3.

Προτού ο εθνικός δικαστής λάβει θέση επί του άρθρου 85, παράγραφος 3, πρέπει λογικά να εξετάσει καταρχήν το ερώτημα, αν εφαρμόζεται η παράγραφος 1 της διατάξεως αυτής. Δεν είναι προφανές εάν το Rechtbank von Koophandel σχημάτισε, στην προκειμένη περίπτωση, ήδη οριστική άποψη στο ζήτημα αυτό· εν πάση περιπτώσει αναφέρθηκε ότι το σημείο αυτό δεν εξετάστηκε ακόμη επαρκώς, και διατυπώθηκαν επ' αυτού, στην παρούσα διαδικασία, τελείως αντίθετες απόψεις. Για αυτό θα θεωρήσω — όπως πρότεινε η Επιτροπή — ότι στο πρώτο ερώτημα περιέχεται σιωπηρά και το ερώτημα ως προς την ερμηνεία του άρθρου 85, παράγραφος 1, όσον αφορά συμφωνίες σαν αυτές που ενδιαφέρουν εδώ, και θα κάνω καταρχήν ορισμένες παρατηρήσεις επ' αυτού. α) Κατά την έκθεση των πραγματικών περιστατικών ανέφερα ήδη ότι η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 85, παράγραφος 1 δεν εφαρμόζεται για τους λόγους που αναφέρθηκαν. Αυτή η — άτυπη — διαπίστωση της Επιτροπής αποτελεί, όπως τονίστηκε στην απόφαση επί των υποθέσεων 253/78, I-3/79, στοιχείο το οποίο πρέπει να λάβουν υπόψη τους τα εθνικά δικαστήρια κατά την αξιολόγηση τους, και το οποίο έχει κάποιο βάρος. Εντούτοις τονίστηκε στην αναφερθείσα απόφαση ότι το στοιχείο αυτό δεν εμποδίζει τα εθνικά δικαστήρια να προβούν σε αποκλίνουσα αξιολόγηση, η οποία τους φαίνεται δυνατή, βάσει των στοιχείων που διαθέτουν. β) Για την ερμηνεία του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ όσον αφορά το σύστημα εκλεκτικής διανομής του είδους που ενδιαφέρει εδώ μπορεί επίσης να γίνει παραπομπή στις αποφάσεις που εξέδωσε ήδη το Δικαστήριο στον τομέα της αρωματοποιίας και που αναφέρθηκαν στην αρχή. Στις αποφάσεις αυτές ορίζεται — πράγμα που προκύπτει ήδη από την απόφαση 26/76 (Metro SB-Großmärkte GmbH & Co. KG κατά Επιτροπής, απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 1977, Sig. 1977, 1905) — ότι η εκλεκτική διανομή δεν είναι αντίθετη προς το άρθρο 85, παράγραφος 1, όταν η επιλογή των μεταπωλητών γίνεται με αντικειμενικά ποιοτικά κριτήρια, που αναφέρονται στα επαγγελματικά προσόντα του μεταπωλητού ή του προσωπικού του καθώς και στις εγκαταστάσεις του, όταν οι όροι για να γίνει κανείς δεκτός στο σύστημα διανομής ορίζονται ομοιόμορφα και εφαρμόζονται κατά τρόπο που δεν δημιουργεί διακρίσεις. Από τη νομολογία αυτή (βλ. την απόφαση επί της υποθέσεως 99/79) προκύπτει ακόμη ότι το άρθρο 85, παράγραφος 1 εφαρμόζεται καταρχήν όταν ορίζονται περαιτέρω προϋποθέσεις, δηλαδή όταν εφαρμόζονται ποσοτικά κριτήρια επιλογής. Για την περαιτέρω αναγκαία εξέταση, αν θίγεται αισθητά ο ανταγωνισμός και αν θίγεται αισθητά το διακρατικό εμπόριο, πρέπει, σύμφωνα με τη νομολογία που αναφέρθηκε, να εξετασθούν και άλλα στοιχεία. Έτσι πρέπει να διαπιστωθεί βάσει ενός συνόλου αντικειμενικών νομικών και πραγματικών στοιχείων, αν μπορεί κανείς να πει, με αρκετό βαθμό πιθανότητας, για μια συμφωνία, ότι έχει πράγματι ή ότι μπορεί να έχει άμεση ή έμμεση επίπτωση στο ρεύμα των εμπορικών ανταλλαγών μεταξύ των κρατών μελών. Εξάλλου πρέπει να εξεταστεί — όσον αφορά το ζήτημα της μεταβολής των όρων του ανταγωνισμού — πώς θα διαμορφωνόταν ο ανταγωνισμός χωρίς την συμφωνία. Ως προς αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη το είδος των προϊόντων που καταλαμβάνει η συμφωνία και το ζήτημα αν πρόκειται για περιορισμένη ποσότητα ή όχι· αποφασιστική είναι η θέση και η σημασία των ενδιαφερομένων στην οικεία αγορά, καθώς και το αν πρόκειται για μεμονωμένη συμφωνία ή αν η συμφωνία αυτή ανήκει σε ένα σύνολο συμφωνιών, ιδίως αν υπάρχουν παρόμοιες συμφωνίες του ίδιου παραγωγού ή των ανταγωνιστών του. γ) Οι ενάγουσες τόνισαν περαιτέρω ότι δεν μπορεί να γίνει λόγος για αποκλειστικούς εισαγωγείς στα διάφορα κράτη μέλη. Σημαντικό είναι ότι πρόκειται για θυγατρικές εταιρίες της L'Oréal Paris και ότι τα προϊόντα που διακινούν έχουν κατασκευαστεί κάθε φορά στο κράτος μέλος, στο οποίο έχει την έδρα της η θυγατρική εταιρία. Αυτό μπορεί πράγματι να είναι σημαντικό για την εκτίμηση της δυνατότητας διατηρήσεως παραλλήλων ρευμάτων εμπορικών ανταλλαγών. Εκτός αυτού, στο σημείο αυτό, όσον αφορά τις συμφωνίες που συνήψε η L'Oréal Paris με τις θυγατρικές της εταιρίες, πρέπει να υπενθυμιστεί η απόφαση επί της υποθέσεως 15/74 (Centrafarm BV et Adriaan de Peijper κατά Sterling Drug Inc., απόφαση της 31ης Οκτωβρίου 1974, Sig. 1974, σ. 1147 και επ.). Σύμφωνα με την απόφαση αυτή το άρθρο 85 της Συνθήκης δεν εφαρμόζεται πράγματι στις συμφωνίες επιχειρήσεων, οι οποίες ανήκουν στον ίδιο όμιλο, ως μητρική και θυγατρικές εταιρίες, με την προϋπόθεση ότι οι επιχειρήσεις αποτελούν οικονομική ενότητα, στο πλαίσιο της οποίας η θυγατρική εταιρία δεν μπορεί να καθορίσει πραγματικά αυτόνομα την συμπεριφορά της στην αγορά, και ότι οι συμφωνίες αυτές έχουν σκοπό να ρυθμίσουν την εσωτερική κατανομή των εργασιών μεταξύ των επιχειρήσεων. Η εναγομένη της κυρίας δίκης υποστήριξε ιδίως ότι δεν πρόκειται για πραγματική επιλογή με ποιοτικά κριτήρια, αλλά για καλυμμένη ποσοτική επιλογή. Όλοι οι κομμωτές είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν σωστά τα προϊόντα, θα αρκούσε επομένως η διάθεση των προϊόντων σε ειδικευμένα καταστήματα τουλάχιστον όσον αφορά κομμωτές με άδεια ασκήσεως επαγγέλματος, διότι η πρόσβαση στο επάγγελμα αυτό εξαρτάται, κατά το βελγικό δίκαιο, από αρκετά αυστηρές διατάξεις, οι οποίες εξασφαλίζουν τις απαραίτητες γνώσεις. Στο μέτρο όμως που ο επιδιωκόμενος σκοπός είναι ο αποκλεισμός των κινδύνων που μπορεί να προκληθούν για τους καταναλωτές από την κακή χρησιμοποίηση του προϊόντος, αυτό εξασφαλίζεται με διατάξεις κοινοτικού και εθνικού δικαίου περί διαθέσεως των προϊόντων αυτών στην αγορά — και αυτό καθιστά περιττή την ιδιαίτερη επιλογή από τον κύκλο των κομμωτών. Σύμφωνα με βελγική νομοθεσία του έτους 1978 που αφορά τα καλλυντικά προϊόντα και τις συσκευές αερολυμάτων (αεροζόλ), και εκδόθηκε σε εκτέλεση των οδηγιών 75/324 (ΕΕ ειδ. έκδ. 13/003 σ. 92) και 76/768 (ΕΕ ειδ. έκδ. 13/004, σ. 145), δεν επιτρέπεται γενικά η κυκλοφορία επικίνδυνων προϊόντων, απαγορεύεται η παραπλανητική διαφήμιση και προβλέπονται ορισμένα στοιχεία που πρέπει να περιέχονται στις ετικέτες, ιδίως όσον αφορά τις οδηγίες χρήσεως. Το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξετάσει αν πληρούνται όλες αυτές οι προϋποθέσεις. Πρέπει να εξακριβώσει τον σκοπό του περιορισμού της κυκλοφορίας των προϊόντων πρέπει περαιτέρω να κρίνει ανάλογα με το είδος των εν λόγω προϊόντων, εάν η ορθή και αποτελεσματική χρησιμοποίηση τους απαιτεί πράγματι ιδιαίτερες ειδικές γνώσεις που προϋποθέτουν συνεχή ενημέρωση, εάν η L'Oréal παρέχει τις γνώσεις αυτές σε επίπεδο που υπερβαίνει αυτό των οδηγιών χρήσεως και αν όλα αυτά ισχύουν και για προϊόντα, που δεν χρησιμοποιούνται στα ίδια τα κομμωτήρια, αλλά δίνονται στους πελάτες για να τα χρησιμοποιήσουν μόνοι τους. Απ' όλα αυτά θα γίνει φανερό, αν η επιλογή των εναγουσών είναι πράγματι ποιοτική ή αν πρόκειται για καλυμμένη ποσοτική επιλογή, την ύπαρξη της οποίας — όπως ακούσαμε — δεν διαπίστωσε η Επιτροπή. δ) Η εναγόμενη της κυρίας δίκης έχει περαιτέρω την γνώμη ότι η υποχρέωση που επιβάλλεται στους κομμωτές-συμβούλους, στους οποίους επιτρέπεται η διάθεση των προϊόντων, να προάγουν τις πωλήσεις των προϊόντων Kérastase, η υποχρέωση τους να διατηρούν ορισμένο κατάστημα και να επιδιώκουν ορισμένο κύκλο εργασιών πρέπει να θεωρηθούν περιορισμοί του ανταγωνισμού όπως ακριβώς ο αποκλεισμός των χονδρεμπόρων από την διάθεση προϊόντων και η εντολή στους κομμωτές-συμβούλους, να εισπράττουν κατά την χρησιμοποίηση των προϊόντων των εναγουσών ορισμένη αμοιβή για τις υπηρεσίες τους. Πρέπει ακόμη να ληφθεί υπόψη — αυτό αναφέρεται στο σωρευτικό αποτέλεσμα τέτοιων συμφωνιών — ότι τέτοιου είδους συστήματα διανομής υπάρχουν και σε άλλα κράτη μέλη και ισχύουν και για υποκατάστατα προϊόντα. Επιπλέον είναι σημαντικό — όσον αφορά την θέση της ĽOréal στην αγορά — ότι δεν παρασκευάζουν όλοι οι παραγωγοί προϊόντα για την περιποίηση των μαλλιών, ενώ η ĽOréal είναι ειδικευμένη στον τομέα αυτό, έχει κύκλο εργασιών ύψους εκατομμυρίων και μπορεί να θεωρηθεί ως ο τέταρτος σε μέγεθος παραγωγός παγκοσμίως. Τέλος, πρέπει να παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχουν παράλληλα εμπορικά ρεύματα, την ύπαρξη των οποίων καθιστούν δυνατή ιδίως οι χονδρέμποροι. Κι αυτό διότι σύμφωνα με το σύστημα διανομής των προϊόντων απαγορεύεται στους αποκλειστικούς εισαγωγείς να προσπαθήσουν να επεκταθούν πέρα από τον τομέα που τους αναλογεί, ενώ είναι πρακτικά αδύνατο — και καθόλου ενδιαφέρον από οικονομικής απόψεως — για τους κομμωτές-συμβούλους, στους οποίους επιτρέπεται η διάθεση των προϊόντων, για διάφορους λόγους που σχετίζονται με την δομή του επαγγέλματος τους, να προμηθεύονται προϊόντα Kérastase από άλλα κράτη μέλη, όπου το επίπεδο τιμών αποκλίνει εν μέρει σημαντικά. Όσον αφορά τα επιχειρήματα αυτά, στην απόφαση επί της υποθέσεως 26/76 διαπιστώθηκε ότι οι υποχρεώσεις των μεταπωλητών να διατηρούν αποθήκη και να δημιουργήσουν και να ενισχύσουν το δίκτυο διανομής υπερβαίνουν τις ανάγκες της εκλεκτικής διανομής που στηρίζεται σε ποιοτικά κριτήρια και για αυτό εφαρμόζεται καταρχήν επ' αυτών το άρθρο 85, παράγραφος 1. Εξάλλου δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς ότι οι παράγοντες αυτοί είναι σημαντικοί για το άρθρο 85, στο μέτρο που υφίστανται πράγματι, πράγμα που αμφισβητήθηκε όσον αφορά την υποχρέωση επιτεύξεως ορισμένου κύκλου εργασιών και εισπράξεως ορισμένης αμοιβής για τις παρεχόμενες υπηρεσίες. Ο εθνικός δικαστής πρέπει να εξετάσει έναν προς έναν τους παράγοντες αυτούς στο πλαίσιο της εξετάσεως του συνόλου των συνθηκών που ήδη αναφέρθηκε, και στην εξέταση αυτή να συμπεριλάβει μεταξύ άλλων και το ερώτημα, αν ο αποκλεισμός των χονδρεμπόρων δικαιολογείται από την απαίτηση στενής συνεργασίας μεταξύ της ĽOréal και των κομ-μωτών-συμβούλων. 'Ετσι θα φανεί — στο Δικαστήριο απαγορεύεται μια τέτοια έρευνα στην προκειμένη διαδικασία — εάν πράγματι μπορεί να γίνει λόγος για αισθητό περιορισμό του ανταγωνισμού στην αγορά των προϊόντων για την περιποίηση των μαλλιών και για αισθητή παρεμπόδιση του διακρατικού εμπορίου.