Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Van Gerven της 27ης Οκτωβρίου 1993. - H. J. BANKS & CO. LTD ΚΑΤΑ BRITISH COAL CORPORATION. - ΑΙΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΠΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΣ: HIGH COURT OF JUSTICE, QUEEN'S BENCH DIVISION - ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ. - ΣΥΝΘΗΚΗ ΕΚΑΧ - ΑΔΕΙΕΣ ΕΞΟΡΥΞΕΩΣ ΑΝΘΡΑΚΑ - ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΑΡΘΡΩΝ 4, ΣΤΟΙΧΕΙΟ Δ, 65 ΚΑΙ 66, ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 7, ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ - ΑΜΕΣΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ - ΑΠΟΚΛΕΙΕΤΑΙ - ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΖΗΜΙΑΣ ΠΟΥ ΑΠΟΡΡΕΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ ΑΥΤΩΝ - ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΕΣ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ. - ΥΠΟΘΕΣΗ C-128/92.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1994 σελίδα I-01209



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

++++

Κύριε Πρόεδρε,

Κύριοι δικαστές,

1. Στην υπό κρίση υπόθεση το High Court of Justice of England and Wales, Queen' s Bench Division, Commercial Court (στο εξής: εθνικό δικαστήριο) ζητεί την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως βάσει των άρθρων 41 της Συνθήκης ΕΚΑΧ και 177 της Συνθήκης ΕΟΚ επί ερωτημάτων ως προς την ερμηνεία των κανόνων ανταγωνισμού της Συνθήκης ΕΚΑΧ και της Συνθήκης ΕΟΚ. Το προδικαστικό ζήτημα ανέκυψε σε δίκη κατόπιν αγωγής αποζημιώσεως που άσκησε η H. J. Banks & Company Limited (στο εξής: Banks) κατά της British Coal Corporation (στο εξής: British Coal) όπου η Banks προβάλλει την παράβαση ορισμένων διατάξεων της Συνθήκης ΕΚΑΧ ή της Συνθήκης ΕΟΚ.

Προς καλύτερη εξέταση των ερωτημάτων αυτών, νομίζω ότι είναι αναγκαίο να αρχίσω εκθέτοντας σε γενικές γραμμές το αρκετά περίπλοκο ιστορικό της διαφοράς.

Ι - Ιστορικό

2. Η Banks είναι ιδιωτική εταιρία παραγωγής άνθρακα που χρησιμοποιεί, μεταξύ άλλων, μεθόδους εξορύξεως ανοικτού ορυχείου βάσει αδειών που παρέχονται σ' αυτήν από την British Coal. Η British Coal είναι δημόσιος οργανισμός ελεγχόμενος εξ ολοκλήρου από την κυβέρνηση και στον οποίο, βάσει του Coal Industry Nationalization Act 1946 (νόμος περί εθνικοποιήσεως της ανθρακοβιομηχανίας, στο εξής: CINA 1946), περιήλθε σχεδόν το σύνολο του ακατέργαστου άνθρακα της Μεγάλης Βρετανίας (1). Η British Coal έχει κατά νόμο ως αποστολή την παραγωγή άνθρακα στη Μεγάλη Βρετανία αποκλειομένου οποιουδήποτε άλλου (εκτός αν άλλως ορίζεται στον CINA 1946) (2). Οφείλει επίσης να εξασφαλίζει την αποτελεσματική ανάπτυξη της ανθρακοβιομηχανίας (3). Σύμφωνα με τον CINA 1946, η British Coal έχει εξουσία να χορηγεί άδειες, με ή χωρίς όρους, για την εξόρυξη άνθρακα από τρίτους (4). Η πρακτική της British Coal συνίστατο στη χορήγηση αδειών σύμφωνα με μια από τις εξής δύο βάσεις: (i) με καταβολή δικαιωμάτων (royalty licence) όταν ο αδειούχος καταβάλλει ένα δικαίωμα ανά τόνο παραγομένου άνθρακα και μπορεί να πωλήσει τον εν λόγω άνθρακα σε οποιονδήποτε χωρίς περιορισμό, και (ii) χωρίς καταβολή δικαιωμάτων (delivered licence) όταν ο αδειούχος υποχρεούται να πωλήσει και να διαθέσει τον άνθρακα στην British Coal σε ορισμένη τιμή. Η British Coal δεν χορηγεί πλέον τέτοιου είδους άδειες (5).

Ο κύριος καταναλωτής άνθρακα στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι η Electricity Supply Industry (ηλεκτροπαραγωγική βιομηχανία, στο εξής: ESI). Ο τομέας αυτός ιδιωτικοποιήθηκε μετά την 1η Απριλίου 1990. Μέχρι τότε οι κύριοι παραγωγοί ηλεκτρικής ενέργειεας και, επομένως, οι κύριοι αγοραστές άνθρακα στην Αγγλία και Ουαλλία ήταν οι National Power Plc και PowerGen Plc (στο εξής: National Power και PowerGen). Λίγο πριν από την ιδιωτικοποίηση, το 1989/90, η British Coal άρχισε συνομιλίες με τις δύο αυτές επιχειρήσεις για τη σύναψη συμβάσεων προμήθειας άνθρακα (στο εξής: συμβάσεις προμήθειας άνθρακα) κατά τις οποίες η British Coal εγγυόταν για ορισμένα έτη (από 1η Απριλίου 1990 έως 31 Μαρτίου 1993) συγκεκριμένες ποσότητες άνθρακα σε καθορισμένες τιμές.

3. Αυτές ακριβώς οι συμβάσεις προμήθειας άνθρακα είχαν ως αποτέλεσμα την εκ μέρους της Επιτροπής κίνηση της διαδικασίας λόγω παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού και, εν συνεχεία, την άσκηση προσφυγής ενώπιον του Πρωτοδικείου, που υπό διάφορες επόψεις σχετίζονται με τα ζητήματα που εκκρεμούν στην κύρια δίκη. Στις 28 Μαρτίου 1990, η National Association of Licensed Opencast Operators (στο εξής: NALOO), της οποίας η Banks είναι μέλος, και η Federation of Small Mines of Great Britain (στο εξής: FSMGB) υπέβαλαν καταγγελία στην Επιτροπή (6). Κατήγγειλαν ότι: (i) η British Coal εκμεταλλευόταν τη δεσπόζουσα θέση της στην προμήθεια άνθρακα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας για να εξασφαλίζει βάσει των συμβάσεων προμήθειας άνθρακα ευνοϊκούς όρους, ειδικότερα όσον αφορά τις ποσότητες και την τιμή, επί ζημία των ανταγωνιστών της, δηλαδή τους αδειούχους μικρούς παραγωγούς άνθρακα (κατά παράβαση του άρθρου 66, παράγραφος 7 της Συνθήκης ΕΚΑΧ) (ii) οι ενδιαφερόμενες ηλεκτροπαραγωγικές εταιρίες, δηλαδή οι National Power και PowerGen, εκμεταλλεύονταν τη δεσπόζουσα θέση τους καθιερώνοντας διακρίσεις εις βάρος των μελών των καταγγελλουσών ενώσεων σε σχέση με την British Coal όσον αφορά την αγορά άνθρακα (κατά παράβαση του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΟΚ) και (iii) οι συμβάσεις βάσει των οποίων η British Coal παρείχε άδειες σε τρίτους για την εξόρυξη άνθρακα και, ειδικότερα, το ύψος των καταβαλλομένων προς τούτο δικαιωμάτων συνεπάγονταν παράβαση των άρθρων 60 και 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ και, εφόσον η τελευταία αυτή διάταξη δεν έχει εφαρμογή, του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ.

Τον Οκτώβριο/Νοέμβριο του 1990 η British Coal, σε συνεργασία με την ESI και την Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, υπέβαλε προτάσεις στις NALOO και FSMGB με σκοπό τον διακανονισμό της διαφοράς που προέκυπτε από την καταγγελία. Η British Coal πρότεινε, μεταξύ άλλων, τη μείωση των καταβαλλομένων δικαιωμάτων βάσει των royalty licences σε 5,50 στερλίνες (UKL) ανά τόνο για ποσότητα μέχρι 50 000 τόνους και 6 UKL για κάθε επιπλέον τόνο. Οι NALOO και FSMGB απέρριψαν την προσφορά ωστόσο, η British Coal μείωσε το ύψος των δικαιωμάτων αναδρομικώς από 1ης Απριλίου 1990.

Στις 23 Μαΐου 1991 η Επιτροπή εξέδωσε απόφαση (7). Στην απόφαση αυτή αναφέρεται ρητά ότι σ' αυτήν εξετάζεται μόνο η κατάσταση στην Αγγλία και Ουαλλία που προκύπτει από την εφαρμογή των συμβάσεων προμήθειας άνθρακα από 1ης Απριλίου 1990 μεταξύ, αφενός, της British Coal και, αφετέρου, των National Power και PowerGen (8). Με την απόφαση, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι: (i) τα άρθρα 60 και 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ δεν έχουν εφαρμογή και, επομένως, τα κεφάλαια της καταγγελίας που βασίζονται στα άρθρα αυτά απορρίπτονται (9) κατά την Επιτροπή, το άρθρο 60 εφαρμόζεται μόνο στις πρακτικές των πωλητών όσον αφορά τις τιμές και όχι στην επιβολή καταβολής δικαιωμάτων επί της παραγωγής (10), ενώ το άρθρο 65 δεν εφαρμόζεται στις συμβάσεις προμήθειας άνθρακα μεταξύ, αφενός, της British Coal και, αφετέρου, των National Power και PowerGen καθόσον οι δύο τελευταίες επιχειρήσεις δεν είναι επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 80 της Συνθήκης ΕΚΑΧ (11) (ii) η καταγγελία βάσει των άρθρων 63 και 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ και των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ δικαιολογείται κατά το μέτρο που αφορά την κατάσταση μετά την 1η Απριλίου 1990 όταν οι συμβάσεις προμήθειας άνθρακα άρχισαν να εφαρμόζονται (12) (iii) αν οι όροι των προτάσεων που υπέβαλαν οι αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου τον Οκτώβριο του 1990 περιληφθούν στις συμβάσεις των National Power και Power Gen σύμφωνα με την απόφαση, οι αδειούχοι παραγωγοί άνθρακα δεν θα υφίστανται πλέον δυσμενή μεταχείριση σε σχέση με την British Coal επομένως, η καταγγελία - κατά το μέτρο που βασίζεται στα άρθρα 63 και 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ και στα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ - δεν είναι πλέον βάσιμη και συνεπώς πρέπει να απορριφθεί (13) και, τέλος, (iv) όσον αφορά την καταγγελία βάσει του άρθρου 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ σχετικά με το ύψος των δικαιωμάτων της British Coal, το νέο ύψος των δικαιωμάτων που πρότειναν οι αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου στις 24 Οκτωβρίου 1990 και εφάρμοσε εν συνεχεία η British Coal αναδρομικά από 1ης Απριλίου 1990 δεν ήταν παράλογα υψηλό, με αποτέλεσμα η αιτίαση αυτή να μην είναι πλέον βάσιμη και πρέπει να απορριφθεί.

4. Στις 9 Ιουλίου 1991, η NALOO, βάσει του άρθρου 33 της Συνθήκης ΕΚΑΧ άσκησε ενώπιον του Πρωτοδικείου προσφυγή ζητώντας να ακυρωθεί η απόφαση κατά το μέτρο που αφορά την καταγγελία της NALOO ως προς το ύψος των δικαιωμάτων που καταβάλλονται βάσει των royalty licences και τα ποσά που καταβάλλει η British Coal βάσει των delivered licences. Η προσφυγή πρωτοκολλήθηκε ως υπόθεση Τ-57/91 και τώρα εκκρεμεί ενώπιον του δευτέρου τμήματος του Πρωτοδικείου. Με την προσφυγή της η NALOO υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι η Επιτροπή παρέλειψε να λάβει υπόψη τα στοιχεία και τις σχετικές αποδείξεις που υπέβαλε η NALOO και ότι η Επιτροπή δεν εφάρμοσε ορθά τη Συνθήκη ΕΚΑΧ. Η NALOO ζητεί επίσης να εκδοθεί απόφαση υποχρεώνουσα την Επιτροπή να επαναλάβει την έρευνα ως προς το ύψος των καταβαλλομένων δικαιωμάτων βάσει των royalty licences και ως προς την τιμή του άνθρακα βάσει των delivered licences. Στις 30 Ιανουαρίου 1992 επετράπη στη British Coal να παρέμβει στη δίκη ενώπιον του Πρωτοδικείου. Με απόφαση της 14ης Ιουλίου 1993, ο Πρόεδρος του Πρωτοδικείου ανέστειλε τη διαδικασία, σύμφωνα με το άρθρο 47 του Πρωτοκόλλου περί του Οργανισμού του Δικαστηρίου της ΕΚΑΧ, μέχρις ότου το Δικαστήριο αποφανθεί επί της παρούσας υποθέσεως.

5. Μετά την απόφαση της Επιτροπής ορισμένοι αδειούχοι παραγωγοί άνθρακα, περιλαμβανομένης και της Banks, άσκησαν ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου αγωγή αποζημιώσεως κατά της British Coal. Οι αγωγές τους βασίζονταν στις παραβάσεις των άρθρων 4, στοιχείο δ', 60, 65 και 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Στην κύρια δίκη, η Banks προβάλλει ειδικότερα ότι η British Coal παρέβη τις διατάξεις αυτές όσον αφορά το ύψος των καταβαλλομένων δικαιωμάτων βάσει των royalty licences και το ύψος των τιμών που καταβάλλονται βάσει των delivered licences. Κατά την άποψή της, το ύψος των δικαιωμάτων που καθόρισε η British Coal βάσει των royalty licences είναι υπερβολικό και δεν επιτρέπει στην Banks να πραγματοποιήσει λογικό κέρδος, ενώ οι τιμές που καταβάλλει η British Coal βάσει των delivered licences είναι αδικαιολόγητα χαμηλές. Εφόσον τα προαναφερόμενα άρθρα της Συνθήκης ΕΚΑΧ έχουν απευθείας εφαρμογή, σύμφωνα με την Banks, η τελευταία θεωρεί ότι τα άρθρα αυτά της παρέχουν δικαιώματα τα οποία το εθνικό δικαστήριο οφείλει να προστατεύσει επιδικάζοντας σ' αυτήν αποζημίωση. Αν η British Coal ορθώς ισχυρίζεται ότι η Συνθήκη ΕΚΑΧ δεν εφαρμόζεται στην εξόρυξη ακατέργαστου άνθρακα ή στις σχετικές άδειες εξορύξεως, η Banks ζητεί να γίνει δεκτό ότι τα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ έχουν εφαρμογή. Το αίτημά της ως προς την αποζημίωση αφορά όλη την περίοδο από το 1986 έως το 1991.

Εξάλλου, η British Coal ισχυρίζεται ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου κυρίως ότι (i) η Συνθήκη ΕΚΑΧ δεν έχει εφαρμογή στις διαφορές της παρούσας υποθέσεως (ii) η συμπεριφορά της δεν συνιστά παράβαση των άρθρων 4, στοιχείο δ', 60, 65 ή 66, παράγραφος 7 της Συνθήκης ΕΚΑΧ (iii) τα άρθρα αυτά δεν έχουν άμεσο αποτέλεσμα στο αγγλικό δίκαιο και δεν δημιουργούν δικαιώματα και υποχρεώσεις ιδιωτικού δικαίου, η δε Επιτροπή έχει αποκλειστική εξουσία, τουλάχιστον σε πρώτο βαθμό, να προσδιορίζει κατά πόσον υπάρχει παράβαση των διατάξεων αυτών, και (iv) τα εν λόγω άρθρα αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα μόνο μετά από απόφαση της Επιτροπής και/ή ολοκλήρωση όλων των διαδικασιών που ορίζονται με τις διατάξεις αυτές και/ή την εξάντληση όλων των μέσων ένδικης προστασίας που διαθέτει η Banks βάσει της Συνθήκης ΕΚΑΧ.

6. Το εθνικό δικαστήριο έχει την άποψη ότι, υπό τις ειδικές περιστάσεις της παρούσας υποθέσεως, η υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο αρχικό στάδιο της διαδικασίας συνιστούσε τον καλύτερο τρόπο διασαφηνίσεως των σχετικών ζητημάτων ουσίας και διαδικασίας προκειμένου να κερδιθεί χρόνος και να μειωθούν τα έξοδα και υποβάλλει στο Δικαστήριο τα εξής ερωτήματα:

"(1) 'Εχουν τα άρθρα 4, στοιχείο δ', 60, 65 και/ή 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ εφαρμογή στις άδειες εξορύξεως άνθρακα, στα καταβαλλόμενα δικαιώματα και τους σχετικούς όρους καταβολής;

(2) Αν η απάντηση στο ερώτημα 1 είναι θετική:

i) 'Εχουν εφαρμογή τα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ υπό τις περιστάσεις που αναφέρονται στο ερώτημα 1;

ii) Επηρεάζεται η απάντηση στο σκέλος (i) του ερωτήματος από το άρθρο 232, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ;

(3) 'Εχουν τα άρθρα 4, στοιχείο δ', 60, 65 και/ή 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ άμεσο αποτέλεσμα και παρέχουν στους πολίτες δικαιώματα που τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να προστατεύουν;

(4) 'Εχει το εθνικό δικαστήριο εξουσία και/ή υποχρέωση βάσει του κοινοτικού δικαίου να επιδικάσει αποζημίωση λόγω παραβάσεως των εν λόγω άρθρων των Συνθηκών ΕΚΑΧ και ΕΟΚ για ζημία που προκλήθηκε από μια τέτοια παράβαση;

(5) Σε ποιο βαθμό (αν υπάρχει) εξαρτώνται οι απαντήσεις στα ερωτήματα 3 και 4 από:

i) προηγούμενη απόφαση της Επιτροπής, και/ή

ii) την εξάντληση των σχετικών μέσων ένδικης προστασίας (αν υπάρχουν) βάσει της Συνθήκης ΕΚΑΧ, και/ή

iii) την ολοκλήρωση ενεργειών ή διαδικασιών που αναφέρονται στις σχετικές διατάξεις;

(6) Αν η Επιτροπή εξέδωσε απόφαση κατόπιν καταγγελίας, όπως εν προκειμένω η απόφαση της 23ης Μαΐου 1991, σε ποιο βαθμό το εθνικό δικαστήριο δεσμεύεται από την απόφαση αυτή:

i) ενόψει των ζητημάτων τα οποία κρίθηκαν από την Επιτροπή, και

ii) ενόψει της ερμηνείας από την Επιτροπή των άρθρων της Συνθήκης ΕΚΑΧ;"

ΙΙ - 'Εχει εφαρμογή η Συνθήκη ΕΚΑΧ ή η Συνθήκη ΕΟΚ;

7. Το πρώτο ζήτημα που τίθεται ενώπιον του Δικαστηρίου είναι κατά πόσον η εξόρυξη άνθρακα εμπίπτει κατ' αρχήν στο πεδίο εφαρμογής της Συνθήκης ΕΚΑΧ μάλλον παρά σ' αυτό της Συνθήκης ΕΟΚ και, συνεπώς, αν τα άρθρα 4, στοιχείο δ', 60, 65 και 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ ή τα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ έχουν εφαρμογή στις άδειες εξορύξεως άνθρακα και στα σχετικά δικαιώματα και τους όρους πληρωμής των δικαιωμάτων αυτών. Προτού εξετάσω αν οι διατάξεις αυτές έχουν εφαρμογή εν προκειμένω (βλ. κατωτέρω, παράγραφο 10 επ.), θα εξετάσω το ζήτημα αν η Συνθήκη ΕΚΑΧ έχει κατ' αρχήν εφαρμογή στα προϊόντα επί των οποίων η διαφορά της κύριας δίκης και στις σχετικές με αυτά πράξεις και συναλλαγές.

8. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό βρίσκεται στο άρθρο 232, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ, το οποίο ορίζει τα εξής:

"Η παρούσα Συνθήκη δεν τροποποιεί τις διατάξεις της Συνθήκης περί Ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας 'Ανθρακα και Χάλυβα, ιδίως όσον αφορά τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των κρατών μελών, τις εξουσίες των οργάνων της Κοινότητας αυτής και τις διατάξεις της περί της λειτουργίας της κοινής αγοράς άνθρακα και χάλυβα."

Θεσπίζοντας τον κανόνα αυτόν οι συντάκτες της Συνθήκης ΕΟΚ απέβλεπαν σαφώς στο να αποφύγουν οποιαδήποτε σύγκρουση όσον αφορά την οριοθέτηση του πεδίου εφαρμογής της Συνθήκης ΕΟΚ σε σχέση με εκείνο της Συνθήκης ΕΚΑΧ (14). Ουσιαστικά, το άρθρο 232, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ επιβεβαιώνει την αρχή lex specialis derogat legi generali (15). 'Οπως έκρινε το Δικαστήριο με την απόφασή του στην υπόθεση Gerlach, από τη διάταξη αυτή προκύπτει ότι:

"οι κανόνες της Συνθήκης ΕΚΑΧ και το σύνολο των διατάξεων που έχουν θεσπιστεί κατ' εφαρμογή της εξακολουθούν να ισχύουν μολονότι παρεμβλήθηκε η Συνθήκη ΕΟΚ" (16).

Αντιθέτως, από τη διάταξη αυτή προκύπτει επίσης ότι, εφόσον ορισμένα ζητήματα δεν ρυθμίζονται από τη Συνθήκη ΕΚΑΧ ή από τις διατάξεις εφαρμογής της, η Συνθήκη ΕΟΚ ή οι διατάξεις εφαρμογής της μπορεί όντως να έχουν εφαρμογή, μολονότι τα σχετικά προϊόντα εμπίπτουν κατ' αρχήν στο πεδίο εφαρμογής της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Με την απόφαση Deutsche Babcock Handel το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι το άρθρο 232, παράγραφος 1, εκπληρώνει και αυτό τον δεύτερο σκοπό:

"Το γράμμα και μόνο της διατάξεως αυτής επιβάλλει την ερμηνεία της διατάξεως υπό την έννοια ότι, εφόσον ορισμένα ζητήματα δεν αποτελούν αντικείμενο διατάξεων της Συνθήκης ΕΚΑΧ ή ρυθμίσεων που έχουν εκδοθεί βάσει της τελευταίας αυτής, η Συνθήκη ΕΟΚ και οι διατάξεις που έχουν εκδοθεί προς εκτέλεσή της μπορούν να εφαρμόζονται σε προϊόντα που εμπίπτουν στη Συνθήκη ΕΚΑΧ." (17)

Προσθέτω για μια ακόμη φορά ότι η Συνθήκη ΕΚΑΧ περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό ειδικών διατάξεων στον τομέα του ανταγωνισμού - μερικές από τις οποίες εφαρμόζονται εν προκειμένω - ώστε σε υποθέσεις οι οποίες επικεντρώνονται σε ζητήματα που προκύπτουν σ' αυτό τον τομέα, η επικουρική εφαρμογή των κανόνων της Συνθήκης ΕΟΚ έχει πολύ λιγότερη σημασία (18).

9. Αυτό συμβαίνει εν προκειμένω: κατά την άποψή μου, οι άδειες για την εξόρυξη άνθρακα και τα δικαιώματα και οι όροι καταβολής των δικαιωμάτων αυτών που περιλαμβάνονται στις άδειες εμπίπτουν όντως στο πεδίο εφαρμογής της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Είναι σαφές κατά το άρθρο 80 της Συνθήκης ΕΚΑΧ ότι αμφότεροι οι διάδικοι της κύριας δίκης, η Banks και η British Coal, είναι επιχειρήσεις στις οποίες έχει εφαρμογή η Συνθήκη ΕΚΑΧ: "επιχειρήσεις κατά την έννοια της παρούσας Συνθήκης, είναι εκείνες που ασκούν δραστηριότητα παραγωγής στον τομέα άνθρακα και χάλυβα εντός των εδαφών των αναφερομένων στην παράγραφο 1 του άρθρου 79 (...)" (19). Από την απόφαση Vloeberghs προκύπτει σαφώς ότι η εκμετάλλευση ανθρακωρυχείου (ή εξόρυξη) πρέπει προφανώς να θεωρηθεί ως "παραγωγή στην ανθρακοβιομηχανία" κατά την έννοια του προαναφερόμενου ορισμού, ανεξαρτήτως του αν η δραστηριότητα περιλαμβάνεται στην ονοματολογία του παραρτήματος Ι της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Με την απόφαση αυτή το Δικαστήριο έκρινε, σχετικά με την έννοια της επιχειρήσεως κατά το άρθρο 80, ότι:

"η Συνθήκη εκτός από την εξόρυξη δεν θεωρεί ως δραστηριότητα παραγωγής παρά μόνο τις δραστηριότητες τις οποίες αναγνωρίζει ρητά ως δραστηριότητες παραγωγής. Για να κριθεί αν συγκεκριμένη δραστηριότητα συνιστά δραστηριότητα 'παραγωγής' είναι αναγκαίο να ληφθεί υπόψη η ονοματολογία του παραρτήματος Ι της Συνθήκης" (20).

Η εξόρυξη άνθρακα συνιστά αναμφίβολα "παραγωγή" κατά την έννοια του άρθρου 80 της Συνθήκης ΕΚΑΧ (21), προφανώς υπό την προϋπόθεση ότι τα εμπλεκόμενα προϊόντα είναι "καύσιμα" όπως καθορίζονται στο παράρτημα Ι της Συνθήκης. Το τελευταίο αυτό σημείο δεν μπορεί να αμφισβητηθεί εφόσον το παράρτημα αυτό - στο οποίο οι όροι "άνθρακας" και "χάλυβας" καθορίζονται για τους σκοπούς εφαρμογής της Συνθήκης ΕΚΑΧ (βλ. άρθρο 81) - αναφέρει στην πρώτη σειρά υπό τον κωδικό αριθμό ΟΕΟΣ 3100 τον λιθάνθρακα, ο οποίος είναι ο τύπος του άνθρακα που παράγεται στη Μεγάλη Βρετανία. Το επιχείρημα του Ηνωμένου Βασιλείου ότι ο ακατέργαστος άνθρακας δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ένα τέτοιο προϊόν, καθόσον εξ ορισμού δεν μπορεί να είναι αντικείμενο εμπορίου μεταξύ κρατών μελών και, επομένως, δεν μπορεί να υπάρξει κοινή αγορά ως προς το προϊόν αυτό, δεν μπορεί να μειώσει την άποψη αυτή. Στην υπόθεση Societe des Fonderies de Pont-a-Mousson το Δικαστήριο διασαφήνισε πλήρως ότι οι όροι "παραγωγή" και "προϊόν", κατά την έννοια του άρθρου 80 της Συνθήκης ΕΚΑΧ και του σημείου 1 του παραρτήματος Ι της Συνθήκης αντιστοίχως, δεν περιορίζονται στην παραγωγή προϊόντων τα οποία είναι κατάλληλα προς εμπορία (22). Το Δικαστήριο συνήγαγε από τον πίνακα του παραρτήματος Ι της Συνθήκης ΕΚΑΧ - που κατατάσσει υπό τον τίτλο "σίδηρος και χάλυβας" μεγάλο αριθμό προϊόντων τα οποία συχνά μεταποιούνται σε άλλα προϊόντα διαφορετικά από τεχνική άποψη - ότι "ένα ενδιάμεσο ή και ακόμη εφήμερο κατά κάποιο τρόπο προϊόν" διέπεται από τη Συνθήκη ΕΚΑΧ (23). Ο ακατέργαστος άνθρακας ο οποίος, προκειμένου να διατεθεί, προορίζεται προς κοσκίνισμα και πιθανόν προς πλύσιμο (και ο οποίος υπό την έννοια αυτή είναι εφήμερο προϊόν) είναι ως εκ τούτου προϊόν κατά την έννοια του παραρτήματος Ι της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Εν πάση περιπτώσει, το ίδιο το Ηνωμένο Βασίλειο δέχεται με τις γραπτές του παρατηρήσεις ότι οι όροι υπό τους οποίους παρέχονται στις επιχειρήσεις οι άδειες προς εξόρυξη άνθρακα μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επηρεάζουν το εμπόριο εξορυγμένου άνθρακα ή των παραγώγων του μεταξύ κρατών μελών (24).

ΙΙΙ - Ποια άρθρα της Συνθήκης ΕΚΑΧ έχουν εν προκειμένω εφαρμογή;

10. Στη Διάταξη περί παραπομπής το εθνικό δικαστήριο παραθέτει τέσσερις διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ, ήτοι τα άρθρα 4, στοιχείο δ', 60, 65 και 66, παράγραφος 7, θέτοντας το ερώτημα ποια από αυτές τις διατάξεις έχει εφαρμογή στις άδειες εξορύξεως άνθρακα και στα δικαιώματα και τους όρους πληρωμής των δικαιωμάτων αυτών. Θα εξετάσω καθεμία από τις διατάξεις αυτές κατά αριθμητική σειρά και τα επιχειρήματα που συνηγορούν υπέρ ή κατά της εφαρμογής τους.

Α. 'Αρθρο 4 της Συνθήκης ΕΚΑΧ

11. Τα σχετικά αποσπάσματα του άρθρου 4 της Συνθήκης ΕΚΑΧ έχουν ως εξής:

"Θεωρούνται ότι δεν συμβιβάζονται με την κοινή αγορά άνθρακα και χάλυβα και κατά συνέπεια καταργούνται και απαγορεύονται εντός της Κοινότητας, σύμφωνα με τους όρους που προβλέπονται στην παρούσα Συνθήκη:

(...)

(β) τα μέτρα ή κάθε πρακτική που εισάγουν διάκριση μεταξύ παραγωγών, μεταξύ αγοραστών ή μεταξύ καταναλωτών, ιδίως όσον αφορά τους όρους των τιμών της παραδόσεως και τα τιμολόγια των μεταφορών, καθώς και τα μέτρα ή κάθε πρακτική που εμποδίζουν την ελεύθερη επιλογή του προμηθευτή από τον αγοραστή

(...)

(δ) κάθε περιοριστική πρακτική η οποία αποσκοπεί στην κατανομή ή την εκμετάλλευση των αγορών."

Οι απόψεις των διαδίκων σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου αυτού στην παρούσα υπόθεση διίστανται σημαντικά. Κατά την Banks, πρακτικές εισάγουσες διακρίσεις και περιοριστικές πρακτικές σχετικές με την παραγωγή άνθρακα, περιλαμβανομένης και της χορηγήσεως αδειών προς εξόρυξη άνθρακα, καλύπτονται από τις εν λόγω διατάξεις. Η British Coal και το Ηνωμένο Βασίλειο ισχυρίζονται ότι το άρθρο 4, στοιχείο δ', δεν μπορεί να εφαρμοστεί μεμονωμένο, αλλά μόνο σε συνδυασμό με τα άλλα άρθρα που παρατίθενται στην προδικαστική παραπομπή. Η άποψη αυτή υποστηρίζεται από την Επιτροπή: το άρθρο 4, στοιχείο δ' της Συνθήκης ΕΚΑΧ πρέπει, κατά την άποψή τους, να ερμηνευθεί σε συνδυασμό με άλλες διατάξεις της Συνθήκης και, λαμβανόμενο μεμονωμένα, δεν είναι αρκετά σαφές και πλήρες ώστε να εφαρμοστεί στις εν προκειμένω εξεταζόμενες άδειες.

12. Ποια άποψη πρέπει να γίνει δεκτή; Δεν μπορεί να υπάρχει αμφιβολία ως προς τον θεμελιώδη χαρακτήρα του άρθρου 4 στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Αυτό προκύπτει ήδη από το άρθρο 2 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, το οποίο εξαρτά την εκπλήρωση των στόχων της ΕΚΑΧ από τη "δημιουργία μιας κοινής αγοράς κατά τους όρους του άρθρου 4" (25). Με τις πρώτες αποφάσεις του στις υποθέσεις 1/54 και 2/54 το Δικαστήριο τόνισε τον ουσιώδη χαρακτήρα του άρθρου 4 (και των άρθρων 2 και 3) της Συνθήκης ΕΚΑΧ: αυτά συνιστούν "θεμελιώδεις διατάξεις με τις οποίες εγκαθιδρύεται η κοινή αγορά και ορίζονται οι κοινοί στόχοι της Κοινότητας" (26).

Επιπροσθέτως, το Δικαστήριο περιέλαβε στη νομολογία του αρκετές ενδείξεις όταν είχε την ευκαιρία να απαντήσει στο ερώτημα αν το άρθρο 4 της Συνθήκης ΕΚΑΧ μπορεί να εφαρμοστεί μεμονωμένα ή - όπως υποβάλλει το γράμμα του άρθρου αυτού αν ερμηνευθεί σύμφωνα - "με τους όρους που προβλέπονται στην παρούσα Συνθήκη".

13. Συναφώς, η πρώτη σημαντική απόφαση εκδόθηκε στην υπόθεση Industries Siderurgiques Luxembourgeoises. Μολονότι το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι ορισμένες πρακτικές που αναφέρονται στο άρθρο 4 αναφέρονται επίσης σε άλλες διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ, τόνισε, βάσει του άρθρου 84 της Συνθήκης (27), ότι:

"οι διατάξεις που περιλαμβάνονται σε όλα αυτά τα κείμενα είναι εξίσου δεσμευτικές και δεν μπορεί καν να γίνεται λόγος αντιδιαστολής τους αλλά μόνο ταυτόχρονης εξετάσεώς τους για την κατάλληλη εφαρμογή τους". (28)

Αφού υπενθύμισε τον θεμελιώδη χαρακτήρα του άρθρου 4 (και των άρθρων 2 και 3) στα πλαίσια της Συνθήκης ΕΚΑΧ, το Δικαστήριο έκρινε ότι:

"για τους ίδιους λόγους οι διατάξεις του άρθρου 4 είναι αυτοτελείς και έχουν απευθείας εφαρμογή όταν δεν επαναλαμβάνονται σε άλλο τμήμα της Συνθήκης.

'Οταν, αντίθετα, οι διατάξεις του άρθρου 4 αναφέρονται, επαναλαμβάνονται ή ρυθμίζονται με λεπτομέρειες σε άλλα τμήματα της Συνθήκης, οι κανόνες δικαίου που αναφέρονται στην ίδια διάταξη πρέπει να λογίζονται ως ενιαίο σύνολο και να εφαρμόζονται συγχρόνως". (29)

Το Δικαστήριο επανειλημμένως επιβεβαίωσε την ερμηνεία αυτή του άρθρου 4 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, ειδικότερα με τις αποφάσεις του της 21ης και 26ης Ιουνίου 1958 επί προσφυγών ακυρώσεως τις οποίες ορισμένες επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων είχαν ασκήσει κατά ορισμένων διατάξεων της αποφάσεως 2/57 της Ανωτάτης Αρχής (30). Επιπλέον, με τις αποφάσεις αυτές το Δικαστήριο έκρινε ότι εφόσον το άρθρο 4 καθορίζει επίσης τους θεμελιώδεις στόχους της Κοινότητας, πρέπει "πάντοτε" να τηρείται, οι διατάξεις του είναι "δεσμευτικές" και "οι διατάξεις αυτές είναι αυτοτελείς και συνεπώς, εφόσον δεν επαναλαμβάνονται σε άλλη διάταξη της Συνθήκης, έχουν απευθείας εφαρμογή" (31).

14. Μια επιπλέον κατευθυντήρια γραμμή ως προς το ζήτημα της σχέσεως μεταξύ του άρθρου 4 και άλλων ειδικότερων διατάξεων της Συνθήκης ΕΚΑΧ παρέχεται με την απόφαση στην υπόθεση Geitling και στη γνωμοδότηση 1/61. Στην υπόθεση Geitling, το Δικαστήριο απέρριψε τον ισχυρισμό ότι το άρθρο 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ θεωρείται ως lex specialis, αποκλείει την εφαρμογή του άρθρου 4, στοιχείο β', εφόσον:

"τα άρθρα 4, στοιχείο β', και 65 της Συνθήκης ρυθμίζουν, καθένα στον τομέα εφαρμογής τους, διάφορες όψεις της οικονομικής ζωής

τα δύο αυτά άρθρα δεν αλληλοαποκλείονται ούτε αλληλοαναιρούνται χρησιμεύουν αντιθέτως στην πραγματοποίηση των στόχων της Κοινότητας από την άποψη αυτή είναι επομένως συμπληρωματικά

σε ορισμένες περιπτώσεις, οι διατάξεις τους μπορούν να καλύπτουν πραγματικά περιστατικά που δικαιολογούν σύγχρονη και σωρευτική εφαρμογή των εν λόγω άρθρων". (32)

Το Δικαστήριο έκρινε ότι η εξεταζόμενη ρήτρα στην υπόθεση αυτή, που περιλαμβανόταν σε συμφωνία συναφθείσα μεταξύ των παραγωγών άνθρακα σχετικά με τα πρακτορεία πωλήσεων, δεν μπορούσε να τύχει εξαιρέσεως βάσει του άρθρου 65, παράγραφος 2, της Συνθήκης ΕΚΑΧ και μπορούσε επίσης να δημιουργήσει διακρίσεις κατά την έννοια του άρθρου 4, στοιχείο β'.

Στη γνωμοδότηση 1/61 - η μόνη στην οποία εξετάστηκε το άρθρο 4, στοιχείο δ', της Συνθήκης ΕΚΑΧ - το Δικαστήριο εξέτασε, μεταξύ άλλων, το συμβιβαστό προς το άρθρο 4, στοιχείο δ', της προτάσεως της Ανωτάτης Αρχής και του ειδικού Συμβουλίου Υπουργών περί τροποποιήσεως του άρθρου 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ. 'Οσον αφορά το περιεχόμενο του άρθρου 4, στοιχείο δ', το Δικαστήριο έκρινε πρώτον ότι:

"σκοπός της απαγορεύσεως αυτής είναι προφανώς να εμποδίσει τις επιχειρήσεις να καταλάβουν με περιοριστικές πρακτικές θέση η οποία τους επιτρέπει την κατανομή ή την εκμετάλλευση των αγορών

η απαγόρευση αυτή είναι αυστηρή και χαρακτηρίζει το σύστημα που θεσπίστηκε με τη Συνθήκη

το άρθρο 65 το οποίο περιέχει διατάξεις εφαρμογής της αρχής αυτής, διευκρινίζει με την παράγραφο 1 το περιεχόμενο της απαγορεύσεως, απαγορεύοντας γενικά όλες τις συμπράξεις, κυρίως αυτές που αποβλέπουν στον καθορισμό ή προσδιορισμό των τιμών, στον περιορισμό ή τον έλεγχο της παραγωγής κ.λπ., στην κατανομή των αγορών, προϊόντων, πελατών ή των πηγών ανεφοδιασμού". (33)

Από την ανάλυση αυτή το Δικαστήριο συνήγαγε ότι ο λόγος για τον οποίο το άρθρο 65, παράγραφος 2, στοιχείο γ', περιλαμβάνει παρέκκλιση από την απαγόρευση του άρθρου 65, παράγραφος 1, είναι ότι η πρώτη διάταξη "καθιερώνει αντικειμενικό κριτήριο που επιτρέπει να εκτιμώνται οι περιπτώσεις στις οποίες μια σύμπραξη είναι εν πάση περιπτώσει ασυμβίβαστη προς την απαγόρευση του άρθρου 4, στοιχείο δ'" (34). Γι' αυτόν τον λόγο, η δυνατότητα παρεκκλίσεως από τα όρια που καθορίζει το στοιχείο γ', της παραγράφου 2, του άρθρου 65, που προβλεπόταν στην πρόταση η οποία υποβλήθηκε στο Δικαστήριο προς γνωμοδότηση, συνιστούσε, κατά το Δικαστήριο, παράβαση της απαγορεύσεως του άρθρου 4, στοιχείο δ'.

15. Τα συμπεράσματα που συνάγω από τη νομολογία αυτή ως προς τη θέση του άρθρου 4 της Συνθήκης ΕΚΑΧ και τη σχέση του προς άλλες ειδικότερες διατάξεις της Συνθήκης είναι τα εξής: πρώτον, εφόσον η διάταξη αυτή - μαζί με τα άρθρα 2, 3 και 5 της Συνθήκης ΕΚΑΧ - θέτει θεμελιώδεις στόχους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας 'Ανθρακα και Χάλυβα, πρέπει να τηρείται πάντοτε: το Δικαστήριο αναφέρει ρητά ότι όλες αυτές οι διατάξεις και, ως εκ τούτου, και το άρθρο 4, είναι δεσμευτικές. Επιπλέον, το Δικαστήριο ρητώς έκρινε ότι το άρθρο 4 είναι αυτοτελές και, ως εκ τούτου, έχει απευθείας εφαρμογή εφόσον δεν επαναλαμβάνεται σε άλλες διατάξεις της Συνθήκης. Με άλλα λόγια, εφόσον το άρθρο 4 καλύπτει καταστάσεις οι οποίες δεν διέπονται από άλλες διατάξεις της Συνθήκης, έχει αυτοτελές αποτέλεσμα. Τελικά, αν οι διατάξεις του άρθρου 4 επαναλαμβάνονται σε άλλη διάταξη της Συνθήκης ΕΚΑΧ, το άρθρο 4 ουδόλως εξαρτάται από την άλλη αυτή διάταξη αλλά είναι εξίσου δεσμευτικό και πρέπει να εξεταστεί και να εφαρμοστεί σε συνδυασμό, δηλαδή μαζί, με την οικεία διάταξη. Για να θέσω το ζήτημα διαφορετικά, το άρθρο 4 εξακολουθεί επίσης να διαδραματίζει συμπληρωματικό ρόλο σε συνδυασμό με τις διατάξεις της Συνθήκης οι οποίες θέτουν σε εφαρμογή ή καθορίζουν το πεδίο της απαγορεύσεως του άρθρου 4.

16. Εφόσον καταλήγω στο συμπέρασμα ότι στην υπόθεση αυτή άλλες ειδικότερες διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ, ιδίως τα άρθρα 65 και 66, παράγραφος 7 - όχι όμως το άρθρο 60 - της Συνθήκης έχουν εφαρμογή, προκύπτει από τα προαναφερθέντα ότι, σχετικά με τις άδειες εξορύξεως άνθρακα και τους όρους που περιλαμβάνονται σ' αυτές που είναι αντικείμενο της παρούσας δίκης, το άρθρο 4 εφαρμόζεται συμπληρωματικώς εντός του πλαισίου των άρθρων 65 και 66, παράγραφος 7, μολονότι εφαρμόζεται αυτοτελώς εκτός του πλαισίου αυτού.

Β. 'Αρθρο 60 της Συνθήκης ΕΚΑΧ

17. Το άρθρο 60 έχει εν προκειμένω εφαρμογή; Το άρθρο αυτό ορίζει τα εξής:

"Απαγορεύεται στον τομέα των τιμών κάθε πρακτική αντίθετη προς τα άρθρα 2, 3 και 4 και ιδίως:

- κάθε αθέμιτη πρακτική ανταγωνισμού, ιδιαίτερα οι αμιγώς προσωρινές ή τοπικές μειώσεις τιμών που αποβλέπουν στην απόκτηση μονοπωλιακής θέσεως εντός της κοινής αγοράς

- κάθε πρακτική που εισάγει διακρίσεις και συνεπάγεται, εντός της κοινής αγοράς, την εφαρμογή από έναν πωλητή ανίσων όρων επί συγκρισίμων συναλλαγών, ιδίως βάσει της ιθαγενείας των αγοραστών.

Η Ανωτάτη Αρχή με αποφάσεις λαμβανόμενες κατόπιν διαβουλεύσεως με τη Συμβουλευτική Επιτροπή και το Συμβούλιο, δύναται να καθορίσει κάθε πρακτική που εμπίπτει στην απαγόρευση αυτή."

Και στην περίπτωση αυτή υπάρχουν δύο αντιτιθέμενες απόψεις. Η Banks υποστηρίζει ότι το άρθρο 60 πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως και εφαρμόζεται όχι μόνο στις τιμές και στους τιμοκαταλόγους αλλά και στους όρους πωλήσεως και άλλες πρακτικές οι οποίες έχουν επίδραση επί των τιμών. Κατά την Banks, οι delivered licences (βλ. ανωτέρω, παράγραφο 2) έχουν μια τέτοια επίδραση επί των τιμών πωλήσεως: αντίθετα από το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε η Επιτροπή με την απόφασή της, η Banks θεωρεί ότι το άρθρο 60 καλύπτει όχι μόνο πρακτικές όσον αφορά τις τιμές πωλήσεως εκ μέρους επιχειρήσεων που κατέχουν δεσπόζουσα θέση, αλλά και τους όρους ως προς τιμές που ορίζονται υπέρ του αγοραστή ο οποίος κατέχει δεσπόζουσα θέση και που εισάγουν διακρίσεις ή συνιστούν εκμετάλλευση της θέσεώς τους στην αγορά. Κατά την άποψή της, οι royalty licences (όπ.π.) καλύπτονται επίσης από το άρθρο 60 καθόσον, από οικονομική και νομική άποψη, τα δικαιώματα εκμεταλλεύσεως συνδέονται αναποσπάστως προς το κόστος του άνθρακα και ως εκ τούτου επηρεάζουν και αποτελούν στοιχείο της τιμής πωλήσεως του άνθρακα που επιβαρύνει τον αδειούχο ή τον παρέχοντα την άδεια.

Κατά την British Coal, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Επιτροπή, το άρθρο 60 της Συνθήκης ΕΚΑΧ δεν έχει εφαρμογή στις άδειες εξορύξεως ακατέργαστου άνθρακα ή στα δικαιώματα εκμεταλλεύσεως που επιβάλλονται στην παραγωγή: το άρθρο αυτό αφορά μόνο τις πρακτικές ως προς τις τιμές πωλήσεως του άνθρακα και, ως εκ τούτου, δεν έχει εφαρμογή ούτε στα δικαιώματα που καταβάλλονται στην British Coal ούτε στις τιμές που καταβάλλει η British Coal. Αυτό προκύπτει επίσης από τη θέση του άρθρου 60 εντός της Συνθήκης ΕΚΑΧ και από το παράγωγο κοινοτικό δίκαιο.

18. Κατά την άποψή μου, η ευρεία ερμηνεία του άρθρου 60, που υποστηρίζει η Banks, δεν βρίσκει επαρκές έρεισμα στον σκοπό, την αλληλουχία, την όλη διάταξη και στο γράμμα του άρθρου. 'Οσον αφορά τον σκοπό του άρθρου 60, αυτός έχει περιγραφεί από τον γενικό εισαγγελέα VerLoren van Themaat, με βάση τη σύγκριση με τη νομοθεσία των Ηνωμένων Πολιτειών που αποτέλεσε την πηγή της διατάξεως (35), στις προτάσεις του στην υπόθεση Bertoli: σκοπός του στον κατ' εξοχήν ολιγοπωλιακό τομέα του άνθρακα και χάλυβα είναι

"η προστασία των μικρών επιχειρήσεων από τις καταχρηστικές διακρίσεις στο θέμα των τιμών, τις οποίες προκαλούσαν οι μονοπωλιακές ή ολιγοπωλιακές επιχειρήσεις για να ενισχύσουν τη δεσπόζουσα θέση τους. Σκοπεύει επομένως να παρεμποδίσει κάθε πρακτική των ολιγοπωλιακών επιχειρήσεων που περιορίζει τον ανταγωνισμό". (36)

Ακόμα και αν ο σκοπός δεν είναι αποφασιστικός όσον αφορά το ακριβές πεδίο εφαρμογής του άρθρου 60, το πλαίσιο της διατάξεως αυτής είναι αποφασιστικό. Από τη θέση της στο κεφάλαιο V, περί των τιμών, είναι προφανές ότι η διάταξη αυτή στοχεύει τις αθέμιτες και τις εισάγουσες διακρίσεις πρακτικές όσον αφορά τις τιμές εκ μέρους των πωλητών, σε αντίθεση προς το άρθρο 63 της Συνθήκης ΕΚΑΧ το οποίο έχει ως σκοπό τη ρύθμιση πρακτικών, εκ μέρους των αγοραστών, οι οποίες εισάγουν διακρίσεις όσον αφορά τις τιμές, ενώ τα άρθρα 61 και 62 της Συνθήκης αφορούν την παρέμβαση της Ανωτάτης Αρχής ως προς το επίπεδο των τιμών με τον καθορισμό ανωτάτων ή κατωτάτων τιμών ή μέσω αντισταθμιστικών καταβολών μεταξύ επιχειρήσεων.

'Οσον αφορά την όλη οικονομία του άρθρου 60, το Δικαστήριο τόνισε στις υποθέσεις 1/54 και 2/54 ότι οι δύο παράγραφοι του άρθρου αυτού συνδέονται όσον αφορά τον "σκοπό" (37): Το άρθρο 60, παράγραφος 1, απαγορεύει στον τομέα των τιμών κάθε πρακτική που συνιστά "αθέμιτη πρακτική ανταγωνισμού και κάθε πρακτική που εισάγει διακρίσεις" (38), ενώ το άρθρο 60, παράγραφος 2, προβλέπει σύστημα υποχρεωτικής δημοσιότητας των τιμοκαταλόγων και των όρων πωλήσεως. Από τη σύνδεση αυτή και την εξήγηση που έδωσε το Δικαστήριο στις αποφάσεις αυτές - που επιβεβαιώθηκε εν συνεχεία με την απόφαση Rumi - σχετικά με τη λειτουργία των κανόνων δημοσιότητας που ορίζονται στο άρθρο 60, παράγραφος 2, είναι σαφές ότι νοούνται μόνον οι πρακτικές στον τομέα των πωλήσεων:

"Αυτή η υποχρεωτική δημοσίευση έχει ως σκοπό (1) να εμποδίζει όσο είναι δυνατόν τις απαγορευόμενες πρακτικές, (2) να επιτρέπει στους αγοραστές να πληροφορούνται επακριβώς τις τιμές και να συμμετέχουν επίσης στον έλεγχο των διακρίσεων, (3) να επιτρέπει στις επιχειρήσεις να γνωρίζουν επακριβώς τις τιμές των ανταγωνιστών τους για να τους παρέχεται η δυνατότητα να ευθυγραμμίζονται." (39)

Τέλος, το γράμμα των διατάξεων αυτών συνιστά επίσης ένδειξη ότι οι συντάκτες της Συνθήκης είχαν μόνον υπόψη τους τις πρακτικές των πωλητών: (i) το άρθρο 60, παράγραφος 1, πρώτη περίπτωση, απαγορεύει τις προσωρινές ή τοπικές μειώσεις τιμών που αποβλέπουν στην απόκτηση μονοπωλιακής θέσεως, απαγόρευση η οποία ευλόγως μπορεί να εφαρμοστεί μόνο στους πωλητές (ii) η δεύτερη περίπτωση του άρθρου 60, παράγραφος 1, απαγορεύει ρητά την εντός της κοινής αγοράς εφαρμογή εκ μέρους των πωλητών ανίσων όρων επί συγκρισίμων συναλλαγών και (iii) το άρθρο 60, παράγραφος 2, ρυθμίζει την υποχρεωτική δημοσίευση τιμοκαταλόγων - δηλαδή, σύμφωνα με το Δικαστήριο "τις τιμές βάσει των οποίων οι επιχειρήσεις δηλώνουν τη θέλησή τους να διαθέσουν τα προϊόντα τους" (40) - και τους όρους πωλήσεως που θα εφαρμόζουν οι επιχειρήσεις εντός της κοινής αγοράς (υποπαράγραφος α). Επίσης, από τους κανόνες του παραγώγου δικαίου που θέσπισε η Ανωτάτη Αρχή βάσει του άρθρου 60, παράγραφος 1 (41), και του άρθρου 60, παράγραφος 2, της Συνθήκης ΕΚΑΧ (42) προκύπτει ότι το άρθρο 60 αφορά μόνο τις πρακτικές των πωλητών ως προς τις τιμές.

Οι προηγούμενες παρατηρήσεις με οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 60 έχει ως σκοπό τη δημιουργία πραγματικού ανταγωνισμού στην αγορά άνθρακα και χάλυβα εμποδίζοντας τις ολιγοπωλιακές επιχειρήσεις, όταν καθορίζουν τις τιμές πωλήσεως με σκοπό τη δημιουργία μονοπωλιακής θέσεως, να χρησιμοποιούν αθέμιτες πρακτικές, ειδικότερα μειώσεις τιμών (πρώτο εδάφιο της παραγράφου 1), ή πρακτικές που εισάγουν διακρίσεις μεταξύ διαφόρων καταναλωτών που βρίσκονται στην ίδια κατάσταση (παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο). Αυτό δεν συμβαίνει στην περίπτωση της διαφοράς της κύριας δίκης: εν προκειμένω, ένας συμβαλλόμενος ο οποίος έχει ήδη μονοπωλιακή θέση παρέχει άδειες παραγωγής σε άλλες επιχειρήσεις, ενώ ο αδειούχος οφείλει να καταβάλει τα απαιτούμενα δικαιώματα παραγωγής - με αποτέλεσμα να μην υπάρχει πώληση ή αγορά μεταξύ των συμβαλλομένων - ή ακόμη να πωλεί τα προϊόντα στον παρέχοντα την άδεια σε καθορισμένη τιμή - με αποτέλεσμα ότι η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση δεν προβαίνει σε πωλήσεις. Το άρθρο 60 της Συνθήκης ΕΚΑΧ δεν έχει εφαρμογή σε τέτοιες καταστάσεις. Πάντως, όπως θα εξηγήσω, οι καταστάσεις αυτές μπορεί να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 65 και του άρθρου 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ.

Γ. 'Αρθρο 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ

19. Οι διάδικοι διαφωνούν επίσης ενώπιον του Δικαστηρίου ως προς την εφαρμογή του άρθρου 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ στις άδειες εξορύξεως άνθρακα, την καταβολή δικαιωμάτων και των σχετικών όρων καταβολής των δικαιωμάτων αυτών. Το άρθρο 65, παράγραφος 1, έχει ως εξής:

"Απαγορεύονται όλες οι συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων, όλες οι αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων και κάθε εναρμονισμένη πρακτική που τείνουν εντός της κοινής αγοράς, άμεσα ή έμμεσα, να παρεμποδίζουν, να περιορίζουν ή να νοθεύουν την κανονική λειτουργία του ανταγωνισμού, και ιδιαίτερα:

(α) να καθορίζουν ή προσδιορίζουν τις τιμές

(β) να περιορίζουν ή να ελέγχουν την παραγωγή, την τεχνολογική ανάπτυξη ή τις επενδύσεις

(γ) να κατανέμουν τις αγορές, τα προϊόντα, τους πελάτες ή τις πηγές εφοδιασμού".

Η Banks και η Επιτροπή θεωρούν ότι το άρθρο 65 έχει εν προκειμένω εφαρμογή. Οι άδειες για την εξόρυξη άνθρακα συνιστούν, κατά την άποψή τους, συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων κατά την έννοια της διατάξεως αυτής, καθόσον αυτές μπορεί να παρεμποδίζουν, να νοθεύουν ή να περιορίζουν τον κανονικό ανταγωνισμό. Η Επιτροπή προσθέτει ότι η απαρίθμηση των διαφόρων κατηγοριών συμφωνιών στο άρθρο 65 δεν είναι εξαντλητική.

Η British Coal και το Ηνωμένο Βασίλειο εμμένουν στο ότι οι εξεταζόμενες εν προκειμένω άδειες δεν εμπίπτουν στο άρθρο 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Κατά τη British Coal, τέτοιες άδειες εξ ορισμού εντείνουν τον ανταγωνισμό και κατά συνέπεια δεν μπορεί να απαγορεύονται από το άρθρο αυτό. Επιπλέον, η σύγκριση προς την πρακτική της Επιτροπής σχετικά με το άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΟΚ επιβεβαιώνει ότι η απαγόρευση του άρθρου 65 δεν εκτείνεται στις λεπτομέρειες των όρων στις οποίες βασίζεται η συμφωνία, περιλαμβανομένων ειδικότερα των λόγω της αδείας δικαιωμάτων ή άλλων όρων πληρωμής.

20. Κατά τη συγκεκριμένη της διατύπωση, η απαγόρευση του άρθρου 65, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚΑΧ εφαρμόζεται σε "όλες τις συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων", δηλαδή μεταξύ επιχειρήσεων όπως καθορίζονται στο άρθρο 80 της Συνθήκης αυτής (βλ. ανωτέρω, παράγραφο 9). Είναι αδιαμφισβήτητο ότι τόσο η Banks όσο και η British Coal, που αμφότερες - η πρώτη ως ιδιωτική εταιρία και η δεύτερη ως δημόσιος οργανισμός - ασκούν δραστηριότητα στην παραγωγή άνθρακα, εμπίπτουν στον ευρύ αυτόν ορισμό. Επιπλέον, η απαρίθμηση των κατηγοριών των απαγορευμένων συμφωνιών στο άρθρο 65, παράγραφος 1, δεν είναι εξαντλητική, όπως ορθώς τονίζει η Επιτροπή. Επομένως, η άδεια προς εξόρυξη άνθρακα πρέπει να θεωρηθεί ως συμφωνία μεταξύ επιχειρήσεων η οποία, κατ' αρχήν, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της διατάξεως αυτής.

Προφανώς, το ζήτημα αν το άρθρο 65, παράγραφος 1, έχει κατ' αρχήν εφαρμογή διακρίνεται από το ζήτημα αν οι εν λόγω συμφωνίες συνιστούν επίσης, στην πράξη, παραβίαση της απαγορεύσεως που θεσπίζεται με τη διάταξη αυτή: συναφώς, απαιτείται πάντοτε η απόδειξη ότι οι άδειες και τα δικαιώματα, καθώς και οι όροι καταβολής των δικαιωμάτων αυτών τείνουν, άμεσα ή έμμεσα, να παρεμποδίσουν, να περιορίσουν ή να νοθεύσουν την κανονική λειτουργία του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς.

21. Σχετικά με το τελευταίο ζήτημα, θα ήθελα να κάνω τρεις παρατηρήσεις. Πρώτον, το επιχείρημα της British Coal ότι οι εν λόγω άδειες εντείνουν τον ανταγωνισμό και, ως εκ τούτου, εξ ορισμού δεν εμπίπτουν στην απαγόρευση του άρθρου 65, παράγραφος 1, δεν βρίσκουν έρεισμα στη νομολογία του Δικαστηρίου περί ανταγωνισμού. Πράγματι, από τη νομολογία σχετικά με τις άδειες εκμεταλλεύσεως βιομηχανικών και εμπορικών δικαιωμάτων προκύπτει ότι το άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΟΚ αναμφίβολα εφαρμόζεται κατ' αρχήν σε τέτοιες άδειες, αλλά το ζήτημα αν αυτές συμβιβάζονται προς την απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, εξαρτάται από ορισμένους ειδικούς παράγοντες (43). Συνεπώς, αν υποτεθεί ότι η χορήγηση αδειών εκμεταλλεύσεως από επιχείρηση όπως η British Coal οδηγεί σε κάποιο βαθμό ανταγωνισμού στην αγορά άνθρακα στο Ηνωμένο Βασίλειο, αυτό δεν αποκλείει το ότι οι όροι υπό τους οποίους χορηγούνται οι άδειες εκμεταλλεύσεως τείνουν στη νόθευση του ανταγωνισμού, που απαγορεύεται από το άρθρο 65, παράγραφος 1.

Αυτό με οδηγεί στη δεύτερη παρατήρησή μου, δηλαδή ότι ο ισχυρισμός της British Coal ότι η απαγόρευση του άρθρου 65, παράγραφος 1, δεν εκτείνεται στο ύψος των δικαιωμάτων ή άλλες πληρωμές που υπολογίζονται με ποσοστά δεν μπορεί να γίνει δεκτός (44): με την απαγόρευση επιδιώκεται όπως οι διατάξεις μιας συμφωνίας μεταξύ επιχειρήσεων που υπόκεινται στη Συνθήκη ΕΚΑΧ δεν έχουν ως αποτέλεσμα - άμεσο ή έμμεσο - την εξάλειψη του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς άνθρακα και χάλυβα. Μπορώ κάλλιστα να φανταστώ ότι η επιβολή υπερβολικά υψηλών δικαιωμάτων ως όρου για τη χορήγηση αδείας εκμεταλλεύσεως ή η υπερβολικά χαμηλή τιμή αγοράς του άνθρακα που εξορύσσεται βάσει της delivered licence μπορεί, τουλάχιστον έμμεσα, να παρεμποδίσει, να περιορίσει ή να νοθεύσει την κανονική λειτουργία του ανταγωνισμού. 'Ετσι, υπερβολικά υψηλά δικαιώματα ή υπερβολικά χαμηλή τιμή αγοράς μπορεί να αποθαρρύνει τον αδειούχο από την εξόρυξη μεγαλύτερης ποσότητας άνθρακα και/ή να ζητήσει νέες άδειες ή ακόμη, αποτέλεσμα των μικρών δυνατοτήτων πραγματοποιήσεως κέρδους, να προβεί σε νέες επενδύσεις. 'Αρα, τέτοιες ρήτρες μπορεί να περιορίζουν ή να ελέγχουν την παραγωγή ή τις επενδύσεις κατά την έννοια του άρθρου 65, παράγραφος 1, στοιχείο β', της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Αυτό πρέπει προφανώς να εκτιμάται υπό το φως των συνολικών πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως.

Η τρίτη και τελευταία παρατήρησή μου είναι ότι η εφαρμογή του άρθρου 65, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚΑΧ δεν επηρεάζεται από την πιθανότητα ότι το άρθρο 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης μπορεί επίσης να έχει εφαρμογή στα περιστατικά της διαφοράς (και αντιθέτως). Το Δικαστήριο έχει κρίνει ήδη, ως προς τη σχέση μεταξύ των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ, ότι τα άρθρα αυτά μπορεί υπό ορισμένες περιστάσεις να έχουν αμφότερα εφαρμογή συγχρόνως. Αναφέρομαι στην απόφαση Hoffmann-La Roche, με την οποία το Δικαστήριο έθεσε το θέμα κατά πόσον αποκλειστικές συμφωνίες εφοδιασμού - οι οποίες είχαν απαγορευθεί από την Επιτροπή βάσει του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΟΚ - εμπίπτουν στο άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΟΚ, και ειδικότερα στην παράγραφο 3:

"Πάντως, το γεγονός ότι τέτοιες συμφωνίες μπορεί να εμπίπτουν στο άρθρο 85 και ειδικότερα στην παράγραφο 3 αυτού δεν αποκλείει την εφαρμογή του άρθρου 86, καθόσον το τελευταίο αυτό άρθρο σκοπεί πράγματι, κατά τρόπο ρητό, καταστάσεις οι οποίες προφανώς οφείλονται σε συμβατικές σχέσεις." (45)

Το Δικαστήριο επαναβεβαίωσε την άποψη αυτή στην υπόθεση Ahmed Saeed, όπου ένα από τα προς επίλυση ζητήματα ήταν αν η επιβολή ορισμένων ναύλων μπορεί να αποτελέσει κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως όταν αυτή είναι αποτέλεσμα συμφωνίας μεταξύ δύο επιχειρήσεων η οποία, καθαυτή, εμπίπτει στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1:

"Οι σκέψεις αυτές δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο μια συμφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων επιχειρήσεων να μη συνιστά παρά την τυπική πράξη η οποία επιβεβαιώνει μια οικονομική πραγματικότητα, χαρακτηριζόμενη από το γεγονός ότι επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση μπόρεσε να επιβάλει τους εν λόγω ναύλους στις άλλες επιχειρήσεις. Στην περίπτωση αυτή, η ταυτόχρονη εφαρμογή των άρθρων 85 και 86 δεν μπορεί να αποκλειστεί." (46)

Η στάση αυτή υιοθετήθηκε επίσης από το Πρωτοδικείο στην υπόθεση Tetra Pak (47). Δεν βλέπω κανένα πειστικό λόγο γιατί μια τέτοια προσέγγιση δεν θα μπορούσε επίσης να επιχειρηθεί σχετικά με τη σχέση μεταξύ των άρθρων 65, παράγραφος 1 και 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ.

Δ. 'Αρθρο 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ

22. Τέλος, το εθνικό δικαστήριο ερωτά αν το άρθρο 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ έχει εφαρμογή εν προκειμένω. Το άρθρο αυτό έχει ως εξής:

"Αν η Ανωτάτη Αρχή διαπιστώνει ότι δημόσιες ή ιδιωτικές επιχειρήσεις οι οποίες, νομικά ή πραγματικά, έχουν ή αποκτούν στην αγορά ενός των προϊόντων της αρμοδιότητάς της δεσπόζουσα θέση που τους απαλλάσσει από τον πραγματικό ανταγωνισμό σε σημαντικό τμήμα της κοινής αγοράς, και χρησιμοποιούν τη θέση αυτή για σκοπούς αντίθετους προς τους στόχους της Συνθήκης, τους απευθύνει κάθε κατάλληλη σύσταση για να επιτύχει, ώστε η θέση αυτή να μη χρησιμοποιείται για τους σκοπούς αυτούς. Ελλείψει ικανοποιητικής εκτελέσεως των εν λόγω συστάσεων εντός ευλόγου προθεσμίας, η Ανωτάτη Αρχή, με αποφάσεις που λαμβάνει σε συνεννόηση με την ενδιαφερόμενη κυβέρνηση και με την επιφύλαξη των κυρώσεων που προβλέπονται αντιστοίχως στα άρθρα 58, 59 και 64, καθορίζει τις τιμές και τους όρους πωλήσεως που πρέπει να εφαρμοστούν από τη σχετική επιχείρηση ή καταρτίζει προγράμματα παραγωγής ή προγράμματα παραδόσεων που πρέπει να εκτελεστούν από αυτή."

'Ολοι οι υποβαλόντες παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο, έχουν την άποψη ότι το άρθρο 66, παράγραφος 7, έχει εφαρμογή στις άδειες εξορύξεως άνθρακα και στις ρήτρες που περιλαμβάνουν ως προς τα δικαιώματα και τις πληρωμές. Ωστόσο, η British Coal προσθέτει ότι, για να έχει εφαρμογή η διάταξη αυτή, πρέπει να αποδειχθεί η ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως και η καταχρηστική εκμετάλλευση της θέσεως αυτής. Κατά το Ηνωμένο Βασίλειο, αντιθέτως, το άρθρο 66, παράγραφος 7, έχει εφαρμογή μόνον αν η Επιτροπή αναγνωρίσει ότι μια επιχείρηση κατέχει δεσπόζουσα θέση στην αγορά ενός από τα προϊόντα που εμπίπτουν στη Συνθήκη ΕΚΑΧ η οποία, όπως επαναλαμβάνει το Ηνωμένο Βασίλειο, δεν περιλαμβάνει τον ακατέργαστο άνθρακα. Κατά την άποψη του Ηνωμένου Βασιλείου, η διάταξη αυτή δεν έχει εφαρμογή στις άδειες εξορύξεως άνθρακα ελλείψει επαρκούς σχέσεως μεταξύ των όρων με τους οποίους χορηγούνται οι άδειες αυτές και των όρων υπό τους οποίους διενεργείται η εμπορία του εξαγόμενου άνθρακα.

23. Η άποψη αυτή μπορεί να εξεταστεί εν συντομία. 'Εχει αποδειχθεί ήδη (στην παράγραφο 9) ότι ο ακατέργαστος άνθρακας είναι όντως ένα προϊόν που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Είναι επίσης σαφές ότι η British Coal είναι "δημόσια επιχείρηση" κατά την έννοια του άρθρου 66, παράγραφος 7. Επιπλέον, όλα τα στοιχεία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δείχνουν ότι η British Coal πρέπει να θεωρηθεί ως επιχείρηση κατέχουσα δεσπόζουσα θέση σε σημαντικό τμήμα της κοινής αγοράς κατά την έννοια της ίδιας διατάξεως: είναι ο σημαντικότερος παραγωγός άνθρακα στο Ηνωμένο Βασίλειο (κατά την απόφαση της Επιτροπής, το 1989/90 είχε την ευθύνη του 97 % της παραγωγής άνθρακα στο Ηνωμένο Βασίλειο) και ο σημαντικότερος προμηθευτής άνθρακα στον τομέα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας (κατά την ίδια περίοδο, πέραν του 90 %), πράγμα που αναμφίβολα συνδέεται με τα δικαιώματα που της παρέχονται από τον νόμο (βλ. ανωτέρω, παράγραφος 2), δηλαδή το δικαίωμα ιδιοκτησίας που της χορηγήθηκε επί του μεγαλύτερου μέρους του ακατέργαστου άνθρακα στη Μεγάλη Βρετανία και το αποκλειστικό δικαίωμα εξορύξεως και επεξεργασίας του άνθρακα αυτού.

Επομένως, το άρθρο 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ έχει εφαρμογή στην περίπτωση της British Coal έστω και αν, κατά το Δικαστήριο, το γεγονός και μόνον ότι μια επιχείρηση κατέχει δεσπόζουσα θέση, αποκτά μια τέτοια θέση ή αποκλειστικό δικαίωμα δεν μπορεί να θεωρηθεί ως καταχρηστική μέθοδος εξαλείψεως του ανταγωνισμού (48). Για να υπάρχει εν προκειμένω παράβαση της διατάξεως αυτής, είναι αναγκαίο, επομένως, να αποδειχθεί ότι, όταν χορηγούνται οι άδειες αυτές και καθορίζονται οι σχετικές ρήτρες καταβολής δικαιωμάτων και άλλων πληρωμών, η British Coal χρησιμοποιεί τη δεσπόζουσα θέση της κατά τρόπο αντίθετο προς τους στόχους της Συνθήκης ΕΚΑΧ, για παράδειγμα, υιοθετώντας πρακτικές που εισάγουν διακρίσεις ή είναι περιοριστικές κατά την έννοια του άρθρου 4, στοιχείο β' ή στοιχείο δ', της Συνθήκης ΕΚΑΧ (49).

IV - Οι διατάξεις της Συνθήκης για τις οποίες γίνεται λόγος έχουν απευθείας εφαρμογή;

24. Με το τρίτο ερώτημα, το εθνικό δικαστήριο ζητεί να πληροφορηθεί αν τα άρθρα 4, στοιχείο δ', 60, 65 και/ή 66, παράγραφος 7 της Συνθήκης ΕΚΑΧ έχουν απευθείας εφαρμογή, υπό την έννοια ότι δημιουργούν δικαιώματα τα οποία οι πολίτες μπορούν να επικαλεστούν, τα δε εθνικά δικαστήρια οφείλουν να προστατεύσουν. Για άλλη μια φορά το Δικαστήριο βρίσκεται ενώπιον δύο αντιτιθεμένων απόψεων. Η Banks και η Επιτροπή υποστηρίζουν την ευθύγραμμη εφαρμογή στη Συνθήκη ΕΚΑΧ της νομολογίας του Δικαστηρίου της σχετικής με το άμεσο αποτέλεσμα των διατάξεων της Συνθήκης ΕΟΚ και καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι (σχεδόν) όλες οι διατάξεις που αναφέρει το εθνικό δικαστήριο έχουν απευθείας εφαρμογή. Αντιθέτως, η British Coal και το Ηνωμένο Βασίλειο αποκλείουν οποιοδήποτε άμεσο αποτέλεσμα της Συνθήκης ΕΚΑΧ, εκτός όταν πρόκειται για μέτρο όπου οι διατάξεις της Συνθήκης προβλέπουν ρητά ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Η British Coal στηρίζει την επιχειρηματολογία της κυρίως στις διαφορές που υπάρχουν μεταξύ της Συνθήκης ΕΟΚ και της Συνθήκης ΕΚΑΧ, όπως προκύπτουν από μια γενική ανάλυση της τελευταίας αυτής Συνθήκης και του ρόλου που ανατίθεται στην Επιτροπή στο πλαίσιο της εν λόγω Συνθήκης. Επικουρικώς, η British Coal - όπως και το Ηνωμένο Βασίλειο - υποστηρίζει ότι οι σχετικές διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ δεν είναι επαρκώς ακριβείς και ανεπιφύλακτες ώστε να έχουν άμεσο αποτέλεσμα.

Α. Μπορούν οι διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ γενικώς να έχουν άμεσο αποτέλεσμα;

25. Η επιχειρηματολογία της British Coal συνίσταται στο ότι οι διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ γενικώς δεν έχουν άμεσο αποτέλεσμα καθόσον έχουν αρκετές θεμελιώδεις διαφορές σε σχέση με τη Συνθήκη ΕΟΚ, ειδικότερα όσον αφορά τον εξέχοντα ρόλο που διαδραματίζει η Επιτροπή στα πλαίσια της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Διαφωνώ πλήρως με την άποψη αυτή για τους εξής λόγους: η αρχή για οποιαδήποτε ανάλυση του αμέσου αποτελέσματος των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου είναι, κατά την άποψή μου, η ενότητα της κοινοτικής έννομης τάξεως. Στη γνωμοδότηση 1/91 το Δικαστήριο τόνισε την ενότητα αυτή, η οποία καλύπτει τις διάφορες κοινοτικές Συνθήκες, αναφερόμενο με τους πλέον σαφείς όρους στην απόφαση που εξέδωσε στην υπόθεση Van Gend en Loos (50):

"Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, οι κοινοτικές Συνθήκες ίδρυσαν μια νέα έννομη τάξη, υπέρ της οποίας τα κράτη μέλη περιορίζουν, σε όλο και ευρύτερους τομείς, τα κυριαρχικά δικαιώματά τους και της οποίας υποκείμενα είναι όχι μόνο τα κράτη μέλη αλλά και οι πολίτες τους (...) Τα ουσιώδη χαρακτηριστικά αυτής της κοινοτικής έννομης τάξεως είναι, ειδικότερα, η υπεροχή της έναντι των δικαίων των κρατών μελών καθώς και το άμεσο αποτέλεσμα μιας σειράς διατάξεων οι οποίες εφαρμόζονται τόσο στα ίδια τα κράτη μέλη όσο και στους πολίτες τους." (51)

Αυτή ακριβώς η ενότητα της κοινοτικής έννομης τάξεως οδήγησε το Δικαστήριο, από πάρα πολύ καιρό (52), με πολλές αποφάσεις, να επιδιώκει τη μεγαλύτερη δυνατή συνοχή (53) κατά την ερμηνεία των διατάξεων των Συνθηκών ΕΟΚ και ΕΚΑΧ: περιορίζομαι να αναφέρω τη Διάταξη Camera Care όπου, όσον αφορά την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Επιτροπής και του Δικαστηρίου σχετικά με τα ασφαλιστικά μέτρα, το Δικαστήριο βασίστηκε στη Διάταξή του στην υπόθεση National Carbonising Company (54) που εκδόθηκε στα πλαίσια της Συνθήκης ΕΚΑΧ, την απόφαση Foto-Frost, με την οποία το Δικαστήριο επιδίωξε τη σύνδεση με τη Συνθήκη ΕΚΑΧ, όσον αφορά το ζήτημα της αρμοδιότητάς του βάσει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, για να διαπιστώσει την ακυρότητα πράξεως ενός κοινοτικού οργάνου (55), την απόφαση Busseni, όπου το Δικαστήριο βασίστηκε στη Συνθήκη ΕΟΚ για να θεμελιώσει την αρμοδιότητά του προς ερμηνεία του άρθρου 41 της Συνθήκης ΕΚΑΧ (56), τον παραλληλισμό - με την απόφαση Francovich - στον οποίο προέβη το Δικαστήριο μεταξύ των άρθρων 5 της Συνθήκης ΕΟΚ και 86 της Συνθήκης ΕΚΑΧ προκειμένου να θεμελιώσει την υποχρέωση που υπέχουν τα κράτη μέλη προς αποκατάσταση της ζημίας που προκύπτει λόγω παραβάσεων του κοινοτικού δικαίου (57), και τον τρόπο - πράγμα που ειδικώς εν προκειμένω ασκεί επιρροή - με τον οποίο το Δικαστήριο στην απόφαση Busseni εφάρμοσε χωρίς περιορισμούς στις συστάσεις, κατά την έννοια της Συνθήκης ΕΚΑΧ, τη νομολογία του ως προς το δυνατό άμεσο αποτέλεσμα των οδηγιών που δεν έχουν μεταφερθεί στο εσωτερικό δίκαιο (58).

Από την τελευταία αυτή απόφαση ιδίως προκύπτει ότι το Δικαστήριο δεν έχει καμία δυσχέρεια να μεταφέρει τα κριτήρια ως προς το άμεσο αποτέλεσμα στις διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Αν το Δικαστήριο ενεργεί κατ' αυτό τον τρόπο όσον αφορά τους κανόνες του παραγώγου κοινοτικού δικαίου - ακόμη δε και για τις διατάξεις των Συνθηκών που περιλαμβάνονται στις συμφωνίες συνδέσεως ή συνεργασίας που συνήψε η Κοινότητα με τις τρίτες χώρες (59) - δεν βλέπω γιατί δεν θα μπορούσε να γίνει το ίδιο, κατά μείζονα λόγο, ως προς τις διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ, διατάξεις που περιλαμβάνονται σε μια κοινοτική Συνθήκη.

Εν πάση περιπτώσει, η εφαρμογή στη Συνθήκη ΕΚΑΧ των κριτηρίων της αποφάσεως Van Gend en Loos - ουδέποτε επιχειρηθείσα ρητά από το Δικαστήριο - οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα. Τα χαρακτηριστικά τα οποία το Δικαστήριο θεώρησε με την απόφαση αυτή ως αποφασιστικά ως προς το άμεσο αποτέλεσμα είναι κοινά στις Συνθήκες ΕΟΚ και ΕΚΑΧ και περιλαμβάνουν κυρίως: (i) τον παραλληλισμό των στόχων των δύο Συνθηκών, ειδικότερα όσον αφορά την εγκαθίδρυση μιας κοινής αγοράς και τη δημιουργία κοινών οργάνων (60), από δε το προοίμιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ προκύπτει ότι και αυτή η Συνθήκη - έστω στον περιορισμένο τομέα της αγοράς άνθρακα και χάλυβα - απευθύνεται ευθέως στους λαούς της Ευρώπης (61) (ii) τον υπερεθνικό χαρακτήρα του θεσμικού πλαισίου των δύο Συνθηκών (62) και, στο πλαίσιο αυτό, επιβάλλεται να υπογραμμιστεί ότι, από της δημιουργίας της ΕΚΑΧ, κάποιος ρόλος (έστω, ουσιαστικά, ρόλος ελέγχου και διατυπώσεως γνώμης) ανατέθηκε στους υπηκόους των κρατών μελών μέσω της εκπροσωπήσεως στην Κοινή Συνέλευση και τη Συμβουλευτική Επιτροπή (63) και, τον όχι λιγότερο σημαντικό (iii) ρόλο που ανατίθεται στο Δικαστήριο από αμφότερες τις Συνθήκες στο πλαίσιο της διαδικασίας εκδόσεως προδικαστικών αποφάσεων (αντιστοίχως, άρθρα 177 της Συνθήκης ΕΟΚ και 41 της Συνθήκης ΕΚΑΧ) που αποβλέπουν σε κοινούς στόχους, όπως τόνισε το Δικαστήριο με την απόφαση Busseni (64).

Τέλος, όπως απέδειξα προηγουμένως (παράγραφος 13), υπάρχουν νομολογιακά προηγούμενα στην παλαιότερη νομολογία ΕΚΑΧ, όπου το Δικαστήριο αποφάνθηκε επί του αμέσου αποτελέσματος - έστω και με άλλους όρους - ήτοι τους όρους "άμεση εφαρμογή" μιας διατάξεως της Συνθήκης ΕΚΑΧ, ειδικότερα του άρθρου 4. Εξάλλου, από της δημιουργίας της ΕΚΑΧ, σημαντική μερίδα των θεωρητικών του δικαίου τάχθηκε υπέρ της απευθείας εφαρμογής των διατάξεων της Συνθήκης ΕΚΑΧ (65), άποψη που υιοθετήθηκε από το Bundesgerichtshof (ομοσπονδιακό δικαστήριο της Γερμανίας) με την απόφασή του της 14ης Απριλίου 1959 (66) την οποία επικαλούνται τόσο η British Coal, όσο και το Ηνωμένο Βασίλειο, ιδίως σε σχέση με το τέταρτο ερώτημα.

26. Οι διαφορές μεταξύ της οικονομίας της Συνθήκης ΕΚΑΧ και εκείνης της Συνθήκης ΕΟΚ, που αναφέρει η British Coal, είναι πραγματικές, ουδόλως όμως αντισταθμίζουν τις κοινές αρχές και τα κοινά χαρακτηριστικά που αναφέρθηκαν προηγουμένως. 'Ετσι, είναι ακριβές ότι η Συνθήκη ΕΚΑΧ προβλέπει μόνο μερική ολοκλήρωση, περιορισμένη στους τομείς του άνθρακα και χάλυβα, ενώ η Συνθήκη ΕΟΚ αφορά ουσιαστικά το σύνολο της οικονομίας των κρατών μελών και είναι ακριβές ότι - όπως αναγνώρισε το ίδιο το Δικαστήριο με την απόφαση Busseni (67) - στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ, η Επιτροπή διαδραματίζει σημαντικότερο ρόλο από ό,τι στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΟΚ. Ωστόσο, μπορεί να αντιταχθεί, πρώτον, ότι πολλές διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ είναι περισσότερο λεπτομερείς από αυτές της Συνθήκης ΕΟΚ (γι' αυτόν επίσης τον λόγο η πρώτη χαρακτηρίστηκε ως "Συνθήκη-νόμος", ενώ η δεύτερη χαρακτηρίστηκε ως "Συνθήκη-πλαίσιο" ή "Συνθήκη επί της διαδικασίας") (68) και ότι, κατ' αντίθεση προς την πλειονότητα των διατάξεων της Συνθήκης ΕΟΚ (οι οποίες, με εξαίρεση τις διατάξεις περί του ανταγωνισμού, έχουν κυρίως ως αποδέκτες τα κράτη μέλη), πολλές από τις διατάξεις αυτές συνιστούν κανόνες συμπεριφοράς των οποίων αποδέκτες είναι οι επιχειρήσεις. Υπό την έννοια αυτή, πολλές από τις διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ προσιδιάζουν ακόμη περισσότερο προς το άμεσο αποτέλεσμα (οριζόντιο) από εκείνες της Συνθήκης ΕΟΚ (βλ. κατωτέρω, σημείο 28 επ.).

Δεύτερον, όσον αφορά τις αρμοδιότητες της Επιτροπής στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ, αυτές είναι κυρίως εκτελεστικής φύσεως και αποβλέπουν πρωτίστως στο να διασφαλίσουν ότι οι επιχειρήσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της Συνθήκης ΕΚΑΧ τηρούν τις οικείες κοινοτικές διατάξεις (βλ., για παράδειγμα, άρθρο 66, παράγραφος 7, κατωτέρω, σημείο 34). Με άλλα λόγια, η Ανωτάτη Αρχή είναι μάλλον θεματοφύλακας που οφείλει να επιβάλλει την ακριβή τήρηση των κανόνων της Συνθήκης (διατάξεις οι οποίες συχνά είναι αρκετά σαφείς) παρά πολιτική αρχή διαθέτουσα ευρείες πολιτικές αρμοδιότητες. Εξάλλου, η αδυναμία αντλήσεως έγκυρων επιχειρημάτων κατά του αμέσου αποτελέσματος από τον ρόλο που ανατίθεται στην Ανωτάτη Αρχή προκύπτει ήδη από την απόφαση Van Gend en Loos, στην οποία το Δικαστήριο απέρριψε ρητά το επιχείρημα ότι "το γεγονός ότι η Συνθήκη θέτει στη διάθεση της Επιτροπής μέσα για τη διασφάλιση του σεβασμού των υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους υποχρέους δεν αποκλείει τη δυνατότητα επικλήσεως της παραβάσεως αυτών των υποχρεώσεων στις διαφορές μεταξύ ιδιωτών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων" (69).

Β. Τα κριτήρια που πρέπει να χρησιμοποιηθούν σχετικά με το άμεσο αποτέλεσμα των διατάξεων της Συνθήκης ΕΚΑΧ

27. Από τα προηγούμενα στοιχεία προκύπτει ότι τα κριτήρια σχετικά με το άμεσο αποτέλεσμα, τα οποία αναπτύχθηκαν ως προς το δίκαιο της Συνθήκης ΕΟΚ, πρέπει να εφαρμόζονται επίσης χωρίς περιορισμό στη Συνθήκη ΕΚΑΧ. Τα κριτήρια αυτά είναι αρκετά γνωστά με την απόφαση Hurd, της 15ης Ιανουαρίου 1986, το Δικαστήριο τα συνόψισε ως εξής:

"Σύμφωνα με πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, μια διάταξη, για να παράγει άμεσα αποτελέσματα στις σχέσεις μεταξύ των κρατών και των πολιτών τους, πρέπει να είναι σαφής και χωρίς επιφύλαξη και να μην εξαρτάται από κανένα εκτελεστικό μέτρο διακριτικής ευχέρειας." (70)

Εμπεριστατωμένη μελέτη της νομολογίας του Δικαστηρίου δείχνει ότι αυτή εμφανίζει ορισμένες αποχρώσεις στη διατύπωση των προϋποθέσεων αυτών (71) οι οποίες, πάντως, παρατηρούνται στη νομολογία ως προς το άμεσο αποτέλεσμα των οδηγιών (72). Επιπλέον, με την πρόσφατη νομολογία του, και ειδικότερα με τις αποφάσεις Francovich και Marshall II, το Δικαστήριο εκδηλώνει μια ευρεία αντίληψη ερμηνείας των προαναφερομένων προϋποθέσεων: κατά το Δικαστήριο, ακόμη και το γεγονός ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν την ευχέρεια να επιλέγουν μεταξύ πολλών δυνατών μέσων προς επίτευξη του αποτελέσματος που επιβάλλει η οδηγία (73) δεν αποκλείει το άμεσο αποτέλεσμα, εφόσον το περιεχόμενο των δικαιωμάτων που παρέχονται στους πολίτες μπορεί "να καθοριστεί με αρκετή ακρίβεια βάσει μόνο των διατάξεων της οδηγίας" (74).

Κατά τη γνώμη μου, τα δύο φαινόμενα επιβεβαιώνουν τον εξόχως πρακτικό χαρακτήρα του κριτηρίου του "αμέσου αποτελέσματος": επομένως, και εφόσον μια διάταξη του κοινοτικού δικαίου αναπτύσσει, αφ' εαυτής, "σε ικανοποιητικό βαθμό αποτελέσματα" για να εφαρμοστεί από τον δικαστή, υπάρχει άμεσο αποτέλεσμα. Η σαφήνεια, η ακρίβεια, ο άνευ αιρέσεων, πλήρης ή εξαίρετος χαρακτήρας του κανόνα και το γεγονός ότι αυτός δεν προορίζεται να τεθεί σε εφαρμογή με εκτελεστικές διατάξεις που έχουν χαρακτήρα διακριτικής ευχέρειας συνιστούν, από την άποψη αυτή, τις όψεις ενός και μόνου χαρακτηριστικού που πρέπει να έχει ο εν λόγω κανόνας, δηλαδή τη δυνατότητα εφαρμογής από τον δικαστή στα στοιχεία του προβλήματος που πρέπει να επιλύσει (75).

Γ. Εξέταση του αμέσου αποτελέσματος των συναφών διατάξεων της Συνθήκης ΕΚΑΧ

28. Φθάνω έτσι στην εξέταση του αμέσου αποτελέσματος των άρθρων της Συνθήκης ΕΚΑΧ που παρέθεσε το παραπέμπον δικαστήριο. 'Οσον αφορά το άρθρο 4, στοιχείο δ', της Συνθήκης ΕΚΑΧ, μπορώ συναφώς να βασιστώ στις προαναφερθείσες αποφάσεις Industries Siderurgiques Luxembourgeoises (στο σημείο 13) και στις αποφάσεις της 21ης και 26ης Ιουνίου 1958 αντιστοίχως: από τη νομολογία αυτή προκύπτει σαφώς ότι οι διατάξεις του άρθρου 4 "είναι αυτοτελείς και έχουν απευθείας εφαρμογή", με άλλα λόγια, αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα όταν δεν επαναλαμβάνονται σε καμία άλλη διάταξη της Συνθήκης ΕΚΑΧ. 'Οπως παρατήρησε το Δικαστήριο (ανωτέρω, σημεία 13 και 14), οι απαγορεύσεις που θεσπίζονται με το άρθρο αυτό, και ειδικότερα στα στοιχεία β' και δ' είναι πράγματι "δεσμευτικές" και "αυτοτελείς".

29. Δεν νομίζω επίσης ότι υπάρχουν πειστικές αντιρρήσεις κατά του αμέσου αποτελέσματος του άρθρου 60, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, μολονότι όπως προέκυψε ανωτέρω (σημείο 18), η διάταξη αυτή δεν έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης. Πράγματι, η διάταξη αυτή περιορίζεται, όσον αφορά τις πρακτικές των πωλητών στον τομέα των τιμών, να διευκρινίσει σαφώς και κατά τρόπο που δεν επιδέχεται επιφυλάξεις τις απαγορεύσεις που θεσπίζονται ήδη με το άρθρο 4. Αυτό απορρέει από την ίδια τη διατύπωση του άρθρου 60, παράγραφος 1, η οποία, "στον τομέα των τιμών", θεωρεί ως απαγορευόμενη "κάθε πρακτική αντίθετη προς τα άρθρα 2, 3 και 4", προς την οποία συνδέονται δύο άλλες συγκεκριμένες επιπτώσεις της απαγορεύσεως, δηλαδή οι αθέμιτες πρακτικές ανταγωνισμού οι οποίες - ιδιαίτερα οι αμιγώς προσωρινές ή τοπικές μειώσεις τιμών - αποβλέπουν, εντός της κοινής αγοράς, στην απόκτηση μονοπωλιακής θέσεως και τις πρακτικές που εισάγουν διακρίσεις και συνεπάγονται, εντός της κοινής αγοράς, την εφαρμογή από έναν πωλητή ανίσων όρων επί συγκρισίμων συναλλαγών, ιδίως βάσει της ιθαγενείας των αγοραστών. Αντίθετα από ό,τι υποστηρίζει η British Coal, αυτό το άμεσο αποτέλεσμα δεν επηρεάζεται καθόλου από το γεγονός ότι το άρθρο 60, παράγραφος 1, in fine, παρέχει αρμοδιότητα στην Ανωτάτη Αρχή ("δύναται να καθορίσει") να καθορίζει, με αποφάσεις, τις πρακτικές που εμπίπτουν στην απαγόρευση που θεσπίζεται με την παράγραφο 1 (76). Με τις αποφάσεις 1/54 και 2/54, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ρητά ότι το περιεχόμενο της απαγορεύσεως αυτής δεν εξαρτάται από την εν λόγω εξουσία της Επιτροπής:

"Το άρθρο 60 απαγορεύει ευθέως και επιτακτικώς, με την παράγραφο 1, ορισμένες πρακτικές η Ανωτάτη Αρχή έχει εξουσία να τις καθορίζει, δεν μπορεί όμως να παρεκκλίνει από την αρχή της απαγορεύσεώς τους." (77)

30. 'Οταν εφαρμόζονται τα κριτήρια του αμέσου αποτελέσματος στο άρθρο 65, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι πρόκειται επίσης και σ' αυτή την περίπτωση για διάταξη επαρκώς λειτουργική: πράγματι, η απαγόρευση που θεσπίζεται με τη διάταξη αυτή είναι διατυπωμένη με όρους ιδιαίτερα επιτακτικούς, είναι σαφής, ανεπιφύλακτη και δεν εξαρτάται από κανένα εκτελεστικό μέτρο διακριτικής ευχέρειας. Οι σημαντικές αναλογίες μεταξύ της διατάξεως αυτής και του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ - το Δικαστήριο δέχθηκε άλλοτε την ύπαρξη μιας "κοινής πηγής εμπνεύσεως" (78) μεταξύ των δύο άρθρων - συνεπάγονται κατά τρόπο οιονεί πασίδηλο ότι η πάγια νομολογία - την οποία, από της αποφάσεως BRT Ι, ανέπτυξε το Δικαστήριο όσον αφορά το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ - εφαρμόζεται επίσης στο άρθρο 65, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο έκρινε ότι:

"εφόσον οι απαγορεύσεις των άρθρων 85, παράγραφος 1, και 86, από την ίδια τους τη φύση προσφέρονται να αναπτύξουν άμεσα αποτελέσματα στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών, τα άρθρα αυτά απονέμουν απευθείας στους ιδιώτες δικαιώματα που τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να διαφυλάξουν" (79).

31. Ωστόσο, εξετάζοντας περισσότερο επισταμένα τη συνέχεια του άρθρου 65 βρίσκεται κανείς αντιμέτωπος με ένα πρόβλημα, στο οποίο η British Coal και η Βρετανική Κυβέρνηση στηρίζουν εν πολλοίς την άποψή τους, ότι το άρθρο 65, παράγραφος 1, δεν αναπτύσσει άμεσο αποτέλεσμα. Πράγματι, το άρθρο 65, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο, ως συνέχεια του πρώτου εδαφίου που ορίζει ότι οι δυνάμει της παραγράφου 1 του εν λόγω άρθρου απαγορευόμενες συμφωνίες ή αποφάσεις είναι αυτοδικαίως άκυρες και δεν δύναται να γίνει επίκλησή τους ενώπιον οποιουδήποτε δικαστηρίου των κρατών μελών ορίζει:

"Η Ανωτάτη Αρχή έχει αποκλειστική αρμοδιότητα, με την επιφύλαξη των προσφυγών ενώπιον του Δικαστηρίου, να αποφαίνεται αν οι εν λόγω συμφωνίες ή αποφάσεις συμβιβάζονται με τις διατάξεις του παρόντος άρθρου."

Τι πρέπει να σκεφθεί κανείς για το πρόβλημα αυτό; Αν το εδάφιο αυτό ερμηνευθεί ως αναφερόμενο στο σύνολο του άρθρου 65 και, επομένως, επίσης στην εφαρμογή της απαγορεύσεως που θεσπίζεται στην παράγραφο 1, προκύπτει όντως ότι δεν μπορεί να γίνεται λόγος για άμεσο αποτέλεσμα της τελευταίας αυτής διατάξεως. Ωστόσο, αυτό οδηγεί σε ελάχιστα ικανοποιητικό αποτέλεσμα βάσει του οποίου, μολονότι οι συμφωνίες ή αποφάσεις που απαγορεύονται από το άρθρο 65, παράγραφος 1, είναι αυτοδικαίως άκυρες και δεν μπορεί να γίνει επίκλησή τους ενώπιον κανενός εθνικού δικαστηρίου, η Ανωτάτη Αρχή έχει αποκλειστική αρμοδιότητα να αποφαίνεται επί του συμβιβαστού τέτοιων συμφωνιών "με τις διατάξεις του παρόντος άρθρου" και, επομένως, με την παράγραφο 1 του άρθρου αυτού.

'Οπως και η Επιτροπή, θεωρώ ότι μια τέτοια ερμηνεία δεν μπορεί να επικρατήσει. Προτού αναπτύξω την άποψη αυτή, θα ήθελα προηγουμένως να αντικρούσω ένα επιχείρημα που προβάλλουν οι αντιτιθέμενοι στο άμεσο αποτέλεσμα του άρθρου 65, παράγραφος 1. Πράγματι, αυτοί θεωρούν ότι το άρθρο 65, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο, σκοπίμως διατυπώθηκε κατ' αυτό τον τρόπο από τους συντάκτες της Συνθήκης, για να μη διακυβευθεί η ενιαία εφαρμογή της Συνθήκης ΕΚΑΧ από την ελεύθερη εφαρμογή, εκ μέρους των εθνικών δικαστηρίων, του άρθρου 65, παράγραφος 1. Μολονότι ο φόβος αυτός μπορούσε αρχικά να δικαιολογείται, από της εκδόσεως της αποφάσεως Busseni δεν έχει πλέον λόγο υπάρξεως, τουλάχιστον όχι περισσότερους λόγους υπάρξεως από ό,τι σε σχέση με το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ. 'Οπως έχω αναφέρει ήδη (ανωτέρω, σημείο 25), με την απόφαση αυτή, κατ' αναλογία προς το άρθρο 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, το Δικαστήριο έκρινε ότι η αρμοδιότητα προς έκδοση προδικαστικής αποφάσεως που παρέχεται στο Δικαστήριο βάσει του άρθρου 41 της Συνθήκης ΕΚΑΧ δεν εκτεινόταν μόνο στον έλεγχο του κύρους, αλλά και στην ερμηνεία (80). Επομένως, η ομοιόμορφη εφαρμογή του άρθρου 65, παράγραφος 1, μπορεί να εξασφαλιστεί από τα εθνικά δικαστήρια με την υποβολή προδικαστικών ερωτημάτων ερμηνείας προς το Δικαστήριο.

32. Για να γίνει κατανοητό το ακριβές περιεχόμενο της αποκλειστικής αρμοδιότητας που παρέχεται στην Ανωτάτη Αρχή με το άρθρο 65, παράγραφος 4, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, πρέπει να έχει κανείς υπόψη τη διάκριση που έγινε στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού της Συνθήκης ΕΟΚ και, ειδικότερα, ενόψει του άρθρου 9 του κανονισμού 17 του Συμβουλίου, περί εφαρμογής των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ (81) όπως ερμηνεύθηκε από τη νομολογία του Δικαστηρίου. Πρόκειται για τη διάκριση μεταξύ, αφενός, της αρμοδιότητας των αρμοδίων αρχών στον τομέα των συμπράξεων - δηλαδή της Επιτροπής και, εφόσον αυτή δεν κίνησε τη διαδικασία που προβλέπει ο κανονισμός 17, των αρμοδίων αρχών στον τομέα των συμπράξεων - προς εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, και του άρθρου 86 (82) βάσει, αντιστοίχως, του άρθρου 9, παράγραφος 2, και του άρθρου 9, παράγραφος 3, του κανονισμού 17, και, αφετέρου, της αρμοδιότητας των εθνικών δικαστηρίων (83) "ενώπιον των οποίων γίνεται επίκληση των άρθρων 85 και 86 σε διαφορά ιδιωτικού δικαίου" (84). Η αρμοδιότητα των δικαστηρίων αυτών - τα οποία, κατά την απόφαση BRT I, δεν μπορούν να χαρακτηριστούν "αρχές των κρατών μελών" κατά την έννοια του άρθρου 9 του κανονισμού 17 - "για να εφαρμόζουν τις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου, ειδικότερα στις διαφορές αυτές, απορρέει από το άμεσο αποτέλεσμα των διατάξεων αυτών" (85). Κατά το Δικαστήριο, το προαναφερθέν άρθρο 9 δεν μπορεί να θίγει αυτή τη δικαστική αρμοδιότητα άλλως "στερεί τους πολίτες από δικαιώματα που αυτοί έλκουν από την ίδια τη Συνθήκη" (86).

33. Το άρθρο 65, παράγραφος 4, της Συνθήκης ΕΚΑΧ πρέπει να νοηθεί υπό το φως της διακρίσεως που έγινε στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού ΕΟΚ και ενόψει της αναγκαίας συνοχής στην ερμηνεία της Συνθήκης ΕΚΑΧ και της Συνθήκης ΕΟΚ, καθώς και της όσο το δυνατόν πληρέστερης προστασίας των επιχειρήσεων. Το πρώτο εδάφιο του άρθρου αφορά την αρμοδιότητα, που απορρέει από το άμεσο αποτέλεσμα του άρθρου 65, παράγραφος 1, των εθνικών δικαστηρίων να διαπιστώνουν την απαγόρευση που η διάταξη αυτή συνεπάγεται και την αυτοδίκαιη ακυρότητα που συνδέεται με αυτή (87). Το δεύτερο εδάφιο, το οποίο παρέχει στην Ανωτάτη Αρχή αποκλειστική αρμοδιότητα να αποφαίνεται επί του ζητήματος αν μια συμφωνία "συμβιβάζεται με τις διατάξεις του παρόντος άρθρου" αφορά αντιθέτως την εξουσία της αρμόδιας κοινοτικής αρχής στον τομέα των συμπράξεων να εφαρμόζει τις διατάξεις του άρθρου 65 από άποψη πολιτικής του ανταγωνισμού, δηλαδή, εφόσον η εφαρμογή αυτή συνεπάγεται περιθώριο εκτιμήσεως. 'Ενα τέτοιο περιθώριο εκτιμήσεως υπάρχει στο πλαίσιο της χορηγήσεως απαλλαγής από την απαγόρευση, όπως προβλέπεται στο άρθρο 65, παράγραφος 2 (όπως και στο πλαίσιο επιβολής προστίμων και χρηματικών ποινών, που προβλέπεται στο άρθρο 65, παράγραφος 5). Κατά το άρθρο 65, παράγραφος 4, η Ανωτάτη Αρχή έχει αποκλειστική αρμοδιότητα να αποφαίνεται επί μιας τέτοιας απαλλαγής (και να επιβάλλει τέτοια πρόστιμα και χρηματικές ποινές), αποκλειομένων των εθνικών αρχών που είναι αρμόδιες για τις συμπράξεις, αποκλειομένων όμως και των εθνικών δικαστηρίων, δεδομένου ότι οι διατάξεις του άρθρου 65, παράγραφος 2 (και 5) στερούνται αμέσου αποτελέσματος (88).

Επομένως, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι η διάταξη του άρθρου 65, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο, δεν εμποδίζει το άμεσο αποτέλεσμα του άρθρου 65, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚΑΧ και την αρμοδιότητα που προκύπτει για τα εθνικά δικαστήρια να κρίνουν άκυρες τις συμφωνίες που απαγορεύονται από τη διάταξη αυτή.

34. Απομένει να εξεταστεί αν το άρθρο 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ αναπτύσσει ή όχι άμεσο αποτέλεσμα. Επί του σημείου αυτού επίσης υπάρχει διαφωνία μεταξύ των μερών που κατέθεσαν παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου. Η Banks και η Επιτροπή ισχυρίζονται ότι η διάταξη αυτή αναπτύσσει άμεσο αποτέλεσμα, ενώ η British Coal και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου ισχυρίζονται το αντίθετο. Η επιχειρηματολογία των δύο αυτών τελευταίων διαδίκων κατά του αμέσου αποτελέσματος είναι εν πολλοίς παράλληλη: με την επιχειρηματολογία αυτή υποστηρίζεται ότι, αντίθετα από την εφαρμογή του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΟΚ, στο οποίο γίνεται λόγος για "καταχρηστική εκμετάλλευση", η εφαρμογή του άρθρου 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ εξαρτάται από τη διαπίστωση εκ μέρους της Επιτροπής, ότι υπάρχουν πρακτικές "αντίθετες προς τους στόχους της παρούσας Συνθήκης". Το άρθρο 66, παράγραφος 7, διαρθρώνεται γύρω από το ζήτημα πώς η Επιτροπή πρέπει να παρέμβει σε μια τέτοια κατάσταση. Εξάλλου, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου παρατηρεί ότι, ενώ το άρθρο 86 της Συνθήκης ΕΟΚ ορίζει ρητά ότι "η καταχρηστική εκμετάλλευση" της δεσπόζουσας θέσεως "απαγορεύεται", το άρθρο 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ αποφεύγει τους όρους αυτούς.

35. Είναι αναμφισβήτητο ότι υπάρχουν σημαντικές συντακτικές διαφορές μεταξύ του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΟΚ και του άρθρου 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ. 'Ετσι, η τελευταία αυτή διάταξη τονίζει όντως την παρέμβαση της Ανωτάτης Αρχής η οποία είναι υποχρεωμένη, όταν μια επιχείρηση χρησιμοποιεί τη δεσπόζουσα θέση για σκοπούς αντίθετους προς τους στόχους της Συνθήκης ΕΚΑΧ, να απευθύνει τις αναγκαίες συστάσεις και, αν οι συστάσεις αυτές δεν τηρηθούν, να λάβει τα αναγκαία μέτρα ώστε η ενδιαφερόμενη επιχείρηση να παύσει να χρησιμοποιεί τη δεσπόζουσα θέση της για τους προαναφερθέντες σκοπούς αντιθέτως, το άρθρο 86 της Συνθήκης ΕΟΚ επιβάλλει ευθέως στις επιχειρήσεις την απαγόρευση της καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως της δεσπόζουσας θέσεως εντός της κοινής αγοράς ή σημαντικού τμήματός της.

Κατά τη γνώμη μου, ωστόσο, τα επιχειρήματα υπέρ του αμέσου αποτελέσματος του άρθρου 66, παράγραφος 7, υπερισχύουν. Πρώτον, παρά το γεγονός ότι τονίζεται η παρέμβαση της Ανωτάτης Αρχής, γίνεται δεκτό ότι το επιχείρημα το οποίο μπορούσε να προβληθεί βάσει του άρθρου 65, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο (ανωτέρω, σημείο 31) δεν ασκεί εν προκειμένω επιρροή: το άρθρο 66, παράγραφος 7, ουδόλως αναφέρει ότι η Ανωτάτη Αρχή έχει αποκλειστική αρμοδιότητα προς λήψη μέτρων κατά της καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως μιας δεσπόζουσας θέσεως.

Δεύτερον, το άρθρο 66, παράγραφος 7, είναι διατυπωμένο με σαφείς όρους και αναφέρει ακριβώς τις προϋποθέσεις εφαρμογής του: απαιτείται (i) δημόσιες ή ιδιωτικές επιχειρήσεις, (ii) οι οποίες, νομικά ή πραγματικά, έχουν ή αποκτούν στην αγορά ενός των προϊόντων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της Συνθήκης ΕΚΑΧ, δεσπόζουσα θέση που τις απαλλάσσει από τον πραγματικό ανταγωνισμό σε σημαντικό τμήμα της κοινής αγοράς, (iii) χρησιμοποιούν τη θέση αυτή για σκοπούς αντίθετους προς τους σκοπούς της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Αυτή η αναφορά στους στόχους της Συνθήκης συνεπάγεται προφανώς αναφορά στο άρθρο 4 της Συνθήκης ΕΚΑΧ - διάταξη η οποία έχει άμεσο αποτέλεσμα - ώστε να γίνεται σαφές ότι τα μέτρα ή οι πρακτικές που εισάγουν διακρίσεις ή, αντιστοίχως, οι περιοριστικές πρακτικές που αποσκοπούν στην κατανομή ή την εκμετάλλευση των αγορών, απαγορευόμενες από το άρθρο αυτό, στοιχεία β' και δ', εμπίπτουν στις πρακτικές που απαγορεύονται από το άρθρο 66, παράγραφος 7. Η διαπίστωση αυτή μειώνει σαφώς το επιχείρημα που προέβαλε η Βρετανική Κυβέρνηση και κατά το οποίο, αντίθετα από το άρθρο 86 της Συνθήκης ΕΟΚ, το άρθρο 66, παράγραφος 7, δεν διατυπώνει απαγόρευση της καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως μιας δεσπόζουσας θέσεως.

Τέλος, θεωρώ ότι το γεγονός ότι το άρθρο 66, παράγραφος 7, δεν αφήνει στην Επιτροπή παρά ελάχιστο ή κανένα περιθώριο εκτιμήσεως, είναι καθοριστικό: η εκτίμηση από την Επιτροπή του ζητήματος αν υπάρχει παράβαση, υπόκειται σε ακριβή κριτήρια και η δράση, που αυτή πρέπει να αναλάβει για να εξουδετερώσει την απειλή ή την ύπαρξη καταχρήσεως, καθορίζεται αυστηρά (σύσταση ή, σε περίπτωση μη εφαρμογής της συστάσεως, απόφαση). Δεν γίνεται καθόλου λόγος για οποιαδήποτε διακριτική ευχέρεια, διευκρίνιση ή απαλλαγή: πρόκειται αποκλειστικά για εξουσία εφαρμογής στο πλαίσιο της οποίας η Επιτροπή μπορεί το πολύ, όταν εκδίδει απόφαση, να επιλέξει μεταξύ της επιβολής τιμών και όρων πωλήσεως και του καταρτισμού προγραμμάτων παραγωγής ή παραδόσεων. Μου φαίνεται προφανές ότι αυτό δεν εμποδίζει το άμεσο αποτέλεσμα, ασφαλώς κατά την ευρεία ερμηνεία που το Δικαστήριο έδωσε στην έννοια αυτή με τις αποφάσεις Francovich και Marshall II (ανωτέρω, σημείο 27).

V - Η εξουσία και/ή η υποχρέωση, για τα εθνικά δικαστήρια, να επιδικάζουν αποζημίωση σε περίπτωση παραβάσεως των προαναφερομένων άρθρων των Συνθηκών

Α. Εξέταση του κοινοτικού ερείσματος του δικαιώματος αποζημιώσεως σε περίπτωση παραβάσεως των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού

36. Μεταξύ των ζητημάτων που ανέκυψαν στο πλαίσιο της παρούσας υποθέσεως, το τέταρτο ερώτημα που υπέβαλε το παραπέμπον δικαστήριο είναι αυτό που παρουσιάζει περισσότερο τον χαρακτήρα ενός ζητήματος αρχής. Υπενθυμίζω το ερώτημα: έχει το εθνικό δικαστήριο εξουσία και/ή υποχρέωση βάσει του κοινοτικού δικαίου να επιδικάσει αποζημίωση λόγω παραβάσεως των εν λόγω άρθρων των Συνθηκών ΕΚΑΧ και ΕΟΚ για ζημία που προκλήθηκε ως αποτέλεσμα μιας τέτοιας παραβάσεως; Προτού αρχίσω την εξέταση των ζητημάτων αυτών, θεωρώ αναγκαίο να διατυπώσω τρεις παρατηρήσεις. Πρώτον: στη συνέχεια των προτάσεών μου, σύμφωνα με τις διατυπωθείσες προηγουμένως διαπιστώσεις (βλ. ανωτέρω, σημεία 8 και 9), εκκινώ από την αρχή ότι μόνο η Συνθήκη ΕΚΑΧ έχει εφαρμογή εν προκειμένω. Επομένως, η εξέτασή μου δεν αφορά τα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ, έστω και αν θεωρώ ότι τα αποτελέσματα της εξετάσεως αυτής μπορούν να έχουν εφαρμογή στις διατάξεις αυτές. Δεύτερον: θα επικεντρώσω την ανάλυσή μου αποκλειστικά γύρω από το ζήτημα της αποζημιώσεως σε περίπτωση παραβάσεως των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου που αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα. Πράγματι, κατέληξα προηγουμένως στη διαπίστωση ότι ήταν δυνατό να γίνει επίκληση όλων των διατάξεων της Συνθήκης ΕΚΑΧ που αναφέρει το παραπέμπον δικαστήριο και έχουν εν προκειμένω εφαρμογή. Τρίτον: θα περιορίσω την εξέτασή μου στο ζήτημα της ευθύνης μιας επιχειρήσεως σε περίπτωση παραβάσεως των διατάξεων της Συνθήκης που έχουν άμεσο αποτέλεσμα. Δεν θα εξετάσω την προβληματική της ευθύνης των δημοσίων αρχών λόγω παραβάσεως των διατάξεων των Συνθηκών που αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα και, ειδικότερα, τα μέσα ένδικης προστασίας προς αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ένας πολίτης λόγω εθνικής νομοθεσίας αντίθετης προς τις κοινοτικές Συνθήκες: το ζήτημα αυτό τέθηκε σε δύο άλλες υποθέσεις που εκκρεμούν ενώπιον του Δικαστηρίου, ήτοι τις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-46/93 και C-48/93 (89).

37. Θα εξετάσω πολύ συνοπτικά τις απόψεις των μερών που κατέθεσαν παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου, οι οποίες, και επί του ζητήματος αυτού, εμφανίζουν σημαντικές διαφορές. Η Banks υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, βασιζόμενη στην απόφαση Francovich (90), ότι η αγωγή αποζημιώσεως βρίσκει όντως έρεισμα στο κοινοτικό δίκαιο. Κατά την Banks, σε περίπτωση παραβάσεως των διατάξεων των Συνθηκών που αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα, μια τελεσφόρος αγωγή ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων πρέπει να είναι δυνατή ειδικότερα, η επιδίκαση αποζημιώσεως είναι ουσιώδης για την τήρηση των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού, πολλώ μάλλον όταν έχει επί των επιχειρήσεων αποτρεπτικό αποτέλεσμα ως προς τις παράνομες πρακτικές. Η Επιτροπή παραπέμπει και αυτή στην απόφαση Francovich και συνάγει ότι, βάσει του άρθρου 5 της Συνθήκης ΕΟΚ και του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, τα εθνικά δικαστήρια υποχρεούνται να επιδικάζουν αποζημίωση εφόσον με την απόφαση αυτή το Δικαστήριο δέχθηκε ότι υπάρχει υποχρέωση αποζημιώσεως στην περίπτωση διατάξεων μιας οδηγίας οι οποίες δεν αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα, κατά μείζονα λόγο μια τέτοια υποχρέωση υπάρχει σε περίπτωση παραβάσεως μιας διατάξεως των Συνθηκών που έχει άμεσο αποτέλεσμα.

Η British Coal και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου είναι πολύ περισσότερο επιφυλακτικές. Η πρώτη δέχεται ότι σε περίπτωση παραβάσεως διατάξεων της Συνθήκης ΕΟΚ που αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα, το εθνικό δικαστήριο μπορεί να επιδικάζει αποζημίωση κατά τους ίδιους κανόνες προς εκείνους που έχουν εφαρμογή στις υποθέσεις που εμπίπτουν αποκλειστικά στο εθνικό δίκαιο. Πάντως, δεδομένου ότι καμία από τις διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ των οποίων γίνεται επίκληση δεν αναπτύσσει άμεσο αποτέλεσμα, δεν μπορεί να γίνεται λόγος εν προκειμένω για αποζημίωση. Κατά την Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, από την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμά, στο πλαίσιο της οικείας έννομης τάξεως, και λαμβάνοντας υπόψη τις περιστάσεις της υποθέσεως, αν η παράβαση μιας διατάξεως των Συνθηκών που αναπτύσσει άμεσο αποτέλεσμα πρέπει να επισύρει κύρωση με την επιδίκαση αποζημιώσεως. Πάντως, ορισμένες διατάξεις μεταξύ εκείνων που παραθέτει το παραπέμπον δικαστήριο δεν αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα και, επομένως, δεν παρέχουν δικαιώματα, οπότε το εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να έχει αρμοδιότητα, ούτε υποχρέωση, βάσει του κοινοτικού δικαίου, να επιδικάσει αποζημίωση σε περίπτωση παραβάσεως των εν λόγω διατάξεων.

38. Υπάρχει κοινοτικό έρεισμα που να στηρίζει την αρμοδιότητα ή την υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να επιδικάζει αποζημίωση σε περίπτωση παραβάσεως μιας διατάξεως των Συνθηκών που αναπτύσσει άμεσο αποτέλεσμα; Υπενθυμίζω αμέσως ότι, κατά πάγια νομολογία,

"η παρεχομένη στους πολίτες ευχέρεια να επικαλούνται ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων διατάξεις της Συνθήκης που εφαρμόζονται απευθείας δεν συνιστά παρά μια ελάχιστη κατοχύρωση και δεν αρκεί από μόνη της για να εξασφαλίσει την πλήρη και ολοκληρωτική εφαρμογή της Συνθήκης" (91).

Επομένως, κατά το Δικαστήριο, το άμεσο αποτέλεσμα μιας διατάξεως των κοινοτικών Συνθηκών συνιστά σημείο εκκινήσεως, ασφαλώς όμως όχι το τέρμα, στον μηχανισμό που διαθέτει το κοινοτικό δίκαιο προς διασφάλιση της πλήρους εφαρμογής του και της αναγκαίας προς τούτο έννομης προστασίας. Με το πέρασμα του χρόνου, πέραν από τις παραινέσεις προς εκπλήρωση των υποχρεώσεων που υπέχει από το κοινοτικό δίκαιο, παραινέσεις τις οποίες απηύθυνε στους εθνικούς νομοθέτες ή τις αρχές που διαθέτουν κανονιστική εξουσία (92), το Δικαστήριο διευκρίνισε ειδικότερα τον ρόλο που διαδραματίζει το εθνικό δικαστήριο στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του, ώστε οι διατάξεις του κοινοτικού δικαίου να αναπτύσσουν τα πλήρη αποτελέσματά τους. Ο ρόλος αυτός ανακύπτει ιδίως στον τομέα της ένδικης προστασίας: όπως έκρινε το Δικαστήριο με την απόφαση Simmenthal, κάθε εθνικό δικαστήριο, "επιληφθέν αρμοδίως μιας υποθέσεως, έχει καθήκον, ως όργανο ενός κράτους μέλους, να προστατεύει τα δικαιώματα που απονέμει στους ιδιώτες το κοινοτικό δίκαιο" (93). Κατά πάγια νομολογία, συνοψισθείσα στην απόφαση Factortame I, η βάση της υποχρεώσεως αυτής ενυπάρχει στο άρθρο 5 της Συνθήκης ΕΟΚ:

"Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, στα εθνικά δικαστήρια εναπόκειται, κατ' εφαρμογήν της αρχής της συνεργασίας που έχει τεθεί με το άρθρο 5 της Συνθήκης, να διασφαλίζουν τη νομική προστασία που απορρέει για τους πολίτες από το άμεσο αποτέλεσμα των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου (...)" (94)

Θα εξετάσω αμέσως το ακριβές περιεχόμενο της υποχρεώσεως αυτής που υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια. Σημειώνω ήδη ότι η προαναφερθείσα αρχή της συνεργασίας εφαρμόζεται χωρίς περιορισμό στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ: πράγματι, όπως παρατήρησε το Δικαστήριο με την απόφαση Francovich, το άρθρο 86 της Συνθήκης ΕΚΑΧ περιλαμβάνει "ανάλογη διάταξη" (95) δεδομένου ότι - με κάποιες αποχρώσεις - περιλαμβάνει την υποχρέωση, ταυτόσημη με εκείνη του άρθρου 5 της Συνθήκης ΕΟΚ, ειλικρινούς συνεργασίας των κρατών μελών της ΕΚΑΧ και, επομένως, των δικαιοδοτικών οργάνων των κρατών αυτών.

39. Το Δικαστήριο σταθερά διευκρίνιζε τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια ως προς την απαιτούμενη νομική προστασία με την πλήρη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου. Συναφώς, σημαντικούς σταθμούς απετέλεσαν οι αποφάσεις Simmenthal, Factortame I και Francovich.

Με την απόφαση Simmenthal διακηρύχθηκε ότι

"κάθε εθνικός δικαστής που επιλαμβάνεται αρμοδίως μιας διαφοράς έχει την υποχρέωση να εφαρμόζει στο ακέραιο το κοινοτικό δίκαιο και να προστατεύει τα δικαιώματα τα οποία αυτό απονέμει στους ιδιώτες, αφήνοντας ανεφάρμοστη κάθε ενδεχομένως αντίθετη διάταξη του εθνικού δικαίου, είτε προγενέστερη είτε μεταγενέστερη του κανόνα του κοινοτικού δικαίου" (96).

Με την απόφαση Factortame Ι, το Δικαστήριο εφάρμοσε τη νομολογία αυτή στους εθνικούς κανόνες διαδικασίας:

"Η πλήρης αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου θα θιγόταν εξίσου αν ένας κανόνας εθνικού δικαίου μπορούσε να εμποδίσει το δικαστήριο ενώπιον του οποίου έχει αχθεί μια διεπόμενη από το κοινοτικό δίκαιο διαφορά να διατάξει προσωρινά μέτρα για τη διασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας της προδικαστικής αποφάσεως που πρόκειται να εκδοθεί σχετικά με την ύπαρξη των προβαλλομένων βάσει του κοινοτικού δικαίου δικαιωμάτων. Εξ αυτού έπεται ότι το δικαστήριο το οποίο, υπό τις περιστάσεις αυτές, θα διέτασσε προσωρινά μέτρα, αν δεν προσέκρουε σε κανόνα του εθνικού δικαίου, υποχρεούται να μην εφαρμόσει τον κανόνα αυτό." (97)

Τέλος, με την απόφαση Francovich, το Δικαστήριο έκανε ακόμη ένα αποφασιστικό βήμα συνάγοντας από το σύστημα και τις θεμελιώδεις αρχές της Συνθήκης ΕΟΚ (βλ. κατωτέρω, σημείο 40) ότι "η αρχή της ευθύνης του κράτους για ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από παραβάσεις του κοινοτικού δικαίου οι οποίες του καταλογίζονται είναι σύμφυτη προς το σύστημα της Συνθήκης" (98). Πράγματι, κατά το Δικαστήριο:

"η πλήρης αποτελεσματικότητα των κοινοτικών κανόνων θα διακυβευόταν και η προστασία των δικαιωμάτων που αυτοί αναγνωρίζουν θα εξασθένιζε, αν οι ιδιώτες δεν είχαν τη δυνατότητα να αποζημιωθούν, όταν τα δικαιώματά τους βλάπτονται από παράβαση του κοινοτικού δικαίου που καταλογίζεται σε κράτος μέλος" (99).

40. Προφανώς, δεν είναι δυνατό να αντλείται επιχείρημα από το γεγονός ότι οι κανόνες κοινοτικού δικαίου για τους οποίους γινόταν λόγος στην υπόθεση Francovich περιλαμβάνονταν σε οδηγία (100) και ότι, κατόπιν εμπεριστατωμένης αναλύσεως, το Δικαστήριο έκρινε ότι οι κανόνες αυτοί δεν είχαν απευθείας εφαρμογή (101) για να μην επιδικαστεί αποζημίωση σε περίπτωση παραβάσεως των διατάξεων της Συνθήκης που αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα. Αντιθέτως, όπως και η Επιτροπή, θεωρώ ότι η ύπαρξη αμέσου αποτελέσματος συνιστά κατά μείζονα λόγο επιχείρημα: άλλωστε, με την απόφαση Foster, το Δικαστήριο δέχθηκε, σε περίπτωση διατάξεως μιας οδηγίας που αναπτύσσει άμεσο αποτέλεσμα, ότι οι πολίτες μπορούν να επικαλεστούν τη διάταξη αυτή, σε περίπτωση παραβάσεώς της, κατά του Δημοσίου (υπό πολύ ευρεία έννοια: βλ. κατωτέρω, σημείο 41) προκειμένου να ζητήσουν αποζημίωση (102).

Μπορεί ασφαλώς να τεθεί το ερώτημα αν η αξία του νομολογιακού προηγουμένου που αποτελεί η απόφαση Francovich εκτείνεται στις αγωγές που ασκεί ένας πολίτης (ή μια επιχείρηση) κατά άλλου πολίτη (ή μιας άλλης επιχειρήσεως), προς αποκατάσταση της ζημίας που προκύπτει από την παράβαση, από τον εν λόγω πολίτη ή την εν λόγω επιχείρηση, μιας διατάξεως των Συνθηκών της οποίας το αποτέλεσμα εκτείνεται απευθείας στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών. Πράγματι, με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο δέχθηκε ρητά ότι:

"το κοινοτικό δίκαιο επιβάλλει την αρχή κατά την οποία τα κράτη μέλη υποχρεούνται να αποκαθιστούν τις ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από τις παραβάσεις του κοινοτικού δικαίου που τους καταλογίζονται" (103).

41. Κατά τη γνώμη μου, η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι καταφατική, μολονότι πρέπει να παρατηρηθεί ότι, εν προκειμένω, το Δικαστήριο μπορούσε να την αποφύγει προσφεύγοντας σε μια δοκιμασμένη μέθοδο. Πράγματι, όπως κατέστησα σαφές ανωτέρω (σημείο 2), η British Coal είναι εταιρία ιδρυθείσα διά νόμου, η οποία ανήκει εξ ολοκλήρου στις βρετανικές αρχές, μεταξύ δε των εκ του νόμου δικαιωμάτων και υποχρεώσεών της περιλαμβάνεται το κατ' αρχήν μονοπώλιο της επεξεργασίας και της εξορύξεως άνθρακα στη Μεγάλη Βρετανία. Ως εκ τούτου, αναμφισβήτητα εμπίπτει στην πολύ ευρεία έννοια του "Δημοσίου", που ανέπτυξε το Δικαστήριο με τη νομολογία του ως προς το άμεσο αποτέλεσμα των οδηγιών, δηλαδή

"ένας οργανισμός στον οποίο, ασχέτως της νομικής μορφής του, έχει ανατεθεί δυνάμει πράξεως της δημοσίας αρχής η παροχή υπηρεσίας δημοσίου συμφέροντος υπό την εποπτεία της αρχής αυτής και ο οποίος έχει, προς τούτο, εξαιρετικές εξουσίες σε σχέση με τους εφαρμοστέους στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών κανόνες" (104).

Πάντως, ουδόλως συνιστώ στο Δικαστήριο να υιοθετήσει μια τέτοια λύση. Με μια τέτοια λύση θα εξακολουθούσαν να υπάρχουν σημαντικές αμφιβολίες ως προς το ζήτημα της υπάρξεως ή όχι κοινοτικού ερείσματος για τις αγωγές αποζημιώσεως λόγω παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού του κοινοτικού δικαίου από τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, στις οποίες οι κανόνες αυτοί έχουν πρωτίστως εφαρμογή. Εξάλλου, η διάκριση μεταξύ δημοσίου και ιδιωτικού τομέα μου φαίνεται εντελώς αβέβαιη και δύσκολο να γίνει, εν πάση περιπτώσει για τις βιομηχανίες άνθρακα και χάλυβα όπου η παρέμβαση των δημοσίων αρχών προσλαμβάνει μεγάλη ποικιλία μορφών ώστε να μη φαίνεται φρόνιμο να γίνει η διάκριση αυτή εν προκειμένω, κατ' αναλογία προς τη νομολογία ως προς το άμεσο αποτέλεσμα των οδηγιών.

42. Κατά τη γνώμη μου, η αξία του νομολογιακού προηγουμένου που ενέχει η απόφαση Francovich για την παρούσα υπόθεση απορρέει από τον τρόπο με τον οποίο, ως ζήτημα αρχής, στις σκέψεις 31 και 32 της εν λόγω αποφάσεως, το Δικαστήριο, (υπό το φως) "του γενικού συστήματος της Συνθήκης και των θεμελιωδών αρχών της" (105), συνήγαγε τον κανόνα της ευθύνης του κράτους:

"Πρέπει να υπομνηστεί, καταρχάς, ότι η Συνθήκη ΕΟΚ δημιούργησε ιδιαίτερη έννομη τάξη, η οποία ενσωματώθηκε στα νομικά συστήματα των κρατών μελών και δεσμεύει τα δικαστήριά τους. Υποκείμενα της έννομης αυτής τάξεως δεν είναι μόνο τα κράτη μέλη, αλλά και οι υπήκοοί τους όπως δημιουργεί υποχρεώσεις στους ιδιώτες, το κοινοτικό δίκαιο γεννά επίσης δικαιώματα υπέρ των ιδιωτών τα δικαιώματα αυτά γεννώνται όχι μόνο όταν τούτο προβλέπεται ρητώς στη Συνθήκη, αλλά και λόγω σαφών υποχρεώσεων που η Συνθήκη επιβάλλει τόσο στους ιδιώτες όσο και στα κράτη μέλη και στα κοινοτικά όργανα (...)

Πρέπει να υπομνηστεί επίσης ότι, όπως προκύπτει από παγία νομολογία, στα εθνικά δικαστήρια, τα οποία πρέπει να εφαρμόζουν στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους τις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου, απόκειται η εξασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας των διατάξεων αυτών και της προστασίας των δικαιωμάτων που αυτές χορηγούν στους ιδιώτες (...)"

Το Δικαστήριο εφαρμόζει εν συνεχεία αυτές τις γενικές αρχές στην κατάσταση υπό την οποία ένα κράτος μέλος παραβαίνει το κοινοτικό δίκαιο και, ως εκ τούτου, προκαλεί ζημία στους ιδιώτες (στις σκέψεις 33 και 34) (106): δεδομένου ότι οι κοινοτικές διατάξεις έχουν πλήρη αποτελεσματικότητα μόνον αν οι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να ζητήσουν αποκατάσταση της ζημίας αυτής από το κράτος, κατά το Δικαστήριο, η αρχή της ευθύνης του κράτους είναι "σύμφυτη προς το σύστημα της Συνθήκης" (107). Ακόμη και η αναφορά στο άρθρο 5 της Συνθήκης ΕΟΚ γίνεται από το Δικαστήριο μόνον ως πρόσθετη βάση της ευθύνης του κράτους ("μπορεί να στηριχθεί επίσης") (108).

43. Η γενική βάση στην οποία το Δικαστήριο στηρίζει την ευθύνη του κράτους, με την απόφαση Francovich, ισχύει επίσης και στην περίπτωση ιδιώτη ο οποίος παραβαίνει υποχρέωση την οποία υπέχει από το κοινοτικό δίκαιο και, ως εκ τούτου, προκαλεί ζημία σε άλλον ιδιώτη. Πράγματι, η κατάσταση είναι τότε παρόμοια με την αναφερόμενη από το Δικαστήριο στη σκέψη 31, που παρατέθηκε ανωτέρω, της αποφάσεως Francovich (και, προηγουμένως, ήδη στην απόφαση Van Gend en Loos (109)), ήτοι την προσβολή ενός δικαιώματος το οποίο έχει ένας ιδιώτης ως αντιστάθμισμα μιας υποχρεώσεως την οποία το κοινοτικό δίκαιο επιβάλλει σε άλλον ιδιώτη. Σ' αυτή την περίπτωση επίσης, η πλήρης αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου θα θιγόταν αν οι πρώτον αναφερθέντες ιδιώτης ή επιχείρηση δεν είχαν τη δυνατότητα να λάβουν αποζημίωση από τον αντίδικο στον οποίο καταλογίζεται η παράβαση του κοινοτικού δικαίου. Κατά μείζονα λόγο αυτό ισχύει στην περίπτωση παραβάσεως μιας διατάξεως του κοινοτικού δικαίου η οποία αναπτύσσει άμεσο αποτέλεσμα: πράγματι, με την απόφαση Simmenthal, ήδη το Δικαστήριο παρατήρησε συναφώς ότι από τέτοιες διατάξεις:

"πηγάζουν άμεσα δικαιώματα και υποχρεώσεις για όλους αυτούς τους οποίους αφορούν είτε πρόκειται για κράτη είτε για ιδιώτες που εμπλέκονται σε έννομες σχέσεις ρυθμιζόμενες από το κοινοτικό δίκαιο" (110).

Γίνεται γενικώς δεκτό από πάρα πολύ καιρό (και ειδικότερα από της προαναφερθείσας ανωτέρω αποφάσεως BRT Ι στο σημείο 30) ότι τα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ περιλαμβάνονται στις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου που αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα έναντι των ιδιωτών από τη μέχρι τώρα ανάπτυξη των προτάσεών μου προκύπτει ότι το ίδιο ισχύει ως προς τα άρθρα 4, 65, παράγραφος 1 και 66, παράγραφος 7, της Συνθήκης ΕΚΑΧ. 'Οταν μια επιχείρηση η οποία υπάγεται στις διατάξεις αυτές τις παραβιάζει, σύμφωνα με τη συλλογιστική της αποφάσεως Francovich η παράβαση αυτή μπορεί να της καταλογιστεί και πρέπει να θεωρηθεί ως υπέχουσα ευθύνη για τη ζημία που προκλήθηκε από την παράβαση του κοινοτικού δικαίου.

44. Εξάλλου, σε έναν τομέα όπως αυτός του δικαίου του ανταγωνισμού, πρόσθετα ισχυρά επιχειρήματα συνηγορούν υπέρ του ότι, βάσει του κοινοτικού δικαίου, οι επιχειρήσεις μπορούν να επιτύχουν αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν λόγω της μη τηρήσεως, από άλλες επιχειρήσεις, των υποχρεώσεων που υπέχουν από το κοινοτικό δίκαιο. Θα αναφέρω μόνο δύο.

Πρώτον, η χορήγηση ενός τέτοιου δικαιώματος αποζημιώσεως συνιστά το λογικό συμπέρασμα του οριζοντίου αμέσου αποτελέσματος των οικείων κανόνων: πράγματι, με τις αποφάσεις Simmenthal και Factortame Ι (ανωτέρω, σημείο 39) δεν προσφέρεται λύση για την περίπτωση όπου το εθνικό δικαστήριο δεν αντιμετωπίζει εθνική διάταξη νόμου ή κανονιστική διάταξη της οποίας μπορεί να παραμερίσει την εφαρμογή, αλλά κατάσταση διεπόμενη από το ιδιωτικό δίκαιο, στην οποία μία ή περισσότερες επιχειρήσεις παραβιάζουν κανόνα ανταγωνισμού και, ως εκ τούτου, προκαλούν ζημία σε τρίτο. Ο μόνος αντικειμενικός τρόπος με τον οποίο το εθνικό δικαστήριο μπορεί, υπό τις περιστάσεις αυτές, να διασφαλίσει την πλήρη τήρηση των διατάξεων αμέσου αποτελέσματος του κοινοτικού δικαίου οι οποίες παραβιάστηκαν, συνίσταται στην αποκατάσταση των δικαιωμάτων του θιγέντος με την επιδίκαση αποζημιώσεως. Ακόμη και η αναγνώριση της ακυρότητας της έννομης σχέσεως που υπάρχει μεταξύ των μερών - της οποίας η βάση σαφώς βρίσκεται στο κοινοτικό δίκαιο (111) - δεν είναι ικανή να συμψηφίσει τη ζημία την οποία υπέστη (ήδη) ο τρίτος.

Επιπλέον, ένας τέτοιος κανόνας περί αποζημιώσεως διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στο πλαίσιο της ενισχύσεως του λειτουργικού χαρακτήρα των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού, πολλώ μάλλον που η ίδια η Επιτροπή, ως θεματοφύλακας των κανόνων αυτών, αναγνωρίζει ότι, για την τήρηση των εν λόγω κανόνων, επιβάλλεται η συνεργασία με τα εθνικά δικαστήρια (112). 'Αλλωστε, οι αγωγές αποζημιώσεως τις οποίες ασκούν οι ιδιώτες απέδειξαν από πάρα πολύ καιρό τη χρησιμότητά τους στην τήρηση των ομοσπονδιακών κανόνων αντιτράστ στις Ηνωμένες Πολιτείες (113).

45. Από τα προηγούμενα καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το δικαίωμα αποκαταστάσεως της προκληθείσας ζημίας λόγω του ότι μια επιχείρηση παραβιάζει τους κοινοτικούς κανόνες ανταγωνισμού αμέσου αποτελέσματος βρίσκει έρεισμα στην ίδια την κοινοτική έννομη τάξη. Ενόψει της υποχρεώσεώς τους να διασφαλίσουν την πλήρη αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου και να προστατεύσουν τα από το δίκαιο αυτό παρεχόμενα δικαιώματα στους ιδιώτες, τα εθνικά δικαστήρια υποχρεούνται επομένως να επιδικάζουν αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη μια επιχείρηση λόγω της παραβάσεως, από άλλη επιχείρηση, μιας διατάξεως του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού που έχει άμεσο αποτέλεσμα.

Β. Αγωγή αποκαταστάσεως της ζημίας που προκλήθηκε από την παράβαση κανόνων κοινοτικού δικαίου

46. Η απονομή κοινοτικού ερείσματος στο προαναφερθέν δικαίωμα αποκαταστάσεως της ζημίας συνεπάγεται δύο σημαντικές συνέπειες. Η πρώτη είναι ότι εναπόκειται στο Δικαστήριο να διευκρινίσει τις λεπτομέρειες των συναφών αγωγών αποζημιώσεως. Θα εξετάσω αμέσως την προβληματική αυτή: μολονότι το παραπέμπον δικαστήριο υπέβαλε στο Δικαστήριο μόνο το ζήτημα αρχής ως προς την υποχρέωση των δικαστηρίων να επιδικάζουν αποζημίωση, θεωρώ πρόσφορο, για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης, να ανακεφαλαιώσω πρωτίστως τις προϋποθέσεις οι οποίες, κατά το Δικαστήριο πρέπει να συντρέχουν για να μπορούν τα εθνικά δικαστήρια να αποκαταστήσουν τα δικαιώματα των ιδιωτών (βλ. κατωτέρω, σημείο 48). Εν συνεχεία, θα εξετάσω το ζήτημα κατά πόσον είναι δυνατό να συναχθούν από τη νομολογία του Δικαστηρίου, ειδικότερα τη σχετική με το άρθρο 215 της Συνθήκης ΕΟΚ, κατευθυντήριες αρχές σχετικά με τις ειδικές προϋποθέσεις ευθύνης στο πλαίσιο των υποθέσεων ανταγωνισμού ως προς τα στοιχεία που συνιστούν τη ζημία και την αποκατάσταση της ζημίας (κατωτέρω, σημεία 49 επ.).

Νομίζω ότι η δεύτερη συνέπεια δεν είναι λιγότερο σημαντική: δεδομένης της υπεροχής του κοινοτικού δικαίου, η νομολογία που αναπτύχθηκε με τις αποφάσεις Simmenthal και Factortame Ι (ανωτέρω, σημείο 39) εφαρμόζεται επίσης εν προκειμένω. Με άλλα λόγια, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να μην εφαρμόσει τις διατάξεις του εθνικού δικαίου που εμποδίζουν την πλήρη άσκηση του κοινοτικού δικαίου αποκαταστάσεως της ζημίας, όπως καθορίστηκε από το Δικαστήριο. Ειδικότερα, αυτό σημαίνει ότι οι προϋποθέσεις που καθόρισε το Δικαστήριο στον τομέα της ευθύνης έχουν ως αποτέλεσμα "να κωλύουν την έγκυρη έκδοση νέων εθνικών νομοθετικών πράξεων, κατά το μέτρο που οι πράξεις αυτές δεν συμβιβάζονται με τους κανόνες του κοινοτικού δικαίου" (114).

47. Τα δύο αυτά σημεία απεικονίζουν τη σημαντική πρόοδο που συνεπάγεται, για το κοινοτικό δίκαιο, το κοινοτικό έρεισμα των εν λόγω αγωγών αποζημιώσεως. Πράγματι, επί πάρα πολύ καιρό λαμβανόταν ως αρχή ότι οι παραβάσεις των κανόνων ανταγωνισμού της ΕΚΑΧ ή της ΕΟΚ μπορούσαν να αχθούν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων αποκλειστικά βάσει των εφαρμοστέων κανόνων ιδιωτικού δικαίου των κρατών μελών και ότι, επομένως, οι περιορισμοί που έχουν εφαρμογή στο πλαίσιο αυτό ίσχυαν πλήρως όσον αφορά την τήρηση αυτών των κανόνων ανταγωνισμού (115). Δεν χρειάζεται καν να αποδειχθεί ότι, μολονότι παρέχει σοβαρή υποστήριξη στο κοινοτικό δίκαιο από πολλές επόψεις (116), παραπομπή στο εθνικό δίκαιο συνεπάγεται πραγματικούς κινδύνους για την ομοιόμορφη και, επομένως, την αποτελεσματική εφαρμογή του δικαίου αυτού καθόσον πάρα πολλές λεπτομέρειες ρυθμίζονται από το εθνικό δίκαιο (117). Ωστόσο, όπως έκρινε το Δικαστήριο με την απόφαση Zuckerfabrik, η ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου αποτελεί "θεμελιώδη απαίτηση της κοινοτικής έννομης τάξεως" (118).

Εξάλλου, η καθιέρωση νομικής βάσεως στο ίδιο το κοινοτικό δίκαιο για τις αγωγές αποζημιώσεως λόγω παραβάσεως διατάξεων του κοινοτικού δικαίου (του ανταγωνισμού) δημιουργεί ακόμη μεγαλύτερη αλληλεπίδραση μεταξύ κοινοτικού και εθνικού δικαίου, ενώ προηγουμένως η σχέση μεταξύ τους συνίστατο μάλλον σε σχέση αποκλειστικής εξαρτήσεως της κοινοτικής έννομης τάξεως, όσον αφορά τους μηχανισμούς εφαρμογής, από την εθνική έννομη τάξη (119).

1. Κοινοτικοί κανόνες ελάχιστης προστασίας για την αποζημίωση που επιδικάζεται από τα εθνικά δικαστήρια

48. Με την απόφαση Francovich, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ρητά ότι, σε περίπτωση αγωγής αποζημιώσεως βάσει του κοινοτικού δικαίου, οι συνέπειες της προκληθείσας ζημίας έπρεπε να αποκαθίστανται "στο πλαίσιο του εθνικού δικαίου της ευθύνης" (120). Συγκεκριμένα, κατά το Δικαστήριο:

"Ελλείψει κοινοτικής νομοθεσίας, στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους απόκειται ο καθορισμός των αρμοδίων δικαστηρίων και η ρύθμιση των δικονομικών λεπτομερειών σχετικά με τα ένδικα βοηθήματα που έχουν ως σκοπό την εξασφάλιση της πλήρους προστασίας των δικαιωμάτων που αντλούν οι ιδιώτες από το κοινοτικό δίκαιο (...)" (121)

Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε έτσι την πάγια νομολογία η οποία, ελλείψει κοινοτικών μέτρων εναρμονίσεως, παραπέμπει, για την άσκηση των δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται από το κοινοτικό δίκαιο, στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών (122). Παρά την αρχή αυτή, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει μια σαφής τάση καθορισμού ορισμένου αριθμού κανόνων ελάχιστης προστασίας που πρέπει να παρέχεται βάσει των εθνικών κανόνων. Θα αναφέρω τους σημαντικότερους από τους κανόνες αυτούς.

- Πρώτον, το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι το δικαίωμα πραγματικής έννομης προστασίας κατά των πράξεων που είναι αντίθετες προς τους κοινοτικούς κανόνες - με άλλα λόγια, η δυνατότητα πραγματικού δικαστικού ελέγχου - συνιστά γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου (123). Μολονότι δεν επιδιώχθηκε η δημιουργία από το ίδιο το κοινοτικό δίκαιο, ενόψει της εφαρμογής του, μέσων ένδικης προστασίας πλην εκείνων που καθιερώνονται με το εθνικό δίκαιο, το κοινοτικό σύστημα έννομης προστασίας συνεπάγεται ότι "κάθε τύπος αγωγής προβλεπόμενος από το εθνικό δίκαιο δύναται να χρησιμοποιείται προς διασφάλιση της τηρήσεως των κοινοτικών κανόνων που παράγουν άμεσα αποτελέσματα υπό τις ίδιες προϋποθέσεις παραδεκτού και διαδικασίας σαν να επρόκειτο για τη διασφάλιση της τηρήσεως του εθνικού δικαίου" (124).

- Δεύτερον, οι ουσιαστικές και τυπικές προϋποθέσεις (επομένως, περιλαμβανομένων και των κανόνων δικαιοδοσίας και διαδικασίας) που περιλαμβάνουν τα εθνικά νομικά συστήματα, και εφόσον πρόκειται για αγωγές βασιζόμενες στο κοινοτικό δίκαιο, δεν μπορεί να είναι περισσότερο δυσμενείς από εκείνες που αφορούν παρόμοιες αγωγές εσωτερικής φύσεως ούτε να ρυθμίζονται κατά τρόπο που να καθιστούν πρακτικά αδύνατη την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχονται από την κοινοτική έννομη τάξη (125). Με την απόφαση Francovich, το Δικαστήριο εφάρμοσε ρητά τη νομολογία αυτή στις "διάφορες εθνικές νομοθεσίες σχετικά με την αποκατάσταση των ζημιών", διευκρινίζοντας ότι δεν είναι δυνατό οι εθνικές διατάξεις να "καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή εξαιρετικά δυσχερή τη χορήγηση αποζημιώσεως" (126).

- Επιπλέον, οι κανόνες περί αποδείξεως του εθνικού δικαίου δεν μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δ