Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Jacobs της 14ης Ιουνίου 2001. - Βασίλειο των Κάτω Χωρών κατά Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ενώσεως. - Ακύρωση - Οδηγία 98/44/ΕΚ - Έννομη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων - Νομική βάση - Άρθρο 100 Α της Συνθήκης ΕΚ (νυν, κατόπιν τροποποιήσεως, άρθρο 95 ΕΚ), άρθρο 235 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 308 ΕΚ) ή άρθρα 130 και 130 ΣΤ της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρα 157 ΕΚ και 163 ΕΚ) - Επικουρικότητα - Ασφάλεια δικαίου - Υποχρεώσεις διεθνούς δικαίου των κρατών μελών - Θεμελιώδη δικαιώματα - Ανθρώπινη αξιοπρέπεια - Αρχή της συλλογικότητας για τις νομοθετικού περιεχομένου προπαρασκευαστικές πράξεις της Επιτροπής. - Υπόθεση C-377/98.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 2001 σελίδα I-07079



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

1. Στην παρούσα υπόθεση το Βασίλειο των Κάτω Χωρών άσκησε προσφυγή, δυνάμει του άρθρου 173 της Συνθήκης ΕΟΚ (νυν, κατόπιν τροποποιήσεως, άρθρου 230 ΕΚ), με την οποία ζητεί την ακύρωση της οδηγίας 98/44 για την έννομη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων .

Η οδηγία

2. Το κεφάλαιο Ι (άρθρα 1 έως 7) της οδηγίας φέρει τον τίτλο «Κατοχύρωση με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας».

3. Η οδηγία επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προστατεύουν τις βιοτεχνολογικές εφευρέσεις στο πλαίσιο του εθνικού τους δικαίου περί ευρεσιτεχνίας . Μολονότι δεν δίδεται ορισμός του όρου «βιοτεχνολογικές εφευρέσεις», είναι σαφές ότι νοούνται κατ' ουσίαν εφευρέσεις που έχουν ως αντικείμενο «ένα προϊόν που αποτελείται από ή περιέχει βιολογικό υλικό, ή μια μέθοδο για την παραγωγή, επεξεργασία ή χρησιμοποίηση βιολογικού υλικού» ή εφευρέσεις που έχουν ως αντικείμενο «μικροβιολογική μέθοδο ή άλλες τεχνικές μεθόδους ή προϊόν που παράγεται μέσω τέτοιων μεθόδων» . Ως «μικροβιολογική διαδικασία» ορίζεται «κάθε διαδικασία η οποία χρησιμοποιεί μικροβιολογικό υλικό, εμπεριέχει επέμβαση σε μικροβιολογικό υλικό ή παράγει μικροβιολογικό υλικό» . Ως «βιολογικό υλικό» ορίζεται «το υλικό που περιέχει γενετικές πληροφορίες και μπορεί να αυτοαναπαραχθεί ή να αναπαραχθεί μέσα σε ένα βιολογικό σύστημα» . Βιολογικό υλικό το οποίο έχει απομονωθεί από το φυσικό του περιβάλλον ή έχει παραχθεί με τη βοήθεια τεχνικής μεθόδου μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο εφεύρεσης, ακόμη και στην περίπτωση που προϋπήρχε στη φύση · ομοίως, ένα στοιχείο που έχει απομονωθεί από το ανθρώπινο σώμα ή που έχει παραχθεί με άλλον τρόπο με τεχνική μέθοδο, συμπεριλαμβανομένης της ακολουθίας ή της μερικής ακολουθίας ενός γονιδίου, μπορεί να αποτελεί εφεύρεση επιδεκτική κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, ακόμη και αν η δομή του εν λόγω στοιχείου είναι ίδια με εκείνη ενός φυσικού στοιχείου .

4. Στην οδηγία προβλέπεται ότι δεν κατοχυρώνονται με διπλώματα ευρεσιτεχνίας: i) οι φυτικές ποικιλίες και οι φυλές ζώων · ii) οι κυρίως βιολογικές μέθοδοι για την παραγωγή φυτών ή ζώων · iii) το ανθρώπινο σώμα, στα διάφορα στάδια του σχηματισμού και της αναπτύξεώς του, καθώς και η απλή ανακάλυψη ενός από τα επιμέρους στοιχεία του, συμπεριλαμβανομένης της ακολουθίας ή της μερικής ακολουθίας του γονιδίου · και iv) οι εφευρέσεις των οποίων η εμπορική εκμετάλλευση αντίκειται στη δημόσια τάξη ή στα χρηστά ήθη . αραδείγματα τέτοιων περιπτώσεων αποτελούν α) οι μέθοδοι κλωνοποιήσεως ανθρώπων· β) οι μέθοδοι τροποποιήσεως της βλαστικής γενετικής ταυτότητας του ανθρωπίνου όντος· γ) οι χρήσεις ανθρωπίνων εμβρύων για βιομηχανικούς ή εμπορικούς σκοπούς· και δ) οι μέθοδοι τροποποιήσεως της γενετικής ταυτότητας των ζώων που ενδέχεται να προκαλέσουν σε αυτά ταλαιπωρίες χωρίς ουσιαστική ιατρική χρησιμότητα για τον άνθρωπο ή για τα ζώα, καθώς και τα ζώα που προέρχονται από τέτοιες μεθόδους .

5. Το κεφάλαιο ΙΙ της οδηγίας (άρθρα 8 έως 11) αφορά την έκταση της παρεχομένης με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας προστασίας. Το κεφάλαιο ΙΙΙ (άρθρο 12) αφορά τις υποχρεωτικές άδειες λόγω αλληλεξαρτήσεως . Το κεφάλαιο IV (άρθρα 13 και 14) αφορά την κατάθεση και νέα κατάθεση καθώς και την πρόσβαση σε βιολογικό υλικό. Το κεφάλαιο V (άρθρα 15 έως 18) περιέχει τις τελικές διατάξεις. Αναφορές στις διατάξεις των εν λόγω κεφαλαίων γίνονται στη συνέχεια όπου αυτό επιβάλλεται.

6. Η οδηγία έχει σχετικά μακρά ιστορία, παρά το γεγονός ότι η διαδικασία εκδόσεως του τελικώς υιοθετηθέντος κειμένου ολοκληρώθηκε με εντυπωσιακή ταχύτητα.

7. Το 1988, η Επιτροπή υπέβαλε την πρώτη πρότασή της για την έκδοση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με την έννομη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων . Η προταθείσα οδηγία βασιζόταν στην αποδοχή της αρχής ότι «το αντικείμενο εφευρέσεως δεν θα θεωρείται μη επιδεκτικό ευρεσιτεχνιακής κατοχυρώσεως για τον λόγο και μόνον ότι αποτελείται από ζωντανή ύλη» . Η πρόταση αυτή τελικώς εγκαταλείφθηκε, κυρίως λόγω της αντιθέσεως του Κοινοβουλίου στην υιοθέτηση ενός κειμένου που δεν διατύπωνε θεμελιώδεις ηθικές αρχές σε σχέση με τη χορήγηση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας αφορώντων ζωντανή ύλη.

8. Το 1996, η Επιτροπή υπέβαλε νέα πρόταση . Μετά από σημαντικές τροποποιήσεις του Κοινοβουλίου, το κείμενο υιοθετήθηκε στις 6 Ιουλίου 1998. Η Ολλανδία ψήφισε κατά της εκδόσεως της οδηγίας· η Ιταλία και το Βέλγιο απέστησαν της ψηφοφορίας. Στην οδηγία προβλεπόταν η θέση της σε εφαρμογή το αργότερο στις 30 Ιουλίου 2000 .

9. Το προοίμιο της οδηγίας, όπως υιοθετήθηκε τελικώς, περιλαμβάνει 56 εδάφια , σε αντίθεση με τα μόλις 18 άρθρα της οδηγίας που δεν είναι όλα ουσιώδη. ολλά από τα εδάφια του προοιμίου είναι σαφές ότι περιλήφθηκαν στο κείμενο της οδηγίας ως απάντηση σε αντιρρήσεις που διατυπώθηκαν από το Κοινοβούλιο, τόσο στο προταθέν το 1996 όσο και στο προταθέν το 1988 κείμενο. Όλες οι σκέψεις του προοιμίου δεν έχουν ενσωματωθεί στα άρθρα της οδηγίας. Τόσο οι αιτιολογικές σκέψεις που περιέχονται στο προοίμιο όσο και οι ουσιαστικές διατάξεις της οδηγίας εξετάζονται ειδικότερα στη συνέχεια, στο πλαίσιο συζητήσεως των διαφόρων σκελών των λόγων ακυρώσεως που προέβαλαν οι Κάτω Χώρες.

Η προσφυγή ακυρώσεως

10. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών άσκησε προσφυγή αμφισβητώντας το κύρος της οδηγίας. Όπως προκύπτει σαφώς από το δικόγραφο της προσφυγής, το προσφεύγον αντιτίθεται στην ιδέα ότι φυτά, ζώα και μέρη του ανθρωπίνου σώματος είναι δυνατό να αποτελούν αντικείμενο διπλώματος ευρεσιτεχνίας. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών θεωρεί ότι το δικαίωμα ευρεσιτεχνίας στον χώρο της βιοτεχνολογίας θα έπρεπε να περιορίζεται στις μεθόδους βιοτεχνολογίας και να μην επεκτείνεται και στα δι' αυτής παραγόμενα προϊόντα: με άλλα λόγια, τόσο τα φυτά όσο και τα ζώα αυτά καθαυτά, συμπεριλαμβανομένων των γενετικώς μεταλλαγμένων φυτών και ζώων, όσο και το ανθρώπινο βιολογικό υλικό δεν θα πρέπει να είναι δεκτικά κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

11. Οι προβαλλόμενοι ως λόγοι ακυρώσεως της οδηγίας είναι ότι i) βασίζεται εσφαλμένως στο άρθρο 100 Α της οδηγίας· ii) προσκρούει στην αρχή της επικουρικότητας· iii) παραβιάζει την αρχή της ασφαλείας δικαίου· iv) αντιφάσκει προς διεθνείς υποχρεώσεις· ν) παραβιάζει θεμελιώδη δικαιώματα· και vi) κατά την έκδοσή της δεν τηρήθηκε η νόμιμη διαδικασία, καθότι το οριστικό κείμενο της προτάσεως που υποβλήθηκε στο Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο δεν αποτέλεσε αντικείμενο συλλογικής αποφάσεως των μελών της Επιτροπής.

12. Όπως θα φανεί στη συνέχεια, ορισμένοι από τους ανωτέρω λόγους ακυρώσεως αφορούν την ερμηνεία και τα αποτελέσματα της οδηγίας σε τεχνικά θέματα: παραδείγματος χάρη, με το δεύτερο σκέλος του τρίτου λόγου ακυρώσεως αμφισβητείται το εύρος της απαγορεύσεως κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας φυτικών ή ζωϊκών ποικιλιών. Στο πλαίσιο άλλων λόγων ακυρώσεως τίθενται ουσιαστικά ζητήματα ευρύτερης σημασίας, όπως το θέμα της αντιθέσεως της οδηγίας προς θεμελιώδη δικαιώματα και άλλες διεθνείς υποχρεώσεις. Τέλος, ο πρώτος, ο δεύτερος και ο έκτος λόγος αφορούν μάλλον θέματα τυπικά που έχουν σχέση με τη διαδικασία εκδόσεως της οδηγίας. Ωστόσο, και στο πλαίσιο των λόγων αυτών ακυρώσεως, εγείρονται σημαντικά ζητήματα αρχής: παραδείγματος χάρη, στο πλαίσιο της επιχειρηματολογίας σχετικά με την ορθή νομική βάση της οδηγίας, τίθεται το ζήτημα αν η εν λόγω οδηγία, προβλέποντας τη δυνατότητα «διπλώματος ευρεσιτεχνίας επί της ζωής» δημιουργεί ένα νέο δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας. ροτείνω την εξέταση των λόγων ακυρώσεως σύμφωνα με τη σειρά εκθέσεώς τους στο δικόγραφο της προσφυγής του Βασιλείου των Κάτω Χωρών, μολονότι θα ήταν εξίσου αποδεκτοί άλλοι τρόποι προσεγγίσεως των τεθέντων ζητημάτων.

13. Υπέρ των Κάτω Χωρών παρενέβησαν η Ιταλία (της οποίας το υπόμνημα παρεμβάσεως επικεντρώνεται στον πρώτο και στον τρίτο λόγο ακυρώσεως) και η Νορβηγία (της οποίας οι παρατηρήσεις επικεντρώνονται στον πρώτο, τρίτο και τέταρτο λόγο ακυρώσεως). Η Επιτροπή (της οποίας οι παρατηρήσεις αναφέρονται μόνο στον έκτο λόγο ακυρώσεως) παρενέβη υπέρ του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου.

14. Στο σημείο αυτό ενδείκνυται η αναφορά σε δύο διαδικαστικά ζητήματα.

15. ρώτον, στις 6 Ιουλίου 2000, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών υπέβαλε αίτηση για τη λήψη προσωρινών μέτρων, επιδιώκοντας κυρίως την αναστολή της ισχύος της οδηγίας εν αναμονή της εκδόσεως αποφάσεως του Δικαστηρίου επί της προσφυγής ακυρώσεως. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις επί της αιτήσεως για τη λήψη προσωρινών μέτρων. Κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 18 Ιουλίου 2000, παρέστησαν το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο καθώς και η Ιταλική Δημοκρατία και η Επιτροπή, στις οποίες είχε επιτραπεί να παρέμβουν. Η αίτηση για τη λήψη προσωρινών μέτρων απερρίφθη με διάταξη του προέδρου του Δικαστηρίου της 25ης Ιουλίου 2000.

16. Δεύτερον, το Συμβούλιο και η Επιτροπή θέτουν ως προκαταρκτικό ζήτημα ότι η παρέμβαση της Νορβηγίας είναι απαράδεκτη. Κατά το άρθρο 37 του Οργανισμού του Δικαστηρίου, η παρέμβαση συμβαλλομένου στη Συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο κράτους μπορεί να έχει ως αντικείμενο μόνο την υποστήριξη των αιτημάτων ενός από τους διαδίκους. Στο άρθρο 93, παράγραφος 5, στοιχείο α_, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου ορίζεται επίσης ότι η αίτηση παρεμβάσεως εκθέτει τα αιτήματα του παρεμβαίνοντος με τα οποία επιβάλλεται να υποστηρίζονται τα αιτήματα ενός των διαδίκων ή να ζητείται η μερική ή ολική απόρριψή τους. Στην παρούσα υπόθεση, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών ζητεί την ακύρωση της οδηγίας. Στην εισαγωγή του εγγράφου της παρεμβάσεως της Νορβηγίας αναφέρεται ότι το Βασίλειο των Κάτω Χωρών «θέτει διάφορα ζητήματα που ενδέχεται να επηρεάζουν το αν η οδηγία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο καθώς και την εφαρμογή της οδηγίας στο πλαίσιο της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο». Δεν αναφέρεται πουθενά ότι η Νορβηγία παρεμβαίνει υποστηρίζοντας τα αιτήματα του Βασιλείου των Κάτω Χωρών. Το δικόγραφο της παρεμβάσεως καταλήγει ως εξής: «ολλά από τα ζητήματα που τέθηκαν από την Κυβέρνηση των Κάτω Χωρών στην προσφυγή της για ακύρωση της οδηγίας 98/44/ΕΚ ενδέχεται να έχουν αποφασιστική σημασία για το αν η οδηγία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο καθώς και για την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας στα πλαίσια της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο. Κατά συνέπεια, η Νορβηγία ζητεί από το Δικαστήριο να λάβει δεόντως υπόψη τα κατωτέρω εκτιθέμενα επιχειρήματα».

17. To Συμβούλιο προσθέτει ότι, ούτως ή άλλως, οι περιεχόμενες στην παρέμβαση παρατηρήσεις της Νορβηγίας έχουν σε μεγάλο βαθμό καταστεί αλυσιτελείς ενόψει των γεγονότων που μεσολάβησαν, δεδομένου ότι με το άρθρο 3, παράγραφος 4, του πρωτοκόλλου 28 που έχει προσαρτηθεί στη Συμφωνία περί του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου επιβάλλει στα κράτη της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελευθέρων Συναλλαγών (ΕΖΕΣ) να προσαρμόζουν τις νομοθεσίες τους προς τις βασικές διατάξεις της Σύμβασης για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και στις εν λόγω διατάξεις συμπεριλαμβάνονται πλέον οι διατάξεις της οδηγίας (βλ. κατωτέρω).

18. Δεν συμφωνώ με την άποψη του Συμβουλίου και του Κοινοβουλίου περί απαραδέκτου της παρεμβάσεως της Νορβηγίας. Στο δικόγραφο της παρεμβάσεώς της, η Νορβηγία δήλωσε ρητώς ότι επιθυμούσε να παρέμβει υπέρ του Βασιλείου των Κάτω Χωρών. Από το κείμενο του εν λόγω δικογράφου της παρεμβάσεως προκύπτει σαφώς, μολονότι ενδεχομένως δεν εκφράζεται ρητώς, ότι η Νορβηγία υποστηρίζει τα επιχειρήματα του Βασιλείου των Κάτω Χωρών σύμφωνα με τα οποία το άρθρο 100 Α δεν μπορεί να αποτελέσει εγκύρως τη νομική βάση της οδηγίας, η οδηγία προσκρούει στην αρχή της ασφαλείας δικαίου και δεν συμβιβάζεται με τη Σύμβαση περί βιολογικής πολυμορφίας. Στο ίδιο δικόγραφο αναφέρεται επίσης ότι, κατά τη γνώμη της Νορβηγίας, ενόψει της ασυμφωνίας αυτής η οδηγία θα πρέπει να «ανακληθεί», το οποίο μπορεί να θεωρηθεί ότι σημαίνει να «ακυρωθεί», καθώς και ότι, ενόψει της παραβιάσεως της αρχής της ασφαλείας δικαίου η οδηγία θα πρέπει να ακυρωθεί. Κατά συνέπεια, φρονώ ότι η παρέμβαση της Νορβηγίας είναι παραδεκτή.

Το πλαίσιο της οδηγίας - Δίκαιο ευρεσιτεχνίας

19. Το δικαίωμα ευρεσιτεχνίας αποτελεί δικαίωμα αναγνωριζόμενο από τον νόμο στον εφευρέτη ως προς συγκεκριμένη εφεύρεση και βάσει του οποίου ο δικαιούχος δικαιούται να απαγορεύει σε τρίτους την κατασκευή, χρήση ή πώληση της εφευρέσεως κατά τη διάρκεια ισχύος του εν λόγω δικαιώματος. Στο πλαίσιο των περισσοτέρων αναπτυγμένων νομικών συστημάτων είχε υιοθετηθεί από κάποιο χρόνο ένα σύστημα δικαίου της πνευματικής ιδιοκτησίας. Το παλαιότερο αγγλικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας που είναι σήμερα γνωστό χορηγήθηκε, παραδείγματος χάρη, από τον Ερρίκο VI στον φλαμανδικής καταγωγής John of Utynam το 1449. Με το εν λόγω δίπλωμα ευρεσιτεχνίας παραχωρείτο εικοσαετές μονοπώλιο για μια μέθοδο κατασκευής υαλογραφημάτων, για τα παράθυρα του κολλεγίου του Eton, η οποία δεν ήταν προηγουμένως γνωστή στην Αγγλία.

20. Τα σύγχρονα συστήματα δικαίου ευρεσιτεχνίας προβλέπουν ως επί το πλείστον τις αυτές προϋποθέσεις για τη χορήγηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας. Οι προϋποθέσεις αυτές απαριθμούνται στη Σύμβαση για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 1978. Μολονότι δεν αποτελεί κοινοτικό νομοθέτημα , η τελευταία ενσωματώνει, ενόψει του ότι όλα τα κράτη μέλη της Ενώσεως είναι συμβαλλόμενα μέρη της Συμβάσεως, τις κοινές προϋποθέσεις για τη χορήγηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας στο σύνολο της Ενώσεως.

21. Με τη Σύμβαση εγκαθιδρύεται «νομικό σύστημα με ισχύ σε όλα τα συμβαλλόμενα κράτη, που αφορά τη χορήγηση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας για εφευρέσεις» . Δίπλωμα ευρεσιτεχνίας χορηγούμενο δυνάμει της Συμβάσεως καλείται ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και παράγει σε καθένα από τα συμβαλλόμενα κράτη για το οποίο χορηγείται τα ίδια έννομα αποτελέσματα και υπόκειται στους ίδιους όρους με τα εθνικά διπλώματα ευρεσιτεχνίας που χορηγούνται από το εν λόγω κράτος . Επομένως, τα έννομα αποτελέσματα διπλώματος ευρεσιτεχνίας που χορηγείται δυνάμει της Συμβάσεως επιβάλλονται όχι σύμφωνα με τη Σύμβαση αλλά σύμφωνα με το εθνικό ουσιαστικό και δικονομικό δίκαιο.

22. Είναι δυνατή η χορήγηση ευρωπαϊκού διπλώματος ευρεσιτεχνίας για οποιαδήποτε εφεύρεση που επιδέχεται βιομηχανική εφαρμογή, περιέχει καινοτομία και είναι αποτέλεσμα εφευρετικής δραστηριότητας , αλλά δεν είναι δυνατή η χορήγηση ευρωπαϊκού διπλώματος ευρεσιτεχνίας προκειμένου για:

«α) εφευρέσεις των οποίων η δημοσίευση ή εκμετάλλευση θα ήταν αντίθετη προς τη δημόσια τάξη ή τα χρηστά ήθη, υπό τον όρο ότι η εκμετάλλευση της εφευρέσεως δεν θα χαρακτηρίζεται έτσι για τον λόγο και μόνον ότι απαγορεύεται από τον νόμο ή άλλη κανονιστική διάταξη σε ορισμένα ή από όλα τα συμβαλλόμενα κράτη·

β) ποικιλίες φυτών ή ζώων ή βιολογικές κατά κύριο λόγο μέθοδοι για την παραγωγή φυτών ή ζώων· η εν λόγω διάταξη δεν ισχύει προκειμένου για μικροβιολογικές μεθόδους ή προϊόντα αυτών» .

23. Τα αυτά κριτήρια καθορισμού των εφευρέσεων που είναι δυνατό να κατοχυρωθούν με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας χρησιμοποιούνται και στη Συμφωνία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στον τομέα του εμπορίου , αν και στη συμφωνία αυ,τή αντί της απαγορεύσεως απονομής διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, προβλέπεται δυνατότητα αρνήσεως χορηγήσεως σε ορισμένες περιπτώσεις.

24. Ένα άλλο κοινό χαρακτηριστικό των συγχρόνων συστημάτων προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι το ότι απαιτούν να περιγράφεται στην αίτηση για την παροχή του διπλώματος ευρεσιτεχνίας η εφεύρεση κατά τρόπο αρκετά σαφή και ολοκληρωμένο, ώστε να είναι δυνατή η υλοποίηση της εφευρέσεως από πρόσωπο που διαθέτει την αναγκαία ειδική κατάρτιση . Η εν λόγω περιγραφή πρέπει να περιλαμβάνει λεπτομερή αναφορά σε ένα τουλάχιστον τρόπο υλοποιήσεως της εφευρέσεως της οποίας ζητείται η κατοχύρωση καθώς και αναφορά στον τρόπο με τον οποίο είναι δυνατή η χρησιμοποίησή της σε κάποια βιομηχανική εφαρμογή . Δεδομένου ότι οι αιτήσεις για την απονομή διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας συνήθως δημοσιεύονται , το σύνολο των γνώσεων που είναι προσιτές στο κοινό αυξάνεται κάθε φορά που εκδίδεται ένα νέο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Μολονότι οι γνώσει αυτές δεν μπορούν βεβαίως να χρησιμοποιηθούν από τρίτους για την παραγωγή του εφευρεθέντος προϊόντος ενόσω διαρκεί η προστασία του διπλώματος ευρεσιτεχνίας, αφού αυτό θα αποτελούσε παράβαση, πάντως, οι γνώσεις αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βάση και να οδηγήσουν σε άλλες εφευρέσεις.

25. Εφόσον χορηγηθεί, το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας παρέχει απλώς στον κάτοχό του το δικαίωμα να απαγορεύει σε τρίτους την παραγωγή, χρησιμοποίηση ή πώληση της προστατευομένης εφευρέσεως στον γεωγραφικό χώρο που καλύπτεται από το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Δεν του παρέχει δικαίωμα ιδιοκτησίας αφεαυτού ούτε άλλο απόλυτο δικαίωμα παραγωγής ή εκμεταλλεύσεως της εφευρέσεως. Κατά συνέπεια, ο κάτοχος του διπλώματος ευρεσιτεχνίας εξακολουθεί να υποχρεούται σε συμμόρφωση με το εθνικό δίκαιο κατά την παραγωγή, χρησιμοποίηση ή πώληση της εφευρέσεώς του . Ενδέχεται, παραδείγματος χάρη, να χρειάζεται να ζητήσει την έκδοση κάποιας αδείας· ενδέχεται ακόμη να λάβει δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για μια εφεύρεση (παραδείγματος χάρη κάποιου είδους όπλο) του οποίου η κατασκευή, χρήση ή πώληση να απαγορεύεται από το εθνικό δίκαιο.

26. Το ακόλουθο παράδειγμα θα καταδείξει τί εννοώ. Ας υποτεθεί ότι κατοχυρώθηκε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας μια ανώτερης κατηγορίας μηχανή παραγωγής αντιγράφων και ότι χάρη στις εξαιρετικές δυνατότητές της θα μπορούσε να παράγει υψηλής ποιότητας πλαστά χαρτονομίσματα. Η ύπαρξη του διπλώματος ευρεσιτεχνίας (το οποίο θα χορηγείτο στο πλαίσιο των περισσοτέρων δικαίων της ευρεσιτεχνίας, συμπεριλαμβανομένης της Συμβάσεως για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, καθότι δεν θα ήταν αντίθετες προς τη δημόσια τάξη ή τα χρηστά ήθη όλες οι χρήσεις της εφευρέσεως ) δεν θα καθιστούσε βεβαίως νόμιμη μια τέτοια χρήση.

27. Συνήθως, μόνον η βιομηχανική και εμπορική εκμετάλλευση στοιχειοθετεί προσβολή του δικαιώματος ευρεσιτεχνίας, οι σχετικές δε νομοθεσίες ορίζουν ότι ορισμένες πράξεις δεν συνιστούν παράβαση. Μία από τις εξαιρέσεις αυτές είναι η χρήση σε πειράματα: πειράματα που αποσκοπούν στην τελειοποίηση, βελτίωση ή περαιτέρω ανάπτυξη προστατευομένων εφευρέσεων δεν αποτελούν προσβολή του δικαιώματος ευρεσιτεχνίας.

Το πλαίσιο της οδηγίας - Βιοτεχνολογία

28. Ως «βιοτεχνολογία» ορίζεται στην έκδοση του 1993 του λεξικού Shorter Oxford English Dictionary «η βιομηχανική εφαρμογή βιολογικών μεθόδων». Στην εγκυκλοπαίδεια Britannica ο διδόμενος ορισμός είναι «η εφαρμογή για βιομηχανικούς σκοπούς προόδων που έχουν επιτευχθεί ως προς τις τεχνικές και τα μέσα ερεύνης στις βιολογικές επιστήμες». Στο πλαίσιο της Συμβάσεως περί βιολογικής ποικιλομορφίας ως βιοτεχνολογία ορίζεται «κάθε τεχνολογική εφαρμογή που χρησιμοποιεί βιολογικά συστήματα, ζώντες οργανισμούς ή παράγωγα αυτών για την παραγωγή ή τροποποίηση προϊόντων ή για διαδικασίες ειδικών σκοπών» .

29. Υπό την ευρεία αυτή έννοια, η βιοτεχνολογία είναι παλαιά όσο το ψωμί, το κρασί, η μπύρα και το τυρί. Ιστορικώς, βιοτεχνολογικές εφευρέσεις σαν αυτές που λειτουργούν με τη χρησιμοποίηση ενζύμων και ζυμώσεως θεωρούνταν κατά κανόνα δεκτικές κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας : έτσι, δεν υπήρχε γενική απαγόρευση χορηγήσεως διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας για τέτοιου είδους βασικούς ζώντες οργανισμούς, ενώ περισσότερο πολύπλοκοι ζώντες οργανισμοί αποκλείονταν κατά κανόνα από τη δυνατότητα κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας δυνάμει ρητών διατάξεων ή δικαστικών αποφάσεων.

30. Η βιοτεχνολογία με τη σύγχρονη μορφή της των γενετικών χειρισμών κατέστη δυνατή χάρη στις σημαντικές προόδους στη βιοχημία, τη μοριακή βιολογία και τη γενετική κατά το δεύτερο ήμισι του εικοστού αιώνα. Η ανακάλυψη, το 1953, από τους Francis Crick και James Watson της δομής του DNA άνοιξε τον δρόμο για περαιτέρω ανακαλύψεις. Κάθε μόριο DNA έχει τη μορφή διπλού έλικα ή σπειροειδών ζευγών που συνδέονται με βάσεις οι οποίες διακρίνονται σε τέσσερα είδη. Ο πυρήνας κάθε κυττάρου περιέχει πλείονες σειρές DNA που καλούνται χρωματοσώματα. Το γονίδιο είναι υποδιαίρεση του χρωματοσώματος και, κατά συνέπεια, μια σειρά DNA που περιέχει τις οδηγίες για την παρασκευή ενός μέρους πρωτε_νης. Η ακολουθία των βάσεων του DNA που περιέχεται σε ένα κύτταρο αποτελεί τον γενετικό κώδικα του κυττάρου αυτού. Τα κύτταρα χρειάζονται πολλές διαφορετικές πρωτε_νες προκειμένου να αναπτυχθούν και να λειτουργήσουν. Στα γονίδια αντιστοιχούν συγκεκριμένες πρωτε_νες με την ιδιαίτερη λειτουργία τους εντός ζώντων κυττάρων. Όταν δίνει εντολή σε ένα κύτταρο για την παραγωγή συγκεκριμένης πρωτε_νης, ένα μέρος του ελικοειδούς νήματος του DNA «διαχωρίζεται» προσωρινά (οι δύο σειρές αποχωρίζονται) ούτως ώστε ο κωδικός του να μπορεί να αποτυπωθεί σε ένα μόριο RNA (ριβονουκλεϊκό οξύ). Το αντίγραφο αυτό αποχωρίζεται από τον πυρήνα και δίνει στο κύτταρο εντολή να συνθέσει μια πρωτε_νη ή μέρος πρωτε_νης.

31. Το DNA απαντά σε όλους τους οργανισμούς (εξαιρουμένων ορισμένων ιών)· κατά συνέπεια, είναι δυνατή η μεταφορά γονιδίων μεταξύ ασχέτων ειδών και μάλιστα και μεταξύ διαφορετικών γενών και τάξεων, παραδείγματος χάρη, μεταξύ φυτών, βακτηρίων, ανθρώπων και άλλων ζώων. Επομένως, κατ' αρχήν, οποιοδήποτε γενετικό χαρακτηριστικό είναι δυνατόν να μεταφερθεί από έναν οργανισμό σε άλλον.

32. Στη δεκαετία του '70 ανακαλύφθηκε μέθοδος αποχωρισμού συγκεκριμένων γονιδίων και μερών γονιδίων από χρωματοσώματα με τη χρησιμοποίηση περιοριστικών ενζύμων, τα οποία, ενεργώντας ως βιολογικό ψαλίδι, αποχωρίζουν ένα τμήμα του DNA από το κύτταρο. Στη συνέχεια το DNA μπορεί να εισαχθεί με εργαστηριακές μεθόδους σε κύτταρα βακτηρίων, ιών ή μαγιάς. Κατά συνέπεια, ένα (ή περισσότερα) γονίδια μπορούν να διακινηθούν μεταξύ διαφόρων οργανισμών. Τα κύτταρα στα οποία ενσωματώνεται το ξένο DNA μπορούν να πολλαπλασιαστούν σε τεράστιους αριθμούς, με κλωνοποίηση του εισαχθέντος τμήματος DNA.

33. Αυτό το είδος γενετικής μηχανικής με τη δημιουργία νέων συνδυασμών DNA επέτρεψε την πραγματοποίηση μιας σειράς διαδικασιών αναμφισβήτητα ευεργετικών για τον ανθρώπινο είδος , όπως η μαζική παραγωγή ινσουλίνης για την αντιμετώπιση του διαβήτη , της ιντερφερόνης και άλλων φαρμάκων για την αντιμετώπιση ορισμένων μορφών καρκίνου, εμβολίων κατά νόσων όπως η ηπατίτιδα Β, της ανθρώπινης ορμόνης για την ανάπτυξη για την αντιμετώπιση ορισμένων μορφών νανισμού καθώς και του θρομβοστατικού παράγοντα που λείπει στις περιπτώσεις αιμοφιλίας.

34. Η μεταφορά γονιδίων συνιστά διαφορετική μέθοδο γενετικής τεχνολογίας. Τμήματα του DNA που περιέχουν συγκεκριμένο γονίδιο ή γονίδια απομονώνονται αρχικά κατά τα ανωτέρω και στη συνέχεια ενσωματώνονται στο DNA γονιμοποιημένου ωαρίου ή, αργότερα, σε εμβρυακά κύτταρα. Το νέο γονίδιο θα είναι παρόν στον ενήλικα οργανισμό και θα κληρονομηθεί από ορισμένους από τους απογόνους του οργανισμού αυτού.

35. Η κλωνοποίηση συνιστά μέθοδο με την οποία ο πυρήνας μη γονιμοποιημένου ωαρίου αφαιρείται και αντικαθίσταται με τον πυρήνα σωματικού κυττάρου (δηλαδή όχι κυττάρου αναπαραγωγής προερχομένου από ζώο ή φυτό), το οποίο περιέχει όλο το γενετικό υλικό. Αν το ωάριο αυτό επιβιώσει και αναπτυχθεί, το ζώο το οποίο θα προέλθει από αυτό θα αποτελεί γενετικό κλώνο του ζώου από το οποίο ελήφθη το σωματικό κύτταρο.

36. Η βιομηχανία της βιοτεχνολογίας άρχισε να αναπτύσσεται σοβαρά μετά την έκδοση αποφάσεως του Ανωτάτου Δικαστηρίου των Ηνωμένων ολιτειών το 1980, σύμφωνα με την οποία «ένας ζων, παρασκευασθείς από τον άνθρωπο, μικροοργανισμός μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διπλώματος ευρεσιτεχνίας» . Η υπόθεση αυτή αφορούσε την εφεύρεση ενός κατασκευασμένου από επιστήμονες και γενετικά επεξεργασμένου βακτηρίου που είχε τη δυνατότητα να διασπά αργό πετρέλαιο. Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε (με πλειοψηφία 5 έναντι 4) ότι ο εν λόγω μικροοργανισμός αποτελούσε «κατασκεύασμα» ή «σύνθεση ύλης» κατά την έννοια του Patent Act 1952 . Το Δικαστήριο επισήμανε ότι οι εισηγήσεις της προπαρασκευαστικής επιτροπής που συνόδευαν τον νόμο του 1952 ανέφεραν ότι βούληση του Κογκρέσου ήταν το αντικείμενο του νομοθετήματος να «συμπεριλαμβάνει οτιδήποτε κάτω από τον ήλιο που έχει παραχθεί από ανθρώπινα όντα» .

37. Η απόφαση αυτή αποτέλεσε το έναυσμα για τη δημιουργία μιας σειράς εμπορικών επιχειρήσεων που παρασκευάζουν ποσότητες γενετικά επεξεργασμένων ουσιών για διάφορες κυρίως ιατρικής και οικολογικής φύσεως χρήσεις.

38. Κατά τη δεκαετία του '80, το ανεπιστήμιο του Harvard υπέβαλε αίτηση κατά τη Σύμβαση για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για την κατοχύρωση ενός είδους ποντικού που μετά από γενετική επεξεργασία περιείχε μια ακολουθία γονιδίων η οποία το καθιστούσε πιο ευάλωτο στον καρκίνο. Το 1990 το τεχνικό συμβούλιο προσφυγών του ευρωπαϊκού γραφείου διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας έκρινε ότι η εξαίρεση από τη δυνατότητα κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας κατά το άρθρο 53, στοιχείο β_, της Συμβάσεως για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ίσχυε για ορισμένες κατηγορίες ζώων αλλά όχι ως προς τα ίδια τα ζώα: σημείωνε ότι το άρθρο 53, στοιχείο β_, ως διάταξη που καθιερώνει εξαίρεση, πρέπει να ερμηνεύεται στενά. Κατόπιν αυτού, χορηγήθηκε το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας .

39. Οι πρόοδοι στον χώρο της γενετικής μηχανικής προκάλεσαν ανησυχίες σε πολλά επίπεδα. Είναι σαφές ότι μια τεχνολογία που καθιστά δυνατές επεμβάσεις στη γενετική δομή ζώων και ανθρωπίνων όντων και συνεπάγεται τη δυνατότητα δημιουργίας ανθρωπίνων κλώνων επιτάσσει τη θέσπιση κανονιστικού πλαισίου με μεγάλη προσοχή. Μεγάλο μέρος της εύλογης ανησυχίας ως προς τις συνέπειες της πραγματοποιήσεως έρευνας μη υπαγόμενης σε επαρκές κανονιστικό πλαίσιο στον εν λόγω τομέα εκδηλώθηκε κατά των νομοθετημάτων - όπως η οδηγία - που διέπουν την κατοχύρωση με διπλώματα ευρεσιτεχνίας των σχετικών εφευρέσεων. ολλοί σχολιαστές εκκινούν από την υπόθεση ότι, με βάση τα εν λόγω νομοθετήματα, οποιοδήποτε γονίδιο ή ακολουθία γονιδίων ή ακόμη και το ανθρώπινο γονιδίωμα στο σύνολό του, μπορούν πλέον αυτομάτως να κατοχυρωθούν με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Η υπόθεση αυτή είναι εσφαλμένη. Η οδηγία δεν θίγει καθόλου τις κλασικές προϋποθέσεις της κατοχυρώσεως που είναι η καινοτομία, η εφευρετικότητα και η δυνατότητα βιομηχανικής εφαρμογής . Η απλή ανακάλυψη ενός γονιδίου ή ακολουθίας γονιδίου εξακολουθεί, υπό το καθεστώς της οδηγίας, να μην είναι δεκτική κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

Τα επιχειρήματα ως προς τη νομική βάση

40. Νομική βάση της οδηγίας αποτελεί το άρθρο 100 Α της Συνθήκης (νυν, κατόπιν τροποποιήσεως, άρθρο 95 ΕΚ), κατά την παράγραφο 1 του οποίου το Συμβούλιο, αποφασίζοντας με ειδική πλειοψηφία και σύμφωνα με τη διαδικασία συναποφάσεως που προβλέπεται στο άρθρο 189 Β (νυν άρθρο 251 ΕΚ), εκδίδει τα μέτρα σχετικά με την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών που έχουν ως αντικείμενο την εγκαθίδρυση και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

41. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, υποστηριζόμενο από την Ιταλία, ισχυρίζεται ότι το άρθρο 100 Α δεν αποτελεί την ορθή νομική βάση της οδηγίας για διαφόρους λόγους και ότι, αν κρινόταν αναγκαία η ρύθμιση του ζητήματος των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων, θα έπρεπε να είχε χρησιμοποιηθεί το άρθρο 235 της Συνθήκης ΕΟΚ (νυν, κατόπιν τροποποιήσεως, άρθρο 308 ΕΚ), το οποίο απαιτεί ομοφωνία.

Οι κρίσιμες αιτιολογικές σκέψεις και διατάξεις της οδηγίας

42. Στο προοίμιο της οδηγίας περιλαμβάνονται οι ακόλουθες σκέψεις:

«(1) ότι η βιοτεχνολογία και η γενετική μηχανική διαδραματίζουν ολοένα σημαντικότερο ρόλο σε ευρύ φάσμα βιομηχανικών δραστηριοτήτων· ότι η προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων είναι βέβαιο ότι θα αποκτήσει κεφαλαιώδη σημασία για τη βιομηχανική ανάπτυξη της Κοινότητας·

(2) ότι, ιδίως στον τομέα της γενετικής μηχανικής, η έρευνα και η ανάπτυξη απαιτούν σημαντικότατες επενδύσεις υψηλού κινδύνου που θα καταστούν αποδοτικές μόνο με την κατάλληλη έννομη προστασία·

(3) ότι η αποτελεσματική και εναρμονισμένη προστασία σε όλα τα κράτη μέλη είναι συσιαστικής σημασίας για τη διατήρηση και την ενθάρρυνση των επενδύσεων στον τομέα της βιοτεχνολογίας·

[...]

(5) ότι υφίστανται διαφορές στον τομέα της προστασίας των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων μεταξύ των νομοθεσιών και των πρακτικών των διαφόρων κρατών μελών· ότι οι διαφορές αυτές μπορούν να παρεμβάλουν εμπόδια στις συναλλαγές και να παρεμποδίσουν, κατ' αυτόν τον τρόπο, τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς·

(6) ότι οι διαφορές αυτές μπορεί κάλλιστα να αυξηθούν στο βαθμό που τα κράτη μέλη θεσπίζουν νέες και διαφορετικές νομοθεσίες και διοικητικές πρακτικές, ή η ερμηνεία τους από τη νομολογία των κρατών μελών εξελίσσεται διαφορετικά·

(7) ότι η ανομοιογενής εξέλιξη των εθνικών νομοθεσιών σχετικά με τη νομική προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων στην Κοινότητα μπορεί να αποθαρρύνει ακόμη περισσότερο τις εμπορικές συναλλαγές σε βάρος της βιομηχανικής αναπτύξεως των εν λόγω εφευρέσεων και της εύρυθμης λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς·

(8) ότι η έννομη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων δεν απαιτεί τη θέσπιση ειδικού δικαίου που να υποκαθιστά το εθνικό δίκαιο για την ευρεσιτεχνία· ότι το εθνικό δίκαιο για την ευρεσιτεχνία παραμένει το βασικό σημείο αναφοράς για την έννομη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων, υπό την προϋπόθεση ότι πρέπει να προσαρμοστεί ή να συμπληρωθεί σε ορισμένα σημεία προκειμένου να ληφθούν υπόψη καταλλήλως οι τεχνολογικές εξελίξεις που χρησιμοποιούν βιολογικό υλικό, αλλά παρ' όλα ταύτα πληρούν τα κριτήρια για την κατοχύρωση με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας·

(9) ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως είναι η εξαίρεση από τη δυνατότητα κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας των φυτικών ποικιλιών και των φυλών ζώων καθώς και των κυρίως βιολογικών μεθόδων για την παραγωγή φυτών και ζώων, ορισμένες έννοιες των εθνικών νομοθεσιών που βασίζονται στις διεθνείς συμβάσεις για τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας και για τις φυτικές ποικιλίες έχουν προκαλέσει αβεβαιότητα όσον αφορά την προστασία των βιοτεχνολογικών και ορισμένων μικροβιολογικών εφευρέσεων· ότι παρίσταται ανάγκη εναρμονίσεως στον τομέα αυτό προκειμένου να εξαλειφθεί η αβεβαιότητα·

[...]

(14) ότι ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας δεν επιτρέπει στον κάτοχό του να υλοποιήσει την εφεύρεσή του, αλλά απλώς του δίνει το δικαίωμα να απαγορεύσει σε τρίτους την εκμετάλλευσή της για βιομηχανικούς και εμπορικούς σκοπούς· ότι, συνεπώς, το δίκαιο ευρεσιτεχνίας δεν μπορεί να αντικαταστήσει ή να καταστήσει περιττές τις εθνικές, ευρωπαϊκές ή διεθνείς νομοθεσίες, οι οποίες εισάγουν ενδεχομένως ορισμένους περιορισμούς ή απαγορεύσεις, ή οργανώνουν τον έλεγχο της έρευνας και της χρησιμοποιήσεως ή της εμπορίας των αποτελεσμάτων της, ιδίως σε σχέση με τις απαιτήσεις της δημόσιας υγείας, της ασφάλειας, της προστασίας του περιβάλλοντος, της προστασίας των ζώων, της διαφυλάξεως της γενετικής ποικιλομορφίας και της τηρήσεως ορισμένων κανόνων δεοντολογίας».

43. Στο άρθρο 1 της οδηγίας ορίζεται ότι:

«1. Τα κράτη μέλη προστατεύουν τις βιοτεχνολογικές εφευρέσεις στο πλαίσιο του εθνικού τους δικαίου περί ευρεσιτεχνίας. Τα κράτη μέλη προσαρμόζουν, εφόσον χρειασθεί, το εθνικό τους δίκαιο περί ευρεσιτεχνίας, προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι διατάξεις της παρούσας οδηγίας.

2. Η παρούσα οδηγία δεν επηρεάζει τις υποχρεώσεις των κρατών μελών που απορρέουν από διεθνείς συμβάσεις, και ιδίως από τη συμφωνία TRIPS και τη Σύμβαση για τη βιολογική ποικιλομορφία.»

44. Στο άρθρο 11 της οδηγίας ορίζεται ότι:

«1. Κατά παρέκκλιση από τα άρθρα 8 και 9, η πώληση ή άλλη μορφή εμπορίας φυτικού υλικού αναπαραγωγής από τον κάτοχο του διπλώματος ευρεσιτεχνίας ή με τη συγκατάθεσή του, σε γεωργό, με σκοπό τη γεωργική εκμετάλλευση, συνεπάγεται ότι ο γεωργός έχει την άδεια να χρησιμοποιεί το προϊόν της συγκομιδής του για αναπαραγωγή ή πολλαπλασιασμό από αυτόν τον ίδιο στη δική του γεωργική εκμετάλλευση, η δε έκταση και οι προϋποθέσεις της παρεκκλίσεως αυτής είναι αντίστοιχες με τις προβλεπόμενες από το άρθρο 14 του κανονισμού (ΕΚ) 2100/94.

2. Κατά παρέκκλιση από τα άρθρα 8 και 9, η πώληση ή άλλη μορφή εμπορίας ζώων εκτροφής ή άλλου ζωικού υλικού αναπαραγωγής από τον κάτοχο του διπλώματος ευρεσιτεχνίας ή με τη συγκατάθεσή του σε γεωργό, συνεπάγεται ότι ο τελευταίος έχει την άδεια να χρησιμοποιήσει τα προστατευόμενα ζώα για γεωργική χρήση. Η άδεια αυτή περιλαμβάνει τη διάθεση του ζώου ή άλλου ζωικού υλικού αναπαραγωγής για την άσκηση της γεωργικής του δραστηριότητας, αλλά όχι την πώληση στα πλαίσια εμπορικής δραστηριότητας αναπαραγωγής ή για το σκοπό αυτό.

3. Η έκταση και οι προϋποθέσεις της παρεκκλίσεως που προβλέπεται στην παράγραφο 2 διέπονται από τις εθνικές νομοθεσίες, κανονιστικές διατάξεις και πρακτικές.»

Τα επιχειρήματα ότι δεν απεδείχθη παρακώλυση των εμπορικών συναλλαγών

45. Κατ' αρχάς, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών υποστηρίζει ότι, και αν ακόμη υποτεθεί ότι, όπως αναφέρεται στις σκέψεις 5 και 6 του προοιμίου, υφίστανται διαφορές, πραγματικές ή δυνάμει, μεταξύ των εθνικών νομοθεσιών ως προς την κατοχύρωση με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας των τεχνολογικών εφευρέσεων, δεν έχει αποδειχθεί ότι οι διαφορές αυτές παρακωλύουν πράγματι ή ενδέχεται να παρακωλύσουν τις συναλλαγές. Ακόμη και αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, τα εμπόδια αυτά θα αφορούσαν τις συναλλαγές με τις Ηνωμένες ολιτείες και την Ιαπωνία όπου η παρασκευή και κατοχύρωση βιοτεχνολογικών εφευρέσεων είναι πιο προηγμένη και όχι στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς. Ελλείψει αποδείξεων ως προς την ύπαρξη διαφορών μεταξύ των εθνικών νομοθεσιών ή ως προς την παρακώλυση των εμπορικών συναλλαγών, δεν θεμελιώνεται η ανάγκη εναρμονίσεως με την έκδοση οδηγίας.

46. Το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο επικαλούνται την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Βασίλειο της Ισπανίας κατά Συμβουλίου , σύμφωνα με την οποία είναι δικαιολογημένη η εφαρμογή του άρθρου 100 Α οσάκις «οι διαφορές μεταξύ των εννόμων τάξεων των κρατών μελών επιβάλλουν τη λήψη μέτρων εναρμονίσεως στους τομείς όπου υπάρχει κίνδυνος οι διαφορές αυτές να δημιουργήσουν ή να διατηρήσουν νοθευμένους όρους ανταγωνισμού [ή] κατά το μέτρο που υπάρχει κίνδυνος οι διαφορές αυτές να εμποδίσουν την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων εντός της Κοινότητας». Στην εν λόγω υπόθεση, το Δικαστήριο αναγνώρισε το κύρος κανονισμού που αφορούσε την καθιέρωση συμπληρωματικού πιστοποιητικού προστασίας για φαρμακευτικά προϊόντα , νομική βάση του οποίοι αποτέλεσε το άρθρο 100 Α. Το Δικαστήριο επισήμανε ότι, κατά το Συμβούλιο, κατά τον χρόνο της εκδόσεως του επίμαχου κανονισμού, διατάξεις σχετικά με τη θέσπιση ενός συμπληρωματικού πιστοποιητικού προστασίας για τα φάρμακα υφίστατο ήδη σε δύο κράτη μέλη και σχεδιάζονταν σε ένα άλλο κράτος μέλος. Ο προσβαλλόμενος κανονισμός αποσκοπούσε στην καθιέρωση ομοιόμορφης λύσεως σε κοινοτικό επίπεδο . Επομένως, σκοπός του κανονισμού ήταν «να προληφθεί μια ανομοιογενής εξέλιξη των εθνικών νομοθεσιών, η οποία θα κατέληγε σε νέες διαφορές, δυνάμενες να εμποδίσουν την ελεύθερη κυκλοφορία των φαρμάκων στο εσωτερικό της Κοινότητας και να επηρεάσουν, για τον λόγο αυτό, άμεσα την εγκαθίδρυση και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς» .

47. Ας σημειωθεί ότι οι ανωτέρω αρχές που διατυπώθηκαν στην απόφαση επί της υποθέσεως Βασίλειο της Ισπανίας κατά Συμβουλίου αποσαφηνίστηκαν πρόσφατα περισσότερο από το Δικαστήριο στην υπόθεση Γερμανία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου . Στην εν λόγω υπόθεση το Δικαστήριο έκρινε ότι, ενώ η χρησιμοποίηση του άρθρου 100 Α ως νομικής βάσεως είναι δυνατή προκειμένου να προληφθεί η εμφάνιση μελλοντικών εμποδίων στο εμπόριο λόγω της ανομοιογενούς εξελίξεως των εθνικών νομοθεσιών, η εμφάνιση τέτοιων εμποδίων πρέπει να πιθανολογείται και το επίμαχο μέτρο να σκοπεί στην πρόληψή τους . Όσον αφορά τις συνέπειες του μέτρου για τον ανταγωνισμό, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ήταν υποχρεωμένο να ελέγξει αν οι στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, στην εξάλειψη των οποίων αποσκοπούσε το οικείο μέτρο, ήσαν «αισθητές» και αν, κατά συνέπεια, το εν λόγω μέτρο συνέβαλε πράγματι στην εξάλειψη αισθητών στρεβλώσεων του ανταγωνισμού . Σε σχέση με τις συνέπειες του μέτρου για την ελεύθερη διακίνηση των εμπορευμάτων, το Δικαστήριο εμφανίζεται λιγότερο απαιτητικό: αρκεί να «μπορούν πιθανώς να ανακύψουν» εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων . Μολονότι απεδείχθη ότι δεν υφίστατο κανένα εμπόδιο κατά τον κρίσιμο χρόνο, το Δικαστήριο δέχθηκε ότι, «λαμβανομένης υπόψη της εξελίξεως των εθνικών νομοθεσιών [...] είναι πιθανόν ότι στο μέλλον θα ανακύψουν εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των προϊόντων καπνού» και ότι, κατ' αρχήν, ήταν επιτρεπτή η έκδοση οδηγίας περί εναρμονίσεως με βάση το άρθρο 100 Α της Συνθήκης .

48. Το Δικαστήριο είχε διευκρινίσει σε ανύποπτο χρόνο ότι, ελλείψει μέτρων εναρμονίσεως, ο εθνικός χαρακτήρας της προστασίας της βιομηχανικής ιδιοκτησίας και η ποικιλομορφία των διαφόρων νομοθετικών συστημάτων στον τομέα αυτό είναι δυνατό να δημιουργήσουν εμπόδια τόσο στην ελεύθερη κυκλοφορία των προστατευομένων προϊόντων όσο και στον ελεύθερο ανταγωνισμό στο εσωτερικό της κοινής αγοράς . εραιτέρω, αναγνώρισε με πάγια νομολογία του ότι η εξειδίκευση του αντικειμένου του διπλώματος ευρεσιτεχνίας αποτελεί την εγγύηση για το ότι ο δικαιούχος, δίκην ανταμοιβής για τη δημιουργική προσπάθεια του εφευρέτη, έχει το αποκλειστικό δικαίωμα χρήσεως της εφευρέσεως για τον σκοπό της κατασκευής βιομηχανικών προϊόντων και θέσεώς τους σε κυκλοφορία για πρώτη φορά, καθώς και το δικαίωμα να στρέφεται κατά τυχόν παραβιάσεων . Έτσι, τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας προάγουν τον ανταγωνισμό διά της καινοτομίας. Στην πραγματικότητα, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών αναγνωρίζει σιωπηρώς το γεγονός αυτό, όταν επισημαίνει ότι η παρασκευή προϊόντων βιοτεχνολογικών εφευρέσεων είναι περισσότερο προηγμένη στις Ηνωμένες ολιτείες και την Ιαπωνία όπου, όπως προαναφέρθηκε, οι εν λόγω βιοτεχνολογικές εφευρέσεις ήταν δυνατό να κατοχυρωθούν χωρίς προβλήματα ήδη από το 1980 και το 1981 αντιστοίχως . Ετερογενείς και πραγματικά ή δυνητικά διαφοροποιημένες νομοθεσίες ως προς τη νομική προστασία, τη δυνατότητα κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, την έκταση της προστασίας, τις αποκλίσεις και τους περιορισμούς σαφώς ενδέχεται να οδηγήσουν σε στρέβλωση του ανταγωνισμού στο εσωτερικό της Κοινότητας και, επιπλέον, να παρεμποδίσουν την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Διαφορετικοί βαθμοί προστασίας του ιδίου προϊόντος θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κατάτμηση της αγοράς, χαρακτηριστικό της οποίας θα ήταν η ύπαρξη εθνικών αγορών όπου το προϊόν θα προστατευόταν και άλλων αγορών όπου η προστασία αυτή δεν θα υφίστατο· η κοινή αγορά δεν θα αποτελούσε ενιαίο περιβάλλον για την ανάπτυξη οικονομικών δραστηριοτήτων των επιχειρήσεων. Το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ρητώς την πραγματικότητα αυτή σε σχέση με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας .

49. Ενόψει των ανωτέρω, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το Συμβούλιο και η Επιτροπή βασίμως εκτίμησαν ότι ήταν αναγκαία η θέσπιση μέτρου εναρμονίσεως προκειμένου να εξαλειφθούν οι διαφορές μεταξύ των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων.

50. Όσον αφορά το επιχείρημα του Βασιλείου των Κάτω Χωρών, σύμφωνα με το οποίο με την οδηγία επιδιώκεται ιδίως να καταστεί η ευρωπαϊκή βιομηχανία ανταγωνιστικότερη έναντι των Ηνωμένων ολιτειών και της Ιαπωνίας, συμφωνώ με τη θέση του Κοινοβουλίου ότι συνάδει προς το άρθρο 100 Α η ιδέα ότι η επιδιωκόμενη εναρμόνιση θα βελτιώσει την ανταγωνιστική θέση των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων στην παγκόσμια αγορά. Μολονότι ο στόχος αυτός θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αναγέται στη βιομηχανική πολιτική, είμαι βέβαιος ότι μπορεί βασίμως να θεωρηθεί ως μία από τις κατευθυντήριες γραμμές της δράσεως της Κοινότητας. Μπορεί ακόμη να υποστηριχθεί ότι ανάλογες σκέψεις αποτελούν τα θεμέλια του όλου προγράμματος της εσωτερικής αγοράς, όπως το συνέλαβαν οι εμπνευστές του το 1985, και ο ανταγωνισμός στις παγκόσμιες αγορές έχει συχνά λεχθεί ότι αποτελεί το βασικό κίνητρο του προγράμματος αυτού. Αξίζει ακόμη να αναφέρω ότι η Συνθήκη ΕΚ περιέχει πλέον ένα τίτλο που αφορά τη βιομηχανία, σύμφωνα με τον οποίο η δράση της Κοινότητας και των κρατών μελών έχει επίσης ως σκοπό «να βελτιώσει την εκμετάλλευση του βιομηχανικού δυναμικού των πολιτικών στους τομείς της καινοτομίας, της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης» (άρθρο 130, παράγραφος 1, νυν, άρθρο 157, παράγραφος 1, ΕΚ). εραιτέρω, στο άρθρο 130, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 157, παράγραφος 3, ΕΚ) αναφέρεται ότι η Κοινότητα «συμβάλλει στην υλοποίηση των στόχων που αναφέρονται στην παράγραφο 1 μέσω των πολιτικών και δράσεων που αναλαμβάνει, δυνάμει άλλων διατάξεων της παρούσης Συνθήκης».

Το επιχείρημα ότι η κοινοτική εναρμόνιση είναι ακατάλληλη και αλυσιτελής

51. Το δεύτερο επιχείρημα του Βασιλείου των Κάτω Χωρών βασίζεται στο γεγονός ότι η ένατη αιτιολογική σκέψη του προοιμίου αναφέρεται στην προκληθείσα από τις διεθνείς συμβάσεις περί διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και φυτικών ποικιλιών αβεβαιότητα την οποία επικαλείται ως λόγο που δικαιολογεί την εναρμόνιση. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών υποστηρίζει ότι δεν εμπίπτει στην αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ενώσεως η επιδίωξη της εν λόγω εναρμονίσεως. Θα ήταν για πολλούς λόγους προτιμότερο να επιδιωχθεί η εναρμόνιση με τροποποίηση της Συμβάσεως για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, οπότε θα είχε επιτευχθεί ευρύτερη εναρμόνιση, καθότι και κράτη μη μέλη της Ευρωπαϊκής Ενώσεως είναι συμβαλλόμενα μέρη . Με τη σημερινή μορφή της, η εν λόγω Σύμβαση έχει συμπεριλάβει το κείμενο της οδηγίας (διά της εκδόσεως κανονισμών εφαρμογής από το διοικητικό συμβούλιο του ευρωπαϊκού γραφείου διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας ), οι διατάξεις της οποίας επιβάλλονται με τον τρόπο αυτό στα συμβαλλόμενα μέρη που δεν είναι κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ενώσεως. Μια τέτοια διαδικασία δεν έχει θέση στις εξωτερικές σχέσεις της Ενώσεως με άλλα ευρωπαϊκά κράτη.

52. Το επιχείρημα αυτό είναι κατά την άποψή μου εσφαλμένο, μολονότι, όπως επισημαίνει το Συμβούλιο, φαίνεται να περιέχει σιωπηρή αναγνώριση του ότι η εναρμόνιση στον υπό συζήτηση τομέα είναι αναγκαία. Στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς, ωστόσο, είναι προφανές ότι η κοινοτική νομοθεσία εξασφαλίζει από μόνη της την εναρμόνιση και την ενιαία ερμηνεία. Δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις στις οποίες η εναρμόνιση σε κοινοτικό επίπεδο πραγματοποιείται παρά την παράλληλη ύπαρξη διεθνών συμβάσεων τα μέρη των οποίων συμπεριλαμβάνουν τόσο κράτη μέλη της Ενώσεως όσο και τρίτα κράτη: στον χώρο της πνευματικής ιδιοκτησίας, παραδείγματος χάρη, η οδηγία περί εμπορικών σημάτων σε ορισμένα σημεία ρυθμίζει θέματα που ρυθμίζονταν ήδη από προγενέστερες συμφωνίες όπως η Σύμβαση των αρισίων περί προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας και το Σύμφωνο της Μαδρίτης περί της διεθνούς καταχωρίσεως εμπορικών σημάτων . άντως, η ύπαρξη των κειμένων αυτών δεν αφαιρεί από τα κοινοτικά όργανα την αρμοδιότητα που τους παρέχει στον τομέα αυτό η Συνθήκη.

53. εραιτέρω, συμφωνώ με την άποψη του Κοινοβουλίου ότι, σε κάθε περίπτωση, τροποποίηση της Συμβάσεως, ακόμη και αν ήταν εφικτή ενόψει της πολύπλοκης διαδικασίας και της εμπλοκής τρίτων κρατών, δεν θα εξασφάλιζε εναρμόνιση για δύο ειδικά λόγους. ρώτον, οι διοικητικές και δικαστικές διαδικασίες σε εθνικό επίπεδο για την ακύρωση ευρωπαϊκού διπλώματος ευρεσιτεχνίας θα κατέληγαν στην ανάπτυξη διαφορετικών ερμηνειών, σε αντίθεση με την κατάσταση που διαμορφώνεται στα πλαίσια της οδηγίας, όπου τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να υποβάλλουν ερμηνευτικά ερωτήματα στο Δικαστήριο. Δεύτερον, η Σύμβαση δεν ρυθμίζει το ζήτημα της εκτάσεως της προστασίας που παρέχεται με το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, το οποίο είναι θεμελιώδες στον χώρο της βιοτεχνολογίας και το οποίο διέπεται από το εθνικό δίκαιο. Επιπλέον, οι ανωτέρω επισημάνσεις ενισχύουν αφεαυτών περαιτέρω την άποψη ότι η Σύμβαση όχι μόνο «δεν θα εξασφάλιζε εναρμόνιση» αλλά ότι δεν θίγει καν την πλευρά αυτή της οδηγίας, αφού σημαντικοί τομείς του δικαίου της ευρεσιτεχνίας που ρυθμίζονται με τη Συνθήκη βρίσκονται εκτός του πεδίου εφαρμογής της.

54. Όσον αφορά το γεγονός - που επικρίνεται από το Βασίλειο των Κάτω Χωρών - ότι η Σύμβαση για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας εμπεριέχει πλέον ορισμένες διατάξεις της οδηγίας μετά από σχετική απόφαση του διοικητικού συμβουλίου περί τροποποιήσεως των κανονισμών εφαρμογής , που με τον τρόπο αυτό επιβάλλονται στα συμβαλλόμενα μέρη που δεν είναι κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ενώσεως, δεν εμπίπτει στις αρμοδιότητες του Δικαστηρίου να κρίνει τον τρόπο με τον οποίο το ευρωπαϊκό γραφείο διπλωματών ευρεσιτεχνίας έχει επιλέξει να συμπεριλάβει την οδηγία στο δίκαιο και την πρακτική του. Ωστόσο, μπορεί να θεωρηθεί ότι με την επιλογή αυτή υποδηλώνεται ότι το ευρωπαϊκό γραφείο διπλωματών ευρεσιτεχνίας, το οποίο έχει σημαντική πείρα στην επεξεργασία αιτήσεων για διπλώματα ευρεσιτεχνίας που αφορούν βιοτεχνολογικές εφευρέσεις, δεν διαβλέπει μείζονα προβλήματα ως προς την ερμηνεία ή την εφαρμογή των διατάξεων της οδηγίας σε σχέση με τη χορήγηση τέτοιων διπλωμάτων.

55. Η Ιταλία προσθέτει ότι το γεγονός ότι η οδηγία αφήνει χώρο για την εφαρμογή μη εναρμονισμένων εθνικών κανόνων που αφορούν ειδικότερα τη δημόσια υγεία, την ασφάλεια και την προστασία του περιβάλλοντος αντιφάσκει προς τον ισχυρισμό περί συμβολής της οδηγίας στην ελεύθερη κυκλοφορία των οικείων προϊόντων. Και το επιχείρημα αυτό στηρίζεται κατά τη γνώμη μου σε παρανόηση της λειτουργίας του δικαίου της ευρεσιτεχνίας. Όπως αναφέρθηκε ανωτέρω , με το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας θεμελιώνεται απλώς δικαίωμα παρεμποδίσεως τρίτων να προσβάλουν το σχετικό δικαίωμα και δεν παρέχει στον ιδιοκτήτη απόλυτο δικαίωμα εκμεταλλεύσεως της εφευρέσεως: η εκμετάλλευση υπόκειται πάντα στους προβλεπόμενους από το εθνικό δίκαιο περιορισμούς. ολλές από τις αποφάσεις του Δικαστηρίου με τις οποίες κρίθηκε ότι η άσκηση δικαιωμάτων που στηρίζονται στο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, συνεπεία της οποίας παρακωλύεται η ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, είναι αντίθετη προς το άρθρο 28 ΕΚ και, ως εκ τούτου, παράνομη, αφορούν κατοχυρωμένα με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας φαρμακευτικά προϊόντα: το γεγονός ότι η θέση σε κυκλοφορία στην αγορά και η χρήση των εν λόγω προϊόντων ρυθμίζεται αυστηρά σε όλα τα κράτη μέλη σε εθνικό επίπεδο δεν μειώνει τη σημασία της αρχής της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων με βάση την οποία επιβάλλονται περιορισμοί στην άσκηση των εθνικών δικαιωμάτων που απορρέουν από το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Ούτε σημαίνει, εξάλλου, ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία περί εναρμονίσεως των εθνικών δικαίων σχετικά με τα συμπληρωματικά πιστοποιητικά προστασίας, τα οποία παρέχουν προστασία όμοια με αυτή των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, είναι εσφαλμένη, αλυσιτελής ή παράνομη .

56. Ενόψει των ανωτέρω, δεν υιοθετώ τον ισχυρισμό σύμφωνα με τον οποίο η κοινοτική εναρμόνιση είναι ακατάλληλη και αλυσιτελής.

Το επιχείρημα ότι τα άρθρα 130 και 130 ΣΤ της Συνθήκης ΕΚ, σε συνδυασμό με το άρθρο 235, αποτελούν την ορθή νομική βάση

57. Η Ιταλία υποστηρίζει, κατ' αρχάς, ότι οι στόχοι της οδηγίας δεν περιορίζονται στην επιδίωξη της εναρμονίσεως, αλλά συμπεριλαμβάνουν στόχους που συνδέονται με την υποστήριξη της βιομηχανικής αναπτύξεως στην Κοινότητα καθώς και της επιστημονικής έρευνας στον τομέα της γενετικής μηχανικής. Επ' αυτού επικαλείται τις αιτιολογικές σκέψεις 1 έως 3 του προοιμίου της οδηγίας. Η Συνθήκη περιέχει άλλες διατάξεις [άρθρα 130 και 130 ΣΤ (νυν, κατόπιν τροποποιήσεως, άρθρα 157 και 163 ΕΚ] που αφορούν τη νομοθεσία στους τομείς της βιομηχανίας και της έρευνας αντίστοιχα, σε συνδυασμό με το άρθρο 235. Η λειτουργία της εσωτερικής αγοράς αποτελεί δευτερεύοντα σκοπό της οδηγίας, η οποία, ως εκ τούτου, δεν θα έπρεπε να έχει εκδοθεί με βάση το άρθρο 100 Α .

58. Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η επιλογή της νομικής βάσεως για τη θέσπιση ενός μέτρου πρέπει να στηρίζεται σε αντικειμενικούς παράγοντες δυνάμενους να ελεγχθούν δικαστικά, συμπεριλαμβανομένου, ιδίως, του σκοπού και του περιεχομένου του μέτρου, όπως προκύπτουν από το γράμμα των διατάξεών του . Οσάκις, περαιτέρω, με το υπό συζήτηση μέτρο επιδιώκονται περισσότεροι του ενός σκοποί, αποφασιστική σημασία για τον καθορισμό της ορθής νομικής βάσεως έχει ο κύριος σκοπός .

59. Οι τρεις πρώτες σκέψεις του προοιμίου της οδηγίας αναφέρονται όντως στη σημασία της προστασίας των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων για τη βιομηχανική ανάπτυξη της Κοινότητας, την έρευνα και την ανάπτυξη στον χώρο της γενετικής μηχανικής καθώς και για τη διατήρηση και ενθάρρυνση των επενδύσεων στον τομέα της βιοτεχνολογίας. Ωστόσο, στις σκέψεις 5 έως 7 εξαίρεται η ανάγκη εξαλείψεως των διαφορών στις εθνικές νομοθεσίες περί προστασίας των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων οι οποίες μπορούν να παρεμβάλουν εμπόδια στις συναλλαγές και να παρεμποδίσουν, κατά συνέπεια, τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Ειδικότερα, στη σκέψη 7 αναφέρεται ότι «η αποθάρρυνση των εμπορικών συναλλαγών συνεπεία της ανομοιογενούς εξελίξεως των εθνικών νομοθεσιών μπορεί να αποβεί σε βάρος της βιομηχανικής αναπτύξεως των εν λόγω εφευρέσεων και της εύρυθμης λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς», συνδυάζοντας έτσι τους δύο σκοπούς. Οι αιτιολογικές σκέψεις 8 και 9 του προοιμίου αναφέρονται εκτενέστερα στον σκοπό εναρμονίσεως της οδηγίας.

60. Ουσιαστικότερα, φαίνεται ότι, μολονότι οι ισχύουσες σε όλα τα κράτη μέλη διατάξεις περί των προϋποθέσεων χορηγήσεως διπλώματος ευρεσιτεχνίας και των εξαιρέσεων από τη δυνατότητα κατοχυρώσεως αντικατοπτρίζουν σε μεγάλο βαθμό τη Σύμβαση για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και ως εκ τούτου είναι ήδη εναρμονισμένες σε κάποιο βαθμό, υπάρχουν παρά ταύτα σημαντικές διαφορές για ορισμένα θέματα τόσο στα εθνικά δίκαια όσο και στις ακολουθούμενες πρακτικές. Φαίνεται, παραδείγματος χάρη, ότι ορισμένα κράτη μέλη χορηγούν ήδη διπλώματα ευρεσιτεχνίας για βιοτεχνολογικές εφευρέσεις που έχουν σχέση με ζώα: στη Γαλλία, λόγου χάρη, χορηγήθηκε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας το 1991 για ένα γενετικά τροποποιημένο ποντίκι και στην Ιταλία το πρώτο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας που αφορούσε γενετικά μεταλλαγμένο θηλαστικό χορηγήθηκε το 1996 . Το Κοινοβούλιο δίδει και άλλα παραδείγματα διαφορών στα εθνικά δίκαια και τις πρακτικές, η ύπαρξη των οποίων δεν αμφισβητείται από το Βασίλειο των Κάτω Χωρών.

61. Το ότι η εναρμόνιση αποτελεί τον κύριο σκοπό της οδηγίας προκύπτει περαιτέρω και από το περιεχόμενό της: πράγματι, το άρθρο 1, παράγραφος 1, επιβάλλει απερίφραστα στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προσαρμόσουν το εθνικό τους δίκαιο περί ευρεσιτεχνίας, ούτως ώστε να λάβουν υπόψη τις διατάξεις της οδηγίας. Ο βαθμός στον οποίο οι διατάξεις της οδηγίας θα επηρεάσουν τη βιομηχανική ανάπτυξη στην Κοινότητα και την επιστημονική έρευνα στον τομέα της γενετικής μηχανικής είναι δυσκολότερο να εκτιμηθεί. Είναι, ωστόσο, σαφές ότι ο αντίκτυπος της οδηγίας στους τομείς αυτούς συνδέεται άρρηκτα με το αποτέλεσμα της εναρμονίσεως.

62. Μολονότι με τα άρθρα 130 και 130 ΣΤ απονέμονται εξουσίες στην Κοινότητα για την ανάληψη ειδικής δράσεως στους τομείς που αφορούν, τα άρθρα αυτά δεν παρέχουν νομοθετική εξουσιοδότηση και δεν θίγουν τις εξουσίες που απονέμονται στην Κοινότητα δυνάμει άλλων διατάξεων της Συνθήκης, ακόμη και όταν τα μέτρα που θεσπίζονται δυνάμει των τελευταίων διατάξεων αποσκοπούν συγχρόνως στην επίτευξη κάποιου από τους σκοπούς που εξαγγέλλονται στα άρθρα 130 και 130 ΣΤ .

63. Στην παρούσα υπόθεση φρονώ ότι η εναρμόνιση δεν αποτελεί παρεμπίπτοντα ή επικουρικό σκοπό ή αποτέλεσμα της οδηγίας αλλά το ουσιώδες αντικείμενό της και ότι, κατά συνέπεια, το άρθρο 100 Α ήταν η ορθή νομική βάση της οδηγίας. Επομένως, δεν ήταν δυνατή η χρησιμοποίηση του άρθρου 235 ως νομικής βάσεως της οδηγίας, είτε μόνου είτε σε συνδυασμό με άλλες διατάξεις, καθότι το άρθρο αυτό εφαρμόζεται μόνο στις περιπτώσεις που η Συνθήκη δεν έχει προβλέψει αλλού την απαιτούμενη νομική εξουσιοδότηση.

Το επιχείρημα περί παραβιάσεως του άρθρου 100 Α, παράγραφος 3

64. Η Ιταλία επικαλείται περαιτέρω το άρθρο 100 Α, παράγραφος 3, της Συνθήκης, το οποίο επιβάλλει στην Επιτροπή να «βασίζεται σε υψηλό επίπεδο προστασίας» στις διατυπούμενες βάσει του άρθρου 100 Α προτάσεις της «στους τομείς της υγείας, της ασφάλειας, της προστασίας του περιβάλλοντος και της προστασίας των καταναλωτών». Η Ιταλία υποστηρίζει ότι το άρθρο 100 Α δεν μπορεί να αποτελεί τη νομική βάση μέτρου εναρμονίσεως σε τομείς που έχουν σχέση με θεμελιώδη συμφέροντα όπως η υγεία και το περιβάλλον, εκτός και αν το περιεχόμενο της προτάσεως πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 100 Α, παράγραφος 3. Από την αιτιολογική σκέψη 14 του προοιμίου της οδηγίας προκύπτει σαφώς ότι τα κοινοτικά νομοθετικά όργανα είχαν επίγνωση των συνεπειών της εκμεταλλεύσεως βιοτεχνολογικών εφευρέσεων για την υγεία και το περιβάλλον αλλά δεν ρύθμισαν τα θέματα αυτά επειδή θεώρησαν ότι οι σχετικές ρυθμίσεις ενέπιπταν στη δικαιοδοσία των κρατών μελών. Κατά συνέπεια, δεν τηρήθηκαν οι όροι του άρθρου 100 Α.

65. Κατά τη γνώμη μου, η οδηγία δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 100 Α, παράγραφος 3. Η εν λόγω παράγραφος αφορά «προτάσεις [...] στους τομείς της υγείας, της ασφάλειας, της προστασίας του περιβάλλοντος και της προστασίας των καταναλωτών». ρόταση οδηγίας για την έννομη προστασία βιοτεχνολογικών εφευρέσεων δεν καλύπτεται από την παράγραφο αυτή. Μολονότι δεν αμφισβητείται το γεγονός ότι τόσο η πραγματοποίηση έρευνας που καταλήγει σε βιοτεχνολογικές εφευρέσεις όσο και η χρήση της οποίας τυγχάνουν οι εφευρέσεις αυτές ενδέχεται να έχουν σημαντικές συνέπειες ειδικά για την υγεία, την ασφάλεια και την προστασία του περιβάλλοντος, με το προτεινόμενο μέτρο δεν επιδιωκόταν η ρύθμιση των εν λόγω ερευνών ή χρήσεων σε σχέση με την υγεία, την ασφάλεια ή την προστασία του περιβάλλοντος και των καταναλωτών (σε αντίθεση, παραδείγματος χάρη, προς την κοινοτική νομοθεσία που αφορά την ελευθέρωση γενετικώς τροποποιημένων οργανισμών στο περιβάλλον ): πράγματι, στην αιτιολογική σκέψη 14 του προοιμίου αναφέρεται ρητώς ότι «το δίκαιο ευρεσιτεχνίας δεν μπορεί να αντικαταστήσει ή να καταστήσει περιττές τις εθνικές, ευρωπαϊκές ή διεθνείς νομοθεσίες, οι οποίες εισάγουν ενδεχομένως ορισμένους περιορισμούς ή απαγορεύσεις, ή οργανώνουν τον έλεγχο της έρευνας και της χρησιμοποιήσεως ή της εμπορίας των αποτελεσμάτων της, ιδίως σε σχέση με τις απαιτήσεις της δημόσιας υγείας, της ασφάλειας, της πρσοτασίας του περιβάλλοντος [...]».

Το επιχείρημα ότι η οδηγία καθιερώνει ένα νέο δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας

66. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών υποστηρίζει ότι με την οδηγία ιδρύεται ένα ειδικό δικαίωμα και κατά συνέπεια δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι με τις διατάξεις της απλώς εναρμονίζονται οι εθνικές αρχές του δικαίου της ευρεσιτεχνίας. Η οδηγία επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προστατεύουν τις βιοτεχνολογικές εφευρέσεις στο πλαίσιο των εθνικών δικαίων ευρεσιτεχνίας. Τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας για βιοτεχνολογικές εφευρέσεις ενσωματώνουν δικαιώματα ευρεσιτεχνίας επί της ζωής. Η βιολογική ύλη, και ειδικότερα οι ζώντες ζωικοί ή φυτικοί οργανισμοί, δεν μπορούν να συγκριθούν με τη νεκρή ύλη που μέχρι πριν από μερικά χρόνια ήταν το μόνο δεκτικό προστασίας με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας αντικείμενο. Το γεγονός ότι η βιολογική ύλη μπορεί να αναπαράγεται χωρίς ανθρώπινη επέμβαση σημαίνει ότι η προστασία της με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας διαφέρει ουσιωδώς από την αντίστοιχη προστασία μη ζώσας ύλης.

67. άντως, φρονώ ότι, όπως υποστήριξε το Κοινοβούλιο, η δυνατότητα κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ζώσας ύλης δεν συνιστά καινοτομία εισαγόμενη με την οδηγία αλλά αναγνώριση μιας εξελίξεως που ήδη αποτελεί πραγματικότητα στα εθνικά δίκαια: τα κράτη μέλη έχουν από καιρό αναγνωρίσει τη δυνατότητα κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ορισμένων εφευρέσεων που αφορούν ζώσα ύλη.

68. Το Κοινοβούλιο αναφέρεται σε διπλώματα ευρεσιτεχνίας που χορηγήθηκαν για ζυμομύκητες στο Βέλγιο και τη Φινλανδία το 1833 και το 1843 αντιστοίχως . ιο πρόσφατα, στη Γερμανία το Bundesgerichtshof έκρινε, το 1975, ότι οι νέοι μικροοργανισμοί ήσαν αφεαυτών δεκτικοί προστασίας με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και, το 1993 αναγνώρισε τη δυνατότητα κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας φυτών . Όπως ήδη αναφέρθηκε, διπλώματα ευρεσιτεχνίας για βιοτεχνολογικές εφευρέσεις που αφορούσαν γενετικά μεταλλαγμένα ζώα χορηγήθηκαν στη Γαλλία και την Ιταλία το 1991 και το 1996 αντίστοιχα . Από τις αρχές της δεκαετίας του '80 έχουν χορηγηθεί πολυάριθμα ευρωπαϊκά διπλώματα ευρεσιτεχνίας για βιοτεχνολογικές εφευρέσεις και έχουν αναγνωριστεί στα κράτη μέλη όπου εκτείνεται η ισχύς τους .

69. Εξάλλου, η Συνθήκη της Βουδαπέστης περί διεθνούς αναγνωρίσεως της καταθέσεως μικροοργανισμών για τους σκοπούς της διαδικασίας χορηγήσεως διπλώματος ευρεσιτεχνίας, που υπογράφηκε το 1977 και τέθηκε σε ισχύ το 1980 , ρύθμισε το ζήτημα της καταθέσεως, προκειμένου για αιτήσεις χορηγήσεως διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας που αφορούσαν ζώντες οργανισμούς όπως διάφορους τύπους ζυμομυκήτων και άλλους αυτοαναπαραγόμενους οργανισμούς, έγγραφης περιγραφής αρκετά λεπτομερούς ώστε να πληρούται η προβλεπόμενη από τα περισσότερα συστήματα δικαίου της ευρεσιτεχνίας προϋπόθεση της επαρκούς δημοσιότητας. Η Συνθήκη προέβλεπε τη δυνατότητα συμπληρώσεως της περιεχομένης στην αίτηση για τη χορήγηση του διπλώματος ευρεσιτεχνίας περιγραφής με την κατάθεση δείγματος του οργανισμού για τον οποίο ζητείται το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας σε ένα εξουσιοδοτημένο προς τούτο όργανο. Επομένως, οι αιτήσεις για τέτοιου είδους διπλώματα ευρεσιτεχνίας αναγνωρίζονται και ρυθμίζονται νομοθετικά σε διεθνές επίπεδο για περισσότερα από είκοσι χρόνια.

70. εραιτέρω, ο όρος «δίπλωμα ευρεσιτεχνίας επί της ζωής» φρονώ ότι είναι ατυχής και ασαφής. Όπως διευκρινίστηκε ανωτέρω , το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας δεν παρέχει δικαιώματα ιδιοκτησίας ή απεριόριστα δικαιώματα εκμεταλλεύσεως. Απλώς παρέχει στον κάτοχό του το δικαίωμα να απαγορεύει σε τρίτους την παραγωγή, χρησιμοποίηση ή πώληση της εφευρέσεως χωρίς τη συγκατάθεσή του. Εντούτοις, ο κάτοχος του δικαιώματος ευρεσιτεχνίας δεν απαλλάσσεται της υποχρεώσεως συμμορφώσεως με τους εθνικούς κανόνες στους τομείς της δημόσιας υγείας, της ασφάλειας, της προστασίας των ζώων και τηρήσεως ορισμένων κανόνων δεοντολογίας. Τούτο αναγνωρίζεται ρητώς από την οδηγία στην αιτιολογική σκέψη 14 του προοιμίου. Επίσης, η οδηγία αναγνωρίζει ρητώς πλείονες περιορισμούς της δυνατότητας κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ευθυγραμμιζόμενη προς τα εθνικά δίκαια και τις διεθνείς συμβάσεις, όπως θα εκτεθεί λεπτομερέστερα στο πλαίσιο της εξετάσεως του τρίτου λόγου ακυρώσεως.

71. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών προσθέτει ότι, πέραν της καθιερώσεως ενός νέου δικαιώματος για τη χορήγηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας για ζώντα προϊόντα βιοτεχνολογικών διαδικασιών, η οδηγία καθιερώνει και ένα άλλο νέο δικαίωμα, το αποκαλούμενο «προνόμιο των γεωργών». Το προνόμιο αυτό, στα πλαίσια του οποίου ο γεωργός δικαιούται να χρησιμοποιεί για τους σκοπούς της αγροτικής του εκμεταλλεύσεως προϊόντα που προστατεύονται με διπλώματα ευρεσιτεχνίας, είναι γνωστό και κατοχυρωμένο στον χώρο της προστασίας των φυτών αλλά όχι στα πλαίσια του δικαίου της ευρεσιτεχνίας.

72. Το «γεωργικό προνόμιο» που περιέχεται στο άρθρο 11 της οδηγίας έχει δύο σκέλη.

73. ρώτον, κατά το άρθρο 11, παράγραφος 1, επιτρέπεται στον γεωργό να χρησιμοποιεί για αναπαραγωγή ή πολλαπλασιασμό το προϊόν της συγκομιδής του που προέρχεται από καλυπτόμενο με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας σπόρο τον οποίο έχει αγοράσει με σκοπό τη γεωργική εκμετάλλευση. Η εξαίρεση αυτή είναι παρεμφερής με την εξαίρεση του άρθρου 14, παράγραφος 1, του κανονισμού 2100/94 του Συμβουλίου, για τα κοινοτικά δικαιώματα επί φυτικών ποικιλιών (ο οποίος με τη σειρά του βασίζεται σε διατάξεις της Συμβάσεως UPOV του 1961 και του 1991) , μολονότι είναι ευρύτερη σε έκταση, καθότι το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας περιορίζεται σε συγκεκριμένα είδη κτηνοτροφικών φυτών, σιτηρών, πατατών και ελαιούχων και κλωστικών φυτών. Η έκταση και οι όροι της παρεκκλίσεως είναι αυτοί που περιέχονται στο άρθρο 14 της οδηγίας, το οποίο προβλέπει ειδικότερα ότι οι καλλιεργητές που δεν κατατάσσονται στην κατηγορία των μικροκαλλιεργητών υποχρεούνται να καταβάλουν «μια δίκαιη αμοιβή στον κάτοχο του διπλώματος ευρεσιτεχνίας».

74. Δεύτερον, στο άρθρο 11, παράγραφος 2, προβλέπεται ανάλογο προνόμιο σε σχέση με τα ζώα εκτροφής. Με άλλα λόγια, ο γεωργός μπορεί να χρησιμοποιεί για γεωργική χρήση (αλλά όχι για αναπαραγωγή για εμπορικούς σκοπούς) καλυπτόμενα από δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ζώα εκτροφής «ή άλλο ζωικό υλικό αναπαραγωγής» που έχει αγοράσει. Σύμφωνα με το επεξηγηματικό υπόμνημα που περιέχεται στην πρόταση της Επιτροπής για την οδηγία , η παρέκκλιση παρέχει στους γεωργούς τη δυνατότητα «να χρησιμοποιούν τα κατοχυρωμένα με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ζώα για λόγους αναπαραγωγής στη δική τους εκμετάλλευση προκειμένου να ανανεώνουν το ζωικό τους κεφάλαιο». Το άρθρο 11, παράγραφος 3, προβλέπει ότι η έκταση και οι προϋποθέσεις της παρεκκλίσεως προσδιορίζονται σε επίπεδο εθνικών νομοθεσιών.

75. Είναι, κατά τη γνώμη μου, σαφές ότι το άρθρο 11 δεν καθιερώνει νέο δικαίωμα, δεδομένου ότι αποσκοπεί απλώς στον περιορισμό της εκτάσεως της προστασίας που παρέχεται με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας χορηγούμενο δυνάμει της οδηγίας. Για την περαιτέρω εξέταση του ζητήματος της προστασίας από την οποία εισάγει παρέκκλιση το άρθρο 11, καθώς και για τη συλλογιστική στην οποία βασίζεται η προστασία αυτή, βλ. την ανάλυση των άρθρων 8 και 9 στην παράγραφο 121 κατωτέρω.

76. Ενόψει των ανωτέρω, προτείνω την απόρριψη του επιχειρήματος ότι η οδηγία βασίστηκε εσφαλμένως στο άρθρο 100 Α και ότι πρέπει ως εκ τούτου να ακυρωθεί.

Ο αρυόμενος από την επικουρικότητα λόγος ακυρώσεως

77. Το άρθρο 3 Β της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 5 ΕΚ) ορίζει ότι:

«Η Κοινότητα δρα μέσα στα όρια των αρμοδιοτήτων που της αναθέτει και των στόχων που της ορίζει η παρούσα Συνθήκη. Στους τομείς που δεν υπάγονται στην αποκλειστική της αρμοδιότητα, η Κοινότητα δρα σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, μόνον εάν και στον βαθμό που οι στόχοι της προβλεπόμενης δράσεως είναι αδύνατο να επιτευχθούν επαρκώς από τα κράτη μέλη και δύνανται συνεπώς, λόγω των διαστάσεων και των αποτελεσμάτων της προβλεπόμενης δράσεως, να επιτευχθούν καλύτερα σε κοινοτικό επίπεδο.

Η δράση της Κοινότητας δεν υπερβαίνει τα αναγκαία όρια για την επίτευξη των στόχων της παρούσας Συνθήκης.»

78. Στο άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 253 ΕΚ) ορίζεται ότι:

«Οι κανονισμοί, οι οδηγίες και οι αποφάσεις που εκδίδονται από κοινού από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο [...] πρέπει να αιτιολογούνται και να αναφέρονται στις προτάσεις ή γνώμες που απαιτούνται κατά την παρούσα Συνθήκη.»

79. Ο κύριος ισχυρισμός του Βασιλείου των Κάτω Χωρών είναι ότι η οδηγία παραβιάζει τη δεύτερη παράγραφο του άρθρου 3 Β. αραπέμπει στα επιχειρήματα που προέβαλε στο πλαίσιο του πρώτου λόγου (νομική βάση), τα οποία, κατά την άποψή του, καταρρίπτουν οποιοδήποτε επιχείρημα περί του ότι οι σκοποί της οδηγίας δεν μπορούσαν να επιτευχθούν επαρκώς από τα κράτη μέλη ή ότι οι εν λόγω στόχοι μπορούσαν να επιτευχθούν καλύτερα από την Κοινότητα λόγω της κλίμακος ή των αποτελεσμάτων της προτεινομένης δράσεως. Οι αιτιολογικές σκέψεις του προοιμίου αναφέρουν απλώς ότι η έννομη προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων χρήζει διασαφηνίσεων (αιτιολογικές σκέψεις 4 και 9) και ότι υφίστανται διαφορές μεταξύ των νομοθεσιών και πρακτικών των διαφόρων κρατών μελών οι οποίες μπορούν να παρεμβάλλουν εμπόδια στις συναλλαγές και να παρεμποδίσουν, κατ' αυτόν τον τρόπο, την εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς (αιτιολογικές σκέψεις 5 και 7 του προοιμίου). Καθότι, ωστόσο, τα εθνικά δίκαια περί ευρεσιτεχνίας έχουν εναρμονιστεί σχεδόν εξ ολοκλήρου χάρη στη Σύμβαση για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, οι απαιτούμενες διευκρινίσεις θα έπρεπε να γίνουν με τροποποίηση της Συμβάσεως. Επομένως, τα κράτη μέλη είναι καθ' όλα ικανά να επιτύχουν τον εν λόγω στόχο.

80. Επικουρικώς, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών ισχυρίζεται ότι δεν προκύπτει σαφώς από το προοίμιο ότι ελήφθη υπόψη η δεύτερη παράγραφος του άρθρου 3 Β, όπως απαιτεί το άρθρο 190 και όπως γίνεται δεκτό στην απόφαση επί της υποθέσεως Γερμανία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου .

81. Κατά την άποψή μου και για τους λόγους που εκτίθενται στο πλαίσιο της εξετάσεως του πρώτου λόγου ακυρώσεως (που αφορά τη νομική βάση), μπορεί να θεωρηθεί βασίμως ότι η οδηγία ήταν αναγκαία προκειμένου να εναρμονιστούν οι νομοθεσίες των κρατών μελών όσον αφορά την προστασία με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας βιοτεχνολογικών εφευρέσεων. Εφόσον - και πάλι για τους λόγους που εκτέθηκαν παραπάνω - η εν λόγω εναρμόνιση μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνον από την Κοινότητα και εφόσον η Κοινότητα έχει αποκλειστική αρμοδιότητα για την προσέγγιση των εθνικών κανόνων που αφορούν την εγκαθίδρυση και λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, η ανάγκη κοινοτικής δράσεως θεμελιώθηκε επαρκώς και, κατά συνέπεια, δεν υφίσταται παραβίαση της αρχής της επικουρικότητας.

82. Το ότι η αρχή αυτή τηρήθηκε καθίσταται, περαιτέρω, σαφές ειδικότερα από τις αιτιολογικές σκέψεις 3, 5, 6, 7 και 9, απ' όπου προκύπτει ότι το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο διαπίστωσαν την ανεπάρκεια της δράσεως σε εθνικό επίπεδο στον χώρο της έννομης προστασίας των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων και αναγνώρισαν την ανάγκη εναρμονίσεως ορισμένων αρχών. Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει με τη νομολογία του ότι, υπ' αυτές τις συνθήκες, δεν είναι απαραίτητο το κοινοτικό νομοθέτημα να αναφέρεται ρητώς στην αρχή της επικουρικότητας .

83. Τέλος, διευκρίνιση του νομικού καθεστώτος διά τροποποιήσεως της Συμβάσεως για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας δεν θα ήταν, όπως επισημαίνουν τα καθών, το ενδεδειγμένο μέσο, ενώ συγχρόνως θα ήταν αναποτελεσματικό και, ενδεχομένως, ανέφικτο.

84. Καταλήγω, κατά συνέπεια, στο συμπέρασμα ότι η οδηγία δεν έχει εκδοθεί κατά παράβαση της αρχής της επικουρικότητας. Επομένως, το αίτημα ακυρώσεώς της για τον λόγο αυτό πρέπει να απορριφθεί.

Ο αρυόμενος από την ασφάλεια δικαίου λόγος ακυρώσεως

85. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, υποστηριζόμενο από την Ιταλία και τη Νορβηγία, ισχυρίζεται ότι, μολονότι στο προοίμιο αναφέρεται ότι η εναρμόνιση είναι αναγκαία προκειμένου να αρθεί η αβεβαιότητα ως προς την προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων , η οδηγία δεν αίρει πλήρως τις ασάφειες ως προς τη δυνατότητα κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας βιοτεχνολογικών εφευρέσεων· επιπλέον, δημιουργεί περαιτέρω αβεβαιότητα, καθότι η ακριβής έννοια και το πεδίο εφαρμογής των άρθρων 4, 6, 8 και 9 δεν είναι σαφή. Ως εκ τούτου, η οδηγία παραβιάζει την αρχή της ασφαλείας δικαίου.

86. ροτού υπεισέλθω στην εξέταση της ουσίας των επιχειρημάτων αυτών, επιβάλλεται η εξέταση των συνεπειών της υπάρξεως ασαφειών σε κοινοτική πράξη όπως η οδηγία. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών δεν θεμελίωσε πουθενά την προφανώς υιοθετούμενη από αυτό άποψη ότι, αν η έννοια μιας ή δύο διατάξεων της οδηγίας δεν είναι απολύτως σαφής, η οδηγία πρέπει να ακυρωθεί· το ίδιο ισχύει για την Ιταλία και τη Νορβηγία. Εξάλλου, και το Δικαστήριο δεν έχει ποτέ, εξ όσων γνωρίζω, υιοθετήσει την εν λόγω αρχή.

87. Το άρθρο 249 ΕΚ (πρώην άρθρο 189 της Συνθήκης ΕΚ) ορίζει ότι η οδηγία δεσμεύει κάθε κράτος μέλος στο οποίο απευθύνεται, όσον αφορά το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, αλλά αφήνει την επιλογή του τύπου και των μέσων στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών. Επομένως, οι οδηγίες ως εκ της φύσεώς τους δεν χρειάζεται να ρυθμίζουν διεξοδικά τις λεπτομέρειες των θεμάτων που αποτελούν το αντικείμενό τους. Μολονότι αυτό δεν σημαίνει βεβαίως ότι ενδείκνυται η ασαφής διατύπωσή τους, το γεγονός και μόνον ότι η οδηγία παρέχει κάποια διακριτική ευχέρεια στα κράτη μέλη δεν αποτελεί λόγο ακυρώσεώς της.

88. Ακόμη και όταν μια διάταξη της οδηγίας είναι δεκτική διαφορετικών ερμηνειών, όπως ισχυρίζεται το Βασίλειο των Κάτω Χωρών στην παρούσα υπόθεση, δεν νομίζω ότι το γεγονός αυτό αποτελεί αφεαυτού λόγο ακυρώσεως. Σε πρόσφατες υποθέσεις, όπου το Δικαστήριο έκρινε ότι το κράτος μέλος, εφαρμόζοντας εσφαλμένα μια ασαφή διάταξη οδηγίας, προσέδωσε στη διάταξη αυτή έννοια που ήταν εύλογο να της αποδοθεί, δεν υποστηρίχθηκε ότι η οδηγία (ή έστω και η διάταξη) θα έπρεπε να θεωρηθεί άκυρη για τον λόγο και μόνον ότι ήταν ασαφής και, ως εκ τούτου, δεκτική περισσοτέρων της μιας ερμηνειών . Ομοίως, το Δικαστήριο, ενώ διατύπωσε την αρχή σύμφωνα με την οποία μόνον εκείνες οι διατάξεις οδηγιών που είναι σαφείς και δεν γεννούν αμφιβολίες μπορούν να παράγουν άμεσα αποτελέσματα, δεν έχει, καθόσον γνωρίζω, λάβει τη θέση ότι όλες οι διατάξεις που δεν είναι κατά τα ανωτέρω ακριβείς και απαλλαγμένες αιρέσεων είναι για τον λόγο αυτό άκυρες.

89. Αντίθετα, φρονώ ότι θα μπορούσε τουλάχιστον να υποστηριχθεί ότι διάταξη οδηγίας που στερείται παντελώς νοήματος ή είναι προφανώς ασυμβίβαστη με άλλη διάταξη της ίδιας οδηγίας είναι δυνατό να κριθεί άκυρη για τον λόγο αυτό, μολονότι τούτο δεν σημαίνει κατ' ανάγκη ότι η οδηγία στο σύνολό της είναι ακυρώσιμη.

90. Με βάση τα ανωτέρω, θα εξετάσω αν οι διατάξεις της οδηγίας που κατά το προσφεύγον παραβιάζουν την αρχή της ασφαλείας δικαίου στερούνται νοήματος ή είναι αντιφατικές σε τέτοιο βαθμό. Τα σχετικά επιχειρήματα επικεντρώνονται ιδίως στην έννοια και το πεδίο εφαρμογής, πρώτον, του άρθρου 6 και, δεύτερον, των άρθρων 8 και 9.

Τα επιχειρήματα σε σχέση με το άρθρο 6

Οι επίμαχες αιτιολογικές σκέψεις του προοιμίου και οι διατάξεις της οδηγίας

91. Οι αιτιολογικές σκέψεις 36, 38 και 39 του προοιμίου έχουν ως εξής:

«(36) ότι η Συμφωνία TRIPS προβλέπει για τα μέλη του αγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου τη δυνατότητα αποκλεισμού εφευρέσεων από την κατοχύρωση με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, στην περίπτωση που η παρεμπόδιση της εμπορικής τους εκμεταλλεύσεως στο έδαφός τους είναι απαραίτητη για την προστασία της δημόσιας τάξεως ή ηθικής, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας της ζωής ή της υγείας των ανθρώπων και των ζώων και της προφυλάξεως των φυτών ή για την αποτροπή προκλήσεως σοβαρής ζημίας στο περιβάλλον, υπό την προϋπόθεση ότι ένας τέτοιος αποκλεισμός δεν λαμβάνει χώρα μόνον επειδή η εκμετάλλευση απαγορεύεται από την νομοθεσία τους·

[...]

(38) ότι το διατακτικό της παρούσας οδηγίας πρέπει επίσης να περιλαμβάνει ενδεικτικό κατάλογο των εφευρέσεων που αποκλείονται της δυνατότητας κατοχυρώσεως με διπλώματα ευρεσιτεχνίας για να χρησιμεύει ως οδηγός στους εθνικούς δικαστές και τα εθνικά γραφεία ευρεσιτεχνίας για την ερμηνεία της παραπομπής στη δημόσια τάξη ή τα χρηστά ήθη· ότι είναι αυτονόητο ότι ο κατάλογος αυτός δεν μπορεί να είναι εξαντλητικός· ότι οι μέθοδοι, η εφαρμογή των οποίων προσβάλλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όπως π.χ. οι μέθοδοι για την παραγωγή υβριδίων από βλαστικά ή πανίσχυρα κύτταρα ανθρώπων και ζώων, πρέπει, όπως είναι φυσικό, να εξαιρεθούν επίσης από τη δυνατότητα ευρεσιτεχνιακής κατοχυρώσεως ·

(39) ότι η δημόσια τάξη και τα χρηστά ήθη αντιστοιχούν ιδίως σε δεοντολογικές ή ηθικές αρχές που αναγνωρίζονται σε ένα κράτος μέλος, ο σεβασμός των οποίων επιβάλλεται ιδιαίτερα από άποψη βιοτεχνολογίας λόγω της δυνητικής εμβέλειας των εφευρέσεων στον τομέα αυτόν και της εγγενούς σχέσεώς τους με τη ζώσα ύλη· ότι οι εν λόγω ηθικές ή δεοντολογικές αρχές συμπληρώνουν τους συνήθεις νομικούς ελέγχους που προβλέπονται από τη νομοθεσία ευρεσιτεχνίας, ανεξάρτητα από τον τεχνικό τομέα της εφεύρεσης».

92. Στο άρθρο 6 της οδηγίας ορίζονται τα εξής:

«1. Οι εφευρέσεις των οποίων η εμπορική εκμετάλλευση αντίκειται στη δημόσια τάξη ή στα χρηστά ήθη αποκλείονται της κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, η δε εκμετάλλευση δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αντικείμενη στη δημόσια τάξη ή στα χρηστά ήθη για μόνο το λόγο ότι απαγορεύεται από νομοθετική ή κανονιστική διάταξη.

2. Βάσει της παραγράφου 1, δεν κατοχυρώνονται ιδίως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας:

α) οι μέθοδοι κλωνοποιήσεως ανθρώπων·

β) οι μέθοδοι τροποποιήσεως της βλαστικής γενετικής ταυτότητας του ανθρώπινου όντος·

γ) οι χρήσεις ανθρωπίνων εμβρύων για βιομηχανικούς ή εμπορικούς σκοπούς·

δ) οι μέθοδοι τροποποιήσεως της γενετικής ταυτότητας των ζώων που ενδέχεται να προκαλέσουν σε αυτά ταλαιπωρίες χωρίς ουσιαστική ιατρική χρησιμότητα για τον άνθρωπο ή για τα ζώα, καθώς και τα ζώα που παράγονται με τέτοιες μεθόδους» .

93. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών και η Ιταλία προβάλλουν τέσσερα επιχειρήματα προς θεμελίωση του ισχυρισμού ότι το άρθρο 6 παραβιάζει την αρχή της ασφαλείας δικαίου. ροτείνω τη χωριστή εξέταση καθενός από τα επιχειρήματα αυτά.

Αντιπροσωπεύουν οι όροι δημόσια τάξη και χρηστά ήθη επαρκώς σαφείς έννοιες;

94. ρώτον, υποστηρίζεται ότι το άρθρο 6 παρέχει ανεπαρκή καθοδήγηση, ενώ οι αρχές των οποίων γίνεται επίκληση στις αιτιολογικές σκέψεις του προοιμίου σε σχέση με τον καθορισμό του αν υφίσταται παραβίαση των αρχών της δημοσίας τάξεως ή των χρηστών ηθών είναι γενικές και ασαφείς. Σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 39 του προοιμίου, τα γραφεία ευρεσιτεχνίας και τα αρμόδια δικαστήρια πρέπει να ανατρέχουν στις ηθικές και δεοντολογικές αρχές που συμπληρώνουν στα κράτη μέλη τους συνήθεις νομικούς ελέγχους που προβλέπονται από τη νομοθεσία περί ευρεσιτεχνίας. Κατά συνέπεια, είναι αναπόφευκτο να υπάρχουν διαφορές κατά την ερμηνεία και εφαρμογή του άρθρου 6.

95. Επισημαίνω εξ αρχής ότι οι έννοιες της δημοσίας τάξεως και των χρηστών ηθών αποτελούν από μακρού χρόνου κριτήρια όσον αφορά τη νομιμότητα της αναγνωρίσεως ή ασκήσεως δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Στον χώρο των εμπορικών σημάτων, π.χ., το άρθρο 6ε (Α) (3) της Συμβάσεως των αρισίων, που χρονολογείται από την αναθεώρηση της Ουάσινγκτον του 1911, προβλέπει εξαίρεση από τη γενική απαγόρευση απορρίψεως αιτήσεως κατοχυρώσεως ή ακυρώσεως εμπορικού σήματος οσάκις αυτό «είναι αντίθετο προς τα χρηστά ήθη ή τη δημόσια τάξη». Στον χώρο των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας έχει, όπως κατεδείχθη ανωτέρω , ουσιαστικά όμοιο περιεχόμενο με το άρθρο 53, στοιχείο α_, της Συμβάσεως για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, μολονότι η τελευταία απαγορεύει επίσης την κατοχύρωση εφευρέσεων των οποίων η δημοσίευση αντίκειται στη δημόσια τάξη ή στα χρηστά ήθη . Το γράμμα του άρθρου 53 ταυτίζεται σχεδόν κατά λέξη με το άρθρο 2 της Συμβάσεως του Στρασβούργου του 1963 , μολονότι η τελευταία διάταξη είναι ενδοτικού δικαίου («τα συμβαλλόμενα κράτη δεν υποχρεούνται να παρέχουν διπλώματα ευρεσιτεχνίας προκειμένου για [...]»). Και το άρθρο 27, παράγραφος 2, της Συμφωνίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στον τομέα του εμπορίου είναι διατυπωμένο με ανάλογο τρόπο, μολονότι και στην περίπτωση αυτή η διάταξη είναι ενδοτικού μάλλον παρά αναγκαστικού δικαίου . Διατάξεις όπως αυτή που περιέχεται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, έχουν περιγραφεί ως «γνωστό χαρακτηριστικό γνώρισμα του δικαίου ευρεσιτεχνίας» .

96. Η κοινοτική νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας ακολουθεί το πρότυπο αυτό. Τόσο ο κοινοτικός κανονισμός περί του εμπορικού σήματος όσο και η οδηγία περί εμπορικών σημάτων προβλέπουν την απαγόρευση καταχωρίσεως ή την ακυρότητα καταχωρίσεως εμπορικού σήματος το οποίο «αντίκειται στη δημόσια τάξη ή στα χρηστά ήθη» («contraires à l'ordre public ou aux bonnes moeurs») . Στην οδηγία για τα κοινοτικά δικαιώματα επί φυτικών ποικιλιών προβλέπεται ότι υπάρχει κώλυμα για την ονομασία μιας ποικιλίας «όταν μπορεί να κριθεί προσβλητική σε ένα από τα κράτη μέλη ή προσκρούει στη δημόσια τάξη» («lorsqu'elle est susceptible de contrevenir aux bonnes moeurs dans un des États membres ou est contraire à l'ordre public») . Η οδηγία 98/71 για τη νομική προστασία σχεδίων και υποδειγμάτων προβλέπει ότι η καταχώριση σχεδίου ή υποδείγματος δεν παρέχει δικαιώματα επί σχεδίου ή υποδείγματος αντιβαίνοντος προς τη δημόσια τάξη ή τα χρηστά ήθη («contraire à l'ordre public ou à la moralité publique») . Στην τροποποιημένη πρόταση της οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την προσέγγιση των καθεστώτων νομικής προστασίας των εφευρέσεων με υπόδειγμα χρησιμότητας προβλέπεται ότι δεν χορηγούνται υποδείγματα χρησιμότητας για εφευρέσεις, η εκμετάλλευση των οποίων αντίκειται στη δημόσια τάξη ή στα χρηστά ήθη («contraire à l'ordre public ou aux bonnes moeurs») .

97. Ειδικότερα, η έννοια της δημοσίας τάξεως έχει και ευρύτερη σημασία στο πλαίσιο του κοινοτικού δικαίου. Χρησιμοποιείται, παραδείγματος χάρη, στο γαλλικό κείμενο της Συνθήκης, μολονότι συνήθως αποδίδεται με τον όρο «public policy» στην αγγλική . Τα άρθρα 30, 39, παράγραφος 3, 46, παράγραφος 1, και 58, παράγραφος 1, στοιχείο β_, (πρώην άρθρα 36, 48, παράγραφος 3, 56, παράγραφος 1, και 73δ, παράγραφος 1, στοιχείο β_) αναφέρονται όλα στη δημόσια τάξη («public policy» στο αγγλικό κείμενο) (ως λόγου των επιτρεπομένων περιορισμών στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, την ελεύθερη διακίνηση των εργαζομένων, την ελευθερία εγκαταστάσεως και την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων αντιστοίχως). Το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι οι συγκεκριμένες περιστάσεις που δικαιολογούν επίκληση της εννοίας της δημοσίας τάξεως είναι δυνατό να ποικίλλουν από ένα κράτος σε άλλο και από μια χρονική περίοδο σε άλλη και ότι, συνεπώς, είναι ανάγκη να παρέχεται στις αρμόδιες εθνικές αρχές κάποιου βαθμού διακριτική ευχέρεια εντός των επιβαλλομένων από τη Συνθήκη ορίων .

98. Στο πλαίσιο της κοινοτικής νομοθεσίας γίνεται επίσης επίκληση της εννοίας της δημοσίας τάξεως σε πολυάριθμα μέτρα εναρμονίσεως, γεγονός που σημαίνει ότι ο κοινοτικός νομοθέτης δεν θεωρεί προφανώς αντιφατικό να παρέχει κάποιας εκτάσεως διακριτική ευχέρεια στις εθνικές αρχές σε τομείς όπου επιδιώκεται η εναρμόνιση .

99. Η ένννοια των «bonnes moeurs» (χρηστών ηθών) δεν φαίνεται να κατέχει σημαντική θέση στα πλαίσια του κοινοτικού δικαίου με εξαίρεση τα μέτρα της κοινοτικής νομοθεσίας περί πνευματικής ιδιοκτησίας που προαναφέρθηκαν. Ωστόσο, φαίνεται να χρησιμοποιείται εναλλακτικά με τον όρο «moralité publique» (δημόσια ηθική) στο πλαίσιο των εν λόγω διατάξεων ούτως ώστε οι δύο όροι να μπορούν να θεωρηθούν ως συνώνυμοι. Στο άρθρο 30 της Συνθήκης η «moralité publique» (δημόσια ηθική) συγκαταλέγεται μεταξύ των αποδεκτών λόγων αποκλίσεως από την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων. Το Δικαστήριο ασχολήθηκε με την εν λόγω διάταξη στο πλαίσιο των υποθέσεων Henn και Darby και Conegate . Με την απόφασή του επί της πρώτης υποθέσεως, το Δικαστήριο έκρινε ότι εναπέκειτο σε κάθε κράτος μέλος να καθορίσει, σύμφωνα με την κλίμακα των αξιών του και με τη μορφή που θα επέλεγε, τις επιταγές της δημόσιας ηθικής στο έδαφός του . To Δικαστήριο επικύρωσε την αρχή αυτή με την απόφασή του στην υπόθεση Conegate, μολονότι έκρινε ότι, με βάση τα πραγματικά περιστατικά, δεν ήταν εφαρμοστέος ο κανόνας περί αποκλίσεως από την εν λόγω αρχή.

100. Συνεπώς, το περιεχόμενο της αιτιολογικής σκέψεως 39 του προοιμίου της οδηγίας, σύμφωνα με την οποία «η δημόσια τάξη και τα χρηστά ήθη αντιστοιχούν ιδίως σε δεοντολογικές ή ηθικές αρχές που αναγνωρίζονται σε ένα κράτος μέλος», αντανακλά πιστά την ερμηνεία του Δικαστηρίου και τον τρόπο εφαρμογής των εν λόγω εννοιών στο πλαίσιο της Συνθήκης. Επομένως, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι η υιοθετούμενη με την οδηγία προσέγγιση αντίκειται στην αρχή της ασφαλείας δικαίου.

101. άντως, η εφαρμογή από τις εθνικές αρχές των εννοιών της δημοσίας τάξεως και των χρηστών ηθών υπόκειται πάντοτε στον έλεγχο του Δικαστηρίου: τα κράτη μέλη δεν έχουν απεριόριστη διακριτική ευχέρεια ως προς τον καθορισμό του περιεχομένου τους. Το Δικαστήριο έκρινε ότι «η επίκληση από εθνική αρχή της εννοίας της δημοσίας τάξεως προϋποθέτει, σε κάθε περίπτωση, πέραν της διαταραχής της κοινωνικής τάξεως την οποία συνεπάγεται οποιαδήποτε παράβαση νόμου, την ύπαρξη γνήσιας και αρκούντως σοβαρής απειλής για τη δημόσια τάξη που θίγει ένα από τα θεμελιώδη συμφέροντα της κοινωνίας» . Από τη φράση αυτή συνάγεται με σαφήνεια ότι η προσέγγιση του Δικαστηρίου είναι ουσιωδώς όμοια με αυτή του ευρωπαϊκού γραφείου ευρεσιτεχνίας, οι κατευθυντήριες γραμμές του οποίου για την κατ' ουσία εξέταση των αιτήσεων αναφέρουν ότι σκοπός της διατάξεως περί δημοσίας τάξεως και χρηστών ηθών είναι «να αποκλειστούν της προστασίας εφευρέσεις που είναι πιθανό να προκαλέσουν ταραχές ή διατάραξη της δημοσίας ειρήνης ή να οδηγήσουν σε εγκληματική ή άλλη προκλητική συμπεριφορά [...]» . Οι αρμόδιες εθνικές αρχές που ενεργούν σύμφωνα με τις κατευθυντήριες αυτές γραμμές από της θέσεως σε ισχύ της Συμβάσεως για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας στα κράτη μέλη όπου δραστηριοποιούνται δεν θα πρέπει, κατά συνέπεια, να αντιμετωπίζουν πρόβλημα αντιφατικών διατάξεων από της θέσεως σε ισχύ της οδηγίας.

102. Επισημαίνεται ότι ο κανόνας περί διακριτικής ευχέρειας των κρατών μελών να καθορίζουν το περιεχόμενο της εννοίας της δημόσιας ηθικής με βάση την ισχύουσα σε καθένα από αυτά κλίμακα αξιών, κατά τα αποφασισθέντα από το Δικαστήριο πριν από είκοσι και πλέον έτη , θα έπρεπε ίσως σήμερα να αντιμετωπίζεται με αρκετή επιφύλαξη. Στον τομέα αυτό, όπως και σε πολλούς άλλους, τα κοινά πρότυπα εξελίσσονται με την πάροδο των ετών. Ενδέχεται η ηθική διάσταση ορισμένων από τα βασικά ζητήματα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας να είναι πιο ενδεδειγμένο να θεωρείται ότι διέπεται από τα κοινά πρότυπα. Αυτή ήταν σαφώς η άποψη του εθνικού δευτεροβάθμιου συμβουλίου 3.3.4 του ευρωπαϊκού γραφείου ευρεσιτεχνίας το 1995, όταν στην υπόθεση Plant Genetic Systems έκρινε ότι η έννοια της ηθικής «συνδέεται με την πεποίθηση ότι ορισμένη συμπεριφορά είναι ορθή και αποδεκτή ενώ άλλη συμπεριφορά είναι εσφαλμένη. Η πεποίθηση βασίζεται στο σύνολο των αποδεκτών κανόνων που είναι βαθιά ριζωμένοι σε ένα συγκεκριμένο πολιτισμό. Για τις ανάγκες εφαρμογής της Συμβάσεως για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, η εν λόγω πολιτιστική παράδοση είναι αυτή που ταυτίζεται με την ευρωπαϊκή κοινωνία και τον ευρωπαϊκό πολιτισμό» . Ωστόσο, το γεγονός ότι ορισμένα ηθικά ζητήματα ενδέχεται να μπορούν να εκτιμηθούν καλύτερα ενόψει της πολιτιστικής παραδόσεως ορισμένου κράτους μέλους ενώ άλλα μπορούν να εκτιμηθούν καλύτερα με βάση ένα κοινό πρότυπο δεν αποκλείει κατά τη γνώμη μου - εδώ ή αλλού - εναρμόνιση σε κάποιο βαθμό.

οια είναι η έννοια και ο σκοπός της διατάξεως που περιέχεται στο άρθρο 6, παράγραφος 1;

103. Δεύτερον, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών και η Ιταλία υποστηρίζουν ότι η έννοια και ο σκοπός της διατάξεως του άρθρου 6, παράγραφος 1, κατά την οποία η εκμετάλλευση μιας εφευρέσεως δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αντικείμενη στη δημόσια τάξη ή στα χρηστά ήθη για μόνο τον λόγο ότι απαγορεύεται από νομοθετική ή κανονιστική διάταξη, χαρακτηρίζονται από ασάφεια. εραιτέρω, η εκτιθέμενη στην αιτιολογική σκέψη 14 του προοιμίου άποψη, σύμφωνα με την οποία «ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας δεν επιτρέπει στον κάτοχό του να υλοποιήσει την εφεύρεσή του» αντίκειται στις θεμελιώδεις αρχές του εθνικού και διεθνούς δικαίου ευρεσιτεχνίας ότι η χορήγηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας παρέχει στον κάτοχό του το αποκλειστικό δικαίωμα εμπορικής εκμεταλλεύσεως της εφευρέσεως· εξάλλου, αν αυτό ίσχυε, θα ήταν περιττός ο αποκλεισμός κατοχυρώσεως εφευρέσεων, η εμπορική εκμετάλλευση των οποίων αντίκειται στη δημόσια τάξη και τα χρηστά ήθη.

104. Η σχετική διάταξη περιέχεται τόσο στο άρθρο 53, στοιχείο α_, της Συμβάσεως για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, όσο και στο άρθρο 2 της Συμβάσεως του Στρασβούργου του 1963 . Ωστόσο, προτού περιληφθεί στα δύο αυτά νομοθετήματα, είχε περιληφθεί στο άρθρο 4δ της Συμβάσεως των αρισίων. Το κείμενό της, που προστέθηκε κατά την αναθεωρητική διάσκεψη του 1958 στη Λισαβώνα έχει ως εξής:

«Αιτήσεις για τη χορήγηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας δεν θα απορρίπτονται και διπλώματα ευρεσιτεχνίας δεν θα ακυρώνονται με την αιτιολογία ότι η πώληση του κατοχυρωμένου με το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας προϊόντος ή προϊόντος παραχθέντος με κατοχυρωμένη με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας διαδικασία υπόκειται σε περιορισμούς ή περιοριστικούς όρους που προβλέπονται από το εθνικό δίκαιο».

105. Το Bureau international de la propriété intellectuelle [Διεθνές γραφείο της πνευματικής ιδιοκτησίας (προκάτοχος του παγκόσμιου οργανισμού πνευματικής ιδιοκτησίας)] διευκρίνισε σε μια δημοσίευση ότι ο λόγος υπάρξεως της σχετικής διατάξεως είναι ότι οι περιορισμοί ή οι περιοριστικοί κανόνες ενδέχεται να είναι προσωρινοί με αποτέλεσμα το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας να αποκτήσει αξία μετά την άρση τους. Εξάλλου, η υποκείμενη στους περιορισμούς αυτούς κατοχυρωμένη εφεύρεση μπορεί να αποτελέσει τη βάση για άλλα διπλώματα ευρεσιτεχνίας που δεν εμπίπτουν στο πεδίο των περιορισμών: στην περίπτωση αυτή, δεν υπάρχει λόγος να αποστερηθεί ο κάτοχος του πρώτου διπλώματος της αδείας δικαιωμάτων κ.λπ. τα οποία ενδέχεται να δικαιούται συνεπεία της σχέσεως μεταξύ των δύο εφευρέσεων.

106. Εξάλλου, είναι εσφαλμένη η άποψη ότι είναι άσκοπη η χορήγηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας για εφεύρεση, η εκμετάλλευση της οποίας απαγορεύεται. Όπως προναφέρθηκε, ο εφευρέτης ενδέχεται να επιθυμεί να λάβει τη σχετική προστασία με την προοπτική πιθανής αλλαγής του κανονιστικού καθεστώτος χάρη στην οποία θα μπορεί να εκμεταλλευτεί την εφεύρεσή του στο μέλλον. Ένα καλό τέτοιο παράδειγμα αποτελούν οι γενετικώς μεταλλαγμένοι οργανισμοί. ρος το παρόν ισχύει η γενική αναστολή της χρήσεως των οργανισμών αυτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία όμως δεν θα διαρκέσει κατ' ανάγκη εσαεί. Ομοίως, σε εθνικό επίπεδο, ο εφευρέτης μπορεί να προσδοκά την αλλαγή κυβερνήσεως ή ακόμη ένας εφευρέτης μπορεί να επιθυμεί την παραγωγή του αντικειμένου της εφευρέσεως σε κράτος μέλος όπου η εκμετάλλευση (αλλά όχι και η παραγωγή) της εφευρέσεως απαγορεύεται, με την προοπτική εξαγωγής της σε κράτη όπου η εκμετάλλευσή της δεν απαγορεύεται.

107. Συνεπώς, δεν συμφωνώ ότι ο περιεχόμενος στο άρθρο 6, παράγραφος 1, κανόνας είναι διατυπωμένος αορίστως ή ότι δεν συμβιβάζεται με τα εξαγγελλόμενα στην αιτιολογική σκέψη 14 του προοιμίου. εραιτέρω, δεν συμφωνώ ότι η εν λόγω αιτιολογική σκέψη του προοιμίου αντίκειται στις γενικές αρχές του δικαίου της ευρεσιτεχνίας: μολονότι είναι αληθές ότι η χορήγηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας παρέχει το αποκλειστικό δικαίωμα εκμεταλλεύσεως της εφευρέσεως, το δικαίωμα αυτό πρέπει, όπως προεκτέθηκε , να ασκείται σύμφωνα με τους εφαρμοστέους εθνικούς νόμους και κανονισμούς. Επομένως, η χορήγηση του διπλώματος ευρεσιτεχνίας δεν γεννά αφεαυτής απόλυτο, θετικό δικαίωμα εκμεταλλεύσεως, αλλά απλώς το δικαίωμα του κατόχου να απαγορεύει σε άλλους την εκμετάλλευση της εφευρέσεως στον γεωγραφικό χώρο όπου αναγνωρίζεται το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

Καλύπτονται από την έννοια της δημοσίας τάξεως οι περιπτώσεις προκλήσεως ζημίας στο περιβάλλον;

108. Τρίτον, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών και η Ιταλία αναφέρονται στην αιτιολογική σκέψη 36 του προοιμίου, όπου ορίζεται ότι η Συμφωνία TRIPS εντάσσει στο πλαίσιο της προστασίας της δημοσίας τάξεως και της ηθικής την επιταγή για προστασία της ζωής ή της υγείας των ανθρώπων και των ζώων και για την αποτροπή προκλήσεως σοβαρής ζημίας στο περιβάλλον. Ενόψει της διαπιστώσεως αυτής τίθεται το ερώτημα αν, για τους σκοπούς εφαρμογής του άρθρου 6, παράγραφος 1, η πρόκληση ή ο κίνδυνος προκλήσεως σοβαρής ζημίας στο περιβάλλον μπορεί να συμπεριληφθεί στους λόγους προσβολής της δημοσίας τάξεως.

109. Το ζήτημα του πεδίο εφαρμογής της παρεκκλίσεως για λόγους δημοσίας τάξεως συζητήθηκε με γενικό τρόπο ήδη. Η προστασία του περιβάλλοντος πρέπει να θεωρείται στο παρόν στάδιο εξελίξεως του κοινοτικού δικαίου ως ένα από τα θεμελιώδη συμφέροντα της κοινωνίας. Αυτό αναγνωρίστηκε από το Δικαστήριο ήδη από το 1988 στην υπόθεση Επιτροπή κατά Δανίας και έχει πλέον ενσωματωθεί στο άρθρο 2 της Συνθήκης το οποίο συγκαταλέγει, μεταξύ των στόχων της Κοινότητας, την επιδίωξη «υψηλού επιπέδου προστασίας και βελτίωσης της ποιότητας του περιβάλλοντος». Τα «θεμελιώδη συμφέροντα της κοινωνίας» στα οποία αναφέρεται το Δικαστήριο στα πλαίσια της υποθέσεως Bouchereau πρέπει κατά τη γνώμη μου να θεωρείται ότι καλύπτουν και το περιβάλλον. Κατά συνέπεια, μια πραγματική και αρκετά σοβαρή απειλή για το περιβάλλον θα αντιστοιχούσε ασφαλώς σε περίπτωση προσβολής της δημοσίας τάξεως . Κατά συνέπεια, το άρθρο 6, παράγραφος 1, δεν αντιφάσκει προς την αιτιολογική σκέψη 36 του προοιμίου.

οιό είναι το νομικό καθεστώς της αιτιολογικής σκέψεως 38 του προοιμίου;

110. Τέλος, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών αναφέρει ότι, μολονότι στο άρθρο 6, παράγραφος 2, απαριθμούνται παραδείγματα εφευρέσεων μη δεκτικών κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, στον εν λόγω κατάλογο δεν περιλαμβάνεται (ενώ και σε άλλο σημείο της οδηγίας δεν προβλέπεται) η σημαντική απαγόρευση κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας που εξαγγέλλεται στο τελευταίο εδάφιο της αιτιολογικής σκέψεως 38 του προοιμίου: «μέθοδοι, η εφαρμογή των οποίων προσβάλλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όπως παραδείγματος χάρη οι μέθοδοι για την παραγωγή υβριδίων από βλαστικά ή [από] πανίσχυρα κύτταρα ανθρώπων και ζώων, πρέπει, όπως είναι φυσικό, να εξαιρεθούν επίσης από τη δυνατότητα ευρεσιτεχνιακής κατοχυρώσεως». Εν προκειμένω, δηλαδή, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών προβάλλει ως ελάττωμα της οδηγίας το γεγονός ότι μια εξαίρεση που έχει περιληφθεί σε αιτιολογική σκέψη του προοιμίου δεν έχει περιληφθεί και στο διατακτικό της οδηγίας.

111. Φρονώ, ωστόσο, ότι, όπως υποστήριξε και το Κοινοβούλιο, η εν λόγω εξαίρεση καλύπτεται από την απαγόρευση κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας «των μεθόδων τροποποιήσεως της βλαστικής γενετικής ταυτότητας του ανθρωπίνου όντος» του άρθρου 6, παράγραφος 2, στοιχείο β_. Το υβρίδιο είναι οργανισμός ή συνδυασμένο μόριο DNA που δημιουργείται από την ένωση αποσπασμάτων DNA προερχομένων από δύο ή περισσότερους διαφορετικούς οργανισμούς. Το βλαστικό κύτταρο είναι κύτταρο που προορίζεται να εξελιχθεί σε σπέρμα ή ωάριο. Το πανίσχυρο κύτταρο είναι κύτταρο με απεριόριστες δυνατότητες . Η παραγωγή υβριδίων από βλαστικά ή από πανίσχυρα κύτταρα ανθρώπων και ζώων θα τροποποιήσει αναπόφευκτα τη βλαστική γενετική ταυτότητα των ανθρωπίνων όντων.

112. Ακόμη και αν κάτι τέτοιο δεν συνέβαινε, δεν πιστεύω ότι ένα νομοθετικό μέτρο είναι ακυρωτέο ως αντικείμενο στην αρχή της ασφαλείας δικαίου για τον λόγο και μόνον ότι ένα παράδειγμα συμπεριφοράς, εξαιρούμενο του πεδίου εφαρμογής του εν λόγω μέτρου, περιλαμβάνεται στο προοίμιό του αλλά όχι στο διατακτικό του . Άλλωστε, δεν συνιστά άνευ προηγουμένου νομοθετική τεχνική το να δίδεται ένας διαφωτιστικός, αλλά μη εξαντλητικός, κατάλογος παραδειγμάτων περιπτώσεων όπου εφαρμόζεται η αναγόμενη στην προστασία της δημοσίας τάξεως εξαίρεση: βλ., π.χ., το άρθρο 9, παράγραφος 7, της οδηγίας 98/34 για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφορήσεως στον τομέα των τεχνικών προτύπων και προδιαγραφών , όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 98/48 και το άρθρο 3, παράγραφος 4, εδάφιο α_, σημείο i, της οδηγίας για το ηλεκτρονικό εμπόριο .

Το επιχείρημα περί των φυτικών και ζωικών ποικιλιών

Οι σχετικές διατάξεις του προοιμίου και του διατακτικού της οδηγίας

113. Οι αιτιολογικές σκέψεις 31 και 32 του προοιμίου έχουν ως εξής:

[εκτιμώντας]

«(31) ότι ένα σύνολο φυτών, το οποίο χαρακτηρίζεται από ένα συγκεκριμένο γονίδιο (και όχι από ένα ολόκληρο γένωμα), δεν υπόκειται στην προστασία των ποικιλιών· ότι δεν εξαιρείται συνεπώς από τη δυνατότητα κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, ακόμη και αν περιλαμβάνει φυτικές ποικιλίες·

(32) ότι αν μια εφεύρεση περιορίζεται απλώς στη γενετική τροποποίηση μιας συγκεκριμένης φυτικής ποικιλίας και αν δημιουργείται μια νέα φυτική ποικιλία, η νέα ποικιλία εξακολουθεί να μην μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ευρεσιτεχνίας, ακόμη και αν η γενετική τροποποίηση δεν είναι αποτέλεσμα μιας κατά κύριο λόγο βιολογικής μεθόδου, αλλά προϊόν βιοτεχνολογικής μεθόδου».

114. Το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, ορίζει τα εξής:

«1. Δεν κατοχυρώνονται με διπλώματα ευρεσιτεχνίας:

α) οι φυτικές ποικιλίες και οι φυλές ζώων·

β) οι κυρίως βιολογικές μέθοδοι για την παραγωγή φυτών ή ζώων.

2. Εφευρέσεις που αφορούν φυτά ή ζώα μπορούν να κατοχυρωθούν με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας εάν η δυνατότητα τεχνικής εφαρμογής της εφευρέσεως δεν περιορίζεται σε ορισμένη φυτική ποικιλία ή φυλή ζώου.»

115. Η έννοια του όρου «φυτική ποικιλία» προσδιορίζεται, για τους σκοπούς της οδηγίας , με παραπομπή στον περιεχόμενο στο άρθρο 5 του κανονισμού 2100/94 όρο.

116. Το άρθρο 8 ορίζει τα εξής:

«1. Η προστασία που παρέχει ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για βιολογικό υλικό το οποίο, ως εκ της εφευρέσεως, διαθέτει συγκεκριμένες ιδιότητες, εκτείνεται σε οποιοδήποτε βιολογικό υλικό αποκτάται βάσει του εν λόγω βιολογικού υλικού με αναπαραγωγή ή πολλαπλασιασμό υπό την αυτή ή διαφορετική μορφή και το οποίο διαθέτει τις ίδιες με αυτό ιδιότητες.

2. Η προστασία που παρέχει ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για μέθοδο που επιτρέπει την παραγωγή βιολογικού υλικού, το οποίο, ως εκ της εφευρέσεως, διαθέτει συγκεκριμένες ιδιότητες, εκτείνεται στο βιολογικό υλικό που προκύπτει άμεσα από την εν λόγω μέθοδο καθώς και σε οποιοδήποτε άλλο βιολογικό υλικό προκύπτει με αναπαραγωγή ή πολλαπλασιασμό από το βιολογικό υλικό που έχει προκύψει άμεσα υπό την αυτή ή διαφορετική μορφή και το οποίο διαθέτει τις ίδιες με αυτό ιδιότητες.»

117. Στο άρθρο 9 αναφέρεται:

«Η προστασία που παρέχει το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας σε ένα προϊόν το οποίο περιέχει ή αποτελείται από γενετικές πληροφορίες εκτείνεται σε κάθε ύλη, με την επιφύλαξη του άρθρου 5, παράγραφος 1, στην οποία ενσωματώνεται το προϊόν και στην οποία περιέχονται και ασκούν τις λειτουργίες τους οι σχετικές γενετικές πληροφορίες.»

118. Στα πλαίσια του δευτέρου λόγου ακυρώσεως που έχει σχέση με την ασφάλεια δικαίου, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, η Ιταλία και η Νορβηγία αναφέρονται σε διάφορες πλευρές των διατάξεων της οδηγίας που αφορούν φυτικές και ζωικές ποικιλίες, η έννοια και τα αποτελέσματα των οποίων είναι κατά την άποψή τους ασαφή. ροτείνω τη χωριστή εξέταση καθενός από τα σημεία αυτά στη συνέχεια.

Το επιχείρημα ως προς τα άρθρα 8 και 9

119. Κατ' αρχάς, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών και η Νορβηγία υποστηρίζουν ότι δεν είναι σαφές αν η κατοχύρωση φυτικών ποικιλιών με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας αποκλείεται σε κάθε περίπτωση. Το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο α_, ορίζει ότι δεν κατοχυρώνονται με διπλώματα ευρεσιτεχνίας οι φυτικές ποικιλίες και οι φυλές ζώων. Εντούτοις, κατά τα άρθρα 8 και 9, είναι δυνατή η κατοχύρωση με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας βιοτεχνολογικής διαδικασίας και των παραγομένων με αυτή προϊόντων, ακόμη και αν πρόκειται για φυτά και ζώα. Αν η εν λόγω διαδικασία οδηγεί στη δημιουργία νέας ποικιλίας, η παρεχόμενη με το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας προστασία εκτείνεται προφανώς και στην ποικιλία αυτή. εραιτέρω, αν η εν λόγω διαδικασία οδηγεί στην παραγωγή μιας νέας φυτικής ποικιλίας που καλύπτεται ήδη από αποκλειστικό δικαίωμα φυτικής ποικιλίας ενδέχεται να υπάρξει σύγκρουση συμφερόντων του κατόχου του διπλώματος ευρεσιτεχνίας για τη μέθοδο και του κατόχου του αποκλειστικού δικαιώματος επί της φυτικής ποικιλίας, σύγκρουση που δεν μπορεί να επιλυθεί εξ ολοκλήρου με βάση το σύστημα υποχρεωτικών αδειών λόγω αλληλεξαρτήσεως που προβλέπεται στο άρθρο 12.

120. Κατά την άποψή μου, δεν υφίσταται αντίφαση μεταξύ των άρθρων 4, παράγραφος 1, στοιχείο α_, αφενός, και των άρθρων 8 και 9, αφετέρου.

121. Το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για ορισμένο προϊόν παρέχει υπό κανονικές συνθήκες στον κάτοχό του το αποκλειστικό δικαίωμα παραγωγής του προϊόντος αυτού (υπό την επιφύλαξη της συμμορφώσεως προς τους εφαρμοστέους νόμους και κανονισμούς). ροκειμένου για κατοχυρωμένο με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας υλικό που μπορεί να αναπαράγεται, η αξία του διπλώματος ευρεσιτεχνίας είναι προφανές ότι θα εξανεμιζόταν εάν η ισχύς του δεν εκτεινόταν και στα μέλλοντα προϊόντα της αναπαραγωγής της εν λόγω ύλης. αραδείγματος χάρη, αν ο αγοραστής προστατευομένων με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας σπόρων μπορούσε να χρησιμοποιεί για νέες καλλιέργειες τους σπόρους που προέρχονται από την καλλιέργεια των αρχικά αγορασθέντων σπόρων, η αξία του οικείου διπλώματος ευρεσιτεχνίας θα μειωνόταν σημαντικά. Ενόψει του γεγονότος αυτού, το άρθρο 8, παράγραφος 1, ορίζει ότι σε παρόμοιες περιπτώσεις η παρεχόμενη με το αρχικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας προστασία εκτείνεται και στο βιολογικό υλικό που αποκτάται με αναπαραγωγή ή πολλαπλασιασμό του εν λόγω βιολογικού υλικού. Η αιτιολογική σκέψη 46 του προοιμίου εκφράζει την αρχή αυτή αναφερόμενη στο δικαίωμα του κατόχου του διπλώματος ευρεσιτεχνίας να απαγορεύει τη χρήση του κατοχυρωμένου με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας αυτοαναπαραγόμενου υλικού, υπό προϋποθέσεις ανάλογες προς εκείνες σύμφωνα με τις οποίες θα μπορούσε «να απαγορευθεί η χρήση των κατοχυρωμένων με το δίπλωμα αυτό μη αυτοαναπαραγόμενων προϊόντων, δηλαδή την παραγωγή αυτού τούτου του κατοχυρωμένου προϊόντος». (Ειδικά ως προς τους σπόρους [φυτικό υλικό αναπαραγωγής], όπως προεκτέθηκε , το άρθρο 11, παράγραφος 1, καθιερώνει παρέκκλιση από την προστασία υπό τις περιγραφόμενες εκεί συνθήκες και έναντι αμοιβής).

122. Ομοίως, το άρθρο 8, παράγραφος 2, προσαρμόζει μια καθιερωμένη αρχή παραδοσιακού δικαίου της ευρεσιτεχνίας στις ανάγκες των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων. Οσάκις το αντικείμενο του διπλώματος ευρεσιτεχνίας είναι ορισμένη μέθοδος, η προστασία που παρέχει το δίπλωμα εκτείνεται στο βιολογικό υλικό που προκύπτει άμεσα από την εν λόγω μέθοδο. Η αρχή αυτή έχει ενσωματωθεί στα διεθνή νομοθετικά κείμενα περί ευρεσιτεχνίας τουλάχιστον από το 1958, όταν προστέθηκε το άρθρο 5δ στη Σύμβαση των αρισίων . Η αρχή αυτή διατυπώνεται στο άρθρο 64, παράγραφος 2, της Συμβάσεως για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, όπου ορίζεται ότι:

«Οσάκις το αντικείμενο ενός ευρωπαϊκού διπλώματος ευρεσιτεχνίας είναι ορισμένη μέθοδος, η παρεχόμενη με το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας προστασία εκτείνεται και στα προϊόντα που προκύπτουν άμεσα από την εν λόγω μέθοδο.»

123. Αν τα παραγόμενα κατά τα ανωτέρω προϊόντα μπορούν να αναπαραχθούν περαιτέρω, ανακύπτει το ζήτημα που εξετάστηκε ανωτέρω στην παράγραφο 121. αραδείγματος χάρη, η εφαρμογή μιας κατοχυρωμένης με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας μεθόδου μπορεί να οδηγεί στην παραγωγή ενός μικροοργανισμού ο οποίος ενδέχεται να κλωνοποιηθεί. Αν το παραχθέν υλικό μπορούσε να αναπαράγεται ελεύθερα από τους αγοραστές, η αξία του διπλώματος ευρεσιτεχνίας για την εν λόγω μέθοδο θα μηδενιζόταν. Κατά συνέπεια, το άρθρο 8, παράγραφος 2, καθιστά σαφές ότι η προστασία που παρέχεται για βιολογικό υλικό που παράγεται άμεσα με την εφαρμογή προστατευομένης με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας μεθόδου εκτείνεται και στο προερχόμενο από αναπαραγωγή ή πολλαπλασιασμό του υλικού αυτού παραγόμενο μελλοντικώς υλικό.

124. Το άρθρο 9 ρυθμίζει την περίπτωση όπου το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας παρέχει προστασία για ένα προϊόν το οποίο περιέχει ή αποτελείται από γενετικές πληροφορίες, όπως μια συγκεκριμένη ακολουθία DNA, ή ένα συγκεκριμένο γονίδιο. Επεκτείνει την παρεχόμενη με ένα τέτοιο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας προστασία σε κάθε ύλη στην οποία ενσωματώνεται το προϊόν και στην οποία περιέχονται και ασκούν τις λειτουργίες τους οι σχετικές γενετικές πληροφορίες, με την επιφύλαξη του άρθρου 5, παράγραφος 1 . Κατά συνέπεια, οσάκις μια ακολουθία DNA ή ένα γονίδιο ενσωματώνεται σε μικροοργανισμό ο οποίος μπορεί να πολλαπλασιαστεί, η παρεχόμενη με το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας προστασία που ισχύει για τα πρώτα θα εκτείνεται και στον εν λόγω μικροοργανισμό.

125. Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών και η Νορβηγία ισχυρίζονται ότι, παρά την απαγόρευση κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας φυτικών ποικιλιών του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο α_, οι φυτικές ποικιλίες είναι δυνατό να προστατεύονται με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας δυνάμει των άρθρων 8 και 9.

126. Η άποψη αυτή στηρίζεται κατά τη γνώμη μου σε εσφαλμένη ανάλυση της καταστάσεως: η οικεία ανάλυση δεν κάνει διάκριση μεταξύ της δυνατότητας κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και της προστασίας που παρέχεται με το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Βεβαίως, και οι δύο έννοιες μπορούν να συνυπάρχουν εντός μιας και της αυτής περιπτώσεως: οσάκις, παραδείγματος χάρη, ένα κατοχυρωμένο με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας γονίδιο που εξασφαλίζει ανθεκτικότητα στα παρασιτοκτόνα ενσωματώνεται σε φυτική ποικιλία που δεν έχει παραχθεί από ή με τη συναίνεση του κατόχου του διπλώματος ευρεσιτεχνίας, η χρησιμοποίηση του γονιδίου στοιχειοθετεί παραβίαση του διπλώματος ευρεσιτεχνίας. Αν το αρχικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για το γονίδιο δεν παρείχε προστασία κατά της χρησιμοποιήσεως αυτής, είναι σαφές ότι θα είχε πολύ μικρή αξία. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι η φυτική ποικιλία είναι αφεαυτής δεκτική κατοχυρώσεως με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Ένα παράδειγμα από τον χώρο της παραδοσιακής τεχνολογίας μπορεί να είναι χρήσιμο για την αποσαφήνιση των παραπάνω. Ιστορικώς, πολλές χώρες απαγόρευαν την κατοχύρωση με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας των φαρμακευτικών προϊόντων. Αν παρασκευαζόταν ένα μη δεκτικό προστασίας φαρμακευτικό προϊόν που θα ενσωμάτωνε μια συγκεκριμένη χημική ουσία κατοχυρωμένη με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, είναι σαφές ότι το εν λόγω δίπλωμα θα π