ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

PRIIT PIKAMÄE

της 24ης Μαρτίου 2021 ( 1 )

Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑845/19 και C‑863/19

Okrazhna prokuratura – Varna

Ποινική διαδικασία

κατά των

DR (C‑845/19)

TS (C‑863/19)

[αίτηση του Apelativen sad – Varna

(εφετείου Βάρνας, Βουλγαρία)

για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Οδηγία 2014/42/ΕΕ – Δέσμευση και δήμευση οργάνων και προϊόντων εγκλήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση – Πεδίο εφαρμογής – Δήμευση παρανόμως αποκτηθέντων περιουσιακών στοιχείων – Οικονομικό όφελος προερχόμενο από ποινικό αδίκημα για το οποίο δεν υφίσταται ποινική καταδίκη – Άρθρο 4 – Δήμευση – Άρθρο 5 – Εκτεταμένη δήμευση – Άρθρο 6 – Δήμευση εις χείρας τρίτου – Προϋποθέσεις – Δήμευση χρηματικού ποσού το οποίο φέρεται ως ανήκον σε τρίτο – Τρίτος μη δικαιούμενος να παρίσταται ως διάδικος στη διαδικασία δημεύσεως – Άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης»

1. Στις υπό κρίση υποθέσεις, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως του Apelativen sad – Varna (εφετείου Βάρνας, Βουλγαρία), η οποία αφορά την ερμηνεία της οδηγίας 2014/42/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Απριλίου 2014, σχετικά με τη δέσμευση και τη δήμευση οργάνων και προϊόντων εγκλήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση ( 2 ).

2. Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει την ευκαιρία να παράσχει, για πρώτη φορά, διευκρινίσεις επί κρίσιμων για την ερμηνεία της οδηγίας αυτής νομικών ζητημάτων. Το πρώτο ζήτημα είναι σχετικό με το αν για την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας είναι αναγκαίο να υφίσταται διασυνοριακή κατάσταση. Το δεύτερο αφορά τη σχέση διαρθρώσεως μεταξύ των διατάξεων της οδηγίας 2014/42 που προβλέπουν διάφορες περιπτώσεις δημεύσεως. Το τρίτο ζήτημα αφορά το περιεχόμενο του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής το οποίο αναγνωρίζεται στον τρίτο που προβάλλει εμπράγματα δικαιώματα επί περιουσιακού στοιχείου το οποίο έχει αποτελέσει αντικείμενο δημεύσεως.

I. Το νομικό πλαίσιο

Α. Η Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

3. Το άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει ως εξής: «1. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, αποφασίζοντας σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία μέσω οδηγιών, μπορούν να θεσπίζουν ελάχιστους κανόνες για τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των κυρώσεων στους τομείς της ιδιαιτέρως σοβαρής εγκληματικότητας με διασυνοριακή διάσταση, η οποία απορρέει ιδίως από τη φύση ή τις επιπτώσεις των αδικημάτων αυτών ή λόγω ειδικής ανάγκης να καταπολεμούνται σε κοινή βάση. Οι εν λόγω τομείς εγκληματικότητας είναι οι εξής: τρομοκρατία, εμπορία ανθρώπων και γενετήσια εκμετάλλευση γυναικών και παιδιών, παράνομη εμπορία ναρκωτικών, παράνομη εμπορία όπλων, ξέπλυμα χρήματος, διαφθορά, παραχάραξη μέσων πληρωμής, εγκληματικότητα στον χώρο της πληροφορικής και οργανωμένο έγκλημα. […]»

Β. Το δίκαιο της Ένωσης

1. Η απόφαση-πλαίσιο 2004/757/ΔΕΥ

4. Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2004/757/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2004, για τη θέσπιση ελάχιστων διατάξεων σχετικά με τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης των εγκλημάτων και τις ποινές που ισχύουν στον τομέα της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών ( 3 ), ορίζει τα εξής: «Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε να τιμωρούνται ποινικώς οι ακόλουθες εκ προθέσεως τελεσθείσες πράξεις, όταν τελούνται χωρίς να υπάρχει σχετικό δικαίωμα: α) η παραγωγή, η κατασκευή, η εκχύλιση, η παρασκευή, η προσφορά, η διάθεση προς πώληση, η διανομή, η πώληση, η παράδοση υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, η μεσιτεία, η αποστολή, η διαμετακόμιση, η μεταφορά, η εισαγωγή ή η εξαγωγή ναρκωτικών· […] γ) η κατοχή ή η αγορά ναρκωτικών που αποβλέπει στην τέλεση μιας εκ των πράξεων που αναφέρονται στο στοιχείο α)· […]».

2. Η οδηγία 2014/42

5. Το άρθρο 1 της οδηγίας 2014/42, με τίτλο «Αντικείμενο», προβλέπει τα εξής: «1. Η παρούσα οδηγία θεσπίζει ελάχιστους κανόνες σχετικά με τη δέσμευση περιουσιακών στοιχείων ενόψει πιθανής επακολουθούσας δήμευσης και σχετικά με τη δήμευση περιουσιακών στοιχείων σε ποινικές υποθέσεις. 2. Η παρούσα οδηγία δεν θίγει τις διαδικασίες που τα κράτη μέλη ενδέχεται να χρησιμοποιήσουν για να δημεύσουν τα εν λόγω περιουσιακά στοιχεία.»

6. Το άρθρο 2 της οδηγίας αυτής, με τίτλο «Ορισμοί», ορίζει τα ακόλουθα: «Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί: 1) ως “προϊόντα εγκλήματος” νοούνται οποιαδήποτε οικονομικά πλεονεκτήματα προερχόμενα άμεσα ή έμμεσα από ποινικά αδικήματα· ενδέχεται να συνίστανται σε κάθε μορφή περιουσιακού στοιχείου και περιλαμβάνουν κάθε μεταγενέστερη επανεπένδυση ή μετατροπή άμεσων προϊόντων και κάθε σημαντικό όφελος, 2) ως “περιουσιακό στοιχείο” νοείται κάθε είδους περιουσιακό στοιχείο, είτε ενσώματο είτε ασώματο, κινητό ή ακίνητο, καθώς και νομικά έγγραφα ή νομικές πράξεις που πιστοποιούν τίτλο ή δικαίωμα επί του εν λόγω περιουσιακού στοιχείου, […] 4) ως “δήμευση” νοείται η οριστική αποστέρηση του περιουσιακού στοιχείου την οποία διατάσσει δικαστήριο σε σχέση με ποινικό αδίκημα […]».

7. Το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας, με τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», έχει ως εξής: «Η παρούσα οδηγία ισχύει για ποινικά αδικήματα που καλύπτονται από: […] ζ) την [απόφαση-πλαίσιο 2004/757]· […]».

8. Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/42, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δήμευση», προβλέπει τα εξής: «1. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να καταστεί δυνατή, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει, η δήμευση οργάνων και προϊόντων εγκλήματος ή περιουσιακών στοιχείων η αξία των οποίων είναι ισοδύναμη με αυτά τα όργανα ή προϊόντα, υπό την αίρεση οριστικής καταδίκης για ποινικό αδίκημα, που μπορεί επίσης να έχει απαγγελθεί ερήμην.»

9. Το άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας, με τίτλο «Εκτεταμένη δήμευση», ορίζει στην παράγραφo 1 τα εξής: «Τα κράτη μέλη υιοθετούν τα αναγκαία μέτρα ώστε να καταστεί δυνατή, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει, η δήμευση περιουσιακού στοιχείου που ανήκει σε πρόσωπο καταδικασθέν για ποινικό αδίκημα, το οποίο μπορεί, αμέσως ή εμμέσως, να οδηγήσει σε οικονομικό όφελος, εφόσον το δικαστήριο κρίνει, βάσει των περιστάσεων της υπόθεσης, συμπεριλαμβανομένων των συγκεκριμένων πραγματικών περιστατικών και των διαθέσιμων αποδεικτικών στοιχείων, όπως ότι η αξία του περιουσιακού στοιχείου είναι δυσανάλογη προς το νόμιμο εισόδημα του καταδικασθέντος, ότι το συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο αποκτήθηκε μέσω εγκληματικής δραστηριότητας.»

10. Το άρθρο 6 της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δήμευση εις χείρας τρίτου», προβλέπει τα εξής: «1. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να καταστεί δυνατή η δήμευση προϊόντων εγκλήματος ή άλλων περιουσιακών στοιχείων η αξία των οποίων είναι ισοδύναμη με τα προϊόντα εγκλήματος, τα οποία μεταβιβάστηκαν, άμεσα ή έμμεσα, από ύποπτο ή κατηγορούμενο σε τρίτους ή τα οποία αποκτήθηκαν από τρίτους από ύποπτο ή κατηγορούμενο, τουλάχιστον όταν οι εν λόγω τρίτοι γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν ότι ο σκοπός της μεταβίβασης ή απόκτησης ήταν να αποφευχθεί η δήμευση, με βάση συγκεκριμένα στοιχεία και περιστάσεις, μεταξύ των οποίων ότι η μεταβίβαση ή απόκτηση πραγματοποιήθηκε χωρίς αντάλλαγμα ή με αντάλλαγμα σημαντικά κατώτερο από την αγοραία αξία. 2. Η παράγραφος 1 δεν θίγει τα δικαιώματα καλόπιστων τρίτων.»

11. Κατά το άρθρο 8 της εν λόγω οδηγίας, με τίτλο «Διασφαλίσεις»: «1. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να διασφαλίσουν ότι τα πρόσωπα που επηρεάζονται από τα μέτρα που προβλέπονται βάσει της παρούσας οδηγίας έχουν το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και δίκαιης δίκης για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων τους.»

Γ. Το βουλγαρικό δίκαιο

1. Ο ποινικός κώδικας

12. Το άρθρο 53 του nakazatelen kodeks (ποινικού κώδικα, στο εξής: ΝΚ), ορίζει τα εξής: «(1) Ανεξαρτήτως ποινικής ευθύνης, δημεύονται: a) τα περιουσιακά στοιχεία που ανήκουν στον ένοχο και προορίζονταν ή χρησιμοποιήθηκαν για την τέλεση ποινικού αδικήματος εκ προθέσεως· εφόσον τα πράγματα αυτά δεν υπάρχουν πλέον ή έχουν μεταβιβαστεί, υπολογίζεται προς δήμευση το ποσό που αντιστοιχεί στην αξία αυτών [(όπως συμπληρώθηκε – DV αριθ. 7/2019)]· b) τα περιουσιακά στοιχεία που ανήκουν στον ένοχο και αποτέλεσαν αντικείμενο εγκλήματος εκ προθέσεως, στις περιπτώσεις που προβλέπονται ρητώς στο ειδικό μέρος του παρόντος κώδικα. (2) Δημεύονται επίσης [(νέο, DV αριθ. 28/1982)]: a) τα περιουσιακά στοιχεία που αποτέλεσαν αντικείμενο ή όργανο εγκλήματος και των οποίων η κατοχή απαγορεύεται και b) τα άμεσα ή έμμεσα προϊόντα του ποινικού αδικήματος, εφόσον δεν υφίσταται υποχρέωση επιστροφής ή αποκαταστάσεως αυτών· σε περίπτωση που τα εν λόγω προϊόντα δεν υπάρχουν πλέον ή έχουν μεταβιβαστεί, ορίζεται προς δήμευση το ποσό που αντιστοιχεί στην αξία αυτών [(όπως τροποποιήθηκε – DV αριθ. 7/2019)]. (3) Για τους σκοπούς της παραγράφου 2, στοιχείο b [(νέο, DV αριθ. 7/2019)] 1. “άμεσο προϊόν” συνιστά οποιοδήποτε οικονομικό όφελος αποκτάται ως άμεση συνέπεια της αξιόποινης πράξεως· 2. “έμμεσο προϊόν” συνιστά οποιοδήποτε οικονομικό όφελος το οποίο προκύπτει από τη διάθεση άμεσου προϊόντος, καθώς και κάθε περιουσιακό στοιχείο που προκύπτει από τη μεταγενέστερη εν όλω ή εν μέρει μετατροπή άμεσου προϊόντος, συμπεριλαμβανομένης της αναμείξεως αυτού με περιουσιακά στοιχεία νομίμου προελεύσεως· το περιουσιακό στοιχείο υπόκειται σε δήμευση έως της αξίας του άμεσου προϊόντος που ενσωματώθηκε σε αυτό, καθώς και των επαυξήσεων του περιουσιακού στοιχείου, εφόσον αυτές συνδέονται άμεσα με τη διάθεση ή τη μετατροπή του άμεσου προϊόντος και την ενσωμάτωσή του στο περιουσιακό στοιχείο αυτό.»

13. Το άρθρο 354a (αρχική δημοσίευση: DV αριθ. 95/1975· όπως τροποποιήθηκε: DV αριθ. 28/1982, 10/1993, 62/1997, 21/2000, 26/2004 και 75/2006) του NK ορίζει τα εξής: «(1) Όποιος, χωρίς νόμιμη άδεια, παράγει, κατεργάζεται, αποκτά ή κατέχει με σκοπό τη διάθεσή τους ναρκωτικές ουσίες ή ουσίες ανάλογες αυτών, ή διαθέτει ναρκωτικές ή ανάλογες αυτών ουσίες, τιμωρείται, αν πρόκειται για ιδιαιτέρως επικίνδυνες ναρκωτικές ουσίες ή ανάλογες αυτών, με στερητική της ελευθερίας ποινή δύο έως οκτώ ετών και με χρηματική ποινή ύψους [5000 έως 20000 βουλγαρικών λέβα (BGN) (περίπου 2500 έως 10000 ευρώ)], και αν πρόκειται για επικίνδυνες ναρκωτικές ή ανάλογες αυτών ουσίες, με στερητική της ελευθερίας ποινή ενός έως έξι ετών και με χρηματική ποινή ύψους [2000 έως 10000 BGN (περίπου 1000 έως 5000 ευρώ)]. […] […] (3) Όποιος, χωρίς νόμιμη άδεια, αποκτά ή κατέχει ναρκωτικές ουσίες ή ουσίες ανάλογες αυτών, τιμωρείται: 1. αν πρόκειται για ιδιαιτέρως επικίνδυνες ναρκωτικές ή ανάλογες αυτών ουσίες, με στερητική της ελευθερίας ποινή ενός έως έξι ετών και με χρηματική ποινή ύψους [2000 έως 10000 BGN (περίπου 1000 έως 5000 ευρώ)]· 2. αν πρόκειται για επικίνδυνες ναρκωτικές ή ανάλογες αυτών ουσίες, με στερητική της ελευθερίας ποινή έως πέντε έτη και με χρηματική ποινή ύψους [1000 έως 5000 BGN (περίπου 500 έως 2500 ευρώ)]. […]»

2. Ο κώδικας ποινικής δικονομίας

14. Το άρθρο 306, παράγραφος 1, σημείο 1, του nakazatelno-protsesualen kodeks (κώδικα ποινικής δικονομίας, DV αριθ. 86, της 28ης Οκτωβρίου 2005, στο εξής: NPK) προβλέπει τα εξής: «(1) Το δικαστήριο δύναται επίσης να αποφαίνεται με διάταξη επί των ζητημάτων που αφορούν: 1. τον καθορισμό της συνολικής ποινής σύμφωνα με τα άρθρα 25 και 27 και την εφαρμογή του άρθρου 53 του [NK].»

II. Τα πραγματικά περιστατικά, οι κύριες δίκες και τα προδικαστικά ερωτήματα

15. Οι εμπλεκόμενοι στις υπό κρίση υποθέσεις κρίθηκαν ένοχοι ποινικού αδικήματος το οποίο τέλεσαν, μόνοι ή κατά συναυτουργία, στις 21 Φεβρουαρίου 2019, στην πόλη της Βάρνας (Βουλγαρία), και το οποίο τιμωρείται βάσει του άρθρου 354a του NK, ειδικότερα δε του αδικήματος της κατοχής χωρίς άδεια, με σκοπό τη μεταπώληση, ιδιαιτέρως επικίνδυνων ναρκωτικών ουσιών. Με ποινική απόφαση που εκδόθηκε στις 28 Ιουνίου 2019, ο DR καταδικάστηκε σε στερητική της ελευθερίας ποινή ενός έτους και σε χρηματική ποινή ύψους 2500 βουλγαρικών λέβα (BGN) (περίπου 1250 ευρώ). Ο TS καταδικάστηκε σε στερητική της ελευθερίας ποινή δύο ετών, με τετραετή αναστολή, καθώς και σε χρηματική ποινή ύψους 5000 BGN (περίπου 2500 ευρώ).

16. Κατά τη διάρκεια έρευνας στην οικία όπου διέμενε ο DR μαζί με τη μητέρα και τους παππούδες του, καθώς και έρευνας στο αυτοκίνητό του, οι οποίες διενεργήθηκαν από τις αρμόδιες αρχές στο πλαίσιο της προδικασίας, ανευρέθη από τις αρχές χρηματικό ποσό 4447,06 BGN (περίπου 2200 ευρώ).

17. Στο πλαίσιο έρευνας στην οικία όπου διέμενε ο TS μαζί με τη μητέρα του, διενεργηθείσας επίσης στο πλαίσιο της προδικασίας, ανευρέθη από τις αρμόδιες αρχές χρηματικό ποσό 9324,25 BGN (περίπου 4800 ευρώ).

18. Μετά την ποινική καταδίκη των κατηγορουμένων, η εισαγγελική αρχή ζήτησε από το Okrazhen sad Varna (περιφερειακό δικαστήριο Βάρνας, Βουλγαρία, στο εξής: πρωτοβάθμιο δικαστήριο) να διατάξει τη δήμευση των ως άνω ανευρεθέντων χρηματικών ποσών, σύμφωνα με το άρθρο 306, παράγραφος 1, σημείο 1, του NPK. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο εξέτασε το αίτημα της εισαγγελικής αρχής σε δημόσια συνεδρίαση, στην οποία παρέστησαν ο εισαγγελέας, οι ενδιαφερόμενοι και οι δύο συνήγοροι αυτών.

19. Κατά την εν λόγω ένδικη διαδικασία, ο DR ισχυρίστηκε ότι το επίμαχο χρηματικό ποσό ανήκε στη γιαγιά του, η οποία το είχε αποκτήσει με τραπεζικό δανεισμό. Επιπλέον, προσκόμισε έγγραφο από το οποίο αποδεικνυόταν ότι, τον Δεκέμβριο 2018, η γιαγιά του είχε προβεί σε ανάληψη από τον τραπεζικό λογαριασμό της του ποσού των 7000,06 BGN (περίπου 3500 ευρώ). Η γιαγιά του DR δεν μετείχε στην κατά το άρθρο 306, παράγραφος 1, σημείο 1, του NPK διαδικασία, η οποία διεξήχθη σε πρώτο βαθμό, δεδομένου ότι κατά τη βουλγαρική νομοθεσία δεν της επιτρεπόταν να λάβει αυτοτελώς μέρος σε αυτήν ως διάδικος. Επίσης δεν εξετάσθηκε ούτε ως μάρτυρας.

20. Στο πλαίσιο της εν λόγω ένδικης διαδικασίας, ο TS ισχυρίστηκε ότι το επίμαχο χρηματικό ποσό ανήκε στη μητέρα και στην αδελφή του. Επ’ αυτού, προσκόμισε και αυτός έγγραφο από το οποίο αποδεικνυόταν ότι, τον Μάρτιο 2018, η μητέρα του είχε λάβει από την τράπεζα DSK EAD καταναλωτικό δάνειο ύψους 17000 BGN (περίπου 8500 ευρώ). Επιπλέον, προσκόμισε αντίγραφα των διαβατηρίων της μητέρας του και της αδελφής του, από τα οποία αποδεικνυόταν ότι είχαν ταξιδέψει στην Τουρκία κατά το χρονικό διάστημα από τις 19 έως τις 21 Απριλίου 2019. Η μητέρα του TS δεν είχε τη δυνατότητα να μετάσχει στη διαδικασία ενώπιον του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου. Ωστόσο, εξετάστηκε ως μάρτυρας όσον αφορά το χρηματικό ποσό που ανευρέθη στην κατοικία στην οποία ζούσε με τον υιό της.

21. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο δεν χορήγησε άδεια δημεύσεως των επίμαχων χρηματικών ποσών, με το σκεπτικό ότι το ποινικό αδίκημα για το οποίο καταδικάστηκαν οι εμπλεκόμενοι, ήτοι η κατοχή ναρκωτικών με σκοπό τη μεταπώληση, δεν ήταν ικανό ως εκ της φύσεώς του να τους προσπορίσει οικονομικά πλεονεκτήματα. Συναφώς, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι, αν και υπήρχαν αποδεικτικά στοιχεία, ιδίως δε μαρτυρικές καταθέσεις, περί του ότι, στις επίμαχες υποθέσεις, οι εμπλεκόμενοι πωλούσαν ναρκωτικές ουσίες, εντούτοις δεν πληρούνταν οι προβλεπόμενες στο άρθρο 53, παράγραφος 2, του ΝΚ προϋποθέσεις για τη δήμευση, δεδομένου ότι δεν τους είχε απαγγελθεί τέτοια κατηγορία από την εισαγγελική αρχή, ούτε διαπιστώθηκε διακίνηση ναρκωτικών με την επακολουθήσασα καταδικαστική απόφαση.

22. Η εισαγγελική αρχή της περιφέρειας προσέβαλε την απόφαση του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, υποστηρίζοντας ότι το πρωτοβάθμιο δικαστήριο δεν είχε εφαρμόσει το άρθρο 53, παράγραφος 2, του NK με γνώμονα την οδηγία 2014/42. Οι συνήγοροι των ενδιαφερομένων δεν συμμερίζονται την άποψη της εισαγγελικής αρχής και θεωρούν ότι σε δήμευση υπόκεινται μόνον τα περιουσιακά στοιχεία τα οποία αποκτώνται άμεσα εκ της εγκληματικής πράξεως για την οποία καταδικάζεται ο ενδιαφερόμενος.

23. Στο πλαίσιο αυτό, το Apelativen sad – Varna (εφετείο Βάρνας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία έχουν πανομοιότυπη διατύπωση σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑845/19 και C‑863/19: «1) Τυγχάνουν η οδηγία [2014/42] και ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης εφαρμογής επί ποινικού αδικήματος συνισταμένου στην κατοχή ναρκωτικών με σκοπό τη διανομή τους, το οποίο τελείται από Βούλγαρο υπήκοο εντός της επικράτειας της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας, μολονότι το ενδεχόμενο εξ αυτού οικονομικό όφελος εξ αυτού γεννάται και εντοπίζεται στη Βουλγαρία; 2) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα, ποια είναι η έννοια του όρου “οικονομικά πλεονεκτήματα προερχόμενα […] έμμεσα από ποινικά αδικήματα” κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας [2014/42]; Δύναται να συνιστά τέτοιο οικονομικό πλεονέκτημα το χρηματικό ποσό το οποίο ανευρέθη και κατασχέθηκε στην κατοικία του καταδικασθέντος και της οικογενείας του, καθώς και στο χρησιμοποιούμενο από αυτόν ιδιωτικής χρήσεως αυτοκίνητο; 3) Έχει το άρθρο 2 της οδηγίας [2014/42] την έννοια ότι αντιτίθεται σε ρύθμιση όπως αυτή του άρθρου 53, παράγραφος 2, του [ΝΚ], η οποία δεν προβλέπει τη δήμευση “οικονομικών πλεονεκτημάτων προερχόμενων έμμεσα από ποινικά αδικήματα”; 4) Έχει το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης την έννοια ότι αντιβαίνει σε αυτό εθνική ρύθμιση όπως αυτή του άρθρου 306, παράγραφος 1, σημείο 1, του [NPK], η οποία προβλέπει τη δυνατότητα δημεύσεως χρηματικού ποσού, για το οποίο υποστηρίζεται ότι ανήκει σε πρόσωπο διαφορετικό από τον αυτουργό του ποινικού αδικήματος, χωρίς να παρέχεται στον εν λόγω τρίτο η δυνατότητα να μετέχει στη σχετική ένδικη διαδικασία ως διάδικος και να έχει άμεση πρόσβαση σε δικαστική προστασία;»

III. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

24. Επί των προδικαστικών ερωτημάτων υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις η εισαγγελική αρχή, η Βουλγαρική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

25. Οι εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία, καθώς και η Αυστριακή Κυβέρνηση, ανέπτυξαν προφορικώς τις απόψεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 13ης Ιανουαρίου 2021.

IV. Ανάλυση

Α. Επί του πρώτου ερωτήματος

26. Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η οδηγία 2014/42 και ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) τυγχάνουν εφαρμογής σε περίπτωση ποινικού αδικήματος όπως η κατοχή ναρκωτικών ουσιών με σκοπό τη διανομή τους, ακόμη και αν όλα τα συστατικά στοιχεία τελέσεως του εν λόγω ποινικού αδικήματος περιορίζονται στο εσωτερικό ενός μόνον κράτους μέλους.

27. Από το ερώτημα αυτό προκύπτει με σαφήνεια ότι κατά το αιτούν δικαστήριο είναι δεδομένο ότι η ύπαρξη διασυνοριακής καταστάσεως αποτελεί εκ των ων ουκ άνευ προϋπόθεση εφαρμογής της οδηγίας 2014/42. Η Βουλγαρική Κυβέρνηση, τόσο με τις γραπτές παρατηρήσεις της όσο και κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, αμφισβήτησε την παραδοχή αυτή, θεωρώντας ότι η εφαρμογή σε κράτος μέλος των διατάξεων της οδηγίας αυτής δεν εξαρτάται από την ενδεχόμενη διαπίστωση διασυνοριακής καταστάσεως στο πλαίσιο εκκρεμούς διαφοράς ενώπιον δικαστηρίου του εν λόγω κράτους.

28. Έχοντας υπόψη τα ανωτέρω, θα λάβω, κατ’ αρχάς, αρνητική θέση επί του επιχειρήματος αυτού της Βουλγαρικής Κυβερνήσεως και θα υποστηρίξω ότι η οδηγία 2014/42 δεν δύναται να εφαρμοστεί αν το ποινικό αδίκημα δεν έχει διασυνοριακή διάσταση (ενότητα 1). Εν συνεχεία, θα εξηγήσω με ποιον τρόπο πρέπει να εκτιμάται η διάσταση αυτή (ενότητα 2) και θα εφαρμόσω την ανάλυσή μου στην υπό κρίση περίπτωση (ενότητα 3). Τέλος, θα προτείνω στο Δικαστήριο απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα (ενότητα 4), διευκρινίζοντας ότι η δυνατότητα εφαρμογής του Χάρτη εξαρτάται από τη δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2014/42 ( 4 ).

1. Επί της αναγκαιότητας υπάρξεως διασυνοριακής καταστάσεως

29. Προς επίρρωση της ερμηνείας που προτείνει, η Βουλγαρική Κυβέρνηση επικαλείται την απόφαση Moro ( 5 ), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε, όσον αφορά την οδηγία 2012/13/ΕΕ σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών ( 6 ), ότι η εφαρμογή σε κράτος μέλος των διατάξεων της εν λόγω οδηγίας δεν εξαρτάται από την ύπαρξη διασυνοριακής καταστάσεως στο πλαίσιο διαφοράς που ανακύπτει στο συγκεκριμένο κράτος μέλος. Κατά τη Βουλγαρική Κυβέρνηση, το σκεπτικό βάσει του οποίου το Δικαστήριο κατέληξε στην κρίση αυτή έχει εφαρμογή και στις υπό κρίση υποθέσεις.

30. Σκόπιμο είναι να συνοψιστεί το σκεπτικό αυτό ( 7 ). Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι νομική βάση της οδηγίας 2012/13 αποτελεί το άρθρο 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, το πρώτο εδάφιο του οποίου έχει ως εξής: «Κατά τον βαθμό που είναι απαραίτητο για να διευκολυνθεί η αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών καθώς και η αστυνομική και δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις που έχουν διασυνοριακές διαστάσεις, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, αποφασίζοντας σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία μέσω οδηγιών, μπορούν να θεσπίζουν ελάχιστους κανόνες. Στους ελάχιστους αυτούς κανόνες συνεκτιμώνται οι διαφορές μεταξύ των νομικών συστημάτων και παραδόσεων των κρατών μελών». Στη συνέχεια, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, όσον αφορά το γράμμα της οδηγίας 2012/13, τα άρθρα 1 και 2 της οδηγίας αυτής, τα οποία καθορίζουν, αντιστοίχως, το αντικείμενο και το πεδίο εφαρμογής αυτής, δεν περιορίζουν την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας μόνον στις καταστάσεις που έχουν διασυνοριακή διάσταση. Τέλος, ως προς τους σκοπούς της οδηγίας 2012/13, το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι από τις αιτιολογικές σκέψεις αυτής προκύπτει ότι η θέσπιση ελάχιστων κοινών κανόνων στον τομέα της ενημερώσεως στο πλαίσιο των ποινικών διαδικασιών αποσκοπεί στην ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών στα αντίστοιχα συστήματα απονομής ποινικής δικαιοσύνης αυτών και προς τον σκοπό αυτό συμβάλλει στην αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων των δικαστικών αρχών ακόμη και στην περίπτωση που οι συγκεκριμένες αποφάσεις αφορούν αμιγώς εσωτερικές υποθέσεις. Στο πλαίσιο αυτό, οσάκις ανακύπτει ανάγκη διασυνοριακής συνεργασίας, οι αστυνομικές και δικαστικές αρχές ενός κράτους μέλους, μπορούν, συνεπώς, να θεωρούν τις αποφάσεις των δικαστικών αρχών των άλλων κρατών μελών ισοδύναμες με τις δικές τους.

31. Είμαι πεπεισμένος ότι το σκεπτικό αυτό δεν μπορεί να ακολουθηθεί στην περίπτωση κατά την οποία το ζήτημα της αναγκαιότητας υπάρξεως διασυνοριακής διαστάσεως τίθεται ως προϋπόθεση εφαρμογής της οδηγίας 2014/42, καθόσον ούτε η γραμματική ούτε η τελολογική ερμηνεία της αποφάσεως Moro ( 8 ) μπορούν να τύχουν κατ’ αναλογία εφαρμογής για την τελευταία αυτή οδηγία, τούτο δε για τους λόγους που εκτίθενται στα ακόλουθα σημεία των παρουσών προτάσεων.

32. Πρώτον, επισημαίνεται ότι το γράμμα της οδηγίας 2014/42, σε αντιδιαστολή με αυτό της οδηγίας 2012/13, φαίνεται ότι περιορίζει τα ποινικά αδικήματα που καλύπτονται από την οδηγία αυτή μόνον σε όσα έχουν διασυνοριακή διάσταση, καθόσον στην αιτιολογική σκέψη 1 της οδηγίας 2014/42 μνημονεύεται ότι ανάγκη να διαθέτουν οι αρμόδιες αρχές τα μέσα ώστε να εντοπίζουν, να δεσμεύουν, να διαχειρίζονται και να δημεύουν τα προϊόντα εγκλήματος δικαιολογείται από το ότι «[τ]ο κύριο κίνητρο του διασυνοριακού οργανωμένου εγκλήματος […] είναι το οικονομικό κέρδος» ( 9 ). Εξάλλου, η αναγκαιότητα υπάρξεως διασυνοριακής διαστάσεως για την εφαρμογή της οδηγίας 2014/42 προκύπτει από την αιτιολογική έκθεση της προτάσεως της Επιτροπής βάσει της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω οδηγία ( 10 ) και ιδίως από το σημείο της 1.1, κατά το οποίο «[σ]κοπός της παρούσας πρότασης οδηγίας είναι να καταστήσει ευκολότερη για τις αρχές των κρατών μελών τη δήμευση και ανάκτηση των κερδών που πραγματοποιούν οι εγκληματίες από το διασυνοριακό σοβαρό και οργανωμένο έγκλημα […] Οι ομάδες οργανωμένου εγκλήματος είναι παράνομες επιχειρήσεις που σκοπό έχουν να παράγουν κέρδη. Επιδίδονται σε πληθώρα διασυνοριακών εγκληματικών δραστηριοτήτων, όπως λ.χ. η παράνομη εμπορία ναρκωτικών, η εμπορία ανθρώπων, η παράνομη εμπορία όπλων, και η διαφθορά, οι οποίες παράγουν τεράστια κέρδη» ( 11 ).

33. Δεύτερον, όσον αφορά τους σκοπούς της οδηγίας 2014/42, φρονώ ότι, στο πλαίσιο της οδηγίας αυτής, η αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων δεν έχει την ίδια σημασία με αυτή που έχει, κατά το Δικαστήριο, στο πλαίσιο της οδηγίας 2012/13.

34. Συναφώς, πρέπει να παρατηρηθεί ότι, πράγματι, η νομική βάση της οδηγίας 2014/42 δεν είναι απολύτως αντίστοιχη εκείνης της οδηγίας 2012/13. Συγκεκριμένα, όσον αφορά τη νομική βάση της οδηγίας 2014/42, στο άρθρο 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ προστίθεται και το άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το οποίο αποτελεί τη νομική βάση για την εναρμόνιση του ουσιαστικού ποινικού δικαίου. Επιπλέον, στην πρόταση οδηγίας επισημαίνεται ότι το άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ αποτελεί την «κυριότερη νομική βάση» αυτής.

35. Από το γράμμα, όμως, του άρθρου 83, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ προκύπτει χωρίς αμφιβολία ότι, κατ’ αντιδιαστολή προς το άρθρο 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, η θέσπιση εναρμονισμένων ουσιαστικών διατάξεων δεν εξαρτάται από το κατά πόσον αυτή είναι απαραίτητη προκειμένου να διευκολυνθεί η αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και η διασυνοριακή αστυνομική και δικαστική συνεργασία ( 12 ).

36. Τουναντίον, το άρθρο 83, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ προβλέπει ρητώς ότι αποκλειστική προϋπόθεση για την εναρμόνιση, πέραν της ιδιαίτερης σοβαρότητας της εγκληματικότητας στους οικείους τομείς, είναι το να έχουν οι τομείς αυτοί διασυνοριακή διάσταση, η οποία απορρέει ιδίως από τη φύση ή τις επιπτώσεις των αδικημάτων αυτών ή λόγω ειδικής ανάγκης να καταπολεμούνται σε κοινή βάση. Κατά το άρθρο 83, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, οι εν λόγω τομείς εγκληματικότητας είναι οι εξής: τρομοκρατία, εμπορία ανθρώπων και γενετήσια εκμετάλλευση γυναικών και παιδιών, παράνομη εμπορία ναρκωτικών, παράνομη εμπορία όπλων, ξέπλυμα χρήματος, διαφθορά, παραχάραξη μέσων πληρωμής, εγκληματικότητα στον χώρο της πληροφορικής και οργανωμένο έγκλημα. Όπως προκύπτει από το άρθρο 3 της οδηγίας 2014/42, η οδηγία αυτή ισχύει αποκλειστικώς και μόνον για ποινικά αδικήματα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των πράξεων του παράγωγου δικαίου οι οποίες εναρμονίζουν το ουσιαστικό ποινικό δίκαιο στους προαναφερθέντες τομείς, ήτοι στους τομείς εγκληματικότητας με διασυνοριακή διάσταση.

37. Πέραν των ανωτέρω, το γεγονός ότι η δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2014/42 εξαρτάται από την ύπαρξη διασυνοριακής διαστάσεως αποδεικνύεται από ένα επιπλέον στοιχείο ερμηνείας. Ειδικότερα, επισημαίνω ότι το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/42 προσδιορίζει τη σχέση της οδηγίας αυτής με τη νομική πράξη την οποία έχει ως σκοπό να αντικαταστήσει, ήτοι την απόφαση-πλαίσιο 2005/212/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 24ης Φεβρουαρίου 2005, για τη δήμευση των προϊόντων, οργάνων και περιουσιακών στοιχείων του εγκλήματος ( 13 ), ως εξής: «[Τ]ο άρθρο 1, τέσσερις πρώτες περιπτώσεις, και το άρθρο 3 της [αποφάσεως-πλαισίου 2005/212] αντικαθίστανται από την παρούσα οδηγία», πράγμα που συνεπάγεται a contrario ότι το άρθρο 2 («Δήμευση») ( 14 ), το άρθρο 4 («Ένδικα μέσα») ( 15 ) και το άρθρο 5 («Διασφαλίσεις») ( 16 ) της εν λόγω αποφάσεως-πλαισίου εξακολουθούν να ισχύουν. Με το σημείο 2.3 της προτάσεως οδηγίας, όμως, διευκρινίζεται ότι, λαμβανομένου υπόψη του περιορισμού του πεδίου εφαρμογής της προτεινόμενης οδηγίας στους τομείς εγκληματικότητας που απαριθμούνται στο άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, τα άρθρα 2, 4 και 5 της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212 δεν καταργήθηκαν ούτως ώστε να διατηρηθεί ορισμένο επίπεδο εναρμονίσεως όσον αφορά τα ποινικά αδικήματα «που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της παρούσας προτάσεως οδηγίας» ( 17 ) και τα οποία, ως εκ τούτου, στερούνται οιασδήποτε διασυνοριακής διαστάσεως.

2. Επί του χαρακτηρισμού που αφορά την ύπαρξη «διασυνοριακής διαστάσεως»

38. Το αιτούν δικαστήριο διατυπώνει αμφιβολίες ως προς την ύπαρξη διασυνοριακής διαστάσεως στην υπό κρίση υπόθεση, επισημαίνοντας ότι ουδέν στοιχείο συστατικό της τελέσεως της επίμαχης εγκληματικής πράξεως εντοπίζεται εκτός της βουλγαρικής επικράτειας.

39. Επισημαίνω ευθύς εξαρχής ότι οι αμφιβολίες αυτές οφείλονται, κατά τη γνώμη μου, σε παρανόηση του τρόπου κατά τον οποίο θεμελιώνεται η ύπαρξη διασυνοριακής καταστάσεως, η οποία συνεπάγεται εφαρμογή της νομοθεσίας της Ένωσης που ερείδεται, κατά κύριο λόγο ή αποκλειστικώς, στο άρθρο 83 ΣΛΕΕ.

40. Συγκεκριμένα, όπως υπομνήσθηκε ανωτέρω, στο γράμμα της εν λόγω διατάξεως της Συνθήκης γίνεται αναφορά σε «διασυνοριακή διάσταση» και όχι σε «διασυνοριακό στοιχείο». Φρονώ ότι η διατύπωση αυτή δεν είναι τυχαία. Τουναντίον, δηλοί ότι η συνδρομή της προϋποθέσεως αυτής δεν εξαρτάται από την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών της συγκεκριμένης υποθέσεως, αλλά απλώς και μόνον από το κατά πόσον το υπό εξέταση ποινικό αδίκημα αφορά έναν από τους τομείς εγκληματικότητας που δύνανται να αποτελέσουν αντικείμενο εναρμονίσεως του ουσιαστικού δικαίου κατά το άρθρο 83, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ και από το αν αυτό εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής νομικής πράξεως του παράγωγου δικαίου εκδοθείσας βάσει του άρθρου 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και διέπουσας τέτοιον τομέα εγκληματικότητας ( 18 ). Εφόσον τούτο συμβαίνει, το υπό εξέταση ποινικό αδίκημα θεωρείται ipso facto ότι πληροί τόσο την προϋπόθεση περί διασυνοριακής διαστάσεως όσο και εκείνην της ιδιαίτερης σοβαρότητας. Επομένως, στερείται παντελώς σημασίας το ζήτημα αν παρουσιάζει διασυνοριακό χαρακτήρα κάποιο από τα συστατικά στοιχεία τελέσεως της υπό διάγνωση αξιόποινης πράξεως, όπως η υπηκοότητα του αυτουργού της πράξεως, ο τόπος τελέσεώς της ή ο εντοπισμός των προϊόντων του εγκλήματος.

3. Επί της υπάρξεως διασυνοριακής διαστάσεως στις υπό κρίση υποθέσεις

41. Ως προς τις υπό κρίση υποθέσεις, πρέπει να υπομνησθεί ότι στο άρθρο 3 της οδηγίας 2014/42 απαριθμούνται εξαντλητικώς τα ποινικά αδικήματα επί των οποίων εφαρμόζονται οι διατάξεις της εν λόγω οδηγίας και τα οποία είναι τα αδικήματα που προβλέπουν οι πράξεις του παράγωγου δικαίου οι οποίες μνημονεύονται στα στοιχεία αʹ έως ιαʹ του άρθρου αυτού. Δυνάμει του άρθρου της 3, στοιχείο ζʹ, η εν λόγω οδηγία ισχύει για τα ποινικά αδικήματα που καταλαμβάνονται από την απόφαση-πλαίσιο 2004/757.

42. Δυνάμει, όμως, του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της εν λόγω αποφάσεως-πλαισίου, μεταξύ των αδικημάτων αυτών περιλαμβάνεται και «η κατοχή ή η αγορά ναρκωτικών» η οποία αποσκοπεί στην τέλεση μιας εκ των πράξεων που απαριθμούνται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, ήτοι, μεταξύ άλλων, στη διανομή και την πώληση ναρκωτικών.

43. Επομένως, είναι προφανές, κατά τη γνώμη μου, ότι το ποινικό αδίκημα για το οποίο καταδικάστηκαν τελεσιδίκως οι εμπλεκόμενοι στις υποθέσεις των κυρίων δικών και το οποίο συνίσταται στην κατοχή ιδιαιτέρως επικίνδυνων ναρκωτικών ουσιών με σκοπό τη μεταπώληση, όπως προβλέπεται στο άρθρο 354, παράγραφος 1, του ΝΚ, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/42.

44. Το επιχείρημα περί του αντιθέτου, το οποίο προέβαλε η Αυστριακή Κυβέρνηση στην παρέμβασή της κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να κλονίσει το συμπέρασμα αυτό. Θα προσπαθήσω να εξηγήσω το επιχείρημα αυτό. Κατά την εν λόγω κυβέρνηση, η επιλογή του άρθρου 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ως κύριας νομικής βάσεως της οδηγίας 2014/42 συνεπάγεται ότι το άρθρο 3 της οδηγίας αυτής, το οποίο καθορίζει το πεδίο εφαρμογής της, πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικώς, και ότι, κατά συνέπεια, η εν λόγω οδηγία δεν ισχύει για το σύνολο των ποινικών αδικημάτων που καλύπτονται από τις απαριθμούμενες στο άρθρο αυτό νομικές πράξεις του παράγωγου δικαίου, αλλά μόνο για όσα εξ αυτών πληρούν τις προϋποθέσεις της ιδιαίτερης σοβαρότητας και της διασυνοριακής διαστάσεως κατά το άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, κατά την Αυστριακή Κυβέρνηση, το επίμαχο στις υπό κρίση υποθέσεις ποινικό αδίκημα δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/42.

45. Ωστόσο, φρονώ ότι κανένα στοιχείο δεν συνηγορεί υπέρ μιας τέτοιας συσταλτικής ερμηνείας του άρθρου 3 της οδηγίας 2014/42. Συγκεκριμένα, στο άρθρο αυτό, της απαρίθμησης των νομικών πράξεων του παράγωγου δικαίου που έχουν εκδοθεί στους τομείς που προβλέπει το άρθρο 83, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, προηγείται η φράση: «[η] παρούσα οδηγία ισχύει για ποινικά αδικήματα που καλύπτονται από», η οποία δεν μπορεί παρά να νοηθεί ως καλύπτουσα το σύνολο των ποινικών αδικημάτων που αφορά καθεμία από τις πράξεις αυτές. Με άλλα λόγια, η διάταξη αυτή ουδόλως ορίζει ότι, μεταξύ των ποινικών αδικημάτων αυτών, μόνον όσα έχουν ιδιαίτερη σοβαρότητα καθώς και διασυνοριακή διάσταση εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/42. Άλλωστε, όπως διευκρινίστηκε ανωτέρω, όλα τα ποινικά αδικήματα που καλύπτονται από τις εν λόγω πράξεις πληρούν ipso facto τις προϋποθέσεις της ιδιαίτερης σοβαρότητας και της διασυνοριακής διαστάσεως.

4. Πρόταση επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος

46. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα την απάντηση ότι η οδηγία 2014/42 και ο Χάρτης τυγχάνουν εφαρμογής στην περίπτωση ποινικού αδικήματος το οποίο αφορά έναν από τους τομείς εγκληματικότητας που απαριθμούνται στο άρθρο 83, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, όπως η κατοχή ναρκωτικών ουσιών με σκοπό τη διανομή τους, ακόμη και αν όλα τα συστατικά στοιχεία τελέσεως του εν λόγω ποινικού αδικήματος περιορίζονται στο εσωτερικό ενός μόνον κράτους μέλους.

Β. Επί του δευτέρου και του τρίτου ερωτήματος

1. Επί της αναδιατυπώσεως των ερωτημάτων

47. Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο θέτει, κατ’ ουσίαν, ζήτημα ερμηνείας του όρου «οικονομικά πλεονεκτήματα προερχόμενα […] έμμεσα από ποινικά αδικήματα» κατά το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2014/42. Ειδικότερα, ζητεί να διευκρινιστεί αν τα περιουσιακά στοιχεία τα οποία κατασχέθηκαν στην κατοικία των εμπλεκομένων και των οικογενειών τους, καθώς και στο χρησιμοποιούμενο από τον DR αυτοκίνητο όχημα, συνιστούν τέτοιο οικονομικό πλεονέκτημα.

48. Με το τρίτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 2 της οδηγίας 2014/42 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 53, παράγραφος 2, του ΝΚ, η οποία δεν προβλέπει τη δήμευση οικονομικών πλεονεκτημάτων έμμεσα προερχόμενων από ποινικό αδίκημα.

49. Κατ’ αρχάς, πρέπει να επισημανθεί ότι το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2014/42 προσδίδει ευρεία έννοια ( 19 ) στον όρο «προϊόντα εγκλήματος», ορίζοντας αυτά ως «οποιαδήποτε οικονομικά πλεονεκτήματα προερχόμενα άμεσα ή έμμεσα από ποινικά αδικήματα· ενδέχεται να συνίστανται σε κάθε μορφή περιουσιακού στοιχείου και περιλαμβάνουν κάθε μεταγενέστερη επανεπένδυση ή μετατροπή άμεσων προϊόντων και κάθε σημαντικό όφελος». Διαπιστώνω, όμως, ότι ο νομοθέτης της Ένωσης, μνημονεύοντας ρητώς τα άμεσα και έμμεσα οικονομικά πλεονεκτήματα, δεν θέλησε να προβλέψει δύο χωριστές μεταξύ τους κατηγορίες. Συγκεκριμένα, από την ερμηνεία της αιτιολογικής σκέψης 11 της οδηγίας 2014/42 προκύπτει ότι η έννοια των «προϊόντων εγκλήματος» περιλαμβάνει όχι μόνον τα περιουσιακά στοιχεία που προέρχονται άμεσα από την εγκληματική πράξη, αλλά και όσα προκύπτουν από τις μετατροπές των περιουσιακών στοιχείων αυτών ( 20 ). Κατά συνέπεια, εκτιμώ ότι το άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2014/42 μεταφέρθηκε προσηκόντως στο βουλγαρικό δίκαιο, δεδομένου ότι, αφενός μεν, το άρθρο 53, παράγραφος 2, του NK προβλέπει τη δήμευση των «άμεσων και έμμεσων προϊόντων του ποινικού αδικήματος», αφετέρου δε, το άρθρο 53, παράγραφος 3, του ίδιου κώδικα ορίζει ότι «“έμμεσο προϊόν” συνιστά οποιοδήποτε οικονομικό όφελος το οποίο προκύπτει από τη διάθεση άμεσου προϊόντος, καθώς και κάθε περιουσιακό στοιχείο που προκύπτει από τη μεταγενέστερη εν όλω ή εν μέρει μετατροπή άμεσου προϊόντος».

50. Εντούτοις, η ευρεία αυτή θεώρηση της έννοιας των «προϊόντων εγκλήματος» δεν περιλαμβάνει τα περιουσιακά στοιχεία που δεν είναι απόρροια του ποινικού αδικήματος για το οποίο καταδικάστηκε ο κατηγορούμενος. Ειδικότερα, από τον ορισμό που περιέχεται στο άρθρο 2, σημείο 1, της οδηγίας 2014/42 προκύπτει ότι το οικονομικό πλεονέκτημα, είτε άμεσο είτε έμμεσο, πρέπει να είναι αποτέλεσμα του ποινικού αδικήματος. Όσον αφορά το ζήτημα αν τα κατασχεθέντα στο πλαίσιο των υποθέσεων των κύριων δικών χρηματικά ποσά αποτελούν «περιουσιακό στοιχείο» ( 21 ) δεκτικό δημεύσεως, παρατηρώ ότι, όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, αφενός, οι ενδιαφερόμενοι καταδικάστηκαν για το ποινικό αδίκημα της κατοχής ναρκωτικών ουσιών με σκοπό τη μεταπώληση, το οποίο δεν είναι, αφεαυτού, ικανό να προσπορίσει σε αυτούς οικονομικό όφελος. Αφετέρου, υπήρχαν μεν αποδείξεις ότι οι εν λόγω ενδιαφερόμενοι επιδίδονταν στην πώληση ναρκωτικών ουσιών, πλην όμως ούτε τους ασκήθηκε δίωξη ούτε καταδικάστηκαν για την τελευταία αυτή αξιόποινη πράξη ( 22 ). Επομένως, προκειμένου να αποφανθεί επί του βασίμου του αιτήματος δημεύσεως, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να κρίνει κατά πόσον μπορεί εν προκειμένω το οικονομικό όφελος να προέρχεται από ποινικό αδίκημα, όπως η πώληση ναρκωτικών, για το οποίο δεν έχουν καταδικαστεί οι κατηγορούμενοι.

51. Υπό τις συνθήκες αυτές, προκειμένου να δοθεί στο αιτούν δικαστήριο χρήσιμη απάντηση για την επίλυση της διαφοράς, θεωρώ αναγκαίο να αναδιατυπωθούν τα υποβληθέντα στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα ( 23 ).

52. Επομένως, προτείνω στο Δικαστήριο να αναδιατυπώσει το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα ως εξής: «Έχει η οδηγία 2014/42 την έννοια ότι η δήμευση προϋποθέτει κατ’ ανάγκη ότι το οικονομικό πλεονέκτημα πρέπει να είναι αποτέλεσμα του ποινικού αδικήματος για το οποίο έχει καταδικαστεί ένα πρόσωπο ή ότι η δήμευση μπορεί να αφορά οικονομικό όφελος το οποίο αποκτάται από άλλο ποινικό αδίκημα για το οποίο το πρόσωπο αυτό δεν έχει καταδικαστεί;»

2. Επί των αναδιατυπωμένων ερωτημάτων

53. Σύμφωνα με το πνεύμα βάσει του οποίου αναδιατυπώθηκε το ερώτημα, πρέπει να αναλυθούν τα διάφορα είδη δημεύσεως, τα οποία εναπόκειται στα κράτη μέλη να προβλέπουν βάσει της οδηγίας 2014/42, και να εξακριβωθεί, κατά την εξέταση των διατάξεων αυτών, αν οι περιστάσεις των υπό κρίση υποθέσεων εμπίπτουν σε κάποια από τις περιπτώσεις αυτές.

54. Τα άρθρα 4, 5 και 6 της εν λόγω οδηγίας επιβάλλουν στα κράτη μέλη να προβλέπουν τρεις περιπτώσεις δημεύσεως προϊόντων εγκλήματος. Η πρώτη περίπτωση, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 4 της εν λόγω οδηγίας, αφορά την «απλή» δήμευση ( 24 ), ενώ η δεύτερη και η τρίτη περίπτωση, οι οποίες προβλέπονται στα άρθρα 5 και 6 της οδηγίας 2014/42, αφορούν, αντιστοίχως, την εκτεταμένη δήμευση πρόσθετων περιουσιακών στοιχείων και τη δήμευση περιουσιακών στοιχείων που έχουν μεταβιβαστεί σε τρίτους από τον ύποπτο ή τον κατηγορούμενο.

55. Κατ’ αρχάς, εκτιμώ ότι τα πραγματικά περιστατικά των υπό κρίση υποθέσεων δεν εμπίπτουν στη δήμευση περιουσιακών στοιχείων εις χείρας τρίτου, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 6 της οδηγίας 2014/42, δεδομένου ότι η εφαρμογή του μέτρου που προβλέπει η εν λόγω διάταξη προϋποθέτει τόσο τη μεταβίβαση περιουσιακού στοιχείου σε τρίτο όσο και την εκ μέρους του τρίτου γνώση ότι η ενδεχόμενη μεταβίβαση έγινε με σκοπό την αποφυγή δημεύσεως των συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου. Στην απόφαση περί παραπομπής, όμως, το αιτούν δικαστήριο δεν διαπιστώνει ούτε την πρώτη ούτε τη δεύτερη εκ των περιστάσεων αυτών.

56. Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/42 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να καθιστούν δυνατή, υπό τον όρο αμετάκλητης καταδίκης για ποινικό αδίκημα, τη δήμευση οργάνων και προϊόντων ή περιουσιακών στοιχείων η αξία των οποίων είναι ίση εκείνης των οργάνων ή προϊόντων αυτών. Το πεδίο εφαρμογής της συγκεκριμένης διατάξεως μπορεί να εκτιμηθεί καλύτερα σε αντιπαραβολή με την περίπτωση δημεύσεως η οποία προβλέπεται στο άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας. Συναφώς, η διάκριση μεταξύ των περιπτώσεων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 4 της οδηγίας 2014/42 και εκείνων που διέπονται από το άρθρο 5 της ίδιας οδηγίας διατυπώνεται, κατά την άποψή μου, με το γράμμα της αιτιολογικής σκέψης 19 της οδηγίας, κατά την οποία «[ε]νδέχεται να υπάρχουν καταστάσεις όπου ενδείκνυται η ποινική καταδίκη να ακολουθείται από δήμευση όχι μόνο των περιουσιακών στοιχείων που συνδέονται με το συγκεκριμένο έγκλημα, αλλά και πρόσθετων περιουσιακών στοιχείων για τα οποία το δικαστήριο αποφαίνεται ότι αποτελούν προϊόντα άλλων εγκληματικών πράξεων» ( 25 ) και «[η] προσέγγιση αυτή αναφέρεται ως εκτεταμένη δήμευση». Φρονώ ότι από την ως άνω αιτιολογική σκέψη προκύπτει ότι η εκτεταμένη δήμευση του άρθρου 5 της οδηγίας 2014/42 καλύπτει ακριβώς τις περιπτώσεις όπου το άρθρο 4 της εν λόγω οδηγίας δεν μπορεί να τύχει εφαρμογής λόγω ελλείψεως συνδέσμου μεταξύ του προϊόντος και του εγκλήματος που έχει κριθεί δικαστικώς ως τελεσθέν.

57. Επομένως, λαμβανομένης υπόψη της αρχιτεκτονικής των διατάξεων και της οικονομίας τους, για την εφαρμογή του άρθρου 4 της οδηγίας 2014/42, είναι αναγκαίο το προς δήμευση προϊόν ή περιουσιακό στοιχείο να έχει προκύψει από το ποινικό αδίκημα για το οποίο καταδικάστηκε ο κατηγορούμενος. Αν γίνει δεκτή η ερμηνεία αυτή, πρέπει να θεωρηθεί ότι το άρθρο 4 της οδηγίας 2014/42 δεν μπορεί να εφαρμοστεί στην προκειμένη περίπτωση, δεδομένου ότι, σύμφωνα με το σκεπτικό της αποφάσεως περί παραπομπής, τα χρηματικά ποσά των οποίων ζητείται η δήμευση δεν θα μπορούσαν να προκύψουν από το ποινικό αδίκημα της κατοχής ναρκωτικών με σκοπό τη μεταπώληση.

58. Από την πλευρά του, το άρθρο 5 της οδηγίας 2014/42 προβλέπει μηχανισμό εκτεταμένης δημεύσεως ( 26 ), επιβάλλοντας στα κράτη μέλη, με την παράγραφό του 1, την υποχρέωση να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να καθίσταται δυνατή, εν όλω ή εν μέρει, η δήμευση περιουσιακού στοιχείου που ανήκει σε πρόσωπο καταδικασθέν για ποινικό αδίκημα, το οποίο μπορεί να οδηγήσει, άμεσα ή έμμεσα, σε οικονομικό όφελος, εφόσον το δικαστήριο κρίνει, βάσει των περιστάσεων της υποθέσεως, ότι το συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο αποκτήθηκε μέσω εγκληματικής δραστηριότητας. Εξάλλου, για τους σκοπούς της διατάξεως αυτής, η έννοια του «ποινικού αδικήματος» περιλαμβάνει τουλάχιστον τα αδικήματα που απαριθμούνται στην παράγραφο 2 της εν λόγω διατάξεως. Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι, προκειμένου να διαπιστωθεί αν η υπό κρίση περίπτωση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων του άρθρου 5 της οδηγίας 2014/42, πρέπει να εξεταστεί διαδοχικώς αν πληρούνται οι προϋποθέσεις καθεμίας εκ των παραγράφων αυτών.

59. Πρώτον, πρέπει να εξεταστεί αν, στην προκειμένη περίπτωση, το ποινικό αδίκημα για το οποίο καταδικάστηκε ο ενδιαφερόμενος εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 5, παράγραφος 2, στοιχείο εʹ, της οδηγίας 2014/42. Η τελευταία αυτή διάταξη μνημονεύει, ειδικότερα, «ποινικό αδίκημα το οποίο τιμωρείται, σύμφωνα με τη σχετική πράξη του άρθρου 3 […], με στερητική της ελευθερίας ποινή μέγιστης διάρκειας τουλάχιστον τεσσάρων ετών». Μολονότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η κατοχή ναρκωτικών με σκοπό τη μεταπώληση αποτελεί ποινικό αδίκημα το οποίο τιμωρείται σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της αποφάσεως-πλαισίου 2004/757, στο οποίο παραπέμπει το άρθρο 3, στοιχείο ζ ʹ, της οδηγίας 2014/42, πρέπει εντούτοις να εξεταστεί αν το εν λόγω ποινικό αδίκημα, όπως χαρακτηρίστηκε στις υπό κρίση υποθέσεις, τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή μέγιστης διάρκειας τουλάχιστον τεσσάρων ετών. Ειδικότερα, κατά το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της αποφάσεως-πλαισίου 2004/757, η μέγιστη ποινή που επισύρει το ποινικό αδίκημα του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, είναι στερητική της ελευθερίας ποινή τουλάχιστον ενός έως τριών ετών η οποία αυξάνεται σε ποινή τουλάχιστον πέντε έως δέκα ετών στις ακόλουθες περιπτώσεις: i) όταν η πράξη αφορά μεγάλες ποσότητες ναρκωτικών ή ii) όταν η πράξη αφορά τα πλέον επιβλαβή για την υγεία ναρκωτικά ή προκάλεσε σημαντικές βλάβες στην υγεία πολλών προσώπων. Είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι το κριτήριο αυτό πληρούται, καθόσον η πράξη για την οποία καταδικάστηκαν οι ενδιαφερόμενοι περιλαμβάνει την κατοχή ιδιαιτέρως επικίνδυνων ναρκωτικών ουσιών, χαρακτηρισμός που φαίνεται ότι αντιστοιχεί στην προαναφερθείσα έννοια «των πλέον επιβλαβών για την υγεία ναρκωτικών».

60. Δεύτερον, είναι αναγκαίο να εξεταστεί αν πληρούται εν προκειμένω η προϋπόθεση κατά την οποία το ποινικό αδίκημα πρέπει να είναι «ικανό να οδηγήσει, άμεσα ή έμμεσα, σε οικονομικό όφελος» ( 27 ). Προς τούτο, θεωρώ ουσιώδες, προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, να προσδιοριστούν τα στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στο πλαίσιο της εκτιμήσεως αυτής. Επίσης, η χρήση του όρου «ικανό» ( 28 ) συνεπάγεται, κατά την άποψή μου, ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η αντικειμενική υπόσταση του εγκλήματος, όπως αυτή προκύπτει από την εθνική ποινική νομοθεσία. Πάντως, κάποιος θα μπορούσε να διερωτηθεί αν υπάρχουν και άλλα πρόσθετα κριτήρια, δεδομένου ότι η αιτιολογική σκέψη 20 της οδηγίας 2014/42 αναφέρει ότι «[ό]ταν αποφασίζουν αν ένα ποινικό αδίκημα μπορεί να οδηγήσει σε οικονομικό όφελος, τα κράτη μέλη μπορούν να λαμβάνουν υπόψη το modus operandi, για παράδειγμα, αν αποτελεί προϋπόθεση του αδικήματος να έχει διαπραχθεί στο πλαίσιο οργανωμένου εγκλήματος ή με την πρόθεση να παραχθεί τακτικό εισόδημα από ποινικά αδικήματα». Από τη διατύπωση αυτή, η οποία χαρακτηρίζεται από τη χρήση του ρήματος «μπορώ», συνάγεται ότι η εν λόγω αιτιολογική σκέψη δεν υποχρεώνει τα κράτη μέλη να λαμβάνουν υπόψη το modus operandi του εγκλήματος κατά τον προσδιορισμό του αν αυτό είναι ικανό να οδηγήσει σε οικονομικό όφελος. Η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται, εξάλλου, από τη δεύτερη περίοδο της ίδιας αιτιολογικής σκέψεως, η οποία αναφέρει ότι η συνεκτίμηση του modus operandi «δεν θα πρέπει, γενικά, να θίγει τη δυνατότητα επιβολής εκτεταμένης δημεύσεως». Εξ αυτού συνάγω ότι για την εκτίμηση περί του αν πληρούται η εν λόγω προϋπόθεση δεν είναι απαραίτητη η εξέταση του modus operandi του ποινικού αδικήματος, δεδομένου ότι οι εθνικές αρχές μπορούν να συναγάγουν μόνο από την περιγραφή του ποινικού αδικήματος στο εσωτερικό δίκαιο κατά πόσον τα αδικήματα αυτά μπορούν να προσπορίσουν οικονομικό όφελος.

61. Προς επίρρωση του συμπεράσματος αυτού, προσθέτω ότι, μολονότι στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212 γινόταν αναφορά σε αξιόποινη πράξη «διαπραχθείσα στο πλαίσιο εγκληματικής οργάνωσης», εντούτοις η προϋπόθεση αυτή προβλέπεται πλέον μόνο στο άρθρο 5, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2014/42, όπερ σημαίνει ότι η συγκεκριμένη προϋπόθεση δεν απαιτείται κατά σύστημα για τα λοιπά ποινικά αδικήματα που απαριθμούνται στην εν λόγω οδηγία.

62. Αν εφαρμοστεί η συλλογιστική αυτή στις υπό κρίση υποθέσεις, εκτιμώ, όπως και το αιτούν δικαστήριο, ότι δεν είναι καθόλου δεδομένο ότι από τον ποινικό χαρακτηρισμό της κατοχής ναρκωτικών ουσιών με σκοπό τη μεταπώληση προκύπτει ότι το αδίκημα αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα, άμεσα ή έμμεσα, την απόκτηση οικονομικού οφέλους. Πάντως, προκειμένου να αποφανθεί επί του ζητήματος αυτού, το εθνικό δικαστήριο μπορεί, εφόσον του παρέχει τη δυνατότητα αυτή το εσωτερικό του δίκαιο, να συνεκτιμήσει τον τρόπο τελέσεως του ποινικού αδικήματος, ήτοι μεταξύ άλλων, το αν αυτό τελέστηκε στο πλαίσιο οργανωμένης εγκληματικής δραστηριότητας ή με σκοπό αντλήσεως σταθερού εισοδήματος από ποινικά αδικήματα.

63. Τέλος, εφόσον από τον έλεγχο των δύο αυτών σταδίων προκύψει ότι το ποινικό αδίκημα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εκτεταμένης δημεύσεως, το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει, σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/42, να κρίνει, βάσει των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων που θα του υποβληθούν, αν τα περιουσιακά στοιχεία των οποίων ζητείται η δήμευση προέρχονται από εγκληματικές δραστηριότητες. Η σχετική κρίση του δικαστηρίου πρέπει να στηριχθεί στα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως, μεταξύ των οποίων είναι, σύμφωνα με το παράδειγμα που παρατίθεται στο εν λόγω άρθρο, η δυσαναλογία μεταξύ της αξίας των επίμαχων περιουσιακών στοιχείων και των νομίμων εισοδημάτων του καταδικασθέντος ( 29 ).

64. Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, όπως αυτά αναδιατυπώθηκαν, ότι η οδηγία 2014/42 έχει την έννοια ότι η δήμευση δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκη ότι το οικονομικό πλεονέκτημα πρέπει να είναι αποτέλεσμα του ποινικού αδικήματος για το οποίο έχει καταδικαστεί ένα πρόσωπο, αλλά ότι η δήμευση μπορεί να αφορά περιουσιακά στοιχεία για τα οποία το δικαστήριο κρίνει, βάσει των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως, ότι προέρχονται από άλλες εγκληματικές δραστηριότητες, υπό την προϋπόθεση ότι το ποινικό αδίκημα, για το οποίο το εν λόγω πρόσωπο έχει κριθεί ένοχο, περιλαμβάνεται μεταξύ αυτών που απαριθμούνται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας και μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα, άμεσα ή έμμεσα, την απόκτηση οικονομικού οφέλους.

Γ. Επί του τετάρτου ερωτήματος

65. Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 47 του Χάρτη έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη εν προκειμένω, η οποία επιτρέπει τη δήμευση περιουσιακού στοιχείου για το οποίο υποστηρίζεται ότι ανήκει σε πρόσωπο διαφορετικό από τον αυτουργό του ποινικού αδικήματος, ενώ ο εν λόγω τρίτος δεν έχει τη δυνατότητα να παρίσταται ως διάδικος στη σχετική με τη δήμευση ένδικη διαδικασία.

66. Κατ’ αρχάς, πρέπει να επισημανθεί ότι, όπως προκύπτει από τη δικογραφία, το άρθρο 306, παράγραφος 1, σημείο 1, του NPK διέπει τη διαδικασία κατά την οποία το αρμόδιο δικαστήριο, μετά την έκδοση καταδικαστικής αποφάσεως, αποφαίνεται επί της νομιμότητας δημεύσεως κατά το άρθρο 53, παράγραφος 2, στοιχείο b, του NK. Λόγω του ότι ο τρίτος, ο οποίος ισχυρίζεται ότι είναι κύριος του δημευθέντος περιουσιακού στοιχείου, δεν μπορεί να μετέχει ως διάδικος στη διαδικασία αυτή, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να εκτιμά ότι η επίμαχη ρύθμιση δεν είναι συμβατή με το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη.

67. Όσον αφορά την εν λόγω διάταξη του Χάρτη, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στην έννομη τάξη της Ένωσης, επομένως, κατ’ ουσίαν, τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, μπορούν να εφαρμόζονται σε όλες τις καταστάσεις που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης, αλλά όχι πέραν των καταστάσεων αυτών ( 30 ).

68. Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το άρθρο 53, παράγραφος 2, στοιχείο b, του NK εισήχθη με τον zakon na izmenenie i dopalnenie na nakazatelnia kodeks [νόμο περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του ποινικού κώδικα (DV αριθ. 7, της 22ας Ιανουαρίου 2019)] και ότι σκοπός του νόμου αυτού ήταν η εφαρμογή, στο βουλγαρικό δίκαιο, της οδηγίας 2014/42, υπό το πρίσμα του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη. Επομένως, ο Βούλγαρος νομοθέτης όφειλε να σεβαστεί τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 47 του Χάρτη, ιδίως δε το δικαίωμα των πολιτών για αποτελεσματική δικαστική προστασία των δικαιωμάτων που τους παρέχονται βάσει του δικαίου της Ένωσης ( 31 ).

69. Το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη προβλέπει ότι κάθε πρόσωπο του οποίου παραβιάστηκαν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, τηρουμένων των προϋποθέσεων που προβλέπονται στο εν λόγω άρθρο. Προκειμένου να διασφαλιστεί εντός της Ένωσης ο σεβασμός του εν λόγω θεμελιώδους δικαιώματος, το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προβλέπουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που καλύπτει το δίκαιο της Ένωσης ( 32 ).

70. Επιπλέον, πρέπει να επισημανθεί ότι το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής προβλέπεται και στην ίδια την οδηγία 2014/42 ( 33 ). Συγκεκριμένα, το άρθρο 8, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας ορίζει ότι «[τ]α κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να διασφαλίσουν ότι τα πρόσωπα που επηρεάζονται από τα μέτρα που προβλέπονται βάσει της παρούσας οδηγίας έχουν το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και δίκαιης δίκης για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων τους». Λόγω του γενικού χαρακτήρα της διατυπώσεώς της, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η διάταξη αυτή έχει εφαρμογή και ως προς τους τρίτους ( 34 ). Συνεπώς, ο σύμφωνος χαρακτήρας της επίμαχης εθνικής ρυθμίσεως με το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα του άρθρου 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/42, σε συνδυασμό με το άρθρο 47 του Χάρτη, που είναι, ως εκ τούτου, οι διατάξεις την ερμηνεία των οποίων θα έπρεπε να αφορά το υπό εξέταση προδικαστικό ερώτημα.

71. Περαιτέρω, είναι προφανές ότι εθνική ρύθμιση, η οποία δεν παρέχει καμία δυνατότητα στους τρίτους να προβάλουν το δικαίωμα κυριότητάς τους ενώπιον εθνικού δικαστηρίου, συνεπάγεται προσβολή του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής. Ωστόσο, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ένα τέτοιο συμπέρασμα μπορεί να συναχθεί μόνον κατόπιν συνολικής εκτιμήσεως της εθνικής έννομης τάξεως ( 35 ). Μόνον δε στην περίπτωση που η εκτίμηση αυτή καταλήγει σε αρνητική απάντηση, το δίκαιο της Ένωσης επιβάλλει την καθιέρωση νέου μέσου παροχής ένδικης προστασίας ( 36 ).

72. Συναφώς, η Βουλγαρική Κυβέρνηση υπογράμμισε, με τις γραπτές παρατηρήσεις της, ότι η εθνική νομοθεσία παρέχει, σε κάθε τρίτο ο οποίος επικαλείται προσβολή του δικαιώματός του κυριότητας στο πλαίσιο της προβλεπόμενης στο άρθρο 306, παράγραφος 1, σημείο 1, του NPK διαδικασίας δημεύσεως, τη δυνατότητα να προβάλει τον ισχυρισμό αυτόν ενώπιον πολιτικού δικαστηρίου. Ειδικότερα, ο εν λόγω τρίτος δύναται να ασκήσει το σύνηθες ένδικο βοήθημα του εμπραγμάτου δικαίου στα συστήματα αστικού δικαίου, ήτοι τη διεκδικητική αγωγή, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 108 του zakon za sobstvenostta (νόμου περί κυριότητας). Κατά τη Βουλγαρική Κυβέρνηση, το συγκεκριμένο ένδικο βοήθημα συνιστά αγωγή με καταψηφιστικό αίτημα και μη υποκείμενη σε παραγραφή, η οποία παρέχει στον κύριο ενός πράγματος τη δυνατότητα να ζητήσει την απόδοσή του από οποιονδήποτε το νέμεται ή το κατέχει παρανόμως.

73. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο θα πρέπει να κρίνει, με την εκδοθησομένη απόφασή του, αν με την πρόβλεψη του συγκεκριμένου ενδίκου βοηθήματος στο εθνικό δίκαιο πληρούνται οι απαιτήσεις σχετικά με το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, κατά την έννοια του άρθρου 8 της οδηγίας 2014/42, ερμηνευομένου με γνώμονα το άρθρο 47 του Χάρτη, ή αν οι εν λόγω διατάξεις επιβάλλουν να παρέχεται, με την οικεία εθνική ρύθμιση, η δυνατότητα στους τρίτους να παρίστανται οι ίδιοι ως διάδικοι στη σχετική με τη δήμευση ένδικη διαδικασία.

74. Κατ’ αρχάς, πρέπει να απορριφθεί το επιχείρημα που προέβαλε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατά το οποίο επιβάλλεται να γίνει δεκτή η εκτιθέμενη στο προηγούμενο σημείο δεύτερη ερμηνεία, επειδή, κατά την άποψή της, το άρθρο 8 της οδηγίας 2014/42 υποχρεώνει τα κράτη μέλη να προβλέπουν ειδικό ένδικο βοήθημα για τους τρίτους που ισχυρίζονται ότι έχουν εμπράγματα δικαιώματα επί του δημευθέντος περιουσιακού στοιχείου. Κατά τη γνώμη μου, το επιχείρημα αυτό σημαίνει ότι το εν λόγω άρθρο 8 παρέχει στους τρίτους δικαίωμα ασκήσεως απευθείας προσφυγής κατά της αποφάσεως δημεύσεως. Όμως, από το άρθρο 8, παράγραφος 6, της εν λόγω οδηγίας προκύπτει ότι η δυνατότητα αυτή προβλέπεται μόνον για κάθε πρόσωπο «[εις βάρος του οποίου] διατάσσεται δήμευση» ( 37 ), ενώ, κατά την αιτιολογική σκέψη 33 ( 38 ) και το άρθρο 8, παράγραφος 7 ( 39 ), της οδηγίας 2014/42, οι εν λόγω τρίτοι, όταν η δήμευση δεν διατάσσεται εις βάρος τους, έχουν μόνον δικαίωμα ακροάσεως και δικαίωμα προσβάσεως σε δικηγόρο καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας δημεύσεως ( 40 ).

75. Τούτου λεχθέντος, θα προχωρήσω στην εξέταση του ζητήματος αν η προβλεπόμενη στο βουλγαρικό δίκαιο διεκδικητική αγωγή μπορεί να χαρακτηριστεί ως πραγματική προσφυγή κατά την έννοια του άρθρου 47 του Χάρτη. Ο σχετικός έλεγχος περιλαμβάνει, κατά την άποψή μου, δύο στάδια: πρώτον, πρέπει να εκτιμηθεί αν με το συγκεκριμένο ένδικο βοήθημα θεραπεύεται άμεσα η προβαλλόμενη πλημμέλεια· δεύτερον, πρέπει να διασφαλιστεί ότι οι διαδικαστικές λεπτομέρειες ασκήσεως του ενδίκου αυτού βοηθήματος δεν καθιστούν υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση των εμπραγμάτων δικαιωμάτων των τρίτων.

76. Το πρώτο στάδιο συνάγεται, κατά την άποψή μου, από την απόφαση του Δικαστηρίου επί της υποθέσεως Okrazhna prokuratura – Haskovo και Apelativna prokuratura – Plovdiv ( 41 ). Στην εν λόγω υπόθεση, το Δικαστήριο κλήθηκε να αποφανθεί επί ζητήματος το οποίο σχετιζόταν με την, κατόπιν της καταδίκης προσώπου για λαθρεμπορία, δήμευση περιουσιακού στοιχείου το οποίο ανήκε σε καλόπιστο τρίτο. Με την απόφασή του, το Δικαστήριο έκρινε ότι η βουλγαρική ρύθμιση, η οποία προέβλεπε τη δήμευση του συνόλου των περιουσιακών στοιχείων τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για την τέλεση του ποινικού αδικήματος και τα οποία ανήκαν σε καλόπιστο τρίτο, δεν πληρούσε τις απαιτήσεις σχετικά με το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής. Δεδομένου ότι το μόνο ένδικο βοήθημα που μπορούσε να ασκήσει ο τρίτος, ως κύριος του δημευθέντος περιουσιακού στοιχείου, ήταν η αγωγή αποζημιώσεως κατά του καταδικασθέντος, η συγκεκριμένη ρύθμιση δεν παρείχε στον εν λόγω τρίτο τη δυνατότητα να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της αποφάσεως δημεύσεως προκειμένου να ανακτήσει το περιουσιακό του στοιχείο ( 42 ).

77. Στην προκειμένη περίπτωση, δεν υπάρχει αμφιβολία, κατά τη γνώμη μου, ότι η προβλεπόμενη στο βουλγαρικό δίκαιο διεκδικητική αγωγή αποτελεί ένδικο βοήθημα ικανό να θεραπεύσει άμεσα την προβαλλόμενη πλημμέλεια, δεδομένου ότι, αν η αγωγή αυτή ευδοκιμήσει, η κατ’ αυτόν τον τρόπο κινηθείσα διαδικασία οδηγεί στην έκδοση εκτελεστής δικαστικής αποφάσεως και, ως εκ τούτου, παρέχει στον τρίτο τη δυνατότητα να ανακτήσει το περιουσιακό στοιχείο που έχει δημευθεί δυνάμει του άρθρου 306 του NPK ( 43 ). Ακόμη και στην περίπτωση που το Δημόσιο προβεί στην πώληση του περιουσιακού στοιχείου μετά τη δήμευση, εκτιμώ, σε αντίθεση με την άποψη που εξέφρασε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η απάντηση δεν θα είναι διαφορετική, καθόσον η διεκδικητική αγωγή μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να ασκηθεί όχι μόνον κατά του Δημοσίου, αλλά και κατά του αγοραστή του περιουσιακού στοιχείου. Ομοίως, δεν συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής, η οποία υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι η προσφυγή δεν είναι αποτελεσματική αν δεν μπορεί να ασκηθεί προτού καταστεί απρόσβλητη η απόφαση δημεύσεως. Ειδικότερα, όπως προαναφέρθηκε, το άρθρο 47 του Χάρτη απαιτεί η προσφυγή αυτή να παρέχει στους θιγόμενους τρίτους τη δυνατότητα να ανακτήσουν το περιουσιακό τους στοιχείο, χωρίς να επιβάλλει την άσκηση της προσφυγής πριν από το συγκεκριμένο χρονικό σημείο.

78. Όσον αφορά το δεύτερο στάδιο, απαιτείται γι’ αυτό η κλασική ανάλυση του Δικαστηρίου σχετικά με την τήρηση της αρχής της αποτελεσματικότητας, η οποία, σε συνδυασμό με την αρχή της ισοδυναμίας, αποτελεί το όριο της δικονομικής αυτονομίας των κρατών μελών. Πάντως, κατά την έγγραφη και την προφορική διαδικασία, προσκομίστηκαν στο Δικαστήριο περιορισμένες πληροφορίες σχετικά με τις δικονομικούς κανόνες που διέπουν την άσκηση της διεκδικητικής αγωγής κατά το βουλγαρικό δίκαιο. Οι πληροφορίες αυτές πρέπει να εξετασθούν.

79. Πρώτον, η Βουλγαρική Κυβέρνηση επισήμανε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι ο τρίτος που ασκεί διεκδικητική αγωγή επικαλούμενος δικαίωμα κυριότητας επί δημευθέντος περιουσιακού στοιχείου μπορεί να επιλέξει αν επιθυμεί να εκπροσωπηθεί από δικηγόρο ή να παραστεί ο ίδιος αυτοπροσώπως. Μολονότι η μη επιβολή υποχρεώσεως εκπροσωπήσεως από δικηγόρο μπορεί να ληφθεί υπόψη προκειμένου να υποστηριχθεί ότι η προσφυγή αυτή είναι αποτελεσματική, εντούτοις πρέπει να υπομνησθεί ότι η δυνατότητα παροχής του ευεργετήματος πενίας στον εν λόγω τρίτο μπορεί να είναι απαραίτητη για να συναχθεί τέτοιο συμπέρασμα, στοιχείο που πρέπει να εκτιμάται, όπως έκρινε το Δικαστήριο στην απόφαση DEB ( 44 ), υπό το πρίσμα των ακόλουθων κριτηρίων: του αντικειμένου της διαφοράς, των εύλογων πιθανοτήτων νίκης του αιτούντος το ευεργέτημα, της σοβαρότητας του διακυβεύματος για τον ίδιο, του σύνθετου χαρακτήρα της εφαρμοστέας νομοθεσίας και διαδικασίας, καθώς και της δυνατότητας του αιτούντος το ευεργέτημα να υπερασπισθεί αποτελεσματικά την υπόθεσή του. Είναι προφανές ότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στην εκτίμηση αυτή.

80. Δεύτερον, η Βουλγαρική Κυβέρνηση διευκρίνισε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι η χρονική διάρκεια της πολιτικής δίκης που κινείται με την άσκηση της διεκδικητικής αγωγής κυμαίνεται μεταξύ δύο και πέντε ετών. Επ’ αυτού, θεωρώ χρήσιμο να αναφερθώ στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σχετικά με το άρθρο 13 της Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (στο εξής: ΕΣΔΑ), η οποία μπορεί να ληφθεί υπόψη για την ερμηνεία του άρθρου 47 του Χάρτη, βάσει της προβλεπόμενης στο άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη ρήτρας ομοιογένειας ( 45 ). Κατά τη νομολογία αυτή, δεδομένου ότι η προσφυγή πρέπει να είναι αποτελεσματική τόσο de facto όσο και de jure ( 46 ), οι απορρέουσες από το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ απαιτήσεις περί δίκαιης δίκης μπορούν να είναι κρίσιμες για την εκτίμηση του αποτελεσματικού χαρακτήρα της προσφυγής κατά την έννοια του άρθρου 13 της ΕΣΔΑ ( 47 ). Ειδικότερα, κατάλληλο κριτήριο για την εκτίμηση του εν λόγω αποτελεσματικού χαρακτήρα μπορεί να αποτελέσει το δικαίωμα του ενδιαφερομένου να δικαστεί η υπόθεσή του εντός εύλογης προθεσμίας ( 48 ). Πάντως, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ο εύλογος χαρακτήρας της προθεσμίας πρέπει να εκτιμάται σε συνάρτηση με το σύνολο των περιστάσεων που χαρακτηρίζουν κάθε υπόθεση και, ειδικότερα, με τα συμφέροντα του διαδίκου που διακυβεύονται στη δίκη, την περιπλοκότητα της υποθέσεως, καθώς και τη συμπεριφορά των διαδίκων ( 49 ). Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στην εκτίμηση αυτή.

81. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 8 της οδηγίας 2014/42, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη εν προκειμένω, η οποία επιτρέπει τη δήμευση περιουσιακού στοιχείου για το οποίο προβάλλεται ο ισχυρισμός ότι ανήκει σε πρόσωπο διαφορετικό από τον αυτουργό του ποινικού αδικήματος, χωρίς ο τρίτος να έχει δικαίωμα να παρίσταται ως διάδικος στη σχετική με τη δήμευση ένδικη διαδικασία, εφόσον παρέχεται σε αυτόν δικαίωμα ασκήσεως ενδίκου βοηθήματος του εθνικού δικαίου, ενώπιον πολιτικού δικαστηρίου, το οποίο του παρέχει τη δυνατότητα να ανακτήσει το δημευθέν περιουσιακό στοιχείο, υπό την προϋπόθεση ότι οι δικονομικοί όροι ασκήσεως τέτοιου ενδίκου βοηθήματος δεν καθιστούν υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση του δικαιώματος κυριότητας.

82. Τέλος, προσθέτω ότι το διασφαλιζόμενο με τον τρόπο αυτό επίπεδο προστασίας του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής δεν είναι, κατά την άποψή μου, κατώτερο από εκείνο που εγγυάται το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Πράγματι, μολονότι, βεβαίως, κατά τη νομολογία που διατυπώθηκε με την απόφαση Silickieně κατά Λιθουανίας, όλα τα πρόσωπα των οποίων τα περιουσιακά στοιχεία δημεύονται πρέπει, κατά γενική αρχή, να έχουν την ιδιότητα του διαδίκου κατά την ένδικη διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας διατάσσεται η δήμευση, εντούτοις, κατά την ίδια νομολογία, είναι δυνατόν από τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως να προκύπτει ότι οι εθνικές αρχές παρείχαν de facto στους ενδιαφερομένους εύλογη και επαρκή δυνατότητα να προασπίσουν προσηκόντως τα δικαιώματά τους ( 50 ).

V. Πρόταση

83. Κατόπιν των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Apelativen sad Varna (εφετείου Βάρνας, Βουλγαρία) ως εξής: 1) Η οδηγία 2014/42 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Απριλίου 2014, σχετικά με τη δέσμευση και τη δήμευση οργάνων και προϊόντων εγκλήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης τυγχάνουν εφαρμογής στην περίπτωση ποινικού αδικήματος, όπως το επίμαχο στις υποθέσεις των κύριων δικών, το οποίο συνίσταται στην κατοχή ναρκωτικών ουσιών με σκοπό τη διανομή τους, ακόμη και αν όλα τα συστατικά στοιχεία τελέσεως του εν λόγω ποινικού αδικήματος περιορίζονται στο εσωτερικό ενός μόνον κράτους μέλους. 2) Η οδηγία 2014/42 έχει την έννοια ότι η δήμευση δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκη ότι το οικονομικό πλεονέκτημα πρέπει να είναι αποτέλεσμα του ποινικού αδικήματος για το οποίο έχει καταδικαστεί ένα πρόσωπο, αλλά ότι η δήμευση μπορεί να αφορά περιουσιακά στοιχεία για τα οποία το δικαστήριο κρίνει, βάσει των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως, ότι προέρχονται από άλλες εγκληματικές δραστηριότητες, υπό την προϋπόθεση ότι το ποινικό αδίκημα, για το οποίο το εν λόγω πρόσωπο έχει κριθεί ένοχο, περιλαμβάνεται μεταξύ αυτών που απαριθμούνται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας και μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα, άμεσα ή έμμεσα, την απόκτηση οικονομικού οφέλους. 3) Το άρθρο 8 της οδηγίας 2014/42, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη εν προκειμένω, η οποία επιτρέπει τη δήμευση περιουσιακού στοιχείου για το οποίο προβάλλεται ο ισχυρισμός ότι ανήκει σε πρόσωπο διαφορετικό από τον αυτουργό του ποινικού αδικήματος, χωρίς ο τρίτος να έχει δικαίωμα να παρίσταται ως διάδικος στη σχετική με τη δήμευση ένδικη διαδικασία, εφόσον παρέχεται σε αυτόν δικαίωμα ασκήσεως ενδίκου βοηθήματος του εθνικού δικαίου, ενώπιον πολιτικού δικαστηρίου, το οποίο του παρέχει τη δυνατότητα να ανακτήσει το δημευθέν περιουσιακό στοιχείο, υπό την προϋπόθεση ότι οι δικονομικοί όροι ασκήσεως τέτοιου ενδίκου βοηθήματος δεν καθιστούν υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση του δικαιώματος κυριότητας.

( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.

( 2 ) ΕΕ 2014, L 127, σ. 39, και διορθωτικό ΕΕ 2014, L 138, σ. 114.

( 3 ) ΕΕ 2004, L 335, σ. 8.

( 4 ) Πρβλ. απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2021, Okrazhna prokuratura – Haskovo και Apelativna prokuratura – Plovdiv (C‑393/19, EU:C:2021:8, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 5 ) Απόφαση της 13ης Ιουνίου 2019 (C‑646/17, EU:C:2019:489).

( 6 ) Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 22ας Μαΐου 2012 (ΕΕ 2012, L 142, σ. 1).

( 7 ) Απόφαση της 13ης Ιουνίου 2019, Moro (C‑646/17, EU:C:2019:489, σκέψεις 32 έως 36).

( 8 ) Απόφαση της 13ης Ιουνίου 2019 (C‑646/17, EU:C:2019:489).

( 9 ) Η υπογράμμιση δική μου.

( 10 ) Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τη δέσμευση και τη δήμευση των προϊόντων του εγκλήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση [COM(2012) 085 τελικό] (στο εξής: πρόταση οδηγίας)

( 11 ) Η υπογράμμιση δική μου.

( 12 ) Στη θεωρία, η εναρμόνιση αυτή αποκαλείται συνήθως ως «αυτοτελής». Βλ., ιδίως, L. A. Zapatero και M. Muñoz De Morales Romero, «Droit pénal européen et traité de Lisbonne: le cas de l’harmonisation autonome (άρθρο 83.1 ΣΛΕΕ)», σε G. Giudicelli-Delage και C. Lazerges (επιμ.), Le droit pénal de l’Union européenne au lendemain du Traité de Lisbonne, Société de législation comparée, Παρίσι, 2012, σ. 116, κατά τους οποίους: «[ο] όρος αυτοτελής εναρμόνιση υπογραμμίζει το γεγονός ότι για πρώτη φορά είναι δυνατόν να γίνει λόγος για έμμεσες αρμοδιότητες stricto sensu στον τομέα του ουσιαστικού ποινικού δικαίου, τις οποίες τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα ασκούν διά της κοινοτικής μεθόδου και οι οποίες, σε αντίθεση με τις προηγουμένως αναγνωρισμένες αρμοδιότητες του τρίτου πυλώνα (άρθρο 29 ΣΕΕ), δεν συναρτώνται με την απαίτηση περί δικαστικής συνεργασίας» (η υπογράμμιση δική μου). Βλ. επίσης Ι. Wieczorek, The Legitimacy of EU Criminal Law, Hart Publishing, 2020, σ. 118, η οποία παρατηρεί ότι η περιεχόμενη στην τελική έκθεση της ομάδας εργασίας Χ για την ελευθερία, την ασφάλεια και τη δικαιοσύνη –μίας εκ των ομάδων εργασίας που αποτελούσαν το επιφορτισμένο με τη σύνταξη της Συνθήκης της Λισσαβώνας όργανο («Συνέλευση για το μέλλον της Ευρώπης»)– πρόταση να εξαρτηθεί η απονομή της αρμοδιότητας εναρμονίσεως του ουσιαστικού ποινικού δικαίου από την ανάγκη να καταστεί δυνατή η δικαστική συνεργασία δεν υιοθετήθηκε από τους συντάκτες της Συνθήκης.

( 13 ) ΕΕ 2005, L 68, σ. 49.

( 14 ) Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της απoφάσεως-πλαισίου 2005/212 ορίζει τα εξής: «Κάθε κράτος μέλος υιοθετεί τα αναγκαία μέτρα ώστε να καταστεί δυνατή, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει, η δήμευση οργάνων και προϊόντων που προέρχονται από ποινικά αδικήματα τα οποία τιμωρούνται με στερητική της ελευθερίας ποινή διαρκείας άνω του έτους, ή περιουσιακών στοιχείων των οποίων η αξία αντιστοιχεί στα προϊόντα αυτά».

( 15 ) Το άρθρο 4 της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212 ορίζει τα ακόλουθα: «Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε να εξασφαλίζει ότι ενδιαφερόμενα μέρη που θίγονται από τα μέτρα των άρθρων 2 και 3 έχουν αποτελεσματικά ένδικα μέσα για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων τους».

( 16 ) Το άρθρο 5 της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212 έχει ως εξής: «Η παρούσα απόφαση-πλαίσιο δεν μεταβάλλει την υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και θεμελιωδών αρχών, συμπεριλαμβανομένου, ιδίως, του τεκμηρίου της αθωότητας, όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 6 [ΣΕΕ]».

( 17 ) Πρόταση οδηγίας, σ. 5.

( 18 ) Πρβλ. Β. Μιτσιλέγκας, «EU Criminal Law after Lisbon: Rights, Trust and the Transformation of Justice in Europe», Hart Publishing, Λονδίνο, 2016, σ. 59.

( 19 ) Στη δική της πρόταση οδηγίας, η Επιτροπή σημείωνε, στο σημείο 2.6, ότι «[ο] ορισμός των “προϊόντων” έχει επεκταθεί σε σύγκριση με τον ορισμό που περιλαμβάνεται στην [απόφαση-πλαίσιο 2005/212], προκειμένου να συμπεριλάβει το ενδεχόμενο δήμευσης όλων των σημαντικών οφελών που απορρέουν από τα προϊόντα του εγκλήματος, περιλαμβανομένων των έμμεσων προϊόντων εγκλήματος».

( 20 ) Κατά την εν λόγω αιτιολογική σκέψη: «στα προϊόντα μπορεί να περιλαμβάνεται οποιασδήποτε μορφής περιουσιακό στοιχείο, ακόμα και εκείνο που έχει μετατραπεί ή μεταμορφωθεί, πλήρως ή εν μέρει, σε άλλο περιουσιακό στοιχείο και εκείνο που έχει αναμειχθεί με περιουσιακά στοιχεία που αποκτήθηκαν από νόμιμες πηγές, ως την εκτιμώμενη αξία των αναμεμειγμένων προϊόντων. Μπορεί επίσης να περιλαμβάνει το εισόδημα ή άλλα οφέλη που προέρχονται από προϊόντα εγκλήματος ή από περιουσιακά στοιχεία στα οποία μετατράπηκαν ή μεταμορφώθηκαν τέτοια προϊόντα ή αναμείχθηκαν με αυτά».

( 21 ) Κατά το άρθρο 2, σημείο 2, της οδηγίας 2014/42, ως «περιουσιακό στοιχείο» νοείται «κάθε είδους περιουσιακό στοιχείο, είτε ενσώματο είτε ασώματο, κινητό ή ακίνητο, καθώς και νομικά έγγραφα ή νομικές πράξεις που πιστοποιούν τίτλο ή δικαίωμα επί του εν λόγω περιουσιακού στοιχείου».

( 22 ) Βλ. σημεία 21 έως 22 των παρουσών προτάσεων, καθώς και σημεία 6, 7, 8 και 16 της αποφάσεως περί παραπομπής.

( 23 ) Πρβλ. απόφαση της 14ης Μαΐου 2020, T-Systems Magyarország (C‑263/19, EU:C:2020:373, σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 24 ) Για τον όρο «απλή δήμευση», βλ. Commission Staff Working Paper – Accompanying document to the Proposal for a Directive of the European Parliament and the Council on the freezing and confiscation of proceeds of crime in the European Union – Impact assessment [SWD(2012) 31 τελικό, σημείο 3.2].

( 25 ) Η υπογράμμιση δική μου.

( 26 ) Όπως υπενθυμίζεται στην αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2014/42, η απόφαση-πλαίσιο 2005/212 προέβλεπε, στο άρθρο 3 αυτής, τρεις κατηγορίες ελάχιστων απαιτήσεων μεταξύ των οποίων τα κράτη μέλη μπορούσαν να επιλέξουν, προκειμένου να εφαρμόσουν την εκτεταμένη δήμευση, και ως εκ τούτου, κατά τη μεταφορά της διατάξεως αυτής στις εθνικές νομοθεσίες, τα κράτη μέλη υιοθέτησαν αποκλίνουσες επιλογές.

( 27 ) Κατά την άποψή μου, ο έλεγχος αυτός είναι ακόμη περισσότερο αναγκαίος, καθόσον το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/42 καλύπτει πολύ μεγάλη ποικιλία αδικημάτων τα οποία, λόγω της φύσεως ή του χαρακτηρισμού τους, δεν είναι δεδομένο ότι μπορούν να προσπορίσουν οικονομικό όφελος.

( 28 ) Επισημαίνω επίσης ότι η σχέση μεταξύ ποινικού αδικήματος και οικονομικού οφέλους χαρακτηρίζεται κατά τον ίδιο τρόπο στις αποδόσεις της οδηγίας 2014/42 στην ισπανική («que directa o indirectamente pueda dar lugar a una ventaja económica»), στην εσθονική («mis võimaldavad otseselt või kaudselt majanduslikku kasu tuua võivas kuriteos»), στην αγγλική («liable to give rise, directly or indirectly, to economic benefit»), στην ιταλική («suscettibile di produrre, direttamente o indirettamente, un vantaggio economico») και την πορτογαλική γλώσσα («que possa ocasionar direta ou indiretamente um benefício económico»).

( 29 ) Επί του ζητήματος αυτού, επισημαίνω επίσης ότι, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/42, το δικαστήριο απαιτείται να «κρίνει» ότι τα επίμαχα περιουσιακά στοιχεία προέρχονται από εγκληματική δραστηριότητα, ενώ για καθεμία από τις περιπτώσεις δημεύσεως που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της αποφάσεως-πλαισίου 2005/212, το δικαστήριο απαιτείται να έχει «πεισθεί απολύτως». Φρονώ, ωστόσο, ότι η έκφραση αυτή πρέπει να ερμηνευθεί υπό το πρίσμα των εγγυήσεων που παρέχει το άρθρο 8, παράγραφος 8, της οδηγίας 2014/42, κατά το οποίο «[σ]τις διαδικασίες που αναφέρονται στο άρθρο 5, το ενδιαφερόμενο πρόσωπο έχει την πραγματική δυνατότητα να αμφισβητήσει τις περιστάσεις της υπόθεσης, συμπεριλαμβανομένων των συγκεκριμένων πραγματικών γεγονότων και των διαθέσιμων αποδεικτικών στοιχείων βάσει των οποίων το σχετικό περιουσιακό στοιχείο θεωρείται περιουσιακό στοιχείο που προκύπτει από εγκληματική συμπεριφορά» (η υπογράμμιση δική μου). Βλ., επ’ αυτού, J. Boucht, «Extended Criminal Confiscation», The Limits of Asset Confiscation: On the Legitimacy of Extended Appropriation of Criminal Proceeds», Hart Publishing, Λονδίνο, 2017, σ. 39.

( 30 ) Βλ. απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2021, Okrazhna prokuratura – Haskovo και Apelativna prokuratura – Plovdiv (C‑393/19, EU:C:2021:8, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 31 ) Βλ. απόφαση της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 32 ) Απόφαση της 8ης Μαΐου 2019, Leitner (C‑396/17, EU:C:2019:375, σκέψεις 59 και 60).

( 33 ) Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι οι τρίτοι πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να προβάλουν εμπράγματα δικαιώματα επί περιουσιακών στοιχείων σε όλες τις περιπτώσεις δημεύσεως που προβλέπει η οδηγία 2014/42, δεδομένου ότι το άρθρο 8, παράγραφος 9, της οδηγίας αυτής ορίζει ότι οι «τρίτοι μπορούν να [προβάλουν δικαίωμα κυριότητας] ή άλλα [εμπράγματα] δικαιώματα […], συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων που αναφέρονται στο άρθρο 6»(η υπογράμμιση δική μου).

( 34 ) Φρονώ ότι η ερμηνεία του άρθρου 4 της αποφάσεως-πλαισίου 2005/112 από το Δικαστήριο, στην απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2021, Okrazhna prokuratura – Haskovo και Apelativna prokuratura – Plovdiv (C‑393/19, EU:C:2021:8, σκέψη 61), μπορεί να τύχει κατ’ αναλογία εφαρμογής, λόγω του ουσιαστικώς πανομοιότυπου περιεχομένου των δύο αυτών διατάξεων.

( 35 ) Βλ. απόφαση της 14ης Μαΐου 2020, Országos Idegenrendézeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑924/19 PPU και C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367, σκέψη 143 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 36 ) Απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2013, Inuit Tapiriit Katanami κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑583/11 P, EU:C:2013:625, σκέψη 103).

( 37 ) Το άρθρο 8, παράγραφος 6, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2014/42 ορίζει τα εξής: «Τα κράτη μέλη μεριμνούν για την πραγματική δυνατότητα προσβολής της απόφασης ενώπιον δικαστηρίου από πρόσωπο σχετικά με το οποίο διατάσσεται δήμευση».

( 38 ) Κατά την αιτιολογική σκέψη 33 της οδηγίας 2014/42: «[…] [ε]ίναι επομένως αναγκαίο να προβλέπονται ειδικές διασφαλίσεις και ένδικα μέσα που να εγγυώνται τη διατήρηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους κατά την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας. Αυτό περιλαμβάνει το δικαίωμα ακρόασης για τρίτους οι οποίοι ισχυρίζονται ότι είναι κύριοι του επίδικου περιουσιακού στοιχείου ή ότι έχουν άλλα περιουσιακά δικαιώματα (“εμπράγματα δικαιώματα”, “ius in rem”), όπως το δικαίωμα επικαρπίας […]».

( 39 ) Το άρθρο 8, παράγραφος 7, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2014/42 ορίζει τα εξής: «Με την επιφύλαξη της οδηγίας [2012/13] και της οδηγίας 2013/48/ΕΕ [του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας και διαδικασίας εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, καθώς και σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης τρίτου προσώπου σε περίπτωση στέρησης της ελευθερίας του και με το δικαίωμα επικοινωνίας με τρίτα πρόσωπα και με προξενικές αρχές κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας (ΕΕ 2013, L 294, σ. 1)], τα πρόσωπα των οποίων επηρεάζονται περιουσιακά στοιχεία από απόφαση δήμευσης έχουν το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας δήμευσης που συνδέεται με τον προσδιορισμό των προϊόντων και των οργάνων του εγκλήματος προκειμένου να διαφυλαχθούν τα δικαιώματά τους».

( 40 ) Συναφώς, επισημαίνω ότι, κατά τη διάρκεια των εργασιών της επιτροπής πολιτικών ελευθεριών, δικαιοσύνης και εσωτερικών υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, υποβλήθηκε πρόταση τροποποιήσεως ώστε να παρασχεθεί στους τρίτους «δικαίωμα σε αμερόληπτο δικαστήριο και πραγματική προσφυγή πριν την έκδοση τελεσίδικης αποφάσεως σχετικά με τη δήμευση» (η υπογράμμιση δική μου). Εντούτοις, η τροποποίηση αυτή δεν περιελήφθη στο τελικό κείμενο της οδηγίας 2014/42. Βλ. σχέδιο εκθέσεως Monica Luisa Macovei (PE494.663v01-00) επί της προτάσεως οδηγίας, τροποποίηση 151.

( 41 ) Απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2021 (C‑393/19, EU:C:2021:8).

( 42 ) Απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2021, Okrazhna prokuratura – Haskovo και Apelativna prokuratura – Plovdiv (C‑393/19, EU:C:2021:8, σκέψεις 63 και 64).

( 43 ) Συναφώς, φρονώ ότι οι αγωγές αποζημιώσεως λόγω αδικοπραξίας, τις οποίες προβλέπει το βουλγαρικό δίκαιο και τις οποίες επικαλέστηκε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, διαφέρουν από τη διεκδικητική αγωγή, η οποία αφορά εμπράγματο δικαίωμα και παρέχει τη δυνατότητα ανακτήσεως του επίμαχου περιουσιακού στοιχείου.

( 44 ) Απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2010 (C‑279/09, EU:C:2010:811, σκέψη 61).

( 45 ) Κατά το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη: «Στο βαθμό που ο παρών Χάρτης περιλαμβάνει δικαιώματα που αντιστοιχούν σε δικαιώματα τα οποία διασφαλίζονται στην [ΕΣΔΑ], η έννοια και η εμβέλειά τους είναι ίδιες με εκείνες που τους αποδίδει η εν λόγω Σύμβαση. Η διάταξη αυτή δεν εμποδίζει το δίκαιο της Ένωσης να παρέχει ευρύτερη προστασία».

( 46 ) Αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 27ης Ιουνίου 2000, Ilhan κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2000:0627JUD002227793, § 97), της 26ης Οκτωβρίου 2000, Kudła κατά Πολωνίας (CE:ECHR:2000:1026JUD003021096, § 157), και της 19ης Απριλίου 2007, Vilho Eskelinen κ.λπ. κατά Φινλανδίας (CE:ECHR:2007:0419JUD006323500, § 80).

( 47 ) Απόφαση του ΕΔΔΑ της 7ης Ιουνίου 2011, Csüllög κατά Ουγγαρίας (CE:ECHR:2011:0607JUD003004208, § 46).

( 48 ) Απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Απριλίου 2008, Wasserman κατά Ρωσίας (CE:ECHR:2008:0410JUD002107105, § 55), και απόφαση του ΕΔΔΑ της 17ης Ιουλίου 2008, Kaić κ.λπ. κατά Κροατίας (CE:ECHR:2008:0717JUD002201404, § 37).

( 49 ) Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2013, Επανεξέταση υποθέσεως Arango Jaramillo κ.λπ. κατά ΕΤΕπ (C‑334/12 RX-II, EU:C:2013:134, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 50 ) Απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Απριλίου 2012, Silickieně κατά Λιθουανίας (CE:ECHR:2012:0410JUD002049602, § 47 έως 50). Βλ., επίσης, αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 15ης Ιανουαρίου 2015, Veits κατά Εσθονίας (CE:ECHR:2015:0115JUD001295111, § 57 έως 60), και της 16ης Απριλίου 2019, Bokova κατά Ρωσίας (CE:ECHR:2019:0416JUD002787913, § 55 έως 59).