ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ

κ. ΓΕΩΡΓΊΟΥ ΚΟΣΜΆ

της 13ης Ιουλίου 1995 ( *1 )

1. Το προδικαστικό ερώτημα το οποίο υποβλήθηκε στο Δικαστήριο από το Østre Landsret, København, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΚ, αφορά την ερμηνεία του άρθρου 1 της οδηγίας 75/129/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 17ης Φεβρουαρίου 1975, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών που αφορούν τις ομαδικές απολύσεις ( 1 ) (στο εξής: οδηγία).

2. Το ανωτέρω ερώτημα ανέκυψε στο πλαίσιο διαφοράς εγερθείσης κατόπιν ασκήσεως από την εταιρία Rockfon A/S (στο εξής: Rockfon) ενδίκου βοηθήματος ενώπιον του Østre Landsret, København.

3. Ο εθνικός δικαστής ζητεί να προσδιορισθεί η έννοια της επιχειρήσεως κατά τους όρους της οδηγίας, ούτως ώστε να μπορέσει να αποφασίσει αν η ενλόγω εταιρία ενήργησε σεβόμενη τη διαδικασία που καθιέρωσε η οδηγία κατά την απόλυση ενός ορισμένου αριθμού εργαζομένων τον Νοέμβριο του 1989.

Ι — Νομοθετικό πλαίσιο

4. Η οδηγία 75/129 αποσκοπεί στην προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών που αφορούν τις ομαδικές απολύσεις.

5. Στο άρθρο 1, παράγραφος 1, ορίζονται τα εξής: «1. Για την εφαρμογή της παρούσης οδηγίας: α) Ως “ομαδικές απολύσεις” νοούνται οι απολύσεις που πραγματοποιούνται από έναν εργοδότη για ένα ή περισσότερους λόγους, οι οποίοι δεν έχουν σχέση με το πρόσωπο των εργαζομένων, εφ' όσον ο αριθμός των απολύσεων ανέρχεται, ανάλογα με την επιλογή των κρατών μελών: — είτε για περίοδο 30ημερών: 1) τουλάχιστον σε 10, σε επιχειρήσεις που απασχολούν συνήθως περισσότερους από 20 και λιγότερους από 100 εργαζομένους 2) τουλάχιστον σε 10 % του αριθμού των εργαζομένων, σε επιχειρήσεις που απασχολούν συνήθως τουλάχιστον 100 και λιγότερους από 300 εργαζομένους 3) τουλάχιστον σε 30, σε επιχειρήσεις που απασχολούν συνήθως τουλάχιστον 300 εργαζομένους — είτε για περίοδο 90ημερών, τουλάχιστον σε 20, ανεξάρτητα από τον αριθμό των συνήθως απασχολουμένων στις επιχειρήσεις αυτές β) (...)»

6. Στη συνέχεια, η οδηγία καθορίζει τη διαδικασία των διαβουλεύσεων του εργοδότη με τους εκπροσώπους των εργαζομένων που πρέπει να προηγηθούν (άρθρο 2) ( 2 ) και τη διαδικασία των ομαδικών απολύσεων (άρθρα 3 και 4).

7. Ο Δανός νομοθέτης, συμμορφούμενος στις διατάξεις της οδηγίας, επέλεξε την πρώτη από τις δύο προαναφερθείσες εναλλακτικές λύσεις του άρθρου 1, παράγραφος 1, σημείο α', της οδηγίας. Πρόσθεσε δε με το νόμο 38 της 26ης Ιανουαρίου 1977, στο νόμο περί προστασίας της εργασίας και ασφαλίσεως κατά της ανεργίας, το κεφάλαιο 5α, το οποίο στην παράγραφο 23α, πρώτο εδάφιο, έχει ως εξής: «Το κεφάλαιο αυτό εφαρμόζεται ως προς τις απολύσεις στις οποίες προβαίνει ο εργοδότης για έναν ή περισσότερους λόγους που δεν μπορούν να καταλογιστούν στον ίδιο τον μισθωτό, όταν ο αριθμός των σχεδιαζόμενων απολύσεων, εντός χρονικού διαστήματος 30ημερών, αφορά: 1) Τουλάχιστον 10 μισθωτούς, σε επιχειρήσεις οι οποίες συνήθως απασχολούν πλέον των 20 και λιγότερο από τους 100 μισθωτούς. 2) Τουλάχιστον 10 % του αριθμού των μισθωτών σε επιχειρήσεις οι οποίες συνήθως απασχολούν τουλάχιστον 100 και κάτω των 300 μισθωτών. 3) Τουλάχιστον 30 μισθωτούς σε επιχειρήσεις που συνήθως απασχολούν τουλάχιστον 300 μισθωτούς.»

8. Η παράγραφος 23α, τρίτο εδάφιο, του ιδίου κεφαλαίου του ανωτέρω δανικού νόμου παρέχει εξουσιοδότηση στον Υπουργό Εργασίας για τη θέσπιση των λεπτομερειακών διατάξεων αναγκαίων για την εκτέλεση του νόμου και ορίζει, μεταξύ άλλων, τα εξής: «Ο Υπουργός Εργασίας μπορεί, κατόπιν διαβουλεύσεως με την Landarbejdsnævn (επιτροπή επιλύσεως εργατικών διαφορών) να θεσπίσει λεπτομερείς διατάξεις ως προς το (...) ποια κριτήρια πρέπει να εφαρμόζονται προκειμένου να διαπιστωθεί αν υφίσταται επιχείρηση κατά την έννοια αυτού του κεφαλαίου.»

9. Ο Υπουργός Εργασίας εξέδωσε στη συνέχεια την απόφαση 74, της 4ης Μαρτίου 1977, περί της εννοίας της επιχειρήσεως κ.λπ., η παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οποίας έχει ως ακολούθως: «Έννοια της επιχειρήσεως. Νοείται ως επιχείρηση σε σχέση με το κεφάλαιο 5α του νόμου μια μονάδα η οποία παράγει, αγοράζει ή πωλεί εμπορεύματα ή παροχές υπηρεσιών (π.χ. εργοτάξια, εργοστάσια, ναυπηγεία, καταστήματα, γραφεία ή αποθήκες) και η οποία διαθέτει διεύθυνση η οποία μπορεί αυτοτελώς να προβαίνει σε απολύσεις μεγάλης εκτάσεως, βλ. παράγραφο 23α, πρώτο εδάφιο, του νόμου» ( 3 ).

ΙΙ — Τα πραγματικά περιστατικά

10. Η Rockfon αποτελεί μέρος του διεθνούς ομίλου Rockwool International, ο οποίος το 1989 απασχολούσε συνολικά 5300 εργαζομένους, μεταξύ των οποίων 1435 στη Δανία. Εκ των 1435 εργαζομένων στη Δανία, 1085 απασχολούνταν στο Hedehusene.

11. Ο όμιλος Rockwool International αποτελείται στο Hedehusene από τέσσερις παραγωγικές εταιρίες, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και η Rockfon. Για τις τέσσερις αυτές εταιρίες έχει καθορισθεί μια διαδικασία κατά την οποία όλες οι προσλήψεις και απολύσεις προσωπικού εξετάζονται συνολικά από ένα κοινό τμήμα που έχει δημιουργηθεί στη Rockwool A/S (μία εκ των τεσσάρων εταιριών του ομίλου). Τόσο η Rockfon όσο και η Rockwool αποτελούν θυγατρικές εταιρίες της πολυεθνικής Rockwool International.

12. Σύμφωνα με μια οδηγία του Ιανουαρίου 1985 περί απολύσεων και αποχωρήσεων από την εργασία, που ισχύει για τη Rockfon, σε περίπτωση περισσοτέρων απολύσεων, λόγω ελλείψεως εργασιών, οι αποφάσεις ποιοι μισθωτοί πρέπει να απολυθούν και ποιοι να μετακινηθούν σε άλλα τμήματα πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με την κοινή υπηρεσία προσωπικού της Rockwool A/S. Ο υπεύθυνος της επιχειρήσεως ενημερώνει τον εκπρόσωπο του προσωπικού του οικείου τμήματος διαβεβαιώνοντας ότι δεν σημειώνεται υπέρβαση των ποσοστών που ισχύουν στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Μπορεί δε να γίνει επίκληση της «ελλείψεως εργασιών» ως λόγου αποχωρήσεως μόνον όταν το τμήμα προσωπικού δεν μπορεί να υποδείξει μιαν άλλη κατάλληλη εργασία.

13. Το 1989, η εταιρία Rockfon, η οποία απασχολούσε 162 άτομα, επικαλούμενη δυσκολίες λόγω ελλείψεως εργασιών, απέλυσε ένα ορισμένο αριθμό εργαζομένων σ' αυτή. Συγκεκριμένα, απέλυσε κατά την περίοδο μεταξύ της 10ης και της 28ης Νοεμβρίου 1989, 24 ή 25 εργαζομένους, από τους οποίους 9 υπαλλήλους και 15 ή 16 μέλη της Specialarbejderforbundet i Danmark (ενώσεως ειδικευμένων εργατών της Δανίας).

14. Οι καταγγελίες αυτές έγιναν χωρίς να ληφθούν υπόψη οι κανόνες περί του χρόνου καταγγελίας και της ακολουθητέας διαδικασίας διαβουλεύσεων σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων, οι οποίοι προβλέπονται από σειρά προστατευτικών διατάξεων της ισχύουσας δανικής νομοθεσίας. Γι' αυτό το λόγο και οι απολυθέντες κατ' αρχάς προσέφυγαν στην κοινή επιτροπή αγοράς εργασίας, η οποία απεφάνθη, τη 19η Δεκεμβρίου 1989, ότι η Rockfon αποτελούσε τμήμα μιας μεγαλύτερης επιχειρήσεως, του ομίλου Rockwool, και ότι οι απολύσεις των εργαζομένων στη Rockfon έπρεπε να θεωρηθούν ότι πραγματοποιήθηκαν από μια επιχείρηση με περισσότερους από 300 εργαζομένους. Κατ' ακολουθία, η Rockfon δεν παρέβη το νόμο, διότι, κατά τις διατάξεις του, θα έπρεπε να τηρηθούν οι διαδικασίες πληροφόρησης και διαβουλεύσεων, πριν από τις απολύσεις, μόνο σε περίπτωση απολύσεων περισσοτέρων από 30 εργαζομένους σε 30 μέρες.

15. Στη συνέχεια, η Specialarbejderforbundet i Danmark άσκησε έφεση κατ' αυτής της αποφάσεως ενώπιον της διοικήσεως εργασίας, η οποία όμως επαναβεβαίωσε την απόφαση της κοινής επιτροπής. Γι' αυτό και κατέφυγε στο δικαστήριο κατά της Rockfon, ζητώντας αποζημίωση για την παραβίαση των εθνικών διατάξεων, των σχετικών με τις ομαδικές απολύσεις.

16. Η υπόθεση εκδικάσθηκε σε πρώτο βαθμό από το Byret του Tåstrup, ενώπιον του οποίου η Rockfon παραδέχθηκε ότι ναι μεν αποτελεί αυτοτελή παραγωγική επιχείρηση, αλλά δεν έχει εξουσία να προβαίνει αυτοτελώς σε ομαδικές απολύσεις, διότι τούτο εξετάζεται συνολικά από το κοινό τμήμα προσλήψεων και απολύσεων που δημιουργήθηκε στην Rockwool A/S και, επομένως, δεν εφαρμόζονται στη συγκεκριμένη περίπτωση οι προστατευτικές για τους εργαζόμενους διατάξεις της οδηγίας και της σχετικής εθνικής νομοθεσίας.

17. Το Byret του Tåstrup με απόφαση του της 1ης Οκτωβρίου 1992 έκρινε ότι η Rockfon αποτελεί «επιχείρηση» κατά την έννοια των διατάξεων του νόμου 38, της 26ης Ιανουαρίου 1977, και την υπουργική απόφαση που εκδόθηκε σε εκτέλεση του, διότι η κοινή υπηρεσία προσωπικού που είχε συσταθεί στην εταιρία Rockwool είχε απλώς συμβουλευτική αρμοδιότητα και ότι μόνον η Rockfon ήταν αρμόδια να προβαίνει σε απολύσεις. Επομένως, οι πραγματοποιηθείσες απολύσεις έπρεπε να κοινοποιηθούν στους εργαζομένους. Επειδή τούτο δεν συνέβη, το δικαστήριο, αποδεχόμενο το αίτημα της αγωγής, κατεδίκασε την εταιρία Rockfon να καταβάλει αποζημίωση στους απολυθέντες.

18. Η Rockfon άσκησε έφεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Østre Landsret, προβάλλοντας ότι, ως μέλος του ομίλου των εταιριών Rockwool στο Hedehusene, υπόκειται, ως προς τις απολύσεις, στις οδηγίες της κοινής υπηρεσίας προσωπικού η οποία είχε συσταθεί στο πλαίσιο της εταιρίας Rockwool, ότι η εταιρία δεν διαθέτει διεύθυνση που μπορεί αυτοτελώς να προβαίνει σε απολύσεις μεγάλης εκτάσεως, και, κατ' ακολουθία, δεν υπόκειται στις δεσμεύσεις της κοινοτικής και της εθνικής νομοθεσίας.

19. Η Specialarbejderforbundet i Danmark, που ενεργεί ως εντολοδόχος του Søren Nielsen και 13 άλλων απολυθέντων εργαζομένων (εφεξής: εφεσίβλητη), ζήτησε να απορριφθεί η έφεση.

III — Το προδικαστικό ερώτημα

20. Προς επίλυση της εκκρεμούσας διαφοράς, το Østre Landsret, København, με διάταξη του της 16ης Νοεμβρίου 1993, υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα: «Έχει το άρθρο 1 της οδηγίας 75/129/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 17ης Φεβρουαρίου 1975, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών που αφορούν τις ομαδικές απολύσεις, την έννοια ότι δεν επιτρέπεται δύο ή περισσότερες συνδεδεμένες μεταξύ τους επιχειρήσεις ενός ομίλου, από τις οποίες η μία δεν ασκεί αποφασιστική επιρροή στην άλλη ή τις άλλες, να δημιουργήσουν ένα κοινό όργανο προσλήψεων και απολύσεων, οπότε, π.χ., απολύσεις σε μια από τις εταιρίες μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο με την έγκριση του οργάνου αυτού και με τη συνέπεια ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο συνολικός αριθμός των εργαζομένων στις εταιρίες για τον υπολογισμό του αριθμού των εργαζομένων με βάση το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας;»

IV — Απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα

21. Κατ' αρχάς, παρατηρούμε ότι το κείμενο, το γράμμα των σχετικών διατάξεων της οδηγίας, το οποίο θεωρώ ότι είναι σαφές, αφορά αποκλειστικά και μόνο τις ομαδικές απολύσεις και την ακολουθητέα διαδικασία και δεν θεσπίζει κανόνες σχετικούς με την εσωτερική οργάνωση των επιχειρήσεων και τις πράξεις διαχειρίσεως του προσωπικού τους. Δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι απέβλεπε στον, κατά οποιοδήποτε τρόπο, περιορισμό της ελευθερίας των επιχειρήσεων να προβαίνουν, όπως αυτές νομίζουν καλύτερα, στην οργάνωση των δραστηριοτήτων τους και στην κατανομή των αρμοδιοτήτων των σχετικών με τις πράξεις διαχειρίσεως του προσωπικού τους γενικότερα, όπως το έχουν επισημάνει άλλωστε η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου και η Επιτροπή στις παρατηρήσεις τους.

22. Δηλαδή, η οδηγία δεν απαγορεύει σε δύο ή περισσότερες συνδεδεμένες μεταξύ τους επιχειρήσεις ενός ομίλου, από τις οποίες η μία δεν ασκεί αποφασιστική επιρροή στην άλλη ή τις άλλες, να δημιουργήσουν ένα κοινό όργανο προσλήψεων και απολύσεων, οπότε, π.χ., απολύσεις σε μια από τις εταιρίες μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο με την έγκριση του οργάνου αυτού. Αυτή η ελευθερία των επιχειρήσεων να διαχειρίζονται όπως επιθυμούν τα θέματα που αφορούν το προσωπικό τους υφίσταται έναν περιορισμό. Δεν πρέπει να καταστρατηγούνται οι προστατευτικές για τους εργαζόμενους διατάξεις της οδηγίας σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων.

23. Όπως αναφέρει η Επιτροπή στις παρατηρήσεις της, η έκφραση «ομαδικές απολύσεις» που χρησιμοποιεί η οδηγία, στο άρθρο 1, παράγραφος 1, σημείο α', ορίζεται με βάση δύο κριτήρια, ένα ποιοτικό και ένα ποσοτικό. Κατά το ποιοτικό κριτήριο, «ομαδικές απολύσεις» είναι εκείνες που «πραγματοποιούνται από έναν εργοδότη για ένα ή περισσότερους λόγους, οι οποίοι δεν έχουν σχέση με το πρόσωπο των εργαζομένων». Το ποσοτικό κριτήριο αφορά τη σχέση ανάμεσα στον αριθμό των απολύσεων και το μέγεθος της επιχειρήσεως («établissement») που απαιτείται για να τύχουν εφαρμογής οι διατάξεις της οδηγίας.

24. Το εθνικό δικαστήριο απασχολεί, κι εδώ έγκειται η ουσία του προβλήματος, αν από την οδηγία συνάγεται ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο συνολικός αριθμός των εργαζομένων στην εταιρία ή στον όμιλο των συνεργαζομένων εταιριών για τον τρόπο προσδιορισμού του αριθμοί) των εργαζομένων, βάσει του οποίου υπολογίζεται ο επιτρεπόμενος ανώτατος αριθμός απολυομένων, σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων.

25. Το πρόβλημα δημιουργήθηκε διότι το δανικό κείμενο χρησιμοποιεί τη λέξη «virksomhed», που μεταφράζεται συνήθως στη γαλλική γλώσσα ως «entreprise», αποδίδοντας κατ' αυτό τον τρόπο τον όρο «etablissement». Επειδή δε υπάρχουν γλωσσικές αποκλίσεις στην απόδοση του επίμαχου όρου «επιχείρηση» («etablissement», «virksomhed») στις διάφορες εθνικές νομοθεσίες, θα πρέπει να αποσαφηνισθεί ο όρος-κλειδί για την ερμηνεία της οδηγίας που είναι ο όρος «établissement».

26. Εξετάζοντας την τρέχουσα σημασία του όρου «établissement», στη γαλλική γλώσσα, βλέπουμε ότι σημαίνει το σύνολο των εγκαταστάσεων που ιδρύθηκαν για την εκμετάλλευση, τη λειτουργία μιας επιχειρήσεως ( 4 ). Ο όρος «entreprise» όμως, κατά κυριολεξία, σημαίνει στη γαλλική γλώσσα έναν οικονομικά ανεξάρτητο οργανισμό, που παρέχει στην αγορά αγαθά και υπηρεσίες και που μπορεί να αποτελείται από περισσότερα «établissements» ( 5 ). Δηλαδή, εμφανίζεται ο όρος «entreprise» ως έννοια γένους και ο όρος «établissement» ως έννοια είδους.

27. Στις άλλες αυθεντικές, κατά την εποχή που εκδόθηκε η οδηγία, γλώσσες της Κοινότητας ο ενλόγω όρος αποδίδεται ως «establishments» στην αγγλική, «Betriebe» στη γερμανική, «stabilimenti» στην ιταλική, που αντιστοιχούν με τον όρο «établissements» της γαλλικής αποδόσεως. Ο γερμανικός όρος όμως μπορεί να σημαίνει όχι μόνον ένα «établissement», αλλά και την ίδια την επιχείρηση ( 6 ). Στην ολλανδική απόδοση του όρου χρησιμοποιείται η έκφραση «plaatselijke eenheden» που σημαίνει τις «τοπικές μονάδες» (unités locales) ( 7 ).

28. Εξετάζοντας τον όρο «établissement» που χρησιμοποίησε κατά καιρούς σε διάφορα κείμενα σχετικά με τον τομέα της κοινωνικής πολιτικής ο κοινοτικός νομοθέτης, παρατηρούμε ότι συνάγεται η βούληση του να δηλώσει κάτι ξεχωριστό από εκείνο που δηλώνει ο όρος «επιχείρηση» («entreprise»). Παρατηρούμε λοιπόν ότι σε κάποιες περιπτώσεις χρησιμοποίησε σωρευτικά τους δύο όρους, διαφοροποιώντας σαφώς τη σημασία τους. Τούτο λ.χ. συνέβη στην περίπτωση της οδηγίας 77/187/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14ης Φεβρουαρίου 1977 ( 8 ), που αναφέρεται στη διατήρηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε περίπτωση μεταβιβάσεων «επιχειρήσεων, εγκαταστάσεων ή τμημάτων εγκαταστάσεων» («transfert d'entreprises, d'établissements ou de parties d'établissements»), όπου ρητά αναφέρει στο άρθρο 1 τα εξής: «1. Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται επί μεταβιβάσεων επιχειρήσεων, εγκαταστάσεων ή τμημάτων εγκαταστάσεων σε άλλο επιχειρηματία (...)».

29. Τη διαφοροποίηση δε αυτή ανάμεσα σε «επιχειρήσεις, εγκαταστάσεις ή τμήματα εγκαταστάσεων» τη βρίσκουμε διάσπαρτη σε όλο το νομοθέτημα. Είναι δε χαρακτηριστική και η πρώτη αιτιολογική σκέψη της ενλόγω οδηγίας 77/187, όπου διαβάζουμε ότι «(...) η οικονομική εξέλιξη επιφέρει επί εθνικού και κοινοτικού επιπέδου μεταβολές στη διάρθρωση των επιχειρήσεων που πραγματοποιούνται μεταξύ των άλλων, διά μεταβιβάσεων των επιχειρήσεων, βιομηχανικών ή εμπορικών εγκαταστάσεων ή τμημάτων παρόμοιων εγκαταστάσεων σε άλλους επιχειρηματίες που προκύπτουν από εκχωρήσεις ή συγχωνεύσεις».

30. Ομοίως, αυτό συνέβη και στην περίπτωση της οδηγίας 80/987/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 1980 ( 9 ), για την προστασία των εργαζομένων σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη, όπου στο μεν άρθρο 2, παράγραφος 1, σημείο β', ορίζεται ότι ένας εργοδότης θεωρείται ότι ευρίσκεται σε κατάσταση αφερεγγυότητος και όταν η αρμόδια αρχή «(...) διεπίστωσε ότι η επιχείρηση ή η εγκατάσταση του εργοδότη έκλεισε οριστικά (...)».

31. Δηλαδή, και στις δύο οδηγίες που προαναφέρθηκαν (77/187 και 80/987), ο όρος «entreprise» αποδίδεται ως «επιχείρηση» και ο όρος «établissement» ως «εγκατάσταση». Από την ενλόγω γραμματική ερμηνεία, παρατηρούμε ότι όταν ο κοινοτικός νομοθέτης χρησιμοποιεί τους δύο όρους μαζί, ο όρος «επιχείρηση» εμφανίζεται ευρύτερος του όρου «εγκατάσταση», δηλαδή η σχέση τους είναι σχέση εννοίας γένους προς έννοια είδους.

32. Στην περίπτωση που μας ενδιαφέρει, αν ο κοινοτικός νομοθέτης επιθυμούσε όλοι οι εργαζόμενοι μιας επιχειρήσεως, οπουδήποτε και αν εργάζονται, να συνυπολογίζονται για να ευρεθεί ο συνολικός αριθμός των εργαζομένων βάσει του οποίου κρίνεται το νόμιμο ή μη της απολύσεως, θα έπρεπε να χρησιμοποιήσει ένα περισσότερο κατάλληλο όρο. Τούτο εξάλλου επεσήμανε και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου στις παρατηρήσεις της.

33. Το ζήτημα υπάρξεως γλωσσικών αποκλίσεων στην απόδοση όρων ή εκφράσεων των νομοθετικών κειμένων των κοινοτικών οργάνων έχει ήδη απασχολήσει το Δικαστήριο, το οποίο, στην απόφαση Stauder ( 10 ), έκρινε ότι: «Όταν μία μοναδική απόφαση απευθύνεται σ' όλα τα κράτη μέλη, η ανάγκη ομοιόμορφης εφαρμογής, συνεπώς δε και ομοιόμορφης ερμηνείας αποκλείει τη λήψη υπόψη του νομοθετικού αυτού κειμένου μεμονωμένα σε μια από τις γλωσσικές του αποδόσεις, αλλά απαιτεί να ερμηνεύεται σε σχέση τόσο με την πραγματική βούληση εκείνου που το εξέδωσε, όσο και με το σκοπό που ο τελευταίος επιδίωκε, ακριβώς υπό το πρίσμα όλων των γλωσσικών αποδόσεων» ( 11 ). Στη συνέχεια τόνισε ότι «άλλωστε, δεν μπορεί να γίνει δεκτό πως οι εκδότες της αποφάσεως θέλησαν να επιβάλουν πιο αυστηρές υποχρεώσεις σε ορισμένα κράτη μέλη απ' ό,τι σε άλλα» ( 12 ).

34. Στην περίπτωση που μας ενδιαφέρει, δεδομένου ότι η παρεχόμενη από την επίμαχη οδηγία προστασία των εργαζομένων σε περίπτωση των ομαδικών απολύσεων πρέπει να είναι ομοιόμορφη σε όλα τα κράτη μέλη, πρέπει να αναζητήσουμε και το σκοπό της σχετικής διατάξεως, ώστε και για τον επιπλέον αυτό λόγο να μη διαφοροποιούνται οι υποχρεώσεις των κρατών μελών και, συνακολούθως, να μη εξαρτάται ουσιαστικά η προστασία των θιγομένων εργαζομένων από τη γλωσσική διατύπωση που υιοθετήθηκε από το κράτος μέλος.

35. Οι χρησιμοποιούμενες εκφράσεις στις διάφορες αυθεντικές γλώσσες της Κοινότητας για την απόδοση του επίμαχου όρου «επιχείρηση» («virksomhed», «etablissement») συνεπάγονται εν προκειμένω μια στενή και μια ευρεία παραλλαγή. Ο όρος «etablissement», ο οποίος, κατά κύριο λόγο, σημαίνει την τοπική μονάδα εργασίας, αποτελεί τη στενή παραλλαγή, ενώ ο όρος «entreprise», που σημαίνει τον οργανισμό στο σύνολο του, αποτελεί την ευρεία παραλλαγή.

36. Για την επίλυση αυτού του προβλήματος μπορεί να μας βοηθήσει η νομολογία του Δικαστηρίου, το οποίο, στην απόφαση Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου ( 13 ), στο πλαίσιο μιας προσφυγής αναγνωρίσεως παραβάσεως κράτους μέλους, έκρινε ότι η «συγκριτική εξέταση των διαφόρων γλωσσικών αποδόσεων του κανονισμού δεν μπορεί να οδηγήσει σε άποψη υπέρ ουδενός από τα επιχειρήματα που έχουν προβληθεί, οπότε δεν είναι δυνατή η συναγωγή εννόμων συνεπειών από τη χρησιμοποιηθείσα ορολογία». Στην απόφαση Cricket St Thomas ( 14 ) έκρινε ότι η διατύπωση σε μια από τις γλώσσες της Κοινότητας (εν προκειμένω την αγγλική) «δεν μπορεί να χρησιμεύσει ως μόνη βάση για την ερμηνεία της διατάξεως αυτής, ούτε μπορεί να της αναγνωρισθεί, προς τον σκοπό αυτό, υπεροχή έναντι των άλλων γλωσσικών αποδόσεων. Μια τέτοια αντιμετώπιση θα ήταν αντίθετη προς την απαίτηση της ομοιόμορφης εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου». Τόνισε δε ότι «όταν υφίσταται διάσταση μεταξύ διαφόρων γλωσσικών αποδόσεων, η επίδικη διάταξη πρέπει να ερμηνεύεται σε συνάρτηση με τη γενική οικονομία και το σκοπό της κανονιστικής ρυθμίσεως, στοιχείο της οποίας αποτελεί η διάταξη» ( 15 ).

37. Κατ' αρχάς, παρατηρούμε ότι αντικείμενο της οδηγίας είναι η ρύθμιση των ομαδικών απολύσεων. Η έκδοσή της βασίσθηκε στο άρθρο 100 της Συνθήκης, για την προσέγγιση των νομοθεσιών, αλλά και στο άρθρο 117 που αναφέρεται στην ανάγκη προαγωγής της βελτιώσεως των όρων διαβιώσεως και εργασίας του εργατικού δυναμικού κατά τρόπο που να επιτρέπει την εναρμόνισή τους με στόχο την πρόοδο.

38. Επιπλέον, παρατηρούμε ότι βασική κατευθυντήρια αρχή που προκύπτει από τη γενική οικονομία των διατάξεων της είναι η προστασία των εργαζομένων σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων. Δηλαδή, από τη συστηματική ερμηνεία των διατάξεων της οδηγίας προσανατολιζόμαστε προς μια ερμηνεία του επίμαχου όρου «επιχείρηση» («établissement», «virksomhed») που θα συμβιβάζεται με τη βασική αυτή κατευθυντήρια αρχή της προστασίας των εργαζομένων σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων.

39. Στη συνέχεια, καθίσταται αναγκαία, στη συγκεκριμένη περίπτωση, η εξεύρεση του σκοπού που επιδίωκε ο κοινοτικός νομοθέτης με την επίμαχη διάταξη, ώστε μέσω και αυτής της τελολογικής ερμηνείας να καταλήξουμε σε συμπεράσματα για την έννοια του επίμαχου όρου «επιχείρηση» («établissement»).

40. Η δε προσπάθεια αναζητήσεως του σκοπού του άρθρου 1, παράγραφος 1, σημείο α', στοιχείο πρώτο, της οδηγίας μάς ωθεί να εξετάσουμε αφενός τη συγκυρία μέσα στην οποία υιοθετήθηκε η ρύθμιση, αφετέρου γιατί το Συμβούλιο προτίμησε αυτή τη διατύπωση.

41. Όσον αφορά τη συγκυρία μέσα στην οποία υιοθετήθηκε η οδηγία, αναγόμαστε, κατ' αρχάς, στο ψήφισμα του Συμβουλίου, της 21ης Ιανουαρίου 1974, περί προγράμματος κοινωνικής δράσεως ( 16 ). Στην τρίτη αιτιολογική σκέψη του ψηφίσματος αυτού, τονίσθηκε ότι «η οικονομική ανάπτυξη δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά πρέπει να έχει ως αποτέλεσμα τη βελτίωση της ποιότητος ζωής καθώς και του βιοτικού επιπέδου». Στη συνέχεια, κρίθηκε ότι «οι κοινωνικοί στόχοι πρέπει να αποτελούν μόνιμη φροντίδα όλων των πολιτικών της Κοινότητος» (σημείο τρίτο). Πράγματι, αναλήφθηκε τότε η πρωτοβουλία για τη λήψη μέτρων για τη «Βελτίωση των συνθηκών διαβιώσεως και εργασίας που επιτρέπουν την εξίσωση τους με στόχο την πρόοδο» με σκοπό «να προστατευθούν τα συμφέροντα των εργαζομένων, ιδιαίτερα όσον αφορά τη διατήρηση δικαιωμάτων και πλεονεκτημάτων σε περίπτωση συγχωνεύσεως, συγκεντρώσεως ή εκλογικεύσεως» (στοιχείο ενδέκατο). Το ψήφισμα κατέληγε διαπιστώνοντας ότι εκκρεμούσε ενώπιον του Συμβουλίου πρόταση της Επιτροπής για την έκδοση οδηγίας «περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με τις ομαδικές απολύσεις».

42. Ως συνέχεια των διακηρύξεων αυτών, στα πλαίσια της ανάγκης λήψεως προστατευτικών μέτρων για τους εργαζόμενους και στον τομέα των ομαδικών απολύσεων, εξεδόθη η ενλόγω οδηγία, όπου ρητώς στην πρώτη αιτιολογική σκέψη ορίζεται ότι «επιβάλλεται η ενίσχυση της προστασίας των εργαζομένων σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων, λαμβανομένης υπόψη της ανάγκης ισόρροπης οικονομικής και κοινωνικής αναπτύξεως εντός της Κοινότητος». Στη συνέχεια, στη δεύτερη αιτιολογική σκέψη τονίζεται ότι «παρά τη συγκλίνουσα εξέλιξη, εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές μεταξύ των διατάξεων που ισχύουν στα κράτη μέλη της Κοινότητος, όσον αφορά τους όρους και τη διαδικασία των ομαδικών απολύσεων, καθώς και τα μέτρα που είναι πρόσφορα για την άμβλυνση των συνεπειών εκ των απολύσεων αυτών για τους εργαζομένους».

43. Επομένως, σκοπός της οδηγίας, όπως προκύπτει από την ανάλυση του πλαισίου μέσα στο οποίο εκδόθηκε, είναι η αποτελεσματική προστασία των εργαζομένων, μέσω της προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών που αφορούν τις ομαδικές απολύσεις και υπό αυτό το πρίσμα πρέπει να ερμηνευθεί η επίμαχη διάταξη του άρθρου 1, παράγραφος 1.

44. Χρήσιμη είναι και η αναδρομή στις προπαρασκευαστικές εργασίες που οδήγησαν στην υιοθέτηση της επίμαχης διατάξεως, όπως το τονίζει η Επιτροπή στις παρατηρήσεις της. Εκεί φαίνεται ότι, στο αρχικό σχέδιο οδηγίας, η Επιτροπή είχε χρησιμοποιήσει τον όρο «επιχείρηση» («entreprise») και, στο άρθρο 1, παράγραφος 1, τελευταίο εδάφιο, του σχεδίου, είχε ορίσει αυτή την έννοια ως «τοπική μονάδα εργασίας» («unité locale d'emploi», «local unit of employment», «örtliche Beschäftigungseinheit») ( 17 ). To Συμβούλιο, παρ' όλα αυτά, αποφάσισε να αντικαταστήσει τον όρο «entreprise» με τον όρο «établissement» και μετά την αντικατάσταση αυτή ο αρχικός ορισμός που περιείχε η πρόταση θεωρήθηκε ανώφελος και καταργήθηκε. Τούτο το επιχείρημα, συνεκτιμώμενο με τα προαναφερθέντα, στηρίζει την άποψη ότι, αν ο κοινοτικός νομοθέτης ήθελε να λαμβάνεται υπόψη ο αριθμός των εργαζομένων σε όλη την επιχείρηση και όχι στην τοπική μονάδα εργασίας για να κριθεί αν τηρήθηκε ή όχι η προβλεπόμενη στην οδηγία διαδικασία σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων, θα έπρεπε να αφήσει να διαφανεί η θέληση του με σαφήνεια χρησιμοποιώντας ανάλογη ορολογία.

45. Την έρευνά μας βοηθά και η απόφαση του Δικαστηρίου Botzen ( 18 ), όπως το τονίζει η Επιτροπή. Σ' αυτή, το Δικαστήριο, ερευνώντας αν τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις που απορρέουν από την εργασιακή σχέση μεταβιβάζονται, μαζί με τη μεταβίβαση της επιχειρήσεως, έκρινε ότι «η εργασιακή σχέση χαρακτηρίζεται ουσιαστικά από τον σύνδεσμο που υπάρχει μεταξύ του εργαζομένου και του τμήματος της επιχείρησης ή της εγκατάστασης στην οποία τοποθετήθηκε για να ασκεί τα καθήκοντά του». Πιστεύω ότι αυτό το χώρο, αυτό το τμήμα της επιχειρήσεως χαρακτηρίζει ο όρος «επιχείρηση» («établissement») που χρησιμοποιεί η οδηγία και, με βάση τον αριθμό των εργαζομένων σ' αυτή, θα πρέπει να κρίνεται αν τηρήθηκαν οι διατυπώσεις που θέτει σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων.

46. Τέλος, επειδή τέθηκε από την εφε-σείουσα Rockfon το θέμα κατά πόσο μπορεί να θεωρηθεί μια επιχείρηση ως «επιχείρηση» κατά τους όρους της οδηγίας, αν δεν διαθέτει εξουσία να αποφασίζει την πραγματοποίηση ομαδικών απολύσεων, από την ανάλυση που προηγήθηκε, ουδόλως συνάγεται ότι για να μπορέσουμε να χαρακτηρίσουμε μια μονάδα ως «επιχείρηση», κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, σημείο α', της οδηγίας, απαιτείται αυτή η ίδια να μπορεί να πραγματοποιεί ανεξάρτητα ομαδικές απολύσεις. Δηλαδή, μπορεί κάλλιστα αυτή η εξουσία να έχει ανατεθεί σε μια υπηρεσία ευρισκόμενη εκτός της «επιχειρήσεως». Αν θέταμε τέτοιο όρο, σαφώς θα άνοιγε ο δρόμος για την καταστρατήγηση των προστατευτικών διατάξεων της οδηγίας, αφού θα επιτρεπόταν στις επιχειρήσεις, με ένα εύσχημο τρόπο, να απαλλάσσονται από τις υποχρεώσεις τους, προβαίνοντας κατά βούληση σε ομαδικές απολύσεις.

47. Όπως ορθά επεσήμανε η Επιτροπή, η επίμαχη διάταξη διακρίνει με σαφήνεια τις έννοιες «εργοδότης» και «επιχείρηση» («établissement»). Ο όρος «εργοδότης» σημαίνει, κατ' αρχήν, το φυσικό ή νομικό πρόσωπο με το οποίο ο εργαζόμενος έχει μια εργασιακή σχέση και το οποίο κανονικά ασκεί τις εξουσίες που προσιδιάζουν στον εργοδότη. Το ποιος είναι εργοδότης ενδιαφέρει από τη στιγμή που θα αποφασισθούν οι ομαδικές απολύσεις και τούτο διότι το πρόσωπο αυτό υπέχει ορισμένες υποχρεώσεις κατά τις διατάξεις της οδηγίας και συγκεκριμένα οφείλει να προβεί στις προβλεπόμενες κοινοποιήσεις προς την αρμόδια αρχή, αλλά και να αρχίσει διαβουλεύσεις με τους εκπροσώπους των εργαζομένων.

48. Βεβαίως, μπορεί να είναι σημαντικό το αν η απόφαση για τις ομαδικές απολύσεις λαμβάνεται από τον ίδιο τον εργοδότη ή σε ανώτερο επίπεδο, διότι θα ήταν δυνατό να δημιουργηθούν προβλήματα, αναφορικά με το σεβασμό των διατάξεων της οδηγίας, αν ο άμεσος εργοδότης δεν ενημερωθεί σχετικά από το όργανο που έλαβε τις αποφάσεις των ομαδικών απολύσεων. Αυτή δε την περίπτωση καταλαμβάνει η ρύθμιση της οδηγίας 92/56 που ρητά προβλέπει ότι οι υποχρεώσεις πληροφορήσεως και διαβουλεύσεων δεσμεύουν ανεξάρτητα από το αν την απόφαση την έλαβε ο εργοδότης ή μια επιχείρηση που τον ελέγχει.

V — Πρόταση

49. Ενόψει των όσων έχω εκθέσει, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τιθέμενο προδικαστικό ερώτημα ως ακολούθως: «Το άρθρο 1, παράγραφος 1, σημείο α', της οδηγίας 75/129/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 17ης Φεβρουαρίου 1975, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών που αφορούν τις ομαδικές απολύσεις, δεν απαγορεύει σε δύο ή περισσότερες συνδεδεμένες μεταξύ τους επιχειρήσεις ενός ομίλου, από τις οποίες η μία δεν ασκεί αποφασιστική επιρροή στην άλλη ή τις άλλες, να δημιουργήσουν μια κοινή υπηρεσία προσλήψεων και απολύσεων, ούτως ώστε απολύσεις σε μια από τις εταιρίες να μη μπορούν να πραγματοποιηθούν παρά μόνο με την έγκριση αυτής της υπηρεσίας. Έχει όμως την έννοια ότι, για τον υπολογισμό του αριθμού των εργαζομένων σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων σε μια επιχείρηση, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο αυτών στη μονάδα, στο πλαίσιο της οποίας συγκεκριμενοποιείται η εργασιακή σχέση των απολυομένων, ασχέτως αν η ενλόγω μονάδα μπορεί να πραγματοποιεί ανεξάρτητα ομαδικές απολύσεις.»

( *1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ελληνική.

( 1 ) ΕΕ ειδ. έκδ. 05/002, σ. 44. Η οδηγία αυτή τροποποιήθηκε από την οδηγία 92/56/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 24ης Ιουνίου 1992, EE 1992, L 245, σ. 3.

( 2 ) Στο άρθρο 1, σημείο 2, στοιχείο 4, εδάφιο α', της οδηγίας 92/56, που τροποποίησε την οδηγία, αντικαθιστώντας το αρχικό άρθρο 2, προβλέφθηκε ότι:

«Οι υποχρεώσεις που αναφέρονται στις παραγράφους 1, 2 και 3 εφαρμόζονται ανεξάρτητα από το αν η απόφαση για τις ομαδικές απολύσεις λαμβάνονται από τον εργοδότη ή από επιχείρηση που ελέγχει τον εργοδότη.»

( 3 ) Η απόφαση αυτή ανακλήθηκε αργότερα και αντικαταστάθηκε με την απόφαση 755, της 12ης Νοεμβρίου 1990, στην οποία διατηρήθηκε η διάταξη της παραγράφου 2, πρώτο εδάφιο, και προστέθηκε ως νέα διάταξη η παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, δεύτερη περίπτωση, η οποία ορίζει τα εξής:

«Μια μονάδα, η οποία έχει τη μορφή θυγατρικής εταιρίας (βλ. την παράγραφο 2 του νόμου περί μετοχικών εταιριών και την παράγραφο 2 του νόμου περί εταιριών περιορισμένης ευθύνης), καθώς και άλλες μονάδες με αντίστοιχο σύνδεσμο προς τη μητρική εταιρία θεωρούνται εν πάση περιπτώσει ως επιχείρηση κατά το κεφάλαιο 5α, ακόμη και όταν η διεύθυνση της θυγατρικής εταιρίας δεν μπορεί αυτοτελώς να προβαίνει σε απολύσεις μεγάλης εκτάσεως».

( 4 ) Βλ. το λεξικό Le Petit Robert, σ. 697.

( 5 ) Βλ. Gérard Cornu, Vocabulaire Juridique, Association Henri Capitani, Παρίσι, PUF, 1987, σ. 317.

( 6 ) Βλ. Clara-Erika Dietl, Dictionary of Legal Commercial and Political Terms, τόμος II, Verlag C. Η. Beck, σ. 148.

( 7 ) Τέλος, στην ελληνική απόδοση χρησιμοποιήθηκε ο όρος «επι-χείρηση», που αντιστοιχεί κατά κύριο λόγο στον όρο «entreprise» της γαλλικής γλώσσας. Κατά κυριολεξία, ο όρος «établissement» σημαίνει στην ελληνική γλώσσα την εγκατάσταση αλλά και το κατάστημα: βλ. Αντωνίου Ηπίτη, Μέγα Γαλ-λοελληνικόν Λεξικόν, τόμος Ι, σ. 856. Γι' αυτό το λόγο η χρησιμοποίηση του όρου «επιχείρηση» δημιουργεί ερωτηματικά.

( 8 ) Οδηγία 77/187/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14ης Φεβρουαρίου 1977, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, σχετικών με την διατήρηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε περίπτωση μεταβιβάσεων επιχειρήσεων, εγκαταστάσεων ή τμημάτων εγκαταστάσεων, ΕΕ ειδ. έκδ. 05/002, σ. 171.

( 9 ) Οδηγία 80/987/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 1980, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την προστασία των μισθωτών σε περίπτωση αφε-ρεγγυοτητος του εργοδότη, ΕΕ ειδ. έκδ. 05/004, σ. 35.

( 10 ) Απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 1969, υπόθεση 29/69 (Συλλογή τόμος 1969-1971, σ. 147).

( 11 ) Απόφαση Stauder, σκέψη 3. Πρβλ. την απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 1967, υπόθεση 19/67, Van der Vecht (Συλλογή τόμος 1965-1968, σ. 617).

( 12 ) Απόφαση Stauder, σκέψη 4.

( 13 ) Απόφαση της 28ης Μαρτίου 1985, υπόθεση 100/84 (Συλλογή 1985, σ. 1169, σκέψη 16).

( 14 ) Απόφαση της 27ης Μαρτίου 1990, υπόθεση C-372/88 (Συλλογή 1990, I-1345, σκέψη 18).

( 15 ) Βλ. τη μνημονευθείσα στην υποσημείωση 13 απόφαση, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου, σκέψη 17, και την απόφαση της 17ης Οκτωβρίου 1991, υπόθεση C-100/90, Επιτροπή κατά Δανίας (Συλλογή 1991, σ. Ι-5089, σκέψη 8). Για το θέμα αυτό, στον τομέα των προδικαστικών αποφάσεων, πρβλ. τις αποφάσεις της 27ης Οκτωβρίου 1977, υπόθεση 30/77, Bouchereau (Συλλογή τόμος 1977, σ. 617, σκέψη 14), της 13ης Ιουλίου 1989, υπόθεση 173/88, Henriksen (Συλλογή 1989, σ. 2763, σκέψη 11), τις προτάσεις σε αυτή την υπόθεση του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs, σημεία 12 επ., και τη μνημονευθείσα στην υποσημείωση 14 απόφαση, Cricket St Thomas, σκέψη 18, και τις προτάσεις σε αυτήν την υπόθεση του γενικού εισαγγελέα Giuseppe Tesauro, σημεία 6 επ.

( 16 ) Ψήφισμα του Συμβουλίου της 21ης Ιανουαρίου 1974, περί προγράμματος κοινωνικής δράσεως, ΕΕ ειδ. έκδ. 05/002, σ. 11.

( 17 ) Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή στη γνώμη που εξέδωσε επί του αρχικού σχεδίου οδηγίας της Επιτροπής, είχε προσθέσει ότι θα έπρεπε να καταστεί σαφές ότι ο όρος «επιχείρηση», στον οποίο αναφερόταν το άρθρο 1 του σχεδίου, αφορούσε την «τοπική μονάδα εργασίας»JO C 100, της 22ας Νοεμβρίου 1973, σ. 11.

( 18 ) Απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 1985, υπόθεση 186/83 (Συλλογή 1985, σ. 519, σκέψη 15).