Συνεκδικασθείσες υποθέσεις T-217/03 και T-245/03

Fédération nationale de la coopération bétail et viande (FNCBV) κ.λπ.

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων

«Ανταγωνισμός — Άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ — Βόειο κρέας — Αναστολή των εισαγωγών — Καθορισμός συνδικαλιστικής κλίμακας τιμών — Κανονισμός 26 — Ενώσεις επιχειρήσεων — Περιορισμός ανταγωνισμού — Συνδικαλιστική δράση — Επηρεασμός του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών — Υποχρέωση αιτιολογήσεως — Κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό του ύψους των προστίμων — Αρχή της αναλογικότητας — Σοβαρότητα και διάρκεια της παραβάσεως — Επιβαρυντικές και ελαφρυντικές περιστάσεις — Μη σώρευση των κυρώσεων — Δικαιώματα άμυνας»

Περίληψη της αποφάσεως

1. Ανταγωνισμός — Κοινοτικοί κανόνες — Ενώσεις επιχειρήσεων — Έννοια

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ)

2. Ανταγωνισμός — Κοινοτικοί κανόνες — Ενώσεις επιχειρήσεων — Έννοια

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ)

3. Ανταγωνισμός — Συμπράξεις — Επηρεασμός του μεταξύ κρατών μελών εμπορίου

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ)

4. Ανταγωνισμός — Συμπράξεις — Νόθευση του ανταγωνισμού — Καθορισμός των τιμών

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ)

5. Ανταγωνισμός — Συμπράξεις — Απαγορεύονται — Εθνικό νομικό πλαίσιο συνάψεως της συμφωνίας περί συμπράξεως

(Άρθρο 81 ΕΚ)

6. Ανταγωνισμός — Κοινοτικοί κανόνες — Καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής

(Άρθρο 81 ΕΚ)

7. Γεωργία — Κανόνες ανταγωνισμού — Κανονισμός 26

(Άρθρο 33 ΕΚ, 36 ΕΚ και 81 § 1 ΕΚ· κανονισμός 26 του Συμβουλίου, άρθρο 2 § 1)

8. Ανταγωνισμός — Διοικητική διαδικασία — Ανακοίνωση των αιτιάσεων —Στοιχεία που πρέπει να περιλαμβάνει

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου· κανονισμός 99/63 της Επιτροπής, άρθρο 4)

9. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός

(Άρθρο 253 ΕΚ· κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

10. Ένσταση ελλείψεως νομιμότητας — Έκταση — Πράξεις κατά των οποίων μπορεί να προβληθεί ένσταση ελλείψεως νομιμότητας

(Άρθρο 241 ΕΚ· ανακοίνωση 98/C 9/03 της Επιτροπής)

11. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ· κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

12. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός — Ανώτατο ποσό

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

13. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός — Κριτήρια — Διάρκεια της παραβάσεως

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ· ανακοίνωση 98/C 9/03 της Επιτροπής)

14. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός — Κριτήρια — Σοβαρότητα της παραβάσεως — Επιβαρυντικές περιστάσεις

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

15. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός —Ανώτατο ποσό

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

16. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Απόφαση της Επιτροπής περί διαπιστώσεως παραβάσεως εκδοθείσα μετά από μη δεκτική προσφυγής απόφαση, με την οποία επιβλήθηκε κύρωση στην ίδια επιχείρηση ή κρίθηκε ότι αυτή δεν φέρει ευθύνη

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15)

17. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Εξουσία εκτιμήσεως της Επιτροπής — Δικαστικός έλεγχος — Πλήρης δικαιοδοσία

1. Το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ εφαρμόζεται στις ενώσεις στον βαθμό που η δραστηριότητά τους ή η δραστηριότητα των επιχειρήσεων που είναι μέλη τους αποσκοπεί στην παραγωγή των αποτελεσμάτων που η διάταξη αυτή επιχειρεί να καταστείλει. Λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της διατάξεως αυτής, η έννοια της ενώσεως επιχειρήσεων πρέπει να ερμηνεύεται ως δυνάμενη να περιλάβει επίσης ενώσεις αποτελούμενες από ενώσεις επιχειρήσεων.

Για να εμπίπτει μια συμφωνία μεταξύ ενώσεων στο πεδίο εφαρμογής της διατάξεως αυτής, δεν απαιτείται οι ενώσεις αυτές να μπορούν να αναγκάσουν τα μέλη τους να εκτελέσουν τις υποχρεώσεις που η συμφωνία τους επιβάλλει.

(βλ. σκέψεις 49, 89)

2. Στο πλαίσιο του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, η έννοια της «επιχειρήσεως» καλύπτει κάθε φορέα που ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς που τον διέπει, και τον τρόπο της χρηματοδοτήσεώς του. Συνιστά οικονομική δραστηριότητα κάθε δραστηριότητα διαθέσεως αγαθών ή παροχής υπηρεσιών σε συγκεκριμένη αγορά.

Η δραστηριότητα όμως των κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων, των γεωργών ή των κτηνοτρόφων έχει βεβαίως οικονομικό χαρακτήρα. Συγκεκριμένα, τα ως άνω πρόσωπα ασκούν δραστηριότητα παραγωγής αγαθών τα οποία προσφέρουν προς πώληση έναντι αμοιβής. Οι κάτοχοι γεωργικών εκμεταλλεύσεων συνιστούν, κατά συνέπεια, επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ.

Επομένως, τα συνδικάτα στα οποία ανήκουν και τα οποία τους εκπροσωπούν, καθώς και οι ομοσπονδίες στις οποίες ανήκουν τα συνδικάτα αυτά, μπορούν να χαρακτηριστούν ενώσεις επιχειρήσεων προκειμένου να εφαρμοστεί η διάταξη αυτή.

Το συμπέρασμα αυτό δεν μπορεί να αναιρεθεί από το γεγονός ότι τα τοπικά συνδικάτα μπορούν αν έχουν ως μέλη και τους συζύγους κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Πρώτον, είναι πιθανόν οι σύζυγοι των γεωργών ή των κτηνοτρόφων που είναι μέλη τοπικού γεωργικού συνδικάτου να μετέχουν επίσης στις εργασίες της οικογενειακής εκμεταλλεύσεως. Δεύτερον, εν πάση περιπτώσει, το γεγονός και μόνον ότι μια ένωση επιχειρήσεων μπορεί να έχει ως μέλη και πρόσωπα ή φορείς που δεν μπορούν να χαρακτηριστούν επιχειρήσεις δεν αρκεί για να εξαλειφθεί ο χαρακτήρας αυτός της ενώσεως κατά την έννοια του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ. Ομοίως, δεν μπορεί να γίνει δεκτό το επιχείρημα των προσφευγουσών που αντλείται από το ότι, στην περίπτωση εκμεταλλεύσεως υπό μορφή εταιρίας, στο συνδικάτο δεν προσχωρεί η εταιρία μέσω του εκπροσώπου της, αλλά έκαστος των εταίρων. Συγκεκριμένα, αυτό που έχει σημασία για τον χαρακτηρισμό της «επιχειρήσεως» δεν αποτελεί η νομική μορφή ή η μορφή της εκμεταλλεύσεως, αλλά η δραστηριότητα της εκμεταλλεύσεως αυτής ή των προσώπων που μετέχουν σ’ αυτήν.

(βλ. σκέψεις 52-55)

3. Το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ εφαρμόζεται μόνο στις συμφωνίες που μπορούν να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Μια συμφωνία μεταξύ επιχειρήσεων, για να μπορεί να επηρεάσει το ενδοκοινοτικό εμπόριο, πρέπει, βάσει ενός συνόλου νομικών ή πραγματικών στοιχείων, να παρέχει τη δυνατότητα να συναχθεί με αρκετή βεβαιότητα ότι μπορεί να ασκήσει άμεση ή έμμεση, πραγματική ή δυνητική, επιρροή στα εμπορικά ρεύματα μεταξύ κρατών μελών, κατά τρόπο που θα μπορούσε να βλάψει την επίτευξη των στόχων μιας ενιαίας αγοράς μεταξύ κρατών μελών

Όταν η παράβαση στην οποία μετέσχε μια επιχείρηση ή μια ένωση επιχειρήσεων μπορεί να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, η Επιτροπή δεν οφείλει να αποδείξει ότι η επί μέρους συμμετοχή αυτής της επιχειρήσεως ή της ενώσεως επιχειρήσεων επηρέασε το ενδοκοινοτικό εμπόριο.

Περαιτέρω, οι περιοριστικές του ανταγωνισμού πρακτικές που καλύπτουν ολόκληρο το έδαφος ενός των κρατών μελών έχει εξ ορισμού ως αποτέλεσμα την παγίωση στεγανοποιήσεων της εθνικής αγοράς και τη συνακόλουθη παρακώλυση της οικονομικής αλληλοδιεισδύσεως που επιδιώκεται με τη Συνθήκη. Τέλος, όταν πρόκειται για αγορά ανοικτή στις εισαγωγές, τα μέλη μιας εθνικής συμπράξεως τιμών μπορούν να διατηρήσουν το μερίδιό τους στην αγορά μόνον εφόσον προστατεύονται από τον ανταγωνισμό αλλοδαπών επιχειρήσεων.

(βλ. σκέψεις 63, 66-67)

4. Το άρθρο 81, παράγραφος 1, στοιχείο α΄, ΕΚ προβλέπει ρητώς ότι συνιστούν περιορισμούς του ανταγωνισμού τα μέτρα που συνίστανται στον άμεσο ή έμμεσο καθορισμό των τιμών αγοράς ή πωλήσεως. Κατά πάγια νομολογία, ο καθορισμός των τιμών συνιστά πράγματι πρόδηλο περιορισμό του ανταγωνισμού.

Μια συμφωνία που συνήφθη μεταξύ ομοσπονδιών που εκπροσωπούν κατόχους γεωργικών εκμεταλλεύσεων και ομοσπονδιών που εκπροσωπούν σφαγείς και με την οποία καθορίστηκαν ελάχιστες τιμές για ορισμένες κατηγορίες αγελάδων, με σκοπό να καταστούν οι τιμές αυτές υποχρεωτικές για το σύνολο των οικονομικών παραγόντων που δραστηριοποιούνται στη σχετική αγορά, αποσκοπεί στον περιορισμό του ανταγωνισμού στις αγορές αυτές, περιορίζοντας ιδίως τεχνητά το περιθώριο εμπορικής διαπραγμάτευσης των κτηνοτρόφων και των σφαγέων και νοθεύοντας τη διαμόρφωση των τιμών στις σχετικές αγορές.

Το συμπέρασμα αυτό δεν μπορεί να αναιρεθεί από το επιχείρημα ότι οι γεωργικές αγορές είναι ρυθμισμένες αγορές στις οποίες δεν εφαρμόζονται αυτοδικαίως οι κανόνες του ανταγωνισμού και στις οποίες, πολύ συχνά, η διαμόρφωση των τιμών δεν ανταποκρίνεται στην ελεύθερη λειτουργία της προσφοράς και της ζήτησης. Βεβαίως, ο γεωργικός τομέας παρουσιάζει ορισμένη ιδιομορφία και αποτελεί αντικείμενο λεπτομερέστατης και συχνά αρκετά παρεμβατικής ρυθμίσεως. Ωστόσο, οι κοινοτικοί κανόνες ανταγωνισμού εφαρμόζονται στις αγορές των γεωργικών προϊόντων, έστω και αν προβλέπονται ορισμένες εξαιρέσεις για να ληφθεί υπόψη η ιδιαίτερη κατάσταση των αγορών αυτών.

Επιπλέον, το γεγονός και μόνον ότι οι ελάχιστες τιμές καθορίστηκαν με αναφορά στην τιμή δημόσιας παρέμβασης δεν αρκεί για να εξαλειφθεί ο περιοριστικός χαρακτήρας της επίμαχης συμφωνίας. Συγκεκριμένα, η αναφορά αυτή στην τιμή δημόσιας παρέμβασης δεν μπορεί να αφαιρέσει από την κλίμακα ελαχίστων τιμών το αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αντικείμενό της, που συνίσταται στον άμεσο και τεχνητό καθορισμό μιας συγκεκριμένης τιμής αγοράς, και δεν επιτρέπει την εξομοίωσή της με τους διάφορους μηχανισμούς στήριξης και δημόσιας παρέμβασης των κοινών οργανώσεων γεωργικών αγορών που αποσκοπούν στην εξυγίανση των αγορών που χαρακτηρίζονται από υπερβάλλουσα προσφορά, μέσω απόσυρσης ενός τμήματος της παραγωγής.

(βλ. σκέψεις 83, 85-87)

5. Το νομικό πλαίσιο στο οποίο πραγματοποιείται η σύναψη των συμφωνιών μεταξύ επιχειρήσεων που απαγορεύονται από το άρθρο 81 ΕΚ, καθώς και ο νομικός χαρακτηρισμός που δίδεται στο πλαίσιο αυτό από τις διάφορες εθνικές έννομες τάξεις, δεν έχουν επίπτωση στη δυνατότητα εφαρμογής των κοινοτικών κανόνων του ανταγωνισμού. Επιπλέον, η προβαλλόμενη ανεπάρκεια των δημοσίων μέτρων για την αντιμετώπιση των προβλημάτων ενός συγκεκριμένου τομέα δεν μπορεί να δικαιολογήσει την εμπλοκή των ιδιωτών επιχειρηματιών σε αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικές ή το να αρύονται οι επιχειρηματίες αυτοί προνόμια που αντιστοιχούν σε αυτά των εθνικών ή κοινοτικών δημοσίων αρχών, προκειμένου να υποκαταστήσουν τη δράση τους σε εκείνη των δημοσίων αρχών.

Ομοίως, το γεγονός ότι οι εθνικές αρχές γνώριζαν, επέτρεψαν ή ακόμη και ενθάρρυναν τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων δεν ασκεί, εν πάση περιπτώσει, επιρροή στη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 81 ΕΚ. Τέλος, η κρίση στην οποία βρίσκεται ένας τομέας δεν μπορεί, από μόνη της, να αποκλείσει την εφαρμογή του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ.

(βλ. σκέψεις 90-92)

6. Οι συμφωνίες που συνάπτονται στο πλαίσιο συλλογικών διαπραγματεύσεων μεταξύ κοινωνικών εταίρων για την από κοινού αναζήτηση μέτρων για τη βελτίωση των συνθηκών απασχόλησης και εργασίας δεν εμπίπτουν, λόγω της φύσεως και του αντικειμένου τους, στο άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ. Ωστόσο, συμφωνία συναφθείσα μεταξύ των ομοσπονδιών γεωργικών συνδικαλιστικών οργανώσεων, και των ομοσπονδιών των σφαγέων με αντικείμενο τον καθορισμό της ελάχιστης τιμής αγοράς βοοειδών και την αναστολή των εισαγωγών βοείου κρέατος δεν δικαιολογεί την εξαίρεσή της από το πεδίο εφαρμογής των απαγορεύσεων του άρθρου 81 ΕΚ.

(βλ. σκέψεις 98-100)

7. Η διατήρηση αποτελεσματικού ανταγωνισμού στις αγορές γεωργικών προϊόντων συνιστά έναν από τους σκοπούς της κοινής γεωργικής πολιτικής. Συγκεκριμένα, καίτοι αληθεύει ότι το άρθρο 36 ΕΚ αναθέτει στο Συμβούλιο να καθορίζει το μέτρο κατά το οποίο πρέπει να εφαρμόζονται οι κοινοτικοί κανόνες ανταγωνισμού επί της παραγωγής και της εμπορίας γεωργικών προϊόντων, ώστε να λαμβάνεται υπόψη η ειδική κατάσταση των αγορών αυτών των προϊόντων, εντούτοις η διάταξη αυτή θέτει την αρχή της εφαρμογής των κοινοτικών κανόνων περί ανταγωνισμού στον γεωργικό τομέα.

Ως εισάγον εξαίρεση, το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 26, που προβλέπει ότι το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ δεν εφαρμόζεται στις συμφωνίες, αποφάσεις και πρακτικές που είναι απαραίτητες για την πραγματοποίηση των στόχων της κοινής γεωργικής πολιτικής, πρέπει να ερμηνεύεται περιοριστικά. Περαιτέρω, αυτή η διάταξη εφαρμόζεται μόνον αν η επίμαχη συμφωνία ευνοεί την επίτευξη όλων των σκοπών του άρθρου 33 ΕΚ, δεκτού γενομένου ότι, δεδομένου ότι οι σκοποί αυτοί είναι ενίοτε αντίθετοι μεταξύ τους, η Επιτροπή μπορεί να προσπαθεί να τους συμβιβάσει. Τέλος, για την εφαρμογή της εξαίρεσης αυτής, τα μέτρα μπορούν να θεωρηθούν αναγκαία για την υλοποίηση των σκοπών της κοινής γεωργικής πολιτικής μόνον αν είναι αναλογικά.

(βλ. σκέψεις 197-199, 208)

8. Ο σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας σε κάθε διαδικασία που μπορεί να καταλήξει στην επιβολή κυρώσεων, ιδίως δε προστίμων, συνιστά θεμελιώδη αρχή του κοινοτικού δικαίου, η οποία πρέπει να τηρείται ακόμη και αν πρόκειται για διαδικασία διοικητικού χαρακτήρα. Κατ’ εφαρμογήν της αρχής αυτής, η ανακοίνωση αιτιάσεων συνιστά ουσιώδη διαδικαστική εγγύηση. Η ανακοίνωση αυτή των αιτιάσεων πρέπει να αναφέρει σαφώς όλα τα ουσιώδη στοιχεία στα οποία στηρίζεται η Επιτροπή στο στάδιο αυτό της διαδικασίας.

Η Επιτροπή, αν αναφέρει ρητώς, με την ανακοίνωση αιτιάσεων, ότι πρόκειται να εξετάσει αν πρέπει να επιβάλει πρόστιμα στις οικείες επιχειρήσεις και αν αναφέρει τα κύρια πραγματικά και νομικά στοιχεία που μπορούν να επισύρουν πρόστιμο, όπως είναι η σοβαρότητα και η διάρκεια της υποτιθεμένης παραβάσεως και το γεγονός ότι αυτή διεπράχθη «εκ προθέσεως ή εξ αμελείας», πληροί την υποχρέωσή της σεβασμού του δικαιώματος ακροάσεως των επιχειρήσεων. Η Επιτροπή, ενεργώντας έτσι, παρέχει στις επιχειρήσεις τα αναγκαία στοιχεία για να αμυνθούν όχι μόνον έναντι της διαπιστώσεως της παραβάσεως, αλλά και έναντι της επιβολής προστίμου.

Η παροχή στοιχείων με την ανακοίνωση αιτιάσεων σχετικά με το ύψος των προστίμων των οποίων μελετάται η επιβολή, πριν παρασχεθεί στις επιχειρήσεις η δυνατότητα να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους επί των αιτιάσεων που ελήφθησαν υπόψη κατ’ αυτών, θα προδίκαζε κατά τρόπον ανάρμοστο την απόφαση της Επιτροπής. Κατά μείζονα λόγο, το να θιγεί, με την ανακοίνωση αιτιάσεων, το ζήτημα της τηρήσεως του ανωτάτου ορίου του 10 % κατά την ενδεχόμενη με την τελική απόφαση επιβολή του προστίμου θα προδίκαζε επίσης κατά τρόπο ανάρμοστο την απόφαση.

(βλ. σκέψεις 217-218, 222)

9. Όταν η Επιτροπή επιβάλλει πρόστιμο σε μια επιμέρους επιχείρηση που διέπραξε παράβαση, δεν οφείλει οπωσδήποτε, ελλείψει ειδικών περιστάσεων, να αιτιολογήσει ρητώς την τήρηση του ανωτάτου ορίου του 10 % του κύκλου εργασιών της εν λόγω επιχείρησης. Η επιχείρηση αυτή πρέπει να γνωρίζει τόσο την ύπαρξη του εν λόγω νομίμου ορίου όσο και το συγκεκριμένο ποσό του κύκλου εργασιών της και μπορεί, συνεπώς, να εκτιμήσει, έστω και αν δεν υπάρχει καμία δικαιολογία στην απόφαση περί επιβολής κυρώσεως, αν υπήρξε ή όχι υπέρβαση του ανωτάτου ορίου του 10 % κατά την επιβολή του προστίμου.

Αντιθέτως, όταν η Επιτροπή επιβάλλει κύρωση σε ένωση επιχειρήσεων και ελέγχει την τήρηση του νομίμου ανωτάτου ορίου του 10 % του κύκλου εργασιών βάσει του αθροίσματος του κύκλου εργασιών που έχουν πραγματοποιήσει το σύνολο ή μέρος των μελών της ένωσης αυτής, πρέπει να το αναφέρει ρητώς στην απόφασή της και πρέπει να εκθέτει τους λόγους που δικαιολογούν τη συνεκτίμηση των κύκλων εργασιών των μελών. Αν δεν υπάρξει τέτοια αιτιολογία, οι ενδιαφερόμενοι δεν θα είναι σε θέση να γνωρίσουν τη δικαιολόγηση της αποφάσεως αυτής και δεν θα μπορούν να προβούν ορθώς στον έλεγχο της τηρήσεως εν προκειμένω του νομίμου ανωτάτου ορίου.

(βλ. σκέψεις 238-239)

10. Οι κατευθυντήριες γραμμές για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, μολονότι δεν συνιστούν τη νομική βάση της αποφάσεως περί επιβολής προστίμου σε επιχειρηματία, δεδομένου ότι η απόφαση αυτή στηρίζεται στον κανονισμό 17, καθορίζουν, κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο, τη μέθοδο που επέβαλε στον εαυτό της η Επιτροπή για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων. Κατά συνέπεια, υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ της αποφάσεως αυτής και των κατευθυντηρίων γραμμών, οπότε μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ενστάσεως ελλείψεως νομιμότητας.

(βλ. σκέψη 250)

11. Οι συμπράξεις που αφορούν τις τιμές ή τη στεγανοποίηση των αγορών συνιστούν εκ φύσεως πολύ σοβαρές παραβάσεις. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή, εκθέτοντας στο σημείο 1 A των κατευθυντηρίων γραμμών για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, ότι τα είδη αυτά των παραβάσεων πρέπει να θεωρούνται πολύ σοβαρές παραβάσεις, για τις οποίες προβλέπεται αρχικό ποσό 20 εκατομμυρίων ευρώ, δεν παραβίασε την αρχή της αναλογικότητας.

Εν πάση περιπτώσει, δεδομένου ότι τα κατ’ αποκοπήν ποσά που προβλέπονται από τις κατευθυντήριες γραμμές είναι απλώς ενδεικτικά, δεν μπορεί να προκύπτει εντεύθεν παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας.

(βλ. σκέψεις 252-253)

12. Το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, ορίζοντας ότι η Επιτροπή μπορεί να επιβάλλει πρόστιμα ποσού το πολύ μέχρι 10 % του κύκλου εργασιών που έχει πραγματοποιήσει κατά την προηγούμενη εταιρική χρήση εκάστη των επιχειρήσεων που μετέσχε στην παράβαση, απαιτεί μόνο να μειώνεται το πρόστιμο που τελικά θα επιβληθεί σε μια επιχείρηση σε περίπτωση που υπερβαίνει το 10 % του κύκλου εργασιών της, ανεξάρτητα από τις ενδιάμεσες πράξεις υπολογισμού που αποσκοπούν στη συνεκτίμηση της σοβαρότητας και της διάρκειας της παραβάσεως. Κατά συνέπεια, το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 δεν απαγορεύει στην Επιτροπή να αναφέρεται, κατά τον υπολογισμό της, σε ένα ενδιάμεσο ποσό που υπερβαίνει το 10 % του κύκλου εργασιών της εμπλεκομένης επιχειρήσεως, εφόσον το ποσόν του προστίμου που τελικά επιβάλλεται στην επιχείρηση αυτή δεν υπερβαίνει αυτό το ανώτατο όριο. Το αυτό ισχύει και για το ανώτατο ποσό του ενός εκατομμυρίου ευρώ που διαλαμβάνεται στην ίδια διάταξη.

(βλ. σκέψη 255)

13. Υπό το φως του σημείου 1 B των κατευθυντηρίων γραμμών για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, που προβλέπει ότι η διάρκεια της παραβάσεως μπορεί να συνεπάγεται τον καθορισμό ενδεχομένως ενός επιπλέον ποσού προστίμου, σε σχέση με αυτό που καθορίσθηκε βάσει της σοβαρότητας, προκύπτει ότι η πολύ σύντομη διάρκεια της παραβάσεως, ήτοι διάρκεια μικρότερη του έτους, δικαιολογεί απλώς το να μην προστεθεί κανένα επιπλέον ποσό στο ποσό που καθορίστηκε με βάση τη σοβαρότητα της παραβάσεως. Το γεγονός ότι μια παράβαση ήταν πολύ μικρής διάρκειας δεν μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να θέσει εν αμφιβόλω την ύπαρξη παραβάσεως του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ.

(βλ. σκέψεις 134, 257-258)

14. Συνιστούν επιβαρυντικές περιστάσεις, δυνάμενες να ληφθούν υπόψη από την Επιτροπή για την αύξηση προστίμου επιβληθέντος βάσει του άρθρου 81 ΕΚ, η μυστική συνέχιση μιας συμφωνίας ακόμη και μετά την εκ μέρους της Επιτροπής υπόδειξη στις επιχειρήσεις ή ενώσεις επιχειρήσεων που μετέχουν στη συμφωνία να θέσουν τέρμα σε αυτήν, καθώς και η χρήση βίας για να αναγκαστεί ένα μέρος να προσχωρήσει σε μια συμφωνία ή για να εξασφαλιστεί η εφαρμογή της.

(βλ. σκέψεις 271, 278-289)

15. Το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 δεν απαγορεύει στην Επιτροπή να επιβάλει πρόστιμα μεγαλύτερα του ενός εκατομμυρίου ευρώ σε ενώσεις που ισχυρίζονται ότι δεν πραγματοποιούν κύκλο εργασιών. Από τη χρήση του γενικού όρου «παράβαση» στο άρθρο 15, παράγραφος 2, καθόσον ο όρος αυτός καλύπτει αδιακρίτως τις συμφωνίες, τις εναρμονισμένες πρακτικές και τις αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων, προκύπτει ότι τα ανώτατα όρια που προβλέπει η διάταξη αυτή εφαρμόζονται κατά τον ίδιο τρόπο στις συμφωνίες και στις εναρμονισμένες πρακτικές, καθώς και στις αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων. Αν μια ένωση επιχειρήσεων δεν ασκεί ιδία οικονομική δραστηριότητα ή αν από τον κύκλο εργασιών της δεν προκύπτει η επιρροή που η ένωση αυτή μπορεί να ασκήσει στην αγορά, η Επιτροπή μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να λάβει υπόψη τον κύκλο εργασιών των μελών της ενώσεως αυτής για τον υπολογισμό του ανωτάτου ποσού του προστίμου που προστίμου που μπορεί να της επιβάλλει.

Μολονότι, στη διάταξη αυτή, η μόνη ρητή αναφορά στον κύκλο εργασιών της επιχειρήσεως αφορά το ανώτατο όριο ενός προστίμου που υπερβαίνει το ένα εκατομμύριο ευρώ, οι κατευθυντήριες γραμμές για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, που η Επιτροπή επέβαλε στον εαυτό της, καθορίζουν, στο σημείο 5, στοιχείο α΄, ότι το τελικό αποτέλεσμα του υπολογισμού του προστίμου βάσει της περιγραφείσας στα σημεία 1 έως 3 μεθόδου δεν μπορεί «σε καμία περίπτωση» να υπερβαίνει το 10 % του παγκόσμιου κύκλου εργασιών των επιχειρήσεων, όπως προβλέπει το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17. Το ανώτατο όριο του 10 % του κύκλου εργασιών πρέπει, επομένως, να εφαρμόζεται ακόμη και στην περίπτωση του καθορισμού προστίμων ποσού κατωτέρου του ενός εκατομμυρίου ευρώ.

Περαιτέρω, το ανώτατο όριο του 10 % του κύκλου εργασιών πρέπει να υπολογίζεται σε σχέση με τον κύκλο εργασιών που πραγματοποίησε καθεμία από τις επιχειρήσεις που μετέσχον στις συμφωνίες και εναρμονισμένες πρακτικές ή το σύνολο των επιχειρήσεων που είναι μέλη των ενώσεων επιχειρήσεων, τουλάχιστον όταν, σύμφωνα με τους εσωτερικούς κανόνες της, η ένωση μπορεί να δεσμεύσει τα μέλη της. Η δυνατότητα αυτή συνεκτιμήσεως, συναφώς, του κύκλου εργασιών του συνόλου των επιχειρήσεων μελών μιας ενώσεως δικαιολογείται καθόσον, κατά τον καθορισμό του ύψους των προστίμων, μπορεί μεταξύ άλλων να ληφθεί υπόψη η επιρροή που η επιχείρηση άσκησε στην αγορά, για παράδειγμα λόγω του μεγέθους της και της οικονομικής ισχύος της, σε σχέση με τα οποία παρέχει ενδείξεις ο κύκλος εργασιών της επιχειρήσεως, καθώς και το αποτρεπτικό αποτέλεσμα που πρέπει να έχουν τα πρόστιμα αυτά. Η επιρροή όμως που άσκησε στην αγορά μια ένωση επιχειρήσεων δεν εξαρτάται από τον ίδιο κύκλο εργασιών, από τον οποίο δεν προκύπτει ούτε το μέγεθός της ούτε η οικονομική ισχύς της, αλλά από τον κύκλο εργασιών των μελών της που συνιστά μια ένδειξη όσον αφορά το μέγεθος και την οικονομική ισχύ της.

Ωστόσο, δεν αποκλείεται, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, να μπορεί να ληφθεί υπόψη ο κύκλος εργασιών των μελών μιας ενώσεως έστω και αν αυτή δεν διαθέτει, τυπικά, την εξουσία να δεσμεύει τα μέλη της, λόγω ελλείψεως εσωτερικών κανόνων που της αναγνωρίζουν μια τέτοια ικανότητα. Σε διαφορετική περίπτωση, θα μπορούσε να διακυβευτεί η δυνατότητα της Επιτροπής να επιβάλλει πρόστιμα καταλλήλου ποσού για τις επίμαχες παραβάσεις, στον βαθμό που σε ενώσεις με πολύ μικρό κύκλο εργασιών, οι οποίες όμως έχουν ως μέλη, έστω και αν δεν μπορούν να τις δεσμεύσουν τυπικώς, μεγάλο αριθμό επιχειρήσεων οι οποίες, συνολικά, πραγματοποιούν σημαντικό κύκλο εργασιών, θα μπορούσαν να επιβληθούν ως κυρώσεις μόνο μικρά πρόστιμα, έστω και αν οι διαπραχθείσες από αυτές παραβάσεις μπορούσαν να ασκήσουν σημαντική επιρροή στις σχετικές αγορές. Το γεγονός αυτό θα ήταν επιπλέον αντίθετο προς την ανάγκη διασφαλίσεως του αποτρεπτικού αποτελέσματος των κυρώσεων κατά των παραβάσεων των κοινοτικών κανόνων του ανταγωνισμού.

Επομένως, η συνεκτίμηση του αθροίσματος των κύκλων εργασιών των μελών της οικείας ένωσης μπορεί να δικαιολογηθεί από άλλες ειδικές περιστάσεις, πέραν της ύπαρξης εσωτερικών κανόνων που επιτρέπουν στην ένωση αυτή να δεσμεύει τα μέλη της. Πρόκειται, ειδικότερα, για τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η παράβαση την οποία διέπραξε μία ένωση αφορά τις δραστηριότητες των μελών της και οι αντίθετες προς τον ανταγωνισμό επίμαχες πρακτικές εκτελούνται άμεσα από την ένωση προς όφελος των μελών της και σε συνεργασία με αυτά, καθόσον η ένωση δεν έχει αντικειμενικά συμφέροντα αυτοτελή σε σχέση με αυτά των μελών της. Μολονότι, σε ορισμένες από τις περιπτώσεις αυτές, η Επιτροπή μπορεί ενδεχομένως, πέραν της επιβολής κυρώσεων στην οικεία ένωση, να επιβάλει ατομικά πρόστιμα σε καθεμία από τις επιχειρήσεις μέλη, τούτο μπορεί να αποβεί ιδιαίτερα δυσχερές, αν όχι αδύνατο, όταν ο αριθμός των επιχειρήσεων αυτών είναι πολύ μεγάλος.

Στις περιπτώσεις αυτές, εν πάση περιπτώσει, η δυνατότητα αυτή συνεκτιμήσεως των κύκλων εργασιών των βασικών μελών των ενώσεων επιχειρήσεων πρέπει ωστόσο να περιορίζεται, κατ’ αρχήν, σε όσα από τα μέλη τους εδραστηριοποιούντο στις αγορές που επηρεάζονταν από τις παραβάσεις για τις οποίες επιβλήθηκαν κυρώσεις με την προσβαλλόμενη απόφαση.

Εν τέλει, το να λαμβάνεται υπόψη ο κύκλος εργασιών των μελών μιας ενώσεως επιχειρήσεων για τον καθορισμό του ανωτάτου ορίου του 10 % δεν σημαίνει ότι επιβλήθηκε στα μέλη αυτά πρόστιμο ούτε ακόμη, αυτό καθεαυτό, ότι η εν λόγω ένωση έχει την υποχρέωση να μετακυλίσει στα μέλη της το βάρος του προστίμου.

(βλ. σκέψεις 313-314, 317-319, 325, 343)

16. Η αρχή non bis in idem συνιστά γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου την τήρηση της οποίας εξασφαλίζει ο κοινοτικός δικαστής. Στον τομέα του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, η αρχή αυτή απαγορεύει στην Επιτροπή να καταδικάσει ή να διώξει μια επιχείρηση εκ νέου για αντίθετη προς τον ανταγωνισμό συμπεριφορά για την οποία της έχει επιβληθεί κύρωση ή για την οποία κρίθηκε ότι δεν έχει ευθύνη με προηγούμενη απόφαση της Επιτροπής η οποία δεν είναι πλέον δεκτική προσφυγής. Η εφαρμογή της αρχής non bis in idem εξαρτάται από την τριπλή προϋπόθεση της ταυτότητας των πραγματικών περιστατικών, της ταυτότητας του παραβάτη και της ταυτότητας του προστατευομένου εννόμου συμφέροντος. Η αρχή αυτή απαγορεύει συνεπώς την επιβολή πλειόνων κυρώσεων στο ίδιο πρόσωπο για την ίδια παράνομη συμπεριφορά προς προστασία του ιδίου εννόμου αγαθού. Αντιθέτως, δεν απαγορεύει την επιβολή κυρώσεων για το ίδιο γεγονός στις διάφορες ενώσεις επιχειρήσεων που μετέσχον, λόγω της συμμετοχής στην παράβαση και του βαθμού ευθύνης εκάστης εξ αυτών, έστω και αν ορισμένες από αυτές αποτελούν μέλη των λοιπών.

(βλ. σκέψεις 340-344)

17. Ναι μεν η Επιτροπή διαθέτει εξουσία εκτίμησης κατά τον καθορισμό του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται ως κύρωση για την παράβαση των κοινοτικών κανόνων του ανταγωνισμού, πλην όμως το Πρωτοδικείο εκδίδει, βάσει του άρθρου 17 του κανονισμού 17, απόφαση βάσει αρμοδιότητας πλήρους δικαιοδοσίας κατά την έννοια του άρθρου 229 ΕΚ, επί των προσφυγών που ασκήθηκαν κατά των αποφάσεων με τις οποίες η Επιτροπή καθόρισε ένα πρόστιμο και μπορεί, κατά συνέπεια, να ακυρώσει, να μειώσει ή να αυξήσει το επιβληθέν πρόστιμο. Δυνάμει αυτής της αρμοδιότητας πλήρους δικαιοδοσίας, το Πρωτοδικείο μπορεί, μεταξύ άλλων, να τροποποιήσει το ύψος της μείωσης του προστίμου στην οποία προέβη η Επιτροπή υπέρ επιχειρήσεως ή ενώσεως επιχειρήσεων βάσει των περιστάσεων που προβλέπει το σημείο 5, στοιχείο β΄, των κατευθυντηρίων γραμμών για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, της Συνθήκης ΕΚΑΧ.

(βλ. σκέψεις 352, 355-361)

ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟΥ (πρώτο τμήμα)

της 13ης Δεκεμβρίου 2006 ( )

«Ανταγωνισμός – Άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ – Βόειο κρέας – Αναστολή των εισαγωγών – Καθορισμός συνδικαλιστικής κλίμακας τιμών – Κανονισμός 26 – Ένωση επιχειρήσεων – Περιορισμός ανταγωνισμού – Συνδικαλιστική δράση – Επηρεασμός του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό του ύψους των προστίμων – Αρχή της αναλογικότητας – Σοβαρότητα και διάρκεια της παραβάσεως – Επιβαρυντικές και ελαφρυντικές περιστάσεις – Μη σώρευση των κυρώσεων – Δικαιώματα άμυνας»

Στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις T‑217/03 και T‑245/03,

Fédération nationale de la coopération bétail et viande (FNCBV), με έδρα το Παρίσι (Γαλλία), εκπροσωπούμενη από τους R. Collin, M. Ponsard και N. Decker, δικηγόρους,

προσφεύγουσα στην υπόθεση T-217/03,

Fédération nationale des syndicats d’exploitants agricoles (FNSEA), με έδρα το Παρίσι,

Fédération nationale bovine (FNB), με έδρα το Παρίσι,

Fédération nationale des producteurs de lait (FNPL), με έδρα το Παρίσι,

Jeunes agriculteurs (JA), με έδρα το Παρίσι,

εκπροσωπούμενες από τους B. Neouze και V. Ledoux, δικηγόρους,

προσφεύγουσες στην υπόθεση T‑245/03,

υποστηριζόμενες από τη

Γαλλική Δημοκρατία, εκπροσωπούμενη αρχικώς από τους G. de Bergues, F. Million και R. Abraham, στη συνέχεια δε από τους M. de Bergues, E. Belliard και S. Ramet,

παρεμβαίνουσα,

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενης από τους P. Oliver, A. Bouquet και O. Beynet,

καθής,

που έχει ως αντικείμενο, κυρίως, αιτήματα ακυρώσεως της αποφάσεως 2003/600/ΕΚ της Επιτροπής, της 2ας Απριλίου 2003, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 81 [ΕΚ] (Υπόθεση COMP/C.38.279/F3 – Γαλλικό βόειο κρέας) (ΕΕ L 209, σ. 12), και, επικουρικώς, αίτημα ακυρώσεως ή μειώσεως των προστίμων που επιβλήθηκαν με την απόφαση αυτή,

ΤΟ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ (πρώτο τμήμα),

συγκείμενο από τους R. García-Valdecasas, πρόεδρο, J. D. Cooke και I. Labucka, δικαστές,

γραμματέας: E. Coulon

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 17ης Μαΐου 2006,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Νομικό πλαίσιο

1 Το άρθρο 1 του κανονισμού 26, της 4ης Απριλίου 1962, περί εφαρμογής ορισμένων κανόνων ανταγωνισμού στην παραγωγή και την εμπορία γεωργικών προϊόντων (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/001, σ. 35), προβλέπει ότι τα άρθρα [81] ΕΚ έως [86] ΕΚ, καθώς και οι διατάξεις εφαρμογής τους εφαρμόζονται σε όλες τις συμφωνίες, αποφάσεις και πρακτικές που αναφέρονται στο άρθρο [81], παράγραφος 1, ΕΚ και στο άρθρο [82] ΕΚ, σχετικά με την παραγωγή ή την εμπορία των απαριθμούμενων στο παράρτημα [Ι] της Συνθήκης ΕΚ προϊόντων, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται τα ζώντα ζώα, καθώς και τα κρέατα και τα βρώσιμα παραπροϊόντα σφαγείων, υπό την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου του 2.

2 Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού ορίζει τα εξής:

«Το άρθρο [81], παράγραφος 1, [ΕΚ] δεν εφαρμόζεται στις συμφωνίες, αποφάσεις και πρακτικές που αναφέρονται στο προηγούμενο άρθρο και αποτελούν αναπόσπαστο μέρος μιας εθνικής οργανώσεως αγοράς ή είναι απαραίτητες για την πραγματοποίηση των αναφερομένων στο άρθρο [33 ΕΚ] στόχων. Δεν εφαρμόζεται ιδίως σε συμφωνίες, αποφάσεις και πρακτικές παραγωγών, ενώσεων παραγωγών ή ενώσεων των ενώσεων αυτών ενός μόνο κράτους μέλους κατά το μέτρο που, χωρίς να συνεπάγονται την υποχρέωση εφαρμογής καθορισμένης τιμής, αφορούν την παραγωγή ή την πώληση γεωργικών προϊόντων ή την χρήση κοινών εγκαταστάσεων αποθηκεύσεως, επεξεργασίας ή μεταποιήσεως γεωργικών προϊόντων, εκτός αν η Επιτροπή διαπιστώνει ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο αποκλείεται ο ανταγωνισμός ή ότι διακυβεύονται οι στόχοι του άρθρου [33 ΕΚ].»

Το ιστορικό της διαφοράς

3 Η προσφεύγουσα στην υπόθεση Τ-217/03, η Fédération nationale de la coopération bétail et viande (FNCBV), περιλαμβάνει 300 συνεταιριστικές ομάδες παραγωγών των τομέων εκτροφής βοοειδών, χοίρων και προβάτων και τριάντα περίπου ομάδες ή επιχειρήσεις σφαγής και μεταποίησης κρεάτων στη Γαλλία.

4 Οι προσφεύγουσες στην υπόθεση Τ-245/03, ήτοι η Fédération nationale des syndicats d’exploitants agricoles (FNSEA), η Fédération nationale bovine (FNB), η Fédération nationale des producteurs de lait (FNPL) και οι Jeunes agriculteurs (JA), αποτελούν συνδικαλιστικές οργανώσεις διεπόμενες από το γαλλικό δίκαιο. Η FNSEA αποτελεί την κύρια γαλλική γεωργική συνδικαλιστική οργάνωση. Ως προς την οριζόντια γεωγραφική οργάνωσή της, η FNSEA αποτελείται από τοπικά συνδικάτα, που ανήκουν σε ομοσπονδίες ή ενώσεις συνδικάτων κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων σε επίπεδο νομού (FDSEA ή UDSEA). Οι ομοσπονδίες συντονίζουν, σε κάθε περιφέρεια, τη δράση των FDSEA και των UDSEA. Η FNSEA περιλαμβάνει, εξάλλου, 33 εξειδικευμένες ενώσεις, που αντιπροσωπεύουν τα συμφέροντα του κάθε είδους παραγωγής, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται η FNB και η FNPL. Τέλος, οι JA αντιπροσωπεύουν τους γεωργούς ηλικίας κάτω των 35 ετών. Για να γίνει κανείς μέλος του τοπικού κέντρου των JA, πρέπει να συμμετέχει επίσης στο τοπικό συνδικάτο της FDSEA ή της UDSEA.

I – Η δεύτερη κρίση που αποκαλείται «της τρελής αγελάδας»

5 Τον Οκτώβριο του 2000, ανακαλύφθηκαν σε διάφορα κράτη μέλη νέα κρούσματα σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας των βοοειδών, η οποία αποκαλείται «ασθένεια της τρελής αγελάδας». Παράλληλα, το ζωικό κεφάλαιο προβάτων στο Ηνωμένο Βασίλειο επλήγη από κρούσματα αφθώδους πυρετού. Λόγω της κατάστασης αυτής, οι καταναλωτές έχασαν την εμπιστοσύνη τους, οπότε επηρεάστηκε η κατανάλωση κρέατος εν γένει στην Ευρώπη και προκλήθηκε νέα κρίση στον τομέα του βοείόυ κρέατος. Συγκεκριμένα, υπήρξε μεγάλη πτώση της κατανάλωσης του βοείου κρέατος, ιδιαίτερα στη Γαλλία, καθώς και σημαντική μείωση των ποσοτήτων που εισάγονταν στη Γαλλία ή που εξάγονταν από τη χώρα αυτή. Ομοίως, οι τιμές παραγωγής των χονδρών βοοειδών σημείωσαν σημαντική πτώση στη Γαλλία, ενώ οι τιμές τελικής κατανάλωσης παρέμειναν σχετικά σταθερές.

6 Προκειμένου να αντιμετωπίσουν την κρίση αυτή, τα κοινοτικά όργανα έλαβαν μια σειρά μέτρων. Έτσι, διευρύνθηκε το πεδίο εφαρμογής των μηχανισμών παρεμβάσεως, προκειμένου να αποσυρθούν από την αγορά ορισμένες ποσότητες βοοειδών για να σταθεροποιηθεί η προσφορά σε σχέση με τη ζήτηση, και τέθηκαν σε εφαρμογή ένα σύστημα αγορών ζώντων ζώων, καθώς και ένας μηχανισμός αγορών, μέσω διαγωνισμών, σφαγείων και ημιμορίων σφαγείων (αποκαλούμενος «ειδικό σύστημα αγορών»). Επιπλέον, η Επιτροπή επέτρεψε σε διάφορα κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων και στη Γαλλία, να χορηγήσουν επιδοτήσεις στον τομέα των βοοειδών.

7 Οι Γάλλοι όμως γεωργοί θεώρησαν τα μέτρα αυτά ανεπαρκή. Τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 2001, οι σχέσεις μεταξύ κτηνοτρόφων και σφαγέων ήσαν ιδιαίτερα τεταμένες στη Γαλλία. Έτσι, ομάδες κτηνοτρόφων σταματούσαν παράνομα φορτηγά οχήματα για να εξακριβώσουν την προέλευση των κρεάτων που μετέφεραν και προέβησαν σε αποκλεισμούς σφαγείων. Οι ενέργειες αυτές κατέληξαν σε ορισμένες περιπτώσεις σε καταστροφές υλικού και κρεάτων. Για να άρουν τον αποκλεισμό των σφαγείων, οι κτηνοτρόφοι που διαδήλωναν απαίτησαν την ανάληψη δεσμεύσεων εκ μέρους των σφαγέων, ιδίως την αναστολή των εισαγωγών και την εφαρμογή μιας λεγόμενης «συνδικαλιστικής» κλίμακας τιμών.

II – Η σύναψη των επίδικων συμφωνιών και η διοικητική διαδικασία ενώπιον της Επιτροπής

8 Τον Οκτώβριο του 2001, πραγματοποιήθηκαν συναντήσεις μεταξύ των ομοσπονδιών που εκπροσωπούν τους εκτροφείς βοοειδών (που αποτελούν τις προσφεύγουσες στην υπόθεση Τ-245/03) και των ομοσπονδιών που εκπροσωπούν τους σφαγείς [ήτοι της Fédération nationale de l’industrie et des commerces en gros des viandes (FNICGV) και της προσφεύγουσας στην υπόθεση Τ-217/03]. Κατόπιν μιας συναντήσεως της 24ης Οκτωβρίου 2001, που οργανώθηκε μετά από αίτηση του Γάλλου Υπουργού Γεωργίας, συνήφθη μια συμφωνία («Συμφωνία των ομοσπονδιών των κτηνοτρόφων και των σφαγέων σχετικά με την κλίμακα ελάχιστων τιμών στην είσοδο του σφαγείου των αγελάδων που έχουν αποσυρθεί από την παραγωγή») μεταξύ των έξι αυτών ομοσπονδιών, ήτοι της FNSEA, της FNB, της FNPL, των JA, της FNCBV και της FNICGV.

9 Η συμφωνία αυτή περιείχε δύο σκέλη. Το πρώτο αφορούσε την «ανάληψη δέσμευσης για προσωρινή αναστολή των εισαγωγών», που δεν έκανε καμία διάκριση μεταξύ των διαφόρων ειδών βοείου κρέατος. Το δεύτερο συνίστατο στην ανάληψη «δέσμευσης εφαρμογής της κλίμακας των τιμών αγοράς στην είσοδο του σφαγείου για τις αποσυρθείσες (από την παραγωγή) αγελάδες» (ήτοι τις αγελάδες που προορίζονται είτε για αναπαραγωγή είτε για παραγωγή γάλακτος), της οποίας οι λεπτομέρειες ορίζονταν στη συμφωνία. Έτσι, η εν λόγω συμφωνία περιείχε έναν κατάλογο τιμών ανά χιλιόγραμμο σφαγίου για ορισμένες κατηγορίες αγελάδων και τον τρόπο υπολογισμού της τιμής που έπρεπε να εφαρμοστεί για άλλες κατηγορίες, σε συνάρτηση ιδίως με την ειδική τιμή αγοράς που ορίζουν οι κοινοτικές αρχές. Η συμφωνία επρόκειτο να τεθεί σε ισχύ στις 29 Οκτωβρίου 2001 και να εφαρμοστεί μέχρι τα τέλη του Νοεμβρίου 2001.

10 Στις 30 Οκτωβρίου 2001, η Επιτροπή απέστειλε στις γαλλικές αρχές επιστολή ζητώντας πληροφορίες σχετικά με τη συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001.

11 Στις 31 Οκτωβρίου 2001, οι προσφεύγουσες στην υπόθεση Τ-245/03 και η FNICGV συναντήθηκαν στο Rungis (Γαλλία), με πρωτοβουλία της τελευταίας αυτής. Οι εν λόγω ομοσπονδίες κατέληγαν στην ακόλουθη συμβιβαστική λύση (στο εξής: πρωτόκολλο του Rungis):

«Συνάντηση σχετικά με το κρέας εισαγωγής

31 Οκτωβρίου 2001 − Rungis

Οι γαλλικές επιχειρήσεις που ειδικεύονται στον τομέα εισαγωγών-εξαγωγών συναντήθηκαν με τις ομοσπονδίες παραγωγών (FNSEA, FNB, FNPL και [JA]) που έχουν υπογράψει την εθνική διεπαγγελματική συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001.

[...]

Βεβαιώνουν εκ νέου την επιτακτική ανάγκη νέας εξισορρόπησης της προσφοράς και της ζήτησης [...].

Στην άνευ προηγουμένου κατάσταση κρίσης που βιώνουν οι παραγωγοί, οι εκπρόσωποι των κτηνοτρόφων ζητούν έντονα από τους εισαγωγείς-εξαγωγείς να συνειδητοποιήσουν τη σοβαρότητα της κρίσης.

Αντίστοιχα, οι εισαγωγείς-εξαγωγείς δεσμεύονται να επιδείξουν αλληλεγγύη.»

12 Στις 9 Νοεμβρίου 2001, οι γαλλικές αρχές απάντησαν στην από 30 Οκτωβρίου 2001 αίτηση παροχής πληροφοριών της Επιτροπής.

13 Στις 9 Νοεμβρίου 2001, η Επιτροπή απέστειλε επίσης στις προσφεύγουσες στην υπόθεση Τ-245/03, καθώς και στην FNICGV, αίτηση παροχής πληροφοριών, βάσει του άρθρου 11 του κανονισμού 17 του Συμβουλίου, της 6ης Φεβρουαρίου 1962, πρώτου κανονισμού εφαρμογής των άρθρων [81] και [82] της Συνθήκης (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 25). Δεδομένου ότι η Επιτροπή δεν γνώριζε ακόμα ότι η προσφεύγουσα στην υπόθεση Τ-217/03 είχε και αυτή υπογράψει τη συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001, η τελευταία αυτή δεν ήταν αποδέκτης της ως άνω αιτήσεως παροχής πληροφοριών. Οι εν λόγω πέντε ομοσπονδίες απάντησαν στην ως άνω αίτηση στις 15 και στις 23 Νοεμβρίου 2001.

14 Στις 19 Νοεμβρίου 2001, ο πρόεδρος της FNICGV πληροφόρησε τον πρόεδρο της FNSEA ότι ήταν υποχρεωμένος να επισπεύσει στις 19 Νοεμβρίου την ημερομηνία λήξεως της εφαρμογής της συμφωνίας, που αρχικά προβλεπόταν για τις 30 Νοεμβρίου 2001.

15 Στις 26 Νοεμβρίου 2001, η Επιτροπή απέστειλε προειδοποιητική επιστολή στις έξι ομοσπονδίες που είχαν υπογράψει τη συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001, αναφέροντας ότι τα περιστατικά τα οποία γνώριζε συνιστούσαν παράβαση των κοινοτικών κανόνων του ανταγωνισμού και καλώντας τες να της υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους το αργότερο στις 30 Νοεμβρίου 2001. Με την επιστολή αυτή, η Επιτροπή ανέφερε ότι «αν δεν υποβάλλονταν ικανοποιητικές προτάσεις εντός της προθεσμίας αυτής, προετίθετο να κινήσει διαδικασία για να διαπιστωθούν οι παραβάσεις αυτές και να διαταχθεί ο τερματισμός τους αν είχε παραταθεί η συμφωνία και για να επιβάλει ενδεχομένως πρόστιμα». Οι ομοσπονδίες απάντησαν στην Επιτροπή διευκρινίζοντας ότι η συμφωνία θα έληγε στις 30 Νοεμβρίου 2001 και ότι δεν θα παρατεινόταν.

16 Στις 17 Δεκεμβρίου 2001, η Επιτροπή διενήργησε ελέγχους στις εγκαταστάσεις της FNSEA και της FNB στο Παρίσι, βάσει του άρθρου 14, παράγραφος 3, του κανονισμού 17, καθώς και στις εγκαταστάσεις της FNICGV στην πόλη αυτή, βάσει του άρθρου 14, παράγραφος 2, του κανονισμού αυτού.

17 Στις 24 Ιουνίου 2002, η Επιτροπή απέστειλε ανακοίνωση αιτιάσεων στις έξι ομοσπονδίες. Οι ομοσπονδίες αυτές υπέβαλαν τις γραπτές παρατηρήσεις τους μεταξύ της 23ης Σεπτεμβρίου και της 4ης Οκτωβρίου 2002. Η ακρόαση των ομοσπονδιών πραγματοποιήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 2002.

18 Στις 10 Ιανουαρίου 2003, η Επιτροπή απέστειλε στις προσφεύγουσες αίτηση παροχής πληροφοριών κατά την έννοια του άρθρου 11 του κανονισμού 17. Τους ζήτησε, μεταξύ άλλων, να της γνωστοποιήσουν, για τα έτη 2001 και 2002, το συνολικό ποσόν και την κατανομή ανά προέλευση των εσόδων κάθε ομοσπονδίας και τους ισολογισμούς τους, καθώς και, για το τελευταίο διαθέσιμο οικονομικό έτος, τον (ολικό και συνδεόμενο με την παραγωγή ή τη σφαγή βοοειδών) κύκλο εργασιών των άμεσων ή/και έμμεσων μελών τους. Οι προσφεύγουσες απάντησαν στην αίτηση αυτή με επιστολές της 22ας, της 24ης, της 27ης και της 30ής Ιανουαρίου 2003.

III – Η προσβαλλόμενη απόφαση

19 Στις 2 Απριλίου 2003, η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση 2003/600/ΕΚ, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 81 [ΕΚ] (Υπόθεση COMP/C.38.279/F3 – Γαλλικό βόειο κρέας) (ΕΕ L 209, σ. 12, στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση), της οποίας αποδέκτες είναι οι προσφεύγουσες και η FNICGV.

20 Σύμφωνα με την απόφαση αυτή, οι εν λόγω ομοσπονδίες παρέβησαν το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ, λόγω του ότι συνήψαν, στις 24 Οκτωβρίου 2001, γραπτή συμφωνία με σκοπό τον καθορισμό της ελάχιστης τιμής αγοράς ορισμένων κατηγοριών βοοειδών και την αναστολή των εισαγωγών βοείου κρέατος στη Γαλλία, καθώς και λόγω του ότι συνήψαν, μεταξύ τελών Νοεμβρίου και αρχών Δεκεμβρίου 2001, προφορική συμφωνία με τους ίδιους στόχους, η οποία εφαρμόζεται από τότε που έληξε η ως άνω γραπτή συμφωνία.

21 Με τις αιτιολογικές σκέψεις 135 έως 149 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή απέκλεισε την εφαρμογή εν προκειμένω της εξαιρέσεως του κανονισμού 26 υπέρ ορισμένων δραστηριοτήτων συνδεομένων με την παραγωγή και την εμπορία γεωργικών προϊόντων, θεωρώντας ότι η συμφωνία δεν ήταν αναγκαία για την επίτευξη των σκοπών της κοινής γεωργικής πολιτικής, που προβλέπεται στο άρθρο 33 ΕΚ. Επιπλέον, η επίδικη συμφωνία δεν περιλαμβάνεται μεταξύ των μέσων που προβλέπει ο κανονισμός (ΕΚ) 1254/1999 του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1999, περί κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα του βοείου κρέατος (ΕΕ L 160, σ. 21), ή τα σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού αυτού νομοθετήματα. Τέλος, τα ληφθέντα μέτρα δεν είναι ανάλογα προς τους επιδιωκόμενους σκοπούς.

22 Κατά την προσβαλλόμενη απόφαση, η παράβαση άρχισε στις 24 Οκτωβρίου 2001 και διήρκεσε, τουλάχιστον, μέχρι τις 11 Ιανουαρίου 2002, ημερομηνία λήξης της τελευταίας τοπικής συμφωνίας που συνήφθη κατ’ εφαρμογήν της δέσμευσης που ανελήφθη σε εθνικό επίπεδο και της οποίας έλαβε γνώση η Επιτροπή.

23 Λόγω της φύσης της και της γεωγραφικής εκτάσεως της σχετικής αγοράς, η παράβαση χαρακτηρίστηκε ως πολύ σοβαρή. Η Επιτροπή, για να καθορίσει τον βαθμό ευθύνης κάθε ομοσπονδίας, έλαβε υπόψη της τη σχέση μεταξύ των ετήσιων εισφορών που εισπράττει η κύρια γεωργική ομοσπονδία, ήτοι η FNSEA, και του ποσού των εισφορών που εισπράττει εκάστη των λοιπών ομοσπονδιών. Δεδομένου ότι η παράβαση ήταν μικρής διάρκειας, η Επιτροπή δεν προσαύξησε σχετικώς το βασικό ποσόν.

24 Εν συνεχεία, η Επιτροπή έλαβε υπόψη, έναντι των προσφευγουσών, διάφορες επιβαρυντικές περιστάσεις:

– αύξησε κατά 30 % το ύψος των προστίμων που επέβαλε στην FNSEA, στους JA και στην FNB, λόγω του ότι τα μέλη τους χρησιμοποίησαν βία προκειμένου να εξαναγκάσουν τις ομοσπονδίες των σφαγέων να υιοθετήσουν τη συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001,

– έλαβε υπόψη έναντι όλων των προσφευγουσών την επιβαρυντική περίσταση της μυστικής παρατάσεως της συμφωνίας μετά την από 26 Νοεμβρίου 2001 προειδοποιητική επιστολή της και τους επέβαλε προσαύξηση 20%,

– έλαβε υπόψη τον βασικό ρόλο της FNB κατά την προετοιμασία και τη διάπραξη της παραβάσεως, προσαυξάνοντας κατά 30 % το πρόστιμο που επέβαλε στην ομοσπονδία αυτή.

25 Περαιτέρω, η Επιτροπή έλαβε υπόψη διάφορες ελαφρυντικές περιστάσεις:

– δεδομένου ότι η FNPL είχε παθητικό ρόλο και ακολούθησε τις καταστάσεις, η Επιτροπή μείωσε κατά 30 % το ύψος του προστίμου της,

– όσον αφορά την προσφεύγουσα στην υπόθεση Τ-217/03, η Επιτροπή έλαβε υπόψη, καταρχάς, την έντονη παρέμβαση του Γάλλου Υπουργού Γεωργίας υπέρ της σύναψης της συμφωνίας (μείωση κατά 30 %) και, δεύτερον, τις παράνομες ενέργειες των γεωργών με σκοπό τον αποκλεισμό των εγκαταστάσεων των μελών τους (νέα μείωση κατά 30 %).

26 Επιπλέον, σύμφωνα με το σημείο 5, στοιχείο β΄, των κατευθυντηρίων γραμμών για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, της Συνθήκης ΕΚΑΧ (ΕΕ 1998, C 9, σ. 3, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές), η Επιτροπή έλαβε υπόψη τις ελαφρυντικές περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, ιδίως το οικονομικό πλαίσιο που χαρακτηριζόταν από την κρίση του τομέα, και μείωσε κατά 60 % το ύψος των προστίμων που προκύπτουν από την εφαρμογή των προαναφερθεισών προσαυξήσεων και μειώσεων.

27 Το διατακτικό της προσβαλλομένης αποφάσεως περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τις ακόλουθες διατάξεις:

«Άρθρο 1

Η [FNSEA], η [FNB], η [FNPL], οι [JA], η [FNICGV] και η [FNCBV] παρέβησαν το άρθρο 81 παράγραφος 1, [ΕΚ] με το να συνάψουν, στις 24 Οκτωβρίου 2001, συμφωνία η οποία είχε ως αντικείμενο την αναστολή των εισαγωγών βοείου κρέατος στην Γαλλία και τον καθορισμό ελάχιστης τιμής για ορισμένες κατηγορίες ζώων, καθώς και με το να συνάψουν προφορικά συμφωνία με παρόμοιο σκοπό στα τέλη Νοεμβρίου και τις αρχές Δεκεμβρίου 2001.

Η παράβαση άρχισε στις 24 Οκτωβρίου 2001 και παρήγε αποτελέσματα τουλάχιστον έως τις 11 Ιανουαρίου 2002.

Άρθρο 2

Οι ομοσπονδίες που μνημονεύονται στο άρθρο 1 οφείλουν να τερματίσουν πάραυτα την εν λόγω παράβαση, εφόσον δεν το έχουν ήδη πράξει. Στο εξής θα απόσχουν από κάθε συμφωνία ή εναρμονισμένη πρακτική η οποία δύναται να έχει τους ίδιους ή παρόμοιους με την παράβαση στόχους και αποτελέσματα.

Άρθρο 3

Επιβάλλονται τα εξής πρόστιμα:

– FNSEA: 12 εκατομμύρια ευρώ,

– FNB: 1,44 εκατομμύρια ευρώ,

– JA: 600 000 ευρώ,

– FNPL: 1,44 εκατομμύρια ευρώ,

– FNICGV: 720 000 ευρώ,

– FNCBV: 480 000 ευρώ.»

Διαδικασία και αιτήματα των διαδίκων

28 Με δικόγραφα που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 19 και 20 Ιουνίου 2003, οι προσφεύγουσες άσκησαν τις υπό κρίση προσφυγές.

29 Με δικόγραφο που κατέθεσε στις 7 Ιουλίου 2003, η FNICGV άσκησε επίσης προσφυγή με αντικείμενο, κυρίως, αίτημα κυρώσεως του προστίμου που της επιβλήθηκε με την προσβαλλόμενη απόφαση και, επικουρικώς, αίτημα μειώσεως του προστίμου αυτού (υπόθεση Τ-252/03). Με διάταξη της 9ης Νοεμβρίου 2004, το Πρωτοδικείο απέρριψε την προσφυγή της FNICGV ως απαράδεκτη.

30 Με χωριστές αιτήσεις που κατατέθηκαν στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 2 και στις 11 Ιουλίου 2003, οι προσφεύγουσες ζήτησαν τη λήψη προσωρινών μέτρων προκειμένου να απαλλαγούν πλήρως ή μερικώς από την υποχρέωση συστάσεως τραπεζικών εγγυήσεων, που επιβλήθηκε ως προϋπόθεση για τη μη άμεση είσπραξη του ποσού των προστίμων που επιβλήθηκαν με την προσβαλλόμενη απόφαση.

31 Στις 7 Οκτωβρίου 2003, η Γαλλική Δημοκρατία υπέβαλε, για αμφότερες τις υποθέσεις, αίτηση παρεμβάσεως υπέρ των προσφευγουσών. Με διατάξεις της 6ης Νοεμβρίου 2003, ο πρόεδρος του πρώτου τμήματος του Πρωτοδικείου επέτρεψε την παρέμβαση αυτή. Στις 23 Δεκεμβρίου 2003, η Γαλλική Δημοκρατία κατέθεσε υπομνήματα παρεμβάσεως.

32 Με διατάξεις του Προέδρου του Πρωτοδικείου της 21ης Ιανουαρίου 2004, ανεστάλη η υποχρέωση των προσφευγουσών –πλην της FNPL, η οποία δεν είχε υποβάλει σχετική αίτηση– να συστήσουν υπέρ της Επιτροπής τραπεζικές εγγυήσεις προκειμένου να αποφύγουν την άμεση είσπραξη των προστίμων, επί ορισμένη περίοδο και υπό την επιφύλαξη ορισμένων προϋποθέσεων.

33 Το Πρωτοδικείο, λαμβάνοντας μέτρα οργανώσεως της διαδικασίας, κάλεσε, στις 21 Φεβρουαρίου, στις 8 και στις 9 Μαρτίου 2006, τους διαδίκους να προσκομίσουν ορισμένα έγγραφα και να απαντήσουν σε ορισμένες ερωτήσεις. Οι διάδικοι ανταποκρίθηκαν εμπροθέσμως στις αιτήσεις αυτές.

34 Κατόπιν εκθέσεως του εισηγητή δικαστή, το Πρωτοδικείο (πρώτο τμήμα) αποφάσισε να προχωρήσει στη προφορική διαδικασία.

35 Με διάταξη της 3ης Απριλίου 2006, ο πρόεδρος του πρώτου τμήματος του Πρωτοδικείου διέταξε, αφού άκουσε τους διαδίκους, τη συνεκδίκαση των υποθέσεων T‑217/03 και T‑245/03.

36 Οι διάδικοι αγόρευσαν και απάντησαν στις ερωτήσεις που τους έθεσε το Πρωτοδικείο κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 17ης Μαΐου 2006.

37 Οι προσφεύγουσες ζητούν από το Πρωτοδικείο:

– κυρίως, να ακυρώσει την προσβαλλόμενη απόφαση,

– επικουρικώς, να ακυρώσει τα πρόστιμα που τους επιβλήθηκαν με την προσβαλλόμενη απόφαση ή, επικουρικότερον, να μειώσει τα πρόστιμά τους,

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

38 Η Γαλλική Δημοκρατία, παρεμβαίνουσα υπέρ των προσφευγουσών, ζητεί από το Πρωτοδικείο:

– να ακυρώσει την προσβαλλόμενη απόφαση,

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

39 Η Επιτροπή ζητεί από το Πρωτοδικείο:

– να απορρίψει τις προσφυγές,

– να καταδικάσει τις προσφεύγουσες στα δικαστικά έξοδα.

40 Με επιστολές της 19ης και της 22ας Μαΐου 2006, οι προσφεύγουσες διαβίβασαν στο Πρωτοδικείο έγγραφα περιλαμβανόμενα στον διοικητικό φάκελο της Επιτροπής, τα οποία δεν είχαν κοινοποιηθεί προηγουμένως στο σύνολό τους στο Πρωτοδικείο. Με διάταξη της 7ης Ιουλίου 2006, το Πρωτοδικείο αποφάσισε να επαναλάβει την προφορική διαδικασία, σύμφωνα με το άρθρο 62 του Κανονισμού Διαδικασίας.

41 Μετά από ακρόαση των διαδίκων, το Πρωτοδικείο έλαβε ένα μέτρο οργανώσεως της διαδικασίας, σύμφωνα με το άρθρο 64 του Κανονισμού Διαδικασίας, συνιστάμενο στην τοποθέτηση στη δικογραφία των εγγράφων που κατέθεσαν οι προσφεύγουσες στις 19 και στις 22 Μαΐου 2006. Με επιστολή της 2ας Αυγούστου 2006, η Επιτροπή υπέβαλε παρατηρήσεις επί των εν λόγω εγγράφων.

42 Η προφορική διαδικασία περατώθηκε εν συνεχεία στις 2 Σεπτεμβρίου 2006.

Επί της ουσίας

43 Οι προσφεύγουσες ζητούν, κυρίως, την ακύρωση της προσβαλλομένης αποφάσεως. Επικουρικώς, ζητούν την ακύρωση ή τη μείωση των προστίμων που τους επιβλήθηκαν με την εν λόγω απόφαση.

I – Επί των αιτημάτων περί ακυρώσεως της προσβαλλομένης αποφάσεως

44 Οι προσφεύγουσες προβάλλουν πέντε λόγους προς στήριξη των αιτημάτων τους περί ακυρώσεως της προσβαλλομένης αποφάσεως. Ο πρώτος λόγος αντλείται από πρόδηλες πλάνες εκτιμήσεως και από πλάνες περί το δίκαιο κατά την εκτίμηση των προϋποθέσεων που απαιτούνται για την εφαρμογή του άρθρου 1, παράγραφος 1, ΕΚ. Ο δεύτερος λόγος αντλείται από πρόδηλες πλάνες εκτιμήσεως και από πλάνες περί το δίκαιο κατά τον καθορισμό του εύρους και της διάρκειας της παραβάσεως. Ο τρίτος λόγος αντλείται από τη μη εφαρμογή στην επίδικη συμφωνία της εξαιρέσεως που προβλέπει ο κανονισμός 26. Ο τέταρτος λόγος αντλείται από την προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας. Τέλος, ο πέμπτος λόγος αντλείται από την παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως.

Επί του πρώτου λόγου, που αντλείται από πρόδηλες πλάνες εκτιμήσεως και από πλάνες περί το δίκαιο κατά την εκτίμηση των προϋποθέσεων που απαιτούνται για την εφαρμογή του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ

45 Οι προσφεύγουσες δεν αρνούνται τη σύναψη της συμφωνίας της 24ης Οκτωβρίου 2001, αλλ’ αμφισβητούν το ότι η συμφωνία αυτή συνιστά παράβαση του άρθρου 81, παράγραφος 2, ΕΚ. Συγκεκριμένα, οι προσφεύγουσες στην υπόθεση Τ-245/03 επικρίνουν τον εκ μέρους της Επιτροπής χαρακτηρισμό τους ως ενώσεων επιχειρήσεων, κατά την έννοια της διατάξεως αυτής, και ισχυρίζονται ότι η Επιτροπή με την προσβαλλόμενη απόφαση τους περιόρισε την άσκηση της συνδικαλιστικής ελευθερίας. Επιπλέον, η προσφεύγουσα στην υπόθεση T‑217/03 ισχυρίζεται ότι η επίμαχη συμφωνία δεν επηρέασε σημαντικά το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Τέλος, σε αμφότερες τις υποθέσεις, οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η επίδικη συμφωνία δεν συνεπαγόταν περιορισμό του ανταγωνισμού.

1. Επί του χαρακτηρισμού των προσφευγουσών ως ενώσεων επιχειρήσεων

Επιχειρήματα των διαδίκων

46 Οι προσφεύγουσες στην υπόθεση T‑245/03 υποστηρίζουν, πρώτον, ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως και παρέβη το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ, θεωρώντας ότι αυτές συνιστούσαν ενώσεις επιχειρήσεων. Ισχυρίζονται ότι, ακόμη και αν ληφθούν υπόψη οι δύο κατώτερες βαθμίδες των πυραμιδοειδών ιεραρχικών οργανώσεών τους (ήτοι οι κατά νομό ομοσπονδίες και τα τοπικά συνδικάτα), τα μέλη τους δεν είναι επιχειρήσεις, αλλά γεωργικές ομοσπονδίες ή συνδικάτα. Ομοίως, ούτε τα μέλη των τοπικών συνδικάτων μπορούν να εξομοιωθούν με επιχειρήσεις, καθόσον το κριτήριο για να προσχωρήσει κανείς στα τοπικά συνδικάτα δεν είναι να αποτελεί γεωργική επιχείρηση, δεδομένου ότι η προσχώρηση αυτή δεν συνδέεται ούτε με την ιδιότητα του επικεφαλής εκμετάλλευσης σε περίπτωση ατομικής εκμετάλλευσης (εφόσον μπορεί να προσχωρήσει και ο σύζυγος του κατόχου της εκμετάλλευσης) ούτε με την ιδιότητα του εκπροσώπου του νομικού προσώπου σε περίπτωση εκμετάλλευσης υπό μορφή εταιρίας (καθόσον έκαστος των εταίρων αποφασίζει ατομικώς αν θα προσχωρήσει ή όχι στο τοπικό συνδικάτο). Οι προσφεύγουσες φρονούν, δεύτερον, ότι η Επιτροπή δεν αιτιολόγησε επαρκώς, στην προσβαλλόμενη απόφαση, τον χαρακτηρισμό τους ως ενώσεων επιχειρήσεων. Ειδικότερα, δεν απάντησε στις παρατηρήσεις που υπέβαλε συναφώς η FNSEA κατά τη διοικητική διαδικασία.

47 Η Επιτροπή παρατηρεί, πρώτον, ότι, για να καθοριστεί αν οι προσφεύγουσες αποτελούν ενώσεις επιχειρήσεων, πρέπει να καθοριστεί ποια είναι τελικώς τα μέλη τους. Εν προκειμένω όμως, πρόκειται για κατόχους γεωργικών εκμεταλλεύσεων, οι οποίες αναμφίβολα αποτελούν επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 81 ΕΚ. Η Επιτροπή υποστηρίζει, δεύτερον, ότι η προσβαλλόμενη απόφαση εκθέτει λεπτομερώς τους λόγους για τους οποίους κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι προσφεύγουσες συνιστούσαν ενώσεις επιχειρήσεων κατά την έννοια της διατάξεως αυτής.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

48 Πρέπει να τονιστεί καταρχάς ότι η προσφεύγουσα στην υπόθεση Τ-217/03 δεν αμφισβητεί ότι η συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001 συνιστά, καθόσον την αφορά, συμφωνία μεταξύ ενώσεων επιχειρήσεων κατά την έννοια του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ. Αντιθέτως, οι προσφεύγουσες στην υπόθεση Τ-245/03 εμμένουν στο ότι δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ενώσεις επιχειρήσεων κατά την έννοια της διατάξεως αυτής. Υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι ούτε τα άμεσα ούτε τα έμμεσα μέλη τους είναι επιχειρήσεις.

49 Το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ εφαρμόζεται στις ενώσεις στον βαθμό που η δραστηριότητά τους ή η δραστηριότητα των επιχειρήσεων που είναι μέλη τους αποσκοπεί στην παραγωγή των αποτελεσμάτων που η διάταξη αυτή επιχειρεί να καταστείλει (απόφαση του Δικαστηρίου της 29ης Οκτωβρίου 1980, 209/78 έως 215/78 και 218/78, Van Landewyck κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1980/ΙΙΙ, σ. 207). Λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της διατάξεως αυτής, η έννοια της ενώσεως επιχειρήσεων πρέπει να ερμηνεύεται ως δυνάμενη να περιλάβει επίσης ενώσεις αποτελούμενες από ενώσεις επιχειρήσεων (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση του Πρωτοδικείου της 26ης Ιανουαρίου 2005, Τ-193/02, Piau κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. II‑209, σκέψη 69· βλ., επίσης, κατ’ αναλογία, απόφαση του Πρωτοδικείου της 11ης Μαρτίου 1999, Τ-136/94, Eurofer κατά Επιτροπής, Συλλογή 1999, σ. II‑263, σκέψη 9).

50 Εν προκειμένω, οι προσφεύγουσες συνήψαν τις επίδικες συμφωνίες προς το συμφέρον και εξ ονόματος, όχι των άμεσων μελών τους, τα οποία πράγματι είναι γεωργικές ομοσπονδίες ή συνδικάτα, αλλά των κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων που αποτελούν τα βασικά μέλη των τελευταίων αυτών. Έτσι, η συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001, που τιτλοφορείται «Συμφωνία των ομοσπονδιών των κτηνοτρόφων και των σφαγέων», συνήφθη από τις «ομοσπονδίες που εκπροσωπούν τους κτηνοτρόφους», «με σκοπό τη δημιουργία προοπτικών νέων σχέσεων στον τομέα για μια δίκαιη και θεμιτή αμοιβή του συνόλου των παραγόντων της, των κτηνοτρόφων και των επιχειρήσεων». Ομοίως, το πρωτόκολλο του Rungis αναφέρεται ρητώς στις «ομοσπονδίες παραγωγών». Πρέπει συνεπώς να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η Επιτροπή εδικαιούτο να λάβει υπόψη τα έμμεσα ή βασικά μέλη των προσφευγουσών στην υπόθεση Τ-245/03, ήτοι τους κατόχους γεωργικών εκμεταλλεύσεων, προκειμένου να εκτιμήσει αν οι ομοσπονδίες αυτές συνιστούσαν ενώσεις επιχειρήσεων κατά την έννοια του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ.

51 Πρέπει συνεπώς να εξεταστεί αν η Επιτροπή ορθώς θεώρησε ότι οι κάτοχοι γεωργικών εκμεταλλεύσεων, που είναι βασικά ή έμμεσα μέλη των προσφευγουσών αυτών, μπορούσαν να θεωρηθούν επιχειρήσεις προκειμένου να εφαρμοστεί το άρθρο 81 ΕΚ.

52 Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, η έννοια της «επιχειρήσεως» καλύπτει κάθε φορέα που ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς που τον διέπει, και τον τρόπο της χρηματοδοτήσεώς του (απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Δεκεμβρίου 1997, C-55/96, Job Centre, Συλλογή 1997, σ. I-7119, σκέψη 21). Συνιστά οικονομική δραστηριότητα κάθε δραστηριότητα διαθέσεως αγαθών ή παροχής υπηρεσιών σε συγκεκριμένη αγορά (απόφαση του Πρωτοδικείου της 30ής Μαρτίου 2000, T‑513/93, Consiglio Nazionale degli Spedizionieri Doganali κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. II‑1807, σκέψη 36).

53 Η δραστηριότητα όμως των κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων, των γεωργών ή των κτηνοτρόφων έχει βεβαίως οικονομικό χαρακτήρα. Συγκεκριμένα, τα ως άνω πρόσωπα ασκούν δραστηριότητα παραγωγής αγαθών τα οποία προσφέρουν προς πώληση έναντι αμοιβής. Οι κάτοχοι γεωργικών εκμεταλλεύσεων συνιστούν, κατά συνέπεια, επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ.

54 Επομένως, τα συνδικάτα στα οποία ανήκουν και τα οποία τους εκπροσωπούν, καθώς και οι ομοσπονδίες στις οποίες ανήκουν τα συνδικάτα αυτά, μπορούν να χαρακτηριστούν ενώσεις επιχειρήσεων προκειμένου να εφαρμοστεί η διάταξη αυτή.

55 Το συμπέρασμα αυτό δεν μπορεί να αναιρεθεί από το γεγονός ότι τα τοπικά συνδικάτα μπορούν αν έχουν ως μέλη και τους συζύγους κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Πρώτον, είναι πιθανόν οι σύζυγοι των γεωργών ή των κτηνοτρόφων που είναι μέλη τοπικού γεωργικού συνδικάτου να μετέχουν επίσης στις εργασίες της οικογενειακής εκμεταλλεύσεως. Δεύτερον, εν πάση περιπτώσει, το γεγονός και μόνον ότι μια ένωση επιχειρήσεων μπορεί να έχει ως μέλη και πρόσωπα ή φορείς που δεν μπορούν να χαρακτηριστούν επιχειρήσεις δεν αρκεί για να εξαλειφθεί ο χαρακτήρας αυτός της ενώσεως κατά την έννοια του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ. Ομοίως, πρέπει να απορριφθεί το επιχείρημα των προσφευγουσών που αντλείται από το ότι, στην περίπτωση εκμεταλλεύσεως υπό μορφή εταιρίας, στο συνδικάτο δεν προσχωρεί η εταιρία μέσω του εκπροσώπου της, αλλά έκαστος των εταίρων. Συγκεκριμένα, όπως προαναφέρθηκε (βλ. σκέψη 52 ανωτέρω), αυτό που έχει σημασία για τον χαρακτηρισμό της «επιχειρήσεως» δεν αποτελεί η νομική μορφή ή η μορφή της εκμεταλλεύσεως, αλλά η δραστηριότητα της εκμεταλλεύσεως αυτής ή των προσώπων που μετέχουν σ’ αυτήν.

56 Τέλος, πρέπει να απορριφθεί επίσης η αιτίαση που αντλείται από την προβαλλόμενη παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως, για τον λόγο, κατ’ ουσίαν, ότι η Επιτροπή δεν απάντησε, με την προσβαλλόμενη απόφαση, στις παρατηρήσεις που υπέβαλε η FNSEA κατά τη διοικητική διαδικασία κατά του χαρακτηρισμού της ως ενώσεως επιχειρήσεων.

57 Πρέπει να υπομνησθεί ότι, ναι μεν, δυνάμει του άρθρου 253 ΕΚ, η Επιτροπή οφείλει να αιτιολογεί τα πραγματικά και νομικά στοιχεία από τα οποία εξαρτάται η κατά νόμο δικαιολόγηση της αποφάσεως και τις εκτιμήσεις που την οδήγησαν στη λήψη της αποφάσεώς αυτής, πλην όμως δεν υποχρεούται να συζητά όλα τα πραγματικά και νομικά ζητήματα που τέθηκαν κατά τη διοικητική διαδικασία (απόφαση του Πρωτοδικείου της 20ης Απριλίου 1999, T‑305/94 έως T‑307/94, T‑313/94 έως T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 και T‑335/94, Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1999, σ. II‑931, σκέψη 388).

58 Εν προκειμένω, η προσβαλλόμενη απόφαση εκθέτει συνοπτικώς τη θέση της FNSEA ότι δεν αποτελεί ούτε επιχείρηση ούτε ένωση επιχειρήσεων, αλλά επαγγελματικό συνδικάτο, καθώς και τα συναφή επιχειρήματα της FNPL και των JA (βλ. αιτιολογική σκέψη 97, δεύτερη περίπτωση, αιτιολογική σκέψη 98 και αιτιολογική σκέψη 99, δεύτερη περίπτωση, της προσβαλλομένης αποφάσεως). Τα επιχειρήματα αυτά απορρίφθηκαν λεπτομερώς με την προσβαλλόμενη απόφαση. Έτσι, εξηγήθηκε ότι οι προσφεύγουσες εκπροσωπούν γεωργούς, που ασκούν δραστηριότητα παραγωγής αγαθών τα οποία προσφέρουν προς πώληση, και ότι ο κανονισμός 26 δεν θα είχε νόημα αν οι γεωργοί δεν ήσαν και επιχειρήσεις (αιτιολογική σκέψη 105 της προσβαλλομένης αποφάσεως), ότι το γεγονός ότι οι προσφεύγουσες έχουν τη μορφή επαγγελματικών συνδικαλιστικών οργανώσεων κατά την έννοια του γαλλικού εργατικού κώδικα ουδόλως επηρεάζει την ιδιότητά τους ως ενώσεων επιχειρήσεων (αιτιολογικές σκέψεις 110 και 111 της προσβαλλομένης αποφάσεως), ότι η συνδικαλιστική δραστηριότητά τους δεν τους παρέχει το δικαίωμα να παραβαίνουν τους κανόνες ανταγωνισμού και ότι σε παρόμοιες οργανώσεις έχουν επιβληθεί κυρώσεις από το γαλλικό Συμβούλιο Ανταγωνισμού (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 112 έως 114 της προσβαλλομένης αποφάσεως). Τέλος, η προσβαλλόμενη απόφαση υπενθυμίζει επίσης τη σχετική με τη λήψη αποφάσεων πρακτική της Επιτροπής και τη σχετική νομολογία (αιτιολογικές σκέψεις 104 και 116 της προσβαλλομένης αποφάσεως).

59 Κατόπιν των προεκτεθέντων, πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η Επιτροπή αιτιολόγησε επαρκώς, με την προσβαλλόμενη απόφαση, τον χαρακτηρισμό των προσφευγουσών ως ενώσεων επιχειρήσεων.

60 Κατά συνέπεια, η αιτίαση αυτή πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό της.

2. Επί του ότι δεν υπήρξε σημαντικός επηρεασμός του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών

Επιχειρήματα των διαδίκων

61 Η προσφεύγουσα στην υπόθεση Τ-217/03 υποστηρίζει ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι η επίδικη συμφωνία επηρέαζε σημαντικά το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Ισχυρίζεται ότι το σκέλος της εν λόγω συμφωνίας που αφορούσε την αναστολή των εισαγωγών τέθηκε αμέσως εν αμφιβόλω από το πρωτόκολλο του Rungis και ότι, εν πάση περιπτώσει, δεν εισήγε σχεδόν καθόλου βοοειδή και συνεπώς ουδόλως την αφορούσε το σκέλος αυτό. Συγκεκριμένα, μέλη της ήσαν συνεταιρισμοί κτηνοτρόφων που έχουν θυγατρικές εταιρίες σφαγής, οι δε συνεταιρισμοί αυτοί συλλέγουν και διαθέτουν στο εμπόριο σχεδόν αποκλειστικά την παραγωγή βοοειδών των μελών τους. Επιπλέον, η Επιτροπή δεν μπορούσε να περιοριστεί για τη θεμελίωση του επηρεασμού αυτού του εμπορίου σε μια ανάλυση των δυνητικών αποτελεσμάτων της συμφωνίας, αλλά έπρεπε να εξετάσει τα πραγματικά αποτελέσματά της. Μια ανάλυση όμως της εξελίξεως της αγοράς κατά τη σχετική περίοδο δεν αποδεικνύει ότι η συμφωνία είχε αποτελέσματα επί των ροών των εισαγωγών. Όσον αφορά τις κατώτατες τιμές αγοράς, η προσφεύγουσα παρατηρεί ότι η συμφωνία παρέμεινε σε ισχύ επί ένα περίπου μήνα και υποστηρίζει ότι η σύντομη αυτή διάρκεια είχε ως αποτέλεσμα να μην έχει καθόλου αποτελέσματα στις εισαγωγές προς τη Γαλλία.

62 Η Επιτροπή εμμένει στο ότι μια συμφωνία με αντικείμενο τον περιορισμό των εισαγωγών μπορεί εκ φύσεως να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Ισχυρίζεται επίσης ότι η συμφωνία περί των τιμών μπορούσε επίσης να επηρεάσει το ενδοκοινοτικό εμπόριο.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

63 Το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ εφαρμόζεται μόνο στις συμφωνίες που μπορούν να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Μια συμφωνία μεταξύ επιχειρήσεων, για να μπορεί να επηρεάσει το ενδοκοινοτικό εμπόριο, πρέπει, βάσει ενός συνόλου νομικών ή πραγματικών στοιχείων, να παρέχει τη δυνατότητα να συναχθεί με αρκετή βεβαιότητα ότι μπορεί να ασκήσει άμεση ή έμμεση, πραγματική ή δυνητική, επιρροή στα εμπορικά ρεύματα μεταξύ κρατών μελών, κατά τρόπο που θα μπορούσε να βλάψει την επίτευξη των στόχων μιας ενιαίας αγοράς μεταξύ κρατών μελών (απόφαση του Δικαστηρίου της 29ης Απριλίου 2004, C‑359/01 P, British Sugar κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. I‑4933, σκέψη 27, και απόφαση του Πρωτοδικείου της 22ας Οκτωβρίου 1997, Τ-213/95 και Τ-18/96, SCK και FNK κατά Επιτροπής, Συλλογή 1997, σ. II‑1739, σκέψη 175).

64 Εν προκειμένω, η συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001 περιείχε δέσμευση προσωρινής αναστολής των εισαγωγών βοείου κρέατος στη Γαλλία. Όπως τονίζει η προσβαλλόμενη απόφαση, η Γαλλία αποτελεί έναν από τους κύριους εισαγωγείς βοείου κρέατος στην Κοινότητα. Η πλειονότητα των εισαγωγών αυτών (το 95 % περίπου) προέρχονται, επιπλέον, από άλλα κράτη μέλη (αιτιολογική σκέψη 11 της προσβαλλομένης αποφάσεως). Επομένως, η επίδικη συμφωνία μπορούσε οπωσδήποτε να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών.

65 Το συμπέρασμα αυτό δεν μπορεί να αναιρεθεί από το επιχείρημα της προσφεύγουσας ότι αυτό το σκέλος «Εισαγωγές» της συμφωνίας της 24ης Οκτωβρίου 2001 εγκαταλείφθηκε λίγες μόλις ημέρες αργότερα, με τη σύναψη του πρωτοκόλλου του Rungis στις 31 Οκτωβρίου 2001. Συγκεκριμένα, κάθε συμφωνία που πληροί τις προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της διατάξεως αυτής. Εν πάση περιπτώσει, όπως θα κριθεί εν συνεχεία (βλ. σκέψη 136 κατωτέρω), το πρωτόκολλο του Rungis, που τιτλοφορείται «Συνάντηση “Κρέας εισαγωγής”» αφορούσε ρητώς τις εισαγωγές και δεν συνεπαγόταν την πλήρη εγκατάλειψη των μέτρων αναστολής των εισαγωγών που αποφάσισαν οι προσφεύγουσες.

66 Πρέπει επίσης να απορριφθεί η θέση της προσφεύγουσας ότι δεν την αφορούσε το σκέλος «Εισαγωγές» της συμφωνίας, στον βαθμό που τα μέλη της δεν εισήγαν σχεδόν καθόλου βοοειδή. Σύμφωνα με τα αριθμητικά στοιχεία που προέβαλε η προσφεύγουσα, η εισαγωγική δραστηριότητα των μελών της αντιπροσωπεύει ένα ποσοστό στο σύνολο των εισαγωγών βοείου κρέατος στη Γαλλία το οποίο, αν και περιορισμένο, δεν είναι απολύτως αμελητέο (περίπου 1,5 % το 2001, ήτοι 3 865 τόνους). Η Επιτροπή υποστήριξε εξάλλου, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, χωρίς να αντικρουσθεί από την προσφεύγουσα, ότι τα μέλη της τελευταίας αυτής εισήγαγαν σημαντικότερες ποσότητες βοείου κρέατος κατά το παρελθόν (15 000 τόνους κατά το έτος που προηγήθηκε της ενάρξεως της κρίσεως). Πρέπει να τονισθεί επίσης ότι, ναι μεν οι συνεταιρισμοί που είναι μέλη της προσφεύγουσας συλλέγουν και διαθέτουν στο εμπόριο την παραγωγή βοοειδών των μελών τους, πλην όμως μπορούν επίσης, μέχρι του ορίου του 20 % του ετήσιου κύκλου εργασιών τους, να διαθέσουν στο εμπόριο την παραγωγή κτηνοτρόφων που δεν είναι μέλη τους. Τέλος, εν πάση περιπτώσει, δεδομένου ότι η παράβαση στην οποία μετέσχε η προσφεύγουσα μπορούσε να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, η Επιτροπή δεν όφειλε να αποδείξει ότι η επί μέρους συμμετοχή της προσφεύγουσας επηρέασε το ενδοκοινοτικό εμπόριο (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση του Πρωτοδικείου της 10ης Μαρτίου 1992, Τ-14/89, Montedipe κατά Επιτροπής, Συλλογή 1992, σ. II‑1155, σκέψη 254).

67 Επιπλέον, πρέπει να τονιστεί ότι, το σκέλος της επίδικης συμφωνίας που αφορούσε τον καθορισμό μιας κλίμακας ελάχιστων τιμών, αυτό και μόνο, μπορούσε να επηρεάσει το ενδοκοινοτικό εμπόριο. Συγκεκριμένα, οι περιοριστικές του ανταγωνισμού πρακτικές που καλύπτουν ολόκληρο το έδαφος ενός των κρατών μελών έχει εξ ορισμού ως αποτέλεσμα την παγίωση στεγανοποιήσεων της εθνικής αγοράς και τη συνακόλουθη παρακώλυση της οικονομικής αλληλοδιεισδύσεως που επιδιώκεται με τη Συνθήκη (προαναφερθείσα απόφαση SCK και FNK κατά Επιτροπής, σκέψη 179). Συναφώς, πρέπει να προσδιορισθεί, μεταξύ άλλων, η σχετική σημασία της συμπράξεως στην επίμαχη αγορά και στο οικονομικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η σύμπραξη. Εν προκειμένω, όμως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το ζωικό κεφάλαιο βοοειδών της Γαλλίας αντιπροσωπεύει άνω του 25 % του συνολικού ζωικού κεφαλαίου της Κοινότητας (αιτιολογική σκέψη 10 της προσβαλλομένης αποφάσεως). Τέλος, το Δικαστήριο έκρινε ότι, όταν πρόκειται για αγορά ανοικτή στις εισαγωγές, τα μέλη μιας εθνικής συμπράξεως τιμών μπορούν να διατηρήσουν το μερίδιό τους στην αγορά μόνον εφόσον προστατεύονται από τον ανταγωνισμό αλλοδαπών επιχειρήσεων (προπαρατεθείσα απόφαση British Sugar κατά Επιτροπής, σκέψη 28).

68 Τέλος, και αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της προσφεύγουσας, η Επιτροπή δεν είχε την υποχρέωση να αποδείξει ότι η επίδικη συμφωνία είχε στην πράξη αισθητή επιρροή στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Συγκεκριμένα, όπως αναφέρθηκε στη σκέψη 63 ανωτέρω, το μόνο που απαιτεί το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ είναι οι συμφωνίες και οι εναρμονισμένες πρακτικές που περιορίζουν τον ανταγωνισμό να είναι ικανές να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών (βλ., επίσης, προπαρατεθείσα απόφαση Montedipe κατά Επιτροπής, σκέψη 253).

69 Κατά συνέπεια, η αιτίαση αυτή πρέπει να απορριφθεί.

3. Επί της απουσίας περιορισμού του ανταγωνισμού

Επιχειρήματα των διαδίκων

70 Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι η επίδικη συμφωνία δεν περιορίζει τον ανταγωνισμό και, ως εκ τούτου, δεν ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ.

71 Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή πλανήθηκε θεωρώντας ότι η επίμαχη συμφωνία είχε αντικείμενο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό. Ισχυρίζονται ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να τους καταλογίσει το σκέλος «Εισαγωγές» της εν λόγω συμφωνίας και όφειλε να στηρίξει τη συλλογιστική της αποκλειστικά στον ενδεχόμενο περιορισμό του ανταγωνισμού όσον αφορά τις τιμές. Οι τιμές όμως της επίδικης κλίμακας καθορίστηκαν με βάση τις τιμές παρεμβάσεως που καθόρισε η ίδια η Επιτροπή στο πλαίσιο της κοινής οργάνωσης αγοράς (ΚΟΑ) στον τομέα του βοείου κρέατος, οι οποίες αποτελούσαν την αναφορά της αγοράς και ήσαν πολύ χαμηλές. Επιπλέον, η συμφωνία είχε πολύ περιορισμένα, αν όχι ανύπαρκτα, συγκεκριμένα αποτελέσματα, επί πολύ σύντομη περίοδο, χωρίς αντίκτυπο στις τιμές κατανάλωσης.

72 Οι προσφεύγουσες ισχυρίζονται επίσης ότι η συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001 αφορούσε αποκλειστικά μια συνιστώμενη ελάχιστη τιμή, της οποίας την τήρηση, επιπλέον, δεν μπορούσαν να επιβάλουν οι προσφεύγουσες στα μέλη τους. Δεδομένου όμως ότι επρόκειτο για κάθετη συμφωνία, ο καθορισμός συνιστώμενων τιμών δεν αποτελούσε, εξ ορισμού, περιορισμό του ανταγωνισμού. Συγκεκριμένα, το άρθρο 4, στοιχείο α΄, του κανονισμού (ΕΚ) 2790/1999 της Επιτροπής, της 22ας Δεκεμβρίου 1999, για την εφαρμογή του άρθρου 81, παράγραφος 3 [ΕΚ] σε ορισμένες κατηγορίες κάθετων συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών (ΕΕ L 336, σ. 21), απαγορεύει μόνο τον εκ μέρους του αγοραστή καθορισμό της τιμής μεταπώλησης, ενώ, εν προκειμένω, οι σφαγείς ήσαν ελεύθεροι να καθορίζουν τις τιμές που ζητούσαν από τη διανομή σε μεγάλη κλίμακα και στους χονδρεμπόρους. Τέλος, οι προσφεύγουσες τονίζουν τις ιδιομορφίες του γεωργικού τομέα, που δεν καθιστά δυνατή την επί μεγάλη διάρκεια ύπαρξη αυθόρμητης ισορροπίας μεταξύ της προσφοράς και της ζήτησης και ο οποίος έχει ανάγκη ρύθμισης με άλλα μέσα πέραν αυτών της αγοράς, καθόσον οι κανόνες του ανταγωνισμού δεν ισχύουν αυτοδικαίως. Προς στήριξη της επιχειρηματολογίας τους, οι προσφεύγουσες στην υπόθεση T‑245/03 προσαρτούν μια νομική γνωμοδότηση της 2ας Ιουνίου 2003.

73 Οι προσφεύγουσες παρατηρούν ότι, όταν η Επιτροπή εκτιμά έναν περιορισμό του ανταγωνισμού, πρέπει να λαμβάνει υπόψη το σύνολο του νομικού και οικονομικού πλαισίου στο οποίο συνήφθη η επίμαχη συμφωνία και υπενθυμίζουν ότι δεν εμπίπτουν στην απαγόρευση του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ όλες οι συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων που περιορίζουν την ελευθερία δράσης των μερών ή ενός εξ αυτών (απόφαση του Δικαστηρίου της 19ης Φεβρουαρίου 2002, C‑309/99, Wouters κ.λπ., Συλλογή 2002, σ. I‑1577, σκέψη 97). Μια συμφωνία που έχει ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού δεν εμπίπτει στην απαγόρευση αυτή αν καθιστά δυνατή την επίτευξη διαφορετικής φύσεως σκοπών, εφόσον τα εν λόγω περιοριστικά αποτελέσματα είναι αναγκαία για την επίτευξη αυτή και δεν εξαλείφουν κάθε ανταγωνισμό σε σημαντικό τμήμα της κοινής αγοράς. Η Επιτροπή θα έπρεπε συνεπώς να προβεί σε εμπεριστατωμένη και συγκεκριμένη ανάλυσης της φύσεως και του σκοπού της επίμαχης συμφωνίας, καθώς και των αποτελεσμάτων της, πράγμα το οποίο δεν έπραξε.

74 Οι προσφεύγουσες ισχυρίζονται επίσης ότι η Επιτροπή δεν εκτίμησε στον βαθμό που έπρεπε την ακραία κατάσταση κρίσης στην οποία βρίσκονταν οι Γάλλοι εκτροφείς μεγάλων βοοειδών κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών. Υπενθυμίζουν ότι οι τιμές των βοοειδών τα οποία αφορούσε η επίδικη συμφωνία είχαν μειωθεί το 2001, κατά μέσο όρο, μέχρι το χαμηλότερο επίπεδό τους από το 1980 και ότι οι τιμές που καταβάλλονταν στον παραγωγό μετά την αφαίρεση των εξόδων προσέγγισης είχαν καταστεί μικρότερες από τις τιμές κόστους, ακόμη και μετά την αφαίρεση των ληφθεισών ενισχύσεων. Η ευρωπαϊκή κατανάλωση βοοειδών είχε μειωθεί κατά 10 % περίπου το 2001, πράγμα που επηρέασε άμεσα τους Γάλλους κτηνοτρόφους, οι οποίοι κινδύνευαν με εξαφάνιση από την αγορά.

75 Οι προσφεύγουσες ισχυρίζονται επίσης ότι τα κοινοτικά μέτρα που ελήφθησαν διαδοχικά αποδείχθηκαν ανεπαρκή για την αντιμετώπιση της κρίσεως. Το καθεστώς της ειδικής τιμής της αγοράς, μεταξύ άλλων, εφαρμοζόταν μόνο κατά το στάδιο της εξόδου από το σφαγείο, ενώ το εισόδημα των παραγωγών το αφορούσε μόνο το στάδιο της εισόδου στο σφαγείο. Επομένως, ο αντίκτυπος στους παραγωγούς των μέτρων που έλαβε η Κοινότητα σχετικά με τις τιμές απαιτούσε κατ’ ανάγκη μια διεπαγγελματικού χαρακτήρα συμφωνία μεταξύ παραγωγών και σφαγέων.

76 Συναφώς, οι προσφεύγουσες στην υπόθεση T‑245/03 υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή θα έπρεπε να εξετάσει τη συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001 ως ρυθμιστική πράξη και παρατηρούν ότι στον γεωργικό τομέα στη Γαλλία υπάρχει κατά παράδοση από κοινού διαχείριση μεταξύ του κράτους και των συνδικαλιστικών ομοσπονδιών. Οι προσφεύγουσες απάντησαν στο ρητό και δημόσιο αίτημα της Γαλλικής Κυβερνήσεως, που σκοπό είχε να μην υποστούν οι παραγωγοί βοείου κρέατος οικονομική καταστροφή, η οποία μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα τη διάλυση του κλάδου των βοοειδών και προκαλούσε ήδη σοβαρή αναστάτωση στη δημόσια τάξη. Οι προσφεύγουσες τονίζουν ότι ο Γάλλος Υπουργός Γεωργίας ήταν ο εμπνευστής της συμφωνίας και ότι, με μια δήλωσή του στο Γαλλικό Κοινοβούλιο, εξέφρασε την υποστήριξή του στην προώθηση της καταρτίσεως της εν λόγω συμφωνίας.

77 Η Επιτροπή παρατηρεί ότι, δεδομένου ότι τα μέρη της επίδικης συμφωνίας είχαν συμφωνήσει να στεγανοποιήσουν τις εθνικές αγορές και να καθορίσουν ελάχιστες τιμές, πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι ο σκοπός της συμφωνίας αυτής ήταν ο περιορισμός του ανταγωνισμού. Υποστηρίζει ότι, εν πάση περιπτώσει, έλαβε όντως υπόψη, με την προσβαλλόμενη απόφαση, το οικονομικό και νομικό πλαίσιο της συμφωνίας. Η Επιτροπή προσθέτει ότι ελήφθησαν πολλά μέτρα σε κοινοτικό επίπεδο για να αναχαιτιστεί η κρίση. Τέλος, υποστηρίζει ότι η εκ μέρους του τότε Γάλλου Υπουργού Γεωργίας παρότρυνση για τη σύναψη της συμβάσεως σε ουδεμία ρυθμιστική εξουσία εμπίπτει.

78 Περαιτέρω, η Επιτροπή ζητεί την απόρριψη ως απαράδεκτης της νομικής γνωμοδοτήσεως που προσάρτησαν οι προσφεύγουσες στην υπόθεση T‑245/03. Συγκεκριμένα, τα παραρτήματα των υπομνημάτων επιτελούν αμιγώς αποδεικτική και διευκρινιστική λειτουργία (απόφαση του Πρωτοδικείου της 20ής Μαρτίου 2002, Τ-31/99, ABB Asea Brown Boveri κατά Επιτροπής, Συλλογή 2002, σ. II‑1881), τα δε ζητήματα κοινοτικού δικαίου πρέπει να εξετάζονται από τους νομίμους εκπροσώπους με τα ίδια τα έγγραφα της διαδικασίας.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

79 Πρέπει εκ προοιμίου να απορριφθεί το αίτημα της Επιτροπής να απορριφθεί ως απαράδεκτη η νομική γνωμοδότηση που προσκόμισαν οι προσφεύγουσες στην υπόθεση T‑245/03. Πρέπει να τονιστεί ότι όλα τα έγγραφα που προσκομίζονται με το δικόγραφο της προσφυγής τοποθετούνται οπωσδήποτε στη δικογραφία. Είναι διαφορετικό το ζήτημα αν η προσφεύγουσα μπορεί να επικαλεστεί ορισμένα από τα έγγραφα αυτά ή αν το Πρωτοδικείο μπορεί να τα λάβει υπόψη. Πρέπει όμως να τονιστεί ότι το κύριο μέρος του δικογράφου της προσφυγής μπορεί να θεμελιωθεί και να συμπληρωθεί, όσον αφορά συγκεκριμένα σημεία, με παραπομπές σε αποσπάσματα συνημμένων σε αυτό εγγράφων, εφόσον τα ουσιώδη στοιχεία της νομικής επιχειρηματολογίας περιλαμβάνονται στο ίδιο το δικόγραφο της προσφυγής (βλ., υπό την έννοια αυτή, αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 21ης Σεπτεμβρίου 2005, Τ-87/05, EDP κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. II-3745, σκέψη 155, και της 14ης Δεκεμβρίου 2005, Τ-209/01, Honeywell κατά Επιτροπής, που δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί στη Συλλογή, σκέψη 57). Εν προκειμένω, το Πρωτοδικείο θεωρεί ότι οι προσφεύγουσες ανέπτυξαν επαρκώς, με τα υπομνήματά τους, τη θέση τους ότι η επίδικη συμφωνία έπρεπε να θεωρηθεί εθνική ρυθμιστική πράξη. Το επίμαχο παράρτημα χρησιμεύει κατά συνέπεια απλώς για τη θεμελίωση και τη συμπλήρωση της θέσης αυτής. Επομένως, η προσφεύγουσα μπορούσε να το επικαλεστεί.

80 Όσον αφορά την αιτίαση που προβάλλουν οι προσφεύγουσες, αυτές υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι η επίδικη συμφωνία δεν είχε ούτε ως σκοπό ούτε ως αποτέλεσμα να εμποδίσει, να περιορίσει ή να νοθεύσει τον ανταγωνισμό στην ενιαία αγορά, κατά την έννοια του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ.

81 Πρέπει εκ προοιμίου να τονισθεί ότι η συμφωνία που συνήψαν οι προσφεύγουσες στις 24 Οκτωβρίου 2001 προέβλεπε, πρώτον, μια δέσμευση προσωρινής αναστολής των εισαγωγών βοείου κρέατος στη Γαλλία και, δεύτερον, μια δέσμευση εφαρμογής μιας κλίμακας ελαχίστων τιμών αγοράς κατά την είσοδο στο σφαγείο των αγελάδων που έχουν αποσυρθεί από την παραγωγή. Αντίθετα προς τους ισχυρισμούς των προσφευγουσών και για τους λόγους που εκτέθηκαν στις σκέψεις 65 και 66 ανωτέρω, η εξέταση του περιοριστικού χαρακτήρα της επίδικης συμφωνίας πρέπει να λάβει υπόψη όχι μόνο όσα από τα προαναφερθέντα μέτρα αφορούσαν τις τιμές, αλλά και εκείνα που αποσκοπούσαν στην αναστολή των εισαγωγών.

82 Έτσι, πρώτον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η δέσμευση περί αναστολής των εισαγωγών που προβλέπει η επίδικη συμφωνία αποσκοπούσε κυρίως στο να εμποδίσει την είσοδο στη Γαλλία βοείου κρέατος σε τιμές κατώτερες από εκείνες της κλίμακας τιμών που είχαν αποφασίσει οι προσφεύγουσες, προκειμένου να διασφαλιστεί η διοχέτευση της παραγωγής των Γάλλων κτηνοτρόφων και η αποτελεσματικότητα της εν λόγω κλίμακας. Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, ως εκ τούτου, η επίδικη συμφωνία αποσκοπούσε στη στεγανοποίηση της γαλλικής εθνικής αγοράς και στον περιορισμό κατά συνέπεια του ανταγωνισμού στην ενιαία αγορά.

83 Όσον αφορά, δεύτερον, τον καθορισμό μιας κλίμακας τιμών, πρέπει να υπομνησθεί ότι το άρθρο 81, παράγραφος 1, στοιχείο α΄, ΕΚ προβλέπει ρητώς ότι συνιστούν περιορισμούς του ανταγωνισμού τα μέτρα που συνίστανται στον άμεσο ή έμμεσο καθορισμό των τιμών αγοράς ή πωλήσεως. Κατά πάγια νομολογία, ο καθορισμός των τιμών συνιστά πράγματι πρόδηλο περιορισμό του ανταγωνισμού (αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 6ης Απριλίου 1995, Τ-148/89, Tréfilunion κατά Επιτροπής, σ. II‑1063, σκέψη 109, και της 15ης Σεπτεμβρίου 1998, T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 και T‑388/94, European Night Services κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. II-3141, σκέψη 136).

84 Εν προκειμένω, οι προσφεύγουσες συμφώνησαν όσον αφορά μια κλίμακα τιμών αγοράς κατά την είσοδο στο σφαγείο για ορισμένες κατηγορίες βοοειδών, που προέβλεπε έναν κατάλογο τιμών ανά χιλιόγραμμο σφαγείου για ορισμένες κατηγορίες αγελάδων και τον τρόπο υπολογισμού της τιμής που έπρεπε να εφαρμοστεί για άλλες κατηγορίες, με βάση ιδίως την τιμή που καθορίζουν οι κοινοτικές αρχές στο πλαίσιο του ειδικού καθεστώτος αγοράς. Αντίθετα προς τους ισχυρισμούς των προσφευγουσών, από το ίδιο το γράμμα των επίμαχων διατάξεων της επίδικης συμφωνίας προκύπτει ότι δεν επρόκειτο για συνιστώμενες ή ενδεικτικές τιμές, αλλά για ελάχιστες τιμές, τις οποίες οι συμβαλλόμενες ομοσπονδίες δεσμεύονταν να τηρήσουν. Συγκεκριμένα, η εν λόγω συμφωνία προέβλεπε ότι «οι εισφορές έπρεπε τουλάχιστον να είναι σύμφωνες προς την κλίμακα αυτή». Ομοίως, σε ένα μήνυμα της 8ης Νοεμβρίου 2001 των προσφευγουσών στην υπόθεση T‑245/03 προς τα μέλη τους, με το οποίο επεξηγούσαν την εφαρμογή της συμφωνίας της 24ης Οκτωβρίου 2001, γίνεται αναφορά στην εφαρμογή της «κλίμακας ελαχίστων τιμών».

85 Από την ίδια τη φύση της όμως, μια συμφωνία όπως η προκείμενη, που συνήφθη μεταξύ ομοσπονδιών που εκπροσωπούν κατόχους γεωργικών εκμεταλλεύσεων και ομοσπονδιών που εκπροσωπούν σφαγείς και με την οποία καθορίστηκαν ελάχιστες τιμές για ορισμένες κατηγορίες αγελάδων, με σκοπό να καταστούν οι τιμές αυτές υποχρεωτικές για το σύνολο των οικονομικών παραγόντων που δραστηριοποιούνται στη σχετική αγορά, αποσκοπεί στον περιορισμό του ανταγωνισμού στις αγορές αυτές (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση του Δικαστηρίου της 30ής Ιανουαρίου 1985, 123/83, BNIC, Συλλογή 1985, σ. 391, σκέψη 22), περιορίζοντας ιδίως τεχνητά το περιθώριο εμπορικής διαπραγμάτευσης των κτηνοτρόφων και των σφαγέων και νοθεύοντας τη διαμόρφωση των τιμών στις σχετικές αγορές.

86 Το συμπέρασμα αυτό δεν μπορεί να αναιρεθεί από το επιχείρημα των προσφευγουσών ότι οι γεωργικές αγορές είναι ρυθμισμένες αγορές στις οποίες δεν εφαρμόζονται αυτοδικαίως οι κανόνες του ανταγωνισμού και στις οποίες, πολύ συχνά, η διαμόρφωση των τιμών δεν ανταποκρίνεται στην ελεύθερη λειτουργία της προσφοράς και της ζήτησης. Βεβαίως, ο γεωργικός τομέας παρουσιάζει ορισμένη ιδιομορφία και αποτελεί αντικείμενο λεπτομερέστατης και συχνά αρκετά παρεμβατικής ρυθμίσεως. Ωστόσο, πρέπει να τονιστεί, όπως θα αναφερθεί και στο πλαίσιο του τρίτου λόγου ακυρώσεως, ότι οι κοινοτικοί κανόνες ανταγωνισμού εφαρμόζονται στις αγορές των γεωργικών προϊόντων, έστω και αν προβλέπονται ορισμένες εξαιρέσεις για να ληφθεί υπόψη η ιδιαίτερη κατάσταση των αγορών αυτών.

87 Ομοίως οι προσφεύγουσες δεν μπορούν να προβάλουν το επιχείρημα ότι οι τιμές της επίμαχης κλίμακας δεν είχαν περιοριστικό χαρακτήρα καθόσον είχαν καθοριστεί με αναφορά στις τιμές του ειδικού καθεστώτος αγορών, που καθόρισε η ίδια η Επιτροπή. Από την εξέταση των συγκριτικών πινάκων που προσκόμισαν οι διάδικοι κατόπιν αιτήσεως του Πρωτοδικείου προκύπτει ότι, ναι μεν για τις αγελάδες μεσαίας ή κατώτερης ποιότητας οι τιμές της συμφωνίας καθορίστηκαν με βάση τις τιμές που εφαρμόζονται στο πλαίσιο του καθεστώτος ειδικών αγορών, πλην όμως, για τις αγελάδες ανώτερης ποιότητας (που αντιπροσώπευαν το 30 % των σφαγέντων ζώων του 2001), οι τιμές που καθόρισε η συμφωνία ήσαν πολύ υψηλότερες από τις εν λόγω τιμές παρεμβάσεως. Εν πάση περιπτώσει, το γεγονός και μόνον ότι οι ελάχιστες τιμές καθορίστηκαν με αναφορά στην τιμή δημόσιας παρέμβασης δεν αρκεί για να εξαλειφθεί ο περιοριστικός χαρακτήρας της επίδικης συμφωνίας. Συγκεκριμένα, η αναφορά αυτή στην τιμή δημόσιας παρέμβασης δεν μπορεί να αφαιρέσει από την επίδικη κλίμακα το αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αντικείμενό της, που συνίσταται στον άμεσο και τεχνητό καθορισμό μιας συγκεκριμένης τιμής αγοράς, και δεν επιτρέπει την εξομοίωσή της με τους διάφορους μηχανισμούς στήριξης και δημόσιας παρέμβασης των γεωργικών ΚΟΑ που αποσκοπούν στην εξυγίανση των αγορών που χαρακτηρίζονται από υπερβάλλουσα προσφορά, μέσω απόσυρσης ενός τμήματος της παραγωγής.

88 Οι προσφεύγουσες ισχυρίζονται περαιτέρω ότι, σύμφωνα με το άρθρο 4, στοιχείο α΄, του κανονισμού 2790/1999, σε μια κάθετη συμφωνία απαγορεύεται μόνον ο περιορισμός της δυνατότητας του αγοραστή να καθορίζει τις τιμές πώλησης και ισχυρίζονται ότι η κλίμακα τιμών που καθορίστηκε με την επίδικη συμφωνία δεν περιόριζε τη δυνατότητα των σφαγέων να καθορίζουν τις τιμές τους έναντι των πελατών τους. Η αναφορά αυτή στον κανονισμό 2790/1999 δεν ασκεί ωστόσο επιρροή εν προκειμένω. Συγκεκριμένα, το άρθρο 3 του εν λόγω κανονισμού αποκλείει από το πεδίο εφαρμογής της εξαίρεσης ανά κατηγορία, που προβλέπεται υπέρ των καθέτων συμφωνιών, τις περιπτώσεις στις οποίες το μερίδιο αγοράς που διαθέτει ο προμηθευτής υπερβαίνει το 30 % της σχετικής αγοράς. Η Επιτροπή όμως παρατήρησε, χωρίς να αντικρουσθεί από τις προσφεύγουσες, ότι η παραγωγή των μελών των προσφευγουσών ομοσπονδιών κτηνοτρόφων υπερέβαινε σε μεγάλο βαθμό το όριο αυτό του 30 % της γαλλικής αγοράς βοείου κρέατος.

89 Όσον αφορά τον ισχυρισμό των προσφευγουσών ότι δεν μπορούσαν να επιβάλουν στα μέλη τους την τήρηση των ελαχίστων τιμών που είχαν αποφασισθεί, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, για να εμπίπτει μια συμφωνία μεταξύ ενώσεων στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ, δεν απαιτείται οι ενώσεις αυτές να μπορούν να αναγκάσουν τα μέλη τους να εκτελέσουν τις υποχρεώσεις που η συμφωνία τους επιβάλλει (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση του Δικαστηρίου της 15ης Μαΐου 1975, 71/74, Frubo κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1975, σ. 181, σκέψεις 29 έως 31). Περαιτέρω, πρέπει να τονισθεί ότι η αναφορά στην προπαρατεθείσα απόφαση Wouters κ.λπ. δεν ασκεί εν προκειμένω επιρροή, δεδομένου ότι τα πραγματικά περιστατικά και τα νομικά προβλήματα που τέθηκαν στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή και η οποία αφορούσε την εκ μέρους μιας επαγγελματικής ένωσης ρύθμιση της άσκησης και της οργάνωσης του επαγγέλματος του δικηγόρου, δεν είναι παρεμφερή με αυτά της υπό κρίση υποθέσεως.

90 Ομοίως, οι προσφεύγουσες δεν μπορούν να επικαλούνται, για να δικαιολογήσουν την επίδικη συμφωνία, την κρίση στην οποία βρισκόταν ο τομέας του βοείου κρέατος κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπό κρίση υποθέσεως, κρίση η οποία είχε πλήξει ιδιαιτέρως τους Γάλλους εκτροφείς μεγάλων βοοειδών. Συγκεκριμένα, περίσταση αυτή δεν μπορεί, από μόνη της, να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι δεν επληρούντο οι προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ (βλ., υπό την έννοια αυτή, προπαρατεθείσα απόφαση Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψη 740). Εν πάση περιπτώσει, πρέπει να παρατηρηθεί ότι η Επιτροπή δεν αγνόησε, κατά την εκτίμησή της, την κρίση που διερχόταν ο τομέας, όπως προκύπτει ειδικότερα από τις αιτιολογικές σκέψεις 10 έως 15 και 130 της προσβαλλομένης αποφάσεως. Επιπλέον, η Επιτροπή έλαβε υπόψη την κρίση αυτήν κατά τον καθορισμό του ύψους των προστίμων, μειώνοντάς το κατά 60 % (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 182 έως 185 της προσβαλλομένης αποφάσεως).

91 Πρέπει επίσης να απορριφθεί η θέση των προσφευγουσών ότι η επίδικη συμφωνία αποτελούσε εθνική ρυθμιστική πράξη, η οποία ανταποκρινόταν στην κατά παράδοση τηρουμένη στη Γαλλία πρακτική της από κοινού μεταξύ της διοίκησης και των γεωργικών ομοσπονδιών διαχείρισης και η οποία εδικαιολογείτο από την αναποτελεσματικότητα των μέτρων που είχαν λάβει οι δημόσιες αρχές. Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί, πρώτον, ότι το νομικό πλαίσιο στο οποίο πραγματοποιείται η σύναψη των συμφωνιών που διαλαμβάνονται στο άρθρο 81 ΕΚ, καθώς και ο νομικός χαρακτηρισμός που δίδεται στο πλαίσιο αυτό από τις διάφορες εθνικές έννομες τάξεις, δεν έχουν επίπτωση στη δυνατότητα εφαρμογής των κοινοτικών κανόνων του ανταγωνισμού (προπαρατεθείσα απόφαση BNIC, σκέψη 17). Πρέπει να τονισθεί, δεύτερον, ότι, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι εκπρόσωποι της Γαλλικής Δημοκρατίας απέκλεισαν το ενδεχόμενο να εμπίπτει η επίδικη συμφωνία στη συνδιαχείριση μεταξύ της διοίκησης και των γεωργικών ομοσπονδιών, διευκρινίζοντας ότι η συνδιαχείριση αυτή συνεπάγεται την εκπροσώπηση των ομοσπονδιών αυτών στα εθνικά και κοινοτικά συμβουλευτικά όργανα. Τέλος, επιβάλλεται η διαπίστωση, τρίτον, ότι η προβαλλόμενη ανεπάρκεια των δημοσίων μέτρων για την αντιμετώπιση των προβλημάτων ενός συγκεκριμένου τομέα δεν μπορεί να δικαιολογήσει την εμπλοκή των ιδιωτών επιχειρηματιών σε αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικές ή το να αρύονται οι επιχειρηματίες αυτοί προνόμια που αντιστοιχούν σε αυτά των εθνικών ή κοινοτικών δημοσίων αρχών, προκειμένου να υποκαταστήσουν τη δράση τους σε εκείνη των δημοσίων αρχών.

92 Ομοίως, όσον αφορά τον ρόλο που είχε ο Γάλλος Υπουργός Γεωργίας κατά τη σύναψη της συμφωνίας της 24ης Οκτωβρίου 2001, αρκεί να διαπιστωθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, το γεγονός ότι οι εθνικές αρχές γνώριζαν, επέτρεψαν ή ακόμη και ενθάρρυναν τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων δεν ασκεί, εν πάση περιπτώσει, επιρροή στη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 81 ΕΚ (αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 29ης Ιουνίου 1993, Τ-7/92, Asia Motor France κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1993, σ. II‑669, σκέψη 71, και Tréfilunion κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 118).

93 Τέλος, πρέπει να απορριφθεί το επιχείρημα των προσφευγουσών ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι η επίδικη συμφωνία είχε συνέπειες στις εισαγωγές ή στις τιμές της αγοράς. Συγκεκριμένα, κατά πάγια νομολογία, προς εφαρμογή του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ, η εκτίμηση των συγκεκριμένων αποτελεσμάτων μιας συμφωνίας παρέλκει, όταν προκύπτει ότι αυτή έχει ως σκοπό την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς. Συνεπώς, δεν απαιτείται απόδειξη των πραγματικών συνεπειών περιορισμού του ανταγωνισμού, εφόσον αποδεικνύεται ότι σκοπός της προσαπτόμενης συμπεριφοράς είναι ο περιορισμός του ανταγωνισμού (απόφαση Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 741· απόφαση του Πρωτοδικείου της 6ης Ιουλίου 2000, Τ-62/98, Volkswagen/Commission, Συλλογή 2000, σ. II‑2707, σκέψη 178). Όπως όμως διαπιστώθηκε, η Επιτροπή απέδειξε ότι η επίδικη συμφωνία αποσκοπούσε στον περιορισμό της ελεύθερης λειτουργίας του ανταγωνισμού στις σχετικές αγορές (βλ. σκέψεις 82 έως 85 ανωτέρω). Η Επιτροπή δεν όφειλε συνεπώς να αναζητήσει τα συγκεκριμένα αποτελέσματα των μέτρων αυτών στη λειτουργία του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς, ιδίως στη Γαλλία.

94 Κατόπιν των προεκτεθέντων, η αιτίαση αυτή πρέπει να απορριφθεί.

4. Επί του χαρακτηρισμού της συνδικαλιστικής δράσης

Επιχειρήματα των διαδίκων

95 Οι προσφεύγουσες στην υπόθεση Τ-245/03 ισχυρίζονται ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως περιορίζοντάς τους την άσκηση της συνδικαλιστικής ελευθερίας, την οποία αναγνωρίζει το άρθρο 12, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του οποίου η διακήρυξη έγινε στις 7 Δεκεμβρίου 2000 στη Νίκαια (ΕΕ 2000, C 364, σ. 1). Η Επιτροπή δεν έλαβε, μεταξύ άλλων, υπόψη τις λειτουργίες διαχείρισης που έχουν οι γαλλικές γεωργικές συνδικαλιστικές οργανώσεις. Ομοίως, η Επιτροπή ήταν ιδιαίτερα ασαφής όταν απαίτησε από τις ομοσπονδίες στις οποίες επιβλήθηκαν κυρώσεις να απέχουν στο μέλλον από κάθε συμφωνία, εναρμονισμένη πρακτική ή απόφαση που θα μπορούσε να έχει αντικείμενο ή αποτέλεσμα παρόμοιο με την παράβαση που τους προσήφθη, ενώ αποστολή μιας επαγγελματικής συνδικαλιστικής οργάνωσης είναι να οργανώνει μεταξύ των μελών της κοινές δράσεις για την υπεράσπιση των συλλογικών συμφερόντων τους.

96 Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το γεγονός ότι οι προσφεύγουσες αποτελούν συνδικαλιστικές οργανώσεις δεν τις εξαιρεί από την εφαρμογή των κανόνων του ανταγωνισμού, που είναι κανόνες δημόσιας τάξης.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

97 Σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχεία ζ΄ και ι΄, ΕΚ η δράση της Κοινότητας περιλαμβάνει τόσο ένα καθεστώς που εξασφαλίζει ανόθευτο ανταγωνισμό μέσα στην εσωτερική αγορά όσο και μια πολιτική στον τομέα του περιβάλλοντος. Το άρθρο 137, παράγραφος 1, στοιχείο στ΄, ΕΚ ορίζει έτσι ότι η Κοινότητα υποστηρίζει και συμπληρώνει τη δράση των κρατών μελών στον τομέα της εκπροσώπησης και της συλλογικής υπεράσπισης των συμφερόντων των εργαζομένων και των εργοδοτών και το άρθρο 139, παράγραφος 1, ΕΚ προβλέπει ότι ο διάλογος μεταξύ κοινωνικών εταίρων σε κοινοτικό επίπεδο μπορεί να οδηγήσει στη σύναψη συμβατικών σχέσεων. Το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ απαγορεύει τις συμφωνίες που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς. Το άρθρο αυτό συνιστά θεμελιώδη διάταξη απαραίτητη για την εκπλήρωση των αποστολών που ανατέθηκαν στην Κοινότητα και, ειδικότερα, για τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς (απόφαση του Δικαστηρίου της 1ης Ιουνίου 1999, C‑126/97, Eco Swiss, Συλλογή 1999, σ. I‑3055, σκέψη 36).

98 Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, ναι μεν ορισμένα περιοριστικά του ανταγωνισμού αποτελέσματα είναι σύμφυτα με τις συλλογικές συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ των αντιπροσωπευτικών οργανώσεων των εργοδοτών και των εργαζομένων, πλην όμως οι σκοποί κοινωνικής πολιτικής που επιδιώκουν οι συμβάσεις αυτές θα διακυβεύονταν σοβαρά αν οι κοινωνικοί εταίροι υπέκειντο στο άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ κατά την από κοινού αναζήτηση μέτρων για τη βελτίωση των συνθηκών απασχόλησης και εργασίας. Έτσι, μετά από χρήσιμη και λογικά συνεκτική ερμηνεία των διατάξεων της Συνθήκης, στο σύνολό τους, προκύπτει ότι οι συμφωνίες που συνάπτονται στο πλαίσιο συλλογικών διαπραγματεύσεων μεταξύ κοινωνικών εταίρων για τους ως άνω σκοπούς πρέπει να θεωρούνται, λόγω της φύσεως και του αντικειμένου τους, μη εμπίπτουσες στο άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ (απόφαση του Δικαστηρίου της 21ης Σεπτεμβρίου 1999, C‑67/96, Albany, Συλλογή 1999, σ. I‑5751, σκέψεις 59 και 60). Αντιθέτως, το Δικαστήριο έκρινε ότι η τελευταία αυτή διάταξη είχε εφαρμογή σε διεπαγγελματικές συμφωνίες συναφθείσες από οργανώσεις εκπροσωπούσες παραγωγούς, συνεταιρισμούς, εργάτες και βιομηχανίες στο πλαίσιο οργανισμού δημοσίου δικαίου (αποφάσεις του Δικαστηρίου BNIC, προπαρατεθείσα, σκέψεις 3 και 16 έως 20, και της 3ης Δεκεμβρίου 1987, 136/86, BNIC, Συλλογή 1987, σ. 4789, σκέψεις 3 και 13).

99 Εν προκειμένω, το Πρωτοδικείο θεωρεί ότι η φύση και το αντικείμενο της επίδικης συμφωνίας δεν δικαιολογεί την εξαίρεσή της από το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ.

100 Πρώτον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η εν λόγω συμφωνία δεν συνιστά συλλογική σύμβαση και δεν συνήφθη μεταξύ αντιπροσωπευτικών οργανώσεων των εργοδοτών και των εργαζομένων. Συγκεκριμένα, οι κτηνοτρόφοι δεν έχουν καμία σχέση εργασίας με τους σφαγείς, καθόσον δεν εκτελούν εργασίες προς όφελος και υπό τη διεύθυνσή τους, ούτε είναι ενσωματωμένοι σε αυτούς (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση του Δικαστηρίου της 16ης Σεπτεμβρίου 1999, C‑22/98, Becu κ.λπ., Συλλογή 1999, σ. I‑5665, σκέψη 26). Αντιθέτως, όπως κρίθηκε ανωτέρω, οι κτηνοτρόφοι μπορούν να θεωρηθούν επιχειρήσεις, κατά την έννοια του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ (βλ. σκέψη 53 ανωτέρω). Η επίδικη συμφωνία συνιστά έτσι διεπαγγελματική συμφωνία συναφθείσα μεταξύ δύο κρίκων της παραγωγικής αλυσίδας στον τομέα του βοείου κρέατος. Δεύτερον, η συμφωνία δεν αφορά μέτρα προς βελτίωση των όρων εργασίας και απασχόλησης, αλλά την αναστολή των εισαγωγών βοείου κρέατος και τον καθορισμό ελάχιστων τιμών για ορισμένες κατηγορίες αγελάδων. Τα μέτρα αυτά όμως αποσκοπούν, εν προκειμένω, στον περιορισμό της λειτουργίας του ανταγωνισμού στην ενιαία αγορά (βλ. σκέψεις 82 και 85 ανωτέρω).

101 Επομένως, ναι μεν οι προσφεύγουσες στην υπόθεση Τ-245/03, ως ομοσπονδίες γεωργικών συνδικαλιστικών οργανώσεων, μπορούν βέβαια νομίμως να διαδραματίσουν ένα ρόλο υπεράσπισης των συμφερόντων των μελών τους, δεν μπορούν όμως, εν προκειμένω, να επικαλεστούν τη συνδικαλιστική ελευθερία για να δικαιολογήσουν συγκεκριμένες δράσεις αντίθετες προς το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ.

102 Πρέπει να απορριφθεί επίσης η θέση των προσφευγουσών ότι η Επιτροπή, επιβάλλοντάς τους, με το άρθρο 2 της προβλεπομένης αποφάσεως, να απέχουν στο μέλλον από κάθε εναρμονισμένη πρακτική δυνάμενη να έχει τους ίδιους ή παρόμοιους με τη διαπιστωθείσα παράβαση στόχους και αποτελέσματα, προκάλεσε ζημία στην αποστολή τους, ως επαγγελματικών συνδικαλιστικών οργανώσεων, να φέρουν σε πέρας κατόπιν διαβουλεύσεως δράσεις για την υπεράσπιση των συλλογικών συμφερόντων τους. Η Επιτροπή, υποχρεώνοντας τις προσφεύγουσες να απόσχουν από την επανάληψη των παραβατικών συμπεριφορών ή από τη λήψη παρόμοιων μέτρων, απλώς ανήγγειλε τις συνέπειες που απορρέουν, όσον αφορά τη μελλοντική συμπεριφορά τους, από τη διαπίστωση της ελλείψεως νομιμότητας που περιλαμβάνεται στο άρθρο 1 της προσβαλλομένης αποφάσεως (βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση του Πρωτοδικείου της 13ης Δεκεμβρίου 2001, T‑45/98 και T‑47/98, Krupp Thyssen Stainless και Acciai speciali Terni κατά Επιτροπής, Συλλογή 2001, σ. II‑3757, σκέψη 311). Η επιτακτική αυτή εντολή είναι, περαιτέρω, επαρκώς σαφής και στηρίζεται στα στοιχεία που οδήγησαν την Επιτροπή να διαπιστώσει την έλλειψη νομιμότητας των συμπεριφορών για τις οποίες επιβλήθηκαν κυρώσεις, οπότε είναι σαφές ότι μια τέτοια επιτακτική εντολή δεν αφορά την εν γένει συνδικαλιστική δραστηριότητα των προσφευγουσών.

103 Κατόπιν των προεκτεθέντων, η αιτίαση αυτή πρέπει να απορριφθεί.

104 Κατά συνέπεια, ο λόγος αυτός ακυρώσεως απορρίπτεται.

Επί του δευτέρου λόγου ακυρώσεως, που αντλείται από πρόδηλες πλάνες εκτιμήσεως και από πλάνες περί το δίκαιο κατά την εκτίμηση του εύρους και της διάρκειας της παραβάσεως

105 Οι προσφεύγουσες αμφισβητούν το εύρος και τη διάρκεια της παραβάσεως που έλαβε υπόψη η Επιτροπή. Πρώτον, υποστηρίζουν ότι το σκέλος «Εισαγωγές» της συμφωνίας της 24ης Οκτωβρίου 2001 τερματίστηκε με την υπογραφή του πρωτοκόλλου του Rungis στις 31 Οκτωβρίου 2001. Δεύτερον, αρνούνται ότι η γραπτή συμφωνία της 24ης Οκτωβρίου 2001 παρατάθηκε με προφορική συμφωνία έχουσα το ίδιο αντικείμενο.

1. Προκαταρκτικά ζητήματα

Επί της συνεκτιμήσεως των τοπικών συμφωνιών

Επιχειρήματα των διαδίκων

106 Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να στηριχθεί σε συμφωνίες συναφθείσες σε τοπικό επίπεδο μεταξύ επιμέρους συνδικάτων κτηνοτρόφων και σφαγέων για να καθορίσει τη διάρκεια της παραβάσεως που καταλογίστηκε στις εθνικές ομοσπονδίες. Υπενθυμίζουν ότι το βάρος αποδείξεως της διάρκειας μιας συμφωνίας το φέρει η Επιτροπή και ότι, στον βαθμό που αυτή επιλέγει να στηριχθεί σε άμεσες δι’ εγγράφων αποδείξεις για να αποδείξει την παράβαση και τη συμμετοχή σε αυτή, δεν μπορεί να τεκμαίρεται τη συνέχεια της προσχωρήσεως ενός μέρους στη συμφωνία πέραν της τελευταίας αποδεδειγμένης συμμετοχής του σε ένα μέτρο εφαρμογής της συμφωνίας αυτής (απόφαση του Πρωτοδικείου της 15ης Μαρτίου 2000, T‑25/95, T‑26/95, T‑30/95 à T‑32/95, T‑34/95 έως T‑39/95, T‑42/95 έως T‑46/95, T‑48/95, T‑50/95 έως T‑65/95, T‑68/95 έως T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 και T‑104/95, Cimenteries CBR κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. II‑491, σκέψεις 4281 έως 4283).

107 Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι δεν έχουν υπογράψει τις επίμαχες τοπικές συμφωνίες, καθόσον αυτές συνήφθησαν από διακριτούς νομικούς φορείς, ήτοι τις κατά νομούς γεωργικές ομοσπονδίες, τους κατά νομούς JA ή τα τοπικά συνδικάτα. Οι τοπικές αυτές συμφωνίες, ιδίως αυτές που συνήφθησαν από τις 30 Νοεμβρίου 2001 και μετά, ήσαν αποκλειστικά το αποτέλεσμα της δράσης των τελευταίων αυτών φορέων και εξαρτιόταν από την ικανότητά τους να πετύχουν την εφαρμογή ελαχίστων τιμών έναντι των αγοραστών τους. Οι προσφεύγουσες επικαλούνται συναφώς χειρόγραφες σημειώσεις του διευθυντή της FNB επ’ ευκαιρία της συσκέψεως της 29ης Νοεμβρίου 2001 («διαπραγματευθείτε τις κλίμακές σας ανά περιφέρεια»). Το γεγονός ότι η κλίμακα των τιμών αναφοράς διαβιβάστηκε από την FNB στις κατά νομούς ομοσπονδίες που τη ζητούσαν δεν μπορεί να αναιρέσει το συμπέρασμα αυτό, καθόσον η εν λόγω διαβίβαση δεν πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της εφαρμογής της εθνικής συμφωνίας, αλλά στο πλαίσιο των τοπικών διαπραγματεύσεων που διεξήγαν οι ομοσπονδίες αυτές. Έτσι, ο κ. E. C., ένας από τους διευθυντές της FNB, απέστειλε, στις 11 Δεκεμβρίου 2001, την κλίμακα αυτή σε μια κατά νομό ομοσπονδία, υπενθυμίζοντάς της ρητώς ότι η κλίμακα αυτή δεν παρατάθηκε βάσει συμφωνίας. Οι προσφεύγουσες αμφισβητούν, τέλος, τη θέση της Επιτροπής ότι η εθνική συμφωνία επανέλαβε σχεδόν κατά λέξη το κείμενο των τοπικών συμφωνιών.

108 Οι προσφεύγουσες παρατηρούν επιπλέον ότι όσοι υπέγραψαν τις τοπικές αυτές συμφωνίες δεν μετέσχον στη διοικητική διαδικασία ενώπιον της Επιτροπής. Οι προσφεύγουσες όμως δεν μπορούν να απαντήσουν για λογαριασμό τους. Επομένως, είναι αντίθετο προς τα δικαιώματα άμυνας και προς το άρθρο 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (ΕΣΔΑ) το να μην αποκλεισθούν από τη συζήτηση τα έγγραφα αυτά.

109 Η Επιτροπή απαντά ότι μπορούσε νομίμως να λάβει υπόψη τις διάφορες τοπικές συμφωνίες που συνήφθησαν μετά την υπογραφή της συμφωνίας της 24ης Οκτωβρίου 2001, κατά την εκτίμηση της διάρκειας της παραβάσεως. Οι τοπικές αυτές συμφωνίες αποτέλεσαν τις κύριες εφαρμογές της επίδικης συμφωνίας, ειδικότερα μετά τη λήξη της γραπτής συμφωνίας. Επιπλέον, όλα τα έγγραφα που σχετίζονται με τις συμφωνίες αυτές κατασχέθηκαν από τις εγκαταστάσεις των προσφευγουσών, πράγμα που αποδεικνύει ότι οι εθνικές ομοσπονδίες παρακολουθούσαν στενά την τοπική εφαρμογή της εθνικής συμφωνίας τους.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

110 Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να λάβει υπόψη, για να καθορίσει τη διάρκεια της παραβάσεως, συμφωνίες τις οποίες δεν συνήψαν οι ίδιες, αλλά κατά νομούς ομοσπονδίες ή τοπικά συνδικάτα κτηνοτρόφων, αφενός, και επιχειρήσεις σφαγής, αφετέρου.

111 Ωστόσο, δεν αμφισβητείται ότι οι εν λόγω τοπικές ομοσπονδίες ή τα τοπικά συνδικάτα κτηνοτρόφων ήσαν άμεσα ή έμμεσα μέλη των προσφευγουσών στην υπόθεση T‑245/03.

112 Πρέπει όμως να τονισθεί ότι, κατόπιν της υπογραφής της συμφωνίας της 24ης Οκτωβρίου 2001, οι εθνικές ομοσπονδίες κτηνοτρόφων κάλεσαν τα μέλη τους να θέσουν σε εφαρμογή, σε τοπικό επίπεδο, την εν λόγω συμφωνία. Έτσι, σε μια επιστολή της 25ης Οκτωβρίου 2001 των προσφευγουσών στην υπόθεση T‑245/03 προς τα μέλη τους, όπου γινόταν λόγος για την υπογραφή της συμφωνίας την προηγουμένη, αναφέρονται τα εξής: «Καθένας από εμάς πρέπει πλέον να είναι πολύ προσεκτικός ως προς την αυστηρή εφαρμογή της συμφωνίας αυτής σε όλη την επικράτεια [...]. Σας καλούμε, επίσης, να συλλέξετε, αμελλητί, την υπογραφή των επιχειρήσεων που δεν έχουν ακόμη υπογράψει τη συμφωνία. Η δέσμευση των επιχειρήσεων αφορά επίσης την προτεραιότητα που πρέπει να δίδεται στον εθνικό εφοδιασμό.» Ομοίως, μια επιστολή των προσφευγουσών στην υπόθεση Τ-245/03 προς τα μέλη τους, με ημερομηνία 13 Δεκεμβρίου 2001, περιέχει το ακόλουθο απόσπασμα: «[...] ζητάμε από το σύνολο του δικτύου FNSEA να κινητοποιηθεί [...] για να ελέγξει τις τιμές που ισχύουν για κάθε σφαγέα, προκειμένου να τηρηθούν οι ελάχιστες τιμές-στόχοι στην παραγωγή. Προς τούτο, σας παρακαλούμε να προβείτε στις σχετικές ενέργειες σε κάθε σφαγείο που βρίσκεται στον νομό σας». Τέλος, από μια επιστολή της 8ης Νοεμβρίου 2001 των προσφευγουσών στην υπόθεση T‑245/03 προς τις ομοσπονδίες που είναι μέλη τους, προκύπτει ότι οι τελευταίες αυτές όφειλαν να γνωστοποιήσουν στις εθνικές ομο