ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟΥ (ΠΡΩΤΟ ΤΜΗΜΑ) ΤΗΣ 10ΗΣ ΜΑΡΤΙΟΥ 1992. - SHELL INTERNATIONAL CHEMICAL COMPANY LTD ΚΑΤΑ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. - ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ - ΕΝΝΟΙΕΣ "ΣΥΜΦΩΝΙΑ" ΚΑΙ "ΕΝΑΡΜΟΝΙΣΜΕΝΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ" - ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ. - ΥΠΟΘΕΣΗ T-11/89.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1992 σελίδα II-00757

Σουηδική ειδική έκδοση σελίδα II-00047

Φινλανδική ειδική έκδοση σελίδα II-00049



Περίληψη

Διάδικοι

Σκεπτικό της απόφασης

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Διατακτικό



Λέξεις κλειδιά

++++

1. Ανταγωνισμός - Διοικητική διαδικασία - Δεν έχει εφαρμογή το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα

2. Κοινοτικό δίκαιο - Αρχές - Δικαιώματα του αμυνομένου - Προστατεύονται στο πλαίσιο διοικητικών διαδικασιών - Ανταγωνισμός - Έκταση

(Κανονισμός του Συμβουλίου 17, άρθρο 19 PAR 1 Κανονισμός της Επιτροπής 99/63, άρθρο 4)

3. Ανταγωνισμός - Διοικητική διαδικασία - Απόφαση της Επιτροπής που διαπιστώνει παράβαση - Ποια αποδεικτικά στοιχεία γίνονται δεκτά

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 85 PAR 1)

4. Ανταγωνισμός - Συμπράξεις - Συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων - Έννοια - Σύμπτωση βουλήσεων ως προς την τηρητέα στην αγορά συμπεριφορά

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 85 PAR 1)

5. Ανταγωνισμός - Συμπράξεις - Εναρμονισμένη πρακτική - Έννοια - Συντονισμός και συνεργασία μη συμβιβαζόμενες προς την υποχρέωση κάθε επιχειρήσεως να διαμορφώνει αυτόνομα τη συμπεριφορά της στην αγορά - Συναντήσεις μεταξύ ανταγωνιστών με σκοπό την ανταλλαγή πληροφοριών κρισίμων για τη διαμόρφωση της εμπορικής πολιτικής των συμμετεχόντων

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 85 PAR 1)

6. Ανταγωνισμός - Συμπράξεις - Επιχείρηση - Έννοια - Οικονομική μονάδα - Καταλογισμός των παραβάσεων

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 85 PAR 1)

7. Πράξεις των οργάνων - Αιτιολογία - Υποχρέωση - Έκταση - Απόφαση εφαρμογής των κανόνων του ανταγωνισμού

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 190)

8. Ανταγωνισμός - Πρόστιμα - Ώψος - Καθορισμός - Κριτήρια - Παρελθούσα συμπεριφορά της επιχειρήσεως

(Κανονισμός του Συμβουλίου 17, άρθρο 15 PAR 2)

9. Πράξεις των οργάνων - Τεκμήριο εγκυρότητας - Αμφισβήτηση - Προϋποθέσεις

Περίληψη

1. Η Επιτροπή, παρ' όλον ότι υποχρεούται να τηρεί τις διαδικαστικές εγγυήσεις τις οποίες προβλέπει το κοινοτικό δίκαιο, δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί, όταν εφαρμόζει τις διατάξεις αυτού, ως "δικαιοδοτικό όργανο" κατά την έννοια του άρθρου 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, κατά το οποίο ο καθείς δικαιούται η υπόθεσή του να εκδικασθεί με όλα τα εχέγγυα από ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο.

2. Οι περί των διαδικαστικών εγγυήσεων διατάξεις του άρθρου 19, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 και του κανονισμού 99/63 υλοποιούν θεμελιώδη αρχή του κοινοτικού δικαίου, η οποία επιβάλλει τον σεβασμό των δικαιωμάτων του αμυνομένου σε κάθε διαδικασία, έστω και διοικητικού χαρακτήρα, και προϋποθέτει ειδικότερα ότι, κατά τη διοικητική διαδικασία, έχει δοθεί στην ενδιαφερόμενη επιχείρηση η δυνατότητα να εκθέσει λυσιτελώς την άποψή της περί του αληθούς των προβαλλομένων πραγματικών περιστατικών και περί της σημασίας τους, καθώς και επί των εγγράφων τα οποία επικαλείται η Επιτροπή προς στήριξη του ισχυρισμού της περί υπάρξεως παραβάσεως της Συνθήκης.

Αυτές οι προβλεπόμενες από το κοινοτικό δίκαιο διαδικαστικές εγγυήσεις δεν επιβάλλουν, πάντως, στην Επιτροπή να διαρθρώνει την εσωτερική της οργάνωση κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να αποκλείει το ενδεχόμενο ένας και ο αυτός υπάλληλος να ενεργεί, στο πλαίσιο της ίδιας υποθέσεως, ως εξεταστής και ως εισηγητής.

3. Η απόφαση την οποία απευθύνει σε μια επιχείρηση η Επιτροπή κατ' εφαρμογήν του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης μπορεί να δέχεται ως αποδεικτικά εις βάρος της στοιχεία μόνο εκείνα τα έγγραφα, των οποίων, από το στάδιο ήδη της ανακοινώσεως των αιτιάσεων, γινόταν μνεία στο κείμενο αυτής ή στα παραρτήματά της, έτσι ώστε αφενός να προκύπτει ότι η Επιτροπή είχε την πρόθεση να τα χρησιμοποιήσει και αφετέρου να μπόρεσε εγκαίρως η επιχείρηση να εκφρασθεί για την αποδεικτική τους αξία.

4. Για να υφίσταται συμφωνία κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, αρκεί οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις να έχουν εκδηλώσει την κοινή τους βούληση να συμπεριφέρονται στην αγορά κατά ορισμένο τρόπο. Αυτό συμβαίνει οσάκις μεταξύ πλειόνων επιχειρήσεων υπήρξε σύμπτωση των βουλήσεων προς επίτευξη επιδιωκομένων τιμών και επιδιωκομένου όγκου πωλήσεων.

5. Τα κριτήρια συντονισμού και συνεργασίας που ορίζουν την έννοια της εναρμονισμένης πρακτικής πρέπει να γίνονται νοητά υπό το πρίσμα της βαθύτερης αντίληψης που διέπει τις διατάξεις περί ανταγωνισμού της Συνθήκης, ότι κάθε επιχειρηματίας πρέπει να διαμορφώνει αυτόνομα την πολιτική που προτίθεται να ακολουθήσει στην κοινή αγορά. Και ναι μεν η επιταγή αυτή της αυτονομίας δεν αναιρεί το δικαίωμα των επιχειρήσεων να προσαρμόζονται ευφυώς στην ήδη εκδηλωθείσα ή στην προβλεπόμενη συμπεριφορά των ανταγωνιστών τους, αποκλείει όμως αυστηρώς κάθε άμεση ή έμμεση επαφή μεταξύ τους, επιδιώκουσα είτε να επηρεάσει τη συμπεριφορά ενός υπάρχοντος ή δυνητικού ανταγωνιστή στην αγορά, είτε να αποκαλύψει σ' ένα τέτοιο ανταγωνιστή τη συμπεριφορά που οι ίδιες έχουν αποφασίσει ή έχουν κατά νουν να τηρήσουν στην αγορά.

Συνιστά εναρμονισμένη πρακτική η συμμετοχή σε συναντήσεις που έχουν ως σκοπό τον καθορισμό επιδιωκομένων τιμών και επιδιωκομένου όγκου πωλήσεων, κατά τις οποίες ανταλλάσσονται μεταξύ ανταγωνιστών πληροφορίες σχετικά με τις τιμές που έχουν κατά νουν να εφαρμόσουν στην αγορά, σχετικά με το κατώτατο όριο συμφέρουσας λειτουργίας τους, τους περιορισμούς του όγκου πωλήσεων που κρίνουν αναγκαίους ή τα αριθμητικά στοιχεία των πωλήσεών τους, διότι τις πληροφορίες αυτές ασφαλώς τις λαμβάνουν υπόψη οι συμμετέχουσες επιχειρήσεις για να καθορίσουν τη συμπεριφορά τους στην αγορά.

6. Ο όρος "επιχείρηση", κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, σημαίνει μια οικονομική μονάδα, η οποία περικλείει ενιαία οργάνωση προσωπικών, υλικών και αΰλων στοιχείων, τα οποία έχουν ταχθεί στη διαρκή επιδίωξη ορισμένου οικονομικού σκοπού, η οποία οργάνωση δύναται να συντελέσει στη διάπραξη παραβάσεως προβλεπομένης από τη διάταξη αυτήν.

Ορθώς, επομένως, όταν ένας όμιλος επιχειρήσεων συνιστά μία και την αυτή επιχείρηση, η Επιτροπή καταλογίζει την ευθύνη παραβάσεως την οποία έχει διαπράξει η εν λόγω επιχείρηση και επιβάλλει πρόστιμο σ' εκείνη την εταιρία που είναι υπεύθυνη για τη δράση του ομίλου στο πλαίσιο της παραβάσεως.

7. Κατ' εφαρμογήν του άρθρου 190 της Συνθήκης, η Επιτροπή ναι μεν υποχρεούται να αιτιολογεί τις αποφάσεις της, αναφέροντας τα νομικά και πραγματικά στοιχεία από τα οποία εξαρτάται η νομιμότητα του μέτρου, καθώς και τις σκέψεις που την οδήγησαν στη λήψη της αποφάσεώς της, δεν απαιτείται όμως, προκειμένου περί αποφάσεως εφαρμογής των κανόνων του ανταγωνισμού, να εξετάζει όλα τα νομικά και πραγματικά ζητήματα που έχουν εγείρει οι ενδιαφερόμενοι κατά τη διοικητική διαδικασία.

8. Εν όψει καθορισμού του ύψους του προστίμου που επιβάλλεται λόγω παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού της Συνθήκης, το γεγονός ότι η Επιτροπή έχει ήδη διαπιστώσει, στο παρελθόν, ότι μια επιχείρηση είχε παραβεί τους κανόνες του ανταγωνισμού και της έχει, ενδεχομένως, επιβάλει κυρώσεις για τον λόγο αυτόν, μπορεί να ληφθεί ως επιβαρυντική για την επιχείρηση αυτή περίσταση αντιθέτως, η έλλειψη προηγουμένης παραβάσεως συνιστά κανονική περίσταση, την οποία η Επιτροπή δεν υποχρεούται να λάβει υπόψη ως ελαφρυντική.

9. Δεδομένου ότι μια πράξη κοινοποιηθείσα και δημοσιευθείσα πρέπει να τεκμαίρεται έγκυρη, όποιος επικαλείται την έλλειψη τυπικού κύρους ή το ανυπόστατον μιας πράξεως, αυτός φέρει και το βάρος να προβάλει στο δικάζον δικαστήριο τους λόγους για τους οποίους θα έπρεπε αυτό να αντιπαρέλθει αυτή τη φαινομενική εγκυρότητα.

Διάδικοι

Στην υπόθεση T-11/89,

Shell International Chemical Company Ltd, εταιρία αγγλικού δικαίου, με έδρα το Λονδίνο, εκπροσωπούμενη από τους J. F. Lever, QC, K. B. Parker, barrister, και J. W. Osborne, solicitor, με αντίκλητο στο Λουξεμβούργο τον δικηγόρο J. Hoss, 15, Cote d' Eich,

προσφεύγουσα,

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπουμένης από τον A. McClellan, κύριο νομικό σύμβουλο, και την K. Banks, μέλος της Νομικής Υπηρεσίας, με αντίκλητο στο Λουξεμβούργο τον Roberto Hayder, εκπροσωπούντα τη Νομική Υπηρεσία της Επιτροπής, Centre Wagner, Kirchberg,

καθής,

που έχει ως αντικείμενο την ακύρωση της αποφάσεως της Επιτροπής της 23ης Απριλίου 1986, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ (IV/31.149 - Πολυπροπυλένιο, ΕΕ 1986 L 230, σ. 1),

ΤΟ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ (πρώτο τμήμα),

συγκείμενο από τους J. L. Cruz Vilaca, Πρόεδρο, R. Schintgen, D. A. O. Edward, H. Kirschner και K. Lenaerts, δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: B. Vesterdorf

γραμματέας: H. Jung

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της προφορικής διαδικασίας που διεξήχθη από τις 10 μέχρι τις 15 Δεκεμβρίου 1990,

αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 10ης Ιουλίου 1991,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Σκεπτικό της απόφασης

Το ιστορικό της διαφοράς

1 Η παρούσα υπόθεση αφορά απόφαση με την οποία η Επιτροπή επέβαλε σε δεκαπέντε παραγωγούς πολυπροπυλενίου πρόστιμο λόγω παραβάσεως του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ. Το προϊόν που αποτελεί το αντικείμενο της προσβαλλομένης αποφάσεως (στο εξής: Απόφαση) είναι μία από τις βασικές θερμοπλαστικές μάζες πολυμερών. Το πολυπροπυλένιο πωλείται από τους παραγωγούς στις επιχειρήσεις μεταποιήσεως, οι οποίες το μετατρέπουν σε τελικά ή ημιτελικά προϊόντα. Οι κυριότεροι παραγωγοί πολυπροπυλενίου παράγουν περισσότερες από εκατό διαφορετικές ποιότητες, οι οποίες καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα τελικών χρήσεων. Οι κυριότερες βασικές ποιότητες πολυπροπυλενίου είναι η 'ραφίδα' (raffia), το ομοπολυμερές για χύτευση σε τύπους με έγχυση, το συμπολυμερές για χύτευση σε τύπους με έγχυση, το συμπολυμερές υψηλού βαθμού κρούσεως και οι μεμβράνες. Οι επιχειρήσεις στις οποίες απευθύνθηκε η Απόφαση είναι όλες σημαντικοί παραγωγοί πετροχημικών προϊόντων.

2 Η δυτικοευρωπαϊκή αγορά πολυπροπυλενίου εφοδιάζεται σχεδόν αποκλειστικά από παραγωγικές μονάδες εγκατεστημένες στην Ευρώπη. Πριν από το 1977, η αγορά αυτή εφοδιαζόταν από δέκα παραγωγούς, ήτοι τις εταιρίες Montedison (που εξελίχθηκε στη Montepolimeri SpA, η οποία κατέστη με τη σειρά της η Montedipe SpA), Hoechst AG, Imperial Chemical Industries plc και Shell International Chemical Company Ltd (τις αποκαλούμενες "οι τέσσερις μεγάλοι"), οι οποίες αντιπροσωπεύουν μαζί το 64 % της αγοράς, και τις εταιρίες Enichem Anic SpA στην Ιταλία, Rhone-Poulenc SA στη Γαλλία, Alcudia στην Ισπανία, Chemische Werke Huels και BASF AG στη Γερμανία και Chemie Linz AG στην Αυστρία. Το 1977, μετά τη λήξη της ισχύος των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας της Montedison, εμφανίστηκαν στη Δυτική Ευρώπη επτά νέοι παραγωγοί: οι Amoco και Hercules Chemicals NV στο Βέλγιο, οι ATO Chimie SA και Solvay et Cie SA στη Γαλλία, η SIR στην Ιταλία, η DSM NV στις Κάτω Χώρες και η Taqsa στην Ισπανία. Η Saga Petrokjemi AS & Co, νορβηγική εταιρία παραγωγής, άρχισε να λειτουργεί στα μέσα του 1978 και η Petrofina SA το 1980. Αυτή η εμφάνιση νέων παραγωγών με ονομαστική παραγωγική ικανότητα περίπου 480 000 τόννων επέφερε σημαντική αύξηση της παραγωγικής ικανότητας στη Δυτική Ευρώπη η αύξηση όμως αυτή, επί πολλά έτη, δεν συνοδεύτηκε από ανάλογη αύξηση της ζητήσεως, πράγμα που είχε ως συνέπεια το χαμηλό ποσοστό χρησιμοποιήσεως των παραγωγικών εγκαταστάσεων. Η κατάσταση αυτή, ωστόσο, βελτιώθηκε σταδιακά μεταξύ 1977 και 1983, το δε ποσοστό χρησιμοποιήσεως αυξήθηκε από 60 % σε 90 %. Σύμφωνα με την Απόφαση, από το 1982 και μετά, αποκαταστάθηκε μια σχετική ισορροπία μεταξύ προσφοράς και ζητήσεως. Ωστόσο, κατά το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου αναφοράς (1977-1983), η αγορά πολυπροπυλενίου χαρακτηριζόταν είτε από χαμηλή αποδοτικότητα είτε από σημαντικές ζημίες, ιδίως λόγω του υψηλού παγίου κόστους και της αυξήσεως του κόστους της πρώτης ύλης, δηλαδή του προπυλενίου. Σύμφωνα με την Απόφαση (αιτιολογική σκέψη 8), το 1983 η Montepolimeri κατείχε το 18 % της ευρωπαϊκής αγοράς πολυπροπυλενίου, οι Imperial Chemical Industries, Shell International Chemical Company Ltd και Hoechst AG κατείχαν η καθεμιά το 11 %, η Hercules Chemicals NV κάτι λιγότερο από το 6 %, οι ATO Chimie SA, BASF AG, DSM NV, Chemische Werke Huels, Chemie Linz AG, Solvay et Cie SA και Saga Petrokjemi AS & Co μεταξύ 3 και 5 % καθεμία και η Petrofina SA περίπου 2 %. Το εμπορικό ρεύμα πολυπροπυλενίου μεταξύ των κρατών μελών ήταν ισχυρό, διότι κάθε ένας από τους παραγωγούς που ήσαν εγκατεστημένοι στην Κοινότητα την εποχή εκείνη πραγματοποιούσε πωλήσεις εντός όλων ή σχεδόν όλων των κρατών μελών.

3 Ο όμιλος Shell συγκαταλεγόταν μεταξύ των παραγωγών που εφοδίαζαν την αγορά πριν από το 1977 και μεταξύ των "τεσσάρων μεγάλων". Το μερίδιό του στην αγορά κυμαινόταν μεταξύ 10,7 % και 11,7 % περίπου.

4 Στις 13 και 14 Οκτωβρίου 1983, υπάλληλοι της Επιτροπής, ενεργούντες δυνάμει του άρθρου 14, παράγραφος 3, του κανονισμού αριθ. 17 του Συμβουλίου, της 6ης Φεβρουαρίου 1962, πρώτου κανονισμού εφαρμογής των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 25, στο εξής: κανονισμός 17), πραγματοποίησαν συντονισμένους ελέγχους στις ακόλουθες επιχειρήσεις, οι οποίες παρήγαν πολυπροπυλένιο και εφοδίαζαν την κοινοτική αγορά:

- ATO Chimie SA, σήμερα Atochem (στο εξής: ΑΤΟ)

- BASF AG (στο εξής: BASF)

- DSM NV (στο εξής: DSM)

- Hercules Chemicals NV (στο εξής: Hercules)

- Hoechst AG (στο εξής: Hoechst)

- Chemische Werke Huels (στο εξής: Huels)

- Imperial Chemical Industries plc (στο εξής: ICI)

- Montepolimeri SpA, σήμερα Montedipe (στο εξής: Monte)

- Shell International Chemical Company Ltd (στο εξής: Shell)

- Solvay et Cie SA (στο εξής: Solvay)

- BP Chimie (στο εξής: ΒΡ).

Στη Rhone-Poulenc SA (στο εξής: Rhone-Poulenc), όπως και στην Enichem Anic SpA, δεν πραγματοποιήθηκε κανένας έλεγχος.

5 Κατόπιν των ελέγχων αυτών, η Επιτροπή απηύθυνε αιτήσεις παροχής πληροφοριών δυνάμει του άρθρου 11 του κανονισμού αριθ. 17 (στο εξής: αιτήσεις παροχής πληροφοριών) όχι μόνο στις προαναφερθείσες επιχειρήσεις, αλλά και στις ακόλουθες:

- Amoco

- Chemie Linz AG (στο εξής: Linz)

- Saga Petrokjemi AS & Co, η οποία σήμερα ανήκει στην Statoil (στο εξής: Statoil)

- Petrofina SA (στο εξής: Petrofina)

- Enichem Anic SpA (στο εξής: Anic).

H Linz, επιχείρηση εγκατεστημένη στην Αυστρία, αμφισβήτησε την αρμοδιότητα της Επιτροπής και αρνήθηκε να απαντήσει. Στη συνέχεια, σύμφωνα με το άρθρο 14, παράγραφος 2, του προαναφερθέντος κανονισμού, οι υπάλληλοι της Επιτροπής πραγματοποίησαν ελέγχους στην Anic και στη Saga Petrochemicals UK Ltd, αγγλική θυγατρική της Saga, καθώς και στα γραφεία πωλήσεων της Linz στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Από τη Rhone-Poulenc δεν ζητήθηκαν πληροφορίες.

6 Από τα στοιχεία που συνέλεξε στο πλαίσιο αυτών των ελέγχων και αιτήσεων παροχής πληροφοριών, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, μεταξύ του 1977 και του 1983, οι εν λόγω παραγωγοί, λαμβάνοντας πρωτοβουλίες καθορισμού τιμών, κατά παράβαση του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ, καθόριζαν τακτικά τιμές-στόχους και οργάνωσαν ένα σύστημα ετησίου ελέγχου των πωλουμένων ποσοτήτων, με σκοπό να κατανείμουν μεταξύ τους τη διαθέσιμη αγορά βάσει συμπεφωνημένων ποσοτήτων εκφραζομένων σε τόννους ή σε ποσοστά. Έτσι, στις 30 Απριλίου 1984, η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει τη διαδικασία του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 και, κατά τον Μάιο του 1984, ανακοίνωσε γραπτώς τις αιτιάσεις της στις προαναφερθείσες επιχειρήσεις, εκτός της Anic και της Rhone-Poulenc. Όλες οι αποδέκτριες επιχειρήσεις απάντησαν γραπτώς.

7 Στις 24 Οκτωβρίου 1984, ο σύμβουλος που όρισε η Επιτροπή επί των ακροάσεων συγκάλεσε τους νομικούς συμβούλους των αποδεκτριών της ανακοινώσεως των αιτιάσεων, για να συμφωνήσουν επί ορισμένων διαδικαστικών θεμάτων ενόψει της προβλεπομένης στο πλαίσιο της διοικητικής διαδικασίας ακροάσεως, που επρόκειτο να αρχίσει στις 12 Νοεμβρίου 1984. Εξ άλλου, κατά τη συνάντηση αυτή, η Επιτροπή ανήγγειλε ότι, ενόψει της επιχειρηματολογίας που είχαν αναπτύξει οι επιχειρήσεις με τις απαντήσεις τους στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, θα τους ανακοίνωνε σύντομα αποδεικτικά στοιχεία συμπληρωματικά εκείνων που ήδη διέθεταν όσον αφορά την ανάληψη πρωτοβουλιών καθορισμού των τιμών. Έτσι, στις 31 Οκτωβρίου 1984, η Επιτροπή απέστειλε στους νομικούς συμβούλους των επιχειρήσεων μια δέσμη εγγράφων που περιείχε αντίγραφα των οδηγιών καθορισμού των τιμών που είχαν δώσει οι παραγωγοί στα γραφεία πωλήσεών τους, καθώς και συγκεντρωτικούς πίνακες των εγγράφων αυτών. Προς διασφάλιση του απορρήτου των υποθέσεων, η Επιτροπή έθεσε για την ανακοίνωση των στοιχείων αυτών ορισμένους όρους: ειδικότερα, τα κοινοποιούμενα έγγραφα δεν έπρεπε να περιέλθουν εις γνώση των εμπορικών τμημάτων των επιχειρήσεων. Οι δικηγόροι πολλών επιχειρήσεων αρνήθηκαν να αποδεχθούν τους όρους αυτούς και επέστρεψαν τα έγγραφα πριν από την ακρόαση.

8 Εν όψει των πληροφοριών που παρασχέθηκαν με τις γραπτές απαντήσεις στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, η Επιτροπή αποφάσισε να επεκτείνει τη διαδικασία και στις εταιρίες Anic και Rhone-Poulenc. Προς τούτο, απέστειλε στις εταιρίες αυτές, στις 25 Οκτωβρίου 1984, ανακοίνωση των αιτιάσεων όμοια με εκείνη που είχε αποστείλει στις δεκαπέντε άλλες επιχειρήσεις.

9 Μια πρώτη σειρά ακροάσεων πραγματοποιήθηκε από τις 12 έως τις 20 Νοεμβρίου 1984. Στις ακροάσεις αυτές ακούστηκαν όλες οι επιχειρήσεις εκτός της Shell (η οποία είχε αρνηθεί να μετάσχει σε οποιαδήποτε ακρόαση), της Anic, της ICI και της Rhone-Poulenc (οι οποίες θεώρησαν ότι δεν τους είχε δοθεί η δυνατότητα να προετοιμάσουν την άμυνά τους).

10 Κατά τις ακροάσεις αυτές, πολλές επιχειρήσεις αρνήθηκαν να σχολιάσουν τα ζητήματα που θίγονταν στα έγγραφα που τους είχαν αποσταλεί στις 31 Οκτωβρίου 1984, ισχυριζόμενες ότι η Επιτροπή είχε μεταβάλει ριζικά την κατεύθυνση της επιχειρηματολογίας της και ότι έπρεπε να τους δοθεί τουλάχιστον η δυνατότητα να υποβάλουν γραπτές παρατηρήσεις. Άλλες επιχειρήσεις υποστήριξαν ότι δεν είχαν αρκετό χρόνο για να μελετήσουν τα εν λόγω έγγραφα πριν από την ακρόαση. Κοινή σχετική επιστολή απεστάλη στην Επιτροπή στις 28 Νοεμβρίου 1984 από τους δικηγόρους των επιχειρήσεων BASF, DSM, Hercules, Hoechst, ICI, Linz, Monte, Petrofina και Solvay. Με επιστολή της 4ης Δεκεμβρίου 1984, η Huels δήλωσε ότι συντάσσεται με την ανωτέρω εκφρασθείσα άποψη.

11 Για τον λόγο αυτόν, η Επιτροπή, στις 29 Μαρτίου 1985, διαβίβασε στις επιχειρήσεις νέα σειρά εγγράφων, στα οποία περιέχονταν οι οδηγίες περί καθορισμού των τιμών, οι οποίες είχαν δοθεί από τις επιχειρήσεις στα γραφεία πωλήσεών τους τα έγγραφα αυτά συνοδεύονταν από πίνακες τιμών, καθώς και από συνοπτική έκθεση των αποδείξεων για καθεμιά από τις πρωτοβουλίες καθορισμού των τιμών για τις οποίες υπήρχαν έγγραφα στοιχεία. Η Επιτροπή κάλεσε τις επιχειρήσεις να απαντήσουν συναφώς, εγγράφως και στο πλαίσιο άλλης σειράς ακροάσεων, και διευκρίνισε ότι ήρε τους περιορισμούς που είχε προβλέψει αρχικά όσον αφορά την ανακοίνωση των εγγράφων στα εμπορικά τμήματα των επιχειρήσεων.

12 Με άλλο έγγραφο της ίδιας ημέρας, η Επιτροπή απάντησε στα επιχειρήματα που είχαν προβάλει οι δικηγόροι, ότι δηλαδή δεν είχε προσδιορίσει με επαρκή νομική σαφήνεια τη φερόμενη σύμπραξη, κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, και κάλεσε τις επιχειρήσεις να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους εγγράφως και προφορικώς.

13 Μια δεύτερη σειρά ακροάσεων διεξήχθη από τις 8 έως τις 11 Ιουλίου 1985 και στις 25 Ιουλίου 1985. Οι μεν Anic, ICI και Rhone-Poulenc υπέβαλαν τις παρατηρήσεις τους, οι δε λοιπές επιχειρήσεις (εκτός της Shell) σχολίασαν τα ζητήματα που θίγονταν στα από 29 Μαρτίου 1985 δύο έγγραφα της Επιτροπής.

14 Το σχέδιο πρακτικών των ακροάσεων, συνοδευόμενο από τα σχετικά έγγραφα, διαβιβάστηκε στα μέλη της Συμβουλευτικής Επιτροπής για τις Συμπράξεις και τις Δεσπόζουσες Θέσεις (στο εξής: Συμβουλευτική Επιτροπή) στις 19 Νοεμβρίου 1985 και απεστάλη στις επιχειρήσεις στις 25 Νοεμβρίου 1985. Η Συμβουλευτική Επιτροπή εξέδωσε τη γνωμοδότησή της κατά την 170ή συνεδρίασή της, στις 5 και 6 Δεκεμβρίου 1985.

15 Κατά το πέρας της διαδικασίας αυτής, η Επιτροπή εξέδωσε την επίδικη απόφαση της 23ης Απριλίου 1986, το διατακτικό της οποίας έχει ως εξής:

"Άρθρο 1

Οι Αnic SpA, ATO Chemie SA (τώρα Atochem), BASF AG, DSM NV, Hercules Chemicals NV, Hoechst AG, Chemische Werke Huels (τώρα Huels AG), ICI plc, Chemische Werke Linz, Montepolimeri SpA (τώρα Montedipe), Petrofina SA, Rhone-Poulenc SA, Shell International Chemical Co. Ltd, Solvay et Cie και Saga Petrokjemi AG & Co. (τώρα τμήμα της Statoil) έχουν παραβεί το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ, συμμετέχοντας:

- στην περίπτωση της Anic, από τον Νοέμβριο περίπου του 1977 έως το τέλος του 1982 ή τις αρχές του 1983

- στην περίπτωση της Rhone-Poulenc, από τον Νοέμβριο περίπου του 1977 έως το τέλος του 1980

- στην περίπτωση της Petrofina, από το 1980 έως, τουλάχιστον, τον Νοέμβριο του 1983

- στην περίπτωση των Hoechst, ICI, Montepolimeri και Shell, από τα μέσα του 1977 έως, τουλάχιστον, τον Νοέμβριο του 1983

- στην περίπτωση των Hercules, Linz, Saga και Solvay, από τον Νοέμβριο του 1977 έως, τουλάχιστον, τον Νοέμβριο του 1983

- στην περίπτωση της ΑΤΟ, τουλάχιστον από το 1978 έως, τουλάχιστον, τον Νοέμβριο του 1983

- στην περίπτωση των BASF, DSM και Huels, από κάποια στιγμή μεταξύ 1977 και 1979 έως, τουλάχιστον, τον Νοέμβριο του 1983

σε συμφωνία και εναρμονισμένη πρακτική που ανάγονται στα μέσα του 1977, βάσει των οποίων οι παραγωγοί [που] προμήθευαν πολυπροπυλένιο στο έδαφος της κοινής αγοράς:

α) είχαν επαφές μεταξύ τους και τακτικές συναντήσεις (από τις αρχές του 1981, δύο φορές τον μήνα) στο πλαίσιο σειράς μυστικών συναντήσεων που αποσκοπούσαν στη συζήτηση και στον καθορισμό της εμπορικής πολιτικής τους

β) καθόριζαν περιοδικά 'τιμές-στόχους' (ή κατώτατες τιμές) για την πώληση του προϊόντος σε κάθε κράτος μέλος της Κοινότητας

γ) συμφώνησαν διάφορα μέτρα για τη διευκόλυνση της εφαρμογής των εν λόγω τιμών-στόχων, τα οποία περιλάμβαναν (κυρίως) περιοδικούς περιορισμούς στην παραγωγή, ανταλλαγή λεπτομερών πληροφοριών σχετικά με τις παραδόσεις, πραγματοποίηση τοπικών συναντήσεων και, από το τέλος του 1982, σύστημα 'λογιστικής διαχείρισης' που αποσκοπούσε στην εφαρμογή των αυξήσεων των τιμών σε μεμονωμένους πελάτες

δ) προέβησαν σε ταυτόχρονες αυξήσεις τιμών εφαρμόζοντας τους εν λόγω στόχους

ε) κατένειμαν την αγορά παραχωρώντας σε κάθε παραγωγό έναν ετήσιο στόχο πωλήσεων ή 'ποσοστώσεις' (1979, 1980 και, τουλάχιστον, για ένα μέρος του 1983) ή, ελλείψει οριστικής απόφασης που να καλύπτει ολόκληρο το έτος, υποχρεώνοντας τους παραγωγούς να περιορίζουν τις μηνιαίες πωλήσεις τους με αναφορά σε προηγούμενη περίοδο (1981, 1982).

Άρθρο 2

Οι επιχειρήσεις που αναφέρονται στο άρθρο 1 παύουν αμέσως τις εν λόγω παραβάσεις (εάν δεν το έχουν ήδη πράξει) και απέχουν στο εξής, όσον αφορά τις δραστηριότητές τους στον τομέα του πολυπροπυλενίου, από κάθε συμφωνία ή εναρμονισμένη πρακτική, που θα είχαν το ίδιο ή παρόμοιο αντικείμενο ή αποτέλεσμα, συμπεριλαμβανομένης κάθε ανταλλαγής πληροφοριών σε θέματα που καλύπτονται, συνήθως, από το επαγγελματικό απόρρητο, με τις οποίες οι συμμετέχοντες ενημερώνονται άμεσα ή έμμεσα σχετικά με την παραγωγή, τις παραδόσεις, τις ποσότητες αποθεμάτων, τις τιμές πωλήσεων, το κόστος ή τα επενδυτικά σχέδια άλλων μεμονωμένων παραγωγών, ή με τις οποίες έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθούν την εκτέλεση κάθε ρητής ή σιωπηρής συμφωνίας ή εναρμονισμένης πρακτικής, που αφορά τις τιμές ή την κατανομή των αγορών στην Κοινότητα. Κάθε σύστημα για την ανταλλαγή γενικών πληροφοριών στο οποίο συμμετέχουν οι παραγωγοί (όπως το FIDES) πρέπει να λειτουργεί με τρόπο ώστε να αποκλείεται κάθε πληροφορία από την οποία μπορεί να διαπιστωθεί η συμπεριφορά μεμονωμένων παραγωγών οι επιχειρήσεις απέχουν, ειδικότερα, από την ανταλλαγή, μεταξύ τους, κάθε πρόσθετης πληροφορίας που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ανταγωνισμό και δεν καλύπτεται από ένα τέτοιο σύστημα.

Άρθρο 3

Τα ακόλουθα πρόστιμα επιβάλλονται στις επιχειρήσεις που αναφέρονται στην παρούσα απόφαση, όσον αφορά την παράβαση που διαπιστώνεται στο άρθρο 1:

i) Anic SpA, πρόστιμο 750 000 ECU, ή 1 103 692 500 λίρες Ιταλίας

ii) Atochem, πρόστιμο 1 750 000 ECU, ή 11 973 325 γαλλικά φράγκα

iii) BASF AG, πρόστιμο 2 500 000 ECU, ή 5 362 225 γερμανικά μάρκα

iv) DSM NV, πρόστιμο 2 750 000 ECU, ή 6 657 640 ολλανδικά φιορίνια

v) Hercules Chemicals NV, πρόστιμο 2 750 000 ECU, ή 120 569 620 βελγικά φράγκα

vi) Hoechst AG, πρόστιμο 9 000 000 ECU, ή 19 304 010 γερμανικά μάρκα

vii) Huels AG, πρόστιμο 2 750 000 ECU, ή 5 898 447,50 γερμανικά μάρκα

viii) ICI plc, πρόστιμο 10 000 000 ECU, ή 6 447 970 λίρες στερλίνες

ix) Chemische Werke Linz, πρόστιμο 1 000 000 ECU, ή 1 471 590 000 λίρες Ιταλίας

x) Montedipe, πρόστιμο 11 000 000 ECU, ή 16 187 490 000 λίρες Ιταλίας

xi) Petrofina SA, πρόστιμο 600 000 ECU, ή 26 306 100 βελγικά φράγκα

xii) Rhone-Poulenc SA, πρόστιμο 500 000 ECU, ή 3 420 950 γαλλικά φράγκα

xiii) Shell International Chemical Co. Ltd, πρόστιμο 9 000 000 ECU, ή 5 803 173 λίρες στερλίνες

xiv) Solvay & Cie, πρόστιμο 2 500 000 ECU, ή 109 608 750 βελγικά φράγκα

xv) Statoil Den Norske Stats Oljeselskap AS (που περιλαμβάνει τώρα [την] Saga Petrokjemi), πρόστιμο 1 000 000 ECU, ή 644 797 λίρες στερλίνες.

Άρθρα 4 και 5

[παραλείπονται]"

16 Στις 8 Ιουλίου 1986, απεστάλησαν στις επιχειρήσεις τα οριστικά πρακτικά των ακροάσεων με τις διορθώσεις, τα συμπληρώματα και τις διαγραφές που οι ίδιες είχαν ζητήσει.

Η διαδικασία

17 Υπ' αυτές τις συνθήκες, η προσφεύγουσα, με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 2 Αυγούστου 1986, άσκησε την υπό κρίση προσφυγή, ζητώντας την ακύρωση της Αποφάσεως. Δεκατρείς από τις λοιπές δεκατέσσερις αποδέκτριες της εν λόγω αποφάσεως άσκησαν επίσης προσφυγή με αίτημα την ακύρωσή της (υποθέσεις Τ-1/89 έως Τ-4/89, T-6/89 έως T-10/89 και T-12/89 έως Τ-15/89).

18 Η έγγραφη διαδικασία διεξήχθη εξ ολοκλήρου ενώπιον του Δικαστηρίου.

19 Με Διάταξη της 15ης Νοεμβρίου 1989, το Δικαστήριο διαβίβασε την υπό κρίση υπόθεση, όπως και τις άλλες δεκατρείς, στο Πρωτοδικείο, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 14 της αποφάσεως 88/591/ΕΚΑΧ, ΕΟΚ, Ευρατόμ του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 1988, περί ιδρύσεως Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (στο εξής: απόφαση του Συμβουλίου της 24ης Οκτωβρίου 1988 ΕΕ 1988 L 319, σ. 1).

20 Κατ' εφαρμογήν του άρθρου 2, παράγραφος 3, της αποφάσεως του Συμβουλίου της 24ης Οκτωβρίου 1988, ο Πρόεδρος του Πρωτοδικείου όρισε γενικό εισαγγελέα.

21 Με έγγραφο της 3ης Μαΐου 1990, ο Γραμματέας του Πρωτοδικείου κάλεσε τους διαδίκους να συμμετάσχουν σε άτυπη σύσκεψη προκειμένου να ρυθμιστούν οι οργανωτικές πλευρές της προφορικής διαδικασίας. Η σύσκεψη αυτή πραγματοποιήθηκε στις 28 Ιουνίου 1990.

22 Με έγγραφο της 9ης Ιουλίου 1990, ο Γραμματέας του Πρωτοδικείου ζήτησε από τους διαδίκους να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με ενδεχόμενη συνεκδίκαση των υποθέσεων Τ-1/89 έως Τ-4/89 και Τ-6/89 έως Τ-15/89 προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας. Κανένας διάδικος δεν εξέφρασε αντιρρήσεις επ' αυτού.

23 Με Διάταξη της 25ης Σεπτεμβρίου 1990, το Πρωτοδικείο αποφάσισε να συνεκδικάσει λόγω συναφείας τις προαναφερθείσες υποθέσεις προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας, σύμφωνα με το άρθρο 43 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ο οποίος εφαρμοζόταν τότε αναλογικώς στην ενώπιον του Πρωτοδικείου διαδικασία δυνάμει του άρθρου 11, τρίτο εδάφιο, της αποφάσεως του Συμβουλίου της 24ης Οκτωβρίου 1988.

24 Με Διάταξη της 15ης Νοεμβρίου 1990, το Πρωτοδικείο αποφάνθηκε επί των αιτήσεων εμπιστευτικού χειρισμού, τις οποίες είχαν υποβάλει οι προσφεύγουσες στις υποθέσεις Τ-2/89, Τ-3/89, Τ-9/89, Τ-11/89, Τ-12/89 και Τ-13/89 και τις οποίες δέχθηκε εν μέρει.

25 Με έγγραφα που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου μεταξύ 9ης Οκτωβρίου και 29ης Νοεμβρίου 1990, οι διάδικοι απάντησαν στις ερωτήσεις που τους είχε θέσει το Πρωτοδικείο με τα από 19 Ιουλίου έγγραφα του Γραμματέα.

26 Εν όψει των απαντήσεων στις ερωτήσεις αυτές και κατόπιν εκθέσεως του εισηγητή δικαστή, το Πρωτοδικείο, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, αποφάσισε να προχωρήσει στην προφορική διαδικασία χωρίς προηγούμενη διεξαγωγή αποδείξεων.

27 Οι διάδικοι αγόρευσαν και απάντησαν στις ερωτήσεις του Πρωτοδικείου κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη από τις 10 έως τις 15 Δεκεμβρίου 1990.

28 Ο γενικός εισαγγελέας ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 10ης Ιουλίου 1991.

Τα αιτήματα των διαδίκων

29 Η εταιρία Shell International Chemical Company Ltd ζητεί από το Πρωτοδικείο:

1) να ακυρώσει την απόφαση της Επιτροπής της 23ης Απριλίου 1986 (ΙV/31.149 - Πολυπροπυλένιο), κατά το μέτρο που αφορά την προσφεύγουσα

2) ή να ακυρώσει το πρόστιμο ή να μειώσει σε σημαντικό βαθμό το ύψος του

3) να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έσοδα της προσφεύγουσας.

Η Επιτροπή ζητεί από το Πρωτοδικείο:

- να απορρίψει την προσφυγή

- να καταδικάσει την προσφεύγουσα στα δικαστικά έξοδα.

Επί της ουσίας

30 Το Πρωτοδικείο θεωρεί ότι πρέπει να εξεταστούν, πρώτον, οι αιτιάσεις της προσφεύγουσας περί παραβιάσεως των δικαιωμάτων του αμυνομένου, καθ' όσον η Επιτροπή παρέβη το καθήκον αμεροληψίας το οποίο υπέχει κατά την κατάρτιση της αποφάσεως (1) καθ' όσον η Επιτροπή παρέλειψε να ανακοινώσει στην προσφεύγουσα έγγραφα στα οποία στήριξε την απόφασή της (2) και καθ' όσον δεν περιελήφθησαν στην ανακοίνωση των αιτιάσεων όλες οι αιτιάσεις οι οποίες καταλογίζονται με την Απόφαση κατά της προσφεύγουσας (3) δεύτερον, οι αιτιάσεις που άπτονται της αποδείξεως της παραβάσεως και αφορούν αφενός μεν τις διαπιστώσεις της Επιτροπής όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά (1), αφετέρου δε την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ επί των πραγματικών αυτών περιστατικών (2) τρίτον, οι αιτιάσεις περί της δυνατότητας καταλογισμού της παραβάσεως στην προσφεύγουσα τέταρτον, οι αιτιάσεις περί της αιτιολογίας πέμπτον, οι αιτιάσεις που αφορούν τον καθορισμό του ύψους του προστίμου, το οποίο υποστηρίζεται ότι έχει εν μέρει παραγραφεί (1) και ότι είναι δυσανάλογο και προς τη διάρκεια (2) και προς τη σοβαρότητα (3) της φερομένης παραβάσεως.

Περί των δικαιωμάτων του αμυνομένου

1. Έλλειψη αμεροληψίας κατά την κατάρτιση της Αποφάσεως

31 Η προσφεύγουσα διατείνεται ότι, μέχρι το 1985, η εσωτερική οργάνωση της Επιτροπής μείωνε τον κίνδυνο να ληφθούν μεροληπτικές και άδικες αποφάσεις, διότι, ήδη από το προκαταρκτικό στάδιο της διαδικασίας, η ανακριτική λειτουργία διακρινόταν από τη διωκτική. Κατά τη διοικητική διαδικασία, όμως, που διεξήχθη εν προκειμένω, η Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού είχε αναδιοργανωθεί έτσι, ώστε στον ίδιο υπάλληλο να ανατεθούν τα έργα της συλλογής πληροφοριών-επιθεωρήσεως και της ανακρίσεως-εισηγήσεως. Έτσι, οι εγγυήσεις της αμερόληπτης και δικαίας κρίσεως εξαφανίστηκαν.

32 Με το υπόμνημα απαντήσεώς της, προσθέτει ότι - αντιθέτως προς ό,τι ισχυρίζεται η Επιτροπή - το νέο σύστημα που καθιερώθηκε δεν παρέχει κατ' ανάγκην όλες τις επιθυμητές εγγυήσεις εφόσον το σύστημα αυτό καθιερώθηκε το 1985, θα μπορούσε να μην εφαρμοστεί στην προκειμένη περίπτωση εν πάση περιπτώσει, δεν εθεράπευσε την έλλειψη διακρίσεως των λειτουργιών από το εισαγωγικό ήδη στάδιο. Η προσφεύγουσα παραθέτει παραδείγματα, τα οποία αντλεί από την Απόφαση και από τα οποία προκύπτει ότι τα μειονεκτήματα αυτής της αναδιοργανώσεως δεν είναι καθαρά υποθετικά, εφόσον δείχνουν ότι η Επιτροπή, ενδεικτικά, ερμήνευσε ορισμένα έγγραφα κατά τρόπο ελλιπή ή μεροληπτικό. Εκθέτει, τέλος, ότι η Επιτροπή δεν ισχυρίζεται ότι το νέο σύστημα εφαρμόστηκε καθ' όλη την παρούσα διαδικασία.

33 Η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι, εν όψει αυτής της αναδιοργανώσεως της Γενικής Διευθύνσεως του Ανταγωνισμού, απέδιδε ιδιαίτερη σημασία στη δυνατότητα πραγματικής ασκήσεως του δικαιώματός της να ακουστεί στο πλαίσιο της διοικητικής διαδικασίας. Ο σύμβουλος, όμως, επί των ακροάσεων, στον οποίο ανατέθηκε η μέριμνα για την εύρρυθμη εξέλιξη των ακροάσεων, γνωστοποίησε στις επιχειρήσεις ότι, σύμφωνα με τις οδηγίες τις οποίες είχε λάβει, δεν θα μπορούσε να παρέμβει αποφασιστικά μετά την ακρόαση, σε περίπτωση που θα έκρινε ότι το σχέδιο αποφάσεως περιείχε σφάλματα ή ότι υπερέβαλλε, και ότι θα μπορούσε να παρέμβει μετά την ακρόαση μόνον επί διαδικαστικών ζητημάτων. Ζήτησε διευκρινίσεις για τον ρόλο του, αλλά δεν έλαβε καμμία βρισκόταν, όπως είπε ο ίδιος, σε "άσχημη θέση". Η Shell συνήγαγε από τις δηλώσεις αυτές ότι ο σύμβουλος επί των ακροάσεων δεν ήταν σε θέση να προστατεύσει αποφασιστικά τα δικαιώματα του αμυνομένου και να διαδραματίσει τον αμερόληπτο μεσολαβητικό του ρόλο, δηλαδή να ασκήσει αποτελεσματικά το λειτούργημα που απορρέει από την εντολή του, το περιεχόμενο της οποίας εκτίθεται στην Δέκατη Τρίτη Έκθεση επί της πολιτικής ανταγωνισμού. Γι' αυτό, παρ' όλες τις προετοιμασίες τις οποίες είχε κάνει προς τούτο, η προσφεύγουσα αναγκάστηκε να απόσχει απο τις ακροάσεις, φοβούμενη ότι θα εξετίθετο στον σοβαρό κίνδυνο οι δηλώσεις της να παρερμηνευθούν ή να χρησιμοποιηθούν εις βάρος της από μια διοίκηση, η αντικειμενικότητα της οποίας είχε πληγεί. Σημειώνει, τέλος, ότι η Επιτροπή δεν αμφισβητεί την ακρίβεια της εκδοχής την οποία εμφανίζει η προσφεύγουσα σχετικά με τη δήλωση του συμβούλου επί των ακροάσεων.

34 Η Επιτροπή, από την πλευρά της, εξηγεί ότι η αναδιοργάνωση της Γενικής Διευθύνσεως Ανταγωνισμού, η οποία έγινε το 1985, είχε ως σκοπό να συνδυάσει, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, αποτελεσματικότητα και αμεροληψία. Έτσι, οι εγγυήσεις της αντικειμενικότητας, της αμεροληψίας και της συνέπειας ενισχύθηκαν με τη δημιουργία μιας νέας Διευθύνσεως, στην οποία ανατέθηκε ο συντονισμός της λήψεως αποφάσεως και η εξασφάλιση της αποφυγής των αντιφάσεων μεταξύ των αποφάσεων που αφορούν τον ίδιο τύπο αντιβαίνουσας προς τον ανταγωνισμό συμπεριφοράς στους διαφόρους τομείς δραστηριότητας. Η αναδιοργάνωση αυτή περιγράφεται στη Δέκατη Τέταρτη και στη Δέκατη Πέμπτη Έκθεση της Επιτροπής επί της πολιτικής ανταγωνισμού.

35 Με το υπόμνημα ανταπαντήσεως, χαρακτηρίζει ανακριβές το ότι την παρούσα υπόθεση χειρίστηκαν οι ίδιοι υπάλληλοι από την αρχή μέχρι το τέλος της διοικητικής διαδικασίας, εφόσον πάνω από 20 πρόσωπα ασχολήθηκαν με την εξέτασή της. Αναφερόμενη στα ίδια παραδείγματα, τα οποία παρέθεσε η προσφεύγουσα για να καταδείξει την υποτιθέμενη έλλειψη αμεροληψίας της Επιτροπής, η τελευταία διατείνεται ότι τα παραδείγματα αυτά αναφέρονται στο μετά την ανακοίνωση των αιτιάσεων στάδιο της διαδικασίας και ότι δεν μπορούν, κατά συνέπεια, να στηρίξουν τη θέση ότι η μη διάκριση των λειτουργιών του εξεταστή και του εισηγητή είναι επιβλαβής. Προσθέτει ότι τα παραδείγματα αυτά δεν στηρίζουν ούτε το συμπέρασμα ότι η Επιτροπή προέβη σε εσφαλμένη ανάλυση των πραγματικών στοιχείων ή των εγγράφων ή, πολύ περισσότερο, ότι αυτή η εσφαλμένη ανάλυση οφειλόταν στην εσωτερική οργάνωση της εργασίας της Επιτροπής.

36 Η Επιτροπή υπενθυμίζει τον σκοπό τον οποίον υπηρετεί ο θεσμός του συμβούλου επί των ακροάσεων και απαριθμεί τα στοιχεία της εντολής που του έχει ανατεθεί. Βάσει αυτών των σκέψεων, παρατηρεί ότι η προσφεύγουσα δεν προσκομίζει κανένα στοιχείο για να στηρίξει την άποψη ότι η ακολουθηθείσα εν προκειμένω διαδικασία δεν ήταν η ορθή. Τον ισχυρισμό της προσφεύγουσας πως ό,τι θα έλεγε κατά την ακρόαση θα "εχρησιμοποιείτο εναντίον της" και πως οι πληροφορίες που θα παρείχοντο προφορικώς κατά την ακρόαση δεν θα εχρησιμοποιούντο κατά τρόπο αντικειμενικό τον χαρακτηρίζει ως απλή δίκη προθέσεων, αστήρικτη και άδικη. Προσθέτει ότι, εφόσον η προσφεύγουσα δεν θέλησε να αξιοποιήσει τη δυνατότητα που είχε να μετάσχει στην ακρόαση, δεν νομιμοποιείται να ισχυρίζεται ότι η παρέμβαση του συμβούλου επί των ακροάσεων θα επέτρεπε την αποφυγή των σφαλμάτων που, κατά τους ισχυρισμούς της, περιέχονται στην Απόφαση.

37 Το Πρωτοδικείο διαπιστώνει, προκαταρκτικώς, ότι, με το δικόγραφο της προσφυγής της, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι τα δικαιώματά της ως αμυνομένου επλήγησαν από τη μεταβολή της εσωτερικής οργανώσεως των υπηρεσιών της Επιτροπής και την εγκατάλειψη των εγγυήσεων της αμεροληψίας τις οποίες παρείχε η συναρτώμενη με την οργάνωση αυτή παλαιά διαδικασία. Με το υπόμνημα απαντήσεως, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι δεν είναι βέβαιο πως η νέα οργάνωση και η νέα διαδικασία παρέχουν όλες τις εγγυήσεις αμεροληψίας τις οποίες τους αποδίδει με το υπόμνημα αντικρούσεως η Επιτροπή ισχυρίζεται όμως πλέον ότι δεν μπόρεσε να τύχει των εγγυήσεων τις οποίες παρέχει η νέα διαδικασία, εφόσον αυτή δεν εφαρμόστηκε στην προκειμένη υπόθεση.

38 Για να αποφευχθεί η φαινομενική αντίφαση, που έγκειται στην επιχειρηματολογία της προσφεύγουσας, η οποία παραπονείται διαδοχικά, πρώτον, ότι δεν εφαρμόστηκε επ' αυτής η παλαιά διαδικασία και, δεύτερον, ότι δεν μπόρεσε να επωφεληθεί ούτε της νέας, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η προσφεύγουσα θεωρεί πως παραβιάστηκαν τα δικαιώματά της ως αμυνομένου, για τον λόγο ότι, εφόσον η αναδιοργάνωση των υπηρεσιών της Επιτροπής πραγματοποιήθηκε ενόσω η διοικητική διαδικασία που κατέληξε στην έκδοση της προσβαλλομένης πράξεως βρισκόταν εν εξελίξει, εφαρμόστηκαν επ' αυτής διαδοχικά η παλαιά και η νέα διαδικασία, πράγμα που κατέληξε στο να καταστήσει και τη μια και την άλλη διαδικασία κενή από τις εγγυήσεις που παρέχουν.

39 Το Πρωτοδικείο θεωρεί ότι το γεγονός ότι ορισμένοι υπάλληλοι της Επιτροπής συμμετέσχαν στη διοικητική διαδικασία και ως εξεταστές και ως εισηγητές δεν καθιστά την Απόφαση παράνομη. Όπως προκύπτει, συγκεκριμένα, από τη νομολογία του Δικαστηρίου, η Επιτροπή δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως "δικαιοδοτικό όργανο" κατά την έννοια του άρθρου 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Υποχρεούται, πάντως, η Επιτροπή, κατά την ενώπιόν της διοικητική διαδικασία, να τηρεί τις διαδικαστικές εγγυήσεις τις οποίες προβλέπει το κοινοτικό δίκαιο. Έτσι, το άρθρο 19, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 υποχρεώνει την Επιτροπή, πριν λάβει μιαν απόφαση, να παρέχει στους ενδιαφερομένους την ευκαιρία να γνωστοποιήσουν την άποψή τους επί των αιτιάσεων τις οποίες τους καταλογίζει η Επιτροπή. Επίσης, με τον κανονισμό 99/63/ΕΟΚ, της 25ης Ιουλίου 1963, περί των ακροάσεων που προβλέπονται στο άρθρο 19 του κανονισμού 17 του Συμβουλίου (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 37), η Επιτροπή καθιέρωσε ένα είδος αμφισβητουμένης διαδικασίας, η οποία περιέχει: ανακοίνωση των αιτιάσεων από την Επιτροπή, τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να απαντήσουν εγγράφως σ' αυτή την ανακοίνωση εντός ορισμένης προθεσμίας, ενδεχομένως δε, και ιδίως στις υποθέσεις όπου η Επιτροπή σκέφτεται να επιβάλει πρόστιμα, ακρόαση. Κατά το άρθρο 4 του εν λόγω κανονισμού της Επιτροπής, αυτή μπορεί, με τις αποφάσεις της, να θεωρεί αποδεδειγμένες εις βάρος των αποδεκτριών επιχειρήσεων εκείνες μόνο τις αιτιάσεις επί των οποίων οι επιχειρήσεις είχαν τη δυνατότητα να καταστήσουν γνωστή την άποψή τους. Οι διατάξεις αυτές υλοποιούν θεμελιώδη αρχή του κοινοτικού δικαίου, η οποία επιβάλλει τον σεβασμό των δικαιωμάτων του αμυνομένου σε κάθε διαδικασία, έστω και διοικητικού χαρακτήρα, και προϋποθέτει ειδικότερα ότι, κατά τη διοικητική διαδικασία, έχει δοθεί στην ενδιαφερόμενη επιχείρηση η δυνατότητα να εκθέσει λυσιτελώς την άποψή της περί του αληθούς των προβαλλομένων πραγματικών περιστατικών και περί της σημασίας τους, καθώς και επί των εγγράφων τα οποία επικαλείται η Επιτροπή προς στήριξη του ισχυρισμού της περί υπάρξεως παραβάσεως της Συνθήκης ΕΟΚ (απόφαση του Δικαστηρίου της 7ης Ιουνίου 1983 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 100/80 έως 103/80, Musique Diffusion francaise κατά Επιτροπής, Συλλογή 1983, σ. 1825, σκέψεις 7 έως 10).

40 Το Πρωτοδικείο διαπιστώνει, πάντως, ότι οι προβλεπόμενες από το κοινοτικό δίκαιο διαδικαστικές εγγυήσεις δεν επιβάλλουν στην Επιτροπή να διαρθρώνει την εσωτερική της οργάνωση κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να αποκλείει το ενδεχόμενο ένας και ο αυτός υπάλληλος να ενεργεί, στο πλαίσιο της ίδιας υποθέσεως, ως εξεταστής και ως εισηγητής.

41 Επομένως, ναι μεν η αιτίαση περί της εσωτερικής οργανώσεως της Επιτροπής δεν μπορεί να γίνει δεκτή αυτή καθαυτή, το κοινοτικό δίκαιο όμως περιέχει όλα τα στοιχεία που είναι αναγκαία για την εξέταση των αιτιάσεων της προσφεύγουσας περί παραβιάσεως των δικαιωμάτων του αμυνομένου και, αν συντρέχει λόγος, να τις δικαιώσει.

42 Εξ άλλου, επιβάλλεται να σημειωθεί ότι η προσφεύγουσα δεν μπόρεσε να διευκρινίσει γιατί οι παραβιάσεις των δικαιωμάτων της ως αμυνομένου και οι πραγματικές πλάνες τις οποίες καταλογίζει θα έπρεπε να αποδοθουν στην επικρινόμενη αναδιοργάνωση της Γενικής Διευθύνσεως Ανταγωνισμού.

43 Περαιτέρω, το Πρωτοδικείο παραθέτει τις διατάξεις, που ασκούν εδώ επιρροή, περί του περιεχομένου της εντολής του συμβούλου επί των ακροάσεων, οι οποίες είναι προσαρτημένες στην Δέκατη Τρίτη Έκθεση επί της πολιτικής ανταγωνισμού:

"Άρθρο 2

Ο σύμβουλος επί των ακροάσεων έχει σαν αποστολή να διασφαλίζει την καλή λειτουργία της ακροάσεως και έτσι να συμβάλλει στην αντικειμενικότητα τόσο της ακροάσεως, όσο και της ενδεχόμενης τελικής αποφάσεως. Προσέχει ιδίως το να λαμβάνονται υπόψη όλα τα σχετικά πραγματικά περιστατικά, τόσο τα ευνοϊκά όσο και τα δυσμενή προς τους ενδιαφερομένους, κατά την επεξεργασία των σχεδίων αποφάσεως της Επιτροπής στα θέματα του ανταγωνισμού.

Κατά την άσκηση των καθηκόντων του, επαγρυπνεί για την τήρηση των δικαιωμάτων της υπερασπίσεως, λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη της αποτελεσματικής εφαρμογής των κανόνων του ανταγωνισμού, σύμφωνα με τους κανονισμούς που ισχύουν και τις αρχές τις οποίες έχει το Δικαστήριο.

[...]

Άρθρο 5

Ο σύμβουλος επί των ακροάσεων ενημερώνει τον γενικό διευθυντή του ανταγωνισμού για την εξέλιξη της ακροάσεως και για τα συμπεράσματα που έχει συν[αγ]άγει. Διατυπώνει τις παρατηρήσεις του για τη συνέχεια της διαδικασίας. Οι παρατηρήσεις αυτές μπορούν να αφορούν, μεταξύ άλλων, και την ανάγκη συμπληρωματικών πληροφοριών, την εγκατάλειψη ορισμένων σημείων της προσφυγής ή την κοινοποίηση συμπληρωματικών προσφυγών.

Άρθρο 6

Κατά την άσκηση των καθηκόντων του, όπως ορίζονται στο άρθρο 2 ανωτέρω, ο σύμβουλος επί των ακροάσεων μπορεί, αν νομίζει, να διαβιβάσει κατευθείαν τις παρατηρήσεις του στο μέλος εκείνο της Επιτροπής που είναι επιφορτισμένο με τα προβλήματα του ανταγωνισμού, όταν υποβάλλει στον τελευταίο το προσχέδιο της αποφάσεως που απευθύνεται στη συμβουλευτική επιτροπή για τα θέματα των συμπράξεων και των δεσποζουσών θέσεων.

Άρθρο 7

Ανάλογα με την περίπτωση, το μέλος της Επιτροπής που είναι επιφορτισμένο με τα προβλήματα του ανταγωνισμού μπορεί να αποφασίσει, μετά από αίτηση του συμβούλου επί των ακροάσεων, να [επισυνάψει] στην τελική γνώμη που εκφέρεται από αυτόν [... σ]το σχέδιο αποφάσεως, για το οποίο έχει συγκληθεί η Επιτροπή, ώστε να εγγυηθεί ότι αυτή, όταν αποφαίνεται για μια ατομική υπόθεση ως όργανο αποφασιστικό, είναι πλήρως ενημερωμένη για όλα τα στοιχεία της υποθέσεως."

44 Οι δηλώσεις τις οποίες η προσφεύγουσα αποδίδει στον σύμβουλο επί των ακροάσεων συνιστούν, από πλευράς του, δίκη προθέσεων έναντι της Επιτροπής και υπερβαίνουν, ως εκ τούτου, το πλαίσιο της εντολής του. Η προσφεύγουσα δεν μπορεί να δικαιολογεί την άρνησή της να συμμετάσχει στις ακροάσεις επικαλούμενη αυτή τη δίκη προθέσεων και να ισχυρίζεται, στη συνέχεια, ότι παραβιάστηκαν τα δικαιώματά της ως αμυνομένου.

45 Επομένως, η αιτίαση πρέπει να απορριφθεί.

2. Παράλειψη κοινοποιήσεως εγγράφων μαζί με την ανακοίνωση των αιτιάσεων

46 Η προσφεύγουσα απαριθμεί, με τα υπομνήματά της, ορισμένα έγγραφα ή σειρές εγγράφων, επί των οποίων η Επιτροπή παρέλειψε να επιστήσει την προσοχή της με την ανακοίνωση των αιτιάσεων και επί των οποίων στήριξε την Απόφαση. Θεωρεί ότι η Επιτροπή την περιήγαγε έτσι σε αδυναμία να δώσει εξηγήσεις για το περιεχόμενο αυτών των εγγράφων, παραβιάζοντας έτσι τα δικαιώματα του αμυνομένου.

47 Μεταξύ αυτών των εγγράφων, η προσφεύγουσα επισημαίνει ότι ένα έγγραφο, που φέρεται ότι αποκαλύφθηκε στη Solvay, με ημερομηνία 6 Σεπτεμβρίου 1977 και που αναφέρεται σε μια συνάντηση μεταξύ ενός υπαλλήλου της Solvay και ενός υπαλλήλου της προσφεύγουσας (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 16, προτελευταίο εδάφιο), και μια σειρά εγγράφων που συνελέγησαν στην ATO και αφορούν την ανταλλαγή πληροφοριών επί των παραδόσεων εμπορευμάτων τις οποίες είχαν πραγματοποιήσει οι παραγωγοί της Γαλλίας και τη λειτουργία των ποσοστώσεων στη γαλλική αγορά το 1979 (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 15, στοιχείο η'), ούτε μνημονεύονται στις ανακοινώσεις αιτιάσεων που της απευθύνθηκαν ούτε είναι συνημμένα σ' αυτές.

48 Εκθέτει ακόμη ότι δύο άλλα έγγραφα τα οποία κοινοποίησε η Shell στην Επιτροπή, συνημμένα στην απάντησή της στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, χρησιμοποιήθηκαν στην Απόφαση ως αποδεικτικά εις βάρος της στοιχεία, χωρίς να μπορέσει προηγουμένως να δώσει εξηγήσεις για το περιεχόμενό τους, εφόσον δεν ήξερε ότι θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν εις βάρος της. Πρόκειται για τα πρακτικά δύο εσωτερικών συσκέψεων της Shell, που διεξήχθησαν, αντιστοίχως, στις 5 Ιουλίου και στις 12 Σεπτεμβρίου 1979 (Απόφαση, αιτιολογικές σκέψεις 29 και 31).

49 Η προσφεύγουσα συμπεραίνει ότι, καθ' όσον η Επιτροπή δεν της έδωσε τη δυνατότητα να διατυπώσει παρατηρήσεις επί της αποδεικτικής ισχύος αυτών των εγγράφων, άντλησε απ' αυτά εσφαλμένα συμπεράσματα ειδικότερα, δεν έλαβε υπόψη τα προς απόκρουση της κατηγορίας στοιχεία τα οποία ενδεχομένως περιείχαν τα έγγραφα αυτά. Συναφώς, παρατηρεί ότι τα έγγραφα που αποκαλύφθηκαν στην ATO δεν μνημονεύουν τη Shell Chimie (France) και υποστηρίζει πως η σιωπή αυτή αποδεικνύει ότι οι εταιρίες Shell δεν συμμετέσχαν στους διακανονισμούς περί ποσοστώσεων. Ισχυρίζεται, στη συνέχεια, ότι το έγγραφο που αποκαλύφθηκε στη Solvay δεν περιέχει καμμία αναφορά περί τιμολογιακών συμφωνιών, πράγμα που διαψεύδει τη σύναψη τέτοιων συμφωνιών το 1977.

50 Εξ άλλου, διατείνεται ότι, στην Απόφαση, η Επιτροπή χρησιμοποιεί δύο έγγραφα, για να στηρίξει διαφορετικές αιτιάσεις από εκείνες που υποτίθεται ότι ήθελε να στηρίξει στην ανακοίνωση των αιτιάσεων. Πρόκειται, πρώτον, για ένα εσωτερικό σημείωμα της Shell, με ημερομηνία 20 Οκτωβρίου 1982, το οποίο αναφερόταν σε μια εσωτερική σύσκεψη της Shell της 7ης Σεπτεμβρίου 1982 και χρησιμοποιήθηκε στην απευθυνθείσα στην προσφεύγουσα ειδική ανακοίνωση των αιτιάσεων, της οποίας αποτελεί το παράρτημα 30, προς απόδειξη του ότι υπήρχε τιμολογιακή συμφωνία στα τέλη του 1982, ενώ η Απόφαση περιείχε μνεία του εγγράφου αυτού στην αιτιολογική σκέψη 68, δεύτερο εδάφιο, για να βεβαιώσει ότι η προσφεύγουσα ήταν ένας από τους "leaders" της συμπράξεως και ότι συνήψε τιμολογιακή συμφωνία με τους άλλους τρεις λεγόμενους "leaders" στα τέλη του 1982. Δεύτερον, πρόκειται για ένα εσωτερικό έγγραφο της Shell τιτλοφορούμενο "PP W. Europe Pricing" (ειδική ανακοίνωση των αιτιάσεων προς τη Shell, παράρτημα 49, στο εξής: παράρτ., αιτ. SC) του έγγραφο αυτού έκανε μνεία η Επιτροπή στην ειδική ανακοίνωση των αιτιάσεων την οποία απηύθυνε στην προσφεύγουσα, για να αποδείξει τη συμμετοχή της σε συμφωνία ποσοστώσεων για το 1983, ενώ στην αιτιολογική σκέψη 49 της Αποφάσεως, χρησιμοποιεί το ίδιο έγγραφο για να αποδείξει τη συμμετοχή της Shell σε τιμολογιακή συμφωνία τον Ιούλιο του 1983. Η προσφεύγουσα διατείνεται ότι, δεδομένου ότι είναι αδύνατο σε μια επιχείρηση η οποία κατηγορείται από την Επιτροπή για παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ να καταγράφει κάθε έγγραφο που επισυνάπτεται στην ανακοίνωση των αιτιάσεων και να εκθέτει κάθε συμπέρασμα που, κατά τη γνώμη της, δεν μπορεί να αντληθεί απ' το καθένα, η Επιτροπή δεν μπορεί να χρησιμοποιεί στην Απόφαση έγγραφα τα οποία χρησιμοποίησε στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, για να στηρίξει αιτιάσεις διαφορετικές από εκείνες προς στήριξη των οποίων τα είχε επικαλεστεί με την εν λόγω ανακοίνωση.

51 Η Επιτροπή, από την πλευρά της, ισχυρίζεται ότι έδωσε στην προσφεύγουσα την ουσιαστική δυνατότητα να λάβει θέση επί του συνόλου των εγγράφων που την αφορούσαν και που ενδεχόταν να θεωρηθούν ως αποδεικτικά στοιχεία εις βάρος της. Εκθέτει, έτσι, ότι τα έγγραφα που αποκαλύφθηκαν στην ATO είτε ήσαν βεβαιωτικά απλώς των εγγράφων που αποκαλύφθηκαν στην ICI και της κοινοποιήθηκαν, είτε δεν αφορούσαν τη Shell και, επομένως, δεν έπρεπε να της κοινοποιηθούν.

52 Διατείνεται ότι, κατά τη διαδικασία προσβάσεως στον φάκελο, δόθηκε στην προσφεύγουσα η δυνατότητα να λάβει γνώση του εγγράφου της Solvay το οποίο μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 16, πέμπτο εδάφιο, της Αποφάσεως έλαβε, έτσι, αυτή αντίγραφό του. Προσθέτει ότι το έγγραφο αυτό χρησιμοποιείται κυρίως στην Απόφαση για να αποδειχθεί η ημερομηνία κατά την οποία η Solvay άρχισε να συμμετέχει στις συνομιλίες για τις τιμές, επικουρικώς δε επιβεβαιώνει ότι κατ' εκείνο τον χρόνο γίνονταν σχετικές συζητήσεις.

53 Όσον αφορά τα δύο εσωτερικά έγγραφα της Shell της 5ης Ιουλίου και της 12ης Σεπτεμβρίου 1979, η Επιτροπή παρατηρεί ότι το πρώτο επιβεβαιώνει απλώς μια λεπτομέρεια σχετική με το χρονοδιάγραμμα των τιμών του 1979 εφόσον προσκομίστηκε από την ίδια την προσφεύγουσα, αυτή όφειλε να αντιληφθεί τη σημασία αυτού του εγγράφου και, επομένως, να το σχολιάσει εξ ιδίων το ίδιο ισχύει και ως προς το δεύτερο απ' αυτά τα έγγραφα.

54 Η Επιτροπή εκθέτει, τέλος, σχετικά με τη χρήση του εγγράφου του επιγραφομένου "PP W. Europe Pricing" προς στήριξη άλλων αιτιάσεων πλην εκείνων προς στήριξη των οποίων είχε μνημονευτεί στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, ότι πράγματι το έγγραφο αυτό μνημονευόταν ειδικά, μέσα στις ανακοινώσεις των αιτιάσεων που απευθύνθηκαν στην προσφεύγουσα, μόνο αναφορικά προς τον καθορισμό των ποσοστώσεων για το 1983, ενώ στην Απόφαση χρησιμοποιείται προς απόδειξη του ότι η προσφεύγουσα συμμετέσχε στην πρωτοβουλία καθορισμού τιμών του Ιουλίου του 1983. Θεωρεί, ωστόσο, ότι, λόγω της στενής σχέσεως που συνδέει τα δύο αυτά στοιχεία, η προσφεύγουσα όφειλε να αντιληφθεί ότι η μνεία, στο έγγραφο αυτό, κάποιου "στόχου για τον Ιούλιο" θα μπορούσε να θεωρηθεί ως αποδεικτικό εις βάρος της στοιχείο.

55 Το Πρωτοδικείο διαπιστώνει ότι, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, εκείνο που έχει σημασία δεν είναι τα έγγραφα αυτά καθαυτά, αλλά τα συμπεράσματα που άντλησε απ' αυτά η Επιτροπή αν τα έγγραφα αυτά δεν μνημονεύτηκαν στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, η ενεχόμενη επιχείρηση μπορούσε δικαιολογημένα να θεωρήσει ότι δεν είχαν σημασία για τη διαδικασία. Μη ενημερώνοντας την επιχείρηση για το ότι συγκεκριμένα έγγραφα θα εχρησιμοποιούντο στην απόφασή της, η Επιτροπή την εμπόδισε να εκφράσει έγκαιρα την άποψή της σχετικά με την αποδεικτική ισχύ των εν λόγω εγγράφων. Γι' αυτό, τα έγγραφα αυτά δεν μπορούν να θεωρηθούν ως έγκυρα αποδεικτικά μέσα έναντι αυτής (απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 1983 στην υπόθεση 107/82, AEG-Telefunken κατά Επιτροπής, Συλλογή 1983, σ. 3151, σκέψη 27 βλ., τελευταία, απόφαση της 3ης Ιουλίου 1991 στην υπόθεση C-62/86, AKZO Chemie κατά Επιτροπής, Συλλογή 1991, σ. I-3359, σκέψη 21).

56 Στην υπό κρίση υπόθεση, πρέπει να σημειωθεί ότι μόνο τα έγγραφα που μνημονεύονται στη γενική ή στην ειδική ανακοίνωση των αιτιάσεων ή στην επιστολή της 29ης Μαρτίου 1985, ή όσα είναι συνημμένα στις παραπάνω χωρίς να μνημονεύονται ρητά σ' αυτές, μπορούν να θεωρηθούν ως αποδεικτικά μέσα δυνάμενα να προβληθούν κατά της προσφεύγουσας στο πλαίσιο της παρούσας υποθέσεως. Όσον αφορά τα έγγραφα που είναι συνημμένα στις ανακοινώσεις των αιτιάσεων χωρίς να μνημονεύονται σ' αυτές, μπορούν να ληφθούν υπόψη, στην Απόφαση, κατά της προσφεύγουσας μόνον αν αυτή μπορούσε ευλόγως να συναγάγει από τις ανακοινώσεις των αιτιάσεων τα συμπεράσματα που ήθελε να αντλήσει και η Επιτροπή.

57 Κατά συνέπεια, το Πρωτοδικείο θεωρεί ότι το έγγραφο που αποκαλύφθηκε στη Solvay με ημερομηνία 6 Σεπτεμβρίου 1977, το οποίο μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 16, προτελευταίο εδάφιο, της Αποφάσεως, και τα έγγραφα που συνελέγησαν στην ATO, τα οποία μνημονεύονται στην αιτιολογική σκέψη 15, στοιχείο η', της Αποφάσεως, δεν μπορούν να προβληθούν ως αποδεικτικά μέσα εις βάρος της προσφεύγουσας. Αυτό δεν εμποδίζει, πάντως, την Επιτροπή να τα χρησιμοποιήσει ως αποδεικτικά στοιχεία προς απόκρουση της κατηγορίας.

58 Το αν αυτά τα τελευταία έγγραφα συνιστούν απαραίτητο θεμέλιο των διαπιστώσεων στις οποίες προέβη, με την Απόφασή της, ως προς τα πραγματικά περιστατικά η Επιτροπή εις βάρος της προσφεύγουσας θα κριθεί μαζί με την έρευνα του βασίμου αυτών των διαπιστώσεων.

59 Αντιθέτως, τα πρακτικά δύο εσωτερικών συσκέψεων της Shell, τα οποία αυτή είχε επισυνάψει στην απάντησή της στην ανακοίνωση των αιτιάσεων και τα οποία μνημονεύονται στις αιτιολογικές σκέψεις 29 και 31 της Αποφάσεως, πρέπει να θεωρηθούν ως αποδεικτικά μέσα δυνάμενα να προβληθούν εις βάρος της προσφεύγουσας στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας. Η προσφεύγουσα δεν μπορούσε να αγνοεί ότι, προσκομίζοντας αυτά τα στοιχεία στο πλαίσιο της διοικητικής διαδικασίας, διέτρεχε τον κίνδυνο να τα θεωρήσει η Επιτροπή ως αποδεικτικά εις βάρος της στοιχεία. Όπως προκύπτει, πράγματι, από τη νομολογία του Δικαστηρίου (απόφαση της 29ης Οκτωβρίου 1980 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 209/78 έως 215/78 και 218/78, Heinz van Landewyck κατά Επιτροπής, ECR 1980, σ. 3125, σκέψη 68), η απόφαση δεν πρέπει κατ' ανάγκη να αποτελεί πιστό αντίγραφο της εκθέσεως των αιτιάσεων. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή οφείλει να λαμβάνει υπόψη τα στοιχεία που προκύπτουν από τη διοικητική διαδικασία, είτε για να εγκαταλείψει τις αιτιάσεις που αποδείχτηκαν αβάσιμες, είτε για να διευθετήσει και να συμπληρώσει τόσο την πραγματική όσο και τη νομική της επιχειρηματολογία προς στήριξη των αιτιάσεων που δέχεται. Η τελευταία αυτή δυνατότητα δεν τελεί σε αντίφαση με την αρχή της προστασίας των δικαιωμάτων του αμυνομένου, που κατοχυρώνεται με το άρθρο 4 του κανονισμού 99/63.

60 Κατά συνέπεια, η Επιτροπή μπορούσε κάλλιστα να θεωρήσει ως αποδεικτικά στοιχεία, προς στήριξη των αιτιάσεων τις οποίες είχε ήδη γνωστοποιήσει στην προσφεύγουσα, έγγραφα τα οποία η ίδια είχε προσκομίσει στο πλαίσιο της διοικητικής διαδικασίας.

61 Όσον αφορά τη χρήση, μέσα στην Απόφαση, του παραρτήματος 30 της απευθυνθείσας στην προσφεύγουσα ειδικής ανακοινώσεως των αιτιάσεων προς στήριξη αιτιάσεων άλλων πλην εκείνων που υποτίθεται ότι στήριζαν μέσα στην εν λόγω ανακοίνωση των αιτιάσεων, έχει σημασία να παρατηρηθεί ότι το πρώτο από τα έγγραφα αυτά αποτελεί το παράρτημα 100 της γενικής ανακοινώσεως των αιτιάσεων (στο εξής: γ. αιτ. παράρτ.) το παράρτημα αυτό χρησιμοποιείται στην εν λόγω ανακοίνωση (παράγραφος 124) προς στήριξη των αιτιάσεων που συναρτώνται προς τον ιδιαίτερο ρόλο που διαδραμάτισαν οι "τέσσερις μεγάλοι", όπως χρησιμοποιείται δηλαδή και στην αιτιολογική σκέψη 68, δεύτερο εδάφιο, της Αποφάσεως.

62 Το παράρτημα 49 της ειδικής ανακοινώσεως των αιτιάσεων, το οποίο μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 49 της Αποφάσεως προς στήριξη της αιτιάσεως περί συνάψεως τιμολογιακής συμφωνίας τον Ιούλιο του 1983, ενώ στην ειδική ανακοίνωση των αιτιάσεων χρησιμοποιήθηκε προς απόδειξη του ότι η Shell συμμετέσχε σε συμφωνία περί ποσοστώσεων, μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην Απόφαση ως αποδεικτικό κατά της προσφεύγουσας στοιχείο, μόνον αν αυτή μπορούσε ευλόγως, βάσει των ανακοινώσεων των αιτιάσεων και του περιεχομένου των εγγράφων, να συναγάγει τα συμπεράσματα που ήθελε να αντλήσει και η Επιτροπή. Εν προκειμένω, όμως, πρέπει να διαπιστωθεί, πρώτον, ότι η απευθυνθείσα στην προσφεύγουσα ειδική ανακοίνωση των αιτιάσεων αναφέρει ότι η Shell συμμετείχε στην πρωτοβουλία καθορισμού τιμών του Ιουνίου και Ιουλίου 1983 (σ. 8, στοιχείο h), πράγμα που η γενική ανακοίνωση των αιτιάσεων επίσης μνημονεύει στην παράγραφο 74 δεύτερον, από τις δύο πρώτες περιόδους του εν λόγω εγγράφου η προσφεύγουσα μπορούσε ευλόγως να συναγάγει τα συμπεράσματα που ήθελε να αντλήσει και η Επιτροπή προς στήριξη των αιτιάσεων τις οποίες είχε διατυπώσει. Συγκεκριμένα, το έγγραφο αυτό αναφέρει τα εξής:

"Despite 100 % loading of W. European PP effective industrial production capacity, prices have generally fallen from 1.85/1.95 DM/kg (' marker' grade - tape, raffia) in December 1982 to approx. 1.70 DM (gross) in May, June 1983.

This paper provides data on PP supply, demand and pricing to show the cost to the Group of failing to use the present opportunity for a general increase of prices."

["Παρά την κατά 100 % εκμετάλλευση της πραγματικής παραγωγικής ικανότητας της βιομηχανίας πολυπροπυλενίου στη Δυτική Ευρώπη, οι τιμές γενικά έπεσαν από 1,85/1,95 DM/kg (ταινία ποιότητας 'marker' , raffia), που ήσαν τον Δεκέμβριο του 1982, σε 1,70 DM περίπου (μικτή) τον Μάιο-Ιούνιο 1983.

Το παρόν σημείωμα δίνει στοιχεία για την προσφορά, τη ζήτηση και τις τιμές του πολυπροπυλενίου, για να δείξει τί κόστος θα υποστεί ο όμιλος αν δεν χρησιμοποιήσει την ευκαιρία που του δίνεται να προχωρήσει σε μια γενική αύξηση των τιμών."]

63 Επομένως, η Επιτροπή μπορούσε όντως να χρησιμοποιήσει αυτό το έγγραφο για να στηρίξει την αιτίαση περί συνάψεως τιμολογιακής συμφωνίας τον Ιούλιο του 1983.

3. Νέες αιτιάσεις

64 Η προσφεύγουσα, στην επιχειρηματολογία της σχετικά με την απόδειξη των πραγματικών περιστατικών, διατείνεται ότι η Επιτροπή διατύπωσε στην Απόφαση ορισμένες αιτιάσεις, τις οποίες δεν είχε αναπτύξει με τις ανακοινώσεις των αιτιάσεων που της είχε απευθύνει. Αυτό ισχύει όσον αφορά τη φερόμενη συμμετοχή της Shell σε πρωτοβουλία καθορισμού τιμών τον Ιούλιο του 1979 (αιτιολογική σκέψη 30 της Αποφάσεως), καθώς και τη συμμετοχή της σε συναντήσεις το 1981, την οποία συμμετοχή επικαλείται η Επιτροπή για να στηρίξει την αιτίασή της περί του ρόλου που διαδραμάτισαν οι τέσσερις μεγάλοι παραγωγοί, μεταξύ των οποίων συγκαταλεγόταν και η προσφεύγουσα (αιτιολογικές σκέψεις 19, 57, 67, 68, 78 και 109 της Αποφάσεως).

65 Η Επιτροπή, από την πλευρά της, διατείνεται ότι όλες οι καταλογιζόμενες με την Απόφαση αιτιάσεις είχαν διατυπωθεί, είτε με τη γενική ανακοίνωση των αιτιάσεων, είτε με την ειδική ανακοίνωση των αιτιάσεων που απευθύνθηκε στην προσφεύγουσα, είτε ακόμη με την επιστολή της 29ης Μαρτίου 1985.

66 Το Πρωτοδικείο διαπιστώνει ότι η αιτίαση που διατυπώνεται στην αιτιολογική σκέψη 30 της Αποφάσεως μνημονευόταν στο παράρτημα A της επιστολής της 29ης Μαρτίου 1985, την οποία απηύθυνε στην προσφεύγουσα η Επιτροπή (στο εξής: παράρτ. A, επιστολή της 29ης Μαρτίου 1985) για να διευκρινίσει και να συμπληρώσει τις προηγούμενες ανακοινώσεις των αιτιάσεων.

67 Όσον αφορά την επίκληση, στις αιτιολογικές σκέψεις 19, 57, 67, 68, 78 και 109 της Αποφάσεως, της συμμετοχής της Shell σε συναντήσεις το 1981 με την ICI και τη Monte, επίκληση στην οποία προβαίνει η Επιτροπή για να αποδείξει τον ιδιαίτερο ρόλο τον οποίο διαδραμάτισε η προσφεύγουσα στην καθοδήγηση της συμπράξεως, πρέπει να επισημανθεί ότι δεν είναι καθόλου νέα, εφόσον αναφέρεται ρητά, υπό τον τίτλο "Ιδιαίτερος ρόλος των τεσσάρων μεγάλων", στην παράγραφο 118 της γενικής ανακοινώσεως των αιτιάσεων, η οποία στρέφεται ατομικώς κατά της προσφεύγουσας, καθώς και στην παράγραφο 2, στοιχείο a, της ειδικής ανακοινώσεως των αιτιάσεων, που απευθύνθηκε σ' αυτήν.

68 Επομένως, η αιτίαση πρέπει να απορριφθεί.

Περί της αποδείξεως της παραβάσεως

69 Κατά την Απόφαση (αιτιολογική σκέψη 80, πρώτο εδάφιο), από το 1977, οι παραγωγοί πολυπροπυλενίου που εφοδίαζαν την ΕΟΚ μετείχαν σε σύνολο σχεδίων, μηχανισμών και μέτρων που αποφασίζονταν στα πλαίσια ενός συστήματος τακτικών συναντήσεων και συνεχών επαφών. Η Απόφαση αναφέρει στη συνέχεια (αιτιολογική σκέψη 80, δεύτερο εδάφιο) ότι, σύμφωνα με το συνολικό σχέδιο των παραγωγών, διοργανώνονταν συναντήσεις με σκοπό την επίτευξη ρητής συμφωνίας σχετικά με επί μέρους θέματα. Προσθέτει ότι μια τέτοια συμπεριφορά μπορεί να εμπίπτει στο άρθρο 85, παράγραφος 1, ως "εναρμονισμένη πρακτική", έστω και αν τα μέρη δεν έχουν συνεννοηθεί εκ των προτέρων βάσει κοινού σχεδίου καθορίζοντος τη δράση τους στην αγορά, αλλά υιοθετούν μηχανισμούς συμπαιγνίας που διευκολύνουν τον συντονισμό της εμπορικής τους συμπεριφοράς. Από ορισμένες απόψεις, ως εκ τούτου, η συνεχής συνεργασία και συμπαιγνία των παραγωγών στην εφαρμογή της γενικής συμφωνίας μπορεί να εμφανίζει ορισμένα χαρακτηριστικά εναρμονισμένης πρακτικής (αιτιολογική σκέψη 87, τρίτο εδάφιο). ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΙΚΟΥ ΣΤΟ ΕΓΓΡΑΦΟ : 689A0011.1

70 Υπ' αυτές τις συνθήκες, το Πρωτοδικείο πρέπει, κατ' αρχάς, να εξετάσει κατά πόσον η Επιτροπή απέδειξε επαρκώς κατά νόμον τα πραγματικά περιστατικά που αφορούν τη συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών του 1977 (Α'), τις επαφές της προσφεύγουσας με όσους συμμετείχαν στις συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων" (Β'), τις πρωτοβουλίες καθορισμού τιμών, τα μέτρα που αποσκοπούσαν στη διευκόλυνση της υλοποιήσεως των πρωτοβουλιών καθορισμού τιμών και τον καθορισμό ποσοτήτων-στόχων και ποσοστώσεων (Γ') για τα έτη 1979 και 1980 (Γ'1), 1981 (Γ'2), 1982 (Γ'3) και 1983 (Γ'4) προς τούτο, θα εκθέτει την προσβαλλόμενη πράξη (α') και τα επιχειρήματα των διαδίκων (β') πριν προβεί στην εκτίμησή τους (γ') στη συνέχεια, πρέπει να εξεταστεί το βάσιμο των επιχειρημάτων της προσφεύγουσας σχετικά με τις διαπιστώσεις των πραγματικών περιστατικών (Δ') και, τέλος, να ελεγχθεί η εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ επί των πραγματικών αυτών περιστατικών.

1. Οι διαπιστώσεις όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά

Α' - Η συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών

α') Η προσβαλλόμενη πράξη

71 Η Απόφαση (αιτιολογική σκέψη 16, πρώτο, δεύτερο και τρίτο εδάφιο βλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 67, πρώτο εδάφιο), αναφέρει ότι, κατά το 1977, μετά την εμφάνιση επτά νέων παραγωγών πολυπροπυλενίου στη Δυτική Ευρώπη, οι προϋπάρχοντες παραγωγοί άρχισαν συνομιλίες, αναζητώντας τρόπο για να αποφύγουν μια ενδεχόμενη απότομη πτώση των τιμών και τις συνακόλουθες ζημίες. Κατά τις συνομιλίες αυτές, οι κυριότεροι παραγωγοί, ήτοι η Monte, η Hoechst, η ICI και η Shell, προώθησαν την πρωτοβουλία μιας "συμφωνίας κατωτάτων τιμών", η οποία θα άρχιζε να ισχύει από την 1η Αυγούστου 1977. Η αρχική συμφωνία δεν περιλάμβανε έλεγχο του όγκου, αλλά, εάν αποδεικνυόταν επιτυχής, προβλεπόταν να τεθεί σε εφαρμογή ένα σύστημα ποσοτικού περιορισμού για το 1978. Η συμφωνία αυτή θα ίσχυε κατ' αρχάς για τέσσερις μήνες, οι δε λεπτομέρειες αυτής της συμφωνίας γνωστοποιήθηκαν στους λοιπούς παραγωγούς και ιδίως στη Hercules, ο διευθυντής marketing της οποίας ανέφερε ως κατωτάτη τιμή για τις κυριότερες ποιότητες, ανά κράτος μέλος, την ενδεικτική τιμή του 1,25 γερμανικού μάρκου ανά χιλιόγραμμο (DM/kg) για την ποιότητα raffia.

72 Κατά την Απόφαση (αιτιολογική σκέψη 16, πέμπτο εδάφιο), η ΙCΙ και η Shell παραδέχονται ότι είχαν επαφές με άλλους παραγωγούς για να μελετήσουν μέσα συγκρατήσεως της πτώσεως των τιμών. Κατά την ICI, ενδέχεται να είχε προταθεί ένα επίπεδο κάτω από το οποίο δεν θα επιτρεπόταν να κατέβουν οι τιμές. Η ICI και η Shell διαβεβαίωσαν ότι στις συζητήσεις δεν συμμετείχαν μόνο οι "τέσσερις μεγάλοι". Ένα έγγραφο με ημερομηνία 6 Σεπτεμβρίου 1977, το οποίο αποκαλύφθηκε στη Solvay, αναφέρει ότι στις 30 Αυγούστου 1977 πραγματοποιήθηκε συνάντηση μεταξύ Solvay και Shell. Η Απόφαση επισημαίνει ότι ναι μεν η Hercules ήταν πλήρως ενήμερη των αποτελεσμάτων των συνομιλιών σχετικά με τις τιμές, αλλ' ότι δεν κατέστη δυνατόν να προσδιοριστεί η ταυτότητα των άλλων παραγωγών που συμμετείχαν τη φορά αυτή στις συνομιλίες. Προσθέτει (αιτιολογική σκέψη 78, τρίτο εδάφιο), ωστόσο, ότι η πρωτοβουλία της 1ης Δεκεμβρίου 1977, την οποία ανελαβαν η Monte, η Hoechst, η ICI και η Shell, βρήκε τη ρητή υποστήριξη άλλων πέντε τουλάχιστων παραγωγών. Δεν κατέστη δυνατόν να συγκεντρωθούν λεπτομέρειες όσον αφορά τη λειτουργία της συμφωνίας επί των κατωτάτων τιμών. Πάντως, τον Νοέμβριο του 1977, ενώ η τιμή της raffia είχε, όπως φαίνεται, πέσει γύρω στο 1,00 DM/kg, η Monte ανήγγειλε την πρόθεσή της να την ανεβάσει στο 1,30 DM/kg από 1ης Δεκεμβρίου στις 25 Νοεμβρίου, ο εξειδικευμένος Τύπος ανήγγειλε την υποστήριξη την οποία προσέφεραν στην πρωτοβουλία αυτή οι άλλοι τρεις μεγάλοι και την πρόθεσή τους να προβούν σε παρόμοιες ανατιμήσεις από την ίδια ημερομηνία ή πάντως εντός του Δεκεμβρίου.

73 Η Απόφαση (αιτιολογική σκέψη 17, πρώτο και δεύτερο εδάφιο) επισημαίνει ότι, την εποχή αυτή περίπου, άρχισε να λειτουργεί το σύστημα των περιοδικών συναντήσεων των παραγωγών πολυπροπυλενίου και ότι, κατά τους ισχυρισμούς της ICI, καμμία συνάντηση δεν είχε γίνει πριν από τον Δεκέμβριο του 1977 όπως παραδέχτηκε όμως η ICI, οι παραγωγοί διατηρούσαν ήδη στο παρελθόν επαφές, πιθανότατα τηλεφωνικές και οσάκις παρίστατο σχετική ανάγκη. Η Shell παραδέχτηκε ότι τα στελέχη της "μπορεί να είχαν συζητήσει σχετικά με τις τιμές με τη Montedison, περίπου τον Νοέμβριο του 1977, και η Montepolimeri μπορεί να πρότεινε τη δυνατότητα αύξησης τιμών και μπορεί να ζήτησε την άποψη (της Shell) σχετικά με τις αντιδράσεις της σε οποιαδήποτε αύξηση". Απ' αυτό συμπεραίνει ότι η Shell συγκαταλεγόταν μεταξύ των παραγωγών που, σύμφωνα με τη συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών, ανέλαβαν μια πρωτοβουλία για την 1η Δεκεμβρίου 1977 (αιτιολογική σκέψη 78, τρίτο εδάφιο). Η Απόφαση (αιτιολογική σκέψη 17, τρίτο εδάφιο) εκθέτει ότι, μολονότι δεν έχει αποδειχθεί με βεβαιότητα εάν πραγματοποιήθηκαν συναντήσεις της ομάδας για τον καθορισμό τιμών πριν από τον Δεκέμβριο του 1977, οι παραγωγοί είχαν ήδη αναφερθεί, κατά τη διάρκεια συναντήσεων μιας επαγγελματικής ενώσεως πελατών, της "European Association for Textile Polyolefins" (στο εξής: EATP), στην αισθητή ανάγκη να ληφθούν από κοινού μέτρα για τη βελτίωση του επιπέδου των τιμών. Τον Μάιο του 1977, η Hercules είχε τονίσει ότι την πρωτοβουλία έπρεπε να αναλάβουν οι "παραδοσιακές μεγάλες βιομηχανίες" του κλάδου, ενώ η Hoechst είχε εκφράσει την άποψη ότι οι τιμές έπρεπε να ανέλθουν κατά 30 έως 40 %.

74 Σ' αυτό το πλαίσιο η Απόφαση (αιτιολογικές σκέψεις 17, τέταρτο εδάφιο, 78, τρίτο εδάφιο, και 104, δεύτερο εδάφιο) καταλογίζει σε ορισμένους παραγωγούς, μεταξύ των οποίων δεν περιλαμβάνεται η προσφεύγουσα, ότι δήλωσαν ότι θα υποστήριζαν την πρωτοβουλία της Μonte, η οποία ανήγγειλε, με άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 18 Νοεμβρίου 1977 στον εξειδικευμένο Τύπο (Εuropean Chemical News, στο εξής: ECN), την πρόθεσή της να αυξήσει από 1ης Δεκεμβρίου την τιμή της raffia σε 1,30 DM/kg. Κατά τη συνεδρίαση της EATP που πραγματοποιήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 1977, έγιναν σχετικώς διάφορες δηλώσεις, που προκύπτουν από τα πρακτικά, περί του ότι η τιμή του 1,30 DΜ/kg, την οποία καθόρισε η Monte, είχε υιοθετηθεί από τους άλλους παραγωγούς ως "στόχος" για ολόκληρο τον κλάδο.

β') Τα επιχειρήματα των διαδίκων

75 H προσφεύγουσα εξηγεί ότι, για να αποδείξει την ύπαρξη αυτής της φερόμενης συμφωνίας επί των κατωτάτων τιμών, η Επιτροπή στηρίζεται σε ένα μόνο χειρόγραφο σημείωμα, το οποίο συνέταξε ο διευθυντής marketing της Hercules, κατά το πρώτο ήμισυ του 1977 (γ. αιτ. παράρτ. 2). Το σημείωμα αυτό - το οποίο η προσφεύγουσα χαρακτήρισε, κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, ως "scrappy handwritten note" ("σημείωμα προχειρογραμμένο στο χέρι") - δεν μπορεί να γίνει δεκτό ως αποδεικτικό στοιχείο, λόγω των συνθηκών υπό τις οποίες καταρτίστηκε, του αμφιβόλου περιεχομένου του και των δυσχερειών στις οποίες προσκρούει η ερμηνεία του. Συγκεκριμένα, με την απάντησή της στην αίτηση παροχής πληροφοριών (παράρτ. 1, αιτ. Her.), η Hercules άφησε να εννοηθεί ότι ο συντάκτης αυτού του σημειώματος δεν θυμόταν πλέον υπό ποιες περιστάσεις είχε συντάξει αυτό το σημείωμα, νομίζει όμως ότι επρόκειτο για σημειώσεις που είχε λάβει κατά τη διάρκεια μιας τηλεφωνικής συνδιαλέξεως που είχε με έναν άλλο παραγωγό, "πιθανόν την ICI". Εξ άλλου, οι ισχυρισμοί που περιέχονται σ' αυτό το σημείωμα απηχούν απόψεις τρίτων και δεν είναι δυνατός ο εντοπισμός όσων μεσολάβησαν, οι οποίοι μπορεί και να είχαν πλανηθεί ή να επαναλάμβαναν απλές φήμες που κυκλοφορούσαν στην αγορά ή ακόμη και να είχαν επινοήσει την ύπαρξη συμφωνίας μεταξύ των "τεσσάρων μεγάλων" με σκοπό να πείσουν τη Hercules, που είχε πρωτοεμφανιστεί τότε και ενδιαφερόταν να εξασφαλίσει για λογαριασμό της ένα μερίδιο της αγοράς, να μην εφαρμόζει τιμές κατώτερες από εκείνες που ίσχυαν στην αγορά.

76 Εν πάση περιπτώσει, υποστηρίζει ότι τα πρακτικά των εσωτερικών συσκέψεων της Shell δείχνουν ότι οι εταιρίες του ομίλου Shell ακολουθούσαν, κατ' εκείνο τον χρόνο, την εμπορική πολιτική των "key accounts" ("βασικών πελατών"), η οποία ήταν όλως ασυμβίβαστη με τη σύναψη ή την εκτέλεση τιμολογιακής συμφωνίας. Επί πλέον, δεν αποδεικνύεται ότι παραγωγοί αποπειράθηκαν να θέσουν σε εφαρμογή την φερόμενη κατώτατη τιμή.

77 Η προσφεύγουσα υπενθυμίζει ότι το έγγραφο που αποκαλύφθηκε στη Solvay, το οποίο αναφέρει ότι η Solvay και η Shell SA, η βελγική της εταιρία εκμεταλλεύσεως, συναντήθηκαν στις 30 Αυγούστου 1977 για να συζητήσουν για την τιμή του πολυπροπυλενίου, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αποδεικτικό εις βάρος της στοιχείο στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας ουδόλως αποδεικνύει, άλλωστε, την ύπαρξη αθεμίτων τιμολογιακών συμφωνιών. Το περιεχόμενό του αποδεικνύει, μάλιστα, το αντίθετο, εφόσον δεν περιέχει καμμία αναφορά σε τέτοιες συμφωνίες. Διατείνεται, εξ άλλου, ότι η Επιτροπή ισχυρίζεται πως συνάγει τη συμμετοχή της Shell στην υποτιθέμενη συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών από την απάντηση της Shell στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, προβαίνοντας σε επιλεκτική και μεροληπτική παράθεση χωρίων της.

78 Τονίζει, περαιτέρω, ότι, αντιθέτως προς την ανακοίνωση των αιτιάσεων, η Απόφαση δεν στηρίζεται πλέον στις δηλώσεις στις οποίες προέβη η Shell κατά τις συνεδριάσεις της EATP, αλλά μόνο στις συνομιλίες για τις τιμές που έλαβαν χώρα μεταξύ Shell και Monte, καθώς και σε μια δήλωση της Shell στο ECN (γ. αιτ. παράρτ. 3), όπου έλεγε ότι ευνοούσε την άνοδο των τιμών μετά την αναγγελία ανατιμήσεως τον Νοέμβριο του 1977. Τα δύο αυτά τελευταία στοιχεία προφανώς δεν αρκούν, κατά την προσφεύγουσα, για να συναχθεί ότι οι εταιρίες Shell παρέβησαν το άρθρο 85, παράγραφος 1, τον Νοέμβριο του 1977.

79 Η προσφεύγουσα διατείνεται, τέλος, με το υπόμνημα απαντήσεως, ότι η Επιτροπή δεν μπορεί να ισχυρίζεται ενώπιον του Πρωτοδικείου πως η συμφωνία του Νοεμβρίου του 1977 ήταν απλώς η καθυστερημένη εφαρμογή της φερομένης συμφωνίας επί των κατωτάτων τιμών που συνήφθη στα μέσα του 1977. Και τούτο διότι ένας τέτοιος ισχυρισμός ουδέποτε προβλήθηκε, ούτε κατά τη διοικητική διαδικασία ούτε στην Απόφαση, και, εν πάση περιπτώσει, είναι αστήρικτος, εφόσον η φερομένη συμφωνία των μέσων του 1977, με την οποία οι τιμές καθορίστηκαν στο 1,25 DM/kg, αφορούσε το "σταμάτημα των ζημιών" και έπρεπε να τεθεί σε εφαρμογή την 1η Αυγούστου, ενώ η συμφωνία του Νοεμβρίου αποσκοπούσε στο να ανεβάσει τις τιμές στο 1,30 DM/kg για την 1η Δεκεμβρίου. Τονίζει, σχετικώς, ότι η Επιτροπή δεν αποδεικνύει ότι υπήρχε σχέση μεταξύ των δύο αυτών φερομένων συμφωνιών.

80 Η Επιτροπή εξηγεί, από την πλευρά της, ότι το σημείωμα του διευθυντή marketing της Hercules (γ. αιτ. παράρτ. 2) δεν είναι το μόνο έγγραφο στο οποίο στηρίζεται για να αποδείξει την ύπαρξη της συμφωνίας επί των κατωτάτων τιμών το σημείωμα αυτό πρέπει να ενταχθεί στην αλληλουχία του, η οποία χαρακτηρίζεται από επαφές μεταξύ της Shell και άλλων παραγωγών με αντικείμενο τον καθορισμό των τιμών την ύπαρξη των επαφών αυτών αναγνώρισε η Shell με την απάντησή της στην ανακοίνωση των αιτιάσεων (παράγραφοι 3.10 έως 3.15). Υπό το πρίσμα αυτής της αλληλουχίας, η Επιτροπή δικαιολογημένα θεώρησε ότι αυτό το σημείωμα αποδείκνυε κατά τρόπο αξιόπιστο, ακριβή και λεπτομερή την ύπαρξη συμφωνίας επί των κατωτάτων τιμών, έστω και αν η Hercules δεν είχε πληροφορηθεί από την ICI, αλλά από έναν άλλο παραγωγό. Όσο για το έγγραφο που αποκαλύφθηκε στη Solvay, η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι χρησιμοποιείται στην Απόφαση κυρίως προς απόδειξη της ημερομηνίας κατά την οποία η Solvay άρχισε να συμμετέχει στις συνομιλίες για τις τιμές, επιβεβαιώνει δε ότι όντως έγιναν συνομιλίες σχετικά με το θέμα αυτό, πράγμα άλλωστε που παραδέχτηκε η προσφεύγουσα.

81 Εκθέτει ότι τα έγγραφα που υποτίθεται ότι αποδεικνύουν την ανταγωνιστική συμπεριφορά της Shell δεν ασκούν επιρροή, διότι θεωρεί ότι μπορεί να χρησιμοποιεί έγγραφα που αναφέρονται στην ύπαρξη συμπράξεως, έστω και αν αυτά συνοδεύονται από αρνήσεις και από έγγραφα που προδίδουν την ύπαρξη σοβαρού ανταγωνισμού.

82 Η Επιτροπή υποστηρίζει, εξ άλλου, όσον αφορά τη συμφωνία του Νοεμβρίου του 1977, ότι, αφού αποδεικνύει ότι η Shell είχε συμμετάσχει στη συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών, η Απόφαση δεν διαπιστώνει ότι υπήρξε χωριστή πρωτοβουλία καθορισμού τιμών τον Νοέμβριο του 1977, αλλά διαπιστώνει απλώς ότι η συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών τέθηκε σε εφαρμογή κατά στάδια. Τούτο αποδεικνύει το γεγονός ότι η Απόφαση (αιτιολογικές σκέψεις 16 και 17) εντάσσει την αρχική συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών και την πρωτοβουλία του Νοεμβρίου 1977 υπό τον ίδιο τίτλο "η αρχική 'συμφωνία κατωτάτων τιμών' " και ότι, δηλαδή, δεν τις διαχώρισε.

83 Εξηγεί, τέλος, τη διαφορά στόχου (1,25 DM/kg για το θέρος και 1,30 DM/kg για τον Νοέμβριο) με το γεγονός οτι η Monte, διαπιστώνοντας πτώση των τιμών στο 1,00 DM/kg, αντελήφθη, εν τω μεταξύ, ότι, για να επιτευχθεί το επιθυμητό επίπεδο, θα απαιτούνταν σημαντικές προσπάθειες. Γι' αυτό καθόρισε τον στόχο λίγο παραπάνω από την τιμή που έλπιζε ότι θα επιτυγχανόταν.

γ') Η εκτίμηση του Πρωτοδικείου

84 Το Πρωτοδικείο διαπιστώνει ότι η προσφεύγουσα, με την απάντησή της στην αίτηση παροχής πληροφοριών, ανέφερε τα εξής:

"SICC/SCITCO has made enquiry of executives concerned with polypropylene in 1977. There is no record or recollection of such agreement (the alleged 'floor price' agreement in June 1977). On the basis of these enquiries, it appears likely that views were exchanged in 1977 with other producers, including Montepolimeri (then Montedison), Hoechst and ICI as to how the sharp fall in prices might be checked. SICC may have urged operating companies not to sell below a price level corresponding with variable cost. Shell operating companies however, were not prepared to lose market share to give effect to any such recommendation, for at that time they were following a policy of 'Key Accounts' (...) SICC does not accept that any discussions between producers in mid-1977 were limited to the 'Big Four' (...) (g.g. ann. 2) itself makes clear that other companies were involved. Any such discussions were not in any way connected with subsequent multilateral meetings in the period 1978-1982, which SICC/SCITCO did not attend. With the flood of new capacity in 1977, market conditions were chaotic and producers were incurring serious financial losses. SICC does not know what level of prices may have been considered in any discussions in mid-1977, but the price of 1.25 DM/kg referred to in the Hercules note cited (...) would have barely covered variable production costs. In any event, as the Commission fairly acknowledges (paragraph 34 of the Statement of Objections), any attempt by producers to implement any such 'stop-loss' floor price agreement wholly failed in the face of the continuation of unbridled price competition (...)

(Concerning) the alleged price initiative of November 1977, again, the same difficulties in reconstructing events many years ago arise as in the case of the alleged floor price agreement. However, SICC' s researches indicate that executives from the service company may have had discussions concerning price with Montepolimeri in or about November 1977 and Montepolimeri may have suggested the possibility of increasing prices and may have sought SICC' s views on its reactions to any increase. Shell companies continued to lose heavily on their polypropylene businesses; SICC' s policy was to recommend the operating companies to support any moves towards increasing prices that would enable losses to be reduced but it recognised that other producers, particularly new entrants, would be likely to hold prices at uneconomic levels to win market share. In that event, Shell operating companies were obliged to meet competitors' offers to retain their market share and to ensure a minimum acceptable loading of the Shell polypropylene plants in Western Europe. For that reason and because of the Shell Group structure SICC could not give Montepolimeri or any producer a commitment that operating companies would sell at increased prices."

["Η SICC/SCITCO οργάνωσε μια έρευνα απευθυνόμενη στα στελέχη που ήσαν αρμόδια για το πολυπροπυλένιο το 1977. Δεν βρέθηκε κανένα γραπτό τεκμήριο μιας τέτοιας συμφωνίας, ούτε κανείς τη θυμόταν (την υποτιθέμενη συμφωνία 'κατωτάτων τιμών' του Ιουνίου του 1977). Βάσει αυτής της έρευνας, φαίνεται πιθανό να αντηλλάγησαν απόψεις το 1977 με άλλους παραγωγούς, μεταξύ των οποίων ήσαν η Montepolimeri (τότε Montedison), η Hoechst και η ICI, για το πώς θα μπορούσε να τεθεί υπό έλεγχο η απότομη πτώση τιμών. Πιθανόν η SICC να κάλεσε τις εταιρίες εκμεταλλεύσεως να μη πωλούν κάτω από κάποιο επίπεδο τιμών αντίστοιχο προς τα μεταβλητά έξοδα. Οι εταιρίες εκμεταλλεύσεως της Shell, ωστόσο, δεν ήσαν διατεθειμένες να δεχτούν μείωση του μεριδίου τους στην αγορά για να συμμορφωθούν προς μια οποιαδήποτε τέτοια σύσταση, διότι ακολουθούσαν τότε την πολιτική των "βασικών πελατών" (...) Η SICC δεν δέχεται ότι, περί τα μέσα του 1977, έγιναν συζητήσεις μεταξύ παραγωγών περιοριζόμενες στους 'τέσσερις μεγάλους' (...) (γ. αιτ. παράρτ. 2) η ίδια καθιστά σαφές ότι ήσαν αναμειγμένες και άλλες επιχειρήσεις. Οι συνομιλίες που τυχόν έγιναν κατά κανένα τρόπο δεν συνδέονταν με μεταγενέστερες πολυμερείς συναντήσεις της περιόδου 1978-1982, στις οποίες η SICC/SCITCO δεν παρέστη. Με την απότομη αύξηση της παραγωγικής ικανότητας που σημειώθηκε το 1977, οι συνθήκες της αγοράς ήσαν χαώδεις και οι παραγωγοί υφίσταντο σοβαρές οικονομικές ζημίες. Η SICC δεν γνωρίζει ποιο ήταν το επίπεδο των τιμών που ενδεχομένως εξετάστηκε σε τυχόν συνομιλίες στα μέσα του 1977, η τιμή όμως του 1,25 DM/kg, που μνημονεύεται στο προαναφερθέν σημείωμα της Hercules (...) θα κάλυπτε ίσα ίσα τα μεταβλητά έξοδα της παραγωγής. Εν πάση περιπτώσει, όπως ορθώς αναγνωρίζει η Επιτροπή (παράγραφος 34 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων), η οποιαδήποτε απόπειρα των παραγωγών να εφαρμόσουν μια τέτοια συμφωνία κατωτάτων τιμών για το 'σταμάτημα των ζημιών' απέτυχε εξ ολοκλήρου μπροστά στη συνέχιση του αχαλίνωτου ανταγωνισμού των τιμών (...)

(Σχετικά με) τη φερόμενη πρωτοβουλία καθορισμού τιμών του Νοεμβρίου του 1977, ανακύπτουν, και εδώ, οι ίδιες δυσχέρειες αναπαραστάσεως γεγονότων που συνέβησαν πριν από πολλά χρόνια, όπως και στην περίπτωση της φερομένης συμφωνίας κατωτάτων τιμών. Πάντως, η έρευνα της SICC δείχνει ότι διευθύνοντα στελέχη από την εταιρία 'υπηρεσιών' ίσως είχαν συνομιλίες σχετικά με τις τιμές με τη Montepolimeri περί τον Νοέμβριο του 1977 και η Montepolimeri ίσως ήγειρε το ενδεχόμενο ανατιμήσεως και ίσως διερεύνησε πώς θα αντιδρούσε στο ενδεχόμενο αυτό η SICC. Οι εταιρίες Shell εξακολούθησαν να σημειώνουν σοβαρές ζημίες στον κλάδο πολυπροπυλενίου τους η πολιτική της SICC ήταν να συνιστά στις εταιρίες εκμεταλλεύσεως να υποστηρίζουν οποιαδήποτε κίνηση στην κατεύθυνση της ανατιμήσεως, η οποία θα διευκόλυνε τη μείωση των ζημιών αναγνώρισε όμως ότι ήταν πιθανόν άλλοι παραγωγοί, και ιδίως οι νεοεμφανισθέντες στην αγορά, να κρατούν τις τιμές σε οικονομικά ασύμφορα επίπεδα για να αυξήσουν το μερίδιό τους στην αγορά. Σ' αυτή την περίπτωση, οι εταιρίες εκμεταλλεύσεως της Shell αναγκάζονταν να προσαρμόζονται στις προσφορές των ανταγωνιστών τους, για να διατηρήσουν το μερίδιό τους στη αγορά και να διασφαλίσουν ένα ελάχιστο αποδεκτό όριο χρησιμοποιήσεως του παραγωγικού δυναμικού των μονάδων παραγωγής πολυπροπυλενίου της Shell στη Δυτική Ευρώπη. Γι' αυτόν τον λόγο και με δεδομένη τη δομή του Ομίλου Shell, η SICC δεν μπορούσε να αναλάβει, έναντι της Montepolimeri ή έναντι οποιουδήποτε άλλου παραγωγού, τη δέσμευση ότι οι εταιρίες εκμεταλλεύσεως θα πωλούσαν σε αυξημένες τιμές."]

85 Υπό το πρίσμα αυτών των στοιχείων πρέπει να εξεταστεί και το σημείωμα το οποίο συνέταξε ο διευθυντής marketing της Hercules (γ. αιτ. παράρτ. 2), στο οποίο η Επιτροπή διαβλέπει την έκφραση μιας συμπτώσεως των βουλήσεων των "τεσσάρων μεγάλων". Κατά το σημείωμα αυτό:

"Major producers have made agreement (Mont., Hoechst, Shell, ICI) 1. No tonnage control; 2. System floor prices - DOM less for importers; 3. Floor prices from July 1. definitely Aug. 1st when present contracts expire; 4. Importers restrict to 20 % for 1 000 tonnes; 5. Floor prices for 4 month period only - alternative is for existing; 6. Com.(panies) to meet Oct. to review progress; 7. Subject (of the) scheme working - Tonnage restrictions would operate next year."

["Οι κυριότεροι παραγωγοί (Monte, Hoechst, Shell, ICI) συμφώνησαν στα εξής: 1. Όχι έλεγχο ποσοτήτων. 2. Σύστημα κατωτάτων τιμών για τους DOM (εγχωρίους παραγωγούς) πλην των εισαγωγέων. 3. Κατώτατες τιμές από 1ης Ιουλίου και οπωσδήποτε από 1ης Αυγούστου, οπότε λήγουν οι τωρινές συμβάσεις. 4. Οι εισαγωγείς περιορίζουν στο 20 % για 1 000 τόννους. 5. Κατώτατες τιμές για ένα 4μηνο μόνο - εναλλακτική λύση αποτελεί η υφιστάμενη κατάσταση. 6. Οι εταιρίες θα συναντηθούν τον Οκτώβριο για να επιθεωρήσουν την εξέλιξη. 7. Αντικείμενο του εν ενεργεία συστήματος - Οι περιορισμοί των ποσοτήτων μάλλον θα εφαρμοστούν από το επόμενο έτος."]

(ακολουθεί τιμοκατάλογος για τρεις ποιότητες πολυπροπυλενίου σε τέσσερα εθνικά νομίσματα, όπου η τιμή της raffia είναι 1,25 DM/kg).

86 Το Πρωτοδικείο διαπιστώνει ότι οι ενδείξεις τις οποίες προβάλλει η προσφεύγουσα για να αποκρούσει την αποδεικτική ισχύ αυτού του σημειώματος του διευθυντή marketing της Hercules δεν καταρρίπτουν τα συμπεράσματα τα οποία άντλησε απ' αυτό η Επιτροπή. Συγκεκριμένα, το κείμενο αυτού του σημειώματος δεν αφήνει κανένα περιθώριο πολλαπλής ερμηνείας το γεγονός ότι είναι κακογραμμένο, ανυπόγραφο και αχρονολόγητο είναι φυσικό, εφόσον πρόκειται για σημειώσεις που κρατήθηκαν κατά τη διάρκεια συνδιαλέξεως, πιθανότατα τηλεφωνικής, της οποίας το αντιβαίνον προς τον ανταγωνισμό αντικείμενο δικαιολογούσε την επιδίωξη του συντάκτη αυτού του σημειώματος να αφήσει όσο το δυνατόν λιγότερα ίχνη. Το ότι ο συντάκτης αυτού του σημειώματος δεν θυμόταν με ακρίβεια τις συνθήκες καταρτίσεώς του δεν αναιρεί την αποδεικτική του ισχύ, άπαξ το περιεχόμενό του προδίδει ότι τα στοιχεία τα οποία περιέχει δόθηκαν από έναν από τους "τέσσερις μεγάλους", χωρίς να είναι αναγκαίο να διευκρινιστεί από ποιον. Εξ άλλου, το αν τα στοιχεία αυτά προέρχονται από τρίτους είναι άνευ σημασίας, εφόσον η Επιτροπή χρησιμοποιεί, όπως η ίδια λέει, το σημείωμα αυτό ως έγγραφη και ταυτόχρονη προς τα πραγματικά περιστατικά μαρτυρία του ότι άλλοι παραγωγοί, πλην του συντάκτη αυτού του σημειώματος, συνήψαν συμφωνία. Τέλος, η ακρίβεια αυτών των στοιχείων καθιστά απίθανη την υπόθεση ότι επρόκειτο απλώς για φήμες που κυκλοφορούσαν στην αγορά ή για εντελώς εσφαλμένες ή επινοηθείσες εκ του μηδενός πληροφορίες.

87 Δεδομένου, άλλωστε, ότι η προσφεύγουσα παραδέχτηκε ότι, κατά τον χρόνο εκείνο, οι παραγωγοί συζητούσαν σχετικά με τις τιμές, το Πρωτοδικείο θεωρεί ότι η Επιτροπή δικαιολογημένα διαπίστωσε ότι επήλθε, σχετικά με τον καθορισμό κατωτάτων τιμών, σύμπτωση των βουλήσεων πλειόνων παραγωγών, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και η προσφεύγουσα, χωρίς να είναι αναγκαίο να αποδειχθεί αν τις τιμές αυτές τις συνομολόγησαν και άλλοι παραγωγοί πλην των "τεσσάρων μεγάλων".

88 Το ότι οι συνομολογηθείσες κατώτατες τιμές δεν κατέστη δυνατόν να υλοποιηθούν δεν αναιρεί το γεγονός ότι η προσφεύγουσα τις συναποδέχτηκε, καθ' όσον το Πρωτοδικείο θεωρεί ότι το γεγονός αυτό, και αν ακόμη υποτεθεί ότι ήταν αποδεδειγμένο, θα έδειχνε απλώς ότι οι κατώτατες τιμές δεν εφαρμόστηκαν. Η Απόφαση όμως (αιτιολογική σκέψη 16, τελευταίο εδάφιο) ουδόλως λέει ότι οι κατώτατες τιμές υλοποιήθηκαν επισημαίνει απλώς ότι η τιμή της raffia έπεσε στο 1,00 DM/kg περίπου τον Νοέμβριο του 1977.

89 Ως προς το ζήτημα αν η Απόφαση συνδέει τη συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών με την πρωτοβουλία καθορισμού τιμών του Δεκεμβρίου του 1977, πρέπει να παρατηρηθεί ότι, όπως προκύπτει από τη συνδυασμένη ανάγνωση των αιτιολογικών σκέψεων 16 και 17 αφενός και 78 αφετέρου της Αποφάσεως, αυτή θεωρεί ότι η συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών και η πρωτοβουλία καθορισμού τιμών των τελών του 1977 συνιστούν ένα ενιαίο σύνολο. Στηρίζεται σχετικώς στο γεγονός ότι η Shell παραδέχτηκε ότι τα στελέχη της "μπορεί να είχαν συζητήσει σχετικά με τις τιμές με τη Montedison, περίπου τον Νοέμβριο του 1977, και η Montepolimeri μπορεί να πρότεινε τη δυνατότητα αύξησης τιμών και μπορεί να ζήτησε την άποψη (της Shell) σχετικά με τις αντιδράσεις της σε οποιαδήποτε αύξηση" από το γεγονός αυτό συνάγει (αιτιολογική σκέψη 78, τρίτο εδάφιο) ότι η Shell ήταν ένας από τους παραγωγούς οι οποίοι ανέλαβαν πρωτοβουλία για την 1η Δεκεμβρίου 1977, βάσει της συμφωνίας επί των κατωτάτων τιμών.

90 Συναφώς, το Πρωτοδικείο διαπιστώνει ότι καλώς η Επιτροπή συνήγαγε από την απάντηση της Shell στην ανακοίνωση των αιτιάσεων, σε συνδυασμό προς τη συμμετοχή της στη συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών, ότι η Shell είχε λάβει, βάσει της συμφωνίας αυτής, την εν λόγω πρωτοβουλία μαζί με τη Monte, την ICI και τη Hoechst. Συγκεκριμένα, από την απάντηση της Shell μπορεί να συναχθεί ότι, αφότου συνήφθη η συμφωνία επί των κατωτάτων τιμών και μέχρι την αναγγγελία εκ μέρους της Monte στο ECN της προθέσεώς της να αυξήσει τις τιμές της από 1ης Δεκεμβρίου 1977, η Shell διατηρούσε με τη Monte επαφές που είχαν ως αντικείμενο τις ανατιμήσεις, εφόσον στην εν λόγω απάντηση αναφέρονται τα εξής:

"However, SICC' s researches indicate that executives from the service company may have had discussions concerning price with Montepolimeri in or about November 1977 and Montepolimeri may have suggested the possibility of increasing prices and may have sought SICC' s views on its reactions to any increase."

("Πάντως, η έρευνα της SICC δείχνει ότι διευθύνοντα στελέχη από την εταιρία 'υπηρεσιών' ίσως είχαν συνομιλίες σχετικά με τις τιμές με τη Montepolimeri περί τον Νοέμβριο του 1977 και η Montepolimeri ίσως ήγειρε το ενδεχόμενο ανατιμήσεως και ίσως διερεύνησε πώς θα αντιδρούσε στο ενδεχόμενο αυτό η SICC.")

91 Απέναντι σ' αυτά τα στοιχεία, η προσφεύγουσα δεν απέδειξε ότι στο πλαίσιο αυτών των επαφών, είχε δηλώσει στους ανταγωνιστές της ότι αρνιόταν να συμμετάσχει σε οποιαδήποτε τέτοια διαβούλευση.

92 Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι η Επιτροπή απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι η προσφεύγουσα συγκαταλέγεται μεταξύ των παραγωγών μεταξύ των οποίων επήλθε σύμπτωση βουλήσεων όσον αφορά τις κατώτατες τιμές, περί τα μέσα του 1977, στη συνέχεια δε όσον αφορά την επιδιωκόμενη τιμή του 1,30 DM/kg για την 1η Δεκεμβρίου του 1977.

Β' - Οι επαφές της προσφεύγουσας με τους συμμετέχοντες στις συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων"

α') Η προσβαλλόμενη πράξη

93 Η Απόφαση (αιτιολογικές σκέψεις 18, 19, τρίτο εδάφιο, και 78, τρία πρώτα εδάφια) παραδέχεται ότι η Shell δεν παρίστατο στις "ολομέλειες" των παραγωγών πολυπροπυλενίου, στις οποίες συνηντώντο αφενός μεν τα ανώτερα διευθυντικά στελέχη τα υπεύθυνα για τη διεύθυνση του κλάδου του πολυπροπυλενίου ορισμένων παραγωγών ("διευθυντές"), αφετέρου δε τα λιγότερο υψηλού επιπέδου στελέχη, που ήσαν πιο εξειδικευμένα στο marketing ("εμπειρογνώμονες") οι συναντήσεις αυτές αποσκοπούσαν ιδίως στον καθορισμό επιδιωκομένων τιμών και επιδιωκομένου όγκου πωλήσεων, καθώς και στον έλεγχο της τηρήσεως αυτών από τους παραγωγούς. Αναφέρει, όμως, η Απόφαση ότι η Shell αναμίχθηκε τόσο στην αρχική συμφωνία κατωτάτων τιμών, όσο και στις περί αυτήν συζητήσεις, και ότι συμμετείχε σε ad hoc συναντήσεις με τους άλλους μεγάλους παραγωγούς. Η ίδια η Shell παραδέχτηκε ότι, πριν από τις συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων", εκαλείτο ενίοτε να πει τη γνώμη της σχετικά με το ενδεχόμενο αυξήσεως των τιμών και ότι, μετά από αυτές τις συναντήσεις, επληροφορείτο από τη Monte και την ICI για τους προτεινόμενους στόχους και ενημέρωνε σχετικά τις εταιρίες εκμεταλλεύσεώς της. Τα εσωτερικά έγγραφα της Shell επιβεβαιώνουν ότι είχε γνώση των "πρωτοβουλιών" καθορισμού τιμών και ότι συμμετείχε σ' αυτές, σε μερικές περιπτώσεις μάλιστα δεδηλωμένα ως επί κεφαλής. Εξ άλλου, από τα τέλη του 1982, ο εκπρόσωπος της Shell συμμετείχε τακτικά στις "προσυναντήσεις" των τεσσάρων μεγαλυτέρων παραγωγών, οι οποίες διενεργούντο την παραμονή κάθε συναντήσεως των "διευθυντών".

94 Κατά την Απόφαση (αιτιολογική σκέψη 68, δεύτερο και τρίτο εδάφιο), αυτές οι αποκαλούμενες "προσυναντήσεις" προσέφεραν στους τέσσερις μεγάλους παραγωγούς το κατάλληλο πλαίσιο, όπου είχαν την ευκαιρία να διαμορφώνουν κοινές θέσεις πριν από τη σύσκεψη όλων των παραγωγών, ώστε, με την εμφάνιση ενιαίου μετώπου, να διευκολύνουν την προσπάθεια σταθεροποιήσεως των τιμών. Η ICI παραδέχτηκε ότι τα συζητούμενα κατά τις προσυναντήσεις θέματα ήσαν τα ίδια με εκείνα που εθίγοντο κατά τις επακολουθούσες συναντήσεις "διευθυντών" η Shell, αντιθέτως, αρνήθηκε ότι οι συναντήσεις των "τεσσάρων μεγάλων" προετοίμαζαν, καθ' οιονδήποτε τρόπο, τις συναντήσεις όλων των παραγωγών ή ότι αποσκοπούσαν στο να διαμορφώσουν κοινή στάση πριν από την επόμενη συνάντηση. Η Απόφαση διαβεβαιώνει, ωστόσο, ότι τα πρακτικά ορισμένων από αυτές τις συναντήσεις (Οκτωβρίου 1982 και Μαΐου 1983) διαψεύδουν αυτόν τον ισχυρισμό της Shell.

95 Η Απόφαση (αιτιολογική σκέψη 78, δεύτερο εδάφιο) επισημαίνει, τέλος, ότι οι εταιρίες εκμεταλλεύσεως του ομίλου Shell ελάμβαναν μέρος στις τοπικές συναντήσεις, οι οποίες αφορούσαν την υλοποίηση, σε εθνικό επίπεδο, των μέτρων που είχαν συμφωνηθεί κατά τις "ολομέλειες" (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 20). Προτού ακόμη αρχίσει να συμμετέχει στις "προσυναντήσεις" των "τεσσάρων μεγάλων" τον Οκτώβριο του 1982, η Shell συμμετείχε σε συναντήσεις με τους άλλους μεγάλους παραγωγούς, κατά τις οποίες συζητούνταν λεπτομερώς τα θέματα που καλύπτονταν από τις τακτικές συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων" (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 109, τέταρτο εδάφιο).

96 Η Απόφαση αναφέρεται ακόμη, στις αιτιολογικές σκέψεις 16, 17, 19, 30, 31, 35, 45, 47, 48, 57, 62, 63, 67 και 109, σε διάφορες επαφές μεταξύ της Shell και των παραγωγών που συμμετείχαν στις συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων".

β') Τα επιχειρήματα των διαδίκων

97 Η προσφεύγουσα τονίζει ότι η Απόφαση δίνει το κύριο βάρος στην ύπαρξη συναντήσεων παραγωγών, κατά τις οποίες συνεφωνούντο διάφορα συμπαιγνιακά μέτρα. Η Επιτροπή δεν αμφισβητεί ότι οι εταιρίες Shell δεν συμμετέσχαν σε καμμία απ' αυτές τις συναντήσεις. Κατά συνέπεια, οι εταιρίες αυτές δεν έλαβαν μέρος στις συζητήσεις, οι οποίες κατέληξαν, μεταξύ άλλων, στον καθορισμό επιδιωκομένων τιμών ή επιδιωκομένου όγκου ή στη συνομολόγηση συνοδευτικών μέτρων. Έτσι, η Shell βρίσκεται στην ίδια θέση με την Amoco και με τη BP, έναντι των οποίων η Επιτροπή δεν έκρινε αποδεδειγμένη την παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 78, τελευταίο εδάφιο).

98 Εκθέτει ότι για τη Shell ίσχυαν στην πραγματικότητα τα εξής: εγνώριζε την ύπαρξη συναντήσεων εζητείτο ενίοτε η γνώμη της για τη γενική κατάσταση της αγοράς πριν από τις συναντήσεις ενίοτε, αλλά όχι κατά σύστημα, ενημερωνόταν για το ότι είχαν προταθεί συγκεκριμένοι στόχοι διαβίβαζε αυτές τις πληροφορίες στις εταιρίες εκμεταλλεύσεως, στις οποίες ενδεχομένως έδινε τη γνώμη της για τις ενέργειες που έπρεπε να αναλάβουν, οι εταιρίες όμως αυτές παρέμεναν εντελώς ελεύθερες να λάβουν τις αποφάσεις τους.

99 Η προσφεύγουσα αναγνωρίζει, βέβαια, ότι εκπρόσωπος της Shell συμμετέσχε σε ορισμένες συναντήσεις που διεξήγοντο την παραμονή των συναντήσεων "διευθυντών" και στις οποίες παρίσταντο επίσης εκπρόσωποι της ICI, της Monte και της Hoechst. Κατά την προσφεύγουσα, όμως, οι προκαταρκτικές αυτές συναντήσεις διεξήχθησαν μόνο κατά τους δέκα τελευταίους μήνες της υπό κρίση περιόδου, η δε Shell παρέστη μόνο στις μισές περίπου απ' αυτές. Η περίσταση αυτή, επομένως, δεν μπορεί να προβληθεί εγκύρως για να αποδειχθεί ότι οι εταιρίες Shell συμμετέσχαν σε αθέμιτες συμπράξεις.

100 Προσθέτει ότι, το 1981, έγιναν δύο μόνο μεμονωμένες συναντήσεις, στις οποίες συμμετέσχαν μόνο η ICI, η Shell και η Monte, όχι όμως και η Hoechst που, ωστόσο, είναι ένας από τους "τέσσερις μεγάλους". Κατά τις συναντήσεις αυτές, καμμία συμφωνία, διακανονισμός ή σύμπραξη δεν επιτεύχθηκε, όπως μαρτυρούν τα πρακτικά της συναντήσεως της 15ης Ιουνίου 1981 (γ. αιτ. παράρτ. 64b). Η Επιτροπή έδωσε απατηλή εντύπωση όσον αφορά τη συχνότητα και τη φύση των συναντήσεων αυτών και τους απέδωσε, στο πλαίσιο των φερομένων αθεμίτων διακανονισμών, μια σημασία την οποία στην πραγματικότητα δεν είχαν. Στα υπομνήματα που κατέθεσε ενώπιον του Πρωτοδικείου, η Επιτροπή επικαλείται ότι η προσφεύγουσα ανέπτυξε με τους άλλους "μεγάλους", από το 1977 και μετά και καθ' όλη την περίοδο, τακτικές επαφές αυτό όμως αποτελεί νέα επιχειρηματολογία, η οποία, εν πάση περιπτώσει, περιγράφει κατά τρόπο υπερβολικό κάποιες πολύ σποραδικές συναντήσεις, οι οποίες δεν μετέβαλλαν την περιθωριακή επιρροή την οποία άσκησε η Shell στην οποιαδήποτε υποτιθέμενη αθέμιτη σύμπραξη.

101 Όσον αφορά τη συμμετοχή της σε ορισμένες προσυναντήσεις που διεξήχθησαν από τα τέλη του 1982 μέχρι τα μέσα του 1983, η προσφεύγουσα παρατηρεί ότι οι συναντήσεις αυτές άρχισαν μόλις δέκα περίπου μήνες πριν από τη λήξη της επταετίας, κατά την οποία φέρεται ότι διήρκεσε η σύμπραξη η ίδια παρέστη σε προσυναντήσεις για τις μισές μόνο από τις συναντήσεις "διευθυντών", οι οποίες διεξήχθησαν κατά την εν λόγω περίοδο οι ανταλλαγές απόψεων δεν ώθησαν την προσφεύγουσα να συμμετάσχει σε οποιοδήποτε αθέμιτη σύμπραξη και, τέλος, σκοπός των συναντήσεων αυτών δεν ήταν να δώσουν σε κάποιο υποτιθέμενο "διευθυντήριο" τη δυνατότητα να προετοιμάζει τις επακολουθούσες συναντήσεις "διευθυντών".

102 Η Επιτροπή, από την πλευρά της, θεωρεί ότι δεν πρέπει να διογκώνεται η σημασία που έχουν για την Απόφαση οι συναντήσεις που χαρακτηρίζονται ως "θεσμοποιημένες". Δεν αντιλαμβάνεται, άλλωστε, γιατί η η προσφεύγουσα δεν συγκαταλέγει, μεταξύ των "θεσμοποιημένων" συναντήσεων, όσες έλαβαν χώρα μεταξύ των "τεσσάρων μεγάλων". Η προσφεύγουσα, είτε απευθείας, είτε μέσω της SCITCO (τμήματος της Shell), συμμετείχε σ' αυτές τις προκαταρκτικές συναντήσεις, των οποίων τη σημασία και το αντικείμενο προδίδουν τα πρακτικά τηλεφωνικών συνδιαλέξεων μεταξύ της προσφεύγουσας και της ICI (γ. αιτ. παραρτ. 95 και 96) ή μιας απ' αυτές τις συναντήσεις (γ. αιτ. παράρτ. 101).

103 Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, πριν ακόμη αρχίσουν να διεξάγονται τακτικά οι προσυναντήσεις, περί τα τέλη του 1982, η προσφεύγουσα είχε αναπτύξει τακτικές επαφές με τους άλλους "μεγάλους", πράγμα που παραδέχτηκε και η Shell με την απάντησή της στην ανακοίνωση των αιτιάσεων (παράγραφος 3.19). Προσθέτει ότι οι τακτικές αυτές επαφές καταγγέλθηκαν, τόσο με την ανακοίνωση των αιτιάσεων, όσο και με την Απόφαση (αιτιολογική σκέψη 109, τέταρτο εδάφιο). Ειδικότερα, η Επιτροπή διατείνεται ότι ένα σημείωμα σχετικό με τη συνάντηση των "τεσσάρων μεγάλων" της 15ης Ιουνίου 1981 (γ. αιτ. παράρτ. 64b) δείχνει σαφώς ότι αναγνωριζόταν η ευθύνη την οποία έφεραν στην αγορά αυτοί οι τελευταίοι, οι οποίοι μάλιστα θεωρούσαν ότι έπρεπε να ηγούνται των πρωτοβουλιών.

104 Προσθέτει ότι, καθ' ομολογία της ίδιας της Shell (γ. αιτ. παράρτ. 9, παράρτημα 2), οι εταιρίες εκμεταλλεύσεως του ομίλου Shell στα κράτη μέλη παρίσταντο στις λεγόμενες "τοπικές" συναντήσεις, οι οποίες ήσαν αφιερωμένες στις λεπτομέρειες εφαρμογής των συμφωνιών που είχαν επιτευχθεί κατά τις συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων". Για τους διαφόρους αυτούς λόγους, η θέση της Shell δεν είναι συγκρίσιμη με εκείνη της Amoco ή της BP.

105 Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η προσφεύγουσα μετέσχε σε όλες τις προσυναντήσεις των οποίων έλαβε γνώση η Επιτροπή η κοινή στάση την οποία υιοθέτησαν οι "τέσσερις μεγάλοι" με σκοπό την άνοδο των τιμών ήταν συναρτημένη με τις συναντήσεις αυτές, όπου οι συνομιλίες είχαν εντελώς συγκεκριμένο αντικείμενο. Συναφώς, τα δύο έγγραφα στα οποία στηρίζεται η Απόφαση, δηλαδή το έγγραφο της ΙCΙ με τίτλο "Polypropylene Framework" ("Γενικό πλαίσιο για το πολυπροπυλένιο") (γ. αιτ. παράρτ. 87) και το σημείωμα της Shell της 20ής Οκτωβρίου 1982 (γ. αιτ. παράρτ. 100 και παράρτ. 30, αιτ. SC), ασκούν άμεση επιρροή, αρκεί να ερμηνευθούν μέσα στην αλληλουχία των συναντήσεων και όχι μεμονωμένα το ένα από το άλλο. Η Επιτροπή σημειώνει, επί τη ευκαιρία, ότι η συνάντηση του Οκτωβρίου 1982 συμπεριελάμβανε τους "τέσσερις μεγάλους" και αποτελούσε προκαταρκτική συνάντηση, το δε σημείωμα για τον φάκελο της 20ής Οκτωβρίου 1982 (που μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 68 της Αποφάσεως) μνημονευόταν στη γενική ανακοίνωση των αιτιάσεων (παράγραφος 124).

106 Κατά την Επιτροπή, κατά συνέπεια, το γεγονός ότι η προσφεύγουσα δεν παρέστη στις συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων" δεν είναι καθοριστικό είναι εύλογο το συμπέρασμα ότι η προσφεύγουσα συνέβαλε στον καθορισμό των τιμών και τις εφάρμοσε σε συνεννόηση με τις εταιρίες του ομίλου Shell, συνεργάστηκε δε στο σύστημα ποσοστώσεων.

γ') Η εκτίμηση του Πρωτοδικείου

107 Το Πρωτοδικείο διαπιστώνει ότι καλώς η Επιτροπή συνήγαγε από τα διάφορα αποδεικτικά στοιχεία που μνημονεύονται στην Απόφαση - και ειδικότερα από την απάντηση της ICI στην αίτηση παροχής πληροφοριών (γ. αιτ. παράρτ. 8), από τα πρακτικά διαφόρων συναντήσεων και από τους πίνακες που εκθέτουν τα αριθμητικά στοιχεία των πωλήσεων και τις ποσοστώσεις διαφόρων παραγωγών - ότι από τον Δεκέμβριο του 1977 αναπτύχθηκε ένα σύστημα περιοδικών συναντήσεων παραγωγών πολυπροπυλενίου, ότι από τα τέλη του 1978 ή τις αρχές του 1979 διεξήγοντο συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων", ότι οι συναντήσεις αυτές, στις οποίες προέδρευε αρχικά η Monte και αργότερα η ICI, είχαν ιδίως ως σκοπό τον καθορισμό επιδιωκομένων τιμών και επιδιωκομένου όγκου πωλήσεων, καθώς και τη συνομολόγηση ποικίλων μέτρων που αποσκοπούσαν στη διευκόλυνση της εφαρμογής των επιδιωκομένων τιμών, και ότι, κατά τις συναντήσεις αυτές, επήρχετο σύμπτωση βουλήσεων ως προς αυτούς τους στόχους και αυτά τα μέτρα.

108 Πρέπει, εξ άλλου, να σημειωθεί το γεγονός ότι η Απόφαση δεν προσάπτει στην προσφεύγουσα ότι συμμετείχε στις συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων", αλλ' ότι τελούσε σε στενή επαφή με όσους συμμετείχαν σε αυτές τις συναντήσεις, παρέχοντας στοιχεία σχετικά με την εμπορική της πολιτική, στέλνοντας τις εθνικές της εταιρίες σε τοπικές συναντήσεις που είχαν ως αντικείμενο την εφαρμογή, σε εθνικό επίπεδο, των μέτρων που είχαν συμφωνηθεί κατά τις συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων", μετέχοντας σε συναντήσεις μαζί με ορισμένους απ' αυτούς που μετείχαν στις εν λόγω συναντήσεις και διατηρώντας μαζί τους διμερείς επαφές.

109 Πρέπει, επομένως, να εξεταστεί αν η Επιτροπή απέδειξε επαρκώς κατά νόμον την ύπαρξη επαφών μεταξύ της προσφεύγουσας και όσων συμμετείχαν στις συναντήσεις "διευθυντών" και "εμπειρογνωμόνων" από τα τέλη του 1977 μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1983.

110 Όσον αφορά ειδικά το χρονικό διάστημα από τα τέλη του 1977 μέχρι το 1978, η προσφεύγουσα, υπό το πρίσμα της συμπτώσεως βουλήσεων που επήλθε το 1977, συμμετέσχε σε δύο συνεδριάσεις της EATP στα πρακτικά της πρώτης απ' αυτές, που διεξήχθη στις 22 Νοεμβρίου 1977 (γ. αιτ. παράρτ. 6), αναφέρεται ότι διάφοροι παραγωγοί εξέφρασαν την υποστήριξή τους στη δημόσια αναγγελία στην οποία είχε προβεί η Monte σχετικά με την αύξηση των τιμών της η προσφεύγουσα συγκεκριμένα δήλωσε τα εξής:

"any opportunity to achieve more realistic polypropylene prices will have the full support of Shell. We also noticed the moves in Italy and I feel certain that these are going to spread across Europe"

("κάθε ευκαιρία που παρουσιάζεται για να επιτευχθούν πιο ρεαλιστικές τιμές του πολυπροπυλενίου θα έχει την αμέριστη υποστήριξη της Shell. Παρατηρήσαμε επίσης τις κινήσεις στην Ιταλία και είμαι βέβαιος ότι αυτές θα επεκταθούν σε ολόκληρη την Ευρώπη").

Στα πρακτικά της δεύτερης απ' αυτές τις συναντήσεις, που διεξήχθη στις 26 Μαΐου 1978 (γ. αιτ. παράρτ. 7), διαβάζει κανείς τις εκτιμήσεις τις οποίες διατύπωσαν οι διάφοροι παραγωγοί σχετικά με τα αποτελέσματα που είχαν επιτευχθεί στην αγορά μετά τη συνάντηση της 22ας Νοεμβρίου 1977. Κατά τη συνάντηση της 26ης Μαΐου 1978, η προσφεύγουσα δήλωσε:

"We have heard most people, both in the informal discussions and around the table this morning plead for stability and cooperation in the economic situation of slow growth in which we find ourselves and with the situation of low demand for our products and surplus capacity (...) Last November, I mentioned that the losses being incurred by the polymer producers, by the chemical producers of the world were reaching very large proportions. We have seen further company reports in the last 6 months which have confirmed this, and I put it to you that the magnitude of the sums of money being lost by the chemical industry and by the polymer producers over the coming years are going to lead to some fundamental thinking as (...)"

["Ακούσαμε τους περισσότερους, τόσο στις ανεπίσημες συζητήσεις, όσο και γύρω από το τραπέζι σήμερα το πρωί, να συνηγορούν υπέρ της σταθερότητας και της συνεργασίας, στο πλαίσιο της παρο