ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

JULIANE KOKOTT

της 14ης Οκτωβρίου 2004 ( )

Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-387/02, C-391/02 και C-403/02

Silvio Berlusconi κ.λπ.

(αιτήσεις του Tribunale di Milano και του Corte di Appello di Lecce για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)

«Εταιρικό δίκαιο – Πρώτη, τέταρτη και έβδομη οδηγία – Ετήσιοι λογαριασμοί και ενοποιημένοι λογαριασμοί – Αρχή της δημόσιας και ανταποκρινόμενης στην πραγματικότητα πληροφορήσεως – Ενδεδειγμένες κυρώσεις για παροχή ψευδών στοιχείων – Όρια της εφαρμογής οδηγιών στην ποινική δίκη – Αρχή της αναδρομικής εφαρμογής του ηπιότερου ποινικού νόμου»

Πίνακας περιεχομένων

I – Εισαγωγή

II – Νομικό πλαίσιο

Α – Το κοινοτικό δίκαιο

1. Επισκόπηση

2. Οι κρίσιμες διατάξεις της πρώτης οδηγίας

3. Οι κρίσιμες διατάξεις της τέταρτης οδηγίας

4. Οι διατάξεις της έβδομης οδηγίας

Β – Η εθνική νομοθεσία

1. Προϊσχύσασα νομοθεσία

2. Η νυν ισχύουσα νομοθεσία

3. Γενικές ποινικές διατάξεις

III – Πραγματικά περιστατικά, οι κύριες δίκες και τα προδικαστικά ερωτήματα

Α – Γενική επισκόπηση

Β – Υπόθεση C-387/02, Silvio Berlusconi

Γ – Υπόθεση C-391/02, Sergio Adelchi

Δ – Υπόθεση C-403/02, Marcello Dell’Utri κ.λπ.

Ε – Διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

IV – Νομική εκτίμηση

Α – Το παραδεκτό των αιτήσεων για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως

1. Έκθεση των πραγματικών περιστατικών

2. Έκθεση του νομικού πλαισίου

3. Η σημασία των προδικαστικών ερωτημάτων για την έκβαση της κύριας δίκης

4. Συμπέρασμα

Β – Εκτίμηση του περιεχομένου των προδικαστικών ερωτημάτων

1. Επί του καθ’ ύλην πεδίου εφαρμογής του άρθρου 6 της πρώτης οδηγίας

2. Επί του ενδεδειγμένου χαρακτήρα των κυρώσεων στην περίπτωση της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων

α) Η αρχή της αποτελεσματικότητας, της αναλογικότητας και της αποτρεπτικότητας των κυρώσεων

β) Τα όρια ανοχής

γ) Ο χρόνος παραγραφής για την άσκηση ποινικής διώξεως.

δ) Σύστημα διαβαθμίσεως των κυρώσεων και απαιτήσεις για την υποβολή εγκλήσεως

ε) Συνολική επισκόπηση των διατάξεων του αστικού, του ποινικού και του διοικητικού δικαίου

Γ – Οι επιπτώσεις της συγκρούσεως των διατάξεων του εθνικού δικαίου προς τις οδηγίες επί των εκκρεμών ενώπιον των αιτούντων δικαστηρίων ποινικών υποθέσεων

1. Επί της υποχρεώσεως των εθνικών δικαστηρίων να εφαρμόζουν τις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου

2. Επί των ορίων της εφαρμογής των οδηγιών στις ποινικές δίκες

α) Οι απορρέουσες από τη νομολογία αρχές

β) Εξέταση των αρχών σε σχέση με την υπό κρίση υπόθεση

3. Επί της αναδρομικής εφαρμογής του ηπιότερου ποινικού νόμου

4. Συμπέρασμα

V – Πρόταση

I – Εισαγωγή

1. Ενώπιον δύο ιταλικών δικαστηρίων, ήτοι του Tribunale di Milano και του Corte di Appello di Lecce (στο εξής επίσης: αιτούντα δικαστήρια), εκκρεμούν ποινικές δίκες στις οποίες η κατηγορία που βαρύνει τους εκάστοτε κατηγορούμενους είναι η ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων (στην ιταλική: false comunicazioni sociali)· στην καθομιλουμένη χρησιμοποιείται κατά κανόνα για τέτοιου είδους ενέργειες και ο όρος «νόθευση ισολογισμού».

2. Μετά τη διάπραξη των αδικημάτων αυτών και την άσκηση ποινικής διώξεως, ο Ιταλός νομοθέτης κατέστησε ηπιότερες τις ποινές που προβλέπονται για τα σχετικά αδικήματα και κατέστησε δυσχερέστερη την ποινική δίωξη σε σχέση με ό,τι ίσχυε βάσει του προηγούμενου νομικού καθεστώτος. Κατόπιν αυτής της νομοθετικής τροποποιήσεως, τα αιτούντα δικαστήρια ερωτούν κατ’ ουσίαν πώς πρέπει να ερμηνευθεί η έννοια των ενδεδειγμένων κυρώσεων που πρέπει να επιβάλλονται σε περιπτώσεις ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων. Επίσης, ερωτούν αν κατά την έννοια των κρίσιμων οδηγιών περί εταιριών η δημοσίευση ψευδών εταιρικών στοιχείων πρέπει να εξομοιώνεται με την μη δημοσίευση τους.

3. Στην περίπτωση που κριθεί ότι η ρύθμιση που θεσπίστηκε με τη νομοθετική τροποποίηση στην Ιταλία αντιβαίνει στις σχετικές οδηγίες περί εταιριών, τα αιτούντα δικαστήρια ζητούν επιπλέον να διευκρινιστεί αν μπορεί στο πλαίσιο ποινικής δίκης να εφαρμοστεί αναδρομικά υπέρ του κατηγορουμένου ηπιότερος μεταγενέστερος ποινικός νόμος μολονότι αυτός αντιβαίνει στο κοινοτικό δίκαιο.

II – Νομικό πλαίσιο

Α – Το κοινοτικό δίκαιο

1. Επισκόπηση

4. Το άρθρο 44, παράγραφος 1, ΕΚ παρέχει τη νομική βάση για την έκδοση οδηγιών προς πραγμάτωση της ελευθερίας εγκαταστάσεως. Σύμφωνα με την παράγραφο 2, στοιχείο ζ΄, της διατάξεως αυτής, το Συμβούλιο και η Επιτροπή έχουν επιφορτιστεί,

«με τον συντονισμό, κατά το αναγκαίο μέτρο και με τον σκοπό να τις καταστήσουν ισοδύναμες, των απαιτουμένων εγγυήσεων υπό των κρατών μελών εκ μέρους των εταιρειών, κατά την έννοια του άρθρου 48, παράγραφος 2, για την προστασία των συμφερόντων των εταίρων και των τρίτων».

5. Η Κοινότητα εξέδωσε πλειάδα οδηγιών περί εταιριών. Κρίσιμες για την παρούσα υπόθεση είναι μεταξύ άλλων

– η πρώτη οδηγία 68/151/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 1968, περί συντονισμού των εγγυήσεων που απαιτούνται στα κράτη μέλη εκ μέρους των εταιρειών, κατά την έννοια του άρθρου 58, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης, για την προστασία των συμφερόντων των εταίρων και των τρίτων με σκοπό να καταστούν οι εγγυήσεις αυτές ισοδύναμες ( ) (στο εξής: πρώτη οδηγία ή οδηγία 68/151) και

– η τετάρτη οδηγία 78/660/EOK του Συμβουλίου, της 25ης Ιουλίου 1978, βασιζόμενη στο άρθρο 54, παράγραφος 3, περίπτωση ζ΄, της Συνθήκης περί των ετησίων λογαριασμών εταιρειών ορισμένων μορφών ( ) (στο εξής: τέταρτη οδηγία ή οδηγία 78/660),

οι οποίες στην περίπτωση της Ιταλίας εφαρμόζονται επί των εξής κεφαλαιουχικών εταιριών: società per azioni (ανώνυμη εταιρία, σε σύντμηση: SpA), società in accomandita per azioni (ετερόρρυθμη εταιρία διά μετοχών) και società a responsabilità limitata (εταιρία περιορισμένης ευθύνης, σε σύντμηση: Srl) ( ).

6. Επίσης, πρέπει να μνημονευθεί και η έβδομη οδηγία 83/349/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 1983, βασιζόμενη στο άρθρο 54, παράγραφος 3, περίπτωση ζ΄, της Συνθήκης για τους ενοποιημένους λογαριασμούς ( ) (στο εξής: έβδομη οδηγία ή οδηγία 83/349) ( ).

2. Οι κρίσιμες διατάξεις της πρώτης οδηγίας

7. Το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο στ΄, της πρώτης οδηγίας υποχρεώνει τα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε η υποχρέωση δημοσιότητας των εταιριών να περιλαμβάνει τουλάχιστον τον ισολογισμό και τον λογαριασμό αποτελεσμάτων χρήσεως. Η διάταξη προβλέπει επίσης ότι το Συμβούλιο θα εκδώσει εντός δύο ετών από της εκδόσεως της πρώτης οδηγίας άλλη οδηγία για τον συντονισμό του περιεχομένου των ισολογισμών και των λογαριασμών αποτελεσμάτων χρήσεως.

8. Το άρθρο 3, παράγραφοι 1 έως 3, της πρώτης οδηγίας προβλέπει τα εξής:

«1. Σε κάθε κράτος μέλος ανοίγεται φάκελος είτε σε κεντρικό μητρώο είτε σε εμπορικό μητρώο ή μητρώο εταιρειών, για κάθε καταχωριζομένη εταιρεία

2. Όλες οι πράξεις και όλα τα στοιχεία που υπόκεινται σε δημοσιότητα δυνάμει του άρθρου 2 τίθενται στον φάκελο ή καταχωρίζονται στο μητρώο. Το αντικείμενο των καταχωρίσεων στο μητρώο πρέπει οπωσδήποτε να εμφαίνεται στον φάκελο.

3. Πλήρη αντίγραφα ή αποσπάσματα των αναφερομένων στο άρθρο 2 πράξεων ή στοιχείων, πρέπει να είναι δυνατόν να λαμβάνονται ταχυδρομικώς κατόπιν γραπτής αιτήσεως, χωρίς τα τέλη εκδόσεως των αντιγράφων αυτών να δύνανται να υπερβαίνουν το διοικητικό κόστος […]».

9. Σύμφωνα με το άρθρο 6, πρώτη περίπτωση, της πρώτης οδηγίας: Τα κράτη μέλη προβλέπουν «κατάλληλες κυρώσεις για την περίπτωση ελλείψεως της δημοσιότητας του ισολογισμού και των λογαριασμών χρήσεως όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, περίπτωση ζ΄».

3. Οι κρίσιμες διατάξεις της τέταρτης οδηγίας

10. Το άρθρο 2 της τέταρτης οδηγίας προβλέπει μεταξύ άλλων τα εξής:

«1. Οι ετήσιοι λογαριασμοί περιλαμβάνουν: Τον Ισολογισμό, τα Αποτελέσματα Χρήσεως και το Προσάρτημα. Τα έγγραφα αυτά αποτελούν ενιαίο σύνολο.

2. Οι ετήσιοι λογαριασμοί πρέπει να καταρτίζονται με σαφήνεια και ανταποκρίνονται στην παρούσα οδηγία .

3. Οι ετήσιοι λογαριασμοί πρέπει να δίδουν την πραγματική εικόνα του ενεργητικού και παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των αποτελεσμάτων χρήσεως της εταιρίας.

4. Όπου η εφαρμογή των διατάξεων της οδηγίας δεν αρκεί για την διαμόρφωση της πραγματικής εικόνας σύμφωνα με την έννοια της παραγράφου 3, πρέπει να παρέχονται πρόσθετες πληροφορίες.

5. Όπου σε εξαιρετικές περιπτώσεις η εφαρμογή μιας διατάξεως της οδηγίας έρχεται σε σύγκρουση με την υποχρέωση της παραγράφου 3, επιβάλλεται η παρέκκλιση από τη διάταξη αυτή προκειμένου να αποδοθεί η πραγματική εικόνα κατά την έννοια της παραγράφου 3 […]».

11. Το άρθρο 47, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της τέταρτης οδηγίας προβλέπει τα εξής:

«Οι ετήσιοι λογαριασμοί νόμιμα εγκεκριμένοι, η ετήσια έκθεση διαχειρίσεως και το πιστοποιητικό ελέγχου των λογιστικών καταστάσεων, δημοσιεύονται όπως προβλέπεται στην εθνική νομοθεσία κάθε κράτους μέλους, σύμφωνα με το άρθρο 3 της οδηγίας 68/151/ΕΟΚ.»

12. Το άρθρο 47, παράγραφος 1α, της τέταρτης οδηγίας ( ) προβλέπει μεταξύ άλλων:

«Το κράτος μέλος της [οικείας εταιρίας] μπορεί να απαλλάξει από την υποχρέωση δημοσίευσης των λογαριασμών της σύμφωνα με το άρθρο 3 της οδηγίας 68/151/ΕΟΚ, υπό τον όρο ότι οι λογαριασμοί αυτοί θα είναι στη διάθεση του κοινού στην έδρα της εταιρείας, εφόσον …

Πρέπει να υπάρχει δυνατότητα λήψης αντιγράφου των λογαριασμών αυτών μετά από απλή αίτηση. Η τιμή αυτού του αντιγράφου δεν υπερβαίνει το διοικητικό του κόστος. Για την περίπτωση μη τήρησης της υποχρέωσης δημοσιότητας που επιβάλλεται σύμφωνα με την παρούσα παράγραφο, πρέπει να προβλέπονται οι ενδεδειγμένες κυρώσεις.»

13. Σύμφωνα με το άρθρο 51, παράγραφος 1, της τέταρτης οδηγίας, οι ετήσιοι λογαριασμοί των εταιριών πρέπει να ελέγχονται από πρόσωπα τα οποία έχουν, δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, το δικαίωμα τούτο.

4. Οι διατάξεις της έβδομης οδηγίας

14. Το άρθρο 16 της έβδομης οδηγίας περιέχει διατάξεις για τους ενοποιημένους λογαριασμούς ομίλων επιχειρήσεων οι οποίες δεν διαφέρουν ουσιαστικά από τις διατάξεις του άρθρου 2 της τέταρτης οδηγίας· μεταξύ άλλων οι ενοποιημένοι λογαριασμοί πρέπει να παρέχουν πραγματική εικόνα του ενεργητικού, του παθητικού, της οικονομικής θέσεως, καθώς και των αποτελεσμάτων του ομίλου των επιχειρήσεων που περιλαμβάνει η ενοποίηση. Το άρθρο 37 της έβδομης οδηγίας είναι αντίστοιχο προς το άρθρο 51 της τέταρτης οδηγίας και προβλέπει την υποχρέωση ελέγχου των ενοποιημένων λογαριασμών. Το άρθρο 38, παράγραφος 1, της έβδομης οδηγίας παραπέμπει επίσης, όσον αφορά τη δημοσίευση των ενοποιημένων λογαριασμών, στο άρθρο 3 της πρώτης οδηγίας, όπως ακριβώς και η τέταρτη οδηγία (άρθρο 47, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο) σε σχέση με τους ετήσιους λογαριασμούς. Επίσης, το άρθρο 38, παράγραφος 6, της έβδομης οδηγίας υποχρεώνει τα κράτη μέλη να προβλέψουν τις κατάλληλες κυρώσεις για την περίπτωση της παραβάσεως της υποχρεώσεως δημοσιότητας.

Η εθνική νομοθεσία

15. Οι κρίσιμες εν προκειμένω διατάξεις του ιταλικού δικαίου τροποποιήθηκαν σε σημαντικό βαθμό με το υπ’ αριθ. 61 Decreto legislativo ( ) του Προέδρου της Δημοκρατίας της 11ης Απριλίου 2002, που άρχισε να ισχύει από 16 Απριλίου 2002 (στο εξής: Decreto legislativo 61/02) ( ). Στη συνέχεια, θα εκτεθεί για τον λόγο αυτόν αρχικά η προϊσχύσασα νομοθεσία και, στη συνέχεια, η νέα, νυν ισχύουσα νομοθεσία.

1. Προϊσχύσασα νομοθεσία

16. Σύμφωνα με την προϊσχύσασα νομοθεσία η ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων αποτελούσε στην Ιταλία ποινικό αδίκημα βάσει του άρθρου 2621 του Codice Civile ( ) (στο εξής: παλαιό άρθρο 2621 του Codice Civile). Η διάταξη αυτή είχε ως εξής:

«Με στερητική της ελευθερίας ποινής από ένα έως πέντε έτη και με χρηματική ποινή δύο έως είκοσι εκατομμυρίων λιρών, εφόσον η πράξη δεν τιμωρείται βαρύτερα με άλλη διάταξη, τιμωρούνται:

1. οι ιδρυτές, τα ιδρυτικά μέλη, οι διοικητές, οι γενικές διευθυντές, τα μέλη του εποπτικού συμβουλίου και οι εκκαθαριστές οι οποίοι στις εκθέσεις, στους ετήσιους λογαριασμούς ή στις λοιπές ανακοινώσεις της εταιρίας διαδίδουν ψευδή γεγονότα σχετικά με την κατάσταση ή με τα περιουσιακά δεδομένα της εταιρίας με σκοπό να παραπλανήσουν ή οι οποίοι αποκρύπτουν εν όλω ή εν μέρει γεγονότα που σχετίζονται με τα ανωτέρω·[…]».

17. Οι πράξεις που περιγράφονταν στο παλαιό άρθρο 2621 του Codice Civile αποτελούσαν αυτεπαγγέλτως διωκόμενο έγκλημα (delitto), για το οποίο ίσχυε δεκαετής προθεσμία παραγραφής. Σε περίπτωση διακοπής ο χρόνος παραγραφής μπορούσε να παραταθεί για πέντε ακόμη έτη ( ).

18. Σύμφωνα με τη νομολογία των ιταλικών δικαστηρίων, σκοπός του άρθρου 2621 του Codice Civile ήταν όχι μόνον η προστασία των συγκεκριμένων συμφερόντων των εταίρων και των πιστωτών, αλλά και η προστασία του γενικού συμφέροντος σχετικά με τη ρύθμιση του τρόπου λειτουργίας των εμπορικών εταιριών. Ο προστατευτικός σκοπός της διατάξεως εκτεινόταν σε κάθε δραστηριότητα που αποσκοπούσε στην μεταβολή της αντικειμενικής καταστάσεως μιας εταιρίας ( ).

19. Σύμφωνα με την προϊσχύσασα νομοθεσία αποτελούσε επιβαρυντική περίσταση η πρόκληση σημαντικής ζημίας στην επιχείρηση λόγω της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων κατά την έννοια του παλαιού άρθρου 2621· στην περίπτωση αυτή το ύψος της ποινής αυξανόταν βάσει του άρθρου 2640 του Codice Civile (στο εξής: παλαιό άρθρο 2640 του Codice Civile) μέχρι του ημίσεος.

2. Η νυν ισχύουσα νομοθεσία

20. Με το νομοθετικό διάταγμα 61/02 αντικαταστάθηκε, μεταξύ άλλων, το παλαιό άρθρο 2621 του Codice Civile με τις ακόλουθες δύο διατάξεις:

«Άρθρο 2621 (Παροχή ψευδών στοιχείων περί της εταιρίας)

Εφόσον το άρθρο 2622 δεν ορίζει άλλως, τιμωρούνται με στερητική της ελευθερίας ποινή μέχρι ένα έτος και έξι μήνες οι διοικητές, οι γενικοί διευθυντές, τα μέλη του εποπτικού συμβουλίου και οι εκκαθαριστές οι οποίοι, με σκοπό να παραπλανήσουν τους εταίρους ή το κοινό και να αποκομίσουν οι ίδιοι ή άλλοι παράνομο περιουσιακό όφελος, διαδίδουν μέσω των ετήσιων λογαριασμών, των εκθέσεων ή των λοιπών νομοθετικώς προβλεπομένων ανακοινώσεων της εταιρίας που απευθύνονται προς τους εταίρους ή προς το κοινό ψευδή γεγονότα, έστω και αν αυτά αποτελούν αντικείμενο εκτιμήσεων, ή παραλείπουν να παράσχουν πληροφορίες, των οποίων η ανακοίνωση επιβάλλεται εκ του νόμου, σχετικά με την οικονομική κατάσταση, την οικονομική θέση και το ενεργητικό και παθητικό της εταιρίας ή του ομίλου επιχειρήσεων, στην οποία ανήκει η εταιρία αυτή, κατά τρόπο πρόσφορο να δημιουργήσει στους αποδέκτες των πληροφοριών αυτών ψευδείς παραστάσεις σχετικά με την ανωτέρω κατάσταση.

Το αξιόποινο καλύπτει και την περίπτωση που οι πληροφορίες αφορούν περιουσιακά αντικείμενα τα οποία κατέχει ή διοικεί η εταιρία για λογαριασμό τρίτων.

Το αξιόποινο αίρεται στην περίπτωση που τα ψευδή στοιχεία ή η παράλειψη ανακοινώσεως στοιχείων δεν παραποιούν σε σημαντικό βαθμό την εικόνα της περιουσιακής καταστάσεως, της οικονομικής θέσεως, του ενεργητικού και του παθητικού της εταιρίας ή του ομίλου επιχειρήσεων, στην οποία ανήκει η εταιρία αυτή.

Σε κάθε περίπτωση το αξιόποινο αίρεται, όταν τα ψευδή στοιχεία ή η παράλειψη ανακοινώσεως στοιχείων δεν μεταβάλλει σε ποσοστό άνω του 5 % τα προ φόρου οικονομικά αποτελέσματα της οικονομικής χρήσεως ή άνω του 1 % το ύψος της καθαρής περιουσίας.

Εν πάση περιπτώσει, η πράξη μένει ατιμώρητη, εφόσον αποτελεί προϊόν εκτιμήσεων οι οποίες, κατ’ ιδίαν θεωρούμενες, δεν αποκλίνουν άνω του 10 % από την ορθή εκτίμηση.

Άρθρο 2622 (Ψευδή στοιχεία περί της εταιρίας επί ζημία των εταίρων και των πιστωτών)

Διοικητές, γενικοί διευθυντές, μέλη του εποπτικού συμβουλίου και εκκαθαριστές, οι οποίοι με σκοπό να εξαπατήσουν τους εταίρους ή το κοινό και να αποκομίσουν οι ίδιοι ή άλλοι παράνομο περιουσιακό όφελος διαδίδουν μέσω των ετήσιων λογαριασμών, των εκθέσεων ή των λοιπών νομοθετικώς προβλεπόμενων ανακοινώσεων της εταιρίας που απευθύνονται προς τους εταίρους ή προς το κοινό, ψευδή γεγονότα, έστω και αν αυτά αποτελούν προϊόν εκτιμήσεων, ή παραλείπουν να ανακοινώσουν πληροφορίες, των οποίων η ανακοίνωση επιβάλλεται εκ του νόμου, σχετικά με την περιουσιακή κατάσταση, την οικονομική θέση, το ενεργητικό και το παθητικό της εταιρίας ή του ομίλου εταιριών, στην οποία η εταιρία αυτή ανήκει, κατά τρόπο πρόσφορο να δημιουργήσει στους αποδέκτες των πληροφοριών αυτών εσφαλμένες εντυπώσεις σχετικά με την εν λόγω κατάσταση, και με τον τρόπο αυτόν προκαλούν περιουσιακή ζημία στους εταίρους ή στους πιστωτές, τιμωρούνται, κατόπιν εγκλήσεως του παθόντος, με στερητική της ελευθερίας ποινή από έξι μήνες έως τρία έτη.

Επίσης, κατόπιν υποβολής εγκλήσεως, ασκείται ποινική δίωξη στην περίπτωση που η πράξη πληροί το πραγματικό ενός άλλου, έστω και αυστηρότερου ποινικού κανόνα δικαίου, επί ζημία της περιουσίας άλλων προσώπων πέραν των εταίρων και των πιστωτών, εκτός και αν η πράξη αυτή ζημιώνει το κράτος, άλλους δημόσιους οργανισμούς ή τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες.

Στην περίπτωση εταιριών, για τις οποίες ισχύουν οι διατάξεις του τμήματος IV, τίτλος III, κεφάλαιο II του Decreto legislativo 58 της 24ης Φεβρουαρίου 1998, προβλέπεται ποινή φυλακίσεως από ένα έως τέσσερα έτη για τις πράξεις που περιγράφει η παράγραφος 1, το δε έγκλημα διώκεται αυτεπαγγέλτως.

Το αξιόποινο των πράξεων που περιγράφονται στις παραγράφους 1 και 3 καλύπτει επίσης την περίπτωση κατά την οποία οι πληροφορίες αφορούν περιουσιακά στοιχεία τα οποία η εταιρία κατέχει ή διοικεί για λογαριασμό τρίτων.

Το αξιόποινο των πράξεων που περιγράφονται στις παραγράφους 1 και 3 αίρεται, στην περίπτωση που τα ψευδή στοιχεία ή η παράλειψη ανακοινώσεως των στοιχείων αυτών δεν αλλοιώνουν σημαντικά την εικόνα της περιουσιακής καταστάσεως, της οικονομικής θέσεως, του ενεργητικού και του παθητικού της εταιρίας ή του ομίλου επιχειρήσεων στην οποία η εταιρία αυτή ανήκει. Το αξιόποινο αίρεται σε κάθε περίπτωση, εφόσον τα ψευδή στοιχεία ή η παράλειψη ανακοινώσεως στοιχείων έχουν ως αποτέλεσμα μεταβολή των οικονομικών αποτελεσμάτων του οικονομικού έτους, πριν από τη φορολόγηση, που δεν υπερβαίνει το 5 % ή μεταβολή της καθαρής περιουσίας που δεν υπερβαίνει το 1 %.

Σε κάθε περίπτωση η πράξη δεν τιμωρείται, εφόσον αποτελεί το προϊόν εκτιμήσεων οι οποίες, κατ’ ιδίαν θεωρούμενες, δεν αποκλίνουν πέραν του 10 % της ορθής εκτιμήσεως.»

21. Το νυν ισχύον άρθρο 2621 μπορεί να θεωρηθεί ως επικουρικώς εφαρμοζόμενη διάταξη σε σχέση με το νυν ισχύον άρθρο 2622 του Codice Civile ( ). Λόγω του μικρότερου ύψους της ποινής σε σχέση με την προϊσχύσασα νομοθεσία, το προβλεπόμενο στο νυν ισχύον άρθρο 2621 έγκλημα αποτελεί πλέον πταίσμα (contravvenzione), ο δε αντίστοιχα μικρότερος χρόνος παραγραφής γι’ αυτήν την αξιόποινη πράξη είναι πλέον τρία έτη· σε περίπτωση διακοπής αυτού του χρόνου παραγραφής η αξιόποινη πράξη παραγράφεται το αργότερο μετά από συνολικώς τέσσερα έτη και έξι μήνες.

22. Όσον αφορά τη νεοεισαχθείσα με το ισχύον άρθρο 2622, παράγραφος 1, του Codice Civile προϋπόθεση της ασκήσεως εγκλήσεως, το άρθρο 5 του Decreto legislativo 61/02 προβλέπει μία μεταβατική ρύθμιση. Σύμφωνα με τη ρύθμιση αυτή, η προθεσμία για την υποβολή εγκλήσεως για αξιόποινες πράξεις που διεπράχθησαν πριν από την έναρξη της ισχύος του Decreto legislativo 61/02 αρχίζει από της ενάρξεως ισχύος του.

23. Το άρθρο 2630 του Codice Civile, όπως τροποποιήθηκε με το Decreto legislativo 61/02 (στο εξής: ισχύον άρθρο 2630 του Codice Civile) προβλέπει την επιβολή χρηματικού προστίμου ύψους από 206 ευρώ έως 2 065 ευρώ για την μη εμπρόθεσμη υποβολή ανακοινώσεων εταιρικών στοιχείων που προβλέπει ο νόμος. Το χρηματικό πρόστιμο αυξάνεται κατά 1/3 στην περίπτωση που δεν υποβάλλονται οι ισολογισμοί.

24. Επιπλέον, πρέπει να ληφθεί υπόψη και η νέα διάταξη περί επιβολής προστίμου σε εταιρίες, η οποία επίσης εισήχθη με το Decreto legislativo 61/02. Εντούτοις, η διάταξη αυτή δεν περιελήφθη στον Codice Civile, αλλά προσετέθη ως άρθρο 25ter στο Decreto legislativo 231 της 8ης Ιουνίου 2001 ( ) (στο εξής: Decreto legislativo 231/01) και ρυθμίζει τη «διοικητική ευθύνη των εταιριών» ( ) ως εξής:

«1. Για τις αξιόποινες πράξεις που προβλέπει ο Codice Civile σε σχέση με τις εταιρίες, στην περίπτωση που αυτές οι αξιόποινες πράξεις διεπράχθησαν προς όφελος της εταιρίας από διοικητές, γενικούς διευθυντές ή εκκαθαριστές ή από πρόσωπα τελούντα υπό την εποπτεία τους, εφόσον η πράξη δεν θα είχε διαπραχθεί αν τα πρόσωπα αυτά είχαν εποπτεύσει κατά τρόπο σύμφωνο με τις απορρέουσες από τη θέση τους υποχρεώσεις, επιβάλλονται τα ακόλουθα πρόστιμα:

α) για το πταίσμα της ανακοινώσεως ψευδών στοιχείων σχετικά με την εταιρία το άρθρο 2621 του Codice Civile προβλέπει πρόστιμο ύψους εκατό έως εκατόν πενήντα μονάδων,

β) για το πλημμέλημα της ανακοινώσεως ψευδών στοιχείων σχετικά με την εταιρία επί ζημία των εταίρων ή των πιστωτών το άρθρο 2622, παράγραφος 1, του Codice Civile προβλέπει πρόστιμο ύψους εκατόν πενήντα έως τριακοσίων μονάδων,

γ) για το πλημμέλημα της ανακοινώσεως ψευδών στοιχείων σχετικά με την εταιρία επί ζημία των εταίρων ή των πιστωτών το άρθρο 2622, παράγραφος 3, του Codice Civile προβλέπει χρηματική ποινή ύψους διακοσίων έως τετρακοσίων μονάδων·

[…]

3. Σε περίπτωση που ο οργανισμός αποκομίσει, συνεπεία της διαπράξεως των αξιόποινων πράξεων που προβλέπει η παράγραφος 1, σημαντικό περιουσιακό όφελος, το πρόστιμο αυξάνεται κατά ένα τρίτον.»

3. Γενικές ποινικές διατάξεις

25. Η αρχή ότι δεν επιβάλλεται ποινή άνευ νόμου κατοχυρώνεται στο άρθρο 25, παράγραφος 2, του ιταλικού συντάγματος και στο άρθρο 2, παράγραφος 1, του Codice Penale ( ).

26. Στην περίπτωση που ο εφαρμοστέος κατά την τέλεση της πράξεως ποινικός νόμος διαφέρει από μεταγενέστερο ποινικό νόμο, το άρθρο 2, παράγραφος 3, του Codice Penale προβλέπει ότι εφαρμόζεται πάντοτε ο νόμος που περιέχει τις ευμενέστερες για τον κατηγορούμενο διατάξεις, εκτός και αν έχει ήδη εκδοθεί τελεσίδικη απόφαση.

27. Όσον αφορά τις διατάξεις περί παραγραφής για την άσκηση ποινικής διώξεως, το ιταλικό δίκαιο προβλέπει μεταξύ άλλων τα εξής: δυνάμει του άρθρου 157 του Codice Penale η αξιόποινη πράξη παραγράφεται, μεταξύ άλλων, μετά:

– δέκα έτη, αν πρόκειται για πλημμέλημα για το οποίο ο νόμος προβλέπει στερητική της ελευθερίας ποινή όχι μικρότερη των πέντε ετών [delitto],

– πέντε έτη, αν πρόκειται για πλημμέλημα για το οποίο ο νόμος προβλέπει στερητική της ελευθερίας ποινή μικρότερη των πέντε ετών ή την επιβολή χρηματικής ποινής [delitto],

– τρία έτη, αν πρόκειται για πλημμέλημα για το οποίο ο νόμος προβλέπει στερητική της ελευθερίας ποινή [contravvenzione].

Το άρθρο 160, παράγραφος 3, του Codice Penale προβλέπει ότι ο χρόνος παραγραφής, σε περίπτωση διακοπής της, άρχεται εκ νέου από της ημερομηνίας της διακοπής. Εάν υπάρχουν πλείονες πράξεις που επιφέρουν διακοπή του χρόνου παραγραφής, στην περίπτωση αυτή ο χρόνος παραγραφής άρχεται από της τελευταίας των πράξεων αυτών· εντούτοις, εν ουδεμία περιπτώσει επιτρέπεται να παρατείνονται πέραν του ημίσεος οι χρόνοι παραγραφής που ορίζει το άρθρο 157.

III – Πραγματικά περιστατικά, οι κύριες δίκες και τα προδικαστικά ερωτήματα

Γενική επισκόπηση

28. Στους κατηγορουμένους των τριών κυρίων δικών προσάπτεται η κατηγορία της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων, όλες δε οι πράξεις διαπράχθηκαν και οι συναφείς ποινικές διαδικασίες κινήθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος του Decreto legislativo 61/02, ήτοι καθ’ ον χρόνον εξακολουθούσε να ισχύει στην Ιταλία το παλαιό άρθρο 2621 του Codice Civile.

29. Και στις τρεις περιπτώσεις το Decreto legislativo 61/02 ετέθη σε ισχύ μεσούσης της ποινικής διαδικασίας. Ως εκ τούτου, οι κατηγορούμενοι επικαλούνται πλέον τα νέα άρθρα 2621 και 2622 του Codice Civile, πράγμα το οποίο θα είχε ως συνέπεια την απαλλαγή τους, σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτουν τα αιτούντα δικαστήρια.

30. Τα αιτούντα δικαστήρια τονίζουν ουσιαστικά τα ακόλουθα σημεία της νέας νομοθεσίας:

31. Τόσο με το νέο άρθρο 2621 όσο και με το νέο άρθρο 2622 του Codice Civile μειώνεται σημαντικά το ύψος της ποινής για την ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων σε σχέση με την προϊσχύσασα νομοθεσία. Π.χ., το νέο άρθρο 2621 του Codice Civile, σημειώνει το Tribunale di Milano στην υπόθεση C-403/02, «τιμωρεί αξιόποινες πράξεις με γελοίες ποινές από απόψεως ύψους», οι δε απειλούμενες ποινές «περιλαμβάνουν σχεδόν πάντοτε στέρηση της ελευθερίας μικρότερη των δύο ετών ούτως ώστε να είναι δυνατή η υφ’ όρον αναστολή της».

32. Από τη σύγκριση μεταξύ των νέων άρθρων 2621 και 2622 του Codice Civile προκύπτει ότι η νέα νομοθετική ρύθμιση διαφοροποιεί τις έννομες συνέπειες ανάλογα με το αν η ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων ζημίωσε ή όχι τους εταίρους ή τους πιστωτές. Μόνον εφόσον επήλθε μία τέτοιου είδους ζημία, εξακολουθεί η πράξη να θεωρείται ως πλημμέλημα (νέο άρθρο 2622 του Codice Civile), ειδάλλως θεωρείται απλώς ως πταίσμα (νέο άρθρο 2621 του Codice Civile).

33. Ο χαρακτηρισμός μίας πράξεως ως πλημμέλημα [delitto] ή πταίσμα [contravvenzione] έχει σημασία όχι μόνο λόγω του διαφορετικού ύψους της ποινής, αλλά και διότι έχει σημαντικές πρακτικές συνέπειες. Έτσι, εγκλήματα των οποίων η υπόσταση εξαρτάται από την υπόσταση άλλου εγκλήματος, όπως είναι η νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή η αποδοχή προϊόντων εγκλήματος, προϋποθέτουν πλημμέλημα ως κύριο έγκλημα, ενώ δεν στοιχειοθετούνται όταν συναρτώνται με πταίσματα όπως αυτά που προβλέπει το νέο άρθρο 2621 του Codice Civile.

34. Κατά τα λοιπά, το νέο πραγματικό των δύο αξιόποινων πράξεων, πέραν του σκοπού της παραπλανήσεως, προϋποθέτει ως πρόσθετο στοιχείο της υποκειμενικής υποστάσεως του εγκλήματος την ύπαρξη προθέσεως αποκομίσεως περιουσιακού οφέλους.

35. Σύμφωνα τόσο με το νέο άρθρο 2621 όσο και με το νέο άρθρο 2622 του Codice Civile, το αξιόποινο αίρεται στην περίπτωση που η πράξη δεν αλλοίωσε σε σημαντικό βαθμό την εικόνα των κερδών και των ζημιών καθώς και την περιουσιακή κατάσταση της εταιρίας ή του ομίλου επιχειρήσεων. Τούτο απορρέει από τα όρια ανοχής που προβλέπουν τόσο οι παράγραφοι 3 και 4 του νέου άρθρου 2621 όσο και οι παράγραφοι 5 και 6 του νέου άρθρου 2622 του Codice Civile.

36. Ο χρόνος παραγραφής για την άσκηση ποινικής διώξεως είναι κατά το νέο άρθρο 2621 σημαντικά συντομότερος από αυτόν που προέβλεπε η προϊσχύσασα νομοθεσία. Δεδομένου ότι αυτός ο χρόνος παραγραφής άρχεται ήδη από της τελέσεως της πράξεως, οι –συχνά δαπανηρές και μακροχρόνιες– έρευνες και η δικαστική διαδικασία, η οποία κατά κανόνα περιλαμβάνει τρεις βαθμούς δικαιοδοσίας, δεν μπορούν κατά κανόνα να ολοκληρωθούν πριν από τη συμπλήρωση του χρόνου παραγραφής.

37. Κατά το νέο άρθρο 2622 του Codice Civile, η ποινική δίωξη προϋποθέτει την υποβολή εγκλήσεως από τον παθόντα εκτός αν πρόκειται για εισηγμένη στο χρηματιστήριο επιχείρηση ή αν η πράξη ζημίωσε το δημόσιο, άλλους δημόσιους οργανισμούς ή τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες ( ).

38. Οι αρμόδιες στο πλαίσιο των κύριων δικών εισαγγελίες θεωρούν ότι η επί του παρόντος ισχύουσα νομοθεσία είναι, λόγω των ανωτέρω περιγραφεισών ιδιαιτεροτήτων της, αντισυνταγματική και αντίθετη προς το κοινοτικό δίκαιο.

Υπόθεση C-387/02, Silvio Berlusconi

39. Στον κατηγορούμενο Silvio Berlusconi προσάπτεται η κατηγορία ότι κατά το χρονικό διάστημα από το 1986 έως το 1989 ως πρόεδρος και κύριος μέτοχος της Fininvest SpA και άλλων επιχειρήσεων του ίδιου ομίλου προέβη στη δημοσίευση ψευδών εταιρικών στοιχείων. Σύμφωνα με το κατηγορητήριο, οι πράξεις που στοιχειοθετούν την ανωτέρω αξιόποινη πράξη αποσκοπούσαν στην απόκρυψη ορισμένων χρηματοοικονομικών συναλλαγών και στη δημιουργία αποθεμάτων ( ) πέραν των όσων αναγράφονταν στα λογιστικά βιβλία της επιχειρήσεως, τα οποία στη συνέχεια θα χρησιμοποιούνταν για μυστικούς και παράνομους σκοπούς. Η ποινική δίωξη κατά των πράξεων ασκήθηκε βάσει του παλαιού άρθρου 2621 του Codice Civile ( ).

40. Μετά την έναρξη ισχύος του Decreto legislativo 61/02 τυγχάνει πλέον εφαρμογής μόνον το νέο άρθρο 2621 του Codice Civile. Ωστόσο, στην περίπτωση αυτή η αξιόποινη πράξη έχει ήδη υποκύψει σε παραγραφή. Η παραγραφή έχει μάλιστα επέλθει πολύ πριν από την άσκηση της ποινικής διώξεως. Δεν μπορεί να εξεταστεί το ενδεχόμενο εφαρμογής του νέου άρθρου 2622 του Codice Civile, δεδομένου ότι δεν έχει υποβληθεί νομίμως έγκληση ούτε οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις ήσαν εισηγμένες στο χρηματιστήριο κατά τον χρόνο τελέσεως της πράξης και, ως εκ τούτου, αποκλείεται επίσης η αυτεπάγγελτη άσκηση ποινικής διώξεως.

41. Με διάταξη της 26ης Οκτωβρίου 2002, το Tribunale di Milano, ενώπιον του πρώτου ποινικού τμήματος του οποίου εκκρεμεί ποινική δίκη κατά των S. Berlusconi και ορισμένων άλλων προσώπων, ανέστειλε τη διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων τρία ερωτήματα για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως, τα οποία μπορούν να συνοψιστούν ως εξής ( ):

1) Μπορεί να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 6 της οδηγίας 68/151/ΕΟΚ, περί συντονισμού των εγγυήσεων που απαιτούνται στα κράτη μέλη εκ μέρους των εταιρειών, κατά την έννοια του άρθρου 58, δεύτερη παράγραφος, της Συνθήκης, για την προστασία των συμφερόντων των εταίρων και των τρίτων με σκοπό να καταστούν οι εγγυήσεις αυτές ισοδύναμες , αφορά όχι μόνον την περίπτωση παραλείψεως της δημοσιεύσεως του ισολογισμού και των αποτελεσμάτων χρήσεως, αλλά και την περίπτωση της δημοσιεύσεως των πράξεων αυτών με περιεχόμενο που δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια, δεδομένου ότι είναι προφανές ότι, στην περίπτωση αυτή, βλάπτονται ακόμη περισσότερο τα συμφέροντα των εταίρων και των τρίτων; Μπορεί συναφώς να γίνει επίσης δεκτό ότι η εν λόγω οδηγία αποσκοπεί στη δημιουργία ενός κατώτατου επιπέδου κοινοτικής προστασίας και ότι αναθέτει στα κράτη μέλη την εξεύρεση και εφαρμογή μέτρων προστασίας για την περίπτωση υποβολής ισολογισμών ή ανακοινώσεων σχετικών με εταιρίες που περιέχουν ψευδή στοιχεία;

2) Αφορούν τα κριτήρια της αποτελεσματικότητας, αναλογικότητας και αποτρεπτικότητας, στα οποία πρέπει να ανταποκρίνονται, για να είναι «κατάλληλες», υπό την έννοια της οδηγίας 68/151 του Συμβουλίου, οι κυρώσεις που οφείλουν να προβλέψουν τα κράτη μέλη κατά την οδηγία αυτή, τη φύση ή το είδος της κυρώσεως εν απολύτω ή τη συγκεκριμένη εφαρμογή της λαμβανομένων υπόψη των διαρθρωτικών χαρακτηριστικών της έννομης τάξης εντός της οποίας προβλέπεται η κύρωση αυτή;

3) Πρέπει οι αρχές οι οποίες περιέχονται στις οδηγίες 78/660, 83/349, και 90/605 και από τις οποίες πρέπει να διαπνέονται οι εθνικές διατάξεις που καθορίζουν τα κριτήρια καταρτίσεως και το περιεχόμενο των ετήσιων λογαριασμών και εκθέσεων διαχειρίσεως, όσον αφορά ιδίως τις κεφαλαιουχικές εταιρίες, να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι απαγορεύουν τον εκ μέρους των κρατών μελών καθορισμό ορίων, των οποίων η μη υπέρβαση έχει ως αποτέλεσμα να μην επιβάλλεται καμία ποινή για τη μη πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας στους ετήσιους λογαριασμούς και στις εκθέσεις περί διαχειρίσεως των ανώνυμων εταιριών, των ετερόρρυθμων εταιριών κατά μετοχές και των εταιριών περιορισμένης ευθύνης;

Υπόθεση C-391/02, Sergio Adelchi

42. Ο κατηγορούμενος Sergio Adelchi καταδικάστηκε στις 9 Ιανουαρίου 2001 πρωτοδίκως από το Tribunale di Lecce, βάσει του παλαιού άρθρου 2621 του Codice Civile, για την ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων κατά τα έτη 1992 και 1993 που αφορούσαν τις εταιρίες La Nuova Adelchi Srl και Calzaturificio Adelchi Srl. Ο S. Adelchi ήταν ο μόνος διαχειριστής των εταιριών αυτών. Οι ισολογισμοί των εταιριών αυτών ήσαν, όπως προκύπτει από αδιαμφισβήτητα στοιχεία, ψευδείς διότι συνετάχθησαν ψευδείς λογαριασμοί και δηλώθηκαν εικονικές εισαγωγές και εξαγωγές που πραγματοποιήθηκαν μέσω των τελωνείων της Κοινότητας· οι πράξεις αυτές αλλοίωσαν το ύψος των δαπανών και του κύκλου εργασιών αυτών των δύο εταιριών.

43. Κατά της αποφάσεως του πρωτοβάθμιου ποινικού δικαστηρίου ο κατηγορούμενος S. Adelchi άσκησε έφεση ενώπιον του Corte di Appello di Lecce. Μετά την έναρξη ισχύος του Decreto legislativo 61/02 εφαρμόζεται πλέον σε κάθε περίπτωση το νέο άρθρο 2621 του Codice Civile. Συναφώς, ο κατηγορούμενος S. Adelchi επικαλείται την παραγραφή του αδικήματος και υποστηρίζει επίσης ότι η περιουσιακή κατάσταση, η οικονομική θέση, το ενεργητικό και το παθητικό των εταιριών των οποίων είναι διαχειριστής δεν αλλοιώθηκαν σε σημαντικό βαθμό ( ). Επίσης, ο κατηγορούμενος υποστηρίζει ότι δεν τίθεται ζήτημα εφαρμογής του νέου άρθρου 2622 του Codice Civile εκ του λόγου ότι δεν υποβλήθηκε νομίμως έγκληση και οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις δεν είναι εισηγμένες στο χρηματιστήριο και, ως εκ τούτου, αποκλείεται επίσης η αυτεπάγγελτη άσκηση ποινικής διώξεως.

44. Με διάταξη της 7ης Οκτωβρίου 2002, το ποινικό τμήμα του Corte di Appello di Lecce, ανέστειλε τη διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων τα ακόλουθα ερωτήματα για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως:

1) Όσoν αφoρά την υπoχρέωση των κρατών μελών να πρoβλέψoυν “κατάλληλες κυρώσεις” για τις παραβάσεις πoυ πρoβλέπoυν η [oδηγία 68/151 και η οδηγία 78/660], πρέπει oι oδηγίες αυτές, και ειδικότερα τo άρθρo 44, παράγραφoς 2, στoιχείo ζ΄, της Συνθήκης […], το άρθρo 2, παράγραφoς 1, στoιχείo στ΄, και τo άρθρo 6 της oδηγίας 68/151, καθώς και τo άρθρo 2, παράγραφoι 2, 3 και 4, της oδηγίας 78/660, όπως συμπληρώθηκε από τις oδηγίες 83/349 και 90/605, να ερμηνευθoύν […] υπό την έννoια ότι oι διατάξεις αυτές απαγoρεύoυν τη θέσπιση ή διατήρηση σε ισχύ νόμoυ κράτoυς μέλoυς o oπoίoς, τρoπoπoιώντας την ισχύoυσα ήδη ρύθμιση περί των κυρώσεων πoυ επιβάλλoνται για αξιόποινες πράξεις των εταιριών, πρoβλέπει, όσoν αφoρά τη μη τήρηση των υπoχρεώσεων πoυ επιβάλλoνται πρoς πρoστασία της αρχής περί δημoσιότητας και πιστής απεικoνίσεως της καταστάσεως των εταιριών, ένα σύστημα κυρώσεων πoυ δεν διαπνέεται πράγματι από κριτήρια απoτελεσματικότητας, αναλoγικότητας και απoτρεπτικότητας των κυρώσεων πoυ πρoβλέπoνται για τη διασφάλιση της πρoστασίας αυτής;

2) Πρέπει oι ανωτέρω oδηγίες, και ειδικότερα τα άρθρα 44, παράγραφoς 2, στoιχείo ζ΄, της Συνθήκης […], 2, παράγραφoς 1, στoιχείo στ΄, και 6 της oδηγίας 68/151, καθώς και τo άρθρo 2, παράγραφoι 2, 3 και 4, της oδηγίας 78/660, όπως συμπληρώθηκε από τις oδηγίες 83/349 και 90/605, να ερμηνευθoύν […] υπό την έννoια ότι oι διατάξεις αυτές απαγoρεύoυν τη θέσπιση ή διατήρηση σε ισχύ νόμoυ κράτoυς μέλoυς πoυ απoκλείει την επιβoλή πoινής για τη μη τήρηση των υπoχρεώσεων περί δημoσιότητας και πιστής απεικoνίσεως oρισμένων πράξεων των εταιριών (μεταξύ των oπoίων o ισoλoγισμός και o λoγαριασμός απoτελεσμάτων χρήσεως), εφόσoν η ψευδής ανακoίνωση της εταιρίας ή η παράλειψη ανακoινώσεως έχει ως απoτέλεσμα την αλλoίωση των oικoνoμικών απoτελεσμάτων χρήσεως ή την αλλoίωση της καθαρής περιoυσιακής καταστάσεως της εταιρίας σε πoσoστό πoυ δεν υπερβαίνει oρισμένo ανώτατo όριo;

3) Πρέπει oι ανωτέρω oδηγίες, και ειδικότερα τα άρθρα 44, παράγραφoς 3, στoιχείo ζ΄, της Συνθήκης […], 2, παράγραφoς 1, στoιχείo στ΄, και 6 της oδηγίας 68/151, καθώς και τo άρθρo 2, παράγραφoι 2, 3 και 4, της oδηγίας 78/660, όπως συμπληρώθηκε από τις oδηγίες 83/349 και 90/605, να ερμηνευθoύν […] υπό την έννoια ότι oι διατάξεις αυτές απαγoρεύoυν τη θέσπιση ή διατήρηση σε ισχύ νόμoυ κράτoυς μέλoυς πoυ απoκλείει την επιβoλή πoινής για τη μη τήρηση των υπoχρεώσεων των εταιριών περί δημoσιότητας και πιστής απεικoνίσεως της καταστάσεώς τoυς, εφόσoν παρέχoνται στoιχεία τα oπoία, έστω και αν απoβλέπoυν στην εξαπάτηση των εταίρων ή τoυ κoινoύ με σκoπό την απoκόμιση παράνoμoυ κέρδoυς, απoτελoύν συνέπεια εκτιμήσεων oι oπoίες, αν εξετασθoύν κατ’ ιδίαν, διαφέρoυν από τις oρθές εκτιμήσεις σε πoσoστό πoυ δεν υπερβαίνει oρισμένo ανώτατo όριo;

4) Πρέπει, ανεξάρτητα από κλιμακoύμενα ή ανώτατα όρια, oι ανωτέρω oδηγίες, και ειδικότερα τα άρθρα 44, παράγραφoς 2, στoιχείo ζ΄, της Συνθήκης […], 2, παράγραφoς 1, στoιχείo στ΄, και 6 της oδηγίας 68/151, καθώς και τo άρθρo 2, παράγραφoι 2, 3 και 4, της oδηγίας 78/660, όπως συμπληρώθηκε από τις oδηγίες 83/349 και 90/605, να ερμηνευθoύν […] υπό την έννoια ότι oι διατάξεις αυτές απαγoρεύoυν τη θέσπιση ή διατήρηση σε ισχύ νόμoυ κράτoυς μέλoυς πoυ απoκλείει την επιβoλή πoινής για τη μη τήρηση των υπoχρεώσεων των εταιριών περί δημoσιότητας και πιστής απεικoνίσεως της καταστάσεώς τoυς, εφόσoν τα ψευδή στoιχεία ή oι δόλιες παραλείψεις και, εν πάση περιπτώσει, oι ανακoινώσεις και oι πληρoφoρίες πoυ δεν απεικoνίζoυν πιστά τη χρηματooικoνoμική ή περιoυσιακή κατάσταση ή τα απoτελέσματα χρήσεως της εταιρίας δεν αλλoιώνoυν “αισθητά” τη χρηματooικoνoμική ή την περιoυσιακή κατάσταση τoυ oμίλoυ (έστω και αν η διασαφήνιση της έννoιας “αισθητή αλλoίωση” εναπόκειται στoν εθνικό νoμoθέτη);

5) Πρέπει oι ανωτέρω oδηγίες, και ειδικότερα τα άρθρα 44, παράγραφoς 2, στoιχείo ζ΄, της Συνθήκης […], 2, παράγραφoς 1, στoιχείo στ΄, και 6 της oδηγίας 68/151, καθώς και τo άρθρo 2, παράγραφoι 2, 3 και 4, της oδηγίας 78/660, όπως συμπληρώθηκε από τις oδηγίες 83/349 και 90/605, να ερμηνευθoύν υπό την έννoια ότι oι διατάξεις αυτές απαγoρεύoυν τη θέσπιση ή διατήρηση σε ισχύ νόμoυ κράτoυς μέλoυς πoυ, σε περίπτωση μη τηρήσεως των υπoχρεώσεων των εταιριών περί δημoσιότητας και πιστής απεικoνίσεως της καταστάσεώς τoυς, oι oπoίες επιβάλλoνται πρoς διασφάλιση της πρoστασίας των “συμφερόντων των εταίρων και των τρίτων”, πρoβλέπει ότι μόνoν oι εταίρoι και oι δανειστές έχoυν τo δικαίωμα να ζητήσoυν την επιβoλή της κυρώσεως, απoκλείoντας έτσι τη δυνατότητα γενικευμένης και oυσιαστικής πρoστασίας των τρίτων;

6) Πρέπει oι ανωτέρω oδηγίες, και ειδικότερα τα άρθρα 44, παράγραφoς 2, στoιχείo ζ΄, της Συνθήκης […], 2, παράγραφoς 1, στoιχείo στ΄, και 6 της oδηγίας 68/151, καθώς και τo άρθρo 2, παράγραφoι 2, 3 και 4, της oδηγίας 78/660, όπως συμπληρώθηκε από τις oδηγίες 83/349 και 90/605, να ερμηνευθoύν […] υπό την έννoια ότι oι διατάξεις αυτές απαγoρεύoυν τη θέσπιση ή διατήρηση σε ισχύ νόμoυ κράτoυς μέλoυς πoυ, σε περίπτωση μη τηρήσεως των υπoχρεώσεων των εταιριών περί δημoσιότητας και πιστής απεικoνίσεως της καταστάσεώς τoυς, oι oπoίες επιβάλλoνται πρoς διασφάλιση της πρoστασίας των “συμφερόντων των εταίρων και των τρίτων”, περιλαμβάνει ένα μηχανισμό διώξεως των παραβάσεων και ένα σύστημα επιβoλής πoινών πoυ πρoβαίνoυν σε πληθώρα διακρίσεων, πρoβλέπoντας την άσκηση διώξεως κατόπιν εγκλήσεως και την επιβoλή βαρύτερων και δραστικότερων πoινών μόνo στην περίπτωση παραβάσεων πoυ πρoξενoύν ζημία στoυς εταίρoυς ή στoυς δανειστές;

Υπόθεση C-403/02, Marcello Dell’Utri κ.λπ.

45. Οι Marcello Dell’Utri, Romano Luzi και Romano Comincioli κατηγορούνται μεταξύ άλλων για αλλοίωση των στοιχείων του ισολογισμού μέχρι το 1993 ( ). Κατά τον χρόνο τελέσεως των πράξεων αυτών τα παλαιά άρθρα 2621 και 2640 του Codice Civile προέβλεπαν την επιβολή ποινής. Από της ενάρξεως ισχύος του Decreto legislativo 61/02 οι πράξεις αυτές εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του νέου άρθρου 2622 του Codice Civile.

46. Με διάταξη της 29ης Οκτωβρίου 2002, το τέταρτο ποινικό τμήμα του Tribunale di Milano, ανέστειλε τη διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων τα ακόλουθα ερωτήματα για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως:

1) Έχει τo άρθρo 6 της oδηγίας 68/151/[…] την έννoια ότι υπoχρεώνει τα κράτη μέλη να θεσπίζoυν πρόσφoρες πoινές, όχι μόνo για την έλλειψη δημoσιότητας τoυ ισoλoγισμoύ και των λoγαριασμών χρήσεως των εμπoρικών εταιριών, αλλά και για την ψευδή τoυς κατάρτιση, καθώς και για την έκδoση ψευδών ανακoινώσεων της εταιρίας απευθυνoμένων στoυς εταίρoυς και στo κoινό ή την παρoχή oπoιασδήπoτε ψευδoύς πληρoφoρίας επί της oικoνoμικής, περιoυσιακής ή χρηματooικoνoμικής καταστάσεως, την oπoία υπoχρεoύται να παρέχει η εταιρία όσoν αφoρά την ίδια ή τoν όμιλo στoν oπoίo ανήκει.

2) Έχει –υπό τo πρίσμα και τoυ άρθρoυ 5 της Συνθήκης ΕΟΚ– o όρoς “καταλληλότητα” της κυρώσεως την έννoια ότι πρέπει να αξιoλoγείται συγκεκριμένα στo πεδίo της νoμoθετικής ρυθμίσεως (τόσo πoινικής όσo και δικoνoμικής) τoυ κράτoυς μέλoυς, ήτoι ως κυρώσεως “απoτελεσματικής, τελεσφόρας, πράγματι απoτρεπτικής”;

3) Πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές στην περίπτωση του συνδυασμού των διατάξεων των νέων άρθρων 2621 και 2622 του αστικού κώδικα, όπως τρoπoπoιήθηκαν με τo νομοθετικό διάταγμα [61/2002]; Μπoρεί, ειδικότερα, να θεωρηθεί ως “αρκούντως απoτρεπτική” ή ως “συγκεκριμένα πρόσφoρη” η διάταξη πoυ (στo πρoαναφερθέν άρθρo 2621 του αστικού κώδικα) πρoβλέπει –για εγκλήματα καταρτίσεως ψευδoύς ισoλoγισμoύ μη πρoξενoύντα περιoυσιακή ζημία ή πρoξενoύντα μεν ζημία, αλλά μη δυνάμενα, βάσει τoυ άρθρoυ 2622 του αστικού κώδικα, να διωχθoύν άνευ εγκλήσεως– πoινή πλημμελήματoς, φυλακίσεως ενός έτoυς και έξι μηνών; Είναι, τέλoς, πρόσφoρη η πρόβλεψη, για τα εγκλήματα τoυ πρώτoυ εδαφίoυ τoυ άρθρoυ 2622 του αστικού κώδικα (ήτoι διαπραττόμενα στo πλαίσιo εμπoρικών εταιριών μη εισηγμένων στo χρηματιστήριo), ότι διώκoνται μόνoν κατ’ έγκληση (των εταίρων ή πιστωτών), αν συνεκτιμηθεί υπό τo πρίσμα της συγκεκριμένης πρoστασίας τoυ συλλoγικoύ αγαθoύ της “διαφάνειας” της αγoράς των εταιριών, υπό τo πρίσμα της πιθανής επεκτάσεώς της σε κoινoτική διάσταση;

Διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

47. Με διάταξη της 20ής Ιανουαρίου 2003, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου αποφάσισε τη συνεκδίκαση των τριών υποθέσεων C-387/02, C-391/02 και C-403/02 προς διευκόλυνση της προφορικής και της γραπτής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής αποφάσεως.

48. Οι κατηγορούμενοι S. Berlusconi και M. Dell’Utri, η Procura Generale presso la Corte di Appello di Lecce ( ), η Ιταλική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή κατέθεσαν ενώπιον του Δικαστηρίου γραπτά υπομνήματα. Κατά τη συζήτηση της 13ης Ιουλίου 2004, οι εκπρόσωποι των κατηγορουμένων S. Berlusconi, S. Adelchi και M. Dell’Utri, η Procura della Repubblica presso il Tribunale ordinario di Milano ( ), η Procura Generale presso la Corte di Appello di Lecce, η Ιταλική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή προέβησαν σε ορισμένες προφορικές δηλώσεις ενώπιον του Δικαστηρίου.

IV – Νομική εκτίμηση

Το παραδεκτό των αιτήσεων για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως

49. Οι κατηγορούμενοι S. Berlusconi και M. Dell’Utri καθώς και η Ιταλική Κυβέρνηση εκφράζουν ορισμένες επιφυλάξεις ως προς το παραδεκτό των αιτήσεων για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως.

1. Έκθεση των πραγματικών περιστατικών

50. Κατ’ αρχάς, ο κατηγορούμενος M. Dell’Utri φρονεί ότι η αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως στην υπόθεση C-403/02 δεν περιλαμβάνει την περιγραφή των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης και, ως εκ τούτου, είναι απαράδεκτη.

51. Δεν συμμερίζομαι την ανωτέρω επιφύλαξη. Το Tribunale di Milano περιορίστηκε μεν στο να εκθέσει στο Δικαστήριο με άκρως λακωνικό τρόπο ότι οι προσαχθέντες ενώπιόν του κατηγορούμενοι κατηγορούνται, μεταξύ άλλων, για αλλοιώσεις των ισολογισμών μέχρι το 1993, ότι οι πράξεις αυτές αρχικά τιμωρούνταν βάσει των παλαιών άρθρων 2621 και 2640 του Codice Civile και ότι πλέον οι πράξεις αυτές εμπίπτουν στο νέο άρθρο 2622 του Codice Civile. Τα στοιχεία αυτά είναι επαρκή προκειμένου το Δικαστήριο να κατανοήσει τα υποβληθέντα σε αυτό προδικαστικά ερωτήματα.

52. Ως γνωστόν, δεν απόκειται στο Δικαστήριο στο πλαίσιο της διαδικασίας για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως να προβεί στην ad hoc ερμηνεία και εφαρμογή του εθνικού ιταλικού ποινικού δικαίου. Ειδικότερα, το Δικαστήριο δεν αποφαίνεται επί της ουσίας σχετικά με το αν ο κατηγορούμενος διέπραξε ή όχι την αξιόποινη πράξη της αλλοιώσεως του ισολογισμού. Ως εκ τούτου, δεν είναι αποφασιστικής σημασίας για το Δικαστήριο να γνωρίζει λεπτομερώς ποιες πράξεις προσάπτονται στον κατηγορούμενο. Αντιθέτως, αρκεί να εκτίθεται ότι ορισμένες –μη αναλυτικότερα περιγραφόμενες– πράξεις στοιχειοθετούν την αξιόποινη πράξη της αλλοιώσεως ισολογισμού και ότι εκκρεμεί συναφώς ποινική δίκη.

53. Τα δύο βασικά προβλήματα, με τα οποία πρέπει να ασχοληθεί το Δικαστήριο στην παρούσα υπόθεση, ήτοι, αφενός, το αν κατά την έννοια των κρίσιμων εν προκειμένω οδηγιών περί εταιριών ( ) η δημοσίευση ψευδών εταιρικών στοιχείων πρέπει να εξομοιωθεί με τη μη δημοσίευσή τους, και, αφετέρου, το πώς πρέπει να ερμηνευθεί η έννοια των ενδεδειγμένων κυρώσεων για ψευδή εταιρικά στοιχεία, μπορούν να απαντηθούν κατά τρόπο λυσιτελή και βάσει των στοιχείων που με συνοπτικό τρόπο εξέθεσε το εθνικό δικαστήριο.

2. Έκθεση του νομικού πλαισίου

54. Οι κατηγορούμενοι S. Berlusconi και M. Dell’Utri φρονούν επίσης ότι στις αιτήσεις για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως στο πλαίσιο των υποθέσεων C-387/02 και C-403/02 το εθνικό νομικό πλαίσιο εξετέθη κατά τρόπο συνοπτικό, δεδομένου ότι οι διατάξεις αυτές των εθνικών δικαστηρίων παραθέτουν ουσιαστικά μόνον το παλαιό άρθρο 2621, το νέο άρθρο 2621 και το νέο άρθρο 2622 του Codice Civile, δεν παρέχουν όμως μία γενική εικόνα των ιταλικών νομοθετικών διατάξεων που εξεδόθησαν για τη μεταφορά των οδηγιών περί εταιριών στην ιταλική έννομη τάξη και οι οποίες εφαρμόζονται στην περίπτωση της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων.

55. Δεν συμμερίζομαι ούτε την επιφύλαξη αυτή. Η επαρκής έκθεση του νομικού πλαισίου πρέπει, αφενός, να παρέχει στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να ερμηνεύσει το κοινοτικό δίκαιο κατά τρόπο λυσιτελή για το εθνικό δικαστήριο και, αφετέρου, στις κυβερνήσεις των κρατών μελών καθώς και στους λοιπούς μετέχοντες στη διαδικασία να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σύμφωνα με το άρθρο 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου ( ). Βάσει του σκοπού αυτού πρέπει να ερευνηθεί αν τα στοιχεία που περιέχονται στη διάταξη περί παραπομπής είναι επαρκή ή όχι.

56. Στις δύο αιτήσεις περί εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως εκτίθενται τα ουσιώδη στοιχεία της προϊσχύσασας καθώς και της ισχύουσας ιταλικής νομοθεσίας και συγκρίνονται μεταξύ τους. Ειδικότερα, τα αιτούντα δικαστήρια εξέθεσαν επαρκώς το πραγματικό των ποινικών διατάξεων που καλούνται να εφαρμόσουν στις εκκρεμείς ποινικές δίκες. Επομένως, η παρούσα υπόθεση ουδόλως μπορεί να συγκριθεί με τις υποθέσεις στο πλαίσιο των οποίων το Δικαστήριο έκρινε ότι τα προδικαστικά ερωτήματα ήσαν απαράδεκτα λόγω ελλείψεως πολλών στοιχείων σχετικά με τα πραγματικά περιστατικά ή το νομικό πλαίσιο ( ).

57. Είναι μεν αληθές ότι οι διατάξεις περί παραπομπής δεν εκθέτουν αναλυτικά και όλες τις λοιπές διατάξεις οι οποίες εξεδόθησαν στην Ιταλία προς μεταφορά των οδηγιών περί εταιριών στην ιταλική έννομη τάξη. Επίσης, όπως παρατηρεί η Επιτροπή, δεν γίνεται αναφορά σε τυχόν ακύρωση εταιρικών αποφάσεων ( ) ούτε και στο ποια είναι η αστική ευθύνη των διαχειριστών στην περίπτωση αλλοιώσεως των στοιχείων του ισολογισμού. Ωστόσο, η έλλειψη αυτών των συμπληρωματικών στοιχείων ουδόλως καθιστά τις διατάξεις περί παραπομπής δυσνόητες ή ακόμη και άχρηστες. Περαιτέρω στοιχεία, όπως είναι τα ανωτέρω, δεν είναι αναγκαία για την απάντηση των ερωτημάτων της αιτήσεως περί εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως ούτε για τις παρατηρήσεις των μετεχόντων στη διαδικασία. Επιπλέον, τα στοιχεία αυτά μπορούν –πράγμα που συνέβη– να προσκομισθούν στο πλαίσιο της διαδικασίας για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου από μετέχοντα στην εν λόγω διαδικασία ο οποίος τα θεωρεί χρήσιμα.

3. Η σημασία των προδικαστικών ερωτημάτων για την έκβαση της κύριας δίκης

58. Τέλος, οι κατηγορούμενοι S. Berlusconi και M. Dell’Utri καθώς και η Ιταλική Κυβέρνηση φρονούν ότι οι αιτήσεις για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτες εκ του λόγου ότι τα υποβληθέντα ερωτήματα είναι άσχετα με την εκάστοτε κύρια δίκη. Λόγω της αρχής «ουδεμία ποινή άνευ νόμου» (nullum crimen, nulla poena sine lege) και της αρχής της αναδρομικής ισχύος του ηπιότερου ποινικού νόμου είναι ευθύς εξαρχής σαφές ότι οι κατηγορίες που περιλαμβάνει το κατηγορητήριο πρέπει σε κάθε περίπτωση να κριθούν βάσει της νέας νομοθεσίας, ήτοι βάσει των νέων άρθρων 2621 και 2622 του Codice Civile ως αυτά έχουν μετά το Decreto legislativo 61/02. Κατά τους κατηγορουμένους, το παλαιό άρθρο 2621 του Codice Civile, το οποίο ίσχυε κατά τον χρόνο τελέσεως των πράξεων, δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε καμία περίπτωση. Ως προς το ζήτημα αυτό, ούτε η απόφαση του Δικαστηρίου στο πλαίσιο της διαδικασίας για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ούτε η σκοπούμενη από τα αιτούντα δικαστήρια υποβολή αιτήσεως για τον έλεγχο κανόνων δικαίου ενώπιον του ιταλικού συνταγματικού δικαστηρίου (Corte costituzionale) ( ) μπορούν να αλλάξουν την κατάσταση. Επομένως, είναι περιττός ο έλεγχος της συμβατότητας της νέας νομοθεσίας με το κοινοτικό δίκαιο.

59. Η άποψη αυτή δεν ευσταθεί για τους ακόλουθους λόγους:

60. Τα προδικαστικά ερωτήματα και στις τρεις υποθέσεις είναι συναφή με τις συγκεκριμένες ποινικές δίκες. Η πρόοδος αυτών των ποινικών δικών εξαρτάται κατά τρόπο αποφασιστικό από το αν ορισμένες εθνικές νομοθετικές διατάξεις, όπως είναι αυτές που εισήγαγε ο Ιταλός νομοθέτης με το Decreto legislativo 61/02, αντιβαίνουν στις οδηγίες περί εταιριών ή αν, αντιθέτως, είναι σύμφωνες με αυτές. Τα ερωτήματα αυτά θα ήσαν άνευ σημασίας για την πρόοδο των κύριων δικών μόνο στην περίπτωση που πράγματι εξαρχής ήδη ήταν σαφές ότι οι διατάξεις των νέων άρθρων 2621 και 2622 του Codice Civile σε κάθε περίπτωση πρέπει να εφαρμοστούν ως ηπιότεροι ποινικοί νόμοι, και δη ακόμη και στην περίπτωση που θεωρηθούν αντίθετοι προς το κοινοτικό δίκαιο. Ωστόσο, τα πράγματα δεν έχουν έτσι, τουναντίον: ουδόλως είναι αυτονόητο ότι ο ηπιότερος ποινικός νόμος πρέπει να τύχει αναδρομικής εφαρμογής παρά την αντίθεσή του προς το κοινοτικό δίκαιο. Αντιθέτως, εξίσου δυνατή τουλάχιστον είναι μία λύση σύμφωνα με την οποία οι νέες ποινικές διατάξεις δεν εφαρμόζονται εφόσον αντιβαίνουν στο κοινοτικό δίκαιο και, αντ’ αυτών, εφαρμόζονται οι προηγούμενες διατάξεις οι οποίες ίσχυαν κατά την τέλεση των πράξεων ( ). Το Δικαστήριο δεν έχει ασχοληθεί ακόμη εν εκτάσει με την εν λόγω προβληματική.

61. Επίσης, ως προς το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων, εν αντιθέσει προς όσα υποστηρίζουν οι κατηγορούμενοι και η Ιταλική Κυβέρνηση, ουδεμία επιρροή ασκεί το αν οι απαντήσεις του Δικαστηρίου μπορούν ή όχι να χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο διαδικασίας ενώπιον του ιταλικού συνταγματικού δικαστηρίου (Corte costituzionale). Η κρισιμότητα των προδικαστικών ερωτημάτων δεν μπορεί να κρίνεται βάσει ενδεχόμενης μεταγενέστερης διαδικασίας ενώπιον του Corte costituzionale, αλλά αποκλειστικά βάσει των ποινικών δικών που εκκρεμούν ενώπιον των αιτούντων δικαστηρίων κατά τον χρόνο υποβολής των ερωτημάτων. Πράγματι, τα δικαστήρια αυτά υποχρεούνται δυνάμει του κοινοτικού δικαίου ήδη βάσει της δικής τους δικαιοδοτικής εξουσίας να μην εφαρμόζουν οποιαδήποτε διάταξη του εθνικού δικαίου η οποία αντιβαίνει στο κοινοτικό δίκαιο. Ως προς το σημείο αυτό, δεν χρειάζεται η προηγούμενη διεξαγωγή διαδικασίας ενώπιον του συνταγματικού δικαστηρίου ( ).

62. Ωστόσο, και αν ακόμη ήθελε υποτεθεί ότι τα αιτούντα δικαστήρια υπέβαλαν τα ερωτήματά τους αποκλειστικά ενόψει της προετοιμασίας μεταγενέστερων δικών σχετικά με τον έλεγχο της συνταγματικότητας κανόνων δικαίου ενώπιον του Corte costituzionale, στα τρία αυτά εθνικά δικαστήρια επαφίεται πρωτίστως, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η εκτίμηση του λυσιτελούς χαρακτήρα των υποβληθέντων από αυτά προδικαστικών ερωτημάτων. Πράγματι, κατά πάγια νομολογία, απόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη για την επικείμενη δικαστική απόφαση, να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα μιας προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και τον λυσιτελή χαρακτήρα των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Αν τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου, το Δικαστήριο υποχρεούται κατ’ αρχήν να απαντήσει. Το Δικαστήριο δύναται να αρνηθεί να αποφανθεί επί προδικαστικού ερωτήματος μόνον οσάκις είναι προφανές ότι η ερμηνεία ή η εκτίμηση του κύρους κοινοτικού κανόνα δικαίου είναι άσχετη με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, οσάκις το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή οσάκις το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά ή νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του υποβλήθηκαν ( ).

63. Στην παρούσα υπόθεση, ουδόλως είναι προφανές ότι τα προδικαστικά ερωτήματα είναι άσχετα με το υποστατό ή το αντικείμενο επικείμενων δικών ενώπιον του συνταγματικού δικαστηρίου ή ότι τα προδικαστικά ερωτήματα αφορούν προβλήματα υποθετικής φύσεως. Το Corte costituzionale έκρινε μεν προσφάτως ότι οι αιτήσεις για τον έλεγχο κανόνων δικαίου που υπέβαλαν τρία ιταλικά δικαστήρια σε σχέση με τα νέα άρθρα 2621 και 2622 του Codice Civile ήσαν απαράδεκτες ( ), ωστόσο ανέστειλε ρητώς την ίδια ημέρα άλλη διαδικασία ελέγχου της συνταγματικότητας κανόνων δικαίου που αφορούσε ορισμένα στοιχεία του κοινοτικού δικαίου, τα οποία ενδέχεται να ασκούν επιρροή, ιδίως σε συνδυασμό με το άρθρο 117, παράγραφος 1, του ιταλικού συντάγματος ( ), μέχρις εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως από το Δικαστήριο στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας· συναφώς, το Corte costituzionale ανεφέρθη, και δη ρητώς, στις υποθέσεις C-387/02, C-391/02 και C-403/02 που εκκρεμούν ενώπιον του Δικαστηρίου ( ). Επομένως, ούτε βάσει των ανωτέρω, μπορεί να θεωρηθεί ότι τα υποβληθέντα στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα είναι αλυσιτελή.

4. Συμπέρασμα

64. Για τους ανωτέρω λόγους φρονώ ότι είναι παραδεκτές οι τρεις αιτήσεις για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ( ).

Β – Εκτίμηση του περιεχομένου των προδικαστικών ερωτημάτων

65. Προς καλύτερη κατανόηση επιβάλλεται να χωριστούν τα διάφορα ερωτήματα των τριών αιτούντων δικαστηρίων σε ομάδες, βάσει του κύριου περιεχομένου τους, και να υπαχθούν σε δύο μεγάλες θεματικές ενότητες: αφενός, στη θεματική ενότητα που αφορά το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της πρώτης περιπτώσεως του άρθρου 6 της πρώτης οδηγίας και, αφετέρου, στη θεματική ενότητα που αφορά τον ενδεδειγμένο χαρακτήρα των κυρώσεων για την ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων στους ετήσιους λογαριασμούς.

66. Για τους ενοποιημένους λογαριασμούς τίθενται τα ίδια ερμηνευτικά προβλήματα σε σχέση με το άρθρο 38, παράγραφος 6, της έβδομης οδηγίας· ως προς το σημείο αυτό, ισχύουν κατ’ αναλογίαν οι αναπτύξεις που ακολουθούν.

1. Επί του καθ’ ύλην πεδίου εφαρμογής του άρθρου 6 της πρώτης οδηγίας

67. Κατ’ αρχάς, άπαντα τα αιτούντα δικαστήρια ερωτούν κατ’ ουσίαν αν το άρθρο 6, πρώτη περίπτωση, της πρώτης οδηγίας επιβάλλει στα κράτη μέλη τη λήψη ενδεδειγμένων μέτρων μόνο στην περίπτωση που ουδόλως δημοσιεύθηκαν οι ετήσιοι λογαριασμοί ( ), ή αν, πέραν της περιπτώσεως αυτής, τούτο ισχύει και στην περίπτωση που δημοσιεύονται ψευδείς, από άποψη περιεχομένου, ετήσιοι λογαριασμοί ( ).

68. Σύμφωνα με τη διατύπωσή του, το άρθρο 6, πρώτη περίπτωση, της πρώτης οδηγίας υποχρεώνει τα κράτη μέλη να επιβάλουν ενδεδειγμένες κυρώσεις σε περίπτωση ελλείψεως δημοσιότητας των ετήσιων λογαριασμών ( ).

69. Εν αντιθέσει προς την Επιτροπή και τις δύο γενικές εισαγγελίες, οι κατηγορούμενοι S. Berlusconi και M. Dell’Utri, συντασσόμενοι με την Ιταλική Κυβέρνηση, φρονούν ότι λόγω της διατυπώσεως αυτής η υποχρέωση επιβολής των ενδεδειγμένων κυρώσεων αποτελεί έκφραση μιας κατ’ ελάχιστον όριο εναρμονίσεως και δεν εκτείνεται και στη δημοσίευση ψευδών ετήσιων λογαριασμών. Η πρώτη οδηγία προβλέπει απλώς μία «τυπική δημοσιότητα». Το πρώτον με την τέταρτη οδηγία συγκεκριμενοποιείται το περιεχόμενο της δημοσιότητας αυτής, η οποία, ωστόσο, δεν περιλαμβάνει αυτοτελή διάταξη περί επιβολής κυρώσεων, ανάλογη προς αυτή του άρθρο 6 της πρώτης οδηγίας.

70. Επί του σημείου αυτού, πρέπει κατ’ αρχάς να διαπιστωθεί ότι η διατύπωση του άρθρου 6 της πρώτης οδηγίας ουδόλως είναι σαφής. Πράγματι, η διάταξη μπορεί να ερμηνευθεί επίσης υπό την έννοια ότι πρέπει να επιβάλλονται κυρώσεις, πέραν της περιπτώσεως της απλής ελλείψεως οποιασδήποτε δημοσιεύσεως, και στην περίπτωση της ελλείψεως της επιβαλλόμενης δημοσιεύσεως, ήτοι λόγω μη δημοσιεύσεως ενός αληθούς από απόψεως περιεχομένου ετήσιου λογαριασμού κατά την έννοια των άρθρων 2 και 47, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της τέταρτης οδηγίας σε συνδυασμό με το άρθρο 3 της πρώτης οδηγίας.

71. Και αν ακόμη γίνει δεκτή η στενή γραμματική ερμηνεία που προτείνουν οι κατηγορούμενοι και η Ιταλική Κυβέρνηση επιβάλλεται να επισημανθούν τα ακόλουθα: Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για την ερμηνεία διατάξεως του κοινοτικού δικαίου, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνον η γραμματική διατύπωσή της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος ( ). Από την εξέταση του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται η ρύθμιση καθώς και από τους σκοπούς της πρώτης οδηγίας προκύπτουν τα ακόλουθα:

72. Αφενός, η προστασία των συμφερόντων των τρίτων έχει ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο της οδηγίας αυτής. Ήδη η ίδια η Συνθήκη υπογραμμίζει ρητώς το στοιχείο αυτό με την εξουσιοδότηση που παρέχει στον κοινοτικό νομοθέτη (άρθρο 44, παράγραφος 2, στοιχείο ζ΄, ΕΚ). Περαιτέρω, η σημασία της προστασίας των συμφερόντων των τρίτων τονίζεται ιδιαιτέρως στη δεύτερη και την τέταρτη αιτιολογική σκέψη της πρώτης οδηγίας, όπως επίσης και στην πρώτη αιτιολογική σκέψη της τέταρτης οδηγίας και στην πρώτη αιτιολογική σκέψη της έβδομης οδηγίας. Η υποχρέωση δημοσιεύσεως που προβλέπουν οι οδηγίες αυτές αποσκοπεί στο να παρασχεθεί η δυνατότητα στους τρίτους να ενημερωθούν σχετικά με τα αποφασιστικής σημασίας έγγραφα μιας εταιρίας, όπως είναι π.χ. οι ετήσιοι λογαριασμοί της.

73. Αφετέρου, στο άρθρο 2, παράγραφος 3, της τέταρτης οδηγίας καθώς και στην τέταρτη αιτιολογική σκέψη της διατυπώνεται η θεμελιώδης αρχή κατά την οποία οι ετήσιοι λογαριασμοί πρέπει να αποδίδουν την πραγματική εικόνα του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των αποτελεσμάτων χρήσεως της εταιρίας ( ). Η αρχή αυτή έχει σημασία όχι μόνο στο πλαίσιο της τέταρτης οδηγίας, αλλά επίσης κατά την ερμηνεία και εφαρμογή της πρώτης οδηγίας. Πράγματι, δεδομένου ότι η τέταρτη οδηγία καλύπτει τα κενά της πρώτης όσον αφορά το περιεχόμενο των ετήσιων λογαριασμών ( ), αμφότερες δε οι οδηγίες παραπέμπουν για τον σκοπό αυτό ρητώς η μία στην άλλη ( ), πρέπει να ερμηνεύονται από κοινού.

74. Επομένως, κατά την ερμηνεία και εφαρμογή του άρθρου 6 της πρώτης οδηγίας πρέπει να τυγχάνει ιδιαίτερης προσοχής η προστασία των συμφερόντων των τρίτων καθώς και η αρχή της πιστής προς την πραγματικότητα απεικονίσεως του ενεργητικού και παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των αποτελεσμάτων χρήσεως της εταιρίας. Όχι μόνον οι νυν, αλλά και οι μελλοντικοί συναλλασσόμενοι, ήτοι οι πιθανοί δανειστές και πιστωτές από άλλα κράτη μέλη πρέπει να είναι σε θέση να έχουν ανά πάσα στιγμή μία αξιόπιστη εικόνα της επιχειρήσεως προκειμένου να μπορούν να εκτιμήσουν καλύτερα τους κινδύνους μιας επιχειρηματικής συνεργασίας και της διαθέσεως χρηματοπιστωτικών μέσων. Ως τρίτοι είναι βεβαίως άξιοι μεγαλύτερης προστασίας απ’ ό,τι π.χ. οι κύριοι μέτοχοι, οι οποίοι γνωρίζουν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό το ενεργητικό και το παθητικό, την οικονομική θέση και τα αποτελέσματα χρήσεως της οικείας επιχειρήσεως και στις αποφάσεις της οποίας συμπράττουν, έχουν πάντως τη δυνατότητα να ενημερωθούν συναφώς ( ). Η δυνατότητα όλων των τρίτων να έχουν πρόσβαση στους ετήσιους λογαριασμούς των εταιριών ενισχύει την εμπιστοσύνη των πιθανών συναλλασσομένων και στηρίζει με τον τρόπο αυτόν σε τελευταία ανάλυση τη –διασυνοριακή επίσης– δραστηριότητα στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς ( ).

75. Ωστόσο, άξιοι ιδιαίτερης προστασίας είναι οι τρίτοι στην περίπτωση που δημοσιεύεται μεν ο ετήσιος λογαριασμός, πλην αυτός παρέχει ψευδή εικόνα του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των αποτελεσμάτων χρήσεως της εταιρίας. Πράγματι, ενώ ο τρίτος στην περίπτωση της μη δημοσιεύσεως ετήσιου λογαριασμού είναι ενημερωμένος και δεν δίδει πίστη σε συγκεκριμένο ενεργητικό και παθητικό, σε συγκεκριμένη οικονομική θέση και σε συγκεκριμένα αποτελέσματα χρήσεως της οικείας εταιρίας, είναι για τον ίδιο τρίτο εξαιρετικά δυσχερές, αν όχι τελείως ανέφικτο, άνευ ειδικών γνώσεων σχετικά με την επιχείρηση να εντοπίσει λάθη σε δημοσιευθέντα ετήσιο λογαριασμό. Εκ του λόγου αυτού, η άποψη της Ιταλικής Κυβερνήσεως ότι οποιοσδήποτε μπορεί να εξετάσει δημοσιευθέντα ετήσιο λογαριασμό ως προς την ορθότητά του δεν είναι πειστική. Αντιθέτως, στην περίπτωση της δημοσιεύσεως ετήσιου λογαριασμού οι τρίτοι εμπιστεύονται κατά κανόνα την ορθότητα των στοιχείων που περιλαμβάνονται σε αυτόν. Η εμπιστοσύνη αυτή, και σε τελευταία ανάλυση η εμπιστοσύνη του κοινού καθώς και των αγορών, είναι άξια έτι μείζονος προστασίας ( ).

76. Από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η ρύθμιση του άρθρου 6 της πρώτης οδηγίας καθώς και από το περιεχόμενο και τον σκοπό της διατάξεως αυτής προκύπτει επομένως ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να επιβάλουν τις κατάλληλες κυρώσεις όχι μόνο στην περίπτωση της μη δημοσιεύσεως των ετήσιων λογαριασμών, αλλά, κατά μείζονα λόγο, στην περίπτωση της δημοσιεύσεως ψευδών, από απόψεως περιεχομένου, ετήσιων λογαριασμών.

77. Κατά της ανωτέρω απόψεως δεν μπορεί να αντιταχθεί ότι από το γράμμα της τέταρτης οδηγίας δεν προκύπτει ότι τα κράτη μέλη υπέχουν αυτοτελείς υποχρεώσεις για την επιβολή κυρώσεων ( ). Πράγματι, λόγω της προαναφερθείσας ρυθμιστικής συνάφειας μεταξύ της πρώτης και της τέταρτης οδηγίας ουδόλως ασκεί επιρροή το αν η τέταρτη οδηγία περιέχει μία χωριστή, παρεμφερή προς το άρθρο 6 της πρώτης οδηγίας διάταξη. Ακριβώς διότι η τέταρτη οδηγία συμπληρώνει, από απόψεως περιεχομένου, την πρώτη οδηγία και το άρθρο 47, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της τέταρτης οδηγίας παραπέμπει ρητώς στις διατάξεις περί δημοσιεύσεως της πρώτης οδηγίας, δεν ήταν οπωσδήποτε αναγκαία η προσθήκη στην τέταρτη οδηγία μιας αυτοτελούς διατάξεως σχετικά με την επιβολή κυρώσεων. Αντιστρόφως (και κατά λογική ακολουθία) η τέταρτη οδηγία προβλέπει πράγματι, στις περιπτώσεις που δεν παραπέμπει στις διατάξεις περί δημοσιεύσεως της πρώτης οδηγίας (άρθρο 47, παράγραφος 1α, της τέταρτης οδηγίας ( )), την αυτοτελή υποχρέωση των κρατών μελών να επιβάλλουν ενδεδειγμένες κυρώσεις. Όλα τα ανωτέρω οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η πρόθεση του κοινοτικού νομοθέτη ήταν να υποχρεώσει με την πρώτη και την τέταρτη οδηγία τα κράτη μέλη να θεσπίσουν ένα πλήρες σύστημα κυρώσεων και ότι κατά κανόνα λόγω της παραπομπής στην πρώτη οδηγία θα πρέπει αυτομάτως να εφαρμόζονται και τα προβλεπόμενα στο άρθρο 6 της οδηγίας αυτής μέτρα· απλώς τα κενά, στις περιπτώσεις που δεν γίνεται παραπομπή στην πρώτη οδηγία, καλύπτονται μέσω της προβλέψεως από την τέταρτη οδηγία αυτοτελούς υποχρεώσεως επιβολής κυρώσεων (βλ. το άρθρο της 47, παράγραφος 1α, τελευταίο εδάφιο).

78. Η άποψη του κατηγορουμένου M. Dell’Utri, σύμφωνα με την οποία τα κράτη μέλη υποχρεούνται να επιβάλλουν κυρώσεις για τη δημοσίευση ψευδών από απόψεως περιεχομένου ετήσιων λογαριασμών μόνο στις εξαιρετικές περιπτώσεις που ρητώς προβλέπει η τέταρτη οδηγία, δεν ευσταθεί κατά την άποψή μου. Δεδομένου ότι οι ρυθμίσεις της τέταρτης οδηγίας με τις οποίες εισάγονται ορισμένες εξαιρέσεις, ιδίως το άρθρο 47, παράγραφος 1α, αφορούν κυρίως μικρότερες επιχειρήσεις, η ανωτέρω άποψη θα κατάληγε στο άτοπο να επιβάλλονται, στην περίπτωση της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων, αυστηρότερες κυρώσεις στις μικρότερες επιχειρήσεις απ’ ό,τι στις μεγάλες.

79. Ομοίως, δεν οδηγεί σε διαφορετικό συμπέρασμα η απόφαση Rabobank ( ) την οποία επικαλέστηκε ο κατηγορούμενος S. Berlusconi. Η ανωτέρω απόφαση ουδόλως αφορούσε τις διατάξεις περί δημοσιότητας της πρώτης οδηγίας, αλλά την αντιπροσωπευτική εξουσία των οργάνων των κεφαλαιουχικών εταιριών. Από την απόφαση αυτή δεν μπορεί να συναχθεί ότι όλες οι διατάξεις της πρώτης οδηγίας πρέπει να ερμηνεύονται κατά τον πιο συσταλτικό και γραμματοπαγή τρόπο. Αντιθέτως, το Δικαστήριο και στην απόφαση Rabobank χρησιμοποιεί τη μέθοδο της συστηματικής ερμηνείας ενσωματώνοντας στις σκέψεις του την πρόταση της Επιτροπής για μία πέμπτη οδηγία στον τομέα του εταιρικού δικαίου ( ). Επομένως, από μεθοδολογικής απόψεως, το Δικαστήριο και στην απόφαση Rabobank κινείται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο με αυτόν που προτείνω ανωτέρω σε σχέση με τη ρυθμιστική αλληλουχία που υπάρχει μεταξύ της πρώτης και της τέταρτης οδηγίας.

80. Κατά τα λοιπά, τα κράτη μέλη θα υποχρεούνταν, ακόμη κι αν δεν γίνει δεκτή η προτεινόμενη εν προκειμένω ερμηνεία του άρθρου 6 της πρώτης οδηγίας, και δυνάμει της υποχρεώσεώς τους καλόπιστης συνεργασίας με την Κοινότητα, να μεριμνήσουν για τον αποτελεσματικό κολασμό της δημοσιεύσεως ψευδών από απόψεως περιεχόμενου ετήσιων λογαριασμών. Πράγματι, οσάκις κοινοτική ρύθμιση δεν περιέχει ειδική διάταξη προβλέπουσα κυρώσεις σε περίπτωση παραβάσεώς της ή παραπέμπει σχετικώς στις εθνικές νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις, το άρθρο 10 ΕΚ επιβάλλει στα κράτη μέλη να λαμβάνουν κάθε πρόσφορο μέτρο που να εγγυάται την εφαρμογή και την αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου ( ).

81. Ως εκ τούτου, ισχύουν συνοπτικώς τα ακόλουθα:

Το άρθρο 6, πρώτη περίπτωση, της πρώτης οδηγίας, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, παράγραφος 3, και 47, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της τέταρτης οδηγίας καθώς και με το άρθρο 10 ΕΚ, επιβάλλει στα κράτη μέλη να επιβάλλουν ενδεδειγμένες κυρώσεις όχι μόνο στην περίπτωση της παντελούς ελλείψεως δημοσιεύσεως των ετήσιων λογαριασμών, αλλά, προσέτι, και στην περίπτωση που δημοσιεύθηκαν ψευδείς από απόψεως περιεχόμενου ετήσιοι λογαριασμοί. Το ίδιο ισχύει και για την ερμηνεία του άρθρου 38, παράγραφος 6, της έβδομης οδηγίας που εφαρμόζεται επί των ενοποιημένων λογαριασμών.

2. Επί του ενδεδειγμένου χαρακτήρα των κυρώσεων στην περίπτωση της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων

82. Κατά τα λοιπά, τα αιτούντα δικαστήρια ερωτούν κατ’ ουσίαν πώς πρέπει να ερμηνευθεί η έννοια των ενδεδειγμένων κυρώσεων («κατάλληλα μέτρα») στην περίπτωση της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων. Αφενός, ερωτούν εν γένει σχετικά με τα κριτήρια για την εκτίμηση της καταλληλότητας των κυρώσεων ( )· αφετέρου, και ειδικότερα, τίθεται κυρίως το ζήτημα των διατάξεων, όπως είναι το ιταλικό Decreto legislativo 61/02, οι οποίες εισάγουν ένα σύστημα κυρώσεων διαρθρωμένο σε βαθμίδες ( ), επηρεάζουν τον χρόνο παραγραφής αξιόποινων πράξεων ( ), προβλέπουν την ανάγκη υποβολής εγκλήσεως ( ), και θέτουν ορισμένα όρια ανοχής κάτω των οποίων αποκλείεται η ποινική δίωξη λόγω ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων ( ).

83. Οι κατηγορούμενοι καθώς και η Ιταλική Κυβέρνηση φρονούν ότι οι διατάξεις του Decreto legislativo 61/02 είναι σύμφωνες προς τις επιταγές του κοινοτικού δικαίου. Την αντίθετη άποψη υποστηρίζουν η Επιτροπή και οι δύο εισαγγελίες που μετέχουν στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου.

84. Το Δικαστήριο δεν μπορεί μεν στο πλαίσιο διαδικασίας βάσει του άρθρου 234 ΕΚ να αποφανθεί το ίδιο σχετικά με το αν ορισμένες διατάξεις του εθνικού δικαίου συνάδουν προς το κοινοτικό δίκαιο ή να προβεί στην ερμηνεία εθνικών διατάξεων. Για τον λόγο αυτό, δεν μπορεί να αποφανθεί π.χ. ούτε σχετικά με το ύψος της ποινής που προβλέπει το νέο άρθρο 2621 του Codice Civile ( ). Ωστόσο, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να παράσχει στα αιτούντα δικαστήρια όλα τα ερμηνευτικά στοιχεία που αφορούν το κοινοτικό δίκαιο ώστε να δώσει στα δικαστήρια αυτά τη δυνατότητα να αποφανθούν, στο πλαίσιο των δικών που εκκρεμούν ενώπιόν τους, σχετικά με το αν η εθνική νομοθεσία είναι σύμφωνη με το κοινοτικό δίκαιο ( ).

Η αρχή της αποτελεσματικότητας, της αναλογικότητας και της αποτρεπτικότητας των κυρώσεων

85. Το άρθρο 6, πρώτη περίπτωση, της πρώτης οδηγίας υποχρεώνει απλώς τα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα στην περίπτωση παραβάσεως της ήδη εξετασθείσας υποχρεώσεως δημοσιεύσεως. Ως εκ τούτου, η διάταξη αφήνει, όπως ορίζει το άρθρο 249, τρίτο εδάφιο, ΕΚ, την επιλογή του τύπου και των μέσων στις εθνικές αρχές, ήτοι τους παρέχει σημαντική διακριτική εξουσία.

86. Ωστόσο, αυτή η διακριτική εξουσία δεν είναι απεριόριστη. Πράγματι, στην περίπτωση που κανόνας του κοινοτικού δικαίου δεν περιλαμβάνει ειδική διάταξη περί επιβολής κυρώσεων στην περίπτωση της παραβάσεώς του ή παραπέμπει συναφώς στις εθνικές νομοθετικές, διοικητικές και κανονιστικές διατάξεις, τα κράτη μέλη υποχρεούνται εκ του άρθρου 10 ΕΚ, βάσει της προπαρατεθείσας νομολογίας, να λαμβάνουν όλα τα κατάλληλα μέτρα προκειμένου να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου. Αν και επαφίεται στα κράτη μέλη να επιλέξουν τις κυρώσεις, ωστόσο πρέπει να μεριμνούν προκειμένου οι παραβιάσεις του κοινοτικού δικαίου να τιμωρούνται ουσιαστικούς και δικονομικούς κανόνες παρεμφερείς εκείνων που ισχύουν σε παρεμφερείς ως προς το είδος και τη βαρύτητα παραβιάσεις της εθνικής νομοθεσίας, οι δε κυρώσεις πρέπει σε κάθε περίπτωση να είναι αποτελεσματικές, σύμφωνες προς την αρχή της αναλογικότητας και αποτρεπτικές ( ).

87. Στοιχεία για την ύπαρξη δυσμενούς διακρίσεως μεταξύ περιπτώσεων που ρυθμίζονται αμιγώς βάσει της εθνικής νομοθεσίας και περιπτώσεων που ρυθμίζονται βάσει της κοινοτικής νομοθεσίας δεν υφίστανται στην παρούσα υπόθεση. Ως εκ τούτου, η ανάλυση που ακολουθεί αφορά αποκλειστικά τα κριτήρια της αποτελεσματικότητας, αναλογικότητας και αποτρεπτικότητας· τα κριτήρια αυτά αποτελούν στην παρούσα υπόθεση το κριτήριο βάσει του οποίου θα εξετασθεί αν οι διατάξεις που εισάγει το Decreto legislativo 61/02 είναι σύμφωνες με το άρθρο 6 της πρώτης οδηγίας. Συναφώς, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη σημασία, βάσει των προεκτεθέντων σκοπών της πρώτης και της τέταρτης οδηγίας ( ), όχι μόνο στα συμφέροντα των εταίρων και των πιστωτών, αλλά και στην προστασία των συμφερόντων και της εμπιστοσύνης που επιδεικνύουν λοιποί τρίτοι στην ακριβή απεικόνιση του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και του λογαριασμού αποτελεσμάτων κάθε χρήσεως της εταιρίας. Οι κυρώσεις που προβλέπει η εθνική νομοθεσία πρέπει να διασφαλίζουν επίσης και κυρίως την προστασία αυτής της εμπιστοσύνης κατά τρόπο αποτελεσματικό, σύμφωνο προς την αρχή της αναλογικότητας και αποτρεπτικό.

88. Αποτελεσματική είναι μία ρύθμιση περί επιβολής κυρώσεων εφόσον δεν καθιστά πρακτικά αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την επιβολή των προβλεπόμενων κυρώσεων (και, ως εκ τούτου, την επίτευξη των προβλεπόμενων από το κοινοτικό δίκαιο σκοπών ( )). Τούτο απορρέει από την αρχή της αποτελεσματικότητας ( ), η οποία σύμφωνα με τη νομολογία εφαρμόζεται σε κάθε περίπτωση που τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως άπτονται του κοινοτικού δικαίου, χωρίς ωστόσο –π.χ. όσον αφορά την εφαρμοστέα διαδικασία– να υπάρχει σχετικά ρύθμιση του κοινοτικού δικαίου και, ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη εφαρμόζουν τις διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας τους. Συναφώς, η αρχή της αποτελεσματικότητας δεν ισχύει μόνο στην περίπτωση που οι ιδιώτες προβάλλουν τα απορρέοντα από το κοινοτικό δίκαιο δικαιώματά τους έναντι κράτους μέλους, αλλά και, αντιστρόφως, στην περίπτωση που κράτος μέλος μεταφέρει, έναντι των ιδιωτών, τις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου στην εσωτερική έννομη τάξη του ( ).

89. Αποτρεπτική είναι η κύρωση που εμποδίζει τους ιδιώτες να παραβούν τους σκοπούς και τις ρυθμίσεις του κοινοτικού δικαίου ( ). Συναφώς, κρίσιμα δεν είναι μόνον το είδος και το ύψος ( ) της κυρώσεως, αλλά και η πιθανότητα πραγματικής επιβολής της: όποιος διαπράττει παράβαση, πρέπει να φοβάται ότι πράγματι θα του επιβληθούν κυρώσεις. Ως προς το σημείο αυτό, το κριτήριο της αποτροπής επικαλύπτει το κριτήριο της αποτελεσματικότητας.

90. Σύμφωνη προς την αρχή της αναλογικότητας είναι η κύρωση που ενδείκνυται για την επίτευξη των επιδιωκόμενων με αυτήν νόμιμων σκοπών (ήτοι η κύρωση που είναι ιδίως αποτελεσματική και αποτρεπτική) και, προσέτι, είναι αναγκαία. Εφόσον υπάρχει επιλογή μεταξύ πλειόνων (εξίσου) κατάλληλων κυρώσεων, πρέπει να επιλέγεται η κύρωση που είναι λιγότερο επαχθής. Περαιτέρω, οι συνέπειες της κυρώσεως επί των παραβατών πρέπει να είναι εύλογες σε σχέση με τους επιδιωκόμενους σκοπούς ( ).

91. Το αν εθνική νομοθετική ρύθμιση προβλέπει την επιβολή αποτελεσματικών, σύμφωνων προς την αρχή της αναλογικότητας και αποτρεπτικών κυρώσεων κατά την προεκτεθείσα έννοια, πρέπει να εξετάζεται κατά περίπτωση εφόσον ανακύπτει το ζήτημα αυτό λαμβανόμενων υπόψη της θέσεως της διατάξεως αυτής στο γενικό ρυθμιστικό πλαίσιο, καθώς και της εξελίξεως της διαδικασίας και των ιδιαιτεροτήτων της ενώπιον των διαφόρων εθνικών αρχών ( ).

92. Ως εκ τούτου, προκύπτουν συνοπτικώς τα εξής:

Κατάλληλα μέτρα κατά την έννοια του άρθρου 6 της πρώτης οδηγίας είναι τα μέτρα τα οποία είναι αποτελεσματικά, σύμφωνα προς την αρχή της αναλογικότητας και αποτρεπτικά. Συναφώς, πρέπει να λαμβάνονται ιδιαιτέρως υπόψη όχι μόνο τα συμφέροντα των εταίρων και των πιστωτών, αλλά και τα συμφέροντα των λοιπών τρίτων καθώς και η προστασία της εμπιστοσύνης τους στην πιστή απεικόνιση του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των λογαριασμών αποτελεσμάτων κάθε χρήσεως της εταιρίας. Το αν εθνική νομοθετική ρύθμιση προβλέπει αποτελεσματικές, σύμφωνες προς την αρχή της αναλογικότητας και αποτρεπτικές κυρώσεις, πρέπει να κρίνεται κατά περίπτωση, όπου τίθεται τέτοιο ζήτημα, λαμβανομένων υπόψη της θέσεως της διατάξεως αυτής στο συνολικό ρυθμιστικό πλαίσιο, καθώς και της εξελίξεως της διαδικασίας και των ιδιαιτεροτήτων της ενώπιον των διαφόρων εθνικών αρχών.

Τα όρια ανοχής

93. Τόσο το νέο άρθρο 2621, παράγραφος 3, πρώτο εδάφιο, όσο και το νέο άρθρο 2622, παράγραφος 5, πρώτο εδάφιο, του Codice Civile αποκλείουν την άσκηση ποινικής διώξεως λόγω ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων στην περίπτωση που η πράξη αυτή δεν παραποίησε κατά τρόπο σημαντικό την εικόνα του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως της εταιρίας ή του ομίλου επιχειρήσεων. Επιπλέον, οι δύο αυτές διατάξεις προβλέπουν συγκεκριμένα ποσοστά ορίων ανοχής (βλ. το νέο άρθρο 2621, παράγραφοι 3, δεύτερο εδάφιο, και 4, καθώς και το νέο άρθρο 2622, παράγραφοι 5, δεύτερο εδάφιο, και 6, του Codice Civile). Δεδομένου ότι τα όσα ορίζουν αυτές οι δύο ποινικές διατάξεις είναι ταυτόσημα, επιβάλλεται να προταχθεί η εξέτασή τους.

94. Κατά την εκτίμηση των διατάξεων αυτών πρέπει να ληφθεί ως βάση η κατευθυντήρια αρχή η οποία διέπει την τέταρτη οδηγία. Ειδικότερα, το άρθρο 2, παράγραφος 3, της τέταρτης οδηγίας απαιτεί όπως ο ετήσιος λογαριασμός μιας εταιρίας αποδίδει την πραγματική εικόνα του ενεργητικού και παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των αποτελεσμάτων χρήσεως της εταιρίας. Η θεμελιώδης αυτή αρχή έχει ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο των διατάξεων των οδηγιών σχετικά με τον ετήσιο λογαριασμό ( ). Οι παράγραφοι 4 και 5 του άρθρου 2 της τέταρτης οδηγίας αποτελούν ένα εύγλωττο παράδειγμα. Ως εκ τούτου, σε περίπτωση αμφιβολίας, επιβάλλεται η απόκλιση ακόμη και από άλλες διατάξεις της τέταρτης οδηγίας προκειμένου να διασφαλιστεί ότι ο ετήσιος λογαριασμός παρέχει την πραγματική εικόνα αυτών των εταιρικών στοιχείων (άρθρο 2, παράγραφος 5, πρώτο εδάφιο), ενδέχεται επίσης να υπάρχει ακόμη και η ανάγκη παροχής πρόσθετων πληροφοριών πέραν των όσων προβλέπει η τέταρτη οδηγία (άρθρο 2, παράγραφος 4) ( ).

95. Όπως ήδη ελέχθη, σκοπός των διατάξεων αυτών είναι η προστασία τόσο της εμπιστοσύνης των εταίρων όσο και των τρίτων σχετικά με την αντικειμενική ορθότητα των ετήσιων λογαριασμών.

96. Από τα ανωτέρω προκύπτουν κατ’ αρχήν δύο συμπεράσματα: Στην περίπτωση που εσφαλμένα στοιχεία στον ετήσιο λογαριασμό ή σε ενοποιημένο λογαριασμό μπορούν να κλονίσουν την εμπιστοσύνη στην ορθότητα της απεικονίσεως του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των αποτελεσμάτων χρήσεως μιας εταιρίας, τότε βάσει της αρχής της αποτελεσματικότητας των κυρώσεων μπορεί να μην επιδειχθεί καμία ανοχή· ειδάλλως θα καθίστατο αδύνατη η επίτευξη του επιδιωκόμενου με τις οδηγίες σκοπού. Αντιθέτως, στην περίπτωση που τα εσφαλμένα στοιχεία που αναγράφονται στον ετήσιο λογαριασμό δεν μπορούν να κλονίσουν την εμπιστοσύνη αυτή, τότε οι επαπειλούμενες κυρώσεις μπορούν να είναι λιγότερο αυστηρές ή να μην επιβληθούν καθόλου.

97. Διατάξεις, οι οποίες παρέχουν επαρκές περιθώριο προκειμένου να συνεκτιμηθούν οι περιστάσεις της εκάστοτε υποθέσεως, μπορούν, βάσει σύμφωνης προς τις οδηγίες ερμηνείας και εφαρμογής, να πληρούν τα κριτήρια αυτά. Αντιθέτως, οι αμιγώς ποσοτικές συνέπειες μιας ανακρίβειας, στις οποίες αναφέρονται το νέο άρθρο 2621, παράγραφοι 3, δεύτερο εδάφιο, και 4, καθώς και το νέο άρθρο 2622, παράγραφοι 5, δεύτερο εδάφιο, και 6, του Codice Civile, αποτελούν απλώς ένα πρώτο στοιχείο για την εκτίμηση αν η ανακρίβεια αυτή δύναται να κλονίσει την εμπιστοσύνη στην ορθότητα της απεικονίσεως του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των αποτελεσμάτων χρήσεως μίας εταιρίας.

98. Τα συμφέροντα των εταίρων και των τρίτων καθώς και η προστασία της εμπιστοσύνης τους στην ορθότητα των ετήσιων λογαριασμών δεν διακυβεύεται μεν κατά κανόνα εφόσον λόγω οποιωνδήποτε ανακριβών στοιχείων το ενεργητικό και το παθητικό, η οικονομική θέση και τα αποτελέσματα χρήσεως της εταιρίας ή του ομίλου επιχειρήσεων δεν αλλοιώνονται σε σημαντικό βαθμό, από αμιγώς αριθμητικής απόψεως, ωστόσο προκειμένου να αποφευχθούν καταχρηστικές πρακτικές και να ενθαρρυνθεί η επίδειξη της μεγαλύτερης δυνατής επιμέλειας κατά τη σύνταξη των ετήσιων λογαριασμών, πρέπει πάντοτε να κρίνεται κατά περίπτωση αν υπάρχει απλώς μία ασήμαντη ως προς τις παρενέργειές της ανακρίβεια ή, αντιθέτως, μία μη ανεκτή αλλοίωση στοιχείων. Πράγματι, εν εναντία περιπτώσει θα ήταν μεγάλος ο κίνδυνος εκτενών και προμελετημένων ανακριβειών στους ετήσιους λογαριασμούς υπό την προκάλυψη των ορίων ανοχής που επιτρέπει ο νομοθέτης. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να κλονίσει έντονα κυρίως την εμπιστοσύνη των τρίτων, και, ως εκ τούτου, την εμπιστοσύνη των συναλλαγών εν γένει στην ορθότητα των ετήσιων λογαριασμών.

99. Ειδικότερα, ουδεμία ανοχή μπορεί να επιδειχθεί στην περίπτωση που, όπως ορίζουν τα νέα άρθρα 2621 και 2622 του Codice Civile, εκ προθέσεως καθώς και με πρόθεση εξαπατήσεως ή αποκομίσεως περιουσιακού οφέλους παρατίθενται ψευδή στοιχεία σε ετήσιο λογαριασμό ο οποίος στη συνέχεια δημοσιεύεται, έστω και αν οι συνέπειες της αλλοιώσεως είναι, από αμιγώς ποσοτικής απόψεως, πολύ μικρές. Πράγματι, η αρχή σύμφωνα με την οποία πρέπει να παρέχεται η πραγματική εικόνα του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των αποτελεσμάτων χρήσεως μιας εταιρίας εξυπηρετεί, όπως ήδη ελέχθη, την προστασία των συμφερόντων των τρίτων και της εμπιστοσύνης που επιδεικνύουν οι συναλλασσόμενοι στην ορθότητα των ετήσιων λογαριασμών. Εάν επιτρεπόταν να παρέχονται εκ προθέσεως και με σκοπό εξαπατήσεως ή αποκομίσεως περιουσιακού οφέλους ψευδή στοιχεία μέσω των ετήσιων λογαριασμών, τούτο θα κλόνιζε εντόνως την εμπιστοσύνη αυτή και, ως εκ τούτου, θα αντέβαινε στους σκοπούς των κοινοτικών οδηγιών περί εταιριών.

100. Βάσει των ανωτέρω, τα όρια ανοχής ή οι λόγοι άρσεως του αξιοποίνου, που προβλέπουν τα νέα άρθρα 2621, παράγραφοι 3 και 4, καθώς και 2622, παράγραφοι 5 και 6, του Codice Civile δεν αποτελούν ενδεδειγμένα μέσα για την ικανοποίηση των απαιτήσεων του κοινοτικού δικαίου περί επιβολής αποτελεσματικών (καθώς και αποτρεπτικών) κυρώσεων.

101. Ειρήσθω εν παρόδω ότι και στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, π.χ. στη διοικητική πράξη των Securities and Exchange Commission (SEC), τα ποσοτικά όρια ανοχής θεωρούνται ως μη ενδεδειγμένα, εν πάση περιπτώσει καθ’ ο μέτρο με τον τρόπο αυτόν θεωρείται ότι θεμελιώνεται ένα αμάχητο τεκμήριο χωρίς τη δυνατότητα ευρείας συνεκτιμήσεως όλων των περιστάσεων της εκάστοτε περιπτώσεως ( ).

102. Κατά της προτεινόμενης εν προκειμένω απόψεως δεν μπορεί να αντιταχθεί ούτε ότι οι «κανόνες de minimis» τυγχάνουν γενικής αναγνωρίσεως στο κοινοτικό δίκαιο ( ). Είναι μεν αληθές ότι στο ευρωπαϊκό δίκαιο του ανταγωνισμού υπάρχουν ορισμένα ελάχιστα όρια ανοχής, ωστόσο τα ελάχιστα αυτά όρια εφαρμόζονται μόνο στις περιπτώσεις στις οποίες διασφαλίζεται ότι τούτο δεν είναι αντίθετο προς το περιεχόμενο και τον σκοπό καθώς και την πρακτική αποτελεσματικότητα των κανόνων του ανταγωνισμού.

103. Ειδικότερα, στον χώρο των κρατικών ενισχύσεων, το άρθρο 3 του σχετικού κανονισμού περί εξαιρέσεων κατά κατηγορίες ( ) απαιτεί τη διενέργεια συγκεκριμένων ελέγχων προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι χορηγούμενες ως ήσσονος σημασίας ενισχύσεις (ενισχύσεις de minimis) δεν επηρεάζουν το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών ούτε στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό ( ). Επομένως, μία σύγκριση με αυτόν τον κανόνα de minimis οδηγεί, εφόσον πράγματι συντρέχουν οι προϋποθέσεις, στο ακόλουθο συμπέρασμα: όρια ανοχής μπορούν να υπάρχουν μόνον εφόσον τούτο δεν αντιβαίνει στο περιεχόμενο και τον σκοπό των σχετικών νομοθετικών διατάξεων, ήτοι, στην περίπτωση των ετήσιων λογαριασμών, εφόσον, τούτο δεν είναι αντίθετο στην προστασία της εμπιστοσύνης που επιδεικνύουν οι τρίτοι και το κοινό στις δημοσιεύσεις εταιρικών στοιχείων.

104. Το ίδιο χρήσιμη είναι η σύγκριση με τον κανόνα de minimis που ισχύει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81 ΕΚ: Πράγματι, στην περίπτωση του άρθρου 81 ΕΚ οι ιδιαίτερα σοβαροί περιορισμοί, όπως είναι οι συμφωνίες περί καθορισμού τιμών, ή οι συμπράξεις μεταξύ επιχειρήσεων σε συγκεκριμένους τομείς (γνωστοί ως εσωτερικοί περιορισμοί), εξαιρούνται ευθύς εξαρχής από το πεδίο εφαρμογής του κανόνα de minimis: Ως εκ τούτου, οι περιορισμοί αυτοί υπόκεινται απεριορίστως στο πεδίο εφαρμογής του ευρωπαϊκού δικαίου περί συμπράξεων ( ). Αν μεταφερθούν και οι ανωτέρω σκέψεις στο πεδίο της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων, τότε συνάγεται αβίαστα, ούτως εχόντων των πραγμάτων, το ακόλουθο συμπέρασμα: Στην περίπτωση ιδιαίτερα σοβαρών προσβολών της εμπιστοσύνης που επιδεικνύουν οι τρίτοι και το κοινό στην ακρίβεια των ανακοινώσεων μιας εταιρίας, ιδίως στην περίπτωση της εκ προθέσεως και με σκοπό εξαπατήσεως ή αποκομίσεως περιουσιακού οφέλους δημοσίευση ψευδών στοιχείων σε ετήσιους λογαριασμούς, δεν πρέπει να επιδεικνύεται καμία ανοχή, έστω και αν αυτά τα ψευδή στοιχεία δεν αλλοιώνουν, από αριθμητικής αμιγώς απόψεως, σε σημαντικό βαθμό την εικόνα του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των λογαριασμών αποτελεσμάτων χρήσεως μιας εταιρίας ή ενός ομίλου επιχειρήσεων.

105. Ως εκ τούτου, συνοπτικώς ισχύουν τα εξής:

Δεν είναι μεν αντίθετη στο άρθρο 6, πρώτη περίπτωση, της πρώτης οδηγίας σε συνδυασμό με το άρθρο 2, παράγραφος 3, και το άρθρο 47, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της τέταρτης οδηγίας εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία αίρει το αξιόποινο σε περίπτωση ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων όταν με την πράξη αυτή δεν αλλοιώνεται σε σημαντικό βαθμό η εικόνα του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και των λογαριασμών αποτελεσμάτων κάθε χρήσεως της εταιρίας ή του ομίλου επιχειρήσεων, εκτός και αν η πράξη διεπράχθη εκ προθέσεως και με πρόθεση εξαπατήσεως ή αποκομίσεως περιουσιακού οφέλους.

Ωστόσο, αντιβαίνει προς τις ίδιες αυτές διατάξεις εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία –άνευ μιας συνολικής εκτιμήσεως όλων των περιστάσεων της εκάστοτε περιπτώσεως- αίρει πάντοτε το αξιόποινο της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων ακόμη και στην περίπτωση που τα ψευδή στοιχεία ή η παράλειψη ανακοινώσεως των στοιχείων έχει ως συνέπεια μία μεταβολή η οποία δεν αποκλίνει πέραν ενός συγκεκριμένου ποσοστού από την ορθή τιμή.

Η αυτή ερμηνεία πρέπει να δοθεί και στο άρθρο 38, παράγραφος 6 σε συνδυασμό με την παράγραφο 1 και το άρθρο 16, παράγραφος 3, της έβδομης οδηγίας.

Ο χρόνος παραγραφής για την άσκηση ποινικής διώξεως.

106. Όσον αφορά τον χρόνο παραγραφής, το Decreto legislativo 61/02 μείωσε σημαντικά τον χρόνο παραγραφής. Τούτο επηρεάζει ιδίως την άσκηση ποινικής διώξεως κατά των αξιόποινων πράξεων βάσει του νέου άρθρου 2621 του Codice Civile. Τώρα πλέον ο χρόνος παραγραφής για το πλημμέλημα αυτό, δηλαδή της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων, είναι τρία έτη· στην περίπτωση της διακοπής αυτού του χρόνου παραγραφής, το αδίκημα παραγράφεται το αργότερο μετά από τέσσερα έτη και έξι μήνες συνολικώς ( ).

107. Δεν υπάρχουν σοβαροί λόγοι για τους οποίους τα κράτη μέλη δεν θα έπρεπε να προβλέπουν χρόνο παραγραφής για τις κυρώσεις τις οποίες επιβάλλουν βάσει του κοινοτικού δικαίου. Πράγματι, η παραγραφή εξυπηρετεί την ασφάλεια δικαίου, η δε αρχή της ασφάλειας δικαίου αναγνωρίζεται και από το κοινοτικό δίκαιο ως γενική αρχή του δικαίου ( ). Συνεπώς, και το κοινοτικό δίκαιο προβλέπει ανάλογους χρόνους παραγραφής, π.χ. στο πλαίσιο των διατάξεών του που αφορούν την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Κοινοτήτων ( ) και στο πλαίσιο της πολιτικής για τον ανταγωνισμό ( ).

108. Η ύπαρξη τέτοιου είδους ρυθμίσεων περί παραγραφής αποδεικνύει επίσης ότι ουδόλως το κοινοτικό δίκαιο επιτάσσει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση την επιβολή κυρώσεως και στην πράξη. Αντιθέτως, πρέπει να διασφαλίζεται ότι οι εφαρμοστέοι κανόνες περί παραγραφής δεν ματαιώνουν συνολικώς την αποτελεσματικότητα και την αποτρεπτικότητα των προβλεπόμενων κυρώσεων ( ). Επομένως, η ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων δεν πρέπει θεωρητικώς και μόνο να επισύρει κυρώσεις. Αντιθέτως, το σύστημα κυρώσεων πρέπει να λειτουργεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε οποιοσδήποτε υποβάλλει ψευδή ετήσιο λογαριασμό να πρέπει να αναμένει ότι και στην πράξη θα του επιβληθούν κυρώσεις ( ).

109. Το αν οι διατάξεις περί παραγραφής που εφαρμόζονται επί των νέων άρθρων 2621 και 2622 του Codice Civile πληρούν τις προεκτεθείσες απαιτήσεις περί υπάρξεως αποτελεσματικών και αποτρεπτικών κυρώσεων πρέπει να κρίνεται, αφενός, λαμβανομένων υπόψη του είδους και της βαρύτητας των οικείων αξιόποινων πράξεων και, αφετέρου, λαμβανομένων υπόψη των ρυθμίσεων περί παραγραφής που ισχύουν στο εθνικό δίκαιο ( ). Συναφώς, δεν ασκεί επιρροή μόνον η διάρκεια του χρόνου παραγραφής, αλλά επί παραδείγματι και το χρονικό σημείο ενάρξεως της παραγραφής, οποιαδήποτε γεγονότα τα οποία αναστέλλουν ή διακόπτουν την παραγραφή και οι συνέπειες μίας τέτοιου είδους διακοπής ή αναστολής. Επίσης, δεν πρέπει να παροράται το πόσος χρόνος θα απαιτηθεί, υπό κανονικές περιστάσεις, ενόψει της περιπλοκότητας των πραγματικών περιστατικών καθώς και του αριθμού του προσωπικού και της υλικοτεχνικής υποδομής των δικαστηρίων, για τις έρευνες και τη διεξαγωγή της δικαστικής διαδικασίας. Ταυτοχρόνως, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της Συμβάσεως για την Προάσπιση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και των Θεμελιωδών Ελευθεριών ( ) καθώς και το άρθρο 47, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ενώσεως ( ) προστατεύουν οποιονδήποτε, ιδίως τον κατηγορούμενο ποινικής δίκης, από μία υπέρμετρα μεγάλη διάρκεια της διαδικασίας· ωστόσο, κατά την εκτίμηση της χρονικής διάρκειας της διαδικασίας πρέπει και πάλι να λαμβάνονται υπόψη οι περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως καθώς και η περιπλοκότητά της ( ).

110. Στην περίπτωση που η ρύθμιση περί παραγραφής, λαμβανομένων υπόψη όλων αυτών των περιστάσεων, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι στην πραγματικότητα δεν πρέπει να αναμένεται παρά μόνο σπάνια η επιβολή στην πράξη των επαπειλούμενων ποινών, τότε δεν μπορεί να γίνεται λόγος για αποτελεσματική και αποτρεπτική κύρωση.

111. Βάσει των στοιχείων που παραθέτουν και τα τρία αιτούντα δικαστήρια, οι –συχνά δαπανηρές και χρονοβόρες– έρευνες και η δικαστική διαδικασία, η οποία κατά κανόνα περιλαμβάνει και τους τρεις βαθμούς δικαιοδοσίας, δεν μπορούν να ολοκληρωθούν, ιδίως στην περίπτωση ενός εγκλήματος κατά την έννοια του νέου άρθρου 2621 του Codice Civile υπό κανονικές περιστάσεις πριν από τη συμπλήρωση του χρόνου παραγραφής. Βάσει των ανωτέρω, υπάρχουν σημαντικές επιφυλάξεις ως προς το αν μία διάταξη όπως είναι το νέο άρθρο 2621 του Codice Civile μπορεί να θεωρηθεί ως αποτελεσματική και αποτρεπτική κύρωση κατά την έννοια του άρθρου 6, πρώτη περίπτωση, της πρώτης οδηγίας.

112. Ως εκ τούτου, ισχύουν συνοπτικώς τα εξής:

Αντιβαίνει στο άρθρο 6, πρώτη περίπτωση, της πρώτης οδηγίας σε συνδυασμό με το άρθρο 2, παράγραφος 3, και το άρθρο 47, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της τέταρτης οδηγίας ρύθμιση περί παραγραφής σύμφωνα με την οποία δεν πρέπει να αναμένεται στην πραγματικότητα παρά μόνο σπάνια η επιβολή των επαπειλούμενων κυρώσεων στην πράξη. Η αυτή ερμηνεία πρέπει να δοθεί και στο άρθρο 38, παράγραφος 6 σε συνδυασμό με την παράγραφο 1 και το άρθρο 16, παράγραφος 3, της έβδομης οδηγίας.

Σύστημα διαβαθμίσεως των κυρώσεων και απαιτήσεις για την υποβολή εγκλήσεως

113. Η αντικειμενική υπόσταση της αξιοποίνου πράξεως κατά το νέο άρθρο 2622 του Codice Civile διαφέρει μεν σε σχέση με το νέο άρθρο 2621 λόγω της σημαντικά αυστηρότερης ποινής που προβλέπει και λόγω του μεγαλύτερου χρόνου παραγραφής, ωστόσο επιτρέπει την άσκηση ποινικής διώξεως κατά κανόνα μόνον κατόπιν υποβολής εγκλήσεως από τον ζημιωθέντα εταίρο ή τον πιστωτή. Ως εκ τούτου, η πράξη δεν μπορεί κατά κανόνα να διωχθεί αυτεπαγγέλτως ούτε κατόπιν εγκλήσεως άλλων τρίτων πέραν των ζημιωθέντων πιστωτών.

114. Τα κράτη μέλη εξακολουθούν να έχουν την εξουσία θεσπίσεως συστήματος σύστημα διαβαθμίσεως των κυρώσεων και να προβλέπουν π.χ. αυστηρότερες ποινές για την περίπτωση που η ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων –πέραν της κατά κανόνα επερχόμενης άυλης ζημίας λόγω της διαψεύσεως της εμπιστοσύνης στην ορθότητα των ετήσιων λογαριασμών- προκαλέσει περιουσιακή ζημία. Η αρχή της αναλογικότητας των ποινών επιβάλλει μάλιστα την πρόβλεψη διακεκριμένων περιπτώσεων αξιόποινων πράξεων ώστε στην περίπτωση προκλήσεως περιουσιακής ζημίας να επιβάλλονται αυστηρότερες ποινές από αυτές που προβλέπει η γενική ποινική διάταξη, η δε άσκηση ποινικής διώξεως μπορεί να εξαρτάται, αντιθέτως, από την υποβολή εγκλήσεως από τον ζημιωθέντα.

115. Εντούτοις, καθ’ εαυτές εξεταζόμενες, οι διατάξεις οι οποίες απαιτούν την υποβολή εγκλήσεως δεν δύνανται να εκπληρώσουν την απορρέουσα από το κοινοτικό δίκαιο υποχρέωση περί επιβολής των ενδεδειγμένων κυρώσεων, όπως η υποχρέωση αυτή απορρέει για τα κράτη μέλη από το άρθρο 6, της πρώτης οδηγίας. Πράγματι, δεδομένου ότι η ρύθμιση περί υποβολής εγκλήσεως περιορίζεται μόνο στους ζημιωθέντες εταίρους ή πιστωτές, δεν μπορεί μία ρύθμιση όπως είναι αυτή του νέου άρθρου 2622 του Codice Civile να διασφαλίσει την αποτελεσματική προστασία των συμφερόντων όλων των τρίτων, αλλά ενδεχομένως την προστασία ορισμένων τρίτων. Ωστόσο, όπως ήδη έκρινε το Δικαστήριο με την απόφασή του Daihatsu Deutschland, το άρθρο 6 της πρώτης οδηγίας δεν αποκλείει νομοθετική ρύθμιση κράτους μέλους η οποία παρέχει μόνο στους εταίρους, στους πιστωτές καθώς και στο κεντρικό συμβούλιο εκπροσώπων προσωπικού ή στο συμβούλιο εκπροσώπων προσωπικού της εταιρίας το δικαίωμα να ζητούν την επιβολή κυρώσεων ( ). Για τους ανωτέρω λόγους ( ), οι σκέψεις που παρατίθενται στην απόφαση Daihatsu Deutschland ουδόλως περιορίζονται στην περίπτωση της μη δημοσιεύσεως των ετήσιων λογαριασμών· αντιθέτως πρέπει να ισχύσουν –αντιθέτως προς την άποψη που εξέφρασαν οι κατηγορούμενοι S. Berlusconi και M. Dell’Utri– κατά μείζονα λόγο και στην περίπτωση της δημοσιεύσεως ψευδών ετήσιων λογαριασμών.

116. Διακεκριμένες περιπτώσεις αξιοποίνων πράξεων, όπως αυτές που προβλέπει το νέο άρθρο 2622 του Codice Civile, μπορούν επομένως σε κάθε περίπτωση να συμπληρώνουν το ούτως ή άλλως ήδη προβλεπόμενο από το εθνικό δίκαιο σύστημα αποτελεσματικών, σύμφωνων προς την αρχή της αναλογικότητας και αποτρεπτικών κυρώσεων. Αντιθέτως, δεδομένου ότι περιορίζονται στην προστασία των συμφερόντων εταίρων και πιστωτών δεν ενδείκνυνται για την συμπλήρωση των όποιων κενών στην προστασία των συμφερόντων (λοιπών) τρίτων, είτε σε σχέση με ενδεχόμενη περιουσιακή ζημία ή έστω και μόνο σε σχέση με την αμιγώς ηθική βλάβη, που μπορεί να προκληθεί στην περίπτωση που διαψευσθεί η εμπιστοσύνη του κοινού στην ακρίβεια των ετήσιων λογαριασμών.

117. Επομένως, στην περίπτωση που τα αιτούντα δικαστήρια καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι η γενική ποινική διάταξη του νέου άρθρου 2621 του Codice Civile, π.χ. λόγω των ορίων ανοχής ή λόγω της ρυθμίσεως περί παραγραφής που ισχύει συναφώς, δεν προβλέπει αποτελεσματικές και αποτρεπτικές κυρώσεις ( ), τότε ενδέχεται και η διάταξη του νέου άρθρου 2622 του Codice Civile, η οποία παρέχει το δικαίωμα ασκήσεως εγκλήσεως μόνο στους εταίρους και στους πιστωτές, να μην αίρει την έλλειψη αυτή.

118. Κατά τα λοιπά, για τη συνολική εκτίμηση της διατάξεως αυτής δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι, εν πάση περιπτώσει, εξακολουθεί να είναι δυνατή η άσκηση αυτεπάγγελτης ποινικής δίωξης σε εξαιρετικές περιπτώσεις βάσει του νέου άρθρου 2622, παράγραφοι 2 και 3, του Codice Civile. Είναι αυτονόητο ότι κατά την εκτίμηση της αποτελεσματικότητας και αποτρεπτικότητας των κυρώσεων πρέπει να μην λαμβάνεται πρόνοια μόνο για την ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων στις λίγες εισηγμένες στο χρηματιστήριο επιχειρήσεις καθώς και για τις αξιόποινες πράξεις εις βάρος του κράτους ή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, αλλά για όλες τις περιπτώσεις της ανακοινώσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων είτε πρόκειται για μη εισηγμένες στο χρηματιστήριο επιχειρήσεις είτε για ζημία που δεν αφορά τους δημόσιους οργανισμούς.

119. Επομένως, ισχύουν συνοπτικώς τα εξής:

Δεν αντιβαίνει στο άρθρο 6, πρώτη περίπτωση, της πρώτης οδηγίας σε συνδυασμό με το άρθρο 2, παράγραφος 3 και το άρθρο 47, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της τέταρτης οδηγίας εθνική νομοθετική ρύθμιση κατά την οποία μπορούν να επιβληθούν κυρώσεις, με τις οποίες προστατεύονται τα περιουσιακά συμφέροντα συγκεκριμένων προσώπων, κατά κανόνα μόνον κατόπιν υποβολής εγκλήσεως από τον ζημιωθέντα. Εντούτοις, τούτο προϋποθέτει ότι υφίσταται επιπλέον μία γενική νομοθετική διάταξη η οποία προβλέπει προς προστασία των συμφερόντων τρίτων αποτελεσματικές, σύμφωνες προς την αρχή της αναλογικότητας και αποτρεπτικές κυρώσεις ανεξαρτήτως της οποιασδήποτε περιουσιακής ζημίας, οι οποίες μπορούν να επιβληθούν αυτεπαγγέλτως. Η αυτή ερμηνεία πρέπει να δοθεί στο άρθρο 38, παράγραφος 6, σε συνδυασμό με την παράγραφο 1, και το άρθρο 16, παράγραφος 3, της έβδομης οδηγίας.

Συνολική επισκόπηση των διατάξεων του αστικού, του ποινικού και του διοικητικού δικαίου

120. Οι κατηγορούμενοι S. Berlusconi, S. Adelchi και M. Dell’Utri καθώς και η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι κατά την εκτίμηση του νέου ιταλικού συστήματος κυρώσεων στην περίπτωση δημοσιεύσεως ψευδών εταιρικών στοιχείων πρέπει να ληφθούν υπόψη και οι μη ποινικές διατάξεις, ήτοι οι διατάξεις του αστικού και του διοικητικού δικαίου. Οι σκέψεις που διατύπωσε η Επιτροπή, εν πάση περιπτώσει, μπορούν επίσης, κατ’ αρχήν, να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι κατατείνουν στο ίδιο συμπέρασμα. Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρονται εν είδει παραδείγματος οι ακόλουθες διατάξεις:

– η αστική ευθύνη που υπέχουν οι υπεύθυνοι για την ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων ( ),

– η δυνατότητα προσβολής της αποφάσεως εταιρίας περί διακριβώσεως ενός (ψευδούς) ισολογισμού ( ),

– η δυνατότητα επιβολής κατά της ίδιας εταιρίας ορισμένων διοικητικών ποινών (προστίμων) για την ανακοίνωση ψευδών εταιρικών στοιχείων προς το συμφέρον της ( ),

– η δυνατότητα επιβολής προστίμων λόγω της μη προσκομίσεως ή της μη εμπρόθεσμης προσκομίσεως των ισολογισμών ( ) και

– οι διατάξεις σχετικά με τον έλεγχο των ετήσιων λογαριασμών και των ενοποιημένων λογαριασμών από πρόσωπα που έχουν ειδική προς τούτο άδεια και τα οποία υπέχουν ιδιαίτερη ευθύνη ( ).

121. Όπως προελέχθη ( ), το άρθρο 6 της πρώτης οδηγίας παρέχει στα κράτη μέλη ευρεία εξουσία εκτιμήσεως κατά τη διαμόρφωση του εθνικού τους συστήματος επιβολής κυρώσεων. Εξ αυτού, όμως, ουδόλως προκύπτει από το άρθρο 6 της πρώτης οδηγίας ότι πρέπει να επιβάλλονται μόνον ποινικές κυρώσεις ( ). Από απόψεως κοινοτικού δικαίου δεν υπάρχουν κατ’ αρχήν επιφυλάξεις για το συνδυασμό ποινικών διατάξεων με διατάξεις του αστικού και του διοικητικού δικαίου. Για την εκτίμηση της αλληλουχίας των διατάξεων αυτών ισχύει αντιθέτως μόνον η αρχή της αποτελεσματικότητας, της αναλογικότητας και της αποτρεπτικότητας των κυρώσεων.

122. Στα αιτούντα δικαστήρια εναπόκειται να εκτιμήσουν στο σύνολό του το σύστημα κυρώσεων που θέσπισε ο Ιταλός νομοθέτης, λαμβάνοντας υπόψη τα κριτήρια της αποτελεσματικότητας, της αναλογικότητας και της αποτρεπτικότητας ( ). Ως προς το σημείο αυτό, το Δικαστήριο μπορεί σχετικώς να παράσχει τα στοιχεία ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου βάσει των οποίων τα εθνικά δικαστήρια θα δυνηθούν να εκτιμήσουν κατά πόσον συμβιβάζεται με το κοινοτικό δίκαιο η εθνική νομοθεσία.

123. Στο ίδιο πλαίσιο, πρέπει κατ’ αρχάς να υπομνησθεί ότι κυρώσεις οι οποίες επιβάλλονται μόνον κατόπιν εγκλήσεως συγκεκριμένων προσώπων, ήτοι των εταίρων και των πιστωτών, δεν μπορούν, εξ ορισμού, να κριθούν πρόσφορες για την αντιμετώπιση των όποιων ελλειμμάτων στη γενική προστασία των συμφερόντων τρίτων ( ). Δεν θα πρέπει επίσης η προστασία των συμφερόντων τρίτων να εξαρτάται από την επέλευση μίας υπό οποιαδήποτε μορφή ζημίας εις βάρος των τρίτων αυτών. Άξια προστασίας δεν είναι μόνο τα περιουσιακά συμφέροντα των τρίτων, αλλά και, κατεξοχήν, το ηθικό συμφέρον τρίτων για την παροχή αξιόπιστης πληροφορήσεως σχετικά με το ενεργητικό και το παθητικό, την οικονομική θέση και τους λογαριασμούς αποτελεσμάτων χρήσεως της εταιρίας και, ως εκ τούτου, η εμπιστοσύνη που επιδεικνύουν οι συναλλασόμενοι στην ακρίβεια των ετήσιων λογαριασμών. Στην περίπτωση που δεν κατοχυρώνεται η ανωτέρω προστασία, οι κυρώσεις είναι ευθύς εξαρχής αναποτελεσματικές.

124. Το γεγονός ότι οι τρίτοι μπορούν υπό ορισμένες προϋποθέσεις να ζητήσουν τη λήψη μέτρων βάσει του αστικού δικαίου, όπως π.χ. την ακύρωση των αποφάσεων της εταιρίας περί διακριβώσεως των ετήσιων λογαριασμών ( ), δεν είναι αυτό καθαυτό αρκετό προκειμένου να θεωρηθεί ότι υπάρχει αποτελεσματική κύρωση. Η αποτελεσματικότητα και, ιδίως, ο αποτρεπτικός χαρακτήρας των κυρώσεων προϋποθέτει, όπως ήδη ελέχθη, ότι όστις υποβάλλει ψευδείς ετήσιους λογαριασμούς, πρέπει να αναμένει ότι πράγματι θα του επιβληθούν κυρώσεις. Ως εκ τούτου, πρέπει επιπλέον να ερευνάται τουλάχιστον η πιθανότητα ( ) και οι προοπτικές επιτυχίας που έχει εν γένει ο τρίτος σε περίπτωση ασκήσεως ενδίκου βοηθήματος, όπως είναι π.χ. η αγωγή περί διαπιστώσεως ακυρότητας ενώπιον των αρμόδιων εθνικών δικαστηρίων.

125. Στην περίπτωση που άλλες διατάξεις στηρίζονται, ως προς το πραγματικό τους, στα νέα άρθρα 2621 και 2622 του Codice Civile, πρέπει κατά την εκτίμησή τους να εξετάζεται μετά προσοχής το αν τυχόν ελλείψεις αυτών των ποινικών διατάξεων, όπως π.χ. η θέσπιση ορίων ανοχής, επηρεάζουν έμμεσα και τις συναφείς διατάξεις και, ως εκ τούτου, μπορούν να μειώσουν την αποτελεσματικότητα και την αποτρεπτικότητά τους. Τούτο ισχύει π.χ. στην περίπτωση του άρθρου 2641 του Codice Civile ( ) όπου προβλέπεται η έκλειψη του αδικαιολογήτως αποκτηθέντος πλουτισμού και η κατάσχεση των μέσων διαπράξεως του εγκλήματος. Τούτο ισχύει επίσης και για τις διοικητικές κυρώσεις όπως είναι αυτές τις οποίες εισήγαγε το άρθρο 25ter του Decreto legislativo 231/01· και οι διατάξεις αυτές παραπέμπουν στις ποινικές διατάξεις των νέων άρθρων 2621 και 2622 του Codice Civile.

126. Όσον αφορά το άρθρο 25ter του Decreto legislativo 231/01, πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι η διάταξη αυτή εφαρμόζεται μόνο επί πράξεων οι οποίες τελέσθηκαν προς το συμφέρον της εταιρίας και ότι η εταιρία μπορεί υπό ορισμένες προϋποθέσεις να απαλλαγεί ( ). Διατάξεις, των οποίων το πεδίο εφαρμογής είναι σε τέτοιο βαθμό περιορισμένο, ενδέχεται μεν να αποτελούν εν γένει εύλογο συμπλήρωμα του συστήματος κυρώσεων, ωστόσο δεν μπορούν να αντισταθμίσουν τις τυχόν ελλείψεις της γενικής προστασίας των συμφερόντων των τρίτων. Η προστασία των συμφερόντων των τρίτων σχετικά με την παροχή αξιόπιστης ενημερώσεως περί του ενεργητικού και του παθητικού, της οικονομικής θέσεως και του λογαριασμού αποτελεσμάτων χρήσεως της οικείας εταιρίας πρέπει πράγματι να διασφαλίζεται κατά τρόπο αποτελεσματικό και στην περίπτωση που κάποιος καταχώρισε ψευδή στοιχεία σε ετήσιο λογαριασμό προς ίδιον όφελος και όχι κατ’ ανάγκην προς το συμφέρον της εταιρίας ή επί ζημία άλλων.

127. Κατά τα λοιπά, διατάξεις όπως αυτή του άρθρου 25ter του Decreto legislativo 231/01 πρέπει να υποβάλλονται σε βάσανο και ως προς το ύψος των επαπειλούμενων με τη διάταξη αυτή κυρώσεων σε σχέση προς το αποτρεπτικό αποτέλεσμά της. Στην περίπτωση που οι προβλεπόμενες χρηματικές ποινές είναι δυσανάλογα μικρές σε σχέση με τη βαρύτητα των υπό εξέταση παραβάσεων των σχετικών διατάξεων που διέπουν τη σύνταξη ισολογισμού και σε σχέση με το μέγεθος των οικείων επιχειρήσεων, τότε οι διατάξεις αυτές δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως αποτρεπτικές. Ως εκ τούτου, δεν θα ήσαν ενδεδειγμένες να καλύψουν τυχόν ελλείψεις των ποινικών κυρώσεων που προβλέπουν τα νέα άρθρα 2621 και 2622 του Codice Civile.

128. Όσον αφορά τις διατάξεις του νέου άρθρου 2630 του Codice Civile αρκεί η υπόμνηση ότι το άρθρο 6 της πρώτης οδηγίας, όπως προελέχθη ( ), απαιτεί τη λήψη κατάλληλων μέτρων όχι μόνον για την περίπτωση της μη δημοσιεύσεως των ετήσιων λογαριασμών, αλλά και για την περίπτωση της δημοσιεύσεως ψευδών ετήσιων λογαριασμών.

129. Ο έλεγχος των λογαριασμών από οικονομικούς ελεγκτές ( ) αποτελεί μεν αναμφιβόλως κεντρικής σημασίας τμήμα του ρυθμιστικού πλαισίου μέσω του οποίου πρέπει να διασφαλίζεται η ακρίβεια του περιεχομένου των εταιρικών ανακοινώσεων. Ωστόσο, ο λογιστικός έλεγχος αποτελεί προληπτικό έλεγχο. Εξάλλου, το άρθρο 6 της πρώτης οδηγίας απαιτεί, σύμφωνα με τη διατύπωσή του, (επιβολή «κυρώσεων» ( )) από τα κράτη μέλη –τουλάχιστον επίσης– τη λήψη κατάλληλων μέτρων κατασταλτικού χαρακτήρα. Το ίδιο συμπέρασμα συνάγεται κατά τα λοιπά και από την αλληλουχία των ρυθμίσεων της τέταρτης και της έβδομης οδηγίας καθώς και από το περιεχόμενο και τον σκοπό των διατάξεων σχετικά με τον έλεγχο των λογαριασμών: ο προληπτικός έλεγχος του οικονομικού ελεγκτή ουδόλως μπορεί να αντικαταστήσει τα κατασταλτικά