Κοινές προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Γ. Κοσμά της 26ης Νοεμβρίου 1996. - Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κατά Βασιλείου των Κάτω Χωρών, Ιταλικής Δημοκρατίας, Γαλλικής Δημοκρατίας και Βασιλείου της Ισπανίας. - Παράβαση κράτους μέλους - Αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος προοριζομένου για δημόσια διανομή. - Υπόθεσεις C-157/94, C-158/94, C-159/94 και C-160/94.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1997 σελίδα I-05699



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

Με τέσσερις προσφυγές της, τις οποίες για συστηματικούς λόγους θα πραγματευθώ από κοινού, η Επιτροπή επιδιώκει να αναγνωρισθεί από το Δικαστήριο ότι η χορήγηση, από τα καθών κράτη μέλη, αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής (και, προκειμένου περί της Γαλλικής Δημοκρατίας, του Βασιλείου της Ισπανίας και της Ιταλικής Δημοκρατίας, εξαγωγής) ηλεκτρικού ρεύματος (και, προκειμένου περί της Γαλλικής Δημοκρατίας, φυσικού αερίου) στοιχειοθετεί παραβίαση των υποχρεώσεων που τα κράτη μέλη αυτά υπέχουν δυνάμει των άρθρων 30, 34 και 37 (ή, στην περίπτωση του Βασιλείου των Κάτω Ξωρών, δυνάμει των άρθρων 30 και 37) της Συνθήκης, επιπλέον δε, στην περίπτωση του Βασιλείου της Ισπανίας, και δυνάμει του άρθρου 48 της Πράξεως για τους όρους προσχώρησης του Βασιλείου της Ισπανίας και της Πορτογαλικής Δημοκρατίας και για τις προσαρμογές των Συνθηκών (ΕΕ L 302, της 15ης Νοεμβρίου 1985, στο εξής: Πράξη Προσχωρήσεως).

Στις ανοιγείσες δίκες έχει ασκήσει παρέμβαση το Ηνωμένο Βασίλειο, ζητώντας την αποδοχή των υπό κρίση προσφυγών, η Ιρλανδία, ζητώντας την απόρριψη τους και, τέλος, η Γαλλική Δημοκρατία, που ζητεί την απόρριψη των προσφυγών που στρέφονται κατά του Βασιλείου της Ισπανίας, της Ιταλικής Δημοκρατίας και του Βασιλείου των Κάτω Ξωρών.

Η απλή περιγραφή του αντικειμένου των κρινομένων προσφυγών αρκεί για να αναδείξει το εντελώς εξαιρετικό ενδιαφέρον των ζητημάτων που θέτουν. Το Δικαστήριο, καλούμενο να ερμηνεύσει και να εφαρμόσει σε έναν τομέα όπως εκείνο της ενέργειας τις διατάξεις των άρθρων 30, 34 και 37 (αλλά, όπως θα εκτεθεί, και εκείνη του άρθρου 90, παράγραφος 2) της Συνθήκης, καλείται κατ' ουσία, για πρώτη ίσως φορά με τρόπο τόσο ευθύ, να αποφανθεί αν η επικρατούσα σε ορισμένα (αν όχι στα περισσότερα) κράτη μέλη αντίληψη περί δημόσιας υπηρεσίας είναι, όσον τουλάχιστον αφορά μερικές αποφασιστικής σημασίας όψεις της, συμβατή με τη θεμελιώδη αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων.

I - Το κοινοτικό νομικό πλαίσιο

1 Παρά την έλλειψη σχετικών ειδικών διατάξεων της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϋκής Οικονομικής Κοινότητας, όπως αρχικά ίσχυσε (1), το ζήτημα της δημιουργίας κοινής αγοράς ενέργειας απασχόλησε πολύ νωρίς την Κοινότητα. αΗδη το έτος 1964, οι κυβερνήσεις των κρατών μελών είχαν συμφωνήσει, με το «Πρωτόκολλο Συμφωνίας επί των ενεργειακών προβλημάτων» (2), για την ανάγκη δημιουργίας κοινής αγοράς στον τομέα της ενέργειας, προσδιορίζοντας σε πολύ γενικές γραμμές, στο ίδιο κείμενο, τα δεδομένα βάσει των οποίων θα έπρεπε να προσδιορισθεί η πολιτική αυτή καθώς και τους στόχους στους οποίους θα έπρεπε να αποβλέπει. Την 18η Δεκεμβρίου 1968, η Επιτροπή υπέβαλε, εξάλλου, στο Συμβούλιο έγγραφο τιτλοφορούμενο «Πρώτος προσανατολισμός για μια κοινοτική ενεργειακή πολιτική», το οποίο απετέλεσε την πρώτη απόπειρα λεπτομερούς διερευνήσεως του πλαισίου μέσα στο οποίο επρόκειτο να ενταχθεί η κοινή πολιτική ενέργειας, καταγραφής των ουσιωδέστερων σχετικών προβλημάτων και προσδιορισμού των μέσων που είχαν στη διάθεσή τους τα κοινοτικά όργανα για την επίλυσή τους.

2 Τα πρώτα αυτά βήματα έμειναν, για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, χωρίς συνέχεια. Το ζήτημα επανετέθη πολύ αργότερα και αφού η Ευρώπη είχε δοκιμάσει, μαζί με τον υπόλοιπο κόσμο, τη δοκιμασία των δύο πετρελαϋκών κρίσεων του 1973 και του 1979. Τη νέα αφετηρία απετέλεσε η θέσπιση, με την Ενιαία Ευρωπαϋκή Πράξη, του άρθρου 8 Α της Συνθήκης: η προοπτική ολοκληρώσεως της εσωτερικής αγοράς με χρονικό ορίζοντα την 31η Δεκεμβρίου 1992 επανέφερε επιτακτικά στην ημερήσια διάταξη το ζήτημα της δημιουργίας της εσωτερικής αγοράς της ενέργειας. Λίγους μόνον μήνες μετά την υπογραφή της Ενιαίας Ευρωπαϋκής Πράξεως και προτού καν η τελευταία τεθεί σε ισχύ, το Συμβούλιο, με το ψήφισμά του της 16ης Σεπτεμβρίου 1986 (3), έταξε ως στόχο της ενεργειακής πολιτικής της Κοινότητας, μεταξύ άλλων (σημείο 5 δδ), και την «καλύτερη ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς της ενέργειας, απαλλαγμένη από τα εμπόδια που παρεμβάλλονται στις συναλλαγές, με σκοπό τη βελτίωση της ασφάλειας εφοδιασμού, τη μείωση του κόστους και την ενίσχυση της οικονομικής ανταγωνιστικότητας». Από την πλευρά της η Επιτροπή δημοσίευσε, την 2α Μαου 1988, κείμενο εργασίας τιτλοφορούμενο «Η εσωτερική αγορά ενέργειας» (4), στο οποίο, αφού υπογραμμίζεται ότι για τη δημιουργία της εσωτερικής αγοράς της ενέργειας είναι αναγκαία, πλην άλλων, η αυστηρότερη εφαρμογή όλων των κρίσιμων διατάξεων του ισχύοντος κοινοτικού δικαίου, γίνεται ρητή αναφορά στην ανάγκη ελέγχου, υπό το πρίσμα των διατάξεων αυτών, των μονοπωλίων εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου.

3 Παράλληλα, η Επιτροπή ανέλαβε σειρά νομοθετικών πρωτοβουλιών, με στόχο, μέσω της εισαγωγής κανόνων εναρμονίσεως, την εξάλειψη ορισμένων τουλάχιστον από τα εμπόδια που συναντά η δημιουργία της εσωτερικής αγοράς ενέργειας. Θεσπίσθηκε έτσι η οδηγία 90/377/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 1990, σχετικά με μια κοινοτική διαδικασία για τη διαφάνεια των τιμών αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας για τον τελικό βιομηχανικό καταναλωτή (5), η οδηγία 90/547/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 29ης Οκτωβρίου 1990, για τη διαμετακόμιση ηλεκτρικής ενέργειας μέσω των μεγάλων δικτύων (6) και η οδηγία 91/296/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 31ης Μαου 1991, για τη διαμετακόμιση φυσικού αερίου μέσω των μεγάλων δικτύων (7).

4 Ασύγκριτα ευρύτερο είναι το πεδίο των προτάσεων οδηγιών που υπέβαλε η Επιτροπή την 24η Φεβρουαρίου 1992. Το πλέον φιλόδοξο στοιχείο των προτάσεων αυτών, οι οποίες, κατά τα εκτιθέμενα στις αιτιολογικές τους σκέψεις, αποτελούν το δεύτερο, μετά τη θέσπιση των οδηγιών που αναφέρθηκαν στο σημείο 3, στάδιο της διαδικασίας ολοκληρώσεως της εσωτερικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας (8) και φυσικού αερίου (9), είναι η εισαγωγή συστήματος ρυθμίσεων που σκοπούν στη χορήγηση, υπό σειρά προϋποθέσεων και περιορισμών, στους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου και τους πελάτες τους (ή σε ορισμένους τουλάχιστον από αυτούς) δικαίωμα προσβάσεως, τόσο στα υφιστάμενα στα κράτη μέλη δίκτυα με τα οποία η ηλεκτρική ενέργεια ή το φυσικό αέριο μεταφέρονται από τα σημεία παραγωγής είτε προς τους διανομείς είτε προς τους τελικούς χρήστες (δίκτυα μεταφοράς) όσο και στα υφιστάμενα στα κράτη μέλη δίκτυα μέσω των οποίων οι παραπάνω μορφές ενέργειας παραδίδονται από τους διανομείς στους τελικούς χρήστες (δίκτυα διανομής). Η λογική που διέπει την προτεινόμενη ρύθμιση είναι προφανής: η αναγνώριση υπέρ των παραγωγών, διανομέων και τελικών χρηστών δικαιώματος προσβάσεως στα δίκτυα μεταφοράς και διανομής (εκτός των οποίων, ανταλλαγές ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου δεν είναι βεβαίως νοητές) αποτελεί την απαραίτητη προϋπόθεση για την εγκαθίδρυση συνθηκών πραγματικού ανταγωνισμού στους τομείς της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού αερίου, καθώς καθιστά δυνατή την τροφοδοσία του διανομέα ή του τελικού καταναλωτή από τον παραγωγό της επιλογής του, σε οποιοδήποτε σημείο της Κοινότητος και αν είναι ο τελευταίος εγκατεστημένος. Είναι όμως εξίσου προφανές ότι στα κράτη μέλη στα οποία έχουν θεσπισθεί αποκλειστικά δικαιώματα προσβάσεως στα δίκτυα μεταφοράς και διανομής, η αναγνώριση παρόμοιου δικαιώματος θα επέβαλλε αναθεώρηση θεμελιωδών αρχών οργανώσεως και λειτουργίας του ενεργειακού τομέα, από την προστασία της ασφάλειας των δικτύων μέχρι τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό των ενεργειακών αναγκών. Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν είναι παράδοξο ότι οι προτάσεις της Επιτροπής, όπως είχαν εν τω μεταξύ τροποποιηθεί (10), εξακολουθούσαν να αποτελούν, κατά την ημέρα συζητήσεως των υπό κρίση προσφυγών, αντικείμενο διαπραγματεύσεως στα πλαίσια του Συμβουλίου (11).

5 Πως εντάσσονται οι υπό κρίση προσφυγές στην προοπτική της δημιουργίας της εσωτερικής αγοράς ενέργειας; Η Επιτροπή επιδιώκει με τις προσφυγές της αυτές να διαπιστωθεί ότι, ανεξαρτήτως της προόδου των εργασιών εκπονήσεως κανόνων παραγώγου δικαίου στους τομείς της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού αερίου, τα καθών κράτη μέλη είναι πάντως υποχρεωμένα να καταργήσουν ορισμένους από τους σχετικούς με τους τομείς αυτούς κανόνες εσωτερικού δικαίου, εκείνους δηλαδή με τους οποίους έχουν χορηγηθεί αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής (προκειμένου περί της Γαλλίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας, και εξαγωγής) ηλεκτρικού ρεύματος και (προκειμένου περί της Γαλλίας) φυσικού αερίου. Πάντοτε κατά την Επιτροπή, οι κανόνες αυτοί αντίκεινται σε διατάξεις της ίδιας της Συνθήκης και ειδικότερα, αφενός μεν στα άρθρα 30 και 34 (με τα οποία απαγορεύεται η επιβολή μεταξύ των κρατών μελών ποσοτικών περιορισμών επί των εισαγωγών και των εξαγωγών καθώς και η επιβολή μέτρων ισοδυνάμου προς τους περιορισμούς αυτούς αποτελέσματος), αφετέρου δε στο άρθρο 37, στην παράγραφο 1 του οποίου ορίζονται τα εξής: «Τα κράτη μέλη διαρρυθμίζουν προοδευτικώς τα κρατικά μονοπώλια εμπορικού χαρακτήρα κατά τρόπο, ώστε με τη λήξη της μεταβατικής περιόδου να αποκλείεται, ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως, οποιαδήποτε διάκριση μεταξύ των υπηκόων των κρατών μελών. Οι διατάξεις του παρόντος άρθρου εφαρμόζονται σε κάθε οργανισμό με τον οποίο κράτος μέλος, νομικά ή πραγματικά ελέγχει, διευθύνει ή επηρεάζει αισθητά, άμεσα ή έμμεσα, τις εισαγωγές ή τις εξαγωγές μεταξύ των κρατών μελών. Οι διατάξεις αυτές εφαρμόζονται επίσης και επί των κατά παραχώρηση κρατικών μονοπωλίων». Είναι από την άποψη αυτή χαρακτηριστικό ότι η Επιτροπή θεώρησε σκόπιμο να υπογραμμίσει, στο προοίμιο καθεμιάς από τις προτάσεις οδηγιών για τις οποίες έγινε ήδη λόγος, ότι το περιεχόμενό της «δεν επηρεάζει την εφαρμογή των κανόνων της Συνθήκης». Αν οι υπό κρίση προσφυγές ευδοκιμήσουν, τα καθών κράτη μέλη, προκειμένου να συμμορφωθούν πλήρως στα κριθέντα, θα είναι υποχρεωμένα να προχωρήσουν στην κατάργηση ή τουλάχιστον στη ριζική αναμόρφωση και των λοιπών αποκλειστικών δικαιωμάτων που έχουν θεσπίσει στους κρίσιμους τομείς. Από τις απώτερες συνέπειες μιας ευνοϋκής για την Επιτροπή εκβάσεως της δίκης, η σημαντικότερη θα ήταν αναμφίβολα η θεμελίωση υποχρεώσεως των καθών κρατών μελών να εξασφαλίσουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στους διανομείς ή στους τελικούς καταναλωτές, που τυχόν θα θελήσουν να εισαγάγουν ή να εξαγάγουν ηλεκτρική ενέργεια ή φυσικό αέριο, πρόσβαση στα αντίστοιχα δίκτυα μεταφοράς ή διανομής. ςΕνα από τα, κατά την αντίληψη της Επιτροπής, κύρια προσκόμματα (αν όχι το κυριότερο) στην εγκαθίδρυση της εσωτερικής αγοράς ενέργειας θα έχει έτσι εξαλειφθεί.

II - Επί του παραδεκτού

6 Η Γαλλική Δημοκρατία (υπογραμμίζοντας πάντως ότι, ως προς το σημείο αυτό, «επαφίεται στην κρίση του Δικαστηρίου») θέτει ζήτημα παραδεκτού της στρεφόμενης εναντίον της προσφυγής της Επιτροπής, προβάλλοντας ότι επί ορισμένων επιχειρημάτων τα οποία είχε προβάλει κατά το στάδιο που προηγήθηκε της καταθέσεως της προσφυγής, η Επιτροπή δεν έλαβε αιτιολογημένη θέση παρά μόνον με το δικόγραφο της προσφυγής της, ότι, εν πάση περιπτώσει, η θέση αυτή αποκλίνει εκείνης που είχε εκτεθεί στην αιτιολογημένη γνώμη και ότι, υπό τα δεδομένα αυτά, η Επιτροπή παρέβλεψε τον σκοπό στον οποίο αποβλέπει η διαδικασία του άρθρου 169 της Συνθήκης, παραβιάζοντας το δικαίωμα του καθού κράτους μέλους να υπερασπισθεί τις απόψεις του. Η Γαλλική Δημοκρατία προβάλλει ειδικότερα τα εξής:

α) Απαντώντας στο έγγραφο οχλήσεως, η Γαλλική Κυβέρνηση είχε προβάλει ότι τα μονοπώλια εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου αποβλέπουν στον ασφαλή εφοδιασμό της χώρας σε ενέργεια, συνδεόμενα, ως εκ τούτου, με λόγους «δημόσιας ασφάλειας», υπό την έννοια του άρθρου 36 της Συνθήκης. Κατά το μέρος που αφορά στην ηλεκτρική ενέργεια, η Επιτροπή απέκρουσε, με την αιτιολογημένη γνώμη, την επίκληση της τελευταίας αυτής διατάξεως, εκθέτοντας τους λόγους για τους οποίους θεωρεί ότι η κατάργηση των επίμαχων μονοπωλίων δεν θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την ασφάλεια του εφοδιασμού. Εντούτοις, πάντοτε κατά τη Γαλλική Κυβέρνηση, η επιχειρηματολογία που παρατίθεται στην προσφυγή ως προς το ζήτημα αυτό είναι εντελώς διαφορετική, εφόσον η Επιτροπή αποδέχεται μεν ήδη την ανάγκη κεντρικού ελέγχου του συστήματος παροχής ηλεκτρικού ρεύματος, θεωρεί όμως ότι η ασφάλεια του εφοδιασμού μπορεί να επιτευχθεί με μέσα λιγότερο επαχθή από τα μονοπώλια εισαγωγής και εξαγωγής. ςΟσον αφορά εξάλλου το φυσικό αέριο, η Επιτροπή αποκρούει ενώπιον του Δικαστηρίου τη σύνδεση του μονοπωλίου εισαγωγής με την ασφάλεια του εφοδιασμού, προβάλλοντας επιχειρήματα, ορισμένα εκ των οποίων (ύπαρξη σημαντικής σχετικά κοινοτικής παραγωγής αερίου, έλλειψη μεσοπρόθεσμων εναλλακτικών διεξόδων για τις χώρες που εξάγουν αέριο στην Κοινότητα, εξάρτηση της Γαλλίας από το αέριο μικρότερη από την εξάρτησή της από το πετρέλαιο, οι εισαγωγές του οποίου είναι ελεύθερες) δεν είχαν προβληθεί κατά τη διαδικασία που προηγήθηκε της καταθέσεως της προσφυγής.

β) Η Γαλλική Κυβέρνηση, απαντώντας στο έγγραφο οχλήσεως, είχε επικαλεσθεί επίσης το άρθρο 90, παράγραφος 2, της Συνθήκης, προβάλλοντας ότι τα επίμαχα μονοπώλια δικαιολογούνται ενόψει των υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος, των οποίων η διαχείριση έχει ανατεθεί στους οργανισμούς υπέρ των οποίων έχουν θεσπισθεί. Οι ισχυρισμοί αυτοί αποκρούσθηκαν, στην αιτιολογημένη γνώμη, με το αιτιολογικό ότι επίκληση της παραπάνω διατάξεως αποκλείεται εν προκειμένω, διότι αφορά αποκλειστικώς και μόνο τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων, για τις οποίες γίνεται λόγος στο άρθρο 90, παράγραφος 1· εντούτοις, πάντοτε κατά τους ισχυρισμούς του καθού κράτους μέλους, η Επιτροπή αφενός μεν αποδέχεται, για πρώτη φορά με την προσφυγή, ότι το άρθρο 90, παράγραφος 2, της Συνθήκης, παρέχει στα κράτη μέλη την ευχέρεια να θεσπίσουν υπέρ των ανωτέρω επιχειρήσεων αποκλειστικά δικαιώματα που περιορίζουν ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, αποκλείουν τον ανταγωνισμό, υπό την προϋπόθεση ότι τούτο είναι απαραίτητο για την εξυπηρέτηση της ειδικής αποστολής που τους έχει ανατεθεί, αφετέρου δε αναφέρεται διά μακρών στα κριτήρια βάσει των οποίων κρίνεται η συνδρομή ή μη της προϋποθέσεως αυτής.

Οι ισχυρισμοί αυτοί της Γαλλικής Κυβερνήσεως είναι, κατά τη γνώμη μου, απορριπτέοι.

7 ιΟπως έχει επανειλημμένα κριθεί (12), η διαδικασία η οποία, κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 169 της Συνθήκης, προηγείται της καταθέσεως της προσφυγής, σκοπεί να παράσχει στο ενδιαφερόμενο κράτος μέλος τη δυνατότητα είτε να συμμορφωθεί προς τις απορρέουσες από το κοινοτικό δίκαιο υποχρεώσεις του είτε να προβάλει λυσιτελώς τους αμυντικούς του ισχυρισμούς κατά των αιτιάσεων που διατυπώνει η Επιτροπή. Η αιτιολογημένη γνώμη, με την οποία η διαδικασία αυτή περατώνεται, πρέπει, επομένως, να προσδιορίζει με τη μέγιστη δυνατή σαφήνεια και πληρότητα το αντικείμενο της διαφοράς: πρέπει δηλαδή να περιέχει όλα εκείνα τα στοιχεία τα οποία είναι απαραίτητα για την κατανόηση, εκ μέρους του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους, της πραγματικής (13) και νομικής (14) βάσεως στην οποία η Επιτροπή στηρίζει την αντίληψή της ότι το κράτος αυτό παρέβη τις υποχρεώσεις του. Αν η αιτιολογημένη γνώμη πληροί τις απαιτήσεις αυτές, η προσφυγή της Επιτροπής ασκείται παραδεκτώς, έστω και αν η επιχειρηματολογία που περιέχει, είτε πραγματική (αναφερόμενη στα πραγματικά περιστατικά που στοιχειοθετούν την κατάσταση ή τη συμπεριφορά που η Επιτροπή θεωρεί ως παράβαση των υποχρεώσεων του καθού κράτους μέλους) είτε νομική (αφορώσα στην ερμηνεία των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου που η Επιτροπή θεωρεί παραβιαζόμενες), έχει εμπλουτισθεί εν σχέσει προς την επιχειρηματολογία που αναπτύχθηκε σχετικά στην αιτιολογημένη γνώμη· αρκεί, βεβαίως, ο εμπλουτισμός αυτός της επιχειρηματολογίας να μην υποκρύπτει μετατόπιση ή διεύρυνση της νομικής και πραγματικής βάσεως της διαφοράς, όπως αυτή αποκρυσταλλώθηκε στην αιτιολογημένη γνώμη (15).

8 Στην προκείμενη περίπτωση, οι διαφοροποιήσεις τις οποίες επισημαίνει η Γαλλική Κυβέρνηση μεταξύ της αιτιολογημένης γνώμης και της προσφυγής δεν μεταβάλλουν ούτε διευρύνουν το αντικείμενο της διαφοράς, όπως αυτό καθορίστηκε στο πλαίσιο της διαδικασίας που προηγήθηκε της καταθέσεως της προσφυγής: η ουσία της αποδιδόμενης στη Γαλλική Δημοκρατία παραβάσεως, από απόψεως τόσο πραγματικής (διατήρηση υπέρ δημοσίων οργανισμών αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και αερίου) όσο και νομικής (παραβίαση των άρθρων 30, 34 και 37 της Συνθήκης), παρέμεινε η αυτή τόσο στην αιτιολογημένη γνώμη όσο και στην προσφυγή, και επομένως το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος δεν στερήθηκε της δυνατότητος να προβάλει αποτελεσματικά, κατά το στάδιο που προηγήθηκε της προσφυγής, τις απόψεις του επί ουσιωδών σημείων της διαφοράς. Πράγματι:

α) Ως προς την επίκληση, από τη Γαλλική Κυβέρνηση, της ανάγκης διασφαλίσεως του εφοδιασμού ως λόγου δικαιολογούντος, ενόψει των οριζομένων στο άρθρο 36 της Συνθήκης, τη θέσπιση αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και αερίου, ο πυρήνας της επιχειρηματολογίας της Επιτροπής (απόκρουση των ισχυρισμών της Γαλλικής Κυβερνήσεως, κατ' επίκληση του ότι η ασφάλεια του εφοδιασμού μπορεί να επιτευχθεί με άλλα, λιγότερο περιοριστικά για τις εισαγωγές, μέτρα) εκτίθεται με την απαραίτητη σαφήνεια στην αιτιολογημένη γνώμη. Στην προσφυγή, η επιχειρηματολογία αυτή απλώς διευκρινίζεται, κατά το μεν μέρος που αφορά στο ηλεκτρικό ρεύμα, με την έκθεση των στοιχείων που, κατά την Επιτροπή, συγκροτούν την έννοια «ασφάλεια εφοδιασμού» και τη διατύπωση της απόψεως ότι κανένα από τα στοιχεία αυτά δεν πρόκειται να θιγεί από την κατάργηση των επίμαχων αποκλειστικών δικαιωμάτων, κατά το δε μέρος που αφορά στο αέριο, με την επίκληση ορισμένων πραγματικών δεδομένων ως προς την κατάσταση που επικρατεί στην οικεία αγορά.

β) Ως προς την επίκληση από τη Γαλλική Κυβέρνηση της διατάξεως του άρθρου 90, παράγραφος 2, της Συνθήκης, είναι ακριβές ότι ενώ στην αιτιολογημένη γνώμη, η Επιτροπή αρκέσθηκε να προβάλει ότι η διάταξη αυτή δεν αφορά σε κρατικά μέτρα αντίθετα στα άρθρα 30, 34 και 37 της Συνθήκης, αλλά σε αντίθετες προς τη Συνθήκη συμπεριφορές των επιχειρήσεων για τις οποίες γίνεται λόγος στην παράγραφο 1 του άρθρου 90, στην προσφυγή προστίθεται ότι ακόμη και εάν γινόταν δεκτό ότι η παράγραφος 2 του άρθρου 90 μπορεί να δικαιολογήσει κρατικά μέτρα αντίθετα στα άρθρα 30 επ. της Συνθήκης, πάντως θα έπρεπε να δειχθεί, κατόπιν ελέγχου των μέτρων αυτών υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητος, ότι είναι αναγκαία για την εκπλήρωση της ιδιαίτερης αποστολής που έχει ανατεθεί στις επιχειρήσεις υπέρ των οποίων έχουν θεσπισθεί. Η προβολή όμως του τελευταίου αυτού ισχυρισμού (που προβάλλεται, σημειωτέον, επικουρικώς: η άποψη που είχε διατυπωθεί από την Επιτροπή στην αιτιολογημένη γνώμη αποτελεί, και στην προσφυγή, το κύριο επιχείρημά της προς απόκρουση της επικλήσεως, από τη Γαλλική Κυβέρνηση, του άρθρου 90, παράγραφος 2), δεν αλλοιώνει τη νομική ή πραγματική βάση της παραβάσεως που αποδίδεται στο καθού κράτους μέλους ούτε παραβιάζει κατ' άλλο τρόπο τα δικαιώματα αμύνης του τελευταίου, καθώς σκοπεί ακριβώς στην απόκρουση αμυντικού ισχυρισμού που είχε το ίδιο προβάλει. ιΑλλωστε, με την απάντησή του στην αιτιολογημένη γνώμη, το καθού κράτος μέλος είχε, ακροθιγώς έστω, αναφερθεί στο ζήτημα κατά πόσον τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα ήσαν αναγκαία για την εκπλήρωση της ιδιαίτερης αποστολής που έχει ανατεθεί στις επιχειρήσεις υπέρ των οποίων έχουν θεσπισθεί, βεβαιώνοντας (βλ. σ. 15 του μνημονευθέντος εγγράφου) ότι «ο έλεγχος των ανταλλαγών είναι τεχνικά και οικονομικά αναγκαίος για την εκπλήρωση της αποστολής αυτής». Κατά συνέπεια, και υπό την εκδοχή ακόμη ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να θίξει το σχετικό ζήτημα στην προσφυγή χωρίς προηγούμενη σχετική μνεία στην αιτιολογημένη γνώμη, πάντως, εφόσον το καθού κράτος μέλος θεωρούσε, ήδη προ της καταθέσεως της προσφυγής, ότι το παραπάνω ζήτημα αποτελούσε όψη της διαφοράς, τα δικαιώματα άμυνάς του δεν μπορούν, εν πάση περιπτώσει, να θεωρηθούν ως παραβιασθέντα (16).

9 Προτού περάσω στην εξέταση της ουσίας των υπό κρίση προσφυγών, θεωρώ χρήσιμο να θίξω, πολύ σύντομα, ένα ακόμη ζήτημα.

Η Ισπανική Κυβέρνηση προβάλλει στο υπόμνημα αντικρούσεως που κατέθεσε στα πλαίσια της υποθέσεως C-160/94 ότι, ενόψει της ποικιλίας των πολιτικών που ακολουθούν τα κράτη μέλη στον ενεργειακό τομέα, καθώς και της πολυμορφίας των σχετικών οργανωτικών λύσεων που έχουν υιοθετήσει, η δημιουργία μιας αυθεντικής εσωτερικής αγοράς στον ενεργειακό τομέα (και, ειδικότερα, στον τομέα του ηλεκτρικού ρεύματος) προϋποθέτει την εναρμόνιση ή τροποποίηση των κανόνων που διέπουν τον τομέα αυτό στα επιμέρους κράτη μέλη και, επιπλέον, την αντιμετώπιση των τεχνικών προβλημάτων που συνδέονται με την απελευθέρωση των ανταλλαγών ηλεκτρικού ρεύματος. Υπό τις συνθήκες αυτές, συνεχίζει η Ισπανική Κυβέρνηση, για τη δημιουργία της εσωτερικής αγοράς στον ενεργειακό τομέα, η ανάληψη σχετικών νομοθετικών πρωτοβουλιών είναι μέθοδος κατά πολύ προτιμότερη από μία ακραία και ανεξέλεγκτη απελευθέρωση όπως αυτή που επιδιώκεται με την άσκηση των υπό κρίση προσφυγών. Πολύ περισσότερο, καταλήγει, που από τις αιτιολογικές σκέψεις της υποβληθείσης από την Επιτροπή προτάσεως οδηγίας του Συμβουλίου που αφορά τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας (μνημονευθείσης ήδη ανωτέρω, σημείο 4) συνάγεται ευθέως ότι και κατά την αντίληψη της Επιτροπής η πλήρης απελευθέρωση της αγοράς αυτής δεν μπορεί να χωρήσει παρά βαθμιαία.

10 Αμφιβολίες ως προς τους στόχους στους οποίους αποβλέπει η στρεφόμενη εναντίον της προσφυγή διατυπώνει και η Γαλλική Δημοκρατία: στο υπόμνημα αντικρούσεως που κατέθεσε στο πλαίσιο της υποθέσεως C-159/94 αναφέρει ότι η προσφυγή αυτή αφορά μόνον τα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και αερίου, ενώ οι αντίστοιχοι τομείς είναι κατά τέτοιο τρόπο οργανωμένοι στη Γαλλία, ώστε η κατάργηση των παραπάνω αποκλειστικών δικαιωμάτων, χωρίς κατάργηση των άλλων εν ισχύι αποκλειστικών δικαιωμάτων (και ιδίως του αποκλειστικού δικαιώματος μεταφοράς) στερείται παντελώς νοήματος. Είναι από την άποψη αυτή χαρακτηριστικό, προσθέτει η Γαλλική Κυβέρνηση, ότι στις προτάσεις οδηγιών που έχει υποβάλει η Επιτροπή για την εισαγωγή κοινών κανόνων για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου, το καθεστώς των εισαγωγών και εξαγωγών των αγαθών αυτών δεν αντιμετωπίζεται μεμονωμένα αλλά σε συνδυασμό με το σύνολο των λοιπών παραμέτρων των κρίσιμων τομέων. Ανάλογες σκέψεις διατυπώνει και η Ιταλική Δημοκρατία στις παρατηρήσεις της επί της παρεμβάσεως που κατέθεσε το Ηνωμένο Βασίλειο προς υποστήριξη της στρεφόμενης εναντίον της προσφυγής της Επιτροπής.

11 Αν τυχόν θεωρηθεί ότι με την εκτεθείσα ανωτέρω αμφισβήτηση της σκοπιμότητος των υπό κρίση προσφυγών προβάλλεται ότι οι προσφυγές αυτές ασκούνται απαραδέκτως, η σχετική επιχειρηματολογία είναι απορριπτέα. Κατά πάγια νομολογία, δεν ανήκει στη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο της θεσμικής ισορροπίας που εγκαθιστά η Συνθήκη, ο έλεγχος των σκοπών που επιδιώκονται με την άσκηση ενώπιόν του προσφυγής δυνάμει του άρθρου 169 της Συνθήκης· τη σκοπιμότητα ασκήσεως της προσφυγής, που αποτελεί ένδικο βοήθημα αντικειμενικού καθαρώς χαρακτήρα, σταθμίζει μόνη η Επιτροπή (17). Από την άποψη αυτή, καμία επιρροή δεν μπορεί, εξάλλου, να ασκήσει η υποβολή εκ μέρους της Επιτροπής προτάσεων οδηγιών, με τις οποίες σκοπείται η θέσπιση κοινών κανόνων στους τομείς της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού αερίου: ούτε το γεγονός ότι οι σχετικές διαπραγματεύσεις συνεχίζονταν στο πλαίσιο του Συμβουλίου κατά τον χρόνο καταθέσεως των κρινόμενων προσφυγών ούτε το περιεχόμενο των μελετώμενων ρυθμίσεων απαλλάσσουν τα κράτη μέλη από τις υποχρεώσεις που, ενδεχομένως, υπέχουν δυνάμει των διατάξεων οι οποίες εξακολουθούν να διέπουν τους οικείους τομείς μέχρις ότου τεθούν σε ισχύ τα υπό συζήτηση κείμενα (18).

III - Eπί της ουσίας

Α - Επί των άρθρων 30, 34 και 37

α) Μορφές ενέργειας, όπως ο ηλεκτρισμός και το φυσικό αέριο, αποτελούν «εμπορεύματα»;

12 Η νομολογία του Δικαστηρίου αντιλαμβάνεται με ευρύ τρόπο την έννοια «εμπορεύματα» όπως ο όρος αυτός χρησιμοποιείται στον τίτλο Ι της Συνθήκης. ςΟπως κρίθηκε με την απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 1968, Επιτροπή κατά Ιταλίας, στην έννοια «εμπορεύματα», όπως αυτή χρησιμοποιείται στις διατάξεις της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, πρέπει να υπαχθούν «τα αποτιμητά σε χρήμα προϋόντα που μπορούν να αποτελέσουν, ως τέτοια, αντικείμενο εμπορικών συναλλαγών» (19). Με την απόφαση εξάλλου της 9ης Ιουλίου 1992, Επιτροπή κατά Βελγίου (20), το Δικαστήριο, ευρισκόμενο προ του ζητήματος αν αποτελούν «εμπορεύματα», υπό την εκτεθείσα έννοια, τα μη ανακυκλώσιμα απορρίμματα, απήντησε θετικά, κρίνοντας (σκέψη 26) ότι «τα διακινούμενα πέραν των συνόρων αντικείμενα, με σκοπό την πραγματοποίηση εμπορικής συναλλαγής εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 30, ανεξάρτητα από τη φύση της συναλλαγής αυτής».

13 Είναι αλήθεια ότι τα ιδιαίτερα φυσικά χαρακτηριστικά της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού αερίου θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν ορισμένους δισταγμούς περί του κατά πόσον οι μορφές αυτές ενέργειας αποτελούν «προϋόντα» ή «αντικείμενα» υπό την εκτεθείσα έννοια, εμπίπτοντα στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 30, 34 και 37 (21) της Συνθήκης. Το Δικαστήριο δεν φαίνεται να συμμερίσθηκε ποτέ τους δισταγμούς αυτούς. ςΗδη με την απόφαση της 15ης Aπριλίου 1964, 6/64, Costa κατά Enel (22), το Δικαστήριο είχε εμμέσως δεχθεί ότι το ηλεκτρικό ρεύμα υπάγεται στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων της Συνθήκης που αφορούν στην κατάργηση των ποσοτικών περιορισμών μεταξύ των κρατών μελών. Η θέση αυτή επιβεβαιώθηκε ρητά με την απόφαση της 27ης Απριλίου 1994, C-393/92, Almelo (23). Στη σκέψη 28 της τελευταίας αυτής αποφάσεως αναφέρεται, πράγματι, ότι «δεν αμφισβητείται στα πλαίσια του κοινοτικού δικαίου - ούτε εξάλλου των εθνικών δικαίων - ότι το ηλεκτρικό ρεύμα συνιστά εμπόρευμα κατά την έννοια του άρθρου 30 της Συνθήκης», όπως, κατά τα εκτιθέμενα στην ίδια σκέψη, συνάγεται και από το γεγονός ότι το ηλεκτρικό ρεύμα θεωρείται εμπόρευμα κατά τη δασμολογική ονοματολογία της Κοινότητας.

14 Η Ιταλική Δημοκρατία, το μόνο από τα καθών κράτη μέλη που θέτει εν αμφιβόλω την υπαγωγή του ηλεκτρικού ρεύματος στην έννοια του «εμπορεύματος», προβάλλει ότι η παρατεθείσα σκέψη της αποφάσεως Almelo έχει διατυπωθεί χωρίς επαρκή ανάλυση των φυσικών χαρακτηριστικών του ηλεκτρικού ρεύματος καθώς και των συνθηκών υπό τις οποίες παράγεται, μεταφέρεται, διανέμεται και καταναλώνεται. Ενδελεχέστερη μελέτη των στοιχείων αυτών οδηγεί, κατά την Ιταλική Δημοκρατία πάντοτε, στο συμπέρασμα ότι η εισαγωγή και η εξαγωγή ηλεκτρικού ρεύματος είναι δραστηριότητες υπαγόμενες στις διατάξεις περί ελεύθερης παροχής υπηρεσιών μάλλον παρά στις διατάξεις περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων: το ηλεκτρικό ρεύμα είναι άυλο, δεν μπορεί να αποθηκευθεί και δεν έχει αυτοτελή οικονομική ύπαρξη, δεδομένου ότι η χρήση του δεν είναι νοητή παρά μόνον μέσω των εφαρμογών του· επιπλέον, η εισαγωγή και η εξαγωγή του αποτελούν απλές πράξεις διαχειρίσεως του οικείου δικτύου, οι οποίες δεν μπορούν παρά να θεωρηθούν υπαγόμενες στην έννοια της «υπηρεσίας». Από τις αποφάσεις Schindler και ΕΡΤ συνάγεται άλλωστε, κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, ότι δραστηριότητες συνιστάμενες στην εισαγωγή ή εξαγωγή εμπορεύματος που γίνεται με αποκλειστικό σκοπό την παροχή ορισμένης υπηρεσίας, απορροφώνται από την τελευταία και δεν εμπίπτουν, για το λόγο αυτό, στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων. Η Ιταλική Δημοκρατία προσθέτει ότι το γεγονός πως στo ιταλικό δίκαιο κρίθηκε αναγκαία η εισαγωγή διατάξεων, με τις οποίες ορίζεται ότι το ηλεκτρικό ρεύμα θεωρείται, κατά πλάσμα δικαίου, ως «κινητό πράγμα», καταδεικνύει ακριβώς ότι ο χαρακτηρισμός του ηλεκτρικού ρεύματος ως «εμπορεύματος» δεν είναι καθόλου αυτονόητος.

15 Η επιχειρηματολογία αυτή δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Aνεξάρτητα από τους λόγους που υπαγόρευσαν την εισαγωγή στο ιταλικό δίκαιο ρητών διατάξεων με τις οποίες το ηλεκτρικό ρεύμα χαρακτηρίζεται «κινητό πράγμα», γεγονός παραμένει ότι στο κοινοτικό δίκαιο, ενόψει μάλιστα και του ότι η υπαγωγή στην έννοια της «υπηρεσίας» έχει, όπως ευθέως προκύπτει από το άρθρο 60 της Συνθήκης, επικουρικό χαρακτήρα έναντι της υπαγωγής στην έννοια του «εμπορεύματος» (24), η μεσολάβηση υπηρεσιών, χωρίς την παροχή των οποίων δεν είναι δυνατή η χρήση ενός αγαθού, δεν αρκεί για να στερήσει από το τελευταίο το χαρακτήρα του εμπορεύματος, εάν, παρά ταύτα, το αγαθό αυτό αποτελεί το αντικείμενο στο οποίο αποβλέπουν κατά πρώτο και κύριο λόγο οι συναλλασσόμενοι. Από την άποψη αυτή, πρέπει να επισημανθεί ότι παρά τις ιδιαιτερότητες του ηλεκτρικού ρεύματος, η μορφή αυτή ενέργειας μπορεί να είναι, και είναι στην πράξη, αντικείμενο εμπορικών συναλλαγών, στα πλαίσια των οποίων οι συναλλασσόμενοι (όπως, παραδείγματος χάριν, ο διανομέας ή ο τελικός καταναλωτής) αντιλαμβάνονται το ηλεκτρικό ρεύμα ως αγαθό το οποίο όχι μόνον διατηρεί πλήρως την αυθυπαρξία του έναντι των ποικίλων δραστηριοτήτων που απαιτούνται για να καταστεί δυνατή, μετά την παραγωγή του, η μεταφορά, η διανομή και η κατανάλωσή του, αλλά και τελεί, ως προς τις δραστηριότητες αυτές, σε σχέση κυρίου προς δευτερεύον.

16 Ούτε η απόφαση Schindler ούτε η απόφαση ΕΡΤ, τις οποίες επικαλείται σχετικά η Ιταλική Κυβέρνηση, περιέχουν στοιχεία ικανά να κλονίσουν τη διαπίστωση αυτή. Η απόφαση Schindler (25) εκδόθηκε ενόψει πραγματικών περιστατικών που διαφέρουν κατά τρόπο καίριο από τα δεδομένα της παρούσης υποθέσεως: ευρισκόμενο ενώπιον προδικαστικού ερωτήματος, με το οποίο ο εθνικός δικαστής έθετε το ζήτημα αν οι λαχειοφόρες αγορές εμπίπτουν, τουλάχιστον εν μέρει, στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 30, στο μέτρο που προϋποθέτουν αποστολή και διάθεση σε άλλο κράτος μέλος υλικών αντικειμένων, το Δικαστήριο απήντησε αρνητικά, επισημαίνοντας (σκέψη 22) ότι οι τελευταίες αυτές δραστηριότητες δεν μπορούν να θεωρηθούν ανεξάρτητες έναντι της δραστηριότητος της λαχειοφόρου αγοράς με την οποία συνδέονται και η οποία αποτελεί «υπηρεσία» υπό την έννοια των διατάξεων της Συνθήκης, καθώς δεν αποτελούν αυτοσκοπό αλλ' αποβλέπουν απλώς στη διευκόλυνση της συμμετοχής στη λαχειοφόρο αγορά των κατοίκων του κράτους μέλους εισαγωγής (26). Οι διαφορές μεταξύ της δραστηριότητας στην οποία αναφέρεται η απόφαση Schindler και μιας δραστηριότητας που συνίσταται σε εισαγωγή ή εξαγωγή ηλεκτρικού ρεύματος προς περαιτέρω διανομή ή προς κατανάλωση, είναι, νομίζω, ανάγλυφες. Στα πλαίσια της τελευταίας αυτής δραστηριότητος, σκοπό της οικείας συναλλαγής αποτελεί η κτήση ή η μεταβίβαση ηλεκτρικού ρεύματος, χωρίς η αυτοτέλεια του σκοπού αυτού (ο χαρακτήρας του ως αυτοσκοπού) να θίγεται στο ελάχιστο από το γεγονός ότι για την πραγματοποίησή του ο ενδιαφερόμενος πρέπει ενδεχομένως να καταστεί αποδέκτης υπηρεσιών παρεχομένων έναντι αμοιβής. Τέλος, με την απόφαση ΕΡΤ (27), το Δικαστήριο, αφού υπενθύμισε στη σκέψη 14, επιβεβαιώνοντας κατά τούτο την απόφαση Sacchi (28), ότι συναλλαγές που αφορούν στα κάθε είδους προϋόντα που χρησιμοποιoύνται για τη μετάδοση τηλεοπτικών μηνυμάτων, υπόκεινται στους κανόνες περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, έκρινε εν συνεχεία (σκέψεις 15 και 16) ότι η παραχώρηση αποκλειστικού προνομίου εισαγωγής των υλικών και προϋόντων τα οποία είναι αναγκαία για την άσκηση του αποκλειστικού δικαιώματος παροχής υπηρεσίας συνισταμένης στην εκπομπή τηλεοπτικών μηνυμάτων, του οποίου επίσης απολαύει η ίδια επιχείρηση, δεν αποτελεί μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό επί των εισαγωγών, παρά μόνον εάν από την παραχώρηση του παραπάνω αποκλειστικού προνομίου εισαγωγής προκύπτει άμεση ή έμμεση διάκριση σε βάρος των εισαγομένων προϋόντων. Η κρίση όμως αυτή περί του ότι αποκλειστικό προνόμιο εισαγωγής εμπορευμάτων, που απονέμεται προς εξυπηρέτηση της ασκήσεως αποκλειστικού δικαιώματος παροχής υπηρεσίας, δεν αποτελεί, αυτό καθεαυτό, μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος (κρίση επί της ακριβούς εννοίας της οποίας θα επανέλθουμε, βλ. κατωτέρω, σημείο 65) δεν μπορεί επ' ουδενί να θεωρηθεί ως αποκλείουσα a priori του πεδίου εφαρμογής των διατάξεων περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων δραστηριότητα συνιστάμενη σε εισαγωγή ή εξαγωγή εμπορεύματος, του οποίου η κτήση ή η μεταβίβαση συνδέονται με παροχή υπηρεσίας ή και την προϋποθέτουν, όταν, όπως συμβαίνει επί εισαγωγής ή εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, η παραπάνω κτήση ή μεταβίβαση συνιστούν σκοπούς οι οποίοι διατηρούν πλήρως την αυθυπαρξία τους έναντι της μνημονευθείσης υπηρεσίας (29).

17 Κατά συνέπεια, το ηλεκτρικό ρεύμα και το φυσικό αέριο αποτελούν «εμπορεύματα», υπό την έννοια του τίτλου Ι της Συνθήκης και δραστηριότητες όπως η εισαγωγή ή εξαγωγή των μορφών αυτών ενέργειας εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων.

β) Η διατήρηση των επίμαχων αποκλειστικών δικαιωμάτων συνιστά παραβίαση των άρθρων 30, 34 και 37;

αα) Η σχέση μεταξύ των άρθρων 30 και 34, αφενός και 37, αφετέρου

18 Καθώς η Επιτροπή ζητά από το Δικαστήριο να διαπιστώσει ότι τα καθών κράτη μέλη παρέβησαν τις υποχρεώσεις που υπέχουν τόσο από το άρθρο 30 (και, προκειμένου περί της Γαλλίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας, και από το άρθρο 34) όσο και από το άρθρο 37, τίθεται ευθέως το ζήτημα της σχέσεως μεταξύ των άρθρων 30 και 34, αφενός και 37, αφετέρου: είναι νοητό να συνιστούν τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα παραβίαση τόσο των άρθρων 30 και 34 όσο και του άρθρου 37 ή μήπως το ζήτημα της συμβατότητας των αποκλειστικών αυτών δικαιωμάτων προς τη Συνθήκη πρέπει, ενόψει του ειδικού χαρακτήρα του άρθρου 37, να κριθεί με αποκλειστικό γνώμονα τη τελευταία αυτή διάταξη και μόνο;

19 Το ζήτημα της σχέσεως του άρθρου 37 με άλλες διατάξεις της Συνθήκης δεν τίθεται βέβαια για πρώτη φορά ενώπιον του Δικαστηρίου. υΗδη στα μέσα της δεκαετίας του '60, ο γενικός εισαγγελέας κ. J. Gand, στις προτάσεις του επί της υποθέσεως 20/64, Αlbatros (30), θεώρησε ότι προκειμένου να απαντηθούν τα προδικαστικά ερωτήματα τα οποία είχαν υποβληθεί στο Δικαστήριο και τα οποία αφορούσαν το ζήτημα αν κατά το έτος 1959, χρονικό σημείο στο οποίο ανήγοντο τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης, τα άρθρα 30, 31, 32 και 33, αφενός και 37, αφετέρου επέβαλλαν κατά την ακριβή έννοιά τους αυτοδίκαιη κατάργηση των εθνικών μέτρων που ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων αυτών, ήταν αναγκαίο να διευκρινισθεί η σχέση ανάμεσα στο άρθρο 37 και στις λοιπές διατάξεις του κεφαλαίου της Συνθήκης περί καταργήσεως των ποσοτικών περιορισμών μεταξύ των κρατών μελών. Δύο ήσαν κατά τον γενικό εισαγγελέα οι δυνατές λύσεις: ή τα κρατικά μονοπώλια εμπορικού χαρακτήρα, στα οποία αναφέρεται το άρθρο 37, θα πρέπει να αναλύονται εκάστοτε στα στοιχεία που τα συνθέτουν, προκειμένου τα στοιχεία αυτά να κριθούν εν συνεχεία υπό το πρίσμα των άρθρων 30 έως 36 ή το άρθρο 37 θα πρέπει να θεωρηθεί ότι είναι το μόνο που διέπει το ζήτημα των κρατικών μονοπωλίων εμπορικού χαρακτήρα. Σύμφωνα με τις ίδιες προτάσεις, η δεύτερη λύση δεν θα απέκλειε μεν παντελώς την εφαρμογή των κανόνων που θεσπίζονται στα άρθρα 30 έως 36, θα συνεπήγετο όμως την εφαρμογή τους μέσω του άρθρου 37 και κατά το μέτρο που η τελευταία αυτή διάταξη αναφέρεται και παραπέμπει στους παραπάνω κανόνες. Ο γενικός εισαγγελέας ετάχθη υπέρ της δεύτερης από τις δύο λύσεις, θεωρώντας ότι οι απαγορευόμενοι δυνάμει των άρθρων 30 και 34 ποσοτικοί περιορισμοί επί των εισαγωγών και των εξαγωγών αποτελούν μία από τις μορφές που μπορεί να λάβουν οι συνδεόμενες με τη ύπαρξη και τη λειτουργία κρατικού μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα «διακρίσεις ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως», την εξάλειψη των οποίων επιβάλλει το άρθρο 37. Στην απόφασή του της 4ης Φεβρουαρίου 1965, το Δικαστήριο δεν έλαβε εντούτοις θέση επί του ζητήματος. Πράγματι, αφού έκρινε ότι η Συνθήκη δεν επέβαλλε την άμεση κατάργηση όλων των μέτρων ελέγχου των εισαγωγών που υφίσταντο κατά το χρόνο θέσεώς της σε ισχύ αλλά επέβαλλε αντιθέτως απαγόρευση κάθε νέου περιορισμού ή διακρίσεως καθώς και υποχρέωση προοδευτικής καταργήσεως των υφισταμένων περιορισμών και διακρίσεων και παντελούς εξαλείψεώς τους το αργότερο κατά το τέλος της οικείας μεταβατικής περιόδου, έκρινε περαιτέρω ότι υπό τα δεδομένα αυτά «δεν επιβάλλεται να κριθεί εν προκειμένω το ζήτημα αν η εφαρμογή του άρθρου 37 επί των κρατικών μονοπωλίων αποκλείει ή μη την εφαρμογή κάθε άλλης διατάξεως του κεφαλαίου περί καταργήσεως των ποσοτικών περιορισμών μεταξύ των κρατών μελών, καθώς, στο πλαίσιο των παρασχεθέντων από τον εθνικό δικαστή νομικών δεδομένων, τα αποτελέσματα της μιας ή της άλλης ερμηνευτικής απόψεως ταυτίζονται απολύτως».

20 ςΑποψη ανάλογη προς τη διατυπωθείσα από το γενικό εισαγγελέα στην υπόθεση Albatros διατυπώθηκε και από το γενικό εισαγγελέα κ. G. Reischl στις προτάσεις του επί της υποθέσεως 45/75, Rewe-Zentrale des Lebensmittel-Groίhandels (31), στα πλαίσια της οποίας είχαν διατυπωθεί προδικαστικά ερωτήματα που αφορούσαν την ερμηνεία, εν σχέσει προς εθνικό φόρο επιβαρύνοντα τα εισαγόμενα και τα εγχώρια προϋόντα στο πλαίσιο μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα, αφενός μεν του άρθρου 37, αφετέρου δε του άρθρου 95 της Συνθήκης περί απαγορεύσεως επιβολής στα εισαγόμενα από αλλα κράτη προϋόντα εσωτερικών φόρων ανώτερων από εκείνους που επιβαρύνουν τα ομοειδή εγχώρια προϋόντα. Ο γενικός εισαγγελέας τάχθηκε υπέρ της απόψεως (32) ότι προκειμένου να απαντηθούν τα παραπάνω προδικαστικά ερωτήματα δεν ήταν αναγκαία η ερμηνεία του άρθρου 95, αναφέροντας ότι, κατά την αντίληψή του, «το άρθρο 37 αποτελεί το μόνο αποφασιστικό κριτήριο για την κρίση επί των μονοπωλιακών επιβαρύνσεων (...), επειδή το άρθρο 37 σε σχέση με το άρθρο 95 πρέπει να θεωρηθεί lex specialis» και επικαλέσθηκε υπέρ της ορθότητας της απόψως αυτής την απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 1970, 13/70, Cinzano (33), με την οποία ζήτημα που αφορούσε στην επιβάρυνση κατά την εισαγωγή εμπορευμάτων, για τα οποία υπήρχε στη χώρα εισαγωγής μονοπωλιακή δέσμευση, κρίθηκε με βάση αποκλειστικά και μόνο το άρθρο 37 και τη θεσπιζόμενη στη διάταξη αυτή απαγόρευση των διακρίσεων. Το Δικαστήριο, στην απόφασή του της 17ης Φεβρουαρίου 1976, ακολούθησε εντούτοις άλλη οδό (34): εξέτασε καταρχάς την επίμαχη επιβάρυνση υπό το πρίσμα του άρθρου 95 και αφού έκρινε ότι η διάταξη αυτή δεν αποκλείει, υπό ορισμένους όρους, την επιβολή της, προχώρησε στην εξέταση της ίδιας επιβαρύνσεως υπό το πρίσμα του άρθρου 37 της Συνθήκης, κρίνοντας (σκέψη 21) ότι «το γεγονός ότι ένα εθνικό μέτρο ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του άρθρου 95 δεν συνεπάγεται ότι είναι νόμιμο έναντι άλλων διατάξεων της Συνθήκης» και ότι, επομένως, έπρεπε να ελεγχθεί μήπως η επίμαχη επιβάρυνση, αν και ανταποκρινόμενη στις απαιτήσεις του άρθρου 95, συνιστούσε εντούτοις, ως συνδεόμενη με την ύπαρξη και τη λειτουργία κρατικού μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα, δυσμενή διάκριση ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως, υπό την έννοια του άρθρου 37.

21 Την ημέρα κατά την οποία δημοσιεύθηκε η απόφαση Rewe-Zentrale des Lebensmittel-Groίhandels, δημοσιεύθηκε επίσης η απόφαση επί της υποθέσεως 91/75, Miritz (35), εκδοθείσα επί προδικαστικών ερωτημάτων εκ των οποίων το πρώτο αφορούσε την ερμηνεία, σε σχέση με φορολογική επιβάρυνση επιβαλλόμενη από κράτος μέλος επί εισαγομένων προϋόντων, του άρθρου 12 της Συνθήκης περί καταργήσεως μεταξύ των κρατών μελών των εισαγωγικών και εξαγωγικών δασμών καθώς και των φορολογικών επιβαρύνσεων ισοδυνάμου αποτελέσματος, ενώ τα δύο αλλα αφορούσαν την ερμηνεία, σε σχέση με την ίδια επιβάρυνση, του άρθρου 37 της Συνθήκης. Το Δικαστήριο, ακολουθώντας ως προς το σημείο αυτό το γενικό εισαγγελέα κ. Α. Trabucchi, απάντησε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα χωρίς να ασχοληθεί με το άρθρο 12, στο οποίο το ερώτημα αυτό ευθέως αναφερόταν, κρίνοντας (σκέψη 5) ότι «εφόσον [η επίμαχη φορολογική επιβάρυνση] συνδέεται, ως εκ της οικονομίας της και της φύσεώς της, με το σύστημα του γερμανικού μονοπωλίου οινοπνεύματος, η απάντηση στο πρώτο ερώτημα πρέπει να αναζητηθεί εντός του πλαισίου του άρθρου 37, το οποίο αναφέρεται ειδικά στη διαρρύθμιση των κρατικών μονοπωλίων» (36). Το Δικαστήριο έκρινε περαιτέρω (σκέψη 8) ότι εφόσον η διάταξη του άρθρου 37, παράγραφος 1, δεν αφορά αποκλειστικά τους ποσοτικούς περιορισμούς επί των εισαγωγών αλλά απαγορεύει κάθε διάκριση μεταξύ των υπηκόων των κρατών μελών ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως, η απαγόρευση που επιβάλλει δεν περιορίζεται στις εισαγωγές και εξαγωγές που αποτελούν το άμεσο αντικείμενο του μονοπωλίου αλλά αφορά κάθε δραστηριότητα που συνδέεται με την ύπαρξη του τελευταίου ικανή να ασκήσει επιρροή στο ενδοκοινοτικό εμπόριο, καταλαμβάνοντας, για το λόγο αυτό, και τις επιβαρύνσεις που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν διακρίσεις σε βάρος των εισαγομένων προϋόντων έναντι των εγχωρίων προϋόντων που υπάγονται στο μονοπώλιο. Υπό τα δεδομένα αυτά, το Δικαστήριο κατέληξε στην κρίση ότι η υποχρέωση που επιβάλλει στα κράτη μέλη η παράγραφος 1 του άρθρου 37 σκοπεί να εξασφαλίσει το σεβασμό του θεμελιώδους κανόνα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων «διά της καταργήσεως ιδίως των δασμών και των φόρων ισοδυνάμου αποτελέσματος στις ανταλλαγές μεταξύ των κρατών μελών» και ότι φορολογική επιβάρυνση με χαρακτηριστικά ανάλογα εκείνης στην οποία αφορούσαν τα προδικαστικά ερωτήματα, επιβληθείσα μετά τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης, αντίκειται στον κανόνα standstill της παραγράφου 2 του άρθρου 37.

22 Είναι δυνατόν να θεωρηθούν συμβατές οι αποφάσεις Rewe-Zentrale des Lebensmittel-Groίhandels αφενός και Miritz αφετέρου; Μια πρώτη ανάγνωσή τους θα μπορούσε να οδηγήσει στο αντίθετο συμπέρασμα, αφού στην πρώτη από αυτές το Δικαστήριο εξέτασε τη φορολογική επιβάρυνση εισαγομένων εμπορευμάτων, υπαγομένων στο κράτος εισαγωγής σε κρατικό μονοπώλιο, αρχικά μεν υπό το πρίσμα του άρθρου 95, στη συνέχεια δε υπό το πρίσμα του άρθρου 37, ενώ στη δεύτερη, φορολογική επιβάρυνση εμπορευμάτων, επιβαλλόμενη κατά την εισαγωγή και συνδεόμενη με τη λειτουργία κρατικού μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα, εξετάσθηκε υπό το πρίσμα, αποκλειστικά και μόνον, της θεωρηθείσης ως ειδικής διατάξεως του άρθρου 37. Νομίζω εντούτοις ότι οι υιοθετηθέντες από τις δύο αυτές αποφάσεις τρόποι προσεγγίσεως του ζητήματος της σχέσεως του άρθρου 37 με άλλες, συναφείς διατάξεις της Συνθήκης δεν είναι κατ' ανάγκην ασύμβατες. Στην απόφαση Miritz, το Δικαστήριο φαίνεται να δέχθηκε ότι επιβολή επί εισαγομένου προϋόντος φόρου που αποτελεί απαγορευόμενη «φορολογική επιβάρυνση ισοδυνάμου με δασμό αποτελέσματος», υπό την έννοια του άρθρου 12, συνιστά αναγκαίως, υπό την περαιτέρω προϋπόθεση ότι ο φόρος αυτός συνδέεται με τη λειτουργία κρατικού μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα, απαγορευόμενη «διάκριση μεταξύ των υπηκόων των κρατών μελών ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως», υπό την έννοια του άρθρου 37, παράγραφος 1, της Συνθήκης, και ότι η τελευταία αυτή διάταξη, ως αφορώσα ειδικώς τα κρατικά μονοπώλια εμπορικού χαρακτήρα, είναι η μόνη εν προκειμένω εφαρμοστέα. Στην απόφαση Rewe-Zentrale, το Δικαστήριο, αφού έκρινε ότι η φορολογική επιβάρυνση στην οποία αφορούσαν τα προδικαστικά ερωτήματα ήταν, υπό όρους, συμβατή με το άρθρο 95, προχώρησε στην έρευνα μήπως η παραπάνω επιβάρυνση συνιστούσε παρά ταύτα από άλλης απόψεως «διάκριση ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως», απαγορευόμενη από το άρθρο 37. Το Δικαστήριο δεν είχε έτσι την ευκαιρία (και η διαφορά έναντι της αποφάσεως Miritz σ' αυτό, νομίζω, το σημείο εντοπίζεται) να κρίνει αν φόρος επί εισαγομένων εμπορευμάτων ο οποίος προσκρούει στο άρθρο 95 συνιστά αναγκαίως, υπό την περαιτέρω προϋπόθεση ότι συνδέεται με τη λειτουργία κρατικού μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα, διάκριση ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως, απαγορευόμενη από το άρθρο 37 και αν, στην περίπτωση αυτή, μόνο η τελευταία αυτή διάταξη πρέπει να θεωρηθεί ως παραβιασθείσα.

23 Βέβαιο πάντως είναι ότι με τη μεταγενέστερη απόφαση της 13ης Μαρτίου 1979, 119/78, Peureux II (37), εκδοθείσα επί προδικαστικού ερωτήματος που αφορούσε την ερμηνεία, μεταξύ άλλων, του άρθρου 37 καθώς και άλλων διατάξεων της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, το Δικαστήριο, αν και επιβεβαίωσε (σκέψη 27) το χαρακτήρα του άρθρου 37 ως ειδικής διατάξεως, έκρινε ότι διάταξη εσωτερικού δικαίου (απαγόρευση διυλίσεως, προς το σκοπό παραγωγής προιόντων υπαγομένων σε κρατικό μονοπώλιο εμπορικού χαρακτήρα, πρώτων υλών προερχομένων από άλλα κράτη μέλη, ενώ αυτή η απαγόρευση δεν πλήττει πρώτες ύλες παραγόμενες στο εθνικό έδαφος) συνιστά ταυτοχρόνως, αφενός μεν μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό υπό την έννοια του άρθρου 30, αφετέρου δε διάκριση ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως υπό την έννοια του άρθρου 37, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Έτσι, η προσέγγιση που είχε υιοθετηθεί στην απόφαση Miritz (εξέταση ενός εθνικού μέτρου που συνδέεται με τη λειτουργία κρατικού μονοπωλίου υπό το πρίσμα του άρθρου 37 και μόνον) φάνηκε να εγκαταλείπεται. Ανάλογη λύση υιοθετήθηκε και με τις μεταγενέστερες αποφάσεις της 21ης Ιουνίου 1983, 90/82, Επιτροπή κατά Γαλλίας (38) και της 13ης Δεκεμβρίου 1990, C-347/88, Επιτροπή κατά Ελλάδος (39), με τις οποίες κρίθηκε (σκέψεις 27 και 50, αντιστοίχως) ότι εθνική ρύθμιση συνιστά παραβίαση τόσο του άρθρου 30 όσο και του άρθρου 37, παράγραφος 1.

24 Φαίνεται επομένως ότι κατά την αντίληψη του Δικαστηρίου ένα εθνικό μέτρο είναι νοητό να συνιστά παραβίαση τόσο του άρθρου 30 (και/ή του άρθρου 34) όσο και του άρθρου 37. Νομίζω όμως ότι τα πεδία εφαρμογής των άρθρων 30 και/ή 34 αφενός και 37 αφετέρου τέμνονται κατά τέτοιο τρόπο, ώστε όταν τεθεί ζήτημα συμβατότητος ορισμένου εθνικού μέτρου προς τις παραπάνω διατάξεις, το ζήτημα αυτό θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο ενιαίας έρευνας, σημείο εκκινήσεως της οποίας θα πρέπει, για μεθοδολογικούς λόγους, να είναι η διερεύνηση των προϋποθέσεων εφαρμογής του άρθρου 37, ο έλεγχος δηλαδή του κατά πόσον το υπό εξέταση μέτρο μπορεί να θεωρηθεί ως συνδεόμενο αναπόσπαστα προς την άσκηση της ειδικής λειτουργίας ενός κρατικού μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα (40). Αν στο ερώτημα αυτό δοθεί αρνητική απάντηση, η περαιτέρω έρευνα θα χωρήσει βέβαια αποκλειστικά υπό το πρίσμα του άρθρου 30 και/ή του άρθρου 34. Αν, αντίθετα, διαπιστωθεί ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις της κατ' αρχήν εφαρμογής του άρθρου 37, θα πρέπει να διερευνηθεί περαιτέρω αν το υπό εξέταση μέτρο συνιστά απαγορευόμενη από τη διάταξη αυτή «διάκριση ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως μεταξύ των υπηκόων των κρατών μελών».

25 Η τομή μεταξύ των πεδίων εφαρμογής του άρθρου 37 αφενός και των άρθρων 30 και 34 αφετέρου σημειώνεται στο σημείο ακριβώς αυτό. όΕχει επανειλημμένα κριθεί (41) ότι η διάταξη του άρθρου 37, παράγραφος 1, σκοπεί, απαγορεύοντας «οποιαδήποτε διάκριση μεταξύ των υπηκόων των κρατών μελών ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως», στην εξάλειψη, από της λήξεως της οικείας μεταβατικής περιόδου (42), όλων των προσκομμάτων που θα μπορούσε να παρεμβάλει στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων η ύπαρξη στα κράτη μέλη κρατικών μονοπωλίων εμπορικού χαρακτήρα και στη διατήρηση, κατ' αυτό τον τρόπο, ομαλών συνθηκών ανταγωνισμού μεταξύ των οικονομιών των κρατών μελών. νΟπως δε ευθέως συνάγεται από τη νομολογία (43), πρωτεύουσα θέση κατέχουν μεταξύ των παραπάνω προσκομμάτων όσα εθνικά μέτρα, συνδεόμενα αναπόσπαστα με την ύπαρξη των αναφερθέντων κρατικών μονοπωλίων, συνιστούν ποσοτικούς περιορισμούς επί των εισαγωγών ή των εξαγωγών ή ισοδυνάμου αποτελέσματoς μέτρα, υπό την έννοια που οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνται στα άρθρα 30 και 34 (44). Κατά συνέπεια, εάν διαπιστωθεί ότι το υπό εξέταση εθνικό μέτρο αποτελεί ποσοτικό περιορισμό ή μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος, το μέτρο αυτό, αντικείμενο στο άρθρο 30 ή 34, θα αντίκειται ipso facto και στην απαγόρευση του άρθρου 37.

26 Μία μόνον δυνατότητα υπάρχει για να αποφευχθεί η αυτόματη αυτή υπαγωγή ενός τέτοιου μέτρου στην απαγόρευση του άρθρου 37, παράγραφος 1: να προβληθεί και να αποδειχθεί ότι την επιβολή του δικαιολογεί ένας από τους λόγους που απαριθμούνται στο άρθρο 36 της Συνθήκης. Τη λύση αυτή επιβάλλει, νομίζω, η ανάγκη λογικής συνοχής του κεφαλαίου της Συνθήκης περί καταργήσεως των ποσοτικών περιορισμών, στο οποίο ανήκει και το άρθρο 37: υπό την αντίθετη εκδοχή, ένα εθνικό μέτρο του οποίου η επιβολή, παρά τον χαρακτήρα του ως ποσοτικού περιορισμού ή ως μέτρου ισοδυνάμου αποτελέσματος, θα μπορούσε να βρει έρεισμα σε έναν από τους λόγους που απαριθμούνται στο άρθρο 36, θα προσέκρουε στη Συνθήκη εκ μόνου του λόγου ότι συνδέεται με τη λειτουργία κρατικού μονοπωλίου· κανένα εντούτοις ερμηνευτικό στοιχείο δεν μπορεί να παράσχει έρεισμα στην αντίληψη ότι ένα τέτοιο μέτρο μπορεί να υπάγεται σε δύο διαφορετικά καθεστώτα αναλόγως της υπάρξεως ή μη δεσμού με κρατικό μονοπώλιο. Η άποψη που υποστηρίζεται εδώ συνάδει, νομίζω, και προς τη νομολογία του Δικαστηρίου: στη μνημονευθείσα ήδη (υποσημείωση 39) απόφαση Επιτροπή κατά Ελλάδος, η κρίση ότι η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπείχε εκ του άρθρου 37, παράγραφος 1, διατυπώνεται (σκέψη 50) μετά την απόρριψη (σκέψεις 47 έως 49) του προβληθέντος από το καθού κράτος μέλος ισχυρισμού ότι τη διατήρηση του μέτρου αυτού (η οποία, όπως ευθέως συνάγεται από τις σκέψεις 42 έως 46, προσέκρουε, κατά το Δικαστήριο, και στο άρθρο 30) δικαιολογούσαν λόγοι δημόσιας ασφάλειας, λόγοι δηλαδή συγκαταλεγόμενοι στους απαριθμούμενους στο άρθρο 36 (45). Κρίνω πάντως σκόπιμο να διευκρινίσω ότι, κατά την αντίληψή μου, επίκληση του τελευταίου αυτού άρθρου δεν θα ήταν δυνατόν να γίνει προκειμένου να δικαιολογηθούν «διακρίσεις ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως» οι οποίες δεν αποτελούν ποσοτικούς περιορισμούς ή μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος υπό την έννοια των άρθρων 30 και 34 (46). Αντίθετη εκδοχή θα αντέκειτο στην επανειλημμένα επιβεβαιωθείσα από τη νομολογία ανάγκη στενής ερμηνείας της διατάξεως του άρθρου 36, η οποία, ως εισάγουσα εξαίρεση από τον θεμελιώδη κανόνα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, δεν μπορεί να δικαιολογήσει την επιβολή μέτρων άλλων πλην εκείνων για τα οποία γίνεται λόγος στα άρθρα 30 και 34 (47).

27 Aκολουθώντας το παραπάνω σχήμα, θα εξετάσω, στα σημεία που ακολουθούν, αρχικά μεν αν τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα συνδέονται αναπόσπαστα με την ειδική λειτουργία κρατικών μονοπωλίων εμπορικού χαρακτήρα (βλ. κατωτέρω, υπό βββ), στη συνέχεια δε αν τα δικαιώματα αυτά συνιστούν διακρίσεις μεταξύ των υπηκόων των κρατών μελών ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως (βλ. κατωτέρω, υπό γγγ). Κατά το δεύτερο αυτό στάδιο της έρευνας θα εξετασθεί αρχικά (υπό γγγ/1) αν τα υπό εξέταση αποκλειστικά δικαιώματα αποτελούν ποσοτικούς περιορισμούς ή μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος και στη συνέχεια (υπό γγγ/2) αν η επιβολή των μέτρων αυτών μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει του άρθρου 36 της Συνθήκης.

ββ) Συνδέονται τα επίμαχα δικαιώματα με την ειδική λειτουργία κρατικών μονοπωλίων εμπορικού χαρακτήρα;

28 Από το ίδιο το γράμμα του άρθρου 37, παράγραφος 1, προκύπτει ότι η διάταξη αυτή, κάνοντας χρήση του όρου «κρατικά μονοπώλια εμπορικού χαρακτήρα», αναφέρεται σε μία κατάσταση στα πλαίσια της οποίας οι κρατικές αρχές είναι σε θέση να ελέγχουν ή να διευθύνουν ή ακόμη να επηρεάζουν τις εισαγωγές ή εξαγωγές μεταξύ των κρατών μελών, μέσω ενός οργανισμού συσταθέντος προς τούτο ή ενός κατά παραχώρηση μονοπωλίου (48). Για τη συγκρότηση επομένως της έννοιας «κρατικό μονοπώλιο εμπορικού χαρακτήρα» απαιτείται η σύζευξη δύο στοιχείων:

αα) ενός στοιχείου οργανικού, που μπορεί να συνίσταται είτε στη σύσταση, με κυριαρχική κρατική πράξη και υπό οιαδήποτε νομική μορφή (49), ad hoc «οργανισμού», με δικαιώματα μονοπωλιακού χαρακτήρα, τυπικότερη μορφή των οποίων αποτελούν τα ποικίλα δικαιώματα αποκλειστικότητος (50), είτε στην παραχώρηση τέτοιων δικαιωμάτων σε φορέα άλλης μορφής, όπως λόγου χάριν σε ιδιωτική επιχείρηση ή σε οργανισμό τοπικής αυτοδιοικήσεως (51)·

ββ) ενός στοιχείου λειτουργικού, που συνίσταται στη δυνατότητα των κρατικών αρχών να ασκούν επιρροή στο ενδοκοινοτικό εμπόριο μέσω των ανωτέρω «οργανισμών» ή φορέων, επιρροή που μπορεί, κατά τα οριζόμενα στο δεύτερο εδάφιο της παραγράφου 1 του άρθρου 37, να συνίσταται σε διεύθυνση ή έλεγχο, de jure ή de facto, των εισαγωγών ή εξαγωγών μεταξύ των κρατών μελών ή και σε κατά άλλο τρόπο επηρεασμό τους, άμεσο ή έμμεσο, αλλά πάντως αισθητό. Για να είναι δε δυνατή η άσκηση τέτοιας επιρροής, οι αναφερθέντες «οργανισμοί» ή αλλοι φορείς πρέπει, κατά τη διατύπωση της αποφάσεως Costa κατά ENEL (μνημονευθείσης ήδη στην υποσημείωση 22) «να έχουν ως αντικείμενο συναλλαγές επί εμπορικού προϋόντος δυναμένου να καταστεί αντικείμενο ανταγωνισμού και εμπορίου μεταξύ των κρατών μελών και (...) να διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στο εμπόριο αυτό».

Απαντώνται τα δύο αυτά στοιχεία στις κρινόμενες υποθέσεις και αν ναι, μπορούν τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα να θεωρηθούν συμφυή με τα υφιστάμενα στα καθών κράτη μέλη κρατικά μονοπώλια εμπορικού χαρακτήρα;

i) Κάτω Ξώρες

29 Στις Κάτω Ξώρες, ο νόμος «Elektriciteitswet» της 16ης Νοεμβρίου 1989, περί ρυθμίσεως της παραγωγής, της εισαγωγής, της μεταφοράς και της πωλήσεως ηλεκτρικού ρεύματος (Staatsblad 535, στο εξής: EW), ορίζει στο άρθρο 34 τα εξής:

«1. Εισαγωγή ηλεκτρικού ρεύματος προοριζόμενου για δημόσια διανομή επιτρέπεται να διενεργηθεί μόνον από την οριζόμενη προς τούτο επιχείρηση.

2. Η παράγραφος 1 δεν εφαρμόζεται προκειμένου περί εισαγωγής ρεύματος τάσεως μικρότερης των 500 V.»

Με το άρθρο 37 του ίδιου νόμου απαγορεύεται εξάλλου η παράδοση, σε άλλο πρόσωπο, ηλεκτρικού ρεύματος το οποίο δεν εισήχθη στη χώρα από την επιχείρηση για την οποία γίνεται λόγος στο άρθρο 34, παράγραφος 1.

Ως επιχείρηση δικαιούμενη να εισάγει ηλεκτρικό ρεύμα προοριζόμενο για δημόσια διανομή ορίσθηκε, με την υπουργική απόφαση της 20ής Μαρτίου 1990 (Staatscourant της 22ας Μαρτίου 1990), η NV Samenwerkende Elektriciteitsproduktiebedrijven (στο εξής: SEP).

30 H Επιτροπή συνάγει από τις μνημονευθείσες αμέσως ανωτέρω διατάξεις ότι το αποκλειστικό δικαίωμα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος προς δημόσια διανομή, του οποίου απολαύει η SEP και στο οποίο αφορά η κρινόμενη προσφυγή της κατά του Βασιλείου των Κάτω Ξωρών, αποτελεί κρατικό μονοπώλιο εμπορικού χαρακτήρα, υπό την έννοια του άρθρου 37, παράγραφος 1, της Συνθήκης.

31 Η Ολλανδική Κυβέρνηση υποστηρίζει αντίθετα ότι δεν τίθεται ζήτημα εφαρμογής του άρθρου 37 της Συνθήκης, διότι:

- Το επίμαχο αποκλειστικό δικαίωμα δεν έχει μονοπωλιακό χαρακτήρα, εφόσον, όπως προκύπτει από το συνδυασμό των άρθρων 34, παράγραφος 1, και 37, παράγραφος 1, του EW, οι τελικοί καταναλωτές έχουν επίσης δικαίωμα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, υπό τον όρο ότι το ρεύμα που εισάγουν θα χρησιμοποιηθεί για τις δικές τους ανάγκες και μόνον.

- Ακόμη και αν γινόταν δεκτό ότι το αποκλειστικό δικαίωμα της SEP συνιστά «κρατικό μονοπώλιο», πάντως δεν αποτελεί κρατικό μονοπώλιο «εμπορικού χαρακτήρα», διότι η SEP δεν αναπτύσσει τη δραστηριότητά της με εμπορικά κριτήρια.

32 Οι ισχυρισμοί αυτοί είναι αβάσιμοι. Είναι ακριβές ότι από το συνδυασμό των μνημονευθέντων ανωτέρω άρθρων του EW προκύπτει ότι οι επιμέρους καταναλωτές έχουν τη δυνατότητα να εισάγουν ηλεκτρικό ρεύμα, υπό τον όρο ότι το ρεύμα που εισάγουν θα καταναλωθεί από τους ίδιους. Από το άρθρο μάλιστα 47 του EW προκύπτει ότι εξασφαλίζεται υπέρ των καταναλωτών αυτών, υπό ορισμένους όρους και προϋποθέσεις, δικαίωμα μεταφοράς του ρεύματος που εισάγουν μέσω των υφισταμένων αντίστοιχων δικτύων που προορίζονται, κατ' αρχήν, για την εξυπηρέτηση της δημόσιας διανομής. Το στοιχείο όμως αυτό δεν αίρει το μονοπωλιακό χαρακτήρα του αποκλειστικού δικαιώματος της SEP: οι λοιπές, πλην της SEP, επιχειρήσεις (και, κυρίως, οι υφιστάμενες επιχειρήσεις διανομής ηλεκτρικού ρεύματος, ανερχόμενες, κατά τα εκτιθέμενα στο υπόμνημα αντικρούσεως, σε σαράντα περίπου) στερούνται παντελώς του δικαιώματος ασκήσεως μιας συγκεκριμένης οικονομικής δραστηριότητας, του δικαιώματος δηλαδή εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος προς περαιτέρω διανομή του στους τελικούς καταναλωτές.

33 Αλλά ακόμη και αν γινόταν δεκτό ότι ο τομέας των εισαγωγών ηλεκτρικού ρεύματος στις Κάτω Ξώρες πρέπει να γίνει αντικείμενο συνολικής θεωρήσεως, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη εάν το εισαγόμενο ρεύμα προορίζεται για κατανάλωση του εισαγωγέα ή για περαιτέρω διανομή στους τελικούς καταναλωτές, πάντως το αποκλειστικό δικαίωμα της SEP έχει, ως εκ του αντικειμένου του, τόσο αποφασιστική επιρροή στις εισαγωγές, ώστε θα πρέπει, και υπό την εδώ εξεταζόμενη εκδοχή, να θεωρηθεί ως μονοπωλιακού χαρακτήρα.

Πράγματι, είναι νομίζω προφανές ότι για να αντιμετωπίσει ένας καταναλωτής το ενδεχόμενο να ικανοποιήσει τις ανάγκες του με απευθείας εισαγωγή ηλεκτρικού ρεύματος, θα πρέπει η κατανάλωσή του να είναι τόσο σημαντική, ώστε αφενός μεν να μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο για την επίτευξη συμφέρουσας τιμής, αφετέρου να καθιστά δυνατή την απόσβεση των δαπανών μεταφοράς. Δεν είναι νομίζω παρακινδυνευμένο να θεωρήσει κανείς ως δεδομένο ότι ο κύκλος των καταναλωτών αυτών είναι περιορισμένος και ότι η μεγάλη πλειοψηφία των καταναλωτών δεν έχει στην πράξη άλλη εναλλακτική λύση εκτός από εκείνη της προμήθειας ηλεκτρικού ρεύματος μέσω του δικτύου δημόσιας διανομής (52). Ενόψει όμως τούτου, το αποκλειστικό δικαίωμα εισαγωγής της SEP, έχοντας ακριβώς ως αντικείμενο το ηλεκτρικό ρεύμα που προορίζεται για δημόσια διανομή, επιτρέπει στις κρατικές αρχές των Κάτω Ξωρών να «επηρεάζουν αισθητά», μέσω της SEP, τις εισαγωγές ηλεκτρικού ρεύματος και συνιστά, κατά συνέπεια, κρατικό μονοπώλιο υπό την έννοια του άρθρου 37, παράγραφος 1, της Συνθήκης (53).

34 Η προβαλλόμενη εξάλλου από την Κυβέρνηση των Κάτω Ξωρών έλλειψη εμπορικών κριτηρίων κατά την άσκηση από τη SEP της δραστηριότητός της είναι εντελώς αδιάφορη για το χαρακτηρισμό του επίμαχου κρατικού μονοπωλίου ως εμπορικού. Για το χαρακτηρισμό αυτό αρκεί η διαπίστωση (πρβλ. σχετικά και τα εκτεθέντα ανωτέρω, σημείο 28) ότι το μονοπώλιο της SEP, έχοντας ως αντικείμενο την εισαγωγή ενός εμπορεύματος όπως το ηλεκτρικό ρεύμα, καθιστά δυνατή την άσκηση αισθητής επιρροής στις οικείες ενδοκοινοτικές ανταλλαγές.

35 Το αποκλειστικό δικαίωμα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος προς δημόσια διανομή, του οποίου απολαύει στις Κάτω Ξώρες η SEP, αποτελεί, ενόψει όλων των ανωτέρω, «κρατικό μονοπώλιο εμπορικού χαρακτήρα» που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 37, παράγραφος 1, της Συνθήκης.

ii) Iταλία

36 Στην Ιταλία, ο τομέας της ηλεκτρικής ενέργειας εθνικοποιήθηκε με το νόμο 1643 της 6ης Δεκεμβρίου 1962 (GURI αριθ. 316, της 12ης Δεκεμβρίου 1962), με τον οποίο συστήθηκε η «Ente nazionale per l'energia elettrica» (στο εξής: ENEL). Στη δημόσια αυτή επιχείρηση, στην οποία μεταβιβάσθηκαν οι βιομηχανικές επιχειρήσεις που ασκούσαν τη δραστηριότητά τους στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, ανετέθη, με το άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, του νόμου 1643, το έργο της ασκήσεως, σε όλη την ιταλική επικράτεια, των δραστηριοτήτων της παραγωγής, εισαγωγής και εξαγωγής, μεταφοράς, μετασχηματισμού, διανομής και πωλήσεως της ηλεκτρικής ενέργειας, οποιαδήποτε και αν είναι η προέλευσή της.

Τα δικαιώματα της ENEL διευκρινίσθηκαν περαιτέρω με το decreto legislativo n_ 342, της 18ης Μαρτίου 1965 (GURI αριθ. 104, της 26ης Μαρτίου 1965). Με το άρθρο 20 του νομοθετήματος αυτού απαγορεύθηκε ρητά η διενέργεια εισαγωγών, εξαγωγών και ανταλλαγών ηλεκτρικού ρεύματος καθώς και η διενέργεια μεταφορών ηλεκτρικού ρεύματος για λογαριασμό τρίτων από άλλες επιχειρήσεις πλην της ENEL.

37 Εξάλλου, με σειρά άλλων διατάξεων (άρθρα 133 επ. του Testo Unico αριθ. 1775, της 11ης Δεκεμβρίου 1933, όπως τροποποιήθηκε στη συνέχεια με το νόμο αριθ. 127 της 26ης Ιανουαρίου 1942 και το νόμο αριθ. 606 της 19ης Ιουλίου 1959), προβλέπεται ότι προς διενέργεια εισαγωγής ή εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος απαιτείται άδεια, την οποία χορηγεί ο Υπουργός Δημοσίων νΕργων αφού διαπιστωθεί η συνδρομή σειράς προϋποθέσεων (ύπαρξη ελλείμματος στην εθνική παραγωγή, προκειμένου περί εισαγωγής, ύπαρξη πλεονάσματος της εθνικής παραγωγής, προκειμένου περί εξαγωγής κ.λπ.). Η Επιτροπή εκθέτει στην προσφυγή της (επικαλούμενη στοιχεία τα οποία, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς της, ετέθησαν υπόψη της από την Ιταλική Κυβέρνηση) ότι κατά το χρόνο καταθέσεως της προσφυγής η ENEL είχε δικαίωμα, σύμφωνα με σχετική άδεια, η οποία της χορηγήθηκε το 1989 και της οποίας η ισχύς λήγει την 31η Δεκεμβρίου 1997, να εισάγει ή να εξάγει ετησίως, από ή προς τις γειτονικές προς την Ιταλία ευρωπαϋκές χώρες, μέχρι 30 000 TWH (Therawatt/Η = 1 δισεκατομμύριο KWH), με περιθώριο ανοχής +/- 20 %.

38 Υπό τα ανωτέρω δεδομένα, τα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, των οποίων απολαύει η ENEL και στα οποία αφορά η κρινόμενη προσφυγή της Επιτροπής κατά της Ιταλικής Δημοκρατίας, αποτελούν αντικείμενο κρατικού μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα υπό την έννοια του άρθρου 37 της Συνθήκης: οι κρατικές αρχές μπορούν, μέσω της συσταθείσης με νόμο δικαιούχου των αποκλειστικών αυτών δικαιωμάτων, να ελέγχουν τις εισαγωγές και εξαγωγές ηλεκτρικού ρεύματος από και προς τα άλλα κράτη μέλη.

iii) Γαλλία

39 Στη Γαλλία, το άρθρο 1 του νόμου 46-628, της 8ης Απριλίου 1946, περί της εθνικοποιήσεως της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού αερίου (JORF της 9ης Απριλίου 1946, στο εξής: νόμος του 1946) ορίζει τα εξής:

«Από της εκδόσεως του παρόντος νόμου, εθνικοποιούνται:

1. Η παραγωγή, η μεταφορά, η διανομή, η εισαγωγή και η εξαγωγή ηλεκτρικού ρεύματος·

2. Η παραγωγή, η μεταφορά, η διανομή, η εισαγωγή και η εξαγωγή καύσιμου φυσικού αερίου.»

Με τα άρθρα 2 και 3 του ίδιου νόμου, η διαχείριση των εθνικοποιημένων επιχειρήσεων ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου ανατίθεται σε δημόσιους οργανισμούς βιoμηχανικού και εμπορικού χαρακτήρα με την επωνυμία «Ιlectricitι de France (EDF), Service National» και «Gaz de France (GDF), Service National» (στο εξής: EDF και GDF, αντιστοίχως).

40 ςΟπως συνάγεται από τις διατάξεις αυτές, τα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου στα οποία αφορά η κρινόμενη προσφυγή κατά της Γαλλικής Δημοκρατίας, ασκούμενα από δημόσιους οργανισμούς, μέσω των οποίων οι κρατικές αρχές είναι σε θέση να ελέγχουν τις ενδοκοινοτικές ανταλλαγές των παραπάνω εμπορευμάτων, αποτελούν κρατικά μονοπώλια εμπορικού χαρακτήρα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 37 της Συνθήκης.

iv) Ισπανία

41 Στην Ισπανία, ο νόμος 49/84, της 26ης Δεκεμβρίου 1984, περί της ενιαίας εκμεταλλεύσεως του εθνικού συστήματος ηλεκτρισμού (ΒΟΕ αριθ. 311 και 312, σ. 5466, στο εξής: νόμος του 1984) όρισε στο άρθρο 1, παράγραφος 1, τα εξής:

«Η ενιαία εκμετάλλευση του εθνικού συστήματος ηλεκτρισμού μέσω των δικτύων υψηλής τάσεως αποτελεί κρατική δημόσια υπηρεσία, η οποία σκοπεί στην καλύτερη δυνατή λειτουργία του συστήματος, στο πλαίσιο των λειτουργιών και δραστηριοτήτων που μνημονεύονται στο άρθρο 2 του νόμου. Η δημόσια αυτή υπηρεσία ασκείται από μία κρατική εταιρία, σύμφωνα με τις διατάξεις του παρόντος νόμου και τους κανόνες εφαρμογής του.»

Οι λειτουργίες και οι δραστηριότητες της παραπάνω δημόσιας υπηρεσίας καθορίζονται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, και περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων:

«(...)

e) την εκμετάλλευση και συντήρηση (...) όλων των στοιχείων διεθνούς συνδέσεως

(...)

i) την πραγματοποίηση των πράξεων διεθνών ανταλλαγών που κρίνονται σκόπιμες προκειμένου να εξασφαλισθεί ο εφοδιασμός σε ηλεκτρικό ρεύμα, να μειωθεί το κόστος της παραγωγής σε εθνικό επίπεδο ή να προσδιορισθεί, για λόγους εθνικού συμφέροντος, το ακριβές μέτρο συμμετοχής κάθε μιας επιχειρήσεως στις ανωτέρω ανταλλαγές και να ελεγχθεί η πραγματοποίησή τους.»

Με το βασιλικό διάταγμα 91/85, της 23ης Ιανουαρίου 1985 (ΒΟΕ αριθ. 24, σ. 448, στο εξής: βασιλικό διάταγμα του 1985), το οποίο εκδόθηκε σε εφαρμογή του νόμου του 1984, οι αναφερθείσες λειτουργίες και δραστηριότητες ανετέθησαν σε μία κρατική εταιρία με την επωνυμία «Red Elιctrica de Espaρa» (στο εξής: REDESA) (54).

42 Κατά την Επιτροπή, από τις παρατεθείσες διατάξεις του νόμου του 1984 προκύπτει ευθέως ότι υφίσταται στην Ισπανία κρατικό μονοπώλιο εμπορικού χαρακτήρα, υπό την έννοια του άρθρου 37 της Συνθήκης, δοθέντος ότι, κατά τις διατάξεις αυτές, η εισαγωγή και η εξαγωγή ηλεκτρικού ρεύματος είναι αντικείμενο αποκλειστικών δικαιωμάτων, χορηγηθέντων στην κρατική εταιρία REDESA, μέσω της οποίας οι κρατικές αρχές ελέγχουν τις οικείες ενδοκοινοτικές ανταλλαγές.

43 Το Βασίλειο της Ισπανίας αντιτάσσει ότι η υπό κρίση προσφυγή, με την οποία ζητείται να αναγνωρισθεί ότι τα υφιστάμενα στην Ισπανία αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος αντίκεινται στα άρθρα 30, 34 και 37 της Συνθήκης καθώς και στο άρθρο 48 της Πράξεως Προσχωρήσεως, ερείδεται, στο σύνολό της, επί ανακριβούς προϋποθέσεως, δεδομένου ότι οι διατάξεις που επικαλείται η Επιτροπή δεν χορηγούν στη REDESA αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος. Το καθού κράτος μέλος προβάλλει ειδικότερα τα εξής:

- Με το βασιλικό διάταγμα της 12ης Δεκεμβρίου 1924, είχε ήδη ορισθεί ότι ο εφοδιασμός με ηλεκτρικό ρεύμα έχει το χαρακτήρα δημόσιας υπηρεσίας. Μοναδική συνέπεια του χαρακτηρισμού αυτού παρέμεινε εντούτοις ο προβλεπόμενος στο ίδιο διάταγμα καθορισμός των τιμολογίων του ηλεκτρικού ρεύματος από τις κρατικές αρχές. Κατά τα λοιπά, ούτε η παραγωγή ούτε η διανομή ηλεκτρικού ρεύματος περιήλθαν στην αποκλειστική αρμοδιότητα του κράτους· εξακολούθησαν να παραμένουν δραστηριότητες ασκούμενες από μία πλειάδα επιχειρήσεων υπαγομένων σε καθεστώς διοικητικών αδειών.

- Η παρουσία στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας ενός μεγάλου αριθμού επιχειρήσεων δημιούργησε προβλήματα τα οποία αφορούσαν, μεταξύ άλλων, την ασφάλεια του εφοδιασμού των καταναλωτών και την εμφάνιση σημαντικών πλεονασμάτων, των οποίων η διαχείριση επιβάρυνε το κόστος παραγωγής. Προκειμένου να αντιμετωπισθούν τα προβλήματα αυτά, ο νόμος του 1984 χαρακτήρισε (άρθρο 1, παράγραφος 1) την «ενιαία εκμετάλλευση του εθνικού συστήματος ηλεκτρισμού μέσω των δικτύων υψηλής τάσεως» ως δημόσια υπηρεσία και ανέθεσε την άσκησή της σε κρατική εταιρία. Κατά τα εκτιθέμενα στην οικεία αιτιολογική έκθεση, την οποία επικαλείται εν εκτάσει το καθού κράτος μέλος, ο νομοθέτης, θεσπίζοντας τη ρύθμιση αυτή, δεν απέβλεψε στην ανάθεση σε κρατική εταιρία του συνόλου των δραστηριοτήτων που ασκούσαν μέχρι τότε οι ιδιωτικές επιχειρήσεις παραγωγής και διανομής ηλεκτρικού ρεύματος. Θέλησε απλώς να εγκαθιδρύσει, χωρίς να θίξει το ιδιοκτησιακό καθεστώς των τελευταίων αυτών επιχειρήσεων ούτε την ελευθερία χρήσεως και διαχειρίσεως των εγκαταστάσεών τους, ένα σύστημα συμπράξεως μεταξύ των επιμέρους επιχειρήσεων αφενός και της κρατικής εταιρίας αφετέρου ώστε, με την εισαγωγή ενιαίων κριτηρίων οικονομικής αποτελεσματικότητος και εκλογικευμένης διαχειρίσεως του κυκλώματος παραγωγή-διανομή, να καταστεί δυνατή η μέγιστη δυνατή ασφάλεια εφοδιασμού καθώς και η επίτευξη των στόχων της χαρασσόμενης από την εκάστοτε κυβέρνηση ενεργειακής πολιτικής.

- Προκειμένου να λειτουργήσει το σύστημα «ενιαίας εκμεταλλεύσεως», χορηγήθηκαν στην αναφερθείσα κρατική εταιρία ποικίλες αρμοδιότητες, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται:

1) Η εκμετάλλευση και συντήρηση του δικτύου υψηλής τάσεως, (μέσω του οποίου το ηλεκτρικό ρεύμα μεταφέρεται, από τα σημεία παραγωγής του, στα σημεία όπου παραλαμβάνεται από τις εταιρίες διανομής προκειμένου να παραδοθεί, μέσω δικτύων χαμηλής τάσεως, στους τελικούς καταναλωτές) καθώς επίσης και η εκμετάλλευση και συντήρηση των στοιχείων εκείνων του δικτύου υψηλής τάσεως, με τα οποία επιτυγχάνεται η σύνδεσή του με τα αντίστοιχα δίκτυα άλλων χωρών (άρθρο 2, παράγραφος 1, εδάφιο e, του νόμου του 1984).

2) Αρμοδιότητες στον τομέα των διεθνών ανταλλαγών ηλεκτρικού ρεύματος (άρθρο 2, παράγραφος 1, εδάφιο i, του ίδιου νόμου), δυνάμει των οποίων, η REDESA αποκτά, κατά την αντίληψη της Ισπανικής Κυβερνήσεως, απλή ευχέρεια επεμβάσεων στον τομέα αυτό.

Οι επεμβάσεις αυτές μπορούν να συνίστανται είτε στη διενέργεια από την ίδια τη REDESA εισαγωγών και εξαγωγών ηλεκτρικού ρεύματος, όταν αυτό κρίνεται σκόπιμο για λόγους εξασφαλίσεως της ασφάλειας εφοδιασμού ή μειώσεως του κόστους παραγωγής του εγχωρίου ρεύματος είτε στον καθορισμό, όταν τούτο επιβάλλουν λόγοι εθνικού συμφέροντος, του ακριβούς μέτρου συμμετοχής καθεμιάς από τις επιχειρήσεις του τομέα στις διεθνείς ανταλλαγές και στον έλεγχο της τηρήσεως των σχετικών αποφάσεων. Κατά την Ισπανική Κυβέρνηση, η δυνατότητα της REDESA να εισαγάγει ή να εξαγάγει, αν το κρίνει σκόπιμο, ηλεκτρικό ρεύμα δεν θίγει το δικαίωμα των ιδιωτικών επιχειρήσεων να κάνουν το ίδιο· το δικαίωμα αυτό μπορεί μόνο να περιορισθεί, εφόσον συντρέχουν «λόγοι εθνικού συμφέροντος», με τον καθορισμό από την παραπάνω κρατική εταιρία του μέτρου συμμετοχής κάθε εταιρίας στις οικείες διεθνείς ανταλλαγές. Εξυπακούεται πάντως, προσθέτει η Ισπανική Κυβέρνηση, ότι προκειμένου να ασκηθεί εκ μέρους των ιδιωτικών επιχειρήσεων το παραπάνω δικαίωμά τους πρέπει κάθε φορά να ελέγχεται αν συντρέχουν οι απαραίτητες από τεχνικής απόψεως προϋποθέσεις, ώστε η συγκεκριμένη πράξη εισαγωγής ή εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος (η οποία δεν μπορεί να γίνει παρά μέσω των στοιχείων διεθνούς συνδέσεως του δικτύου υψηλής τάσεως, η εκμετάλλευση του οποίου ανήκει, κατά το νόμο του 1984, στη REDESA) να μη θέσει σε κίνδυνο τη λειτουργία του ηλεκτροδοτικού συστήματος.

Ενόψει όλων των ανωτέρω, η Ισπανική Κυβέρνηση προβάλλει ότι ούτε η γραμματική ούτε η συστηματική ερμηνεία των διατάξεων που επικαλείται η Επιτροπή μπορεί να παράσχει έρεισμα στην αντίληψή της ότι η REDESA απολαύει αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος.

44 Θεωρώ ότι η σχετική επιχειρηματολογία της Επιτροπής είναι, πράγματι, ελάχιστα πειστική.

45 Η αντίληψή της ότι η REDESA απολαύει αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, παρά την έλλειψη ρητής διατάξεως περί χορηγήσεως στην κρατική αυτή εταιρία τέτοιων δικαιωμάτων, στηρίζεται πρωτίστως στο ότι η εν λόγω κρατική εταιρία αφενός μεν ασκεί τη χαρακτηρισθείσα ως δημόσια υπηρεσία «ενιαία εκμετάλλευση» του εθνικού ηλεκτρικού συστήματος και αφετέρου εκμεταλλεύεται το δίκτυο υψηλής τάσεως της χώρας, περιλαμβανομένων όλων των στοιχείων διεθνούς συνδέσεως του δικτύου αυτού. Νομίζω όμως ότι ούτε το ένα ούτε το άλλο από τα παραπάνω δύο στοιχεία αρκεί, ενόψει ιδίως των διευκρινίσεων που παρέσχε το καθού κράτος μέλος ως προς την ακριβή έννοια του όρου «ενιαία εκμετάλλευση» και τη ratio των ρυθμίσεων του νόμου του 1984, για να θεωρηθεί ότι επιφυλάσσονται αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής και εξαγωγής υπέρ της REDESA.

46 ςΟπως εξέθεσε η Ισπανική Κυβέρνηση (χωρίς, ως προς το σημείο αυτό, να αποκρουσθεί από την Επιτροπή) ούτε προ ούτε μετά τη θέσπιση του νόμου του 1984 υφίσταντο στην Ισπανία αποκλειστικά δικαιώματα παραγωγής και διανομής ηλεκτρικού ρεύματος. Ενόψει όμως τούτου, η ανάθεση στη REDESA της «ενιαίας εκμεταλλεύσεως» του εθνικού ηλεκτρικού συστήματος δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να ερμηνευθεί ως υποκρύπτουσα εθνικοποίηση του συστήματος αυτού στο σύνολό του και ανάθεση στην κρατική αυτή εταιρία απoκλειστικών δικαιωμάτων ασκήσεως όλων ανεξαιρέτως των σχετικών δραστηριοτήτων, περιλαμβανομένων και εκείνων της εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος (55).

47 Από την άλλη πλευρά, το γεγονός και μόνον ότι έχει ανατεθεί στη REDESA η εκμετάλλευση και συντήρηση των στοιχείων διεθνούς διασυνδέσεως του εθνικού δικτύου μεταφοράς δεν αρκεί για να αχθεί κανείς αναγκαστικά στο συμπέρασμα ότι αναγνωρίζονται υπέρ της εταιρίας αυτής αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής και εξαγωγής, εφόσον η παραπάνω ανάθεση δεν καθιστά αδύνατη από τεχνικής απόψεως την διενέργεια εισαγωγής ή εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος από άλλες επιχειρήσεις (56). Πολύ περισσότερο που η διάταξη του άρθρου 2, παράγραφος 1, εδάφιο i, του νόμου του 1984, προβλέπει, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, ρυθμιστική επέμβαση της REDESA στον τρόπο με τον οποίο οι λοιπές επιχειρήσεις μετέχουν στις διεθνείς ανταλλαγές ηλεκτρικού ρεύματος, επέμβαση η οποία, πέραν πάσης δυνατής αμφιβολίας, προϋποθέτει ότι υφίσταται κατ' αρχήν δυνατότητα των επιχειρήσεων αυτών να αναπτύξουν τέτοιας μορφής δραστηριότητα (57).

48 Η Επιτροπή επικαλείται εξάλλου, προς απόδειξη της υπάρξεως των επίμαχων αποκλειστικών δικαιωμάτων, ότι η Ισπανική Κυβέρνηση δεν αναφέρει καμία συγκεκριμένη περίπτωση κατά την οποία ιδιωτική επιχείρηση εισήγαγε στην Ισπανία ή εξήγαγε από την Ισπανία ηλεκτρικό ρεύμα και προσθέτει ότι κατά τις πληροφορίες που διαθέτει, καμία πλην της REDESA επιχείρηση δεν εισάγει ούτε εξάγει ηλεκτρικό ρεύμα. Ως προς τους ισχυρισμούς αυτούς αρκεί νομίζω να παρατηρηθεί ότι η έλλειψη πληροφοριών ως προς τη διενέργεια εισαγωγών ή εξαγωγών ηλεκτρικού ρεύματος δεν μπορεί, αυτή και μόνη, να αποτελέσει τεκμήριο υπάρξεως αντίστοιχων αποκλειστικών δικαιωμάτων (58).

Αν εξάλλου θεωρηθεί ότι η Επιτροπή, αναφερόμενη στην παραπάνω έλλειψη πληροφοριών, προβάλλει στην πραγματικότητα ότι παρά την έλλειψη ρητής διατάξεως του νόμου του 1984 περί χορηγήσεως στη REDESA αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, οι προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 37 της Συνθήκης πληρούνται εν προκειμένω διότι οι κρατικές αρχές είναι πάντως σε θέση, μέσω της κρατικής αυτής εταιρίας, να ελέγχουν de facto τις οικείες ενδοκοινοτικές ανταλλαγές, ο ισχυρισμός αυτός θα ήταν, και υπό την εκδοχή αυτή, απορριπτέος. Νομίζω, πράγματι, ότι για να αποδειχθεί η ύπαρξη de facto ελέγχου των εισαγωγών ή των εξαγωγών ηλεκτρικού ρεύματος εκ μέρους των ισπανικών αρχών, υπό την έννοια του άρθρου 37, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης, δεν θα αρκούσε να επικαλεσθεί η Επιτροπή (στην οποία ανήκει, ως προς το σημείο αυτό, το βάρος αποδείξεως) την απλή έλλειψη πληροφοριών ως προς την ύπαρξη τέτοιων ανταλλαγών αλλά θα απητείτο να επικαλεσθεί στοιχεία από τα οποία να προκύπτει τουλάχιστον η χρήση των κρίσιμων διατάξεων του νόμου του 1984 ως ερείσματος πράξεων (πράξεων, παραδείγματος χάριν, με τις οποίες απορρίπτονται σχετικές αιτήσεις), με τις οποίες αποκλείεται, άνευ ετέρου, η διενέργεια εισαγωγής ή εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος από άλλες, πλην της REDESA, επιχειρήσεις.

49 Η Επιτροπή επικαλείται τέλος ότι στην απάντησή της στην αιτιολογημένη γνώμη, η Ισπανική Κυβέρνηση ανέφερε ότι το υπό μελέτη, τότε, σχέδιο νόμου (που αντικατέστησε τελικά, σε χρόνο μεταγενέστερο της καταθέσεως της υπό κρίση προσφυγής, το νόμο του 1984, βλ. σχετικώς, ανωτέρω, υποσημείωση 54) προέβλεπε ρητά, υπό προϋποθέσεις και περιορισμούς, τη δυνατότητα των λοιπών πλην της REDESA επιχειρήσεων να εισάγουν και να εξάγουν ηλεκτρικό ρεύμα. Το επιχείρημα που συνάγει η Επιτροπή από το στοιχείο αυτό μου φαίνεται εξαιρετικά αδύνατο: εκ του γεγονότος ότι νεότερη διάταξη αναγνωρίζει ρητά το δικαίωμα ασκήσεως μιας οικονομικής δραστηριότητας καθορίζοντας και τις προϋποθέσεις ασκήσεώς της δεν μπορεί να συναχθεί a contrario ότι υπό το προϋσχύσαν καθεστώς η δραστηριότητα αυτή απαγορευόταν παντελώς, όταν, όπως εν προκειμένω συμβαίνει, το συμπέρασμα αυτό δεν μπορεί να βρει έρεισμα σε άλλα ερμηνευτικά στοιχεία.

50 Ενόψει όλων των ανωτέρω, θεωρώ ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι υφίστανται στην Ισπανία αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής και εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος. Κατά συνέπεια, η υπό κρίση προσφυγή, με την οποία ζητείται να αναγνωρισθεί ότι θεσπίζοντας τέτοια δικαιώματα το Βασίλειο της Ισπανίας παρεβίασε υποχρεώσεις τις οποίες υπέχει από σειρά διατάξεων της Συνθήκης και από το άρθρο 48 της Πράξεως Προσχωρήσεως είναι, πρωτίστως για το λόγο αυτό, απορριπτέα στο σύνολό της (59).

γγ) Συνιστούν τα επίμαχα δικαιώματα διακρίσεις μεταξύ των υπηκόων των κρατών μελών ως προς τους όρους εφοδιασμού και διαθέσεως;

51 Για τους λόγους που εξέθεσα ήδη (βλ. ανωτέρω, σημεία 24 επ.) θα εξετάσω, στα σημεία που ακολουθούν, αν τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα αποτελούν ποσοτικούς περιορισμούς ή μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς περιορισμούς επί των εισαγωγών (βλ. κατωτέρω, υπό 1) και, στη συνέχεια, αν η θέσπισή τους μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει του άρθρου 36 της Συνθήκης (βλ. κατωτέρω, υπό 2).

1) Αποτελούν τα επίμαχα δικαιώματα ποσοτικούς περιορισμούς ή μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος;

i) Επί των αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής

52 Κατά την Επιτροπή, τα υφιστάμενα στα καθών κράτη μέλη (60) αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και (προκειμένου περί της Γαλλίας) φυσικού αερίου είναι ικανά να παρεμποδίσουν το ενδοκοινοτικό εμπόριο και αποτελούν, ως εκ τούτου, μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικούς περιορισμούς επί των εισαγωγών, υπό την έννοια του άρθρου 30 της Συνθήκης, δεδομένου ότι

- στερούν τους εγκατεστημένους στα άλλα κράτη μέλη παραγωγούς να πωλήσουν ηλεκτρικό ρεύμα ή φυσικό αέριο, στα λοιπά, πλην των δικαιούχων των επίμαχων δικαιωμάτων, πρόσωπα που είναι εγκατεστημένα στα καθών κράτη μέλη και

- στερούν τους εγκατεστημένους στα καθών κράτη μέλη επιχειρηματίες (παραδείγματος χάριν διανομείς) ή (στην περίπτωση της Ιταλίας, της Γαλλίας και της Ισπανίας) καταναλωτές να επιλέξουν προμηθευτή ηλεκτρικού ρεύματος ή φυσικού αερίου εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος.

53 Θεωρώ ότι η άποψη αυτή της Επιτροπής βρίσκει ασφαλή ερείσματα στη νομολογία του Δικαστηρίου.

54 Το πρώτο από αυτά είναι η ήδη μνημονευθείσα (βλ. υποσημείωση 36) απόφαση Μanghera. Η απόφαση αυτή εκδόθηκε επί προδικαστικών ερωτημάτων, με το πρώτο από τα οποία ετίθετο το ζήτημα αν, στο πλαίσιο της «διαρρυθμίσεως» των κρατικών μονοπωλίων εμπορικού χαρακτήρα, επιβαλλόμενης με το άρθρο 37, παράγραφος 1, της Συνθήκης, έπρεπε να καταργηθούν τα υφιστάμενα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής από άλλα κράτη μέλη. Το Δικαστήριο απήντησε καταφατικά (σκέψη 13), αφού επεσήμανε ότι η παραπάνω διάταξη σκοπεί στην εξασφάλιση της τηρήσεως του θεμελιώδους κανόνα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων στο σύνολο της κοινής αγοράς «ιδίως με την κατάργηση των ποσοτικών περιορισμών και μέτρων ισοδυνάμου αποτελέσματος στο εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών» (σκέψη 9), ότι «ο αντικειμενικός αυτός σκοπός δεν θα μπορούσε να να επιτευχθεί αν δεν εξασφαλιζόταν σε ένα κράτος μέλος, όπου υφίσταται εμπορικό μονοπώλιο, η ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων προελεύσεως άλλων κρατών μελών, ομοίων με εκείνα που αφορά το κρατικό μονοπώλιο» (σκέψη 10) και ότι, ενόψει των ανωτέρω, ένα αποκλειστικό δικαίωμα εισαγωγής αναγνωριζόμενο υπέρ κρατικού μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα αποτελεί, σε σχέση με τους κοινοτικούς εξαγωγείς, διάκριση απαγορευόμενη από το άρθρο 37, παράγραφος 1, της Συνθήκης (σκέψη 12). Η σειρά με την οποία αναπτύσσεται ο συλλογισμός αυτός δεν αφήνει, κατά τη γνώμη μου, παρά ελάχιστες αμφιβολίες ως προς το ότι ένα αποκλειστικό δικαίωμα εισαγωγής, συνδεόμενο με τη λειτουργία κρατικού μονοπωλίου εμπορικού χαρακτήρα αποτελεί, κατά την απόφαση Manghera, διάκριση απαγορευόμενη από τη μνημονευθείσα διάταξη της Συνθήκης, ακριβώς επειδή συνιστά μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό επί των εισαγωγών (61). Είναι από την άποψη αυτή χαρακτηριστικό ότι στις προτάσεις του επί της υποθέσεως, ο γενικός εισαγγελέας κ. J. P. Warner τάχθηκε υπέρ της απόψεως ότι το άρθρο 37 της Συνθήκης επιβάλλει κατάργηση των αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής, επικαλούμενος, μεταξύ άλλων, ότι η τελευταία αυτή διάταξη απαγορεύει όχι μόνο τις πραγματικές αλλά και τις δυνητικές διακρίσεις, άποψη την οποία, κατά το γενικό εισαγγελέα, επιβάλλει η ανάγκη ερμηνείας της εν λόγω διατάξεως κατά τρόπο συνάδοντα προς τα κριθέντα με την απόφαση Dassonville (μνημονευθείσα ήδη στην υποσημείωση 44) ως προς το περιεχόμενο της έννοιας «μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος» (62).

55 Αν η ακριβής έννοια της αποφάσεως Manghera είναι, πράγματι, ότι τα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής αποτελούν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικούς περιορισμούς επί των εισαγωγών, η κρίση αυτή δεν είναι κατά κανένα τρόπο μεμονωμένη. Συνδέεται, αντίθετα, με την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία μεταξύ των μέτρων που είναι ικανά να παρεμβάλουν εμπόδια στο ενδοκοινοτικό εμπόριο, άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά, συγκαταλέγεται και κάθε εθνική ρύθμιση ή πρακτική που οδηγεί στον επηρεασμό της ροής των εισαγωγών κατά τέτοιο τρόπο ώστε μόνον ορισμένοι επιχειρηματίες να μπορούν να τις διενεργούν, ενώ άλλοι να αποκλείονται από αυτές (63).

56 Θα μπορούσε εντούτοις να διατυπωθεί η άποψη ότι η κρίση στην οποία κατέληξε το Δικαστήριο στην απόφαση Manghera συνδέεται με το γεγονός ότι στο δικαιούχο του αποκλειστικού δικαιώματος εισαγωγής καπνού, στο οποίο αναφερόταν το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα, είχε επίσης παραχωρηθεί και το αποκλειστικό δικαίωμα παρασκευής του ίδιου προϋόντος στο οικείο κράτος μέλος· έτσι, η αρνητική επιρροή του αποκλειστικού δικαιώματος εισαγωγής στο ενδοκοινοτικό εμπόριο θα οφειλόταν, κατά την άποψη αυτή, στη «φυσική» τάση του δικαιούχου των παραπάνω αποκλειστικών δικαιωμάτων να ευνοήσει τη διακίνηση των δικών του προϋόντων μάλλον παρά εκείνη των ομοειδών εισαγομένων. Πρέπει να τονίσω ότι μια τέτοια ανάγνωση της αποφάσεως Μanghera δεν επιβεβαιώνεται ούτε από τον τρόπο που έχει διατυπωθεί η κρίση του Δικαστηρίου (καμία από τις σκέψεις της αποφάσεως δεν φαίνεται να στηρίζει την άποψη ότι η στάση του Δικαστηρίου θα ήταν άλλη αν ο δικαιούχος του επίμαχου αποκλειστικού δικαιώματος εισαγωγής δεν ήταν και δικαιούχος αποκλειστικού δικαιώματος παρασκευής) ούτε από τη επισημανθείσα στο σημείο 55 στάση της νομολογίας έναντι των εθνικών μέτρων που περιορίζουν τον κύκλο των προσώπων που μπορούν να διενεργήσουν εισαγωγές από άλλα κράτη μέλη.

57 ηΟπως και αν έχουν πάντως τα πράγματα, τέτοιου είδους αμφιβολίες δεν μπορούν, κατά τη γνώμη μου, να δικαιολογηθούν μετά την απόφαση επί της υποθέσεως C-202/88, Γαλλία κατά Επιτροπής (64). Η απόφαση αυτή εκδόθηκε επί προσφυγής της Γαλλικής Δημοκρατίας, με την οποία είχε ζητηθεί η ακύρωση ορισμένων διατάξεων της οδηγίας 88/301/ΕΟΚ της Επιτροπής (65), εκδοθείσης κατ' επίκληση του άρθρου 90, παράγραφος 3, της Συνθήκης. Μεταξύ των διατάξεων των οποίων εζητείτο η ακύρωση περιλαμβανόταν και εκείνη του άρθρου 2 της οδηγίας, κατά το οποίο τα κράτη μέλη που παραχωρούν σε επιχειρήσεις αποκλειστικά δικαιώματα αφορώντα, μεταξύ άλλων, την εισαγωγή τερματικών συσκευών τηλεπικοινωνιών «εξασφαλίζουν την κατάργηση των εν λόγω δικαιωμάτων». νΟπως προκύπτει από το προοίμιο της οδηγίας, η θέσπιση της διατάξεως αυτής οφειλόταν στο ότι, κατά την Επιτροπή, διατήρηση των αναφερθέντων αποκλειστικών δικαιωμάτων θα παρεβίαζε, εκτός από άλλες διατάξεις της Συνθήκης, και εκείνη του άρθρου 30, διότι (βλ. την τρίτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας) «μπορεί να οδηγήσει, και συχνά στην πράξη οδηγεί, σε παρεμπόδιση των εισαγωγών από άλλα κράτη μέλη». Το προσφεύγον κράτος μέλος προέβαλε ότι η διάταξη του άρθρου 2 ήταν ακυρωτέα, πλην άλλων, και επειδή εσφαλμένα η Επιτροπή θεώρησε ότι τα αποκλειστικά δικαιώματα στα οποία αφορά η διάταξη αυτή αντέκειντο στη Συνθήκη. Το Δικαστήριο, εκκινώντας (σκέψη 33) από την κλασική διατύπωση της μνημονευθείσης ήδη στην υποσημείωση 44 αποφάσεως Dassonville, κατέληξε, αντίθετα, στην κρίση ότι ορθώς η Επιτροπή θεώρησε ασυμβίβαστα προς το άρθρο 30 της Συνθήκης τα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής (καθώς και εμπορίας) στον τομέα των τερματικών τηλεπικοινωνιών, δεδομένου (σκέψη 36) ότι τα δικαιώματα αυτά «μπορούν να περιορίσουν το ενδοκοινοτικό εμπόριο». Στην κρίση του αυτή στηρίζει το Δικαστήριο στη διαπίστωση ότι η ύπαρξη των αναφερθέντων αποκλειστικών δικαιωμάτων «στερεί τους επιχειρηματίες από τη δυνατότητα πωλήσεως των προϋόντων τους στους καταναλωτές» (σκέψη 34) καθώς και στην παρατήρηση ότι, λαμβανομένου υπόψη της μεγάλης ποικιλίας και του εξαιρετικά τεχνικού χαρακτήρα των συγκεκριμένων προϋόντων, «δεν είναι εξασφαλισμένο ότι ο κάτοχος μονοπωλίου είναι σε θέση να προσφέρει ολόκληρη την κλίμακα των τύπων που υφίστανται στην αγορά, να ενημερώνει τους πελάτες για την κατάσταση και τη λειτουργία όλων των τερματικών και να εγγυάται την ποιότητά τους» (σκέψη 35). Tο Δικαστήριο αναγνωρίζει έτσι τον περιοριστικό για το ενδοκοινοτικό εμπόριο χαρακτήρα των επίμαχων αποκλειστικών δικαιωμάτων (στα οποία περιλαμβάνονται και αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής), χωρίς να θεωρήσει ότι ασκεί επιρροή στη σχετική κρίση το κατά πόσον οι δικαιούχοι των επίμαχων αποκλειστικών δικαιωμάτων είναι και παραγωγοί των αντίστοιχων προϋόντων, αρκούμενο στη διαπίστωση ότι τα δικαιώματα αυτά από τη μεν πλευρά της προσφοράς εμποδίζουν τους επιχειρηματίες να προσφέρουν τα προϋόντα τους σε όλους ανεξαιρέτως τους καταναλωτές, από τη δε πλευρά της ζητήσεως εμποδίζουν τους τελευταίους να έχουν πρόσβαση σε ολόκληρο ανεξαιρέτως το φάσμα των προϋόντων που προσφέρονται στην οικεία αγορά.

58 Υπό τα νομολογιακά αυτά δεδομένα, τα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου στα οποία αφορούν οι κρινόμενες προσφυγές της Επιτροπής πρέπει (ανεξαρτήτως του εάν οι οργανισμοί στους οποίους έχουν παραχωρηθεί είναι και παραγωγοί των αντίστοιχων προϋόντων (66)) να θεωρηθούν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικούς περιορισμούς επί των εισαγωγών: τα δικαιώματα αυτά, αποκλείοντας τη δυνατότητα των επιχειρηματιών (παραγωγών ή διανομέων) να προσφέρουν τα αναφερθέντα προϋόντα σε όλους ανεξαιρέτως τους δυνάμει πελάτες τους που είναι εγκατεστημένοι στα καθών κράτη μέλη και εμποδίζοντας τους τελευταίους (πράγμα που αποτελεί απλώς την άλλη όψη του νομίσματος) να προμηθευθούν τα προϋόντα αυτά από τον επιχειρηματία της επιλογής τους, είναι ικανά, καθώς περιορίζουν τον κύκλο των προσώπων μεταξύ των οποίων μπορούν να διενεργηθούν οι παραπάνω ανταλλαγές, να ασκήσουν αρνητική επιρροή επί του ενδοκοινοτικού εμπορίου.

59 Προκειμένου να αποκρούσουν το παραπάνω συμπέρασμα, τα καθών κράτη μέλη προβάλλουν, με μια πρώτη σειρά επιχειρημάτων, ότι τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής δεν υπάγονται στo πεδίο εφαρμογής του άρθρου 30 της Συνθήκης, διότι δεν σκοπούν στη θέσπιση διακρίσεων μεταξύ των εισαγομένων και των εγχωρίων προϋόντων ούτε κατ' αποτέλεσμα οδηγούν στην εισαγωγή τέτοιων διακρίσεων, δεδομένου ότι επί του εισαγομένου ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου εφαρμόζονται οι αυτοί ακριβώς όροι εμπορίας (τρόπος μεταφοράς και διανομής, καθορισμός τιμών κ.λπ.) που ισχύουν και επί των εγχωρίων αντίστοιχων προϋόντων. Η Iταλική, η Γαλλική και η Ισπανική Κυβέρνηση εκτιμούν ειδικότερα ότι προκειμένης κρίσεως περί του εάν ένα εθνικό μέτρο υπάγεται στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 30 της Συνθήκης, το ζήτημα αν το μέτρο αυτό σκοπεί στην θέσπιση διακρίσεων ή οδηγεί με άλλο τρόπο στην εισαγωγή τους έχει καταστεί αποφασιστικής σημασίας κριτήριο, κατόπιν των κριθέντων με την απόφαση Keck και Mithouard (67), κατά την οποία δεν είναι ικανή να παρεμβάλει εμπόδια στο διακοινοτικό εμπόριο η εφαρμογή εθνικών διατάξεων με τις οποίες απαγορεύεται ή περιορίζεται ορισμένη μορφή πωλήσεως «αρκεί να εφαρμόζονται σε όλους τους επιχειρηματίες που ασκούν τη δραστηριότητά τους στο εθνικό έδαφος και να επηρεάζουν κατά τον ίδιο τρόπο, νομικώς και πραγματικώς, την εμπορία των εθνικών προϋόντων και των προϋόντων προελεύσεως άλλων κρατών μελών».

60 Η παρατεθείσα σκέψη της αποφάσεως Keck και Mithouard αποτελεί το συμπέρασμα ενός συλλογισμού, αφετηρία του οποίου είναι (σκέψη 11) η σκέψη της αποφάσεως Dassonville (μνημονευθείσης στην υποσημείωση 44), σύμφωνα με την οποία μέτρο αποτελέσματος ισοδυνάμου προς ποσοτικό περιορισμό επί των εισαγωγών αποτελεί κάθε μέτρο ικανό να παρεμποδίσει, αμέσως ή εμμέσως, πραγματικώς ή δυνητικώς, το ενδοκοινοτικό εμπόριο. Με το δεδομένο αυτό, το Δικαστήριο, ευρισκόμενο ενώπιον μιας εθνικής διατάξεως με την οποία επιβάλλεται απαγόρευση μεταπωλήσεως προϋόντων σε τιμή κάτω του κόστους, αφού διαπίστωσε (σκέψη 12) ότι η διάταξη αυτή «δεν έχει ως αντικείμενο να ρυθμίσει το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών» και υπενθύμισε (σκέψη 15) ότι κατά τα κριθέντα με τη μνημονευθείσα στην υποσημείωση 40 απόφαση Rewe-Zentral («Cassis de Dijon») αποτελούν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος, απαγορευόμενα κατ' αρχήν από το άρθρο 30, εθνικοί κανόνες που αφορούν στους όρους στους οποίους πρέπει να ανταποκρίνονται τα εμπορεύματα προελεύσεως άλλων κρατών μελών, έστω και αν οι κανόνες αυτοί εφαρμόζονται αδιακρίτως σε όλα τα προόντα, κατέληξε στην κρίση ότι, αντίθετα, η εφαρμογή επί εμπορευμάτων προελεύσεως άλλων κρατών μελών εθνικών διατάξεων που απαγορεύουν ή περιορίζουν ορισμένες μορφές πωλήσεως δεν είναι, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις που μνημονεύονται στη σκέψη 15 της αποφάσεως, ικανή, υπό την έννοια της νομολογίας Dassonville, να επηρεάσει, άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά, το ενδοκοινοτικό εμπόριο. Από τη σειρά αυτή σκέψεων, η Γαλλική Κυβέρνηση συνάγει αα) ότι για δύο μόνον κατηγορίες εθνικών μέτρων (ήτοι εκείνα που αφορούν στους όρους στους οποίους πρέπει να ανταποκρίνονται τα εισαγόμενα προϋόντα και εκείνα που απαγορεύουν ή περιορίζουν ορισμένες μορφές πωλήσεως) είναι δυνατόν να τεθεί ζήτημα εφαρμογής του άρθρου 30 της Συνθήκης και ββ) ότι εφόσον τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής δεν μπορούν επ' ουδενί να θεωρηθούν ανήκοντα στην πρώτη από τις παραπάνω κατηγορίες εθνικών μέτρων, το ζήτημα αν αποτελούν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος πρέπει να εξετασθεί βάσει των κριτηρίων που εφήρμοσε το Δικαστήριο στην απόφαση Keck και Mithouard προκειμένου περί διατάξεων που απαγορεύουν ή περιορίζουν ορισμένες μορφές πωλήσεως: αν, επομένως, εφαρμόζονται με τον ίδιο τρόπο για όλους τους επιχειρηματίες και επηρεάζουν κατά τον ίδιο τρόπο την εμπορία των εισαγομένων και των εγχωρίων προϋόντων θα πρεπει να θεωρηθούν συμβατά με το άρθρο 30 της Συνθήκης.

61 Η επιχειρηματολογία αυτή δεν μπορεί να γίνει δεκτή, πρωτίστως διότι παραβλέπει ότι από την ίδια την απόφαση Keck και Mithouard (σκέψη 12) προκύπτει ότι υφίσταται και μια άλλη κατηγορία μέτρων που είναι δυνατόν να χαρακτηρισθούν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος: τα μέτρα τα οποία έχουν ως αντικείμενο τη ρύθμιση του εμπορίου μεταξύ των κρατών μελών. Τα κριτήρια βάσει των οποίων πρέπει να ερευνηθεί εάν τα μέτρα αυτά υπάγονται ή μη στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 30 δεν επηρεάζονται κατά κανένα τρόπο από την κρίση του Δικαστηρίου σχετικά με τη δυνατότητα υπαγωγής στο άρθρο αυτό εθνικών διατάξεων περί απαγορεύσεως ή περιορισμού ορισμένων μορφών πωλήσεως. Αν το Δικαστήριο θεώρησε, για τους λόγους που εκτίθενται στη σκέψη 17 της αποφάσεως Keck και Mithouard, ότι οι τελευταίες αυτές διατάξεις δεν είναι κατ' αρχήν ικανές να παρεμποδίσουν τις ενδοκοινοτικές ανταλλαγές, το ζήτημα μένει ανοικτό για τα εθνικά μέτρα που αφορούν ευθέως τις ενδοκοινοτικές εμπορικές ανταλλαγές και πρέπει εκάστοτε να κρίνεται, και μετά την απόφαση Keck και Mithouard, με αποκλειστικό γνώμονα τον ορισμό του μέτρου ισοδυνάμου αποτελέσματος όπως αυτός διατυπώθηκε στην απόφαση Dassonville (68). Δεδομένου δε ότι τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής, αναγόμενα ευθέως στους όρους και τις προϋποθέσεις διεξαγωγής του εξωτερικού εμπορίου των καθών κρατών μελών, αποτελούν κατ' εξοχήν «μέτρα που έχουν ως αντικείμενο να ρυθμίσουν το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών», το γεγονός ότι (για τους λόγους που εξετέθησαν ήδη στο σημείο 58) είναι ικανά, δυνητικώς έστω, να επηρεάσουν αρνητικά το ενδοκοινοτικό εμπόριο, αρκεί για να θεωρηθούν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικούς περιορισμούς επί των εισαγωγών, χωρίς να απαιτείται επιπλέον, όπως αβασίμως προβάλλουν τα καθών κράτη μέλη, να συγκριθούν οι όροι υπό τους οποίους χωρεί η εμπορία των εισαγομένων και εκείνη των εγχωρίων προϋόντων.

62 Αβάσιμος είναι και ο ισχυρισμός (προβαλλόμενος, με ορισμένες παραλλαγές, από όλα τα καθών κράτη μέλη), κατά τον οποίο τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος δεν περιορίζουν τις αντίστοιχες ενδοκοινοτικές ανταλλαγές, επειδή οι οργανισμοί στους οποίους ανήκουν τα δικαιώματα αυτά, υποχρεούμενοι να εξασφαλίζουν την παροχή ηλεκτρικού ρεύματος υπό τους καλύτερους δυνατούς οικονομικούς όρους, εισάγουν ηλεκτρικό ρεύμα κάθε φορά που τούτο υπαγορεύει η σύγκριση μεταξύ των τιμών που προτείνουν οι αλλοδαποί παραγωγοί ή διανομείς, αφενός και του κόστους παραγωγής του εγχωρίου ηλεκτρικού ρεύματος, αφετέρου: έστω και αν ο δικαιούχος του αποκλειστικού δικαιώματος εισάγει ηλεκτρικό ρεύμα όταν κρίνει συμφέρουσες τις προτεινόμενες τιμές, αυτό δεν αρκεί για να εξουδετερώσει το δυνητικά περιοριστικό αποτέλεσμα του δικαιώματος αυτού, εφόσον πάντως κανένας άλλος επιχειρηματίας ή καταναλωτής (69) δεν μπορεί, ερχόμενος απ' ευθείας σε επαφή με τους εγκατεστημένους σε άλλα κράτη μέλη επιχειρηματίες, να προβεί ο ίδιος, με βάση τις δικές του ανάγκες και δυνατότητες, σε εκτίμηση ως προς το αν η εισαγωγή ηλεκτρικού ρεύματος είναι συμφέρουσα ή όχι.

63 Ο αποκλεισμός της δυνατότητας αυτής καθιστά εξάλλου αλυσιτελείς τους ισχυρισμούς με τους οποίους προβάλλεται ότι η ύπαρξη των αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής δεν έχει επηρεάσει στην πράξη τον όγκο των εισαγομένων στο καθού κράτη μέλη ποσοτήτων ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου. Ακόμη και αν, όπως προβάλλει η Ολλανδική Κυβέρνηση, το 15 % της συνολικής ζητήσεως ηλεκτρικού ρεύματος στις Κάτω Ξώρες καλύφθηκε το έτος 1993 από εισαγωγές, ακόμη και αν, κατά τα προβαλλόμενα από την Ιταλική Κυβέρνηση, η Ιταλία είναι η χώρα που εισάγει τις μεγαλύτερες ποσότητες ηλεκτρικού ρεύματος στην Ευρώπη, ακόμη και αν, κατά τα προβαλλόμενα από τη Γαλλική Κυβέρνηση, η Γαλλία είναι εξ ανάγκης μεγάλος εισαγωγέας φυσικού αερίου λόγω της ανεπάρκειας της εγχώριας παραγωγής, τα πραγματικά αυτά δεδομένα δεν ανατρέπουν πάντως το κρίσιμο εν προκειμένω δεδομένο ότι τα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής είναι ικανά να επηρεάσουν τις εισαγωγές που θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν αν τα δικαιώματα αυτά δεν υφίσταντο (70).

64 Η Ιταλική Κυβέρνηση προβάλλει περαιτέρω ότι κατά τα κριθέντα με την απόφαση ΕΡΤ (μνημονευθείσα ήδη, βλ. υποσημείωση 27), για την υπαγωγή στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 30 της Συνθήκης του αποκλειστικού δικαιώματος εισαγωγής ενός προϋόντος του οποίου η διακίνηση συνδέεται στενά με την παροχή μιας υπηρεσίας, δεν αρκεί η διαπίστωση ότι το δικαίωμα αυτό είναι ικανό, υπό την έννοια της νομολογίας Dassonville, να περιορίσει τις οικείες ενδοκοινοτικές ανταλλαγές αλλά πρέπει επιπλέον να δειχθεί ότι έχει ως αποτέλεσμα την εισαγωγή διακρίσεων μεταξύ εισαγομένων και εγχωρίων προϋόντων. Αυτό ακριβώς συμβαίνει, πάντοτε κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, με το αποκλειστικό δικαίωμα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, δοθέντος ότι και υπό την εκδοχή ότι το ηλεκτρικό ρεύμα αποτελεί «εμπόρευμα» (εκδοχή που η Ιταλική Κυβέρνηση αποκρούει, βλ. ανωτέρω, σημεία 12 επ.), είναι πάντως ένα εμπόρευμα του οποίου η εμπορία εξαρτάται κατά τρόπο τόσο άμεσο από τις συνθήκες μεταφοράς του, ώστε εντάσσεται εν τέλει στα πλαίσια της παροχής της σχετικής υπηρεσίας. Η Γαλλική Κυβέρνηση προβάλλει ανάλογο ισχυρισμό, θεωρώντας ότι η ύπαρξη αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος είναι συμφυής με την ύπαρξη αποκλειστικών δικαιωμάτων μεταφοράς του.

65 υΕχει η απόφαση ΕΡΤ την έννοια που της αποδίδουν η Ιταλική και η Γαλλική Κυβέρνηση; Η απόφαση αυτή δέχεται καταρχάς (σκέψη 12) ότι το κοινοτικό δίκαιο δεν αντιτίθεται μεν σε αυτή καθεαυτή την ανάθεση τηλεοπτικού μονοπωλίου κατ' επίκληση λόγων δημοσίου συμφέροντος, ο τρόπος όμως οργανώσεως και λειτουργίας του μονοπωλίου αυτού δεν πρέπει να αντιβαίνει προς τις διατάξεις της Συνθήκης. Ερευνώντας ειδικότερα το ζήτημα αν ένα τηλεοπτικό μονοπώλιο αντιβαίνει προς τις διατάξεις της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, το Δικαστήριο έκρινε, όπως έχει ήδη εκτεθεί ανωτέρω (σημείο 16), ότι η παραχώρηση αποκλειστικού δικαιώματος εισαγωγής (ή εκμισθώσεως ή διανομής) των υλικών και προϋόντων τα οποία είναι αναγκαία για την άσκηση του αποκλειστικού δικαιώματος παροχής υπηρεσίας, συνισταμένης στην εκπομπή τηλεοπτικών μηνυμάτων, δεν αποτελεί μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό επί των εισαγωγών, παρά μόνον εάν «από την παραχώρηση αυτή προκύπτει - άμεσα ή έμμεσα - διάκριση μεταξύ των εγχωρίων και των εισαγομένων προϋόντων εις βάρος των τελευταίων» (βλ. σκέψεις 15 και 16 της αποφάσεως). Κατά τη γνώμη μου, η ακριβής έννοια της αποφάσεως ΕΡΤ είναι ότι η παραχώρηση στο δικαιούχο ενός αποκλειστικού δικαιώματος παροχής υπηρεσίας (το οποίο δεν αντίκειται αυτό καθεαυτό στο κοινοτικό δίκαιο) του αποκλειστικού δικαιώματος εισαγωγής των εμπορευμάτων που είναι απαραίτητα για την παροχή της αναφερθείσης υπηρεσίας δεν αποτελεί, κατ' αρχήν, μέτρο ικανό να επιδράσει αρνητικά επί των εμπορικών ανταλλαγών του οικείου κράτους με τα λοιπά κράτη μέλη, δοθέντος ότι, ούτως ή άλλως, η δραστηριότητα για την άσκηση της οποίας είναι απαραίτητη η εισαγωγή των προϋόντων αυτών ασκείται (χωρίς, επαναλαμβάνω, αυτό να προσκρούει στο κοινοτικό δίκαιο) από ένα και μόνο πρόσωπο. Ζήτημα προσβολής του άρθρου 30 της Συνθήκης στην περίπτωση αυτή θα ετίθετο μόνον αν υπό το ένδυμα του «αναγκαίου», υπό την εκτεθείσα έννοια, μονοπωλίου εισαγωγής υποκρύπτεται διακριτική μεταχείριση υπέρ των εγχωρίων προϋόντων. Τα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος που ισχύουν στην Ιταλία και στη Γαλλία εντάσσονται όμως σε εντελώς διαφορετικό πλαίσιο: Το ηλεκτρικό ρεύμα που εισάγεται από τους οργανισμούς στους οποίους ανήκουν τα σχετικά αποκλειστικά δικαιώματα δεν προορίζεται βεβαίως για αποκλειστική χρήση των οργανισμών αυτών αλλά για τη χρήση του συνόλου των επιχειρήσεων και των καταναλωτών του οικείου κράτους μέλους. Ελλείπουν επομένως οι ειδικές εκείνες συνθήκες που καθιστούν ακίνδυνο κατ' αρχήν για το ενδοκοινοτικό εμπόριο το αποκλειστικό δικαίωμα εισαγωγής στο οποίο αναφέρεται η απόφαση ΕΡΤ: αποκλείοντας την επαφή μεταξύ των εγκατεστημένων στα άλλα κράτη μέλη επιχειρηματιών και των πολυάριθμων δυνάμει πελατών τους που είναι εγκατεστημένοι στην Ιταλία και τη Γαλλία, τα αποκλειστικά δικαιώματα εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος είναι, όπως έχει επανειλημμένα ήδη λεχθεί, ικανά να περιορίσουν τον όγκο των σχετικών ενδοκοινοτικών ανταλλαγών. Η τελευταία αυτή διαπίστωση είναι αρκετή για να χαρακτηρισθούν τα αποκλειστικά αυτά δικαιώματα ως μέτρα αποτελέσματος ισοδυνάμου προς ποσοτικούς περιορισμούς επί των εισαγωγών (71) και, επομένως, οι ισχυρισμοί που προβάλλουν περί του αντιθέτου η Ιταλική και η Γαλλική Κυβέρνηση, επικαλούμενες την απόφαση ΕΡΤ και το στενό σύνδεσμο που υφίσταται μεταξύ των αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και των συνθηκών μεταφοράς του στο εσωτερικό της χώρας, είναι αβάσιμοι (72).

ii) Επί των αποκλειστικών δικαιωμάτων εξαγωγής

66 Αποτελούν τα λοιπά μέτρα στα οποία αναφέρονται οι κρινόμενες προσφυγές, ήτοι τα αποκλειστικά δικαιώματα εξαγωγής (73), μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικούς περιορισμούς επί των εξαγωγών, υπό την έννοια του άρθρου 34 της Συνθήκης;

67 Από τη νομολογία επί της διατάξεως αυτής της Συνθήκης συνάγεται, κατά τη γνώμη μου, ότι το Δικαστήριο διακρίνει σχετικά μεταξύ:

- μέτρων με τα οποία επιβάλλεται ευθέως είτε απαγόρευση είτε ποσοτικός περιορισμός επί των εξαγωγών: τα μέτρα αυτά, ως stricto sensu ποσοτικοί περιορισμοί, κρίνονται, βεβαίως, ως αντικείμενα στο άρθρο 34 (74)·

- μέτρων τα οποία αναφέρονται ευθέως στους όρους και τις προϋποθέσεις διενέργειας των εξαγωγών, χωρίς να επιβάλλουν ρητά σχετικούς ποσοτικούς περιορισμούς: αν και στις αποφάσεις που κρίνουν επί της συμβατότητας των μέτρων αυτών προς τη Συνθήκη δεν παρατίθεται σχετική γενικής φύσεως σκέψη, από το σύνολο των αποφάσεων αυτών προκύπτει, αβίαστα νομίζω, ότι τα μέτρα αυτά κρίνονται ως μέτρα αποτελέσματος ισοδυνάμου προς ποσοτικούς περιορισμούς, απαγορευόμενα από το άρθρο 34, αν θεωρηθούν ικανά να παρεμποδίσουν, έστω και δυνητικά, το ενδοκοινοτικό εμπόριο (75)·

- μέτρων τα οποία δεν αφορούν ευθέως το εξαγωγικό εμπόριο του οικείου κράτους μέλους: τα μέτρα αυτά μπορούν να θεωρηθούν ως μέτρα αποτελέσματος ισοδυνάμου προς ποσοτικούς περιορισμούς επί των εξαγωγών μόνον εάν διαπιστωθεί ότι πρόκειται για «εθνικά μέτρα που έχουν ως σκοπό ή ως αποτέλεσμα να περιορίζουν ειδικώς τα ρεύματα των εξαγωγών και να εγκαθιδρύουν, με τον τρόπο αυτό, διαφορετική μεταχείριση μεταξύ του εσωτερικού εμπορίου κράτους μέλους και του εξαγωγικού του εμπορίου, εξασφαλίζοντας ιδιαίτερο πλεονέκτημα στην εγχώρια παραγωγή ή στην εσωτερική αγορά του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους» (76). ηΕχει έτσι κριθεί ότι αντίκεινται στο άρθρο 34 της Συνθήκης οι εθνικές εκείνες ρυθμίσεις, οι οποίες, υπό το ένδυμα διατάξεων εφαρμοστέων αδιακρίτως τόσο επί προϋόντων προοριζσμενων για εξαγωγή όσο και προϋόντων προοριζόμενων για την εγχώρια αγορά, εισάγουν σιωπηρώς απαγορεύσεις ή περιορισμούς των εξαγωγών (77).

68 Τα επίμαχα αποκλειστικά δικαιώματα, τα οποία αφορούν ευθέως στους όρους εξαγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου, ανήκουν προδήλως στη δεύτερη από τις ανωτέρω κατηγορίες μέτρων. Το ζήτημα αν τα δικαιώματα αυτά είναι συμβατά με το άρθρο 34 της Συνθήκης θα πρέπει, για το λόγο αυτό, να κριθεί σύμφωνα με τη λογική που διέπει την παρατιθέμενη στην υποσημείωση 75 νομολογία και όχι, όπως φαίνεται να προτείνει η Επιτροπή,