Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Tesauro της 8ης Ιουνίου 1995. - BUNDESKARTELLAMT ΚΑΤΑ VOLKSWAGEN AG KAI VAG LEASING GMBH. - ΑΙΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΠΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΣ: BUNDESGERICHTSHOF - ΓΕΡΜΑΝΙΑ. - LEASING ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ - ΔΙΑΝΟΜΕΙΣ ΔΡΩΝΤΕΣ ΩΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟΙ ΠΡΑΚΤΟΡΕΣ ΤΗΣ ΘΥΓΑΤΡΙΚΗΣ ΤΟΥ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΗ, Η ΟΠΟΙΑ ΕΙΔΙΚΕΥΕΤΑΙ ΣΤΟ LEASING - ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 85, ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1, ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΕΟΚ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΥ (ΕΟΚ) 123/85. - ΥΠΟΘΕΣΗ C-266/93.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1995 σελίδα I-03477



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

++++

1. Προκειμένου να κρίνει κατά πόσον συμβιβάζεται με το κοινοτικό δίκαιο του ανταγωνισμού μια σύμβαση πρακτορίας η οποία συνδέει, στο πλαίσιο συστήματος επιλεκτικής διανομής αυτοκινήτων, τους διανομείς με την εταιρία leasing η οποία ανήκει στον όμιλο του κατασκευαστή, το Bundesgerichtshof υποβάλλει στο Δικαστήριο τέσσερα προδικαστικά ερωτήματα προς ερμηνεία του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ, καθώς και ορισμένων διατάξεων του κανονισμού (ΕΟΚ) 123/85 (1).

Πιο συγκεκριμένα, το εθνικό δικαστήριο ερωτά: α') αν συνιστά συμφωνία απαγορευόμενη από το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης η * επιβαλλόμενη στους διανομείς μέσω συμβάσεως πρακτορίας * υποχρέωση να δρουν στον τομέα του leasing αποκλειστικώς υπέρ της εταιρίας που ανήκει στον όμιλο του κατασκευαστή β') σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, αν αυτός μπορεί να τυγχάνει απαλλαγής κατά κατηγορία δυνάμει του κανονισμού 123/85 γ') στην τελευταία αυτή περίπτωση, αν επιτρέπεται, παρ' όλα αυτά, στις εθνικές αρχές να απαγορεύουν μια τέτοια συμφωνία κατ' εφαρμογήν των εθνικών κανόνων περί του ανταγωνισμού.

Πραγματικά περιστατικά

2. H Volkswagen AG (στο εξής: VAG), η οποία κατέχει στην αγορά μερίδιο 28,8 %, είναι ο σημαντικότερος παραγωγός αυτοκινήτων στη Γερμανία. Διανέμει στην εγχώρια αγορά αυτοκίνητα VW και Audi μέσω δικτύου 1664 αποκλειστικών αντιπροσώπων (στο εξής: αποκλειστικοί αντιπρόσωποι VAG). Η σχέση μεταξύ της VAG και των αποκλειστικών της αντιπροσώπων διέπεται από σύμβαση αποκλειστικής διανομής, διά της οποίας αυτή τους αναθέτει, εντός ορισμένης περιοχής, να μεταπωλούν στο κοινό καινούργια αυτοκίνητα και ανταλλακτικά VW και Audi και να εξυπηρετούν την πελατεία. Ανατίθεται ακόμη στην ευθύνη των αποκλειστικών αντιπροσώπων η παροχή ορισμένων υπηρεσιών (άρθρα 1, αριθ. 1, 2, αριθ. 3, και 4, αριθ. 1, της συμβάσεως διανομής), μεταξύ των οποίων, καθ' όσον ενδιαφέρει εδώ, οι πράξεις leasing οι οποίες προτείνονται από τη VAG Leasing GmbH (τμήμα III, αριθ. 1, του παραρτήματος 2 της συμβάσεως διανομής).

Αυτή η τελευταία, εταιρία του ομίλου VAG συσταθείσα το 1966, ανέπτυσσε αρχικά δραστηριότητα leasing με αυτοκίνητα VW και αποκλειστικά με επαγγελματίες αγοραστές. Από το 1977, επεξέτεινε τη δραστηριότητα αυτή, η οποία αφορούσε εφεξής και τα αυτοκίνητα Audi, και σε ιδιώτες. Αφ' ότου συνεστήθη, η VAG Leasing, όπως διευκρίνισε η ίδια κατά τη διαδικασία, άσκησε τη δραστηριότητά της καθιερώνοντας μορφές συνεργασίας με τους αποκλειστικούς αντιπροσώπους, ιδίως μέσω συμβάσεων αποκλειστικής πρακτορίας. Η πρακτική αυτή γενικεύθηκε από το 1989: όλοι οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι VAG που δρουν επί γερμανικού εδάφους συνδέονται πλέον με τη VAG Leasing με ομοιόμορφες συμβάσεις πρακτορίας.

3. Τον Απρίλιο του 1989, συγκεκριμένα, η VAG και η VAG Leasing απέστειλαν σε όλους τους αποκλειστικούς αντιπροσώπους μια επιστολή αφορώσα τη "δραστηριότητα πρακτορίας των αποκλειστικών αντιπροσώπων VAG για λογαριασμό της VAG Leasing GmbH" (2), την οποία τους καλούσαν να επιστρέψουν (δεόντως υπογεγραμμένη) προς δήλωση της συμφωνίας τους. Ειδικότερα, η επιστολή αυτή περιέχει, στην ενότητα I, την ακόλουθη ρήτρα αποκλειστικότητας:

"Ανταποκρίνεται προς ουσιώδες συμφέρον της Volkswagen AG το να μεριμνήσει ώστε, σύμφωνα με το άρθρο 2, αριθ. 6, της συμβάσεως αποκλειστικής αντιπροσωπείας VW-Audi, όλοι οι διανομείς VAG να δράσουν * και να προωθήσουν με κάθε τρόπο τη δραστηριότητα αυτή * στον τομέα του leasing υπέρ της VAG Leasing GmbH, αναπτύσσοντας έντονη και αποκλειστική δραστηριότητα για την κατάκτηση πελατείας και την άσκηση πρακτορίας."

Στην ίδια ενότητα I, λέγεται ακόμη ότι "η ένταξη της εταιρίας VAG Leasing GmbH στο σύστημα διανομής VAG δημιουργεί κατ' ανάγκην απευθείας έννομες σχέσεις μεταξύ της εταιρίας VAG Leasing GmbH και των διανομέων VAG, οι οποίοι ενεργούν ως μεσάζοντες".

4. Οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι VAG, επομένως, πέρα από τη δραστηριότητα μεταπωλήσεως στο κοινό, την οποία ασκούν ιδίω ονόματι και για ίδιο λογαριασμό, αναπτύσσουν δραστηριότητα leasing για λογαριασμό της VAG Leasing. Οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι, δηλαδή, είναι αυτοί που διαπραγματεύονται, ως μεσάζοντες, και συνάπτουν τις συμβάσεις leasing συνήθως αγοράζουν (ιδίω ονόματι και για ίδιο λογαριασμό) τα αυτοκίνητα, των οποίων μεταβιβάζουν, στη συνέχεια, την κυριότητα στη VAG Leasing, με το ίδιο τίμημα το οποίο έχουν καταβάλει και οι ίδιοι. Για κάθε σύμβαση leasing που συνάπτουν, οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι εισπράττουν, για τη μεσολάβησή τους, προμήθεια ίση προς το περιθώριο κέρδους το οποίο θα επορίζοντο αν επρόκειτο για κοινή πράξη πωλήσεως. Έπειτα, κατά τη λήξη της συμβάσεως leasing, αγοράζουν εκ νέου το όχημα.

Μέσω της VAG Leasing, η οποία προσφεύγει στις υπηρεσίες της δικής της θυγατρικής Seat Leasing GmbH, η VAG πραγματοποιεί 18 % περίπου των πωλήσεών της στην εγχώρια αγορά. Κατά εκτιμήσεις, εξ άλλου, τις οποίες προσκομίζει η ίδια η VAG, ένα 80 % περίπου των συμβάσεων leasing που αφορούν αυτοκίνητα VW και Audi συνάπτονται από τους αποκλειστικούς αντιπροσώπους VAG για λογαριασμό της VAG Leasing.

5. Έχει σημασία να διευκρινισθεί εδώ ότι η επιβαλλόμενη στους διανομείς υποχρέωση να μην ασχολούνται με τον τομέα του leasing δι' ίδιο λογαριασμό, να συνάπτουν συμβάσεις leasing υπέρ της VAG Leasing και να μη συνάπτουν συμβάσεις υπέρ ανταγωνιστικών επιχειρήσεων leasing δεν εμποδίζει, ωστόσο, όπως προκύπτει από την ίδια τη διάταξη παραπομπής, την πώληση αυτοκινήτων σε τρίτες εταιρίες leasing, υπό τον όρο πάντως ότι αυτές έχουν βρει απευθείας οι ίδιες τον πελάτη ή ότι ο πελάτης έχει ζητήσει αυθορμήτως την παρεμβολή συγκεκριμένης εταιρίας. Ισχύει πάντως απόλυτη απαγόρευση παραδόσεως σε ανεξάρτητες εταιρίες, σύμφωνα με το άρθρο 2, αριθ. 2, της συμβάσεως διανομής, στην περίπτωση κατά την οποία σκοπός της αγοράς είναι η δημιουργία αποθεμάτων.

Εκτός από τη VAG Leasing, στη γερμανική αγορά λειτουργούν περί τις 400 εταιρίες leasing μεταξύ αυτών υπάρχουν και εταιρίες συμβεβλημένες με άλλους παραγωγούς και επιχειρήσεις συνδεόμενες με μεταπωλητές αυτοκινήτων ή με μεγάλα πιστωτικά ιδρύματα. Κατά τη Bundeskartellamt (υπηρεσία αρμόδια για τις συμπράξεις επιχειρήσεων), το μερίδιο το οποίο κατέχουν στην αγορά οι εταιρίες που ελέγχονται από κατασκευαστές αυτοκινήτων ανέρχεται σε 60 %.

6. Η Bundeskartellamt, κρίνοντας ότι ο αποκλειστικός δεσμός μεταξύ των αποκλειστικών αντιπροσώπων VAG και της VAG Leasing παρεμβάλλει αθέμιτο εμπόδιο στην εμπορική δραστηριότητα των αποκλειστικών αντιπροσώπων και των ανεξαρτήτων εταιριών leasing, απαγόρευσε, με διάταξη της 25ης Ιουλίου 1990, στη VAG και στη VAG Leasing να επιβάλλουν στους αποκλειστικούς αντιπροσώπους την υποχρέωση να συνάπτουν συμβάσεις leasing αποκλειστικά υπέρ της VAG Leasing. Απαγόρευσε περαιτέρω στη VAG να εμποδίζει τους αποκλειστικούς της αντιπροσώπους να πωλούν καινούργια αυτοκίνητα σε τρίτες εταιρίες leasing, όταν τις συμβάσεις leasing τις συνάπτουν υπέρ των εταιριών αυτών οι ίδιοι οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι.

Η Bundeskartellamt στηρίχτηκε στο άρθρο 26, παράγραφος 2, του GWB (νόμου περί των περιορισμών του ανταγωνισμού), κατά το οποίο απαγορεύεται στις επιχειρήσεις που κατέχουν δεσπόζουσα θέση να εμποδίζουν αθεμίτως την πρόσβαση μιας επιχειρήσεως σε εμπορικές δραστηριότητες που συνήθως ασκούνται από ομοειδείς επιχειρήσεις (πρώτη περίοδος). Ομοίως, η ίδια απαγόρευση ισχύει για τις επιχειρήσεις από τις οποίες εξαρτώνται μικρομεσαίες επιχειρήσεις, καθ' όσον αυτές προμηθεύονται ή αγοράζουν εμπορικά προϊόντα ή υπηρεσίες ορισμένου τύπου, εφόσον δεν είναι εύλογο να αναμένεται απ' αυτές ότι θα απευθυνθούν σε άλλες επιχειρήσεις (δεύτερη περίοδος).

7. Κατόπιν προσφυγής της VAG και της VAG Leasing, το Kammergericht ακύρωσε την απόφαση της Bundeskartellamt, με την αιτιολογία ότι δεν συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 26, παράγραφος 2, του GWB. Έκρινε, συγκεκριμένα, αφενός μεν ότι η VAG και η VAG Leasing δεν κατέχουν δεσπόζουσα θέση στην αγορά αυτοκινήτων, αφετέρου δε ότι οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι VAG δεν μπορούν να θεωρούνται ως μικρομεσαίες επιχειρήσεις.

Κατά της αποφάσεως αυτής, η Bundeskartellamt άσκησε ένδικο μέσο υπέρ του νόμου ("Rechtsbeschwerde") ενώπιον του Bundesgerichtshof.

8. Το τελευταίο, κατ' αντίθεση προς το Kammergericht, έκρινε ότι οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι VAG είναι όντως μικρομεσαίες επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 26, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, του GWB και ότι * εν όψει της ιδιομορφίας της επιχειρηματικής εξαρτήσεως των αποκλειστικών αντιπροσώπων του αυτοκινητικού κλάδου * οι διαστάσεις τους δεν είναι τέτοιες που να τους επιτρέπουν να αντισταθμίζουν τα αποτελέσματα των εμποδίων που παρεμβάλλονται (από τη VAG) στην εμπορική τους δραστηριότητα.

Κατά την άποψη του ίδιου δικαστηρίου, ωστόσο, η υποχρέωση την οποία επέβαλλαν στους αποκλειστικούς αντιπροσώπους η VAG και η VAG Leasing, την οποία απαγόρευσε η διάταξη της Bundeskartellamt, συνιστά ασφαλώς αθέμιτο εμπόδιο, αν αντιβαίνει προς τους κοινοτικούς κανόνες του ανταγωνισμού. Αντιθέτως, αθέμιτο εμπόδιο δεν θα υφίστατο αν η επίδικη συμπεριφορά ήθελε κριθεί συνάδουσα προς τους εν λόγω κανόνες εφόσον όμως η συμπεριφορά αυτή εκρίνετο συνάδουσα προς τους κοινοτικούς κανόνες, θα έπρεπε περαιτέρω να κριθεί αν οι εθνικές αρχές στερούνται της δυνατότητας να την απαγορεύσουν, αυτές πλέον, βάσει του εθνικού δικαίου.

9. Θεωρώντας ότι η επίλυση της διαφοράς που του υποβλήθηκε εξαρτάται από την ερμηνεία ορισμένων κοινοτικών κανόνων περί ανταγωνισμού, το Bundesgerichtshof υπέβαλε, επομένως, στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

"1) 'Οταν ο κατέχων την πρώτη θέση στο εσωτερικό της χώρας παραγωγός αυτοκινήτων οχημάτων απαγορεύει στους εγχώριους συμβασιούχους διανομείς του δεσμευτικού συστήματός του επιλεκτικής διανομής να συνάπτουν με επιχειρήσεις χρηματοδοτικής μισθώσεως (leasing) * εξαιρέσει της ανηκούσης σ' αυτόν εταιρίας χρηματοδοτικών μισθώσεων * συμβάσεις χρηματοδοτικής μισθώσεως ή να πωλούν σ' αυτές καινούργια αυτοκίνητα οχήματα, αν τα οχήματα πρόκειται να εξυπηρετήσουν την εκτέλεση συμβάσεων χρηματοδοτικής μισθώσεως, τις οποίες συνήψαν οι συμβασιούχοι διανομείς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι αυτή η απαγόρευση και η τήρησή της από τους εγχώριους συμβασιούχους διανομείς δύναται, κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ, να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών ή πρέπει αυτή η δυνατότητα να πιθανολογείται;

2) Καλύπτεται η περιγραφομένη στο ερώτημα 1 συμπεριφορά από το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ, σε περίπτωση που αυτή δύναται να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών;

3) Σε περίπτωση που στο ερώτημα 2 πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση, απαλλάσσεται η περιγραφομένη στο ερώτημα 1 συμπεριφορά λόγω του κανονισμού (ΕΟΚ) 123/85 από την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ;

4) Είναι ασυμβίβαστες οι αναφερθείσες διατάξεις του ευρωπαϊκού κοινοτικού δικαίου προς την απόφαση της εθνικής αρχής εποπτείας των συμπράξεων, η οποία απαγορεύει συμπεριφορά του είδους που περιγράφεται στο ερώτημα 1;"

Το πρώτο ερώτημα

10. Το εθνικό δικαστήριο ερωτά, πρώτον * προφανώς διότι σκοπός της προϋποθέσεως του επηρεασμού του ενδοκοινοτικού εμπορίου είναι ακριβώς να οροθετήσει, σε θέματα ανταγωνισμού, το πεδίο εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου έναντι του πεδίου εφαρμογής των εθνικών δικαίων (3) *, αν η υπό κρίσιν εδώ ρήτρα αποκλειστικότητας είναι ικανή να επηρεάσει το μεταξύ κρατών μελών εμπόριο.

Σχετικώς, είναι χρήσιμο να υπομνησθεί κατ' αρχάς ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για να πληροί την προϋπόθεση αυτή, μια συμφωνία μεταξύ επιχειρήσεων "πρέπει, βάσει ενός συνόλου νομικών ή πραγματικών αντικειμενικών στοιχείων, να επιτρέπει να θεωρηθεί με αρκετή πιθανότητα ότι μπορεί να επηρεάσει άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά, τα εμπορικά ρεύματα μεταξύ κρατών μελών, κατά τρόπο που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την πραγματοποίηση των στόχων μιας ενιαίας αγοράς μεταξύ κρατών" (4).

11. Όπως προκύπτει, όμως, από τη διάταξη παραπομπής, δεν αμφισβητείται εδώ ότι το σύστημα επιλεκτικής διανομής της VAG, η οποία είναι η σημαντικότερη γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία, εκτείνεται σε ολόκληρη την επικράτεια και ότι όλοι οι εγκατεστημένοι σ' αυτή την επικράτεια αποκλειστικοί αντιπρόσωποι VAG δεσμεύονται από την επίμαχη ρήτρα αποκλειστικότητας. Δεν μπορούν, άρα, αυτοί να ενεργούν ως μεσάζοντες υπέρ εταιριών leasing εγκατεστημένων σε άλλα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένων των εταιριών leasing που ανήκουν σε αποκλειστικούς αντιπροσώπους VAG στην αλλοδαπή (5). Ομοίως, εμποδίζονται οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι να συνάπτουν οι ίδιοι συμβάσεις leasing με τελικούς χρήστες εγκατεστημένους σε άλλα κράτη μέλη. Δέον να προστεθεί ότι η VAG, όπως προελέχθη, κατέχει στην αγορά πωλήσεων καινούργιων αυτοκινήτων μερίδιο μεγαλύτερο του 28 %, στον δε τομέα του leasing, 20 % περίπου, μέσω της VAG Leasing.

Οι διαπιστώσεις αυτές καθιστούν σαφές ότι η επίμαχη ρήτρα είναι όντως ικανή να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, δεδομένου ότι, όπως έχει επανειλημμένα αποφανθεί το Δικαστήριο, "μια τέτοια πρακτική περιοριστική του ανταγωνισμού, η οποία επεκτείνεται στο σύνολο του εδάφους κράτους μέλους, έχει, από την ίδια της τη φύση, ως αποτέλεσμα την εδραίωση στεγανοποιήσεων εθνικού χαρακτήρα, εμποδίζοντας έτσι την οικονομική αλληλοδιείσδυση που επιδιώκεται από τη Συνθήκη" (6).

12. Οι εγκατεστημένες σε άλλα κράτη μέλη εταιρίες leasing μπορούν, ασφαλώς, με δική τους πρωτοβουλία, να αναπτύσσουν εμπορικές σχέσεις με τους αποκλειστικούς αντιπροσώπους που είναι εγκατεστημένοι στη γερμανική επικράτεια και, επομένως, να αγοράζουν από τους αποκλειστικούς αυτούς αντιπροσώπους οχήματα υπηρετούντα την εκτέλεση συμβάσεων leasing τις οποίες δεν έχουν διαπραγματευθεί και, εν πάση περιπτώσει, δεν έχουν συνάψει οι εν λόγω αποκλειστικοί αντιπρόσωποι. Αυτή όμως η παρεχόμενη δυνατότητα δεν μπορεί να θεωρηθεί, υπό τις υπό κρίση συνθήκες, ως "ρήτρα περί ελεύθερης αγοράς", ώστε να αναιρεί την ύπαρξη εμποδίων στο ενδοκοινοτικό εμπόριο (7). Η επιδιωκόμενη, δηλαδή, από τη Συνθήκη οικονομική αλληλοδιείσδυση * την οποία το Δικαστήριο θεωρεί ως μία από τις προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 85 αυτής * δεν παύει να νοθεύεται, αν οι συναλλαγές μπορούν να γίνονται προς μία μόνο κατεύθυνση.

13. Τέλος, δεν μπορεί να θεωρηθεί κρίσιμο ούτε το ότι ενδεχομένως, όπως ωστόσο κατέδειξαν οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης, μέχρι τον Απρίλιο του 1989, οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι VAG δεν είχαν πωλήσει αυτοκίνητα σε εταιρίες leasing εδρεύουσες σε άλλα κράτη μέλη. Αρκεί, σχετικώς, να υπομνησθεί ότι, όπως έχει διευκρινίσει το Δικαστήριο, μια τέτοια κατάσταση δεν μπορεί να θεωρηθεί αρκετή για "να αποκλεισθεί η πιθανότητα να μπορούν οι περιορισμοί της ελευθερίας δράσεως των εμπόρων να επηρεάσουν το ενδοκοινοτικό εμπόριο, επειδή η κατάσταση είναι δυνατόν να αλλάξει από έτος σε έτος, ανάλογα με τις τροποποιήσεις που επέρχονται στους όρους και στη δομή της κοινής αγοράς στο σύνολό της όσο και των διαφόρων εθνικών αγορών" (8).

Εν κατακλείδι, η επίδικη ρήτρα αποκλειστικότητας πρέπει να θεωρηθεί ικανή να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών.

Το δεύτερο ερώτημα

14. Με το δεύτερο ερώτημα, το εθνικό δικαστήριο ερωτά αν η επίδικη ρήτρα αποκλειστικότητας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Δεδομένου, όμως, ότι η ρήτρα αυτή περιέχεται σε ομοιόμορφες συμβάσεις πρακτορίας, παρίσταται αναγκαίο να εξετασθεί προηγουμένως ποιες είναι οι προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 85 σε μια σύμβαση αυτού του είδους.

α) Περί της εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1, επί συμβάσεων αποκλειστικής πρακτορίας

15. Η ίδια η φύση της συμβάσεως πρακτορίας, καθ' όσον συνάπτεται με πρόσωπο στο οποίο, "υπό την ιδιότητά του ως ανεξάρτητου μεσολαβητή, ανατίθεται σε μόνιμη βάση είτε να διαπραγματεύεται για λογαριασμό άλλου προσώπου (...) [του 'αντιπροσωπευομένου' ], την πώληση ή την αγορά εμπορευμάτων, είτε να διαπραγματεύεται και να συνάπτει τις πράξεις αυτές επ' ονόματι και για λογαριασμό του αντιπροσωπευομένου" (9), έχει γεννήσει αμφιβολίες ως προς το αν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Οι όροι του προβλήματος μπορούν να συνοψισθούν ως εξής: Εκφεύγει μια σύμβαση πρακτορίας, αυτή καθαυτή, της εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1; Πρέπει, εν τοιαύτη περιπτώσει, να διαπιστωθεί ότι δεν υφίσταται συμφωνία μεταξύ αυθυποστάτων επιχειρήσεων κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως; 'Η πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να θεωρηθεί αυτή ως συμφωνία κατά την έννοια της ίδιας διατάξεως και, επομένως, να αξιολογηθεί υπό το πρίσμα των ενδεχομένων περιορισμών τους οποίους επιφέρουν οι ρήτρες της στον ανταγωνισμό;

Τα ερωτήματα αυτά έχουν λάβει μέχρι τούδε απαντήσεις που δεν είναι απολύτως σαφείς και που πάντως δεν διευκολύνουν την εντόπιση κριτηρίων που ενδέχεται να επιτρέπουν να θεωρηθούν οι συμβάσεις αποκλειστικής πρακτορίας ως μη προσκρούουσες στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1. Κρίνω, γι' αυτό, σκόπιμο να υπενθυμίσω, υπό το πρίσμα που μας ενδιαφέρει εδώ, πώς έχει αντιμετωπισθεί το πρόβλημα, ξεκινώντας από τη σχετική διοικητική και νομολογιακή πρακτική.

16. Η αντίληψη της Επιτροπής επί του θέματος, όπως αποτυπώθηκε στην "ανακοίνωση περί των συμβάσεων αποκλειστικής αντιπροσωπείας που συνάπτονται με εμπορικούς αντιπροσώπους" (10), αλλά και η σχετική νομολογία του Δικαστηρίου (11), φαίνεται να υποδηλώνουν ότι οι μεσάζοντες (ή πράκτορες) μπορούν να χαρακτηρισθούν κατά δύο διαφορετικούς τρόπους: ανεξάρτητοι έμποροι, οπότε αποτελούν, δίχως άλλο, επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 85 ή βοηθητικά πρόσωπα εντασσόμενα στην επιχείρηση του αντιπροσωπευομένου, οπότε συναποτελούν με αυτόν μία οικονομική μονάδα, η οποία, κατ' αρχήν, εκφεύγει της απαγορεύσεως του άρθρου 85.

Η ένταξη του αντιπροσώπου στην επιχείρηση του αντιπροσωπευομένου συνεπάγεται πράγματι, καθώς φαίνεται, την "εξαφάνιση" του πράκτορα ως ανεξαρτήτου επιχειρηματία (12) εκλείπει έτσι μία από τις προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 85, που είναι η ύπαρξη συμφωνίας μεταξύ (αυθυποστάτων) επιχειρήσεων κατά την έννοια της ίδιας διατάξεως, με την περαιτέρω συνέπεια ότι όλες οι συμβατικές ρήτρες, περιλαμβανομένων και των ρητρών αποκλειστικότητας, εκφεύγουν, ούτως ή άλλως, της απαγορεύσεως του άρθρου 85, παράγραφος 1.

17. Η ανεύρεση, όμως, των κριτηρίων που άγουν στη διαπίστωση της πλήρους εντάξεως του πράκτορα στην επιχείρηση του αντιπροσωπευομένου, την ύπαρξη, άρα, μιας οικονομικής μονάδας, δεν είναι ευχερής. Εκείνο που μπορεί να λεχθεί, εκ πρώτης όψεως τουλάχιστον, είναι ότι δεν θεωρούνται βοηθητικά πρόσωπα ενταγμένα στην επιχείρηση εκείνοι οι μεσάζοντες που: α) φέρουν, εν μέρει τουλάχιστον, τον οικονομικό κίνδυνο που συναρτάται προς την εκτέλεση της συμβάσεως πρακτορίας (13) β) ασκούν δραστηριότητα για ίδιο λογαριασμό στην ίδια αγορά στην οποία δρα και ο αντιπροσωπευόμενος (14) γ) ενεργούν για λογαριασμό πλειόνων επιχειρήσεων (που τελούν σε ανταγωνισμό μεταξύ τους) (15).

Προφανώς, το κριτήριο του οικονομικού κινδύνου αποτελεί την ίδια την ουσία της συμβάσεως πρακτορίας, καθ' όσον δείχνει ότι ο μεσάζων δεν είναι τίποτε παραπάνω από "προέκταση" του αντιπροσωπευομένου, στο πρόσωπο του οποίου γεννώνται όλα τα απορρέοντα από την εκτέλεση της συμβάσεως πρακτορίας δικαιώματα και υποχρεώσεις, όπως τα έχει ορίσει ο ίδιος. Το κριτήριο, δηλαδή, του οικονομικού κινδύνου πρέπει να θεωρηθεί όχι τόσο ως απόδειξη της εντάξεως του πράκτορα στην επιχείρηση του αντιπροσωπευομένου * εκτός αν με την έκφραση αυτή εννοείται απλώς ότι ο πράκτορας δεν απολαύει καμμιάς οικονομικής αυτονομίας κατά την εκτέλεση της συμβάσεως (16) *, όσο ως απαραίτητο στοιχείο για να ελεγχθεί αν πρόκειται ή όχι για γνήσια σύμβαση πρακτορίας.

Όσο για τις δύο άλλες προϋποθέσεις που προαναφέρθηκαν, δηλαδή την απαγόρευση ασκήσεως δραστηριότητας για ίδιο λογαριασμό και την απαγόρευση δράσεως για λογαριασμό πλειόνων επιχειρήσεων, είναι περιττό να επισημανθεί ότι η μη εφαρμογή του άρθρου 85 επί των συμβάσεων πρακτορίας δεν μπορεί ασφαλώς να εξαρτάται από την ύπαρξη ρητρών αυτού του είδους (17). Είναι, πράγματι, αυτονόητο ότι το γεγονός (που λαμβάνεται ως προϋπόθεση) ότι αυτές ακριβώς οι ρήτρες άγουν στην ένταξη του πράκτορα στην επιχείρηση του αντιπροσωπευομένου, ή πάντως την ενισχύουν, αναιρεί την άποψη ότι αυτές εκφεύγουν της απαγορεύσεως του άρθρου 85, παράγραφος 1, λόγω ακριβώς της εντάξεως αυτής (18).

18. Οι προεκτεθείσες παρατηρήσεις καταδεικνύουν πόσο ανεπαρκής είναι η θεωρία της οικονομικής ενότητας για τον ορθό και συνεπή προσδιορισμό των προϋποθέσεων εφαρμογής του άρθρου 85 επί των συμβάσεων πρακτορίας. Ειδικότερα, το να καθορισθεί η τύχη μιας συμβάσεως πρακτορίας με βάση το κριτήριο της οικονομικής ενότητας * τον ισχυρισμό δηλαδή ότι δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ αυτοτελών επιχειρήσεων * σημαίνει ότι όλες οι ρήτρες μιας τέτοιας συμβατικής σχέσεως καλύπτονται από μια γενική ασυλία έναντι των διατάξεων του άρθρου 85. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα, που ομοφώνως αποκρούεται, είναι πράγματι μη αποδεκτό (19).

Η αναζήτηση παραμέτρων απολύτου ισχύος, δυναμένων να δώσουν μια γενική απάντηση ισχύουσα για όλες τις συμβάσεις πρακτορίας και για κάθε συγκεκριμένη σύμβαση με τα συνολικά της χαρακτηριστικά, μου φαίνεται, στην πραγματικότητα, καταδικασμένη σε αποτυχία. Υπ' αυτή την οπτική, ο βαθμός εντάξεως του πράκτορα στην επιχείρηση του αντιπροσωπευομένου * εντός των ορίων που τέθηκαν ανωτέρω (ανυπαρξία οικονομικού κινδύνου) * και η οικονομική πραγματικότητα πίσω από κάθε σύμβαση πρακτορίας αποτελούν παραμέτρους που προσφέρονται απλώς και μόνο για να ελεγχθεί, υπό το πρίσμα που ενδιαφέρει το κοινοτικό δίκαιο του ανταγωνισμού, η "γνησιότητα" της συμβάσεως πρακτορίας, με τη μόνη συνέπεια ότι η επακολουθούσα εξέταση του συμβιβαστού προς το άρθρο 85 θα λάβει ή όχι υπόψη τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν αυτή τη μορφή συμβάσεως.

19. Σε τελική ανάλυση, πρέπει να αναγνωρισθεί, δεδομένου ότι ο μεσάζων είναι, εν πάση περιπτώσει, ανεξάρτητος επιχειρηματίας, ότι μια σύμβαση πρακτορίας συνάπτεται πάντως μεταξύ δύο αυτοτελών επιχειρήσεων και, επομένως, υπόκειται, κατ' αρχήν, στην τήρηση των κανόνων του ανταγωνισμού. Επομένως, οι επί μέρους ρήτρες της συμβάσεως δεν προσκρούουν στους εν λόγω κανόνες μόνον εφόσον δεν έχουν ούτε σκοπό ούτε αποτέλεσματα αντιβαίνοντα προς τον ανταγωνισμό.

Ακόμη και οι ρήτρες αποκλειστικότητας, που ασφαλώς απαντώνται συχνά σε συμβάσεις πρακτορίας (20), ενδέχεται, επομένως, να θεωρηθούν συμβιβαζόμενες με το άρθρο 85, παράγραφος 1, μόνον αν είναι απαραίτητες για την πλήρη εκπλήρωση της λειτουργίας της εν λόγω συμβάσεως (21). Υπ' αυτήν άλλωστε την έννοια πρέπει να γίνει αντιληπτή η κρίση του Δικαστηρίου ότι, όταν ο μεσάζων δεν αναλαμβάνει κανέναν οικονομικό κίνδυνο, "το ασυμβίβαστο με το άρθρο 85 δεν προκύπτει από μόνο το γεγονός" της υπάρξεως ρήτρας αποκλειστικότητας υπέρ του αντιπροσωπευομένου (22). Αυτό πράγματι σημαίνει, a contrario, ότι η ρήτρα αυτή δεν εκφεύγει του άρθρου 85 απλώς και μόνον διότι περιέχεται σε σύμβαση που χαρακτηρίστηκε σύμβαση πρακτορίας θα χρειασθεί, αντιθέτως, για να εκφύγει της απαγορεύσεως, ο περιορισμός του ανταγωνισμού τον οποίο ενέχει να αποδειχθεί αναγκαίος λόγω της νομικο-οικονομικής φύσεως της συμβάσεως στην οποία περιέχεται.

20. Εκείνο, επομένως, που πρέπει, υπό το πρίσμα της υποθέσεως που μας απασχολεί, να ερευνηθεί πριν απ' όλα είναι αν υφίσταται ή όχι "γνήσια" σύμβαση πρακτορίας. Σχετικώς, δεν χρειάζεται καν να υπομνησθεί ότι η εριζόμενη ρήτρα υποχρεώνει τους αποκλειστικούς αντιπροσώπους VAG να ασκούν διαμεσολαβητική δραστηριότητα αποκλειστικώς υπέρ της εταιρίας leasing που ανήκει στον όμιλο VAG.

Δεν νομίζω πως μπορώ να συμμεριστώ την άποψη της VAG ότι η επίδικη σύμβαση πρακτορίας εκφεύγει της εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1, όντας σύμφωνη τόσο προς τα κριτήρια της ανακοινώσεως της Επιτροπής του 1962, όσο και προς τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου. Εν όψει της προηγηθείσας αναλύσεως, πράγματι, δεν μου φαίνεται να ασκεί επιρροή η υποστηριζόμενη από τη VAG άποψη ότι οι αποκλειστικοί της αντιπρόσωποι, εφόσον ασκούν τη διαμεσολαβητική τους δραστηριότητα για αυτοκίνητα ενός μόνο σήματος, και μάλιστα στο πλαίσιο μιας και της αυτής οργανωτικής δομής, συναποτελούν μία οικονομική ενότητα με την ίδια τη VAG και τη VAG Leasing.

21. Αντιθέτως, έχω να παρατηρήσω επ' αυτού, όπως άλλωστε υποστήριξε και η Bundeskartellamt, ότι οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι-μεσάζοντες VAG αναλαμβάνουν οι ίδιοι, εν μέρει τουλάχιστον, τους οικονομικούς κινδύνους που συναρτώνται προς τις δικαιοπραξίες τις οποίες συνάπτουν για λογαριασμό της VAG Leasing. Εκτός των άλλων, δηλαδή, το γεγονός και μόνον ότι αυτοί υποχρεούνται, κατά τη λήξη της συμβάσεως leasing, να επαναγοράσουν τα οικεία αυτοκίνητα και να τα μεταπωλήσουν ακολουθώντας κανόνες που έχουν ορισθεί εκ των προτέρων στη σύμβαση πρακτορίας, πέραν του ότι δεν συνιστά χαρακτηριστικό στοιχείο της συμβάσεως πρακτορίας, σημαίνει ότι οι ίδιοι οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι φέρουν, σε τελική ανάλυση, τον εμπορικό κίνδυνο των πράξεων τις οποίες συντελούν για λογαριασμό της VAG Leasing.

Σημειωτέον ακόμη ότι, έστω και αν η αγορά της πωλήσεως και η αγορά του leasing είναι χωριστές αγορές, στην υπό κρίση υπόθεση καθίσταται ιδιαιτέρως δυσχερής ο διαχωρισμός της δραστηριότητας πωλήσεως από την του leasing, διότι οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι-μεσάζοντες χρησιμοποιούν, και στις δυο περιπτώσεις, την οργανωτική δομή την οποία διαθέτουν ως αποκλειστικοί αντιπρόσωποι VAG και διότι ουσιαστικά, και στις δύο περιπτώσεις "πωλούν" καινούργια αυτοκίνητα. Ο αποκλειστικός αντιπρόσωπος, δηλαδή, ακόμη και όταν αναπτύσσει διαμεσολαβητική δραστηριότητα υπέρ της VAG Leasing, δεν παύει να πωλεί καινούργια αυτοκίνητα: πρώτα στον εαυτό του ως μεσάζοντα (στην τιμή παραδόσεως) και έπειτα μεταβιβάζει την κυριότητά τους στη VAG Leasing, από την οποία λαμβάνει, πέραν του τιμήματος που πλήρωσε ο ίδιος, προμήθεια ίση προς το κέρδος το οποίο θα ποριζόταν αν επρόκειτο για μια κοινή πράξη πωλήσεως. Υπ' αυτές, άλλωστε, τις συνθήκες, θεμιτό είναι να γίνει δεκτό ότι η ελευθερία της οποίας απολαύουν οι αντιπρόσωποι ως αποκλειστικοί διανομείς μπορεί να αποδειχθεί τέτοια που να επηρεάζει και τη δραστηριότητα leasing την οποία αναπτύσσουν υπέρ της VAG Leasing.

22. Τελικά, η οικονομική αλληλουχία και οι ιδιορρυθμίες που διακρίνουν τη σύμβαση που συνδέει τους αποκλειστικούς αντιπροσώπους VAG προς τη VAG Leasing, και ειδικότερα το γεγονός ότι αυτοί αναλαμβάνουν οι ίδιοι μέρος του εμπορικού κινδύνου που συναρτάται προς τις δικαιοπραξίες τις οποίες συνάπτουν για λογαριασμό της VAG Leasing, αποκλείουν την περίπτωση να πρόκειται, κατά την έννοια της σχετικής νομολογίας, για "γνήσια" σύμβαση πρακτορίας.

Παραμένει, επομένως, προς έρευνα, πέρα από το πώς θα ονομασθεί η επίδικη σύμβαση, το αν οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι που ανήκουν σε δίκτυο επιλεκτικής διανομής αυτοκινήτων είναι θεμιτό να δεσμεύονται, μέσω ρήτρας αποκλειστικότητας, έναντι του παραγωγού ή μιας εταιρίας του, όχι μόνο σε σχέση προς την πώληση καινούργιων αυτοκινήτων και ανταλλακτικών, αλλά και σε σχέση προς τη διαμεσολαβητική δραστηριότητα την οποία αναπτύσσουν για λογαριασμό εταιριών leasing.

') Περί του συμβιβαστού της επίδικης ρήτρας προς το άρθρο 85, παράγραφος 1: σκοπός και/ή αποτελέσματα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό

23. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, δόθηκε έμφαση στο ότι η επίδικη ρήτρα περιορίζει αισθητά την δικαιοπρακτική ελευθερία των διανομέων: αυτοί, συγκεκριμένα, αφενός μεν δεν μπορούν να ενεργήσουν ως μεσάζοντες ή πάντως να συνεργασθούν με άλλες εταιρίες leasing πλην της VAG Leasing αφετέρου δε δεν μπορούν ούτε να ασκήσουν δραστηριότητα leasing ιδίω ονόματι και για ίδιο λογαριασμό. Η εν λόγω ρήτρα ενέχει, δηλαδή, ως εκ του σκοπού της και μόνον, περιορισμό του ανταγωνισμού.

Κατά ένα προσανατολισμό της νομολογίας που έχει μορφοποιηθεί με αρκετή σαφήνεια, για να κριθεί αν συγκεκριμένη ρήτρα έχει σκοπό αντιβαίνοντα προς τον ανταγωνισμό, κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, πρέπει να εξετασθεί η λειτουργία της στο πλαίσιο των συμβατικών σχέσεων στο οποίο εντάσσεται (23). Υπ' αυτή την οπτική, το Δικαστήριο συνήθως κρίνει ότι δεν έχουν αντίθετο προς τον ανταγωνισμό σκοπό οι ρήτρες που είναι in abstracto αναγκαίες για να μπορέσει μια σύμβαση, καθαυτή μη βλάπτουσα τον ανταγωνισμό, να εκπληρώσει πλήρως τη νομικο-οικονομική λειτουργία που τη χαρακτηρίζει (24).

24. Ερχόμενοι στην υπό κρίση υπόθεση, πρέπει, πρώτα απ' όλα, να διερωτηθούμε αν η επίδικη ρήτρα αποκλειστικότητας, η οποία υποχρεώνει τους αποκλειστικούς αντιπροσώπους που ανήκουν στο δίκτυο διανομής VAG να διαπραγματεύονται και να συνάπτουν συμβάσεις leasing αποκλειστικώς υπέρ της εταιρίας που ανήκει στον ίδιο παραγωγό αυτοκινήτων, είναι αναγκαία προς επίτευξη του σκοπού της συμβάσεως στην οποία περιλαμβάνεται.

Είναι δε αναμφισβήτητο ότι η επίδικη σύμβαση, παραχωρώντας στους αποκλειστικούς αντιπροσώπους τη δυνατότητα να προσφέρουν στην πελατεία, εκτός από την πώληση καινούργιων αυτοκινήτων, και ένα φάσμα βοηθητικών υπηρεσιών, όπως ακριβώς είναι και το leasing, σκοπεί στην προϊούσα ένταξή τους στη στρατηγική των εμπορικών επιλογών του παραγωγού, καθώς και στην ενίσχυση της θέσεως της VAG στην αγορά (25). Πρέπει να διευκρινισθεί, έπειτα, αφενός μεν ότι η VAG Leasing αναπτύσσει δραστηριότητα leasing από το 1967 με επαγγελματικές αγοραστές και από το 1977 με ιδιώτες αφετέρου δε, όπως ορίζει η ίδια η σύμβαση, η VAG προτίθεται να "αναπτύξει το leasing VAG ως μία από τις μορφές πωλήσεως οχημάτων, ιδιαιτέρως προσιδιάζουσα στις νέες απαιτήσεις της σύγχρονης αγοράς του αυτοκινήτου".

25. Υπ' αυτές τις συνθήκες, είναι επομένως προφανές ότι το ζήτημα για τη VAG δεν είναι ούτε το να εισδύσει στην αγορά, ούτε το να προωθήσει το leasing των δικών της προϊόντων * πράγμα που θα μπορούσε να πράξει και μέσω κατάλληλης διαφημιστικής εκστρατείας *, αλλά το να διοχετεύσει, σε όλες τις περιπτώσεις, την εμπορία των αυτοκινήτων VW και Audi, είτε με πώληση είτε με leasing, μέσω του δικού της δικτύου διανομής. Ουσιαστικά, δηλαδή, η εριζόμενη ρήτρα αποκλειστικότητας επιδιώκει να εμποδίσει τη σύναψη leasing, θεωρουμένου ως μιας εναλλακτικής προς την πώληση μορφής εμπορίας, από εταιρίες ξένες προς το δίκτυο διανομής.

Ο αντιβαίνων προς τον ανταγωνισμό σκοπός της επίδικης ρήτρας είναι επομένως προφανής, διότι αποβλέπει στο να αναγάγει σε πλεονεκτική θέση, αξιοποιώντας το υφιστάμενο για την πώληση δίκτυο διανομής, την εταιρία του ομίλου που ειδικεύεται στη δραστηριότητα leasing. Και τούτο επί ζημία των ανταγωνιστριών (ανεξαρτήτων) εταιριών, στις οποίες οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι υποχρεούνται να μη πωλούν καινούργια αυτοκίνητα, όταν αυτά προορίζονται για την εκτέλεση συμβάσεων που έχουν συνάψει οι ίδιες.

26. Και αν ακόμα ήθελε θεωρηθεί ότι η εν λόγω ρήτρα δεν έχει σκοπό αντιβαίνοντα προς τον ανταγωνισμό, τα αποτελέσματά της, όπως προκύπτουν από τα πραγματικά και νομικά περιστατικά τα οποία εξέθεσε το ίδιο το παραπέμπον δικαστήριο, είναι, εν πάση περιπτώσει, ασυμβίβαστα προς την ορθή "λειτουργία" του ανταγωνισμού στην κοινή αγορά.

Όπως προκύπτει, πράγματι, από τα στοιχεία της δικογραφίας, η επίδικη ρήτρα, που περιέχεται σε ομοιόμορφες συμβάσεις πρακτορίας που προστίθενται στις συμφωνίες διανομής που έχουν συναφθεί μεταξύ των ίδιων συμβαλλομένων, δεσμεύει όλους τους εγκατεστημένους στη γερμανική επικράτεια αποκλειστικούς αντιπροσώπους VAG (1 664 τον αριθμόν), που αντιπροσωπεύουν πάνω από 28 % της αγοράς πωλήσεων καινούργιων αυτοκινήτων (26). Εμποδίζονται, άρα, οι αποκλειστικοί αυτοί αντιπρόσωποι να αναπτύξουν διαμεσολαβητική δραστηριότητα ή να συνεργαστούν καθ' οιονδήποτε τρόπο με ανεξάρτητες εταιρίες leasing, είτε αυτές είναι εγκατεστημένες στην ημεδαπή είτε σε άλλα κράτη μέλη.

27. Όσο για το αν το επίδικο πλέγμα συμφωνιών είναι ικανό να περιορίσει σε αισθητό βαθμό την ελευθερία των συναλλαγών, λαμβανομένου υπόψη του επιπέδου ανταγωνισμού (τωρινού και δυνητικού) που υφίσταται στην οικεία αγορά, θεωρώ αρκετά σαφή την κατάσταση που προκύπτει από τα στοιχεία της δικογραφίας * και με την επιφύλαξη των ελέγχων στους οποίους ενδεχομένως θα προβεί το εθνικό δικαστήριο.

Η VAG πραγματοποιεί πράγματι το 18 % των πωλήσεών της μέσω της VAG Leasing η τελευταία κατέχει στην αγορά του leasing αυτοκινήτων ποσοστό 20 % περίπου, ποσοστό το οποίο, βάσει των προσκομισθέντων στοιχείων, είναι σαφώς υψηλότερο του των λοιπών ανταγωνιστών. Σημειωτέον ακόμη ότι το μερίδιο που κατέχουν στην αγορά οι ελεγχόμενες από κατασκευαστές εταιρίες ανέρχεται σε 60 % και ότι η VAG Leasing, από την πλευρά της, πραγματοποιεί το 80 % περίπου των πράξεων leasing που αφορούν τα αυτοκίνητα VW και Audi. Υπ' αυτές τις συνθήκες, είναι πλέον ή προφανές ότι ο ανταγωνισμός εξασθενεί και ότι η πρόσβαση στην αγορά νέων ανεξαρτήτων εταιριών δυσχεραίνεται σημαντικά λόγω της παρουσίας της εριζόμενης ρήτρας.

28. Εν συμπεράσματι, θεωρώ ότι μπορεί να λεχθεί, βάσει των στοιχείων που περιέχονται στη δικογραφία και με την επιφύλαξη περαιτέρω ελέγχων εκ μέρους του εθνικού δικαστηρίου, ότι η επίδικη ρήτρα είναι όντως ικανή να παραγάγει αποτελέσματα αντιβαίνοντα προς τον ανταγωνισμό.

Το τρίτο ερώτημα

29. Με το τρίτο ερώτημα, το εθνικό δικαστήριο ερωτά αν η υπό κρίση συμπεριφορά εξαιρείται, παρ' όλα αυτά, δυνάμει του κανονισμού 123/85, της εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Πρέπει δηλαδή να κριθεί αν η περιεχόμενη στη σύμβαση πρακτορίας ρήτρα αποκλειστικότητας, που δεσμεύει τους αποκλειστικούς αντιπροσώπους VAG έναντι της VAG Leasing, μπορεί να τύχει της προβλεπομένης στον εν λόγω κανονισμό απαλλαγής.

Προς τούτο, έχει ιδιαίτερη σημασία η ratio της απαλλαγής, την οποία είχα την ευκαιρία να πραγματευθώ στις προτάσεις μου επί της υποθέσεως C-70/93, τις οποίες ανέπτυξα σήμερα. Δεδομένου όμως ότι στην παρούσα υπόθεση αναδεικνύονται κάποιες πλευρές εν μέρει διαφορετικές, αλλά και χάριν ευκολίας αναγνώσεως, είναι σκόπιμο να υπομνησθούν τα ουσιώδη χαρακτηριστικά του εν λόγω κανονισμού, για να πραγματευτούμε στη συνέχεια την επίδικη ρήτρα υπό το φως της ratio της απαλλαγής.

α) Ο κανονισμός 123/85

30. Ο (πολυσυζητημένος) κανονισμός 123/85 απαλλάσσει από την τήρηση της απαγορεύσεως του άρθρου 85, παράγραφος 1, τις συμφωνίες με τις οποίες ο προμηθευτής αναθέτει στον (εξουσιοδοτημένο) μεταπωλητή να προωθεί την πώληση των οριζομένων στη σύμβαση προϊόντων εντός καθορισμένης εδαφικής περιοχής και δεσμεύεται να προμηθεύει, από την εν λόγω εδαφική περιοχή, μόνον αυτόν με αυτοκίνητα και ανταλλακτικά (άρθρο 1). Απαλλάσσεται, εξ άλλου, η ενδεχόμενη υποχρέωση του προμηθευτή να μη πωλεί καλυπτόμενα από τη συμφωνία προϊόντα σε τελικούς καταναλωτές εντός της συμφωνημένης περιοχής και να μη παρέχει την παρεπόμενη εξυπηρέτηση πελατών (άρθρο 2).

Η απαλλαγή κατά κατηγορία ισχύει και ως προς την επιβαλλόμενη στον διανομέα υποχρέωση να μη κατασκευάζει ή πωλεί αυτοκίνητα ή ανταλλακτικά ανταγωνιστικού σήματος (άρθρο 3, αριθ. 2, 3 και 4), να μην ασκεί δραστηριότητα εκτός της συμφωνημένης περιοχής (άρθρο 3, αριθ. 8 και 9) και να μη πωλεί τα καλυπτόμενα από τη σύμβαση προϊόντα σε πωλητές μη ανήκοντες στο δίκτυο διανομής (άρθρο 3, αριθ. 10), εκτός εάν πρόκειται για ενδιαμέσους, ήτοι επιχειρηματίες που ενεργούν επ' ονόματι και για λογαριασμό των ίδιων των τελικών καταναλωτών, οι οποίοι ενδιάμεσοι λαμβάνουν προς τούτο γραπτή εντολή (άρθρο 3, αριθ. 11) (27). Τέτοιου είδους ρήτρες περί μη ανταγωνισμού αποσκοπούν, πράγματι, όλες στο να εξασφαλίσουν ότι οι διανομείς θα συγκεντρώσουν τη δραστηριότητά τους στη διανομή και την εξυπηρέτηση πελατών μετά την πώληση των καλυπτομένων από τη σύμβαση προϊόντων και σε μία περιοχή καθορισμένη και προσιτή, έτσι ώστε να βελτιώνουν τη δική τους γνώση της αγοράς και των αναγκών των καταναλωτών το στοιχείο αυτό θεωρείται ότι έχει ως αποτέλεσμα την τόνωση του ανταγωνισμού τόσο μεταξύ προϊόντων του αυτού σήματος (intrabrand competition) όσο και μεταξύ προϊόντων διαφορετικών σημάτων (interbrand competition), ενώ ταυτόχρονα αποφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα υπέρ των καταναλωτών.

31. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, μπορεί κάλλιστα να λεχθεί ότι ο κανονισμός 123/85 έδωσε μια λύση στην κλαδική σύγκρουση μεταξύ του συμφέροντος του κατασκευαστή να επιλέγει μια αποτελεσματική στρατηγική πωλήσεων και του συμφέροντος του διανομέα να διατηρεί κάποια περιθώρια ελευθερίας δράσεως. Η παρεχόμενη στον διανομέα εδαφική προστασία βρίσκει, έτσι, το αντίβαρό της στην υποχρέωση που του επιβάλλεται να μη κατασκευάζει ή πωλεί αυτοκίνητα και/ή ανταλλακτικά ανταγωνιστικών σημάτων, στην οποία προστίθεται, εντός των ορίων που εξετέθησαν ανωτέρω, η υποχρέωση να μη πωλεί τα καλυπτόμενα από τη σύμβαση προϊόντα σε μεταπωλητές που δεν ανήκουν στο δίκτυο διανομής.

Και ναι μεν είναι αληθές ότι το σύστημα αυτό εγγυάται τελικά την προστασία του δικτύου διανομής, είναι όμως άλλο τόσο αληθές ότι ασφαλώς δεν είναι αυτός ο σκοπός του. Όπως εξηγείται, πράγματι, στην τέταρτη αιτιολογική σκέψη του ίδιου κανονισμού, "οι ρήτρες που αφορούν την αποκλειστική και επιλεκτική διανομή μπορούν να θεωρηθούν ότι είναι ορθολογικές και αναγκαίες στον τομέα των αυτοκινήτων οχημάτων, που είναι κινητά [καταναλωτικά] αγαθά, εμφανίζουν κάποια διάρκεια και απαιτούν, σε τακτικά διαστήματα όπως και σε απρόβλεπτες περιπτώσεις και σε διάφορους τόπους, ειδική συντήρηση και επισκευές ότι οι κατασκευαστές αυτοκινήτων συνεργάζονται [με τους διανομείς και τα συνεργεία που έχουν επιλέξει] προκειμένου να εξασφαλίσουν εξυπηρέτηση των πελατών πριν και μετά την πώληση ειδικά προσαρμοσμένη στα εν λόγω προϊόντα ότι η συνεργασία αυτή δεν είναι δυνατόν, τουλάχιστον για λόγους δυναμικού και αποδοτικότητας, να επεκτείνεται σε απεριόριστο αριθμό εμπόρων και συνεργείων".

32. Αυτή η δικαιολόγηση της αποκλειστικότητας και της ποσοτικής επιλογής σημαίνει, προφανώς, ότι ενδεχόμενες απαγορεύσεις του ανταγωνισμού δεν μπορούν να θεωρηθούν απαραίτητες για την ορθολογική και αποτελεσματική οργάνωση της διανομής, παρά μόνον στο μέτρο που αποδεικνύονται, ειδικότερα, αναγκαίες για τη βελτίωση, εν όψει της φύσεως του προϊόντος, της ποιότητας της εξυπηρετήσεως πελατών μετά την πώληση (28). Επομένως, εκ πρώτης όψεως τουλάχιστον, η εριζόμενη ρήτρα αποκλειστικότητας δεν είναι τέτοιας φύσεως ώστε να υπάγεται στις απαλλακτικές διατάξεις του κανονισμού 123/85.

Για να εξασφαλιστεί, πράγματι, μια υπηρεσία πωλήσεως και εξυπηρετήσεως που να προσιδιάζει στην ιδιομορφία του προϊόντος "αυτοκίνητο", δεν έχει μεγάλη σημασία με ποια εταιρία leasing συνεργάζεται ο αποκλειστικός αντιπρόσωπος, δεδομένου ότι η εξυπηρέτηση πελατών μετά την πώληση εξασφαλίζεται, ούτως ή άλλως, από εξουσιοδοτημένους αποκλειστικούς αντιπροσώπους. Οι υπηρεσίες τις οποίες παρέχουν οι εταιρίες leasing, από την άλλη πλευρά, δεν έχουν ιδιαίτερη σχέση με την τεχνολογία του αυτοκινήτου θα ήταν, άρα, αδικαιολόγητο το να απαιτείται από τις εταιρίες leasing να αναπτύσσουν τη δραστηριότητά τους με αυτοκίνητα ενός μόνο σήματος ή, εν πάση περιπτώσει, να αποδέχονται τον εκ μέρους των κατασκευαστών έλεγχο της δραστηριότητας leasing επί των δικών τους αυτοκινήτων. Δεν μπορώ, εξ άλλου, να μη παρατηρήσω ότι η ίδια η VAG δεν φαίνεται να θεωρεί απαραίτητη, προς εξασφάλιση της αποτελεσματικότητας της διανομής, μια ρήτρα αποκλειστικότητας όπως η επίδικη και τούτο διότι, στα άλλα κράτη μέλη, όπως επισημάνθηκε ήδη, δεν επέβαλε τέτοια ρήτρα στους αποκλειστικούς της αντιπροσώπους.

33. Ο κανονισμός 123/85, από την άλλη πλευρά, δεν περιέχει καμμία διάταξη που να θίγει και να απαλλάσσει ρητώς από την απαγόρευση μια συμπεριφορά σαν την εδώ υπό κρίση. Καμμία αναφορά δεν γίνεται, συγκεκριμένα, σε ενδεχόμενες (απαλλακτέες) ρήτρες που επιβάλλουν στους αποκλειστικούς αντιπροσώπους την υποχρέωση να συνάπτουν συμβάσεις leasing αποκλειστικώς υπέρ της εταιρίας του ομίλου του κατασκευαστή ή που, καθ' οιονδήποτε τρόπο, τους εμποδίζουν να πωλούν καινούργια αυτοκίνητα σε τρίτες εταιρίες leasing, στην περίπτωση που οι ίδιοι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι έχουν διαβιβάσει τις συμβάσεις leasing στις εν λόγω εταιρίες (29).

Η έλλειψη ρητής αναφοράς στην επίδικη συμπεριφορά, έστω και αν δεν είναι αποφασιστική, είναι ασφαλώς ενδεικτική, εφόσον πρόκειται για έναν κανονισμό που περιέχει λεπτομερέστατες ρήτρες και καθιερώνει παρέκκλιση από τη γενική απαγόρευση των αντιβαινουσών προς τον ανταγωνισμό συμφωνιών. Υπενθυμίζω, συναφώς, ότι, σε σχέση ακριβώς με τον κανονισμό 123/85, το Πρωτοδικείο έχει δεχθεί ότι, "λαμβάνοντας υπόψη τη γενική αρχή της απαγορεύσεως των συμφωνιών που θίγουν τον ανταγωνισμό, την οποία θεσπίζει το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, οι διατάξεις που περιέχουν παρεκκλίσεις, οι οποίες περιλαμβάνονται σε κανονισμό εξαιρέσεως κατά κατηγορία, δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο διασταλτικής ερμηνείας και δεν μπορούν να ερμηνευθούν κατά τρόπο επεκτείνοντα τα αποτελέσματα του κανονισμού πέραν του αναγκαίου για την προστασία των συμφερόντων που επιδιώκουν να εξασφαλίσουν" (30). Προσυπογράφω στο ακέραιο αυτήν την παρατήρηση, την οποία θεωρώ αδιαμφισβήτητη.

34. Η VAG και η VAG Leasing ισχυρίζονται όμως * συνεκτιμώντας την αυξητική τάση της ζητήσεως αυτοκινήτων προς leasing * ότι έναντι του κατασκευαστή η αγορά και το leasing ουδόλως διαφέρουν υπό οικονομική έποψη τούτο δε ακόμη και στην περίπτωση όπου οι συμβάσεις leasing δεν προβλέπουν επιλογή αγοράς υπέρ του χρήστη. Πρέπει, μάλλον, να ληφθεί υπόψη ότι η διανομή των αυτοκινήτων εμφανίζεται, στην πράξη, υπό δύο διαφορετικές νομικές μορφές, οι οποίες ακριβώς διακρίνονται από τον τρόπο κτήσεως εκ μέρους του τελικού χρήστη: δηλαδή αγορά και leasing. Το αν το αυτοκίνητο ανήκει στην κυριότητα του χρήστη ή αν αυτός έχει συνάψει απλώς σύμβαση leasing είναι, επομένως, υπό το πρίσμα της εφαρμογής του κανονισμού περί απαλλαγής, όλως αδιάφορο, καταλήγοντας σε απλή νομική διάκριση που, στο παρόν πλαίσιο, τυπική μόνο σημασία έχει.

Την άποψη αυτή επιβεβαιώνει, σύμφωνα πάντα με τη VAG και τη VAG Leasing, το άρθρο 13, αριθ. 12, του ίδιου του κανονισμού 123/85, κατά το οποίο "οι όροι 'διανέμω' και 'πωλώ' περιλαμβάνουν και άλλες μορφές εμπορίας, όπως π.χ. το leasing". Από τον ορισμό αυτόν, συγκεκριμένα, οι καθών της κύριας δίκης συνάγουν ότι οι εφαρμοζόμενες στην πώληση * και απαλλασσόμενες της απαγορεύσεως * ρήτρες μη ανταγωνισμού εφαρμόζονται κατ' αναλογίαν και στη δραστηριότητα leasing.

35. Συναφώς, παρατηρώ κατ' αρχάς ότι ο ορισμός αυτός: α) μπορεί να ερμηνευθεί μόνο λαμβανομένου υπόψη ότι ο κανονισμός 123/85 αφορά τη σχέση κατασκευαστή και αποκλειστικών αντιπροσώπων του β) αποκτά νόημα μόνο σε συνάρτηση προς κάποια διάταξη ουσιαστικού δικαίου, δηλαδή προς κάποια από τις απαλλασσόμενες βάσει του κανονισμού ρήτρες μη ανταγωνισμού.

Εξηγούμαι. Η απαλλαγή κατά κατηγορία επεκτείνεται στο leasing μόνο καθ' ό μέτρο πρόκειται για ενοχή, προβλεπόμενη * εννοείται * από τον κανονισμό, η οποία συνδέει τους συμβαλλομένους, ήτοι τον κατασκευαστή και τον αποκλειστικό αντιπρόσωπο (31). Εκείνος δηλαδή που μπορεί να υποβληθεί ενδεχομένως στην υποχρέωση να μην εκμισθώνει με leasing (καθ' όσον η εκμίσθωση αυτή ισοδυναμεί προς πώληση) τα εμπίπτοντα στη σύμβαση προϊόντα σε τελικούς καταναλωτές (άρθρο 2) είναι ο κατασκευαστής και εκείνος που ενδέχεται να κωλύεται να εκμισθώνει με leasing καινούργια οχήματα ανταγωνιστικά των καλυπτομένων απ' τη σύμβαση προϊόντων, όπως δεν μπορεί και να τα πωλεί, θα είναι ο αποκλειστικός αντιπρόσωπος (άρθρο 3, αριθ. 3) ή μπορεί, ενδεχομένως, να υποχρεωθεί ο τελευταίος να περιορίζεται στα όρια της συμβατικώς οριζομένης περιοχής, όταν ο ίδιος αναπτύσσει δραστηριότητα leasing.

β) Οι διατάξεις του κανονισμού που ενδέχεται να επιτρέπουν την απαλλαγή

36. Ερχόμενος στην εξέταση των επί μέρους διατάξεων του κανονισμού των οποίων έγινε επίκληση για να υποστηριχθεί ότι η επίδικη ρήτρα αποκλειστικότητας απαλλάσσεται, των διατάξεων δηλαδή που υποστηρίζεται ότι είναι εφαρμοστέες κατ' αναλογίαν και στην υπό κρίση εδώ συμπεριφορά, θα ειπώ ευθύς αμέσως ότι θεωρώ αλυσιτελείς τις διατάξεις, που, μεταξύ άλλων, μνημονεύθηκαν κατά τη διαδικασία, των άρθρων 3, αριθ. 8 και 9 (32). Οι διατάξεις αυτές, όπως διευκρίνισα ήδη με τις προτάσεις μου στην υπόθεση C-70/93 (33), αφορούν πράγματι, αποκλειστικώς και μόνον, τη δραστηριότητα του διανομέα έξω από τη συμφωνημένη περιοχή, επιβάλλοντάς του περιορισμούς που τον ωθούν να επικεντρώσει τη δραστηριότητά του στη διανομή και την εξυπηρέτηση των πελατών μέσα σε μια συμφωνημένη και ελεγχόμενη περιοχή, ούτως ώστε να βελτιώνει τις παρεχόμενες στην πελατεία υπηρεσίες. Αντιθέτως, κρίνω σκόπιμο να εξετάσω λεπτομερέστερα, υπό το πρίσμα της περιπτώσεως που μας απασχολεί, τις διατάξεις του άρθρου 3, αριθ. 3 και 10, στοιχείο α'.

* Άρθρο 3, αριθ. 3

37. Το άρθρο 3, αριθ. 3, επιτρέπει να επιβάλλεται στον διανομέα "να μην πωλεί καινουργή αυτοκίνητα οχήματα που ανταγωνίζονται τα προϊόντα της συμφωνίας" ανάλογη ρήτρα προβλέπεται για τα ανταλλακτικά που ανταγωνίζονται τα προϊόντα της συμφωνίας (άρθρο 3, αριθ. 4). Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για τις μόνες επιβαλλόμενες στον διανομέα ρήτρες αποκλειστικότητας για τις οποίες ο κανονισμός 123/85 παρέχει το ευεργέτημα της απαλλαγής.

Η VAG και η VAG Leasing υποστηρίζουν όμως ότι το άρθρο 3, αριθ. 3, σε συνδυασμό προς τον ορισμό του άρθρου 13, αριθ. 12, μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι καλύπτει την επιβαλλόμενη στους διανομείς συμβατική απαγόρευση να συνάπτουν οι ίδιοι ή υπέρ τρίτων συμβάσεις leasing με αυτοκίνητα που έχουν προμηθευτεί από τον κατασκευαστή. Η προβλεπόμενη στο άρθρο 3, αριθ. 3, απαλλαγή από την απαγόρευση ανταγωνισμού, επομένως, καταλαμβάνει και την απαγόρευση συνάψεως συμβάσεων leasing ιδίω ονόματι και για ίδιο λογαριασμό ή υπέρ άλλων εταιριών πλην της ανηκούσης στον όμιλο του κατασκευαστή. Με άλλα λόγια, θεμιτό είναι, κατ' αυτές, να δεσμεύονται οι διανομείς έναντι του κατασκευαστή με ρήτρα αποκλειστικότητας όχι μόνο σχετικά με την πώληση καινούργιων αυτοκινήτων και ανταλλακτικών, αλλά και σχετικά με την "πώληση" των υπηρεσιών που "περιστρέφονται" γύρω από την αγορά του αυτοκινήτου.

38. Είναι πλέον ή προφανές ότι η εριζόμενη ρήτρα επιτρέπει στον κατασκευαστή να εντάξει ακόμα περισσότερο τον αποκλειστικό αντιπρόσωπο στη δική του εμπορική πωλήσεων, ευνοώντας, ταυτόχρονα, τη δική του εταιρία leasing και, άρα, σε τελική ανάλυση, τα δικά του οικονομικά συμφέροντα. Λιγότερο αυτονόητο είναι, ωστόσο, το γιατί ο ορισμός του άρθρου 13, αριθ. 12, επιρρωννύει την ερμηνεία την οποία προβάλλουν οι καθών.

Το άρθρο 3, αριθ. 3, και αν ακόμα ερμηνευθεί υπό το πρίσμα του εν λόγω ορισμού, συνεπάγεται, πράγματι, απλώς ότι ο αποκλειστικός αντιπρόσωπος δεν μπορεί να εκμισθώνει με leasing (καθ' όσον η εκμίσθωση αυτή ισοδυναμεί προς πώληση) προϊόντα ανταγωνιστικών σημάτων. Στην προκειμένη όμως περίπτωση, είναι αδιαμφισβήτητο ότι η δραστηριότητα leasing αφορά αποκλειστικά τα αυτοκίνητα VW και Audi: ο αποκλειστικός αντιπρόσωπος δηλαδή ναι μεν δεν προσφέρει ανταγωνιστικά προϊόντα, συνεργάζεται όμως (ενδεχομένως) με εταιρίες leasing που ανταγωνίζονται την του κατασκευαστή. Το στοιχείο αυτό δεν αρκεί για να θεωρηθεί απαλλακτέα η επιβαλλόμενη στον αποκλειστικό διανομέα υποχρέωση να δρα στον τομέα του leasing αποκλειστικώς υπέρ της εταιρίας που ανήκει στον όμιλο του κατασκευαστή. Επ' αυτού, αρκεί πράγματι να επισημανθεί αφενός μεν ότι μια τέτοια ερμηνεία τελεί σε σαφή αντίθεση προς τη ratio του κανονισμού, όπως αυτή εξετέθη ανωτέρω (34) αφετέρου δε ότι το leasing ασφαλώς δεν συγκαταλέγεται μεταξύ των "προϊόντων της συμφωνίας", όπως αυτά ορίζονται στο άρθρο 13, αριθ. 4, του ίδιου κανονισμού (35).

* Άρθρο 3, αριθ. 10, στοιχείο α'

39. Το άρθρο 3, αριθ. 10, στοιχείο α', επιτρέπει να επιβάλλεται στον διανομέα η υποχρέωση να προμηθεύει "προϊόντα της συμφωνίας και [...] αντίστοιχα προϊόντα σε μεταπωλητή μόνον όταν (...) ο μεταπωλητής είναι επιχείρηση του δικτύου διανομής". Και σ' αυτήν ακριβώς τη διάταξη, ουσιώδη ασφαλώς για την ίδια την επιβίωση ενός συστήματος επιλεκτικής διανομής αυτοκινήτων, επικεντρώθηκαν, καταλήγοντας σε αντίθετα συμπεράσματα, οι παρατηρήσεις των διαδίκων.

Η VAG και η VAG Leasing υποστηρίζουν, συγκεκριμένα, ότι η ερμηνεία του άρθρου 3, αριθ. 10, σε συνδυασμό προς το προμνησθέν επανειλημμένα άρθρο 13, αριθ. 12, άγει στο συμπέρασμα ότι ακόμη και η απόλυτη απαγόρευση παραδόσεως σε ανεξάρτητες εταιρίες leasing καλύπτεται από την απαλλαγή. Τούτο δε διότι ακριβώς, βάσει των εν λόγω διατάξεων, οι εταιρίες leasing, καθ' όσον αγοράζουν αυτοκίνητα με σκοπό να τα "μεταπωλήσουν" μέσω leasing, πρέπει να χαρακτηρισθούν ως μεταπωλητές, χωρίς άλλωστε να ανήκουν στο δίκτυο διανομής. Υπ' αυτό το πρίσμα, θεωρώντας δηλαδή απαλλακτέα την απόλυτη απαγόρευση παραδόσεως σε ανεξάρτητες εταιρίες leasing, η VAG και η VAG Leasing υποστηρίζουν ότι πρέπει να θεωρηθεί, κατά μείζονα λόγο, επιτρεπτή η επιβαλλόμενη στους διανομείς απαγόρευση διαπραγματεύσεως, συνάψεως και, καθ' οιονδήποτε τρόπο, παροχής συμβάσεων leasing σε τέτοιες εταιρίες.

40. Μια τέτοια ερμηνεία προφανώς προϋποθέτει εξομοίωση των εταιριών leasing προς μεταπωλητές ξένους προς το δίκτυο διανομής. Ο ορισμός όμως του άρθρου 13, αριθ. 12, ουδόλως ταυτίζει τον * ξένο προς το δίκτυο διανομής * μεταπωλητή με την ανεξάρτητη εταιρία leasing, αλλ' απλώς εξομοιώνει τη δραστηριότητα της πωλήσεως με τη δραστηριότητα του leasing, πράγμα που σημαίνει, όπως ήδη ελέχθη, ότι οι τυγχάνουσες απαλλαγής ρήτρες που αφορούν την πώληση εφαρμόζονται και επί της δραστηριότητας leasing: καθ' ό μέτρο αφορούν * φυσικά * υποχρεώσεις του διανομέα έναντι του κατασκευαστή και αντιστρόφως (36).

Στην περίπτωση που μας απασχολεί, αντιθέτως, εκείνο που συζητείται είναι η υποχρέωση την οποία επιβάλλει ο κατασκευαστής στον διανομέα να δρα στον τομέα του leasing αποκλειστικώς υπέρ της εταιρίας του ομίλου, καθώς και η υποχρέωσή του να μη πωλεί καινούργια αυτοκίνητα σε τρίτες εταιρίες leasing, όταν τις σχετικές συμβάσεις έχουν διαπραγματευθεί, συνάψει ή, καθ' οιονδήποτε τρόπο, αποσπάσει οι ίδιοι αποκλειστικοί διανομείς. Έναντι αυτών όμως των εταιριών, ο διανομέας περιορίζεται, καθ' όσον ενδιαφέρει εδώ, στο να πωλεί καινούργια αυτοκίνητα άρα, η εξίσωση leasing=πώληση δεν ισχύει ή, μάλλον, δεν έχει κανένα λόγο υπάρξεως. Με άλλα λόγια, η εξομοίωση προς πώληση μιας διαφορετικής ενοχής, όπως είναι το leasing, την οποία καθιερώνει η παραπάνω διάταξη, είναι στην περίπτωσή μας όλως αλυσιτελής, για τον απλό λόγο ότι το μόνο που αποδίδεται στο πρόσωπο το οποίο εμπίπτει στη διάταξη είναι μια απλή πώληση και τίποτε παραπάνω (37).

41. Οι ανεξάρτητες εταιρίες leasing, από την άλλη πλευρά, δεν μπορούν καν να θεωρηθούν, υπό το πρίσμα του άρθρου 3, αριθ. 10, ως "επιχειρήσεις" ξένες προς το δίκτυο διανομής.

Οι εταιρίες αυτές, πράγματι, καθ' όσον περιορίζονται στο να εκμισθώνουν αυτοκίνητα με leasing, χωρίς άλλωστε οι σχετικές συμβάσεις να προβλέπουν επιλογή αγοράς, πρέπει να θεωρούνται ως τελικοί καταναλωτές: πρόκειται, με άλλα λόγια, για επιχειρηματίες που αγοράζουν για επαγγελματικούς σκοπούς αυτοκίνητα, των οποίων όμως παραμένουν κύριοι (38).

42. Πρέπει να τονισθεί, τέλος, ότι η εξομοίωση της δραστηριότητας leasing προς μεταπώληση θα σήμαινε πλήρη αποκλεισμό της δυνατότητας των ανεξαρτήτων εταιριών leasing να αγοράζουν αυτοκίνητα VW και Audi. Πράγματι, αν ο εκμισθωτής με leasing εξισωνόταν προς μη εξουσιοδοτημένο μεταπωλητή, αυτό θα σήμαινε ότι, σύμφωνα με το άρθρο 3, αριθ. 10, του εν λόγω κανονισμού, οι ανεξάρτητες εταιρίες leasing θα εκωλύοντο παντάπασι να αγοράζουν αυτοκίνητα προοριζόμενα για εκμίσθωση leasing (39).

Το άτοπο ενός τέτοιου αποτελέσματος (για τη VAG, αν μη τι άλλο) είναι προφανές: διαφορετικά, θα γινόταν δεκτό ότι μόνο στις εταιρίες leasing που είναι εξαρτημένες ή καθ' οιονδήποτε τρόπο συνδεδεμένες προς τη μητρική επιχείρηση επιτρέπεται να συνάπτουν συμβάσεις leasing για αυτοκίνητα σήματος VW ή Audi γενικότερα άλλωστε, σκόπιμο είναι να υπομνησθεί, μια τέτοια ερμηνεία του άρθρου 3, αριθ. 10, θα μπορούσε να οδηγήσει στην εξαφάνιση των ανεξαρτήτων εταιριών από την αγορά του leasing αυτοκινήτου.

43. Υπό το φως των προεκτεθέντων, θεωρώ επομένως ότι η επιβαλλόμενη στους διανομείς υποχρέωση να δρουν στον τομέα του leasing αποκλειστικώς υπέρ της εταιρίας που ανήκει στον όμιλο του κατασκευαστή δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 123/85.

Το τέταρτο ερώτημα

44. Η υιοθετηθείσα λύση καθιστά, στην πραγματικότητα, περιττή την απάντηση στο τέταρτο ερώτημα, με το οποίο * υπενθυμίζω * ο εθνικός δικαστής ερωτά αν μια απόφαση της εθνικής αρχής που απαγορεύει μια συμπεριφορά σαν την εξεταζόμενη εδώ συμβιβάζεται ή όχι προς τη διαφορετική αντιμετώπιση της οποίας θα έπρεπε ενδεχομένως να τύχει η ίδια συμπεριφορά σε κοινοτικό επίπεδο, κατ' εφαρμογήν μόνο του άρθρου 85, παράγραφος 1, ή του κανονισμού 123/85.

Χάριν πληρότητος και για την περίπτωση καθ' ην το Δικαστήριο δεν θα υιοθετούσε την προτεινόμενη λύση, θεωρώ, ωστόσο, σκόπιμο να απαντήσω στο ερώτημα αυτό, το οποίο απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση, σε σχέση με όσα αναπτύσσω με τις σημερινές μου προτάσεις στην υπόθεση C-70/93. Στην παρούσα περίπτωση, πράγματι, ζητείται από το Δικαστήριο να αποφανθεί μήπως υφίσταται σύγκρουση μεταξύ κοινοτικού και εθνικού δικαίου του ανταγωνισμού, όχι μόνον όταν έχει χορηγηθεί εξαίρεση δυνάμει του κανονισμού 123/85, αλλά και για την περίπτωση καθ' ην η εξεταζόμενη συμπεριφορά δεν εμπίπτει στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1.

45. Με το ερώτημα αυτό, υποβάλλεται δηλαδή και πάλι στην κρίση του Δικαστηρίου το πρόβλημα των σχέσεων μεταξύ κοινοτικού δικαίου και εθνικού δικαίου του ανταγωνισμού, επί του οποίου έχουν επί μακρόν αντιπαρατεθεί οι οπαδοί του λεγομένου απλού κριτηρίου και του λεγομένου διπλού κριτηρίου.

Για την περίπτωση καθ' ην η επίδικη συμφωνία ήθελε εξαιρεθεί δυνάμει του κανονισμού 123/85, θα χρειαστεί, προφανώς, να κριθεί αν η υπεροχή του κοινοτικού δικαίου εμποδίζει τις εθνικές αρχές να απαγορεύουν, κατ' εφαρμογήν των εθνικών κανόνων περί ανταγωνισμού, μια συμφωνία που τυγχάνει της προστασίας ενός κανονισμού απαλλαγής, λαμβανομένου υπόψη ότι ο ίδιος ο κανονισμός δεν αποκλείει, υπό ιδιαίτερες τουλάχιστον περιστάσεις, την εφαρμογή περισσότερο περιοριστικών εθνικών διατάξεων. Για την περίπτωση αυτή, παραθέτω απλώς, χάριν ευκολίας της αναγνώσεως, τις παρατηρήσεις που ήδη ανέπτυξα σχετικώς στην προαναφερθείσα υπόθεση C-70/93.

46. Στην εικοστή ένατη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού, πράγματι, λέγεται ότι αυτός "δεν αντιτίθεται σε νόμους και διοικητικά μέτρα των κρατών μελών με τα οποία τα κράτη μέλη, λόγω εξαιρετικών περιπτώσεων, απαγορεύουν υποχρεώσεις που περιορίζουν τον ανταγωνισμό και περιλαμβάνονται σε συμφωνία που απαλλάσσεται σύμφωνα με τον παρόντα κανονισμό ή τους αρνούνται την παροχή έννομης προστασίας ότι τούτο δεν είναι, εντούτους, δυνατόν να θίγει την υπεροχή του κοινοτικού δικαίου".

Θα ειπώ, ευθύς εξ αρχής, ότι το να συμφιλιωθεί η υπεροχή του κοινοτικού δικαίου με τη δυνατότητα απαγορεύσεως μιας συμφωνίας η οποία απαλλάσσεται εν ονόματι και δυνάμει αυτού ακριβώς του δικαίου μού φαίνεται εγχείρημα απελπισμένο ή, ακόμα χειρότερα, διαβολικό. Ωστόσο, δεν προτίθεμαι να αποστώ από το εγχείρημα αυτό.

47. Σημείο αφετηρίας μιας τέτοιας έρευνας είναι, κατ' ανάγκην, η απόφαση Wilhelm κ.λπ. (40), με την οποία το Δικαστήριο αναγνώρισε τη δυνατότητα παράλληλης εφαρμογής κοινοτικών και εθνικών διατάξεων έναντι μιας και της αυτής συμπράξεως, δεδομένου ότι οι μεν αντιμετωπίζουν τις περιοριστικές πρακτικές υπό το πρίσμα των εμποδίων τα οποία δύνανται να παρεμβάλουν στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, ενώ οι δε, εμπνεόμενες από θεωρήσεις προσιδιάζουσες σε κάθε κράτος, αντιμετωπίζουν τις περιοριστικές πρακτικές σ' αυτό μόνο το πλαίσιο.

Στην ίδια απόφαση, το Δικαστήριο διευκρίνισε ωστόσο ότι η παράλληλη αυτή εφαρμογή "δεν μπορεί να γίνει δεκτή παρά στο μέτρο που δεν θίγει την ομοιόμορφη εφαρμογή, σε όλη την κοινή αγορά, των κοινοτικών κανόνων σε ζητήματα συμπράξεων και την πλήρη ενέργεια των πράξεων που εκδίδονται κατ' εφαρμογή αυτών των κανόνων" (41).

48. Η επιφύλαξη αυτή πρέπει να θεωρηθεί θεμελιώδους σημασίας, καθ' όσον, σε τελική ανάλυση, δείχνει ότι η εφαρμογή του εθνικού δικαίου αδρανεί κάθε φορά που το απαιτούν οι κανόνες της Συνθήκης: τούτο δε όχι μόνο υπό την * αδιαμφισβήτητη άλλωστε * έννοια ότι η ύπαρξη παραβάσεως των άρθρων 85 ή 86 της Συνθήκης αποκλείει την εφαρμογή του λιγότερο αυστηρού εθνικού δικαίου.

Στην ίδια απόφαση Wilhelm κ.λπ., πράγματι, το Δικαστήριο δέχτηκε ότι η Συνθήκη "επιτρέπει όμως επίσης στις κοινοτικές αρχές ν' αναπτύξουν κάποια θετική αν και έμμεση δραστηριότητα, για να προαγάγουν την αρμονική ανάπτυξη των οικονομικών δραστηριοτήτων στο σύνολο της Κοινότητας" (42).

49. Από τις παρατεθείσες κρίσεις του Δικαστηρίου συνάγεται με επαρκή σαφήνεια ότι συμφωνίες που τυγχάνουν απαλλαγής εκφεύγουν, γι' αυτό και μόνο τον λόγο, από τον έλεγχο των εθνικών αρχών, υπό την έννοια ότι αποκλείεται σ' αυτές τις τελευταίες να τις απαγορεύουν. Χρήσιμες σχετικές ενδείξεις ανευρίσκονται και στην απόφαση Giry et Guerlain κ.λπ., όπου το Δικαστήριο, για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι απλά "comfort letters" δεν είναι ικανά να αποκλείουν την εφαρμογή του εθνικού δικαίου, διαπίστωσε προηγουμένως ότι οι επίδικες συμφωνίες "δεν καλύπτονται από απόφαση εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 3", και "δεν εμπίπτουν στο πεδίο καμμιάς ρυθμίσεως περί εξαιρέσεως κατηγορίας συμφωνιών" (43).

50. Ορισμένοι συγγραφείς εξακολούθησαν, ωστόσο, να αμφισβητούν το ότι μια απαλλασσόμενη συμφωνία εκφεύγει του ελέγχου των εθνικών αρχών, υποστηρίζοντας ότι οι σκοποί της Συνθήκης δεν πλήττονται πάντοτε από την εφαρμογή αυστηροτέρων εθνικών ρυθμίσεων. Υποστηρίχθηκε, ειδικότερα * άποψη την οποία επανέλαβε, κατά την παρούσα διαδικασία, η Αγγλική Κυβέρνηση *, ότι η απαλλαγή την οποία χορηγεί το κοινοτικό δίκαιο σε μια αντιβαίνουσα στον ανταγωνισμό σύμπραξη κωλύει την εφαρμογή του αυστηροτέρου εθνικού δικαίου μόνο στην περίπτωση κατά την οποία η αμφισβητούμενη απαλλαγή συνιστά μέτρο κοινοτικής πολιτικής (44).

Και η ίδια, άλλωστε, η Επιτροπή θεωρούσε, την επομένη της αποφάσεως Wilhelm κ.λπ., ότι αυτή δεν είχε επιλύσει, παρ' όλα αυτά, "το πρόβλημα αν η υπεροχή των κοινοτικών απαλλαγών συνιστά άκαμπτο κανόνα ή αν πρόκειται για μια ελαστικότερη αρχή, η οποία, στην εφαρμογή της, επιτρέπει να συνεκτιμώνται τα συμφέροντα της Κοινότητας αφενός και των κρατών μελών αφετέρου" (45).

51. Δεν νομίζω όμως ότι μπορώ να συμμερισθώ τις προεκτεθείσες απόψεις. Θεωρώ, πράγματι, ότι, εφόσον πρόκειται για συμφωνίες δυνάμενες να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και οι οποίες εμπίπτουν, κατ' αρχήν, στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, η απαλλαγή που τους χορηγείται δεν μπορεί παρά να εμποδίζει τις εθνικές αρχές να παρακάμψουν τη θετική αξιολόγηση στην οποία έχουν προβεί οι κοινοτικές αρχές (46). Διαφορετικά, όχι μόνο μία και η αυτή συμφωνία θα ετύγχανε διαφορετικής μεταχειρίσεως αναλόγως του δικαίου κάθε κράτους μέλους, πλήττοντας έτσι την ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου, αλλά και θα παραγκωνιζόταν η πλήρης ενέργεια μιας κοινοτικής πράξεως (και κοινοτική πράξη πρέπει αναμφισβήτητα να χαρακτηρισθεί η χορηγούμενη δυνάμει του άρθρου 85, παράγραφος 3, απαλλαγή).

52. Και δεν μου φαίνεται πως μπορεί να αντληθεί διαφορετικό συμπέρασμα όσον αφορά τις συμφωνίες που προστατεύονται όχι δυνάμει ατομικής πράξεως απαλλαγής, αλλά χάρη σε κάποιον κανονισμό περί απαλλαγής. Αρκεί, συναφώς, να επισημανθεί ότι οι κανονισμοί απαλλαγής, όπως και τα ίδια τα άρθρα 85, παράγραφος 1, και 86, "παράγουν άμεσα αποτελέσματα στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών και απονέμουν απευθείας στους ιδιώτες δικαιώματα που οφείλουν να σέβονται τα εθνικά δικαστήρια" (47).

Ο εθνικός δικαστής υποχρεούται, επομένως, να μην εκδίδει αποφάσεις μη συμβιβαζόμενες προς τις διατάξεις ενός κανονισμού απαλλαγής, ούτε επεκτείνοντας την ενέργειά του σε συμφωνίες που δεν εμπίπτουν σ' αυτόν, ούτε παραγνωρίζοντας την ενέργειά του επί συμφωνιών που, αντιθέτως, καλύπτονται από την οικεία απαλλαγή. Τούτο δε, αφού προβεί, εν ανάγκη, σε προδικαστική παραπομπή στο Δικαστήριο κατά το άρθρο 177.

53. Οι προεκτεθείσες σκέψεις καθιστούν προφανές ότι, αν επιτραπεί στις εθνικές αρχές να απαγορεύουν μια συμφωνία που τυγχάνει απαλλαγής, έστω και λόγω ιδιαιτέρων περιστάσεων, τίθεται κατ' ανάγκην εν αμφιβόλω η υπεροχή του κοινοτικού δικαίου, εκτός αν γίνει δεκτό ότι αυτές οι ιδιαίτερες περιστάσεις είναι αφ' εαυτών τέτοιες που δεν γεννούν καμμία σύγκρουση μεταξύ εθνικού και κοινοτικού δικαίου.

Το να εντοπιστεί όμως ποιες θα μπορούσαν να είναι αυτές οι "ιδιαίτερες περιστάσεις" δεν είναι πράγμα εύκολο. Η εξήγηση την οποία έδωσε, κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή σχετικά με την ατυχή διατύπωση της εικοστής ενάτης αιτιολογικής σκέψεως επιτρέπει να θεωρηθεί, π.χ., ως ιδιαίτερη περίσταση το ενδεχόμενο ένας αποκλειστικός αντιπρόσωπος να διανέμει προϊόντα διαφόρων σημάτων, εφόσον αυτό αποδεικνύεται απαραίτητο για την εξασφάλιση της οικονομικής του επιβιώσεως.

54. Δεδομένου όμως ότι ένα τέτοιο ενδεχόμενο προβλέπεται ρητώς στον ίδιο τον κανονισμό (άρθρο 5, παράγραφος 2, αριθ. 1, στοιχείο β'), το πολύ που μπορεί να συναχθεί είναι ότι ενδεχόμενες αντιβαίνουσες προς τον ανταγωνισμό υποχρεώσεις, που είναι κατ' αρχήν απαλλακτέες βάσει διατάξεως του κανονισμού, μπορούν να απαγορευτούν από το εθνικό δίκαιο, μόνον όμως υπό την προϋπόθεση ότι αυτό προβλέπεται ρητώς από άλλη διάταξη του ίδιου κανονισμού. Και αυτός είναι, κατά τη γνώμη μου, ο μόνος τρόπος για να δοθεί νόημα στα όσα γράφονται στην εικοστή ένατη αιτιολογική σκέψη, που παρά την ερμηνεία αυτή παραμένουν αντιφατικά.

55. Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, πρέπει, επομένως, να αναγνωρισθεί ότι τα όσα γράφονται στην ατυχή εικοστή ένατη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 123/85 είναι ασυμβίβαστα μεταξύ τους: η αρχή της υπεροχής του κοινοτικού δικαίου δεν ανέχεται διαφορετική αξιολόγηση (και εφαρμογή) εκ μέρους των εθνικών αρχών επί συμφωνίας που τυγχάνει της προστασίας κανονισμού απαλλαγής. Η συμφωνία αυτή δεν μπορεί, επομένως, να απαγορευθεί βάσει του εθνικού δικαίου.

56. Παραμένει να διερευνηθεί αν η ίδια λύση επιβάλλεται και στην περίπτωση καθ' ην η επίδικη απόφαση δεν εμπίπτει καν στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1. Κατά την κρατούσα γνώμη, όλες οι συμφωνίες που συνάδουν ή πάντως δεν συγκρούονται προς το κοινοτικό δίκαιο * με εξαίρεση, βέβαια, τις συμφωνίες που τυγχάνουν απαλλαγής, ατομικής ή κατά κατηγορία * δεν εκφεύγουν της εφαρμογής του εθνικού δικαίου επομένως, μια συμπεριφορά θεμιτή υπό το κοινοτικό πρίσμα μπορεί κάλλιστα να κριθεί παράνομη βάσει των εθνικών κανόνων.

Κατ' αρχάς, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το εθνικό δίκαιο έχει εφαρμογή όταν η αμφισβητούμενη συμφωνία, καθόσον κρίθηκε ότι δεν δύναται να επηρεάσει το μεταξύ κρατών μελών εμπόριο, δεν εμπίπτει καν στο πεδίο εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού. Δεν έχει, εν προκειμένω, σημασία, αν η εκτίμηση αυτή διατυπώθηκε με "comfort letter" (48), αρνητική πιστοποίηση, τυπική απόφαση της Επιτροπής ή ακόμη * εννοείται, βέβαια * με απόφαση του Δικαστηρίου.

57. Αντιθέτως, είναι δικαιολογημένο να διατηρούνται κάποιες αμφιβολίες σχετικά με την περίπτωση καθ' ήν η εκτίμηση της Επιτροπής είναι θετική και θεωρεί, παραδείγματος χάριν, ότι η αμφισβητούμενη συμφωνία, καίτοι κατ' αρχήν περιορίζει τον ανταγωνισμό, δεν προσκρούει στο άρθρο 85, παράγραφος 1, αλλά συντελεί απεναντίας στην υλοποίηση των σκοπών της Συνθήκης. Σε τέτοιου είδους εκτιμήσεις έχει όντως προβεί επανειλημμένα η Επιτροπή με αρνητικές πιστοποιήσεις της και, γι' αυτήν ακριβώς την περίπτωση, ορισμένοι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η διατυπωθείσα από την Επιτροπή ευνοϊκή κρίση δεν πρέπει να τίθεται υπό αμφισβήτηση μέσω της εφαρμογής αυστηροτέρων εθνικών κανόνων (49).

Η άποψη αυτή αναμφισβήτητα δεν στερείται ισχυρών επιχειρημάτων, που προβάλλουν, μεταξύ άλλων, ότι οι διαφορετικοί προσανατολισμοί μπορούν να καταλήξουν στο αποτέλεσμα της διισταμένης εφαρμογής: είναι πλέον ή προφανές, πράγματι, ότι η τύχη μιας συμφωνίας, την οποία το Δικαστήριο κηρύσσει σύμφωνη προς το κοινοτικό δίκαιο, θα εξαρτηθεί από τις εφαρμοστέες εν προκειμένω εθνικές διατάξεις, με αποτέλεσμα μία και η αυτή συμπεριφορά να απαγορευθεί σε ορισμένα κράτη μέλη, ενώ θα είναι θεμιτή σε άλλα. Από την άλλη πλευρά, δεν μπορεί να μην αναγνωρισθεί ότι μια εκτίμηση της Επιτροπής που δεν εκδηλώνεται υπό μορφή δεσμευτικής πράξεως * εξ ορισμού * δεν μπορεί να δεσμεύει τον εθνικό δικαστή, στον οποίον η Συνθήκη επίσης αναθέτει την εφαρμογή των κανόνων του ανταγωνισμού (50).

58. Αφού εξέθεσα το πρόβλημα, δεν θεωρώ πάντως αναγκαίο να επεκταθώ περαιτέρω σ' αυτήν την προβληματική, η οποία είναι ασφαλώς άκρως ενδιαφέρουσα, εκφεύγει όμως της περιπτώσεως που μας απασχολεί και απαιτεί πάντως πολύ μεγαλύτερο χώρο.

Στην περίπτωσή μας, πράγματι, αρκεί η παρατήρηση ότι η εκτίμηση περί του συμβατού προς το άρθρο 85, παράγραφος 1, θα περιέχεται σε απόφαση του Δικαστηρίου και, ως τοιαύτη, δεν θα μπορεί να τεθεί υπό συζήτηση από τον εθνικό δικαστή, ούτε από τις αρμόδιες εθνικές αρχές. Με άλλα λόγια, εάν υποτεθεί ότι το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η συζητούμενη εδώ συμπεριφορά, καίτοι δύναται να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, δεν συνιστά απειλή για τον ανταγωνισμό κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, εξυπακούεται ότι η εκτίμηση αυτή θα ισοδυναμεί προς απαλλαγή και, επομένως, ο εθνικός δικαστής, για τους ίδιους λόγους που εξέθεσα όσον αφορά τις απαλλασσόμενες συμφωνίες, δεν θα μπορεί να απαγορεύσει την επίμαχη συμπεριφορά.

59. Ο συλλογισμός αυτός τελεί σε πλήρη αρμονία προς τη λογική που διέπει την επανειλημμένα μνημονευθείσα απόφαση Wilhelm κ.λπ.: θα ήταν, πράγματι, αντίθετο προς την πλήρη αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού το να γίνει δεκτό ότι μια εθνική απόφαση δύναται να αντιτίθεται και να κατισχύει αποφάσεως του Δικαστηρίου, η οποία πιστοποιεί ότι η αμφισβητούμενη συμφωνία δεν εμπίπτει στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, καθότι δεν συνιστά περιορισμό του ανταγωνισμού.

Σε τελική ανάλυση, κάθε φορά που μια περίπτωση δεν εμπίπτει στη διάταξη του άρθρου 85, παράγραφος 1, διότι δεν επηρεάζει τις ενδοκοινοτικές συναλλαγές, είναι κάλλιστα δυνατόν οι αρμόδιες εθνικές αρχές να θεωρήσουν αντίθετη προς τον ανταγωνισμό την ίδια αυτή συμφωνία λόγω της ζημίας την οποία προξενεί στην οργάνωση της εσωτερικής αγοράς. Αντιθέτως, όταν με δεσμευτικής ισχύος πράξη της Επιτροπής ή, ακόμα περισσότερο, με απόφαση του Δικαστηρίου αναγνωρίζεται ότι η συμφωνία δεν συνεπάγεται αλλοίωση του ανταγωνισμού, θα απέκλεια τη δυνατότητα η ίδια αυτή συμφωνία να απαγορευθεί σε εθνικό επίπεδο: στην περίπτωση αυτή, πράγματι, συντρέχουν ασφαλώς οι συνθήκες για να γίνει επίκληση της υπεροχής του κοινοτικού δικαίου.

Πρόταση

60. Υπό το φως των προεκτεθεισών παρατηρήσεων, προτείνω, επομένως, στο Δικαστήριο να απαντήσει στο Bundesgerichtshof ως εξής:

"Η υποχρέωση την οποία επιβάλλει παραγωγός αυτοκινήτων στους αποκλειστικούς αντιπροσώπους του δικτύου διανομής του να αποσπά συμβάσεις leasing αποκλειστικώς υπέρ της δικής του εταιρίας leasing ή η απαγόρευση, την οποία επιβάλλει στους ίδιους αποκλειστικούς αντιπροσώπους, του να πωλούν καινούργια αυτοκίνητα σε άλλες εταιρίες leasing πλην εκείνης που ανήκει στον όμιλο του κατασκευαστή, αν τα αυτοκίνητα αυτά προορίζονται για την εκτέλεση συμβάσεων leasing τις οποίες έχουν αποσπάσει οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι, συνιστά συμφωνία απαγορευόμενη από το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης και δεν τυγχάνει απαλλαγής δυνάμει των διατάξεων του κανονισμού 123/85".

Για την περίπτωση καθ' ήν το Δικαστήριο ήθελε καταλήξει σε διαφορετική λύση όσον αφορά τη δυνατότητα απαλλαγής της επίδικης ρήτρας βάσει του κανονισμού 123/85 ή ήθελε κρίνει ότι αυτή δεν εμπίπτει στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, προτείνω να δοθεί στο τελευταίο ερώτημα η εξής απάντηση:

"Η αρχή της υπεροχής του κοινοτικού δικαίου απαιτεί μια συμφωνία που τυγχάνει της προστασίας κανονισμού απαλλαγής ή κρίνεται συμβιβαζόμενη προς το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, ως μη αλλοιώνουσα τον ανταγωνισμό, να μη μπορεί να απαγορεύεται από τις εθνικές αρχές βάσει περισσότερο περιοριστικών εθνικών διατάξεων".

(*) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ιταλική.

(1) * Κανονισμός (ΕΟΚ) 123/85 της Επιτροπής, της 12ης Δεκεμβρίου 1984, σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΟΚ, σε ορισμένες κατηγορίες συμφωνιών διανομής και εξυπηρέτησης των πελατών (ΕΕ 1985, L 15, σ. 16).

(2) * Στην εν λόγω επιστολή εκτίθεται πράγματι ότι, λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η διαρκής αύξηση των εμπορικών δραστηριοτήτων της εταιρίας VAG απαιτεί συνεχή προσαρμογή των μορφών εμπορίας στην κατάσταση εξελίξεως της αγοράς του αυτοκινήτου και θέλοντας να δημιουργήσει προς τούτο ένα σύγχρονο και αποτελεσματικό μέσο για να διατηρήσει και βελτιώσει τη θέση της Volkswagen και της Audi στην αγορά του αυτοκινήτου, η εταιρία Volkswagen AG δημιούργησε μια θυγατρική, την εταιρία VAG Leasing GmbH , της οποίας έργο θα είναι ακριβώς να αναπτύξει, σε διαρκή συνεργασία με τις επιχειρήσεις του δικτύου διανομής VAG και στηριζόμενη στις διάφορες εν ισχύι συμβάσεις, το leasing VAG ως μία από τις μορφές πωλήσεως οχημάτων, ιδιαιτέρως προσιδιάζουσα στις νέες απαιτήσεις της σύγχρονης αγοράς του αυτοκινήτου .

(3) * Βλ. σχετικώς, μεταξύ άλλων, απόφαση της 31ης Μαΐου 1979, υπόθεση 22/78, Hugin κατά Επιτροπής (Συλλογή τόμος 1979/I, σ. 951, σκέψη 17).

(4) * Απόφαση της 11ης Ιουλίου 1985, υπόθεση 42/84, Remia κ.λπ. κατά Επιτροπής (Συλλογή 1985, σ. 2545, σκέψη 22). Βλ. όμως παλαιότερα απόφαση της 30ής Ιουνίου 1966, υπόθεση 56/66, Societe technique miniere (Συλλογή τόμος 1965-1968, σ. 313).

(5) * Η VAG, πράγματι, απαγορεύει μόνο στους εγχώριους αποκλειστικούς της αντιπροσώπους να συνάπτουν συμβάσεις leasing υπέρ εταιριών άλλων πλην της VAG Leasing, ενώ, σε άλλα κράτη μέλη, ανέχεται το να συνιστούν οι διανομείς που ανήκουν στο δίκτυο διανομής της δικές τους εταιρίες leasing και/ή να συνεργάζονται με ανεξάρτητες εταιρίες leasing. Όπως επεσήμανε, εξ άλλου, το παραπέμπον δικαστήριο, οι αποκλειστικοί διανομείς VAG που εδρεύουν σε άλλα κράτη μέλη ουδόλως εμποδίζονται να συνάπτουν, ενδεχομένως, πράξεις leasing στη γερμανική αγορά.

(6) * Απόφαση της 11ης Ιουλίου 1985, υπόθεση Remia κατά Επιτροπής, όπ.π., σκέψη 22.

(7) * Βλ. απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 1991, υπόθεση C-234/89, Δηλιμίτης (Συλλογή 1991, σ. I-935, σκέψεις 28 έως 33).

(8) * Απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 1983, υπόθεση 107/82, AEG-Telefunken κατά Επιτροπής (Συλλογή 1983, σ. 3151, σκέψεις 59 και 60) βλ. ακόμη απόφαση της 1ης Φεβρουαρίου 1978, υπόθεση 19/77, Miller κατά Επιτροπής (Συλλογή τόμος 1978, σ. 47, σκέψη 14).

(9) * Αυτός είναι ο ορισμός που περιέχεται στο άρθρο 1 της οδηγίας 86/653/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1986, για τον συντονισμό των δικαίων των κρατών μελών όσον αφορά τους εμπορικούς αντιπροσώπους (ανεξαρτήτους επαγγελματίες) (ΕΕ 1986, L 382, σ. 17). Οι διατάξεις της οδηγίας αυτής, η οποία δεν έχει πάντως εφαρμογή επί παροχής υπηρεσιών, μπορούν, στην πραγματικότητα, να χρησιμεύσουν στον προσδιορισμό της εξεταζομένης εδώ δικαιοπρακτικής σχέσεως.

(10) * Ανακοίνωση που δημοσιεύθηκε στις 24 Δεκεμβρίου 1962 (GU 1962, τεύχ. 139, σ. 2921). Με την ανακοίνωση αυτή, η Επιτροπή δέχεται ότι οι συμβάσεις πρακτορίας εκφεύγουν της εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1, διότι ακριβώς ο εμπορικός αντιπρόσωπος εκπληρώνει, στην περίπτωση αυτή, επικουρική λειτουργία. Μια εξέταση όμως της πρακτικής της Επιτροπής επί του θέματος προδίδει κάποια επιφυλακτικότητα στην εφαρμογή αυτού του κριτηρίου. Και πράγματι, στις επακολουθήσασες αποφάσεις, η έμφαση δίδεται περισσότερο στην οικονομική πραγματικότητα που υπάρχει πίσω από κάθε συγκεκριμένη σύμβαση πρακτορίας, παρά στη νομική μορφή την οποία περιβάλλεται η συμβατική αυτή σχέση (βλ., ειδικότερα, απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 1972, Pittsburgh Corning Europe * GU 1972, L 272, σ. 35 απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 1984, Εισαγωγές αλουμινίου από την Ανατολική Ευρώπη * ΕΕ 1985, L 92, σ. 1 καθώς και απόφαση της 18ης Οκτωβρίου 1991, Eirpage * ΕΕ 1991, L 306, σ. 22). Τη νέα αυτή αντίληψη επισφραγίζει η νέα ανακοίνωση, που βρίσκεται ακόμα στο προπαρασκευαστικό στάδιο και που πρόκειται να αντικαταστήσει την ανακοίνωση του 1962 (βλ. σχετικώς Swanson & Brown: Agency Agreements: the Commission' s New Draft Notice στο European Competition Law Review, 1991, σ. 82 επ.).

(11) * Βλ. απόφαση της 13ης Ιουλίου 1966, συνεκδικασθείσες υποθέσεις 56/64 και 58/64, Consten και Grundig (Συλλογή τόμος 1965-1968, σ. 363) απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 1975, συνεκδικασθείσες υποθέσεις 40/73 έως 48/73, 50/73, 54/73 έως 56/73, 111/73, 113/73 και 114/73, Suiker Unie κ.λπ. κατά Επιτροπής (Συλλογή τόμος 1975, σ. 507) καθώς και απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 1987, υπόθεση 311/85, Vereniging Vlaamse Reisbureaus (Συλλογή 1987, σ. 3801, σκέψη 20).

(12) * Αυτό συνάγεται, ειδικότερα, από τη προμνησθείσα απόφαση Suiker Unie, όπου το Δικαστήριο δέχτηκε ότι, όταν ένας (...) μεσάζων ασκεί δραστηριότητα προς όφελος του αντιπροσωπευομένου του, μπορεί κατ' αρχήν να λογισθεί ως βοηθητικό αναπόσπαστο όργανο της επιχειρήσεώς του, υποχρεούμενος να ακολουθεί τις οδηγίες του αντιπροσωπευομένου, αποτελώντας έτσι μαζί με την επιχείρηση αυτή, όπως ο εμπορικός υπάλληλος, οικονομική ενότητα (σκέψη 539).

(13) * Ήδη με την ανακοίνωση του 1962, η Επιτροπή αποσαφήνιζε ότι ο εμπορικός αντιπρόσωπος χαρακτηρίζεται έτσι μόνον αν δεν αναλαμβάνει τους οικονομικούς κινδύνους που συναρτώνται προς την πώληση ή την εκτέλεση της συμβάσεως . Το ίδιο το Δικαστήριο διευκρίνισε έπειτα, με την προμνησθείσα απόφαση Suiker-Unie, ότι δεν μπορούν να θεωρούνται ως βοηθητικά πρόσωπα ενταγμένα στην επιχείρηση του αντιπροσωπευομένου οι μεσάζοντες στους οποίους οι συμβάσεις απονέμουν ή αφήνουν (...) αρμοδιότητες οι οποίες πλησιάζουν οικονομικά προς εκείνες ενός ανεξάρτητου εμπόρου, λόγω του ότι προβλέπουν, για τους εν λόγω μεσάζοντες, την ανάληψη οικονομικών κινδύνων που συνδέονται με την πώληση ή την εκτέλεση των συμβάσεων που συνήφθησαν με τους τρίτους (σκέψη 541).

(14) * Βλ. σχετικώς την προπαρατεθείσα απόφαση Suiker Unie κ.λπ.. Το Δικαστήριο απέκλεισε, πράγματι, στην υπόθεση εκείνη, τη δυνατότητα να θεωρούνται οι εν λόγω μεσάζοντες ως βοηθητικά πρόσωπα ενταγμένα στην επιχείρηση του αντιπροσωπευομένου, διότι επρόκειτο για εμπορικούς οίκους σημαντικών διαστάσεων, που όχι μόνο δρούσαν ως εμπορικοί αντιπρόσωποι, αλλ' ασκούσαν, στην ίδια αγορά, δραστηριότητα για ίδιο λογαριασμό (βλ. σκέψη 544). Για την ακρίβεια όμως, για να καταλήξει το Δικαστήριο σε ένα τέτοιο συμπέρασμα, έδωσε έμφαση στο στοιχείο ότι επρόκειτο για μια σχέση που ήταν δομημένη κατά τρόπον ώστε να επιτρέπει στους μεσάζοντες να ενεργούν υπό την ιδιότητα του ανεξαρτήτου εμπόρου στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει κίνδυνος ανταγωνισμού στην κοινή αγορά, αλλά αντ' αυτού είναι πραγματικά δέσμιοι με τις συμβάσεις αντιπροσωπεύσεως στις περιπτώσεις όπου μπορεί να υπάρξει ανταγωνισμός επί εμπορικού επιπέδου (σκέψη 545). Στην ουσία, δηλαδή, εκείνο που απέβη καθοριστικής σημασίας δεν ήταν τόσο ο ισχυρισμός περί ανυπαρξίας οικονομικής ενότητας, όσο η συνεκτίμηση του οικονομικού πλαισίου εντός του οποίου λειτουργούσε η επίδικη συμβατική σχέση.

(15) * Αυτό συνάγεται από την προπαρατεθείσα απόφαση Vlaamse Reisbureaus, με την οποία το Δικαστήριο θεώρησε τα ταξιδιωτικά πρακτορεία ως ανεξαρτήτους μεσάζοντες, υποκειμένους, άρα, στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, διότι οι μεν πράκτορες πωλούν ταξίδια που διοργανώνονται από πολλά γραφεία διοργανώσεως ταξιδίων, τα δε γραφεία διοργανώσεως ταξιδίων πωλούν τα ταξίδια τους μέσω πολλών ταξιδιωτικών πρακτόρων (σκέψη 20). Εν όψει, όμως, των ιδιορρυθμιών της περιπτώσεως εκείνης, όπου ετίθετο υπό συζήτηση η υποχρέωση, που επιβαλλόταν με κρατικό μέτρο στα εν λόγω πρακτορεία, να μη παραιτούνται υπέρ των πελατών από ένα μέρος της προμηθείας τους, η ατυχής διατύπωση του παραπάνω χωρίου δεν μου φαίνεται ότι μπορεί να θεωρηθεί κρίσιμη για το πρόβλημα που μας απασχολεί εδώ.

(16) * Υπ' αυτήν άλλωστε την έννοια, είναι σαφές ότι ένταξη θα υπάρχει και στην περίπτωση όπου ο μεσάζων ενεργεί για πλείονες αντιπροσωπευομένους στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει επομένως να γίνει δεκτό ότι ο ίδιος μεσάζων είναι βοηθητικό πρόσωπο ενταγμένο σε πλείονες επιχειρήσεις και ότι, τελικά, συναποτελεί μία οικονομική ενότητα με πλείονες χωριστές επιχειρήσεις.

(17) * Ούτε μου φαίνεται πως η προμνησθείσα νομολογία μπορεί δίχως άλλο να ερμηνευθεί υπ' αυτή την έννοια. Βλ. τις παρατηρήσεις που αναπτύσσονται στις υποσημειώσεις 14 και 15.

(18) * Συναφώς, έχει ορθώς παρατηρηθεί ότι το να δικαιολογείται η μη εφαρμογή του άρθρου 85 επί ρήτρας αποκλειστικότητας λόγω της εντάξεως του πράκτορα στην επιχείρηση του αντιπροσωπευομένου αποτελεί, αν μη τι άλλο, ταυτολογία, εφόσον η ένταξη αυτή πραγματοποιείται χάριν ακριβώς της υποχρεώσεως αποκλειστικότητας. Βλ., ειδικότερα, Kovar: Les contrats d' agence et l' article 85 du traite de la CEE , στο La Semaine Juridique * Edition Entreprise, 1989, σ. 1 επ.

(19) * Επ' αυτού, βλ., ειδικότερα, Van Houtte: Les contrats d' agence au regard de l' article 85 CEE: agir pour le compte d' autrui et integration dans son entreprise , στο CDE, 1989, σ. 345 επ. επίσης, Koch et Marenco: L' article 85 du traite CEE et les contrats d' agence , στο CDE, 1987, σ. 603 επ.

(20) * Σχετικώς, δεν είναι περιττό να υπογραμμιστεί ότι η προπαρατεθείσα οδηγία 86/653/ΕΟΚ μνημονεύει ρητά (μόνο) την αποκλειστικότητα υπέρ του αντιπροσώπου (άρθρο 7, παράγραφος 2). Δεν υπάρχει όμως λόγος να θεωρηθεί ότι η ίδια οδηγία αποκρούει το φυσιολογικό αντάλλαγμα μιας τέτοιας ρήτρας, που είναι η αποκλειστικότητα υπέρ του αντιπροσωπευομένου.

(21) * Ούτε αυτή η λύση μού φαίνεται να αντικρούεται από την ανακοίνωση της Επιτροπής του 1962, καθ' ό μέτρο αυτή αναφέρει ότι ο περιορισμός της προσφοράς στην αγορά των μεσαζόντων, ο απορρέων από την αμοιβαία δέσμευση αποκλειστικότητας μεταξύ πράκτορα και αντιπροσωπευομένου, συνιστά συνέπεια της ειδικής υποχρεώσεως αμοιβαίας υποστηρίξεως των συμφερόντων που υφίσταται μεταξύ του εμπορικού αντιπροσώπου και του υπ' αυτού αντιπροσωπευομένου (η υπογράμμιση είναι του γενικού εισαγγελέα). Τούτο δε, εννοείται, εφόσον η παραπάνω αναφορά περιοριστεί στις γνήσιες συμβάσεις πρακτορίας, στις οποίες επομένως, ειδικότερα, ο πράκτορας δεν αναλαμβάνει κανέναν οικονομικό κίνδυνο.

(22) * Απόφαση Suiker Unie, όπ.π., σκέψη 540.

(23) * Βλ., π.χ., απόφαση της 28ης Μαρτίου 1984, συνεκδικασθείσες υποθέσεις 29/83 και 30/83, CRAM και Rheinzink κατά Επιτροπής (Συλλογή 1984, σ. 1679).

(24) * Βλ., π.χ., απόφαση της 11ης Ιουλίου 1985, υπόθεση 42/84, Remia κατά Επιτροπής, όπ.π. απόφαση της 28ης Ιανουαρίου 1986, υπόθεση 161/84, Pronuptia (Συλλογή 1986, σ. 353) απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1988, υπόθεση 65/86, Bayer (Συλλογή 1988, σ. 5249) καθώς και απόφαση Δηλιμίτης, όπ.π.

(25) * Αυτό εκφράζει η ίδια η επιστολή-σύμβαση του Απριλίου 1989, στην οποία τονίζεται, μεταξύ άλλων, η ανάγκη συνεχούς προσαρμογής των μορφών εμπορίας στην κατάσταση εξελίξεως της αγοράς του αυτοκινήτου και η βούληση δημιουργίας προς τούτο ενός σύγχρονου και αποτελεσματικού μέσου για να διατηρήσει και βελτιώσει τη θέση της Volkswagen και της Audi στην αγορά .

(26) * Με αυτά τα δεδομένα, στο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται να εκτιμήσει τί δυνατότητες έχουν οι αποκλειστικοί αντιπρόσωποι να υπαναχωρήσουν από τη σύμβαση αυτή, η οποία ουδέν προβλέπει σχετικώς, χωρίς αυτό να θίξει και την ιδιότητά τους ως αποκλειστικών αντιπροσώπων του δικτύου διανομής VAG.

(27) * Δεν μπορεί, πράγματι, να εμποδίζονται παντελώς οι διανομείς να ικανοποιούν τη ζήτηση προσώπων εγκατεστημένων εκτός της συμβατικώς οριζομένης εδαφικής τους περιοχής: και αυτό με τον προφανή σκοπό της αποφυγής της στεγανοποιήσεως των αγορών. Γι' αυτό και η ζήτηση των καλυπτομένων από τη σύμβαση προϊόντων πρέπει (...) να μπορεί να παραμείνει ευέλικτη και να μη περιορίζεται σε περιφέρειες (...) οι διανομείς πρέπει να μπορούν να ικανοποιούν όχι μόνο τη ζήτηση των προϊόντων αυτών στη συμφωνημένη περιοχή, αλλά επίσης τη ζήτηση που προέρχεται από πρόσωπα και επιχειρήσεις εγκατεστημένες σε άλλες περιοχές της κοινής αγοράς (βλ. ένατη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού).

(28) * Βλ. στην ίδια κατεύθυνση και την πέμπτη, την έβδομη και την όγδοη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού.

(29) * Σχετικώς, δεν είναι περιττό να διευκρινιστεί ότι ούτε η ερμηνευτική ανακοίνωση της Επιτροπής, που δημοσιεύτηκε στις 18 Ιανουαρίου 1985, σχετικά με τον κανονισμό 123/85 (ΕΕ 1985, C 17, σ. 4), περιέχει καμμία μνεία περί leasing.

(30) * Απόφαση της 22ας Απριλίου 1993, υπόθεση T-9/92, Peugeot κατά Επιτροπής (Συλλογή 1993, σ. II-493, σκέψη 37).

(31) * Βλ. σχετικώς και την ανακοίνωση που αφορά τους κανονισμούς 1983/83 και 1984/83, που δημοσιεύθηκε στις 13 Απριλίου 1984 και με την οποία η Επιτροπή, καίτοι δέχεται ότι η επ' αμοιβή παραχώρηση της χρήσεως [προϊόντων] ευρίσκεται, από οικονομική άποψη, πλησιέστερα στη μεταπώληση προϊόντων απ' ό,τι [στην] παροχή υπηρεσιών , διευκρινίζει, στη συνέχεια, ότι συμπεριλαμβάνονται στους κανονισμούς οι συμφωνίες αποκλειστικότητας, οι οποίες επιβάλλουν την υποχρέωση στον προμηθευόμενο συμβαλλόμενο να ενοικιάζει σε τρίτους το προϊόν που του παραδόθηκε ή να το θέτει στη διάθεσή τους βάσει [leasing] (ΕΕ 1984, C 101, σ. 2, παράγραφος 12). Αυτό σημαίνει ότι οι διανομείς μπορούν να αναγκασθούν να αναλάβουν έναντι του προμηθευτή την * απαλλασσόμενη κατά τον κανονισμό * υποχρέωση να ασκούν οι ίδιοι δραστηριότητα leasing, υπό τις ίδιες προϋποθέσεις με την πώληση, ήτοι περιοριζόμενοι εντός της συμβατικώς οριζομένης εδαφικής περιοχής, όχι όμως και την υποχρέωση να αρνούνται να πωλούν σε εταιρία leasing.

(32) * Το άρθρο 3, αριθ. 8, * υπενθυμίζω * επιβάλλει στον διανομέα, έξω από τη συμφωνημένη περιοχή, α) να μην διατηρεί υποκαταστήματα ή αποθήκες για τη διανομή των προϊόντων της συμφωνίας και [...] αντίστοιχων προϊόντων β) να μην αναζητεί πελατεία για τα προϊόντα της συμφωνίας και [...] αντιστοιχα προϊόντα . Ο δε επόμενος αριθ. 9 τού επιβάλλει να μην αναθέτει σε τρίτους τη διανομή και την εξυπηρέτηση πελατών πριν και μετά την πώληση [...] προϊόντων της συμφωνίας και [...] αντίστοιχων προϊόντων έξω από τη συμφωνημένη περιοχή .

(33) * Βλ. ενότητες 23 και 24 των εν λόγω προτάσεων, τις οποίες ανέπτυξα σήμερα.

(34) * Βλ. ενότητες 31 και 32.

(35) * Η εν λόγω διάταξη, πράγματι, ορίζει ως προϊόντα της συμφωνίας μόνο τα αυτοκίνητα οχήματα τριών ή περισσοτέρων τροχών που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν σε δημόσιους δρόμους καθώς και τα ανταλλακτικά τους, τα οποία αποτελούν αντικείμενο συμφωνίας κατά την έννοια του άρθρου 1 .

(36) * Την άποψη αυτή επιρρωννύει το σχέδιο κανονισμού της Επιτροπής, το οποίο δημοσιεύθηκε στις 31 Δεκεμβρίου 1994 και προοριζόταν για να αντικαταστήσει τον κανονισμό 123/85 από 1ης Ιουλίου 1995 (ΕΕ 1994, C 379, σ. 16). Πράγματι, η διάταξη που αντιστοιχεί προς το άρθρο 13, αριθ. 12, δεν ορίζει απλώς ότι οι όροι διανέμω και πωλώ περιλαμβάνουν και άλλες μορφές εμπορίας, όπως το leasing, αλλά ρητώς διευκρινίζει ότι αυτό ισχύει από την πλευρά του διανομέα (άρθρο 13, αριθ. 13, του εν λόγω σχεδίου). Απ' αυτό συνάγεται ότι ο αποκλειστικός αντιπρόσωπος δεν θα εμποδίζεται, βέβαια, να εφοδιάζει ανεξάρτητες εταιρίες leasing, ούτε να αναπτύσσει ο ίδιος δραστηριότητα leasing στην τελευταία αυτή περίπτωση όμως, θα υποχρεούται, φυσικά, να τηρεί τις συμβατικές του υποχρεώσεις, όπως και για τη μεταπώληση.

(37) * Συναφώς, πρέπει πάντως να διευκρινιστεί ότι, στο προμνημονευθέν σχέδιο κανονισμού, εξομοιούται προς μεταπώληση κάθε σύμβαση χρηματοδοτικής μίσθωσης που συνεπάγεται μεταβίβαση ιδιοκτησίας ή δυνατότητα αγοράς πριν τη λήξη της σύμβασης (άρθρο 10, αριθ. 12). Τούτο σημαίνει ότι η χρηματοδοτική εκμίσθωση δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί όπως η μεταπώληση, παρά μόνον σ' εκείνες τις περιπτώσεις στις οποίες η επιλογή αγοράς και η μεταβίβαση κυριότητας συντελούνται πριν από τη λήξη της συμβάσεως leasing, ή εφόσον πάντως προβλέπεται η δυνατότητα αυτή.

(38) * Για την πλευρά αυτή, βλ. τις παρατηρήσεις που ανέπτυξα στις προμνησθείσες προτάσεις μου στην υπόθεση C-70/93, και ειδικότερα στην ενότητα 27.

(39) * Το αποτέλεσμα αυτό θα μπορούσε (εν μέρει) να αποφευχθεί μόνον αν οι εταιρίες leasing εξομοιώνονταν προς μεσάζοντες αυτό θα είχε ως συνέπεια ότι θα μπορούσαν, παρ' όλα αυτά, να αγοράζουν και να εκμισθώνουν με leasing τα εν λόγω αυτοκίνητα, εφόσον θα ενεργούσαν επ' ονόματι και για λογαριασμό συγκεκριμένου τελικού καταναλωτή. Θεωρώ, ωστόσο, ότι μια τέτοια λύση πρέπει να αποκλεισθεί για τους λόγους που εξέθεσα ήδη στην ενότητα 29 των προτάσεών μου επί της υποθέσεως C-70/93.

(40) * Απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 1969, υπόθεση 14/68 (Συλλογή τόμος 1969-1971, σ. 1).

(41) * Αυτόθι, σκέψη 4. Βλ. επίσης, στην ίδια κατεύθυνση, απόφαση της 10ης Ιουλίου 1980, συνεκδικασθείσες υποθέσεις 253/78 και 1 έως 3/79, Giry et Guerlain κ.λπ. (Συλλογή τόμος 1980/II, σ. 527, σκέψη 16).

(42) * Η παραδοχή αυτή έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία, αν ληφθεί υπόψη ότι ο γενικός εισαγγελέας, αντιθέτως, είχε υποστηρίξει σχετικώς ότι η χορήγηση απαλλαγής κατά την έννοια του άρθρου 85, αριθ. 3, εκφράζει απλώς αποχή από πλευράς των κοινοτικών αρχών, αποχή η οποία, ως τοιαύτη, επέτρεπε στα κράτη μέλη να εφαρμόσουν τις εθνικές τους διατάξεις, που εν προκειμένω ήσαν αυστηρότερες, χωρίς εξ αυτού να πλήττονται οι επιδιωκόμενοι από τη Συνθήκη στόχοι (βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Roemer, Συλλογή τόμος 1969-1971, σ. 11, και ειδικότερα στη σ. 18).

(43) * Απόφαση της 10ης Ιουλίου 1980, όπ.π., σκέψη 17.

(44) * Βλ. σχετικώς Market: Some Legal Administrative Problems of the Coexistence of Community and National Competition Law in the EEC in CMLR, 1974, σ. 92.

(45) * Βλ. Τέταρτη Έκθεση επί της πολιτικής ανταγωνισμού, σ 33.

(46) * Πράγματι, αν είναι αληθές ότι μια συμφωνία δυνάμενη να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών παράγει κατ' ανάγκην αποτελέσματα σε όλα τα κράτη μέλη όπου δρουν οι εν λόγω επιχειρήσεις, είναι άλλο τόσο αληθές ότι η ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου (και του δικαίου του ανταγωνισμού ειδικότερα) επίσης θα ματαιωνόταν, αν η χορηγούμενη από το δίκαιο αυτό απαλλαγή μιας συμφωνίας εξαρτώνταν από τις οικείες εθνικές διατάξεις, εκτός αν ήθελε να φανταστεί κανείς ότι υπάρχει πλήρης διαχωρισμός μεταξύ αποτελεσμάτων στο κοινοτικό και στο εθνικό επίπεδο.

(47) * Βλ. απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 1991, υπόθεση C-234/89, Δηλιμίτης (Συλλογή 1991, σ. I-935, σκέψεις 45 και 46).

(48) * Επ' αυτού άλλωστε το ίδιο το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει, με την προαναφερθείσα απόφαση της 10ης Ιουλίου 1980 (βλ. υποσημείωση 41 ανωτέρω), σκέψη 18, ότι ένα comfort letter από μόνο του δεν είναι δυνατόν να εμποδίσει τις εθνικές αρχές να εφαρμόσουν επί των συμφωνιών αυτών διατάξεις του εσωτερικού δικαίου του ανταγωνισμού, αυστηρότερες ενδεχομένως από το αντίστοιχο κοινοτικό δίκαιο τούτο δε διότι ακριβώς πρόκειται για απλό έγγραφο περί θέσεως της υποθέσεως στο αρχείο, με το οποίο η Επιτροπή δηλώνει ότι δεν έχει λόγο να επέμβει βάσει του άρθρου 85, παράγραφος 1.

(49) * Κατ' αυτή την έννοια βλ., π.χ., Rideau: Droit communautaire de la concurrence et droits nationaux de la concurrence στη Revue des Affaires Europeennes, 1991, σ. 5, ιδίως σ. 15 επ. επίσης Serras: L' application du droit communautaire de la concurrence par les juridictions nationales στη Revue de la concurrence et de la consommation, 1990, σ. 19, ιδίως σ. 24 επ.

(50) * Αυτό, εξ αντιθέτου, σημαίνει ότι η ίδια εκτίμηση, όταν εκδηλώνεται από την Επιτροπή υπό μορφή ρητής αποφάσεως, ήτοι δεσμευτικής πράξεως, πρέπει να αφαιρεί από τον εθνικό δικαστή τη δυνατότητα να εφαρμόζει αυστηρότερους εθνικούς κανόνες.