον συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν ορισμένες δραστηριότητες στον τομέα της φαρμακευτικής, και ειδικότερα από τα άρθρα 1, 2 και 5 της οδηγίας αυτής, ένα κράτος μέλος το οποίο, θεσπίζοντας εκπροθέσμως διατάξεις για τη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, μεταθέτει πέραν της προθεσμίας που ορίζει η οδηγία την έναρξη εφαρμογής νέων εκπαιδευτικών προγραμμάτων ανταποκρινομένων στις επιταγές της οδηγίας, με συνέπεια να παρακολουθούν οι φοιτητές πρόγραμμα σπουδών το οποίο, λόγω του ότι δεν είναι σύμφωνο προς τις επιταγές αυτές, θα αποκλείει την αμοιβαία αναγνώριση των διπλωμάτων, ενώ η καθυστερημένη εφαρμογή της οδηγίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως τέτοια αποτελέσματα, δεδομένου ότι θα μπορούσε να έχει τεθεί σε εφαρμογή ένα συμπληρωματικό πρόγραμμα εκπαιδεύσεως για τους φοιτητές που άρχισαν τις σπουδές τους μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο αλλά πριν από την ημερομηνία κατά την οποία η οδηγία αυτή όντως μεταφέρθηκε στο εσωτερικό δίκαιο.

Διάδικοι

Στην υπόθεση C-307/94,

Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπουμένη από τους Enrico Traversa και Enrico Vesco, μέλη της Νομικής Υπηρεσίας, με αντίκλητο στο Λουξεμβούργο τον Carlos Gomez de la Cruz, μέλος της Νομικής Υπηρεσίας, Centre Wagner, Kirchberg,

προσφεύγουσα,

κατά

Ιταλικής Δημοκρατίας, εκπροσωπουμένης από τον καθηγητή Umberto Leanza, προϊστάμενο της υπηρεσίας διπλωματικών διαφορών του Υπουργείου Εξωτερικών, επικουρούμενο από τον Pier Giorgio Ferri, avvocato dello Stato, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο την Πρεσβεία της Ιταλίας, 5, rue Marie-Adelaide,

καθής,

που έχει ως αντικείμενο να αναγνωριστεί από το Δικαστήριο ότι η Ιταλική Δημοκρατία, μεταθέτοντας από την 1η Οκτωβρίου 1987 στην 1η Νοεμβρίου 1990 την ημερομηνία λήξεως της προθεσμίας που προβλέπει το άρθρο 5 της οδηγίας 85/432/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 1985, για τον συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν ορισμένες δραστηριότητες στον τομέα της φαρμακευτικής (ΕΕ L 253, σ. 34), και διατηρώντας σε ισχύ μέχρι την ανωτέρω ημερομηνία ορισμένα προγράμματα εκπαιδεύσεως στη φαρμακευτική που είναι ασυμβίβαστα με την ανωτέρω οδηγία, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 85/432 και, ειδικότερα, από τα άρθρα 1, 2 και 5 της οδηγίας αυτής,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),

συγκείμενο από τους D. A. O. Edward, πρόεδρο τμήματος, J. C. Moitinho de Almeida, C. Gulmann, L. Sevon (εισηγητή) και M. Wathelet, δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: D. Ruiz-Jarabo Colomer

γραμματέας: D. Louterman-Hubeau, κύρια υπάλληλος διοικήσεως,

έχοντας υπόψη την έκθεση ακροατηρίου,

αφού άκουσε τις αγορεύσεις των διαδίκων κατά τη συνεδρίαση της 14ης Δεκεμβρίου 1995, στην οποία η Επιτροπή εκπροσωπήθηκε από τον Enrico Vesco και η Ιταλική Δημοκρατία από τον Pier Giorgio Ferri,

αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά την ίδια συνεδρίαση,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Σκεπτικό της απόφασης

1 Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 21 Νοεμβρίου 1994, η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων άσκησε, δυνάμει του άρθρου 169 της Συνθήκης ΕΚ, προσφυγή με αίτημα να αναγνωριστεί ότι η Ιταλική Δημοκρατία, μεταθέτοντας από την 1η Οκτωβρίου 1987 στην 1η Νοεμβρίου 1990 την ημερομηνία λήξεως της προθεσμίας που προβλέπει το άρθρο 5 της οδηγίας 85/432/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 1985, για τον συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν ορισμένες δραστηριότητες στον τομέα της φαρμακευτικής (ΕΕ L 253, σ. 34), και διατηρώντας σε ισχύ μέχρι την ανωτέρω ημερομηνία ορισμένα προγράμματα εκπαιδεύσεως στη φαρμακευτική που είναι ασυμβίβαστα με την ανωτέρω οδηγία, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 85/432 και, ειδικότερα, από τα άρθρα 1, 2 και 5 της οδηγίας αυτής.

2 Το άρθρο 1 της οδηγίας 85/432 επιβάλλει στα κράτη μέλη να μεριμνούν ώστε οι διπλωματούχοι που πληρούν τις προϋποθέσεις του άρθρου 2 να έχουν τη δυνατότητα προσβάσεως και ασκήσεως ορισμένων δραστηριοτήτων του τομέα της φαρμακευτικής, υπό την επιφύλαξη, ενδεχομένως, της απαιτήσεως συμπληρωματικής επαγγελματικής πείρας. Το άρθρο 2 της οδηγίας αυτής επιβάλλει στα κράτη μέλη να εξαρτούν τη χορήγηση διπλωμάτων φαρμακευτικής από τη συνδρομή ορισμένων ελαχίστων προϋποθέσεων ως προς την εκπαίδευση, ήτοι από την περάτωση κύκλου εκπαιδεύσεως διαρκείας τουλάχιστον πέντε ετών, περιλαμβάνοντος τουλάχιστον εξάμηνη πρακτική άσκηση. Το άρθρο 5 προβλέπει ότι τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα μέτρα που είναι αναγκαία προκειμένου να συμμορφωθούν προς την οδηγία πριν από την 1η Οκτωβρίου 1987.

3 Η οδηγία αυτή μεταφέρθηκε στο ιταλικό δίκαιο με το διάταγμα του Προέδρου της Δημοκρατίας της 31ης Οκτωβρίου 1988, περί τροποποιήσεων του προγράμματος πανεπιστημιακών σπουδών φαρμακευτικής, φαρμακευτικής χημείας και φαρμακευτικής τεχνολογίας (GURI αριθ. 109 της 12ης Μαΐου 1989). Από το άρθρο 2 του διατάγματος αυτού προκύπτει ότι οι φαρμακευτικές σχολές διέθεταν, για την τροποποίηση των προγραμμάτων τους, προθεσμία λήγουσα την 1η Νοεμβρίου 1990. Το άρθρο 3 διευκρινίζει ότι, όταν οι φαρμακευτικές σχολές θα έχουν προσαρμοστεί στο νέο πρόγραμμα, οι ήδη εγγεγραμμένοι φοιτητές θα μπορούν να περατώνουν τις σπουδές τους ακολουθώντας το προηγούμενο πρόγραμμα διδακτέας ύλης.

4 Με έγγραφο της 28ης Νοεμβρίου 1991, η Επιτροπή ανακοίνωσε στην Ιταλική Δημοκρατία ότι θεωρούσε ότι δεν συμβιβάζονταν προς την οδηγία 85/432 τόσο το άρθρο 3 του προεδρικού διατάγματος όσο και η προβλεπομένη στο άρθρο 2 του διατάγματος αυτού προθεσμία, καθόσον επέτρεπε στους φοιτητές που είχαν αρχίσει σπουδές φαρμακευτικής κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ της 1ης Οκτωβρίου 1987 και της 1ης Νοεμβρίου 1990 να τις περατώσουν ακολουθώντας το παλαιό πρόγραμμα σπουδών, το οποίο δεν ήταν σύμφωνο προς τις απαιτήσεις της οδηγίας. Η Επιτροπή ζήτησε από την Ιταλική Δημοκρατία να διατυπώσει τις παρατηρήσεις της εντός δύο μηνών, σύμφωνα με το άρθρο 169 της Συνθήκης ΕΟΚ.

5 Επειδή δεν έλαβε απάντηση στο έγγραφο αυτό, η Επιτροπή εξέδωσε, στις 23 Δεκεμβρίου 1992, αιτιολογημένη γνώμη με την οποία κάλεσε την Ιταλική Δημοκρατία να λάβει τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να συμμορφωθεί προς την οδηγία 85/432 εντός δύο μηνών από της κοινοποιήσεως.

6 Με έγγραφο της 27ης Απριλίου 1993, η Ιταλική Δημοκρατία γνωστοποίησε στην Επιτροπή ότι θεωρούσε ότι η καθυστέρηση στη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο εδικαιολογείτο από τη διάρθρωση των ιταλικών πανεπιστημιακών σπουδών και πρότεινε να αναζητήσει, μαζί με την Επιτροπή, μεταβατική λύση για τη ρύθμιση της περιπτώσεως των φοιτητών που είχαν αρχίσει σπουδές φαρμακευτικής κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ της 1ης Οκτωβρίου 1987 και της 1ης Νοεμβρίου 1990.

7 Με έγγραφο της 3ης Αυγούστου 1993, η Επιτροπή ζήτησε από την Ιταλική Δημοκρατία διευκρινίσεις σχετικά με την εν λόγω πρόταση εξευρέσεως μεταβατικής λύσεως, επειδή, όμως, δεν έλαβε καμία απάντηση άσκησε τελικά την υπό κρίση προσφυγή.

8 Προς στήριξη της προσφυγής της, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι η μετάθεση, με το διάταγμα της 31ης Οκτωβρίου 1988, στην 1η Νοεμβρίου 1990 της υποχρεώσεως προσαρμογής όλων των προγραμμάτων σπουδών των ιταλικών φαρμακευτικών σχολών σύμφωνα με την οδηγία 85/432 καθώς και η παροχή στους φοιτητές της δυνατότητας να παρακολουθήσουν μέχρι την ημερομηνία αυτή σπουδές διεπόμενες από την προγενέστερη του διατάγματος ρύθμιση είχαν ως συνέπεια να μπορούν οι φοιτητές που ήσαν εγγεγραμμένοι στις σχολές αυτές να παρακολουθούν ακόμα πανεπιστημιακές σπουδές στον τομέα της φαρμακευτικής οι οποίες δεν ήταν σύμφωνες με το κοινοτικό δίκαιο.

9 Κατά την Επιτροπή, η κατάσταση όχι μόνο θέτει ζητήματα αρχής αλλά δημιουργεί και πρακτικά προβλήματα. Το γεγονός ότι ορισμένοι φοιτητές έχουν παρακολουθήσει, μετά την 1η Οκτωβρίου 1987, το πρόγραμμα σπουδών που εφαρμοζόταν προηγουμένως εμποδίζει την αναγνώριση του διπλώματός τους κατ' εφαρμογήν της οδηγίας 85/433/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 1985, για την αμοιβαία αναγνώριση των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων φαρμακευτικής και για τη λήψη μέτρων προς διευκόλυνση της πραγματικής άσκησης του δικαιώματος εγκατάστασης για ορισμένες δραστηριότητες του φαρμακευτικού τομέα (ΕΕ L 253, σ. 37). Το άρθρο 6 της οδηγίας αυτής, που αφορά τα κεκτημένα δικαιώματα, δεν έχει εφαρμογή στα διπλώματα αυτά, καθόσον καλύπτει μόνο τα διπλώματα που πιστοποιούν εκπαίδευση η οποία είτε ολοκληρώθηκε πριν από την έναρξη εφαρμογής της οδηγίας 85/432 είτε ολοκληρώθηκε μεν μετά την έναρξη εφαρμογής της οδηγίας αυτής αλλά είχε αρχίσει πριν από τη θέση της οδηγίας αυτής σε εφαρμογή, ήτοι πριν από την 1η Οκτωβρίου 1987. Εξάλλου, οι αρχές των άλλων κρατών μελών δεν μπορούν πλέον να βασίζονται στην ισοδυναμία της ιταλικής νομοθεσίας περί εκπαιδεύσεως των φαρμακοποιών. Αυτό θίγει τον σκοπό της οδηγίας 85/432, που συνίσταται στην αμοιβαία αναγνώριση των επαγγελματικών τίτλων φαρμακευτικής.

10 Η Ιταλική Δημοκρατία αμφισβητεί το παραδεκτό της προσφυγής. Αναγνωρίζει μεν ότι μετέφερε καθυστερημένα την οδηγία 85/432 στο εσωτερικό δίκαιο, υποστηρίζει όμως ότι ήταν αδύνατο να αναγνωριστεί αναδρομική ισχύς στις διατάξεις με τις οποίες η οδηγία μεταφέρθηκε στο εσωτερικό δίκαιο. Η κατάσταση που προέκυψε αποτελεί απλώς συνέπεια της καθυστερήσεως της μεταφοράς της οδηγίας και δεν μπορεί να στοιχειοθετήσει αυτοτελή παράβαση. Εφόσον αντικείμενο της προσφυγής δεν μπορούσε να είναι παρά η καθυστερημένη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, η προσφυγή είναι απαράδεκτη καθόσον ασκήθηκε πολύ μετά τη λήξη της παραβάσεως, δηλαδή τη μεταφορά της οδηγίας στο εθνικό δίκαιο.

11 Η ένσταση απαραδέκτου που προβάλλει η Ιταλική Δημοκρατία συνδέεται στενά με ένα ζήτημα της ουσίας της διαφοράς, δηλαδή τον καθορισμό του αντικειμένου της προσφυγής. Ως εκ τούτου, τα δύο ζητήματα πρέπει να εξεταστούν μαζί.

12 Συναφώς, τα επιχειρήματα της Ιταλικής Δημοκρατίας δεν μπορούν να γίνουν δεκτά.

13 Τόσο από το έγγραφο οχλήσεως όσο και από την αιτιολογημένη γνώμη και το δικόγραφο της προσφυγή προκύπτει σαφώς ότι στην Ιταλική Δημοκρατία προσάπτεται ότι παρέσχε στους φοιτητές που είχαν αρχίσει τις σπουδές τους στο χρονικό διάστημα μεταξύ της 1ης Οκτωβρίου 1987 και της 1ης Νοεμβρίου 1990 τη δυνατότητα να τις περατώσουν ακολουθώντας ένα πρόγραμμα το οποίο δεν ήταν σύμφωνο προς την οδηγία 85/432. Αυτό δεν συνιστούσε αναπόφευκτη συνέπεια της καθυστερήσεως της μεταφοράς της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, καθόσον η Ιταλική Δημοκρατία, έστω και μεταφέροντας την οδηγία στο εσωτερικό δίκαιο μόλις στις 31 Οκτωβρίου 1988, είχε ακόμα τη δυνατότητα να περιορίσει τις επιζήμιες συνέπειες αυτής της καθυστερήσεως.

14 Πράγματι, η Ιταλική Δημοκρατία δεν μπορούσε μεν πλέον, κατά τον χρόνο αποστολής του εγγράφου οχλήσεως ή της αιτιολογημένης γνώμης, να ορίσει αναδρομικώς άλλη προθεσμία για την προσαρμογή των προγραμμάτων, είχε ωστόσο ακόμα τη δυνατότητα να οργανώσει ένα συμπληρωματικό πρόγραμμα εκπαιδεύσεως σύμφωνο προς την οδηγία για τους φοιτητές που είχαν αρχίσει τις σπουδές τους κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ της 1ης Οκτωβρίου 1987 και της 1ης Νοεμβρίου 1990, ιδίως δε δεδομένου ότι, στις ημερομηνίες αυτές, οι εν λόγω φοιτητές πιθανώς δεν είχαν ακόμα περατώσει τις σπουδές τους.

15 Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η Ιταλική Δημοκρατία, μεταθέτοντας από την 1η Οκτωβρίου 1987 στην 1η Νοεμβρίου 1990 την ημερομηνία λήξεως της προθεσμίας που προβλέπει το άρθρο 5 της οδηγίας 85/432 και διατηρώντας σε ισχύ μέχρι την ανωτέρω ημερομηνία ορισμένα προγράμματα εκπαιδεύσεως στη φαρμακευτική που είναι ασυμβίβαστα με την ανωτέρω οδηγία, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 85/432 και, ειδικότερα, από τα άρθρα 1, 2 και 5 της οδηγίας αυτής.

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Επί των δικαστικών εξόδων

16 Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα. Η Επιτροπή ζήτησε να καταδικαστεί η Ιταλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα. Δεδομένου ότι η Ιταλική Δημοκρατία ηττήθηκε, πρέπει να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα.

Διατακτικό

Για τους λόγους αυτούς,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα)

αποφασίζει:

1) Η Ιταλική Δημοκρατία, μεταθέτοντας από την 1η Οκτωβρίου 1987 στην 1η Νοεμβρίου 1990 την ημερομηνία λήξεως της προθεσμίας που προβλέπει το άρθρο 5 της οδηγίας 85/432/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 1985, για τον συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν ορισμένες δραστηριότητες στον τομέα της φαρμακευτικής, και διατηρώντας σε ισχύ μέχρι την ανωτέρω ημερομηνία ορισμένα προγράμματα εκπαιδεύσεως στη φαρμακευτική που είναι ασυμβίβαστα με την ανωτέρω οδηγία, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 85/432 και, ειδικότερα, από τα άρθρα 1, 2 και 5 της οδηγίας αυτής.

2) Καταδικάζει την Ιταλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.