Προτάσεις της γενικης εισαγγελέα Stix-Hackl της 5ης Δεκεμβρίου 2002. - Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κατά Πορτογαλικής Δημοκρατίας. - Παράβαση κράτους μέλους - Ατελής μεταφορά της οδηγίας 89/391/ΕΟό - Ασφάλεια και υγεία των εργαζομένων. - Υπόθεση C-425/01.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 2003 σελίδα I-06025



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

I - Εισαγωγή

1. Με την παρούσα προσφυγή η Επιτροπή ζητεί να διαπιστωθεί ότι η Πορτογαλική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4, 10, 11 και 12 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία (στο εξής: οδηγία).

2. Οι αιτιάσεις της Επιτροπής αφορούν την έλλειψη διατάξεων σχετικά με τη διαδικασία εκλογής εκπροσώπων των εργαζομένων με ειδική αρμοδιότητα σε θέματα προστασίας της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων (στο εξής: ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων).

ΙΙ - Το νομικό πλαίσιο

Α - Η οδηγία 89/391/ΕΟΚ

3. Το άρθρο 3, στοιχείο γ_, έχει ως εξής:

«Κατά την έννοια της παρούσας οδηγίας, νοείται ως:

γ) εκπρόσωπος των εργαζομένων με ειδική αρμοδιότητα σε θέματα προστασίας της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων, κάθε εκλεγμένο, επιλεγμένο ή διορισμένο άτομο, σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές, για να εκπροσωπεί τους εργαζομένους όσον αφορά τα ζητήματα προστασίας της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία.»

4. Το άρθρο 4, παράγραφος 1, έχει ως εξής:

«Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα απαραίτητα μέτρα για να εξασφαλιστεί η υπαγωγή των εργοδοτών, των εργαζομένων και των εκπροσώπων των εργαζομένων στις νομικές διατάξεις που είναι αναγκαίες για την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας.»

5. Τα άρθρα 10 έως 12 περιέχουν τα δικαιώματα των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων.

Β - Το εθνικό δίκαιο

6. Το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος 441/91, της 14ης Νοεμβρίου 1991 (στο εξής: νομοθετικό διάταγμα), έχει ως εξής:

«Εκπρόσωποι των εργαζομένων

1) Οι εκπρόσωποι των εργαζομένων σε θέματα προστασίας της ασφάλειας, υγιεινής και υγείας κατά την εργασία εκλέγονται από τους εργαζομένους με άμεση και μυστική ψηφοφορία κατά το σύστημα Hondt.

2) Δικαίωμα συμμετοχής έχουν μόνο συνδυασμοί επαγγελματικών οργανώσεων που εκπροσωπούν τους εργαζομένους της επιχειρήσεως ή συνδυασμοί που υπογράφονται τουλάχιστον από το 20 % των εργαζομένων της επιχειρήσεως, ενώ κάθε εργαζόμενος δεν μπορεί να υπογράψει σε περισσότερους από ένα συνδυασμό ή να θέσει υποψηφιότητα με περισσότερους από ένα συνδυασμό.

3) Κάθε συνδυασμός πρέπει να περιέχει ισάριθμους υποψηφίους και εκπροσώπους με τις προς κατανομή θέσεις.

4) Ο αριθμός των εκπροσώπων των εργαζομένων δεν μπορεί να υπερβαίνει:

α) σε επιχειρήσεις με λιγότερους από 61 εργαζομένους, τον ένα εκπρόσωπο των εργαζομένων·

β) σε επιχειρήσεις με 61 έως 150 εργαζομένους, τους δύο εκπροσώπους των εργαζομένων·

γ) σε επιχειρήσεις με 151 έως 300 εργαζοένους, τους τρεις εκπροσώπους των εργαζομένων·

δ) σε επιχειρήσεις με 301 έως 500 εργαζομένους, τους τέσσερις εκπροσώπους των εργαζομένων·

ε) σε επιχειρήσεις με 501 έως 1000 εργαζομένους, τους πέντε εκπροσώπους των εργαζομένων·

στ) σε επιχειρήσεις με 1001 έως 1500 εργαζομένους, τους έξι εκπροσώπους των εργαζομένων·

ζ) σε επιχειρήσεις με περισσότερους από 1500 εργαζομένους, τους επτά εκπροσώπους των εργαζομένων.

5) Η θητεία των εκπροσώπων των εργαζομένων είναι τριετής.

6) Η αντικατάσταση των εκπροσώπων των εργαζομένων είναι δυνατή σε περίπτωση παραιτήσεως ή οριστικού κωλύματος και γίνεται από τους υποψηφίους ή τους εκπροσώπους κατά τη σειρά του οικείου συνδυασμού.

7) Οι εκπρόσωποι των εργαζομένων, τους οποίους αφορούν οι προηγούμενες παράγραφοι λαμβάνουν, για την εκτέλεση των καθηκόντων τους, απαλλαγή πέντε ωρών μηνιαίως.

8) Η απαλλαγή της προηγουμένης παραγράφου δεν χορηγείται επιπλέον της απαλλαγής που λαμβάνει ο εργαζόμενος ως μέλος άλλων οργάνων εκπροσωπήσεως των εργαζομένων.»

7. Το άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο β_, του νομοθετικού διατάγματος περιέχει τη νομική βάση για την έκδοση διατάξεων που αφορούν τη διαδικασία εκλογής των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων.

ΙΙΙ - Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

8. Η οδηγία έπρεπε να μεταφερθεί από τα κράτη μέλη στο εσωτερικό δίκαιο μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1992.

9. Κατόπιν καταγγελίας η Επιτροπή κατέληξε στην άποψη ότι στην Πορτογαλία η οδηγία δεν μεταφέρθηκε προσηκόντως στο εσωτερικό δίκαιο, διότι δεν θεσπίστηκαν διατάξεις για τη διαδικασία εκλογής των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων. Η Επιτροπή κάλεσε συνεπώς την Πορτογαλική Δημοκρατία, με έγγραφο της 26ης Ιανουαρίου 2000, να λάβει επ' αυτού θέση εντός δύο μηνών.

10. Δεδομένου ότι η Επιτροπή θεώρησε ότι η απάντηση της Πορτογαλικής Κυβερνήσεως, της 4ης Απριλίου 2000, δεν αίρει τις αντιρρήσεις της, απηύθυνε, με έγγραφο της 2ας Φεβρουαρίου 2001, στην Πορτογαλική Δημοκρατία αιτιολογημένη γνώμη, με την οποία προέβαλε την αιτίαση ότι η έλλειψη διατάξεων για τη διαδικασία εκλογής ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων παραβιάζει τα άρθρα 4, 10, 11 και 12 της οδηγίας και κάλεσε την Πορτογαλική Δημοκρατία να λάβει τα απαραίτητα μέτρα εντός δύο μηνών, δηλαδή έως τις 2 Απριλίου 2001. Η Πορτογαλική Κυβέρνηση απάντησε με έγγραφο της 18ης Ιουνίου 2001, στο οποίο εξέφρασε την άποψη ότι για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων που υπέχει από την οδηγία δεν απαιτείται θέσπιση περαιτέρω διατάξεων για τη διαδικασία εκλογής.

11. Η Επιτροπή, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η Πορτογαλική Δημοκρατία δεν εκπλήρωσε τις υποχρεώσεις της, άσκησε, με δικόγραφο της 22ας Οκτωβρίου 2001, που πρωτοκολλήθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 29 Οκτωβρίου 2001, κατά της Πορτογαλλικής Δημοκρατίας προσφυγή ενώπιον του Δικαστηρίου κατά το άρθρο 226 ΕΚ.

12. Η Επιτροπή ζητεί,

1) να διαπιστωθεί ότι η Πορτογαλική Δημοκρατία παρέβη τα άρθρα 4, 10, 11 και 12 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ·

2) να καταδικαστεί η Πορτογαλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.

IV - Εξέταση του λόγου προσφυγής

Α - Οι ισχυρισμοί των διαδίκων

13. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η Πορτογαλική Δημοκρατία, παραλείποντας να θεσπίσει διατάξεις για τη διαδικασία εκλογής των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων, εμποδίζει την άσκηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων και των εκπροσώπων τους, που απορρέουν από τα άρθρα 4, 10, 11 και 12 της οδηγίας, και με τον τρόπο αυτό θέτει σε κίνδυνο την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων στον χώρο εργασίας.

14. Η Επιτροπή επικαλείται την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, σύμφωνα με την οποία η μεταφορά οδηγίας στο εθνικό δίκαιο πρέπει, για λόγους ασφαλείας δικαίου, να γίνεται κατά τρόπον ώστε να καθίσταται η νομική κατάσταση των ιδιωτών σαφής και συγκεκριμένη και να τους επιτρέπει να γνωρίζουν το πλήρες περιεχόμενο των δικαιωμάτων τους και, ενδεχομένως, να τα επικαλούνται ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων . Ελλείψει διατάξεων για τη διαδικασία εκλογής των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων, οι εργαζόμενοι δεν είναι δυνατό να γνωρίζουν το πλήρες περιεχόμενο των δικαιωμάτων τους και, ενδεχομένως, να τα επιδιώκουν δικαστικώς.

15. Το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος προβλέπει βέβαια αρχές για την εκλογή των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων. Μόνη όμως μια νομοθεσία σχετική με τη διαδικασία εκλογής θα καθόριζε τους βασικούς όρους της νόμιμης εκλογής των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων. Στην Πορτογαλία, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία, δεν υπήρχαν αντίστοιχες ρυθμίσεις για το δικαίωμα ψήφου, τη δημοσιότητα της ψηφοφορίας, τα εκλογικά κέντρα, την καταμέτρηση των ψήφων, τη γνωστοποίηση του εκλογικού αποτελέσματος και την ακύρωση των εκλογών. Με τον τρόπο αυτό εμποδίζονταν οι εργαζόμενοι να διενεργήσουν εκλογές για τους ειδικούς εκπροσώπους τους.

16. Σύμφωνα με τις ευρισκόμενες στη διάθεση της Επιτροπής πληροφορίες, στην Πορτογαλία εξελέγησαν ειδικοί εκπρόσωποι των εργαζομένων σε μικρό μόνον αριθμό επιχειρήσεων, πράγμα που οφείλεται, κατά την άποψη της Επιτροπής, στην έλλειψη νομοθεσίας σχετικής με τη διαδικασία εκλογής. Στο επιχείρημα της Πορτογαλικής Κυβερνήσεως ότι στην Πορτογαλία εξελέγησαν ειδικοί εκπρόσωποι των εργαζομένων σε διάφορες επιχειρήσεις, παρ' όλον ότι ελλείπουν, τώρα όπως και στο παρελθόν, ειδικές διατάξεις για τη διαδικασία εκλογής, η Επιτροπή αντιτάσσει ότι δεν της γνωστοποιήθηκαν εκ μέρους της Πορτογαλικής Κυβερνήσεως στοιχεία σχετικά με τον αριθμό και την ταυτότητα τέτοιων επιχειρήσεων. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή δεν μπορεί να ελέγξει εάν πρόκειται για συνήθη πρακτική ή αυτό συμβαίνει μόνο σε μεμονωμένες επιχειρήσεις. Κατά τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, δεν εξασφαλίζεται συνεπώς ότι οι αντίστοιχες εκλογές έλαβαν χώρα σε γενική κλίμακα στην Πορτογαλία και ότι οι ειδικοί εκπρόσωποι των εργαζομένων άσκησαν τα καθήκοντά τους.

17. Εξάλλου, με τη δημιουργία νομίμου βάσεως για την έκδοση διατάξεων σχετικά με τη διαδικασία εκλογής (άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο β_, του νομοθετικού διατάγματος) και με το γεγονός ότι η Πορτογαλία ισχυρίστηκε έναντι της Επιτροπής ότι αντίστοιχο νομοσχέδιο αποτελεί ήδη αντικείμενο επεξεργασίας, η ίδια η Πορτογαλία αναγνώρισε ότι απαιτείται νομοθετική ρύθμιση της διαδικασίας εκλογής, ώστε να συμπληρωθούν οι αρχές που θέτει το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος.

18. Η Πορτογαλική Κυβέρνηση θεωρεί ότι το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος αποτελεί πλήρη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο των υποχρεώσεων που απορρέουν από το άρθρο 4 της οδηγίας, επιτρέπουσα στους εργαζομένους να εκλέξουν τους ειδικούς εκπροσώπους τους, ώστε αυτοί να μπορούν να ασκήσουν τα δικαιώματα που τους παρέχουν τα άρθρα 10 έως 12 της οδηγίας.

19. Το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος ισχύει για όλες τις επιχειρήσεις του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα και της οικονομίας· για τις δημόσιες υπηρεσίες ισχύουν αντίστοιχες διατάξεις. Το προαναφερθέν άρθρο περιέχει όλες τις απαραίτητες διατάξεις για μια δημοκρατική εκλογή και καλύπτει και την έννομη θέση των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων:

- Οι εκλογές διενεργούνται από τις επιχειρήσεις (παράγραφοι 2 και 4)·

- όλοι οι εργαζόμενοι της επιχειρήσεως έχουν δικαίωμα εκλέγειν και εκλέγεσθαι (παράγραφοι 1 και 2, τελευταίο εδάφιο)·

- οι εκλογές διενεργούνται με εκλογικούς συνδυσμούς (παράγραφος 2)·

- το δικαίωμα προτάσεως στους συνδυασμούς ανήκει στους εκπροσώπους των εργατικών συνδικάτων, που εκπροσωπούν τους εργαζομένους επιχειρήσεως, ή στο 20 % των εργαζομένων της επιχειρήσεως (παράγραφος 2)·

- προβλέπεται ο αριθμός των υποψηφίων και αναπληρωματικών μελών ανά συνδυασμό (παράγραφος 3)·

- προβλέπεται ο ανώτατος αριθμός ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων σε κάθε επιχείρηση (παράγραφος 4)·

- προβλέπεται η εκλογική μέθοδος για τους ειδικούς εκπροσώπους των εργαζομένων (d'Hondt) (παράγραφος 1)·

εκτός αυτού

- προβλέπεται η διάρκεια της θητείας των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων (παράγραφος 5)·

- προβλέπονται οι λόγοι και η διαδικασία για την αναπλήρωση των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων (παράγραφος 6)·

- προβλέπεται ο αριθμός των ωρών μηνιαίας απαλλαγής για την άσκηση των καθηκόντων του ειδικού εκπροσώπου των εργαζομένων (παράγραφοι 7 και 8).

20. Το άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο β_, του νομοθετικού διατάγματος προβλέπει υποχρεωτικά την έκδοση διατάξεων για τη διαδικασία εκλογής. Οι διατάξεις αυτές δεν έχουν βέβαια ακόμη θεσπιστεί. Αυτό όμως - αντίθετα προς ό,τι υποστηρίζει η Επιτροπή - ουδόλως εμποδίζει τους εργαζομένους να εκλέξουν στους ειδικούς εκπροσώπους τους. Το απαραίτητο για τον σκοπό αυτό εκλογικό δίκαιο προκύπτει άμεσα από το άρθρο 10, παράγραφοι και 1 και 2 του νομοθετικού διατάγματος.

21. Πέραν αυτού, είναι βέβαιον ότι η διεύθυνση της επιχειρήσεως δεν μπορεί να εμποδίσει μια τέτοια εκλογή ούτε να παρεμποδίσει τους εκλεγμένους ειδικούς εκπροσώπους των εργαζομένων κατά την άσκηση των δικαιωμάτων τους. Οι γενικές διατάξεις του εργατικού δικαίου απαγορεύουν στη διεύθυνση της επιχειρήσεως κάθε μορφή μέτρων που εμποδίζουν την άσκηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων ή επιβάλλουν κυρώσεις για την άσκηση αυτή. Σύμφωνα με το πορτογαλικό εργατικό δίκαιο καταγγελία της συμβάσεως εργασίας χωρεί μόνο για δικαιολογημένη αιτία και η καταγγελία λόγω ασκήσεως ιδίων δικαιωμάτων είναι παράνομη έναντι του εργαζομένου ή του εκπροσώπου των εργαζομένων.

22. Στο μέτρο που η Επιτροπή αιτιάται την Πορτογαλική Δημοκρατία διότι το εκλογικό δίκαιο για τους ειδικούς εκπροσώπους των εργαζομένων δεν περιέχει διατάξεις παραδείγματος χάρη σχετικά με το δικαίωμα ψήφου, το εκλογικό κέντρο, τον χρόνο και τόπο των εκλογών, την καταμέτρηση των ψήφων και τη γνωστοποίηση του εκλογικού αποτελέσματος, η Πορτογαλική Κυβέρνηση αρνείται την αιτίαση, υποστηρίζοντας ότι ουσιώδη στοιχεία για κάθε εκλογή είναι μόνον ο τρόπος της εκλογής και το δικαίωμα ψήφου. Αυτά όμως ρυθμίζονται από το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος.

23. Όσον αφορά την αιτίαση της Επιτροπής ότι η έλλειψη διατάξεων για την ακύρωση των εκλογών συνιστά μη προσήκουσα μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, η Πορτογαλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι στην περίπτωση διενέργειας εκλογών κατά τρόπο αντίθετο προς το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος παρέχονται στους ειδικούς εκπροσώπους των εργαζομένων τα γενικά ένδικα βοηθήματα. Σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 2, του πορτογαλικού κώδικα πολιτικής δικονομίας, για κάθε παράβαση νόμου μπορεί να ασκηθεί αγωγή και να απαιτηθεί η εφαρμογή των ενδεχομένως απαραίτητων μέτρων.

24. Προς απόδειξη του γεγονότος ότι η έλλειψη νομοθετικής ρυθμίσεως σχετικά με τη διαδικασία των εκλογών δεν εμποδίζει τους εργαζομένους να πραγματοποιούν εκλογές των εκπροσώπων τους, η Πορτογαλική Κυβέρνηση επικαλείται ότι υπάρχουν στην Πορτογαλία πολυάριθμα παραδείγματα διενέργειας εκλογών για εκπροσώπους εργαζομένων σύμφωνα με το πορτογαλικό εργατικό δίκαιο χωρίς την ύπαρξη ειδικών νομοθετικών διατάξεων διαδικαστικής φύσεως. Έτσι, παραδείγματος χάρη, οι εκλογές ενός εργατικού σωματείου και η ψήφιση του καταστατικού του έγιναν άμεσα με απόφαση της συνελεύσεως των εργαζομένων με απλή πλειοψηφία των παρόντων. Ακόμη και οι εκλογές των εκπροσώπων των εργατικών σωματείων που λαμβάνουν χώρα τακτικά στις επιχειρήσεις διενεργούνται χωρίς ειδικές διατάξεις σχετικές με την εκλογική διαδικασία.

25. Εξάλλου η Πορτογαλική Κυβέρνηση απέδειξε στην Επιτροπή, διαβιβάζοντάς της στοιχεία για διενεργηθείσες ήδη εκλογές ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων σε πορτογαλικές επιχειρήσεις, ότι η έλλειψη νομοθετικής ρυθμίσεως της εκλογικής διαδικασίας δεν εποδίζει προφανώς τους εργαζομένους να διενεργούν τέτοιες εκλογές. Εν τω μεταξύ έγιναν γνωστές στις αρμόδιες πορτογαλικές αρχές και άλλες επιχειρήσεις που διενήργησαν αντίστοιχες εκλογές· συνολικώς είναι γνωστές στην Πορτογαλική Κυβέρνηση 94 τέτοιες επιχειρήσεις. Η Πορτογαλική Κυβέρνηση δεν γνωρίζει όμως τον ακριβή αριθμό, διότι στην Πορτογαλία δεν υπάρχει σχετική υποχρέωση κοινοποιήσεως. Η Πορτογαλική Κυβέρνηση παραδέχεται όμως ότι ο αριθμός αυτός δεν είναι ικανοποιητικός. Εξάλλου, η Επιτροπή δεν ζήτησε μέχρι τώρα από την Πορτογαλική Κυβέρνηση να της κοινοποιήσει τον αριθμό και την ταυτότητα των επιχειρήσεων, στις οποίες έλαβαν χώρα τέτοιου είδους εκλογές. Η Πορτογαλική Κυβέρνηση είναι όμως έτοιμη να διαβιβάσει τις πληροφορίες που διαθέτει.

Β - Αξιολόγηση

26. Η οδηγία περιέχει ιδίως τον ορισμό της εννοίας των «ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων» και τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους στο πλαίσιο της συμβολής τους για την ασφάλεια και την προστασία της υγείας των εργαζομένων. Η οδηγία όμως δεν περιέχει ρητές διατάξεις σχετικές με το κατά πόσον τα κράτη μέλη πρέπει να θεσπίσουν διατάξεις για τη διαδικασία εκλογών και, σε καταφατική περίπτωση, ποιες διατάξεις. Επιπλέον, η οδηγία δεν απαιτεί ρητώς να ορίζονται οι ειδικοί εκπρόσωποι των εργαζομένων μόνο με εκλογές, ώστε να έχουν οι εργαζόμενοι δικαίωμα για διενέργεια εκλογών. Αντίθετα, το άρθρο 3, στοιχείο γ_, της οδηγίας ορίζει τους ειδικούς εκπροσώπους των εργαζομένων ως «κάθε εκλεγμένο, επιλεγμένο ή διορισμένο άτομο».

27. Η αιτίαση της Επιτροπής έχει συνεπώς την έννοια ότι, εφόσον ένα κράτος μέλος προβλέπει ότι οι ειδικοί εκπρόσωποι των εργαζομένων αναλαμβάνουν τα καθήκοντά τους έπειτα από εκλογές, δεν είναι αρκετό να ρυθμίζει τις - αναμφίβολα θεσπισθείσες από την Πορτογαλική Δημοκρατία με το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος - προϋποθέσεις εκλογής. Κατά την άποψη της Επιτροπής απαιτούνται, πέραν αυτού, και λεπτομερείς διατάξεις για τη διαδικασία εκλογών.

28. Ελλείψει ρητών σχετικών επιταγών στην οδηγία, θα συμφωνούσε, συνεπώς, κανείς με την Επιτροπή μόνον αν μπορούσε να γίνει δεκτό ότι οι απαιτούμενες από την Επιτροπή διατάξεις για τη διαδικασία εκλογών ήταν οπωσδήποτε απαραίτητες για να επιτρέψουν στην πράξη στους εργαζομένους την εκλογή των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων και συνεπώς την άσκηση των σχετικών δικαιωμάτων.

29. Επιβάλλεται κατ' αρχάς η παρατήρηση ότι για την εκλογή των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων - όπως και κάθε άλλη δημοκρατική εκλογή - απαιτείται η ύπαρξη ορισμένων βασικών διατάξεων. Σ' αυτές ανήκουν σε κάθε περίπτωση

- το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι,

- ο τρόπος εκλογής (παραδείγματος χάρη, άμεση εκλογή ή εκλογή μέσω συνδυασμών),

- ο τρόπος της ψηφοφορίας (παραδειγματος χάρη, φανερή ή μυστική),

- ο καθορισμός της απαραίτητης πλειοψηφίας (παραδείγματος χάρη, d'Hondt ή απλή πλειοψηφία).

Οι παράγραφοι 1 έως 3 του άρθρου 10 του νομοθετικού διατάγματος πληρούν αυτές τις προϋποθέσεις μιας δημοκρατικής εκλογής.

30. Το άρθρο αυτό περιέχει συνεπώς και διατάξεις για το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, που η Επιτροπή υποστηρίζει ότι ελλείπουν. Η Επιτροπή εξάλλου επικαλείται, εκτός από την έλλειψη διατάξεων για το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, κατ' ουσίαν και το γεγονός ότι ελλείπουν διατάξεις για τη δημοσιότητα των εκλογών, τα εκλογικά κέντρα, την καταμέτρηση των ψήφων, τη γνωστοποίηση του εκλογικού αποτελέσματος και την ακύρωση των εκλογών .

31. Πρέπει να επισημανθεί ότι το Δικαστήριο, κατά πάγια νομολογία, έχει τονίσει ότι τα εθνικά μέτρα που μεταφέρουν μια οδηγία στο εσωτερικό δίκαιο πρέπει να είναι σαφή και συγκεκριμένα για τους ιδιώτες, ώστε να τους επιτρέπουν να γνωρίζουν το πλήρες περιεχόμενο των δικαιωμάτων τους και, ενδεχομένως, να τα επικαλούνται ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων .

32. Όσον αφορά τις διατάξεις, των οποίων την έλλειψη επικαλείται η Επιτροπή, πρέπει κατ' αρχάς, σχετικά με την ακύρωση των εκλογών, να επισημανθεί ότι οι πορτογαλικές διατάξεις της πολιτικής δικονομίας - σύμφωνα με τους μη αμφισβητούμενους ισχυρισμούς της Πορτογαλικής Κυβερνήσεως - περιέχουν γενικές διατάξεις που εφαρμόζονται και στις εκλογές για ειδικούς εκπροσώπους των εργαζομένων, όταν οι εκλογές δεν ανταποκρίνονται στις ισχύουσες διατάξεις (εν προκειμένω ιδίως το άρθρο 10 του νομοθετικού διατάγματος). Προβλέπεται συνεπώς από τις νομοθετικές διατάξεις η δυνατότητα ακυρώσεως των εκλογών.

33. Όσον αφορά τον τρόπο καταμετρήσεως των ψήφων, το Δικαστήριο ασχολήθηκε με το ζήτημα αυτό στην υπόθεση De Dapper κ.λπ. , που αφορούσε τις εκλογές της επιτροπής προσωπικού των υπαλλήλων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε:

«[...] η εφορευτική επιτροπή] επεξεργάζεται τα ψηφοδέλτια σύμφωνα με το άρθρο 10 του κανονισμού . Δεδομένου ότι ο κανονισμός δεν περιέχει περαιτέρω διατάξεις για τις λεπτομέρειες των εκλογών, από τις προαναφερθείσες διατάξεις προκύπτει ότι η εφορευτική επιτροπή μπορεί να επιλέξει ελεύθερα για την ψηφοφορία και την καταμέτρηση των ψήφων κάθε επαρκώς αξιόπιση και σύμφωνη με τις απαιτήσεις για ελεύθερη και μυστική ψηφοφορία διαδικασία.»

34. Το Δικαστήριο δεν θεωρεί συνεπώς κατ' αρχήν απαραίτητη την ύπαρξη ρητών διατάξεων σχετικά με τον τρόπο καταμετρήσεως των ψήφων για να υπάρχει στην πράξη δυνατότητα διενέργειας εκλογών για τους εκπροσώπους των εργαζομένων.

35. Εφόσον συνεπώς υφίσταται επαρκής νομική δυνατότητα ακυρώσεως των εκλογών και ο τρόπος καταμετρήσεως των ψήφων μπορεί ελεύθερα να επιλεγεί από τους αρμόδιους για τη διενέργεια των εκλογών, με τήρηση των κριτηρίων που καθόρισε το Δικαστήριο, ερωτάται αν η έλλειψη των λοιπών διαδικαστικών διατάξεων που αναφέρει ενδεικτικώς η Επιτροπή σχετικά με την εκλογή των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων (οι οποίες αφορούν ιδίως τον ρόλο των εκλογικών κέντρων, τη μορφή γνωστοποιήσεως του εκλογικού αποτελέσματος και τη μη περαιτέρω διευκρινιζόμενη από την Επιτροπή δημοσιότητα των εκλογών) μπορεί να εμποδίσει τους εργαζόμενους της Πορτογαλίας να κάνουν χρήση των δικαιωμάτων που τους παρέχει η οδηγία.

36. Εάν ως δημοσιότητα των εκλογών νοείται το ζήτημα της φανερής ή μυστικής ψηφοφορίας, το άρθρο 10, παράγραφος 1, του νομοθετικού διατάγματος πληροί την απαίτηση αυτή, στο μέτρο που προβλέπει την «άμεση και μυστική» ψηφοφορία. Στο μέτρο που νοείται η γνωστοποίηση ή αναγγελία των εκλογών, ισχύουν όπως και για το ζήτημα των εκλογικών κέντρων και της μορφής της γνωστοποιήσεως του εκλογικού αποτελέσματος τα ακόλουθα.

37. Πρέπει να επισημανθεί ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας λόγω παραβάσεως της Συνθήκης, εναπόκειται στην Επιτροπή να αποδείξει ότι συντρέχει η προσαπτόμενη παράβαση της Συνθήκης , στην προκειμένη δηλαδή περίπτωση να αποδείξει ότι η εθνική ρύθμιση δεν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της οδηγίας λόγω ελλείψεως συγκεκριμένων εθνικών μέτρων.

38. Στην παρούσα όμως περίπτωση η Επιτροπή περιορίζεται, κατ' ουσίαν, στον ισχυρισμό ότι η έλλειψη ειδικής ρυθμίσεως για τη διαδικασία εκλογής των ειδικών εκπροσώπων των εργαζομένων δημιουργεί ασάφεια στους εργαζομένους σχετικά με την εκλογή αυτή, με αποτέλεσμα να μη διενεργούνται τέτοιες εκλογές. Προς απόδειξη του ισχυρισμού αυτού η Επιτροπή επικαλείται τον - πράγματι περιορισμένο - αριθμό των 94 πορτογαλικών επιχειρήσεων, στις οποίες, σύμφωνα με τα στοιχεία της Πορτογαλικής Κυβερνήσεως, διενεργήθηκαν εκλογές για τους ειδικούς εκπροσώπους των εργαζομένων.

39. Η μη διενέργεια εκλογών για τους εκπροσώπους των εργαζομένων μπορεί όμως κατ' αρχήν να οφείλεται σε πολλούς λόγους. Η Επιτροπή δεν κατόρθωσε να αποδείξει ότι καθοριστικό λόγο γι' αυτό αποτελεί η έλλειψη ειδικής νομοθετικής ρυθμίσεως της διαδικασίας των εκλογών και ιδίως ειδικών διατάξεων για τη δημοσιότητα των εκλογών, τα εκλογικά κέντρα, την καταμέτρηση των ψήφων, τη γνωστοποίηση του εκλογικού αποτελέσματος και την ακύρωση των εκλογών.

40. Η Πορτογαλική Κυβέρνηση εξέθεσε ειδικότερα - χωρίς αυτό να αμφισβητηθεί από την Επιτροπή - ότι οι γενικοί εκρόσωποι των εργαζομένων στην Πορτογαλία, συνήθως και σε μεγάλη έκταση, εκλέγονται χωρίς κανονιστικές διατάξεις περί εκλογικής διαδικασίας, πράγμα που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι προφανώς οι εργαζόμενοι στην Πορτογαλία δεν εμποδίζονται κατ' αρχήν να εκλέγουν τους εκπροσώπους τους λόγω της ελλείψεως διατάξεων του είδους που αναφέρει η Επιτροπή σχετικά με την εκλογική διαδικασία.

41. Τέλος, όσον αφορά το επιχείρημα που προέβαλε η Επιτροπή ότι η Πορτογαλική Κυβέρνηση δεν της γνωστοποίησε επαρκή στοιχεία σχετικά με την ταυτότητα και τον αριθμό των επιχειρήσεων, στις οποίες έλαβαν χώρα εκλογές για ειδικούς εκπροσώπους των εργαζομένων χωρίς νομοθετική ρύθμιση της διαδικασίας των εκλογών, διαπιστώνεται ότι η οδηγία δεν περιέχει τέτοιου είδους υποχρεώσεις κοινοποιήσεως για τα κράτη μέλη ούτε διάταξη σύμφωνα με την οποία πρέπει να θεσπιστεί στα κράτη μέλη αντίστοιχη υποχρέωση κοινοποιήσεως των επιχειρήσεων. Δεν μπορεί, κατά συνέπεια, να γίνει δεκτό ότι η Πορτογαλική Δημοκρατία ήταν υποχρεωμένη σε παροχή τέτοιου είδους στοιχείων. Κατά συνέπεια, η Πορτογαλική Δημοκρατία εκπλήρωσε πλήρως την υποχρέωση συνεργασίας της στη διαδικασία λόγω παραβάσεως της Συνθήκης , κοινοποιώντας στην Επιτροπή, κατόπιν προσκλήσεως, τα στοιχεία που είχε στη διάθεσή της. Δεν είναι δυνατή η περαιτέρω συμπερασμάτων από την Επιτροπή σχετικά με την ύπαρξη παραβάσεως της Συνθήκης.

42. Πρέπει συνεπώς να γίνει δεκτό ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε την ύπαρξη της παραβάσεως της Συνθήκης που επικαλέστηκε λόγω μη προσήκουσας μεταφοράς της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο.

V - Πρόταση

43. Κατόπιν όλων αυτών προτείνω στο Δικαστήριο

«1) να απορρίψει την προσφυγή της Επιτροπής,

2) να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.»