Υπόθεση T-219/99





British Airways plc

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων



«Ανταγωνισμός – Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως – Αρμοδιότητα της Επιτροπής – Δυσμενής διάκριση μεταξύ αεροπορικών εταιριών – Σχετική τομεακή και γεωγραφική αγορά – Σχέση συναφείας μεταξύ των τομεακών αγορών που φέρονται ως επηρεαζόμενες – Νομική βάση της βαλλόμενης αποφάσεως – Ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως – Καταχρηστική εκμετάλλευση της δεσπόζουσας θέσεως – Αναλογικότητα του ύψους του προστίμου» Απόφαση του Πρωτοδικείου (πρώτο τμήμα) της 17ης Δεκεμβρίου 2003

Περίληψη της αποφάσεως 1.. Επιτροπή – Ταυτόχρονη εκούσια ατομική παραίτηση όλων των επιτρόπων – Μη εφαρμογή του άρθρου 201 ΕΚ – Εφαρμογή του άρθρου 215 ΕΚ – Υπό παραίτηση επίτροποι οι οποίοι εξακολουθούν να ασκούν τα καθήκοντά τους, με πλήρη αρμοδιότητα, μέχρι την αντικατάστασή τους

(Άρθρα 201 ΕΚ και 215 ΕΚ) 2.. Ανταγωνισμός – Διοικητική διαδικασία – Εξέταση των καταγγελιών – Καθορισμός προτεραιοτήτων εκ μέρους της Επιτροπής – Εξουσία υπαγωγής των καταγγελιών σε διαβάθμιση προτεραιότητας – Αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων – Παραβίαση – Δεν υφίσταται

3.. Ανταγωνισμός – Δεσπόζουσα θέση – Οικεία αγορά – Οριοθέτηση – Κριτήρια – Υπηρεσίες παρεχόμενες από τα ταξιδιωτικά γραφεία στις αεροπορικές εταιρίες – Αγορά διακριτή εκείνης των υπηρεσιών αερομεταφοράς

(Άρθρο 82 ΕΚ) 4.. Ανταγωνισμός – Δεσπόζουσα θέση – Έννοια – Θέση κατεχόμενη από επιχείρηση υπό την ιδιότητά της ως αγοραστή – Εμπίπτει

(Άρθρο 82 ΕΚ) 5.. Ανταγωνισμός – Δεσπόζουσα θέση – Οικεία αγορά – Γεωγραφική οριοθέτηση – Κριτήρια

(Άρθρο 82 ΕΚ) 6.. Ανταγωνισμός – Δεσπόζουσα θέση – Συμπεριφορά εντός της αγοράς στην οποία υπάρχει δεσπόζουσα θέση η οποία παράγει αποτελέσματα σε συναφή αγορά – Εφαρμογή του άρθρου 82 ΕΚ – Προϋπόθεση – Σχέση συναφείας μεταξύ των δύο αγορών

(Άρθρο 82 ΕΚ) 7.. Ανταγωνισμός – Μεταφορές – Κανόνες του ανταγωνισμού – Αερομεταφορές – Κανονισμός 3975/87 – Πεδίο εφαρμογής – Δραστηριότητες που αφορούν άμεσα την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς – Υπηρεσίες παρεχόμενες από τα ταξιδιωτικά πρακτορεία στις αεροπορικές εταιρίες – Δεν εμπίπτουν

(Κανονισμοί του Συμβουλίου 17, 141 και 3975/87) 8.. Ανταγωνισμός – Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Έννοια – Αντικειμενική έννοια καλύπτουσα συμπεριφορές που μπορούν να επηρεάσουν τη δομή της αγοράς και έχουν ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση της διατηρήσεως και της ανταπτύξεως του ανταγωνισμού – Υποχρεώσεις της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως

(Άρθρο 82 ΕΚ) 9.. Ανταγωνισμός – Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Εκπτώσεις λόγω ποσότητας – Επιτρέπονται – Προϋποθέσεις – Σύστημα πριμοδοτήσεως του αποτελέσματος που εφαρμόζει αεροπορική εταιρία για τις προμήθειες που καταβάλλει σε ταξιδιωτικά πρακτορεία – Καταχρηστικός χαρακτήρας του συστήματος – Κριτήρια εκτιμήσεως

(Άρθρο 82 ΕΚ) 10.. Ανταγωνισμός – Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Έννοια – Συμπεριφορές που έχουν είτε ως αποτέλεσμα είτε ως αντικείμενο την παρεμπόδιση της διατηρήσεως ή της αναπτύξεως του ανταγωνισμού

(Άρθρο 82 ΕΚ) 11.. Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Ύψος – Καθορισμός – Κριτήρια – Ζημία προκληθείσα στους καταναλωτές – Δεν ασκεί επιρροή όταν πρόκειται για κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2) 1. Τα μέλη της Επιτροπής δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι εξαναγκάστηκαν σε συλλογική παραίτηση, κατά την έννοια του δεύτερου εδαφίου, τελευταία περίοδος, του άρθρου 201 ΕΚ, παρά μόνον όταν το Κοινοβούλιο ψηφίσει προηγουμένως πρόταση δυσπιστίας, υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει η ίδια αυτή διάταξη. Ελλείψει μιας τέτοιας προτάσεως δυσπιστίας, οι εκούσιες ατομικές παραιτήσεις, έστω και ταυτόχρονες, όλων των μελών της Επιτροπής συνιστούν περίπτωση άσχετη προς τις διατάξεις του άρθρου 201 ΕΚ και εμπίπτουν αποκλειστικά στο άρθρο 215 ΕΚ. Πράγματι, το ταυτόχρονο αυτών των ατομικών παραιτήσεων δεν μπορεί να θέσει υπό αμφισβήτηση τον εκούσιο χαρακτήρα εκάστης παραιτήσεως. Επομένως, σε παρόμοια περίπτωση, τα υπό παραίτηση μέλη εξακολουθούν να ασκούν τα καθήκοντά τους, με την πλήρη αρμοδιότητά τους, έως ότου αντικατασταθούν, διότι το άρθρο 215, πρώτο εδάφιο, ΕΚ ορίζει αποκλειστικά τις νομικές αιτίες της λήξεως των καθηκόντων των μελών της Επιτροπής, χωρίς ωστόσο να απαγορεύει την άσκηση των κανονικών τους καθηκόντων μέχρις ότου συντελεστεί η εκούσια παραίτησή τους κατά την ημέρα της πραγματικής αντικαταστάσεώς τους. βλ. σκέψεις 50-51, 53, 55-56 2. Για να μπορεί να προσαφθεί στην Επιτροπή ότι προέβη σε δυσμενή διάκριση, θα πρέπει να έχει αντιμετωπίσει με διαφορετικό τρόπο όμοιες καταστάσεις, ζημιώνοντας ορισμένους επιχειρηματίες σε σχέση με άλλους, χωρίς η διαφορετική αυτή μεταχείριση να δικαιολογείται από την ύπαρξη σχετικά σημαντικών αντικειμενικών διαφορών. Ειδικότερα, στο πλαίσιο των διαδικασιών εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού, το γεγονός ότι άλλοι επιχειρηματίες οι οποίοι βρίσκονταν σε παρεμφερή κατάσταση με εκείνην επιχειρηματία στον οποίο η Επιτροπή επέβαλε κύρωση και δράστες των ίδιων παραβάσεων δεν αποτέλεσαν αντικείμενο διαδικασίας λόγω παραβάσεως δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να εξαλείψει τη διαπίστωση της παραβάσεως που έγινε δεκτή κατά του επιχειρηματία στον οποίο επιβλήθηκε η κύρωση, εφόσον η τέλεση της παραβάσεως αυτής έχει αποδειχθεί προσηκόντως. Επιπλέον, η Επιτροπή δικαιούται, προκειμένου να μεριμνά αποτελεσματικά για την εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού, να καθορίζει διαφορετικούς βαθμούς προτεραιότητας στις καταγγελίες τις οποίες επιλαμβάνεται, σε συνάρτηση προς το κοινοτικό συμφέρον που εμφανίζουν, κρινόμενο με μέτρο τις περιστάσεις κάθε περιπτώσεως και, ιδίως, τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που προβάλλονται. Συναφώς, οφείλει να εκτιμά σε κάθε περίπτωση τη σοβαρότητα των φερομένων περιορισμών του ανταγωνισμού καθώς και το προγενέστερο της καταγγελίας της οποίας επιλαμβάνεται. Οσάκις βρίσκεται αντιμέτωπη με κατάσταση, στα πλαίσια της οποίας ορισμένα στοιχεία επιτρέπουν να υφίστανται υπόνοιες ότι μερικές μεγάλες επιχειρήσεις ανήκουσες στον ίδιο οικονομικό τομέα ενεργούν κατά τρόπο αντίθετο προς το δίκαιο του ανταγωνισμού, η Επιτροπή νομιμοποιείται να επικεντρώσει τις προσπάθειές της σε μία από τις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις, διευκρινίζοντας παράλληλα στους επιχειρηματίες που φέρονται ως θιγόμενοι από την ενδεχόμενη παράνομη συμπεριφορά των λοιπών παραβατών ότι εναπόκειται στους ίδιους να προσφύγουν στις εθνικές αρχές. βλ. σκέψεις 65-66, 68-70 3. Για να εξεταστεί η τυχόν δεσπόζουσα θέση μιας επιχειρήσεως σε συγκεκριμένη αγορά, οι δυνατότητες ανταγωνισμού πρέπει να αξιολογούνται στο πλαίσιο της αγοράς που περιλαμβάνει όλα τα προϊόντα ή υπηρεσίες που, λόγω των χαρακτηριστικών τους, μπορούν κάλλιστα να ικανοποιούν διαρκείς ανάγκες και είναι σε μικρό βαθμό εναλλάξιμα με άλλα προϊόντα ή υπηρεσίες. Επί πλέον, εφόσον ο καθορισμός της σχετικής αγοράς χρησιμεύει για να κριθεί αν η οικεία επιχείρηση έχει τη δυνατότητα να εμποδίσει τη διατήρηση πραγματικού ανταγωνισμού και να ενεργεί με αισθητό τρόπο ανεξάρτητα από τους ανταγωνιστές της και, στην προκειμένη περίπτωση, από τους παρέχοντες σ' αυτήν υπηρεσίες, δεν είναι δυνατόν προς τούτο να περιοριστεί κανείς στην εξέταση μόνον των αντικειμενικών χαρακτηριστικών των σχετικών υπηρεσιών, αλλά πρέπει να λάβει υπόψη τις συνθήκες ανταγωνισμού και τη διάρθρωση της ζητήσεως και προσφοράς στην αγορά. Επομένως, μπορεί να αποτελέσει τομεακή αγορά, χωριστή εκείνης των αερομεταφορών, η αγορά υπηρεσιών που οι αεροπορικές εταιρίες αγοράζουν από τους ταξιδιωτικούς πράκτορες για την εμπορία και τη διανομή των αεροπορικών τους εισιτηρίων. Πράγματι, μολονότι οι ταξιδιωτικοί πράκτορες ενεργούν για λογαριασμό των αεροπορικών εταιριών, που αναλαμβάνουν όλους τους κινδύνους και πλεονεκτήματα που συνδέονται με την ίδια την υπηρεσία μεταφορών και που συνάπτουν τις συμβάσεις μεταφοράς απευθείας με τους ταξιδιώτες, ωστόσο αποτελούν ανεξάρτητους μεσάζοντες που ασκούν αυτοτελή δραστηριότητα παροχής υπηρεσιών σε μια αγορά υπηρεσιών χωριστή εκείνης των αερομεταφορών. βλ. σκέψεις 91, 93, 100 4. H δεσπόζουσα θέση που αναφέρει το άρθρο 82 ΕΚ αφορά τη θέση οικονομικής ισχύος που κατέχει μια επιχείρηση, πράγμα που της επιτρέπει να εμποδίζει τη διατήρηση αποτελεσματικού ανταγωνισμού στην οικεία αγορά και της προσφέρει, σε σημαντικό βαθμό, τη δυνατότητα ανεξάρτητης έναντι των ανταγωνιστών της, των πελατών της και τελικά των καταναλωτών, συμπεριφοράς. Μια επιχείρηση μπορεί να κατέχει μια τέτοια θέση υπό την ιδιότητά της όχι μόνον ως πωλητή αλλά και ως αγοραστή στο μέτρο που το άρθρο 82 ΕΚ εφαρμόζεται τόσο στις επιχειρήσεις των οποίων η ενδεχόμενη δεσπόζουσα θέση διαπιστώνεται σε σχέση με τους προμηθευτές τους, όσο και προς τις επιχειρήσεις οι οποίες είναι δυνατό να βρίσκονται στην ίδια θέση έναντι των πελατών τους. βλ. σκέψεις 101, 189 5. Η γεωγραφική αγορά που πρέπει να ληφθεί υπόψη για να αποδειχθεί η ύπαρξη ενδεχόμενης δεσπόζουσας θέσεως μπορεί να οριστεί ως η επικράτεια επί της οποίας όλοι οι επιχειρηματίες βρίσκονται σε παρεμφερείς ή επαρκώς ομοιογενείς συνθήκες όσον αφορά, ακριβώς, τα οικεία προϊόντα ή υπηρεσίες, χωρίς να απαιτείται οι συνθήκες αυτές να είναι απολύτως ομοιογενείς. βλ. σκέψη 108 6. Η καταχρηστική εκμετάλλευση δεσπόζουσας θέσεως που γίνεται στην τομεακή αγορά όπου υπάρχει η δεσπόζουσα θέση αλλά της οποίας τα αποτελέσματα γίνονται αισθητά σε χωριστή αγορά όπου η ενδιαφερόμενη επιχείρηση δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση μπορεί να εμπίπτει στο άρθρο 82 ΕΚ εφόσον αυτή η χωριστή αγορά είναι επαρκώς συναφής με την πρώτη. Μια τέτοια σχέση συναφείας μπορεί ειδικότερα να υπάρχει μεταξύ, αφενός, της αγοράς υπηρεσιών που παρέχουν τα ταξιδιωτικά πρακτορεία στις αεροπορικές εταιρίες και, αφετέρου, της αγοράς υπηρεσιών αερομεταφορών που διασφαλίζουν αυτές οι ίδιες εταιρίες σε σχέση με τις παροχές που πωλούνται στους ταξιδιώτες μέσω των ταξιδιωτικών πρακτορείων. βλ. σκέψεις 127, 130, 132 7. Ο κανονισμός 3975/87, σχετικά με τον καθορισμό των λεπτομερειών εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού που ισχύουν για τις επιχειρήσεις στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών, ειδικού χαρακτήρα, εφαρμόζεται μόνο στις δραστηριότητες που αφορούν άμεσα την παροχή υπηρεσιών αερομεταφορών και, επομένως, δεν παραμερίζει την εφαρμογή του κανονισμού 17 παρά μόνον όσον αφορά τις υπηρεσίες αυτές. Συναφώς, οι συμφωνίες που συνήφθησαν μεταξύ μιας αεροπορικής εταιρίας και των ταξιδιωτικών πρακτορείων για την παροχή στην εταιρία αυτή των υπηρεσιών των εν λόγω πρακτορείων και, ειδικότερα, η πώληση αεροπορικών εισιτηρίων δεν πρέπει να θεωρούνται ότι έχουν άμεση σχέση με την καθαυτό υπηρεσία αερομεταφορών και, επομένως, δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 3975/87. βλ. σκέψεις 164-165 8. Η έννοια της καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως είναι αντικειμενική σκοπούσα τη συμπεριφορά συγκεκριμένης επιχειρήσεως κατέχουσας δεσπόζουσα θέση, συμπεριφορά η οποία είναι σε θέση να επηρεάσει τη δομή μιας αγοράς όπου, λόγω ακριβώς της υπάρξεως της εν λόγω επιχειρήσεως, ο βαθμός ανταγωνισμού είναι ήδη μειωμένος, και η οποία έχει ως συνέπεια την παρεμπόδιση, με την προσφυγή σε μέσα διαφορετικά εκείνων που διέπουν τον φυσιολογικό ανταγωνισμό επί των προϊόντων ή υπηρεσιών βάσει των παροχών των επιχειρηματιών, της διατηρήσεως του υφισταμένου ακόμα στην αγορά βαθμού ανταγωνισμού ή της αναπτύξεώς του. Κατά συνέπεια, αν και η διαπίστωση της υπάρξεως δεσπόζουσας θέσεως δεν συνεπάγεται καθεαυτή καμία μομφή έναντι της οικείας επιχειρήσεως, η επιχείρηση αυτή εντούτοις, ανεξάρτητα από τα αίτια δημιουργίας τέτοιας θέσεως, φέρει ιδιαίτερη ευθύνη να μην βλάπτει με τη συμπεριφορά της την ύπαρξη πραγματικού και ανόθευτου ανταγωνισμού στην κοινή αγορά. Ομοίως, ναι μεν η ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως δεν αφαιρεί από την επιχείρηση που βρίσκεται στη θέση αυτή το δικαίωμα να διαφυλάσσει τα εμπορικά της συμφέροντα, οσάκις αυτά απειλούνται, η επιχείρηση δε αυτή έχει την ευχέρεια, σε λογικό μέτρο, να προβαίνει σε πράξεις που κρίνει πρόσφορες για την προστασία των συμφερόντων της, πλην όμως δεν μπορούν να γίνουν δεκτές τέτοιες ενέργειες, όταν αποσκοπούν στην ενίσχυση της δεσπόζουσας αυτής θέσεως και στην καταχρηστική εκμετάλλευσή της. βλ. σκέψεις 241-243 9. Τα συστήματα εκπτώσεων τα οποία έχουν ως σκοπό να εμποδίσουν τον εφοδιασμό των πελατών από τους ανταγωνιστές στην αγορά είναι αντίθετα προς το άρθρο 82 ΕΚ αν εφαρμόζονται από επιχείρηση με δεσπόζουσα θέση. Επομένως, τα συστήματα εκπτώσεων λόγω ποσότητας που συνδέονται αποκλειστικά με τον όγκο των πραγματοποιούμενων αγορών από παραγωγό κατέχοντα δεσπόζουσα θέση, έστω και αν δεν έχουν γενικά ως αποτέλεσμα να εμποδίζουν τον εφοδιασμό των πελατών από τους ανταγωνιστές, αλλά να επωφελούνται νομίμως οι πελάτες από τη μείωση του κόστους παραγωγής, είναι αντίθετα προς το ίδιο άρθρο 82 ΕΚ αν από τα κριτήρια και τον τρόπο χορηγήσεως της εκπτώσεως αυτής προκύπτει ότι το σύστημα δεν στηρίζεται σε οικονομικώς δικαιολογημένη αντιπαροχή, αλλά κατατείνει, όπως στην έκπτωση υπέρ των πιστών πελατών και την έκπτωση στόχου, να εμποδίσει τον εφοδιασμό των πελατών από τους ανταγωνιστές παραγωγούς. Τούτο συμβαίνει στην περίπτωση συστήματος ανταμοιβής του αποτελέσματος που εφαρμόζει αεροπορική εταιρία με δεσπόζουσα θέση στις προμήθειες που καταβάλλει στους ταξιωτικούς πράκτορες για την πώληση των εισιτηρίων της όταν οι αμοιβές υπολογίζονται σύμφωνα με κλιμακούμενο τιμολόγιο που μπορεί να δημιουργήσει εκθετική αύξηση σε συνάρτηση με την αύξηση των πωλουμένων εισιτηρίων και εφαρμόζονται στις προμήθειες που αφορούν όχι μόνον τα εισιτήρια τα οποία πωλούνται μετά την πραγματοποίηση συγκεκριμένου στόχου πωλήσεων, αλλά στα πωληθέντα κατά την περίοδο αναφοράς. Πράγματι, ένα τέτοιο σύστημα εκπτώσεων δεν στηρίζεται σε οικονομικώς δικαιολογημένη αντιπαροχή και έχει ως αποτέλεσμα να περιορίζει τόσο την ελευθερία των ταξιδιωτικών πρακτορείων να παρέχουν τις υπηρεσίες τους στις αεροπορικές εταιρίες της επιλογής τους όσο και την πρόσβαση αυτών των τελευταίων στην αγορά των υπηρεσιών πρακτορείου. βλ. σκέψεις 245-247, 272, 282 10. Για τους σκοπούς αποδείξεως της παραβάσεως του άρθρου 82 ΕΚ δεν είναι αναγκαίο να αποδειχθεί ότι η καταχρηστική συμπεριφορά της επιχειρήσεως με δεσπόζουσα θέση είχε συγκεκριμένο νοθεύοντα τον ανταγωνισμό αποτέλεσμα στις οικείες αγορές. Αρκεί συναφώς να αποδειχθεί ότι η συμπεριφορά αυτή κατατείνει να περιορίσει τον ανταγωνισμό ή, με άλλα λόγια, είναι ικανή ή μπορεί να έχει ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Κατά συνέπεια, όταν μια επιχείρηση με δεσπόζουσα θέση θέτει όντως σε εφαρμογή μια πρακτική η οποία έχει ως αποτέλεσμα τον παραμερισμό των ανταγωνιστών της, το γεγονός ότι το αναμενόμενο αποτέλεσμα δεν επετεύχθη δεν αρκεί για να αντικρουσθεί ο χαρακτηρισμός της καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως δεσπόζουσας θέσεως κατά την έννοια του άρθρου 82 ΕΚ. βλ. σκέψεις 293-294, 297 11. Δεδομένου ότι το άρθρο 82 ΕΚ καταστέλλει μόνον την αντικειμενική προσβολή της ίδιας της δομής του ανταγωνισμού, μια επιχείρηση δεν μπορεί να αμφισβητήσει το ύψος του επιβληθέντος προστίμου υποστηρίζοντας ότι δεν αποδείχθηκε ζημία εις βάρος των καταναλωτών. βλ. σκέψη 311

ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟΥ (πρώτο τμήμα)της 17ης Δεκεμβρίου 2003 ( )

«Ανταγωνισμός ─ Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως ─ Αρμοδιότητα της Επιτροπής ─ Δυσμενής διάκριση μεταξύ αεροπορικών εταιριών ─ Σχετική τομεακή και γεωγραφική αγορά ─ Σχέση συναφείας μεταξύ των τομεακών αγορών που φέρονται ως επηρεαζόμενες ─ Νομική βάση της βαλλόμενης αποφάσεως ─ Ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως ─ Καταχρηστική εκμετάλλευση της δεσπόζουσας θέσεως ─ Αναλογικότητα του ύψους του προστίμου»

Στην υπόθεση T-219/99,

British Airways plc, με έδρα το Waterside (Ηνωμένο Βασίλειο), εκπροσωπούμενη από τους W. Allan και O. Black, solicitors, τον 6W. Wood και την H. Davies, barristers, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο,

προσφεύγουσα,

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενης από τον M. Erhart, επικουρούμενο από τον A. Barav, barrister, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο,

καθής,

υποστηριζόμενης από τη

Virgin Atlantic Airways Ltd, με έδρα το Crawley (Ηνωμένο Βασίλειο), εκπροσωπούμενη από τους P. Binetter, solicitor, N. Green και C. West, barristers,

παρεμβαίνουσα,

που έχει ως αντικείμενο προσφυγή ακυρώσεως, βάσει του άρθρου 230 ΕΚ, της αποφάσεως 2000/74/ΕΚ της Επιτροπής, της 14ης Ιουλίου 1999, σχετικά με διαδικασία δυνάμει του άρθρου 82 της Συνθήκης ΕΚ (IV/D-2/34.780 ─ Virgin/British Airways) (ΕΕ L 30, σ. 1),

ΤΟ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ (πρώτο τμήμα),

συγκείμενο από τους B. Vesterdorf, Πρόεδρο, M. Jaeger και H. Legal, δικαστές,

γραμματέας: J. Palacio González, κύριος υπάλληλος διοικήσεως,

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της προφορικής διαδικασίας της 26ης Φεβρουαρίου 2003,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Ιστορικό της διαφοράς

1 Κατά την αιτιολογική σκέψη 2 της αποφάσεως 2000/74/ΕΚ της Επιτροπής, της 14ης Ιουλίου 1999, σχετικά με διαδικασία δυνάμει του άρθρου 82 της Συνθήκης ΕΚ (IV/D-2/34.780 ─ Virgin/British Airways) (ΕΕ 2000, L 30, σ. 1, στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση), η British Airways plc (στο εξής: ΒΑ) είναι η μεγαλύτερη αεροπορική εταιρία στο Ηνωμένο Βασίλειο. Εκμεταλλεύεται ένα ακτινωτό δίκτυο επικεντρωμένο στα αεροδρόμια της περιοχής του Λονδίνου. Κατά τη σχετική περίοδο, το δίκτυο των τακτικών πτήσεών της κάλυπτε 15 προορισμούς εντός του Ηνωμένου Βασιλείου και 155 διεθνείς προορισμούς σε 72 χώρες όλου του κόσμου. Το 1997, η ΒΑ κατέλαβε την πρώτη θέση παγκοσμίως στις διεθνείς τακτικές πτήσεις με κριτήριο τον αριθμό των επιβατο-χιλιομέτρων, ως προς δε τις συνδυασμένες διεθνείς και εσωτερικές πτήσεις κατέλαβε την ένατη θέση, με κριτήριο και πάλι τον αριθμό των επιβατο-χιλιομέτρων.

2 Κατά το οικονομικό έτος που έληξε στις 31 Μαρτίου 1998, ο ενοποιημένος κύκλος εργασιών της ΒΑ ανήλθε σε 8 642 εκατομμύρια λίρες στερλίνες (GBP). Κατά το ίδιο οικονομικό έτος, η ΒΑ απασχόλησε κατά μέσον όρο 60 675 εργαζομένους.

3 Η εταιρία αγγλικού δικαίου Virgin Atlantic Airways Ltd (στο εξής: Virgin) είναι ιδιωτική επιχείρηση, η οποία εκτελεί τακτικές μεταφορές επιβατών σε ορισμένες διεθνείς διαδρομές. Το 1997, κατείχε την εικοστή πρώτη θέση παγκοσμίως με κριτήριο τον αριθμό των επιβατο-χιλιομέτρων, ως προς δε τις συνδυασμένες διεθνείς και εσωτερικές τακτικές πτήσεις κατείχε την τριακοστή πρώτη θέση με βάση τον αριθμό των επιβατο-χιλιομέτρων. Ο κύκλος εργασιών της Virgin κατά το οικονομικό έτος που έληξε στις 30 Απριλίου 1998 ανήλθε σε 942 εκατομμύρια GBP περίπου. Στο τέλος του 1997 απασχολούσε περίπου 4 522 εργαζομένους.

4 Η ΒΑ συνήψε με τους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου και εγκεκριμένους από την International Air Transport Association (IATA) συμφωνίες που τους παρείχαν δικαίωμα στην καθιερωμένη προμήθεια βάσει των πωλήσεων αεροπορικών εισιτηρίων της ΒΑ που διέθεταν οι πράκτορες αυτοί. Από το 1976 έως το 1997, η προμήθεια αυτή ανερχόταν σε 9 % για τις πωλήσεις εισιτηρίων διεθνών πτήσεων και σε 7,5 % για τις πωλήσεις εισιτηρίων εσωτερικών πτήσεων.

5 Εκτός από το σύστημα αυτό βασικής προμήθειας, η ΒΑ συνήψε με τους ταξιδιωτικούς πράκτορες ΙΑΤΑ συμφωνίες που περιελάμβαναν τρία διαφορετικά συστήματα οικονομικών κινήτρων: τις «εμπορικές συμφωνίες», τις «διεθνείς συμφωνίες» και, τέλος, το σύστημα «ανταμοιβής επιδόσεων».

Εμπορικές και διεθνείς συμφωνίες

6 Το πρώτο σύστημα κινήτρων που καθιέρωσε η ΒΑ συνίστατο σε «εμπορικές συμφωνίες», που επέτρεπαν σε ορισμένους ταξιδιωτικούς πράκτορες ΙΑΤΑ του Ηνωμένου Βασιλείου να λαμβάνουν επιπλέον ποσά πέραν της βασικής τους προμήθειας, δηλαδή:

– ανταμοιβή επιδόσεων, συν ορισμένα ειδικά επιδόματα, σε συνάρτηση με τις διανυθείσες χιλιομετρικές αποστάσεις στις πτήσεις ΒΑ·

– φιλοδωρήματα από το ταμείο που οι ταξιδιωτικοί πράκτορες προόριζαν για την κατάρτιση του προσωπικού τους·

– φιλοδωρήματα εισπραττόμενα από ένα ταμείο εμπορικής έρευνας που δημιούργησε η ΒΑ με σκοπό την αύξηση των εσόδων της και οι πόροι του οποίου προορίζονταν από κάθε πράκτορα για τη χρηματοδότηση δραστηριοτήτων προωθήσεως των πωλήσεων της ΒΑ.

7 Οι εμπορικές συμφωνίες επέβαλαν επίσης στους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου την υποχρέωση να μην επιφυλάσσουν στην ΒΑ μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από εκείνη που επεφύλασσαν σε οποιαδήποτε άλλη αεροπορική εταιρία, ειδικότερα όσον αφορά την έκθεση των τιμολογίων τους, των προϊόντων τους, των διαφημιστικών εντύπων και των ωραρίων τους.

8 Οι εμπορικές αυτές συμφωνίες, συναφθείσες για ένα έτος, επιφυλάσσονταν κατ' αρχήν στους ταξιδιωτικούς πράκτορες ΙΑΤΑ του Ηνωμένου Βασιλείου οι οποίοι πραγματοποιούσαν ετήσιες πωλήσεις εισιτηρίων ΒΑ πέραν των 500 000 GBP (στο εξής: έσοδα από εισιτήρια). Οι πράκτορες που πραγματοποιούσαν ετήσια έσοδα από εισιτήρια υπερβαίνοντα τις 500 000 GBP, αλλά μικρότερα των 10 εκατομμυρίων GBP, μπορούσαν να συνάψουν πρότυπη εμπορική συμφωνία. Οι πράκτορες των οποίων τα έσοδα από εισιτήρια υπερέβαινα τα 10 εκατομμύρια GBP συνήπταν εμπορική συμφωνία την οποία διαπραγματεύονταν ατομικά με την ΒΑ.

9 Η ανταμοιβή επιδόσεων υπολογιζόταν σύμφωνα με κλιμακούμενο πίνακα αμοιβών που καθοριζόταν σε συνάρτηση με την αύξηση των εσόδων από εισιτήρια ΒΑ που πραγματοποιούσε ένας ταξιδιωτικός πράκτορας. Επιπλέον της γενικής ανταμοιβής επιδόσεων, ορισμένες πτήσεις παρείχαν δικαίωμα σε ειδική ανταμοιβή επιδόσεων.

10 Η καταβολή της ανταμοιβής επιδόσεων εξαρτιώταν από την αύξηση εκ μέρους των ταξιδιωτικών πρακτόρων των πωλήσεών τους εισιτηρίων ΒΑ από έτος σε έτος. Μολονότι καμιά από τις δύο αυτές ανταμοιβές δεν καταβαλλόταν, γενικά, με βάση τη διανυθείσα χιλιομετρική απόσταση στις εσωτερικές πτήσεις της ΒΑ στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι αποστάσεις αυτές λαμβάνονταν υπόψη προκειμένου να προσδιοριστεί αν οι στόχοι πωλήσεων είχαν επιτευχθεί, αφού οι τελευταίοι υπολογίζονταν σε συνολικά έσοδα από εισιτήρια, περιλαμβανομένων των μακρινών, των μεσαίων και των εσωτερικών πτήσεων.

11 Εκτός των εμπορικών συμφωνιών, η ΒΑ συνήψε με τρεις ταξιδιωτικούς πράκτορες ΙΑΤΑ ένα δεύτερο τύπο συμφωνιών παροχής κινήτρων (στο εξής: διεθνείς συμφωνίες). Για τη χειμερινή περίοδο 1992/1993, η ΒΑ εφάρμοσε με τρεις ταξιδιωτικούς πράκτορες διεθνή προγράμματα κινήτρων που τους επέτρεπαν να εισπράττουν πρόσθετες προμήθειες, υπολογιζόμενες με βάση την αύξηση του μεριδίου της ΒΑ στις πωλήσεις τους διεθνώς.

12 Στις 9 Ιουλίου 1993, η Virgin υπέβαλε στην Επιτροπή καταγγελία στρεφόμενη, ειδικότερα, κατά των εμπορικών συμφωνιών.

13 Η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει τη διαδικασία κατά των εμπορικών συμφωνιών που συνήψε η ΒΑ με τους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου και εξέδωσε κατ' αυτής, στις 20 Δεκεμβρίου 1996, ανακοίνωση αιτιάσεων. Η ΒΑ ανέπτυξε τις προφορικές της παρατηρήσεις κατά την ακρόαση που διεξήχθη στις 12 Νοεμβρίου 1997.

Νέο σύστημα ανταμοιβής επιδόσεων

14 Στις 17 Νοεμβρίου 1997, η ΒΑ απέστειλε σε όλους τους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου επιστολή με την οποία εξέθετε τις λεπτομέρειες ενός τρίτου είδους συμφωνιών παροχής κινήτρων που συνίστατο σε ένα νέο σύστημα ανταμοιβών για τις επιδόσεις, που θα εφαρμοζόταν από 1ης Ιανουαρίου 1998 (στο εξής: νέο σύστημα ανταμοιβής επιδόσεων).

15 Εκτός από το νέο ποσοστό πάγιας προμήθειας 7 % που παρέχεται για όλα τα εισιτήρια τα οποία πωλούνται στο Ηνωμένο Βασίλειο, κάθε πράκτορας μπορούσε να λαμβάνει πρόσθετη προμήθεια ανερχόμενη έως το 3 % για τα εισιτήρια διεθνών πτήσεων και έως το 1 % για τα εισιτήρια εσωτερικών πτήσεων. Το ύψος του πρόσθετου μεταβλητού στοιχείου για τα εισιτήρια των εσωτερικών και διεθνών πτήσεων εξαρτιώταν από τις επιδόσεις που πετύγχαναν οι πράκτορες στην πώληση εισιτηρίων ΒΑ. Η επίδοση των πρακτόρων υπολογιζόταν σε σύγκριση με τα συνολικά έσοδα από εισιτήρια προερχόμενα από τις πωλήσεις εισιτηρίων ΒΑ που πραγματοποιούσε ο πράκτορας κατά τη διάρκεια συγκεκριμένου ημερολογιακού μήνα με τα έσοδα του αντίστοιχου μήνα του προηγουμένου έτους.

16 Βάσει του νέου συστήματος ανταμοιβής επιδόσεων, κάθε μονάδα του ποσοστού βελιτώσεως των επιδόσεων που υπερβαίνει το ποσοστό αναφοράς του 95 % μεταφραζόταν με τη χορήγηση στον ταξιδιωτικό πράκτορα ενός πρόσθετου μεταβλητού στοιχείου 0,1 % που αποτελεί την πρόσθετη προμήθεια επί της πωλήσεως εισιτηρίων διεθνών πτήσεων και προστίθεται στη βασική προμήθεια του 7 %. Επί της πωλήσεως εισιτηρίων για τις εσωτερικές πτήσεις, το μεταβλητό στοιχείο είναι 0,1 % για κάθε αύξηση 3 % των πωλήσεων πέραν του ποσοστού αναφοράς του 95 %. Το μέγιστο μεταβλητό στοιχείο που μπορούσε να εισπράξει ένας ταξιδιωτικός πράκτορας στο πλαίσιο του νέου συστήματος ανταμοιβής επιδόσεων ανερχόταν στο 3 % για τα εισιτήρια διεθνών πτήσεων και στο 1 % για τα εισιτήρια εσωτερικών πτήσεων, όταν το επίπεδο των επιδόσεων ανερχόταν τουλάχιστον στο 125 % στις δύο περιπτώσεις.

17 Έτσι, όταν ένας πράκτορας πραγματοποιούσε επίδοση 112 % για ένα συγκεκριμένο ημερολογιακό μήνα, το μεταβλητό στοιχείο επί των εισιτηρίων διεθνών πτήσεων ανερχόταν στο 1,7 % [(112 - 95) × 0,1 %] των εσόδων από διεθνείς πτήσεις που λαμβάνονταν υπόψη για τον υπολογισμό της επιδόσεως για τον μήνα αυτό. Αντιθέτως, για το ίδιο επίπεδο επιδόσεως, το μεταβλητό στοιχείο επί των εισιτηρίων εσωτερικών πτήσεων ήταν 0,5 % [(112 - 95) ÷ 3 × 0,1 %] των εσόδων από εισιτήρια εσωτερικών πτήσεων που λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της ανταμοιβής για τον ημερολογιακό μήνα. Τα μεταβλητά στοιχεία του συστήματος ανταμοιβής επιδόσεων καταβάλονταν μηνιαίως.

18 Το νέο σύστημα ανταμοιβής επιδόσεων έπρεπε αρχικά να εφαρμοστεί έως την 31η Μαρτίου 1999. Για τον Δεκεμβρίου του 1997, η ΒΑ εφάρμοσε ένα μεταβατικό σύστημα συνιστάμενο στη σώρευση του νέου συστήματος ανταμοιβής επιδόσεων με τις προϋφιστάμενες πάγιες προμήθειες του 9 και του 7,5 % στα εισιτήρια διεθνών και εσωτερικών πτήσεων αντιστοίχως. Στις 8 Φεβρουαρίου 1999, η ΒΑ ανακοίνωσε ότι το σύστημα αυτό θα ισχύσει εκ νέου για το οικονομικό έτος 1999/2000.

19 Στις 9 Ιανουαρίου 1998, η Virgin κατέθεσε συμπληρωματική καταγγελία κατά του νέου συστήματος ανταμοιβής επιδόσεων της ΒΑ. Στις 12 Μαρτίου 1998, η Επιτροπή εξέδωσε συμπληρωματική ανακοίνωση αιτιάσεων κατά του νέου αυτού συστήματος.

Απόφαση της Επιτροπής

20 Στις 14 Ιουλίου 1999, η Επιτροπή, βάσει του κανονισμού 17 του Συμβουλίου, της 6ης Φεβρουαρίου 1962, πρώτου κανονισμού εφαρμογής των άρθρων [81] και [82] της Συνθήκης (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 25), εξέδωσε την προσβαλλόμενη απόφαση, με την οποία γίνεται δεκτό ότι κάθε μία από τις διαδρομές που εξυπηρετούνται από την ΒΑ με αναχώρηση και προορισμό τα αεροδρόμια του Ηνωμένου Βασιλείου μπορεί να αποτελέσει δυνητικά χωριστή αγορά για τις υπηρεσίες αερομεταφοράς (αιτιολογική σκέψη 80) και ότι η σχετική γεωγραφική αγορά των αερομεταφορών είναι η βρετανική αγορά (αιτιολογική σκέψη 83).

21 Κατά την αιτιολογική σκέψη 31 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, οι ταξιδιωτικοί πράκτορες παρέχουν στις αεροπορικές εταιρίες υπηρεσίες συνιστάμενες στην προώθηση των υπηρεσιών αερομεταφορών που παρέχουν οι αεροπορικές εταιρίες, επικουρούν τους ταξιδιώτες στην επιλογή των κατάλληλων υπηρεσιών μεταφοράς και αναλαμβάνουν το διοικητικό έργο εκδόσεως των εισιτηρίων, εισπράξεως των χρημάτων που καταβάλλει ο ταξιδιώτης και την απόδοση στην αεροπορική εταιρία. Εις αντάλλαγμα των υπηρεσιών αυτών, οι αεροπορικές εταιρίες καταβάλλουν στους πράκτορες προμήθεια η οποία είναι συνάρτηση των πραγματοποιουμένων πωλήσεων εισιτηρίων μέσω των πρακτόρων αυτών.

22 Η Επιτροπή θεωρεί ότι η ΒΑ αποτελεί τον δεσπόζοντα αγοραστή στη βρετανική αγορά των υπηρεσιών αεροπορικών ταξιδιωτικών πρακτόρων λόγω, ειδικότερα, του ποσοστού των πωλήσεων εισιτηρίων ΒΑ που αντιπροσωπεύουν στο σύνολο οι πωλήσεις αεροπορικών εισιτηρίων που πραγματοποιούνται στο Ηνωμένο Βασίλειο στο πλαίσιο του συστήματος διακανονισμού της ΙΑΤΑ για τους ταξιδιωτικούς πράκτορες (αιτιολογικές σκέψεις 90 και 91).

23 Στις αιτιολογικές σκέψεις 29 και 30 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, η Επιτροπή διευκρινίζει ως εξής τις λεπτομέρειες των εμπορικών συμφωνιών και του νέου συστήματος αναταμοιβής επιδόσεων:

«(29) Όλα τα προαναφερθέντα προγράμματα προμηθειών για τους ταξιδιωτικούς πράκτορες έχουν ένα αξιοσημείωτο κοινό χαρακτηριστικό. Σε κάθε περίπτωση που επιτυγχάνεται η επιδιωκόμενη αύξηση των πωλήσεων σημειώνεται αύξηση της προμήθειας που καταβάλλεται για όλα τα εισιτήρια που πωλούνται από τον αντίστοιχο πράκτορα, και όχι μόνο για εκείνα πέραν του επιδιωκόμενου στόχου. Στις εμπορικές συμφωνίες, το χρηματικό επίδομα ανά πωλούμενο εισιτήριο που καταβάλλεται στον πράκτορα αυξάνεται για όλα τα πωλούμενα εισιτήρια. Στο πρόγραμμα ανταμοιβών για τις επιδόσεις, η ποσοστιαία προμήθεια αυξάνεται για όλα τα πωλούμενα από τον πράκτορα εισιτήρια. Τούτο σημαίνει ότι, όταν ένας πράκτορας βρίσκεται στο όριο πέραν του οποίου αυξάνεται το ποσοστό της προμήθειάς του, η πώληση έστω και ολίγων επιπλέον εισιτηρίων μπορεί να έχει σημαντική επίδραση στις συνολικές προμήθειες που εισπράττει. Αντίθετα, ένας ανταγωνιστής της ΒΑ που επιθυμεί να δώσει στον εκάστοτε πράκτορα κίνητρα για να αποσπάσει πωλήσεις από την ΒΑ προς τον ίδιο, για να εξουδετερώσει το αποτέλεσμα αυτό, θα βρεθεί υποχρεωμένος να καταβάλει ποσοστό προμήθειας σημαντικά υψηλότερο απ' ό,τι η ΒΑ επί όλων των εισιτηρίων που πωλούνται για λογαριασμό του από τον εν λόγω πράκτορα.

(30) Ένα παράδειγμα θα καταδείξει την επίδραση των προγραμμάτων προμηθειών της ΒΑ. Ας υποθέσουμε ότι ένα ταξιδιωτικό πρακτορείο κατά τη διάρκεια ενός μήνα του έτους αναφοράς έχει πωλήσει εισιτήρια διεθνών πτήσεων αξίας 100 000 λιρών. Εάν το εν λόγω πρακτορείο πωλεί σε ένα μήνα εισιτήρια διεθνών πτήσεων της ΒΑ αξίας 100 000 GBP, θα εισπράξει τη βασική προμήθεια του 7 % και “ανταμοιβή επιδόσεων” 0,5 % [(100 μείον 95) Χ 0,1 %], οπότε η συνολική προμήθεια που θα εισπράξει από τις πωλήσεις εισιτηρίων διεθνών πτήσεων της ΒΑ θα ανέλθει σε 7 500 GBP [100 000 Χ (7 % + 0,5 %)]. Εάν ο ίδιος πράκτορας κατευθύνει το 1 % των πωλήσεων που πραγματοποιεί σε διεθνείς πτήσεις σε έναν ανταγωνιστή της ΒΑ, το “επίδομα επιδόσεων” που θα εισπράξει θα είναι μειωμένο στο 0,4 % [(99 μείον 95) Χ 0,1 %], το δε μειωμένο ποσοστό θα εφαρμοσθεί σε όλες τις πωλήσεις των εισιτηρίων της ΒΑ. Έτσι, η συνολική προμήθεια του πράκτορα από τις πωλήσεις εισιτηρίων διεθνών πτήσεων της ΒΑ θα μειωθεί σε 7 326 GBP [99 000 Χ (7 % + 0,4 %)]. Δηλαδή, μείωση κατά 1 000 GBP στις πωλήσεις εισιτηρίων διεθνών πτήσεων της ΒΑ οδηγεί σε μείωση της συνολικής προμήθειας κατά 174 GBP. Μπορεί να λεχθεί ότι το “οριακό” ποσοστό προμήθειας ανέρχεται σε 17,4 %. Στην πράξη τούτο σημαίνει ότι ένας ανταγωνιστής της ΒΑ που θα μπορούσε να εξασφαλίσει στον ίδιο πράκτορα πωλήσεις εισιτηρίων αξίας 1 000 GBP, σε αντιστάθμισμα αντίστοιχων της ΒΑ, θα πρέπει να του προσφέρει προμήθεια ύψους 17,4 % επί των εισιτηρίων αυτών, για να αντισταθμίσει την απώλεια του πράκτορα από τη συνολική προμήθεια που του καταβάλλει η ΒΑ. Αν και η ΒΑ οφείλει επίσης να προσφέρει αυτό το υψηλό οριακό ποσοστό προμήθειας για να επιτύχει αύξηση των πωλήσεών της, πλεονεκτεί έναντι ενός νεοεισερχόμενου στην αγορά, ο οποίος οφείλει να προσφέρει το ποσοστό αυτό επί όλων των πωλήσεών του [...].

Το αποτέλεσμα αυτό μεγεθύνεται όταν ο αριθμός των επίμαχων εισιτηρίων αποτελεί μικρότερο ποσοστό επί του αριθμού αναφοράς εισιτηρίων της ΒΑ που ο ταξιδιωτικός πράκτορας πωλεί. Το ίδιο συμβαίνει και όταν ο πράκτορας εισπράττει όχι μόνον επιπλέον προμήθειες στο πλαίσιο του συστήματος ανταμοιβής επιδόσεων αλλά και χρηματικά επιδόματα βάσει της εμπορικής συμφωνίας.»

24 Η Επιτροπή διαπιστώνει με την προσβαλλόμενη απόφαση ότι, εφαρμόζοντας τις εμπορικές συμφωνίες και το νέο σύστημα ανταμοιβής επιδόσεων για τους πράκτορες αεροπορικών ταξιδίων του Ηνωμένου Βασιλείου, η ΒΑ προέβη σε καταχρηστική εκμετάλλευση της δεσπόζουσας θέσεως που κατέχει στη βρετανική αγορά των υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων (αιτιολογική σκέψη 96).

25 Η εφαρμογή εκ μέρους της ΒΑ των συστημάτων ανταμοιβής επιδόσεων στους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου συνιστά καταχρηστική εκμετάλλευση δεσπόζουσας θέσεως καθόσον η εφαρμογή αυτή έχει ως αποτέλεσμα, αφενός, να παρακινήσει τους πράκτορες αυτούς να διατηρούν ή να αυξάνουν τις πωλήσεις τους εισιτηρίων ΒΑ μάλλον παρά να πωλούν τις υπηρεσίες τους στους ανταγωνιστές της ΒΑ, αφού αυτά τα οικονομικά κίνητρα δεν εξαρτώνται από το ύψος των πωλήσεων σε απόλυτους αριθμούς εισιτηρίων ΒΑ που πραγματοποιούν οι πράκτορες αυτοί (αιτιολογική σκέψη 102), και, αφετέρου, να επιβάλει στους εν λόγω πράκτορες άνισους όρους για ισοδύναμες παροχές (αιτιολογική σκέψη 109).

26 Τέλος, η Επιτροπή φρονεί ότι η καταχρηστική συμπεριφορά της ΒΑ στη βρετανική αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων έχει ως αποτέλεσμα να νοθεύει τον ανταγωνισμό μεταξύ ΒΑ και των άλλων αεροπορικών εταιριών στις βρετανικές αγορές υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών (αιτιολογικές σκέψεις 103 και 111).

27 Κατά συνέπεια, το διατακτικό της προσβαλλόμενης αποφάσεως έχει ως εξής:

«Άρθρο 1

Η [ΒΑ] παρέβη το άρθρο 82 [ΕΚ] με την εφαρμογή συστημάτων προμηθειών και άλλων κινήτρων προς τους ταξιδιωτικούς πράκτορες από τους οποίους αγοράζει υπηρεσίες πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων στο Ηνωμένο Βασίλειο. Αυτά τα συστήματα και αυτά τα κίνητρα, με την ανταμοιβή της πιστής πελατειακής σχέσης των ταξιδιωτικών πρακτόρων και την εφαρμογή διακρίσεων μεταξύ αυτών, έχουν ως αντικείμενο και ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό των ανταγωνιστών της ΒΑ από τις βρετανικές αγορές αεροπορικών μεταφορών.

Άρθρο 2

Επιβάλλεται στην [ΒΑ] πρόστιμο ύψους 6,8 εκατομμυρίων ευρώ λόγω των παραβάσεων που διαπιστώνονται με το άρθρο [1].

[...]».

Διαδικασία

28 Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου την 1η Οκτωβρίου 1999, η ΒΑ άσκησε προσφυγή ακυρώσεως της προσβαλλομένης αποφάσεως που της είχε κοινοποιηθεί στις 27 Ιουλίου 1999.

29 Με δικόγραφο που κατέθεσε στις 10 Απριλίου 2000, η Virgin ζήτησε να παρέμβει στην παρούσα διαδικασία προς υποστήριξη των αιτημάτων της Επιτροπής.

30 Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 25 Απριλίου 2000, η εταιρία Air France ζήτησε επίσης να παρέμβει στη δίκη προς στήριξη των αιτημάτων ακυρώσεως της ΒΑ, προβάλλοντας ότι η επίλυση της παρούσας διαφοράς θα έχει επίπτωση στη θέση που η Επιτροπή κλήθηκε να λάβει στο πλαίσιο διαδικασίας κατά των συστημάτων εμπορικών κινήτρων που εφαρμόζει η Air France έναντι των ταξιδιωτικών πρακτόρων.

31 Με διάταξη της 9ης Φεβρουαρίου 2001, έγινε δεκτή η αίτηση παρεμβάσεως της Virgin, καθώς και η αίτηση της ΒΑ περί εμπιστευτικής μεταχειρίσεως, έναντι της Virgin, ορισμένων εγγράφων.

32 Αντιθέτως, η αίτηση παρεμβάσεως της Air France απορρίφθηκε, λόγω ελλείψεως εννόμου συμφέροντος στην επίλυση της παρούσας διαφοράς, καθόσον η ενδεχόμενη επίπτωση της προς έκδοση αποφάσεως επί αποφάσεως την οποία η Επιτροπή μπορεί να εκδώσει κατά της Air France και η οποία θα προσβληθεί δεν εμπίπτει στο αντικείμενο της παρούσας διαφοράς.

33 Με απόφαση του Πρωτοδικείου ο εισηγητής δικαστής τοποθετήθηκε στο πρώτο τμήμα στο οποίο ανατέθηκε, κατά συνέπεια, η υπόθεση.

34 Κατόπιν εκθέσεως του εισηγητή δικαστή, το Πρωτοδικείο (πρώτο τμήμα) προχώρησε στην προφορική διαδικασία. Στο πλαίσιο των μέτρων οργανώσεως της διαδικασίας, κάλεσε την ΒΑ και την Επιτροπή να απαντήσουν σε ορισμένες ερωτήσεις. Η ΒΑ και η Επιτροπή ανταποκρίθηκαν στις αιτήσεις αυτές εντός των προθεσμιών που είχαν ταχθεί.

35 Οι διάδικοι αγόρευσαν και απάντησαν στις προφορικές ερωτήσεις του Πρωτοδικείου κατά τη συνεδρίαση της 26ης Φεβρουαρίου 2001.

Αιτήματα των διαδίκων

36 Η προσφεύγουσα ζητεί από το Πρωτοδικείο:

– να ακυρώσει την προσβαλλόμενη απόφαση στο σύνολό της·

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

37 Η Επιτροπή, υποστηριζόμενη από τη Virgin, ζητεί από το Πρωτοδικείο:

– να απορρίψει την προσφυγή·

– να καταδικάσει την προσφεύγουσα στα δικαστικά έξοδα.

Σκεπτικό

38 Προς στήριξη της προσφυγής της, η ΒΑ επικαλείται οκτώ λόγους με τους οποίους προβάλλει, αντιστοίχως, την αναρμοδιότητα της Επιτροπής, την παραβίαση της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων, τον εσφαλμένο ορισμό της σχετικής τομεακής και γεωγραφικής αγοράς, την έλλειψη σχέσεως συναφείας επαρκώς στενής μεταξύ των τομεακών αγορών που φέρονται ως επηρεαζόμενες, την έκδοση της προσβαλλόμενης αποφάσεως βάσει εσφαλμένης νομικής βάσεως, την έλλειψη δεσπόζουσας θέσεως, την έλλειψη καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως της δεσπόζουσας θέσεως και, τέλος, τον υπερβολικό χαρακτήρα του προστίμου.

Επί του πρώτου λόγου, που αντλείται από την αναρμοδιότητα της Επιτροπής

Επιχειρήματα των διαδίκων

39 Η ΒΑ υποστηρίζει ότι η Επιτροπή υπερέβη την αρμοδιότητά της εκδίδοντας στις 14 Ιουλίου 1999 την προσβαλλόμενη απόφαση, μολονότι όλα τα μέλη της, υπό παραίτηση από τις 16 Μαρτίου 1999 προκειμένου να προλάβουν πρόταση δυσπιστίας του Κοινοβουλίου, ήσαν εξουσιοδοτημένα μόνο να διακπεραιώνουν τις τρέχουσες υποθέσεις κατά την έννοια του άρθρου 201 ΕΚ, εφαρμοστέου κατ' αναλογία, έως τον διορισμό των μελών της νέας Επιτροπής, στις 15 Σεπτεμβρίου 1999.

40 Οι λόγοι που δικαιολογούν τον περιορισμό των δραστηριοτήτων της Επιτροπής που προβλέπει το άρθρο 201 ΕΚ, μεταξύ των οποίων ο κυριότερος συνίσταται στην ανάθεση στο Κοινοβούλιο της συνταγματικής εξουσίας να αποσύρει από την Επιτροπή την πολιτική εντολή, ισχύουν εξίσου όταν η παραίτηση της Επιτροπής ως κοινοτικού οργάνου είναι εκούσια, όπως στην προκειμένη περίπτωση, καθώς και όταν η παραίτηση είναι αποτέλεσμα προτάσεως δυσπιστίας του Κοινοβουλίου.

41 Κατ' αντίθεση προς τη διατήρηση των μελών της Επιτροπής στα καθήκοντά τους έως την αντικατάστασή τους, που προβλέπει το άρθρο 215, τέταρτο εδάφιο, ΕΚ, που προβλέπει την ύπαρξη κενών θέσεων εντός της Επιτροπής η οποία συνεχίζει τη θητεία της για την οποία διορίστηκε, η έννοια των «τρεχουσών υποθέσεων» που τα μέλη της Επιτροπής εξακολουθούν να διεκπεραιώνουν βάσει του άρθρο 201, δεύτερο εδάφιο, ΕΚ περιλαμβάνει αποκλειστικά τις καθημερινές δραστηριότητες της Επιτροπής. Αποκλείονται από τις δραστηριότητες αυτές νέες πολιτικές πρωτοβουλίες, όπως είναι η προσβαλλόμενη απόφαση, στην οποία η Επιτροπή θέλησε σαφώς να προσδώσει αξία προηγουμένου που έχει εφαρμογή στις αεροπορικές εταιρίες οι οποίες κατέχουν στην αγορά θέση παρόμοια με εκείνη της ΒΑ.

42 Ακόμη και αν υποτεθεί ότι έχει εφαρμογή, το άρθρο 215 ΕΚ δεν παρείχε την εξουσία στην Επιτροπή να εκδώσει την προσβαλλόμενη απόφαση. Στο πρώτο της εδάφιο, η διάταξη αυτή προβλέπει ότι τα καθήκοντα μέλους της Επιτροπής λήγουν κατόπιν παραιτήσεως. Ο όρος «καθήκοντα» καλύπτει την απόφαση, όπως η εν προκειμένω, περί εφαρμογής του άρθρου 82 ΕΚ, όπως υπογραμμίζεται στο άρθρο 213, παράγραφος 2, ΕΚ, κατά το οποίο τα μέλη της Επιτροπής ασκούν τα καθήκοντά τους με πλήρη ανεξαρτησία.

43 Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, ελλείψει προτάσεως δυσπιστίας του Κοινοβουλίου, το άρθρο 201 ΕΚ δεν έχει εφαρμογή, έστω και κατ' αναλογία, στην εκούσια παραίτηση, ακόμη και ταυτόχρονη, όλων των μελών της Επιτροπής, αφού μια τέτοια περίπτωση εμπίπτει στο άρθρο 215 ΕΚ.

44 Δεδομένου ότι η τελευταία αυτή διάταξη δεν επιβάλλει κανέναν περιορισμό στις αρμοδιότητές τους, τα μέλη της Επιτροπής είναι κατά νόμον εξουσιοδοτημένα και υποχρεούνται να ασκούν τις εξουσίες που τους παρέχει η Συνθήκη έως τον διορισμό των διαδόχων τους.

45 Εν πάση περιπτώσει, η προσβαλλόμενη απόφαση δεν συνιστά νέα πολιτική πρωτοβουλία και εντάσσεται στις τρέχουσες υποθέσεις της Επιτροπής.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

46 Το άρθρο 201 ΕΚ έχει ως εξής:

«Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν δύναται να αποφασίσει επί προτάσεως δυσπιστίας κατά της δραστηριότητας της Επιτροπής πριν παρέλθουν τρεις τουλάχιστον ημέρες μετά την υποβολή της, και μόνο με φανερή ψηφοφορία.

Αν η πρόταση δυσπιστίας γίνει δεκτή με την πλειοψηφία των δύο τρίτων των ψηφισάντων και την πλειοψηφία των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, τα μέλη της Επιτροπής οφείλουν να παραιτηθούν συλλογικώς. Μέχρις ότου αντικατασταθούν, σύμφωνα με το άρθρο 214, εξακολουθούν να διεκπεραιώνουν τις τρέχουσες υποθέσεις. Στην περίπτωση αυτή, η θητεία των μελών της Επιτροπής που διορίζονται σε αντικατάστασή τους λήγει την ημερομηνία που θα είχε λήξει η θητεία των μελών της Επιτροπής που εξαναγκάστηκαν σε συλλογική παραίτηση.»

47 Εξάλλου, το άρθρο 215 ΕΚ ορίζει:

«Εκτός των τακτικών ανανεώσεων και των θανάτων, τα καθήκοντα μέλους της Επιτροπής λήγουν ατομικώς κατόπιν παραιτήσεως ή απαλλαγής από αυτά.

Το εν λόγω μέλος αντικαθίσταται για τον υπόλοιπο χρόνο της θητείας του από νέο μέλος που διορίζεται με κοινή συμφωνία από τις κυβερνήσεις των κρατών μελών. Το Συμβούλιο δύναται να αποφασίσει ομόφωνα ότι δεν συντρέχει λόγος αντικατάστασης.

Εάν ο Πρόεδρος παραιτηθεί ή απαλλαγεί από τα καθήκοντά του, ή αποβιώσει αντικαθίσταται για τον υπόλοιπο χρόνο της θητείας του, σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 214, παράγραφος 2.

Εκτός από την περίπτωση απαλλαγής από τα καθήκοντά τους που προβλέπεται στο άρθρο 216, τα μέλη της Επιτροπής παραμένουν σε υπηρεσία μέχρις ότου αντικατασταθούν.»

48 Με έγγραφο της 16ης Μαρτίου 1999, ο Πρόεδρος της Επιτροπής, J. Santer, πληροφόρησε τον πρόεδρο της συνδιασκέψεως των αντιπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών σχετικά με την απόφαση των μελών της Επιτροπής να παραιτηθούν συλλογικά και να τεθούν στη διάθεση των κυβερνήσεων των κρατών μελών. Στο έγγραφο αυτό, ο Πρόεδρος και τα μέλη της Επιτροπής δήλωναν ότι, βάσει ειδικότερα του άρθρου 215, τέταρτο εδάφιο, ΕΚ, θα συνεχίσουν να ασκούν τα καθήκοντά τους μέχρις ότου αντικατασταθούν σύμφωνα με τις διαδικασίες που προβλέπουν οι Συνθήκες.

49 Με δήλωση της 22ας Μαρτίου 1999, το Συμβούλιο, μολονότι έκρινε αναγκαίο να διορίσει μια νέα Επιτροπή το ταχύτερο δυνατό, εξέφρασε την ευχή τα μέλη της Επιτροπής να συνεχίσουν μέχρι τότε να εκπληρώνουν τα καθήκοντά τους σύμφωνα με τις Συνθήκες.

50 Από το άρθρο 201 ΕΚ προκύπτει ότι τα μέλη της Επιτροπής δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι «εξαναγκάστηκαν σε συλλογική παραίτηση», κατά την έννοια του δεύτερου εδαφίου, τελευταία περίοδος, του άρθρου αυτού, παρά μόνον όταν το Κοινοβούλιο ψηφίσει προηγουμένως πρόταση δυσπιστίας, υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει η ίδια αυτή διάταξη.

51 Ελλείψει, όπως εν προκειμένω, μιας τέτοιας προτάσεως, οι ατομικές παραιτήσεις, έστω και ταυτόχρονες, όλων των μελών της Επιτροπής συνιστούν περίπτωση άσχετη προς τις διατάξεις του άρθρου 201 ΕΚ.

52 Το γεγονός ότι τα μέλη της Επιτροπής αναγνώρισαν την πολιτική τους ευθύνη παραιτούμενα συλλογικά δεν ασκεί συναφώς, κατά νόμον, καμιά επιρροή. Στο πλαίσιο του συστήματος αρμοδιοτήτων της Κοινότητας η επιλογή της νομικής βάσεως μιας πράξεως δεν μπορεί να εξαρτάται από την πεποίθηση ενός οργάνου ως προς τον επιδιωκόμενο σκοπό, αλλά πρέπει να στηρίζεται σε αντικειμενικά στοιχεία που να επιδέχονται δικαστικό έλεγχο (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση του Δικαστηρίου της 26ης Μαρτίου 1987, 45/86, Επιτροπή κατά Συμβουλίου, Συλλογή 1987, σ. 1493, σκέψη 11).

53 Πρέπει επομένως να κριθεί ότι τα καθήκοντα των ενδιαφερομένων μελών της Επιτροπής έληξαν με την εκούσια ατομική τους παραίτηση, κατά την έννοια του άρθρου 215, πρώτο εδάφιο, ΕΚ, αφού το ταυτόχρονο αυτών των ατομικών παραιτήσεων δεν μπορεί να θέσει υπό αμφισβήτηση τον εκούσιο χαρακτήρα εκάστης παραιτήσεως.

54 Εξάλλου, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις του προοιμίου της, η απόφαση 1999/627/ΕΚ, ΕΚΑΧ, Ευρατόμ των αντιπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, της 15ης Σεπτεμβρίου 1999, για τον διορισμό του προέδρου και των μελών της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕ L 248, σ. 30), θεμελιώνεται ειδικότερα στο άρθρο 215 ΕΚ.

55 Διευκρινίζοντας, στο άρθρο 215, πρώτο εδάφιο, ΕΚ, ότι τα καθήκοντα μέλους της Επιτροπής λήγουν με την παραίτησή του, οι συντάκτες της Συνθήκης απλώς θέλησαν να καθορίσουν τις νομικές αιτίες της λήξεως των καθηκόντων των μελών της Επιτροπής κατά τη διάρκεια της θητείας τους, χωρίς να θελήσουν ωστόσο να απαγορεύσουν την άσκηση των κανονικών τους καθηκόντων στα υπό παραίτηση μέλη μέχρις ότου συντελεστεί η εκούσια παραίτησή τους κατά την ημέρα της πραγματικής αντικαταστάσεώς τους.

56 Εκ τούτου προκύπτει ότι οι ενδιαφερόμενοι εξακολουθούσαν να ασκούν «τα καθήκοντά τους έως ότου αντικατασταθούν», στις 15 Σεπτεμβρίου 1999, σύμφωνα με ό,τι ορίζει το άρθρο 215, τέταρτο εδάφιο, ΕΚ. Επομένως, διατήρησαν έως την ημέρα αυτή την πλήρη αρμοδιότητά τους.

57 Επομένως, εκδίδοντας την προσβαλλόμενη απόφαση, στις 14 Ιουλίου 1999, η Επιτροπή δεν υπερέβη την αρμοδιότητά της.

58 Συνεπώς, ο πρώτος λόγος πρέπει να απορριφθεί.

Επί του δευτέρου λόγου, που αντλείται από την παραβίαση της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων

Επιχειρήματα των διαδίκων

59 Η ΒΑ προσάπτει στην Επιτροπή ότι παραβίασε την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων και την έθεσε σε πάρα πολύ μειονεκτική ανταγωνιστική θέση απαγορεύοντας σ' αυτήν, με την προσβαλλόμενη απόφαση, να εφαρμόσει τα συστήματά της ανταμοιβής επιδόσεων στους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου, χωρίς να εκδώσει παρόμοια απόφαση κατά των άλλων αεροπορικών εταιριών οι οποίες κατέχουν τουλάχιστον εξίσου ισχυρή θέση με αυτήν που η Επιτροπή αποδίδει στην ΒΑ και εφαρμόζουν τα ίδια συστήματα οικονομικών κινήτρων.

60 Το προγενέστερο της καταγγελίας της Virgin δεν δικαιολογεί την έκδοση αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας παραβάσεως αποκλειστικά κατά της ΒΑ. Η διακριτική εξουσία που έχει η Επιτροπή να διαθέτει τους πόρους της στις τρέχουσες υποθέσεις δεν μπορεί να της παρέχει τη δυνατότητα δυσμενούς διακρίσεως, ειδικότερα όταν η δυσμενής αυτή διάκριση αναπτύσσει αφεαυτής αποτελέσματα νοθεύοντα τον ανταγωνισμό εις βάρος της επιχειρήσεως κατά της οποίας κινήθηκε η διαδικασία.

61 Η Επιτροπή φρονεί ότι δεν ενέχει καμιά δυσμενή διάκριση η έκδοση της προσβαλλόμενης αποφάσεως έξι έτη μετά την υποβολή της καταγγελίας της Virgin. Θεωρεί ότι διαθέτει εξουσία εκτιμήσεως για να προσδώσει, σε συνάρτηση προς το κοινοτικό τους ενδιαφέρον, διαφορετικούς βαθμούς προτεραιότητας για τους φακέλους των οποίων επιλαμβάνεται (απόφαση του Πρωτοδικείου της 18ης Σεπτεμβρίου 1992, Τ-24/90, Automec κατά Επιτροπής, Συλλογή 1992, σ. ΙΙ-223, σκέψη 77).

62 Σύμφωνα με το ανακοινωθέν Τύπου σχετικά με τις «αρχές που διέπουν την προμήθεια των ταξιδιωτικών πρακτόρων», που δημοσιεύθηκε την ημέρα εκδόσεως της προσβαλλόμενης αποφάσεως, η απόφαση αυτή συνιστά το πρώτο στάδιο εξετάσεως της προμήθειας την οποία καταβάλλουν οι αεροπορικές εταιρίες στους ταξιδιωτικούς πράκτορες. Οι αρχές που καθιερώνονται με το ανακοινωθέν αυτό παρέχουν επίσης σαφείς ενδείξεις για κάθε άλλη αεροπορική εταιρία η οποία βρίσκεται σε παρόμοια κατάσταση με εκείνη της ΒΑ και η Επιτροπή οφείλει να λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα για την τήρηση των αρχών αυτών εκ μέρους των άλλων αεροπορικών εταιριών οι οποίες βρίσκονται σε παρόμοιες καταστάσεις.

63 Η προσβαλλόμενη απόφαση δεν δημιουργεί αρνητικό αποτέλεσμα εις βάρος της ΒΑ στις γεωγραφικές αγορές πλην της βρετανικής αγοράς. Όταν δεν κατέχει σ' αυτές τις άλλες αγορές δεσπόζουσα θέση, η ΒΑ μπορεί να προσφύγει σ' αυτά τα συστήματα οικονομικών κινήτρων για να αντιμετωπίσει τα χρησιμοποιούμενα από ανταγωνίστρια επιχείρηση.

64 Επιπροσθέτως, η προσφορά που προέρχεται από άλλες αεροπορικές εταιρίες οι οποίες εφαρμόζουν, στο Ηνωμένο Βασίλειο, διάφορα συστήματα επιδομάτων για τους αεροπορικούς ταξιδιωτικούς πράκτορες δεν έχουν επίπτωση στην προσβαλλόμενη απόφαση. Η απόφαση αυτή αφορά την ΒΑ υπό την ιδιότητά της ως δεσπόζουσας επιχειρήσεως στη βρετανική αγορά των υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων, λόγω της ειδικής ευθύνης που υπέχει υπό την ιδιότητα αυτή.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

65 Για να μπορεί να προσαφθεί στην Επιτροπή ότι προέβη σε δυσμενή διάκριση, θα πρέπει να έχει αντιμετωπίσει με διαφορετικό τρόπο όμοιες καταστάσεις, ζημιώνοντας ορισμένους επιχειρηματίες σε σχέση με άλλους, χωρίς η διαφορετική αυτή μεταχείριση να δικαιολογείται από την ύπαρξη σχετικά σημαντικών αντικειμενικών διαφορών (απόφαση του Πρωτοδικείου της 7ης Ιουλίου 1999, Τ-106/96, Wirtschaftsvereinigung Stahl κατά Επιτροπής, Συλλογή 1999, σ. II-2155, σκέψη 103).

66 Το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν διαπίστωσε ότι ένας επιχειρηματίας που βρισκόταν σε παρεμφερή προς τον προσφεύγοντα κατάσταση τέλεσε παράβαση δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να εξαλείψει τη διαπίστωση της τελέσεως παραβάσεως εκ μέρους του προσφεύγοντος αυτού, εφόσον η τέλεση της παραβάσεως αυτής έχει αποδειχθεί προσηκόντως (απόφαση του Δικαστηρίου της 31ης Μαρτίου 1993, C-89/85, C-104/85, C-114/85, C-116/85, C-117/85 και C-125/85 έως C-129/85, Ahlström κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1993, σ. I-1307, σκέψη 146).

67 Εξάλλου, ο λόγος ακυρώσεως βασίζεται στον απλό ισχυρισμό, ουδόλως αποδειχθέντα, της ελλείψεως νομιμότητας, ενόψει των άρθρων 81 ΕΚ και 82 ΕΚ, των συστημάτων οικονομικών κινήτρων που οι ανταγωνίστριες της ΒΑ αεροπορικές εταιρίες εφαρμόζουν ως προς τους ταξιδιωτικούς πράκτορες.

68 Επιπλέον, χωρίς να ληφθεί υπόψη το ότι η προσβαλλόμενη απόφαση αποτελεί συνέχεια της καταγγελίας που υπέβαλε η Virgin κατά της ΒΑ από το 1993, η Επιτροπή δικαιούται, προκειμένου να μεριμνά αποτελεσματικά για την εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού, να καθορίζει, όπως εν προκειμένω, διαφορετικούς βαθμούς προτεραιότητας στις καταγγελίες των οποίων επιλαμβάνεται (απόφαση του Δικαστηρίου της 3ης Μαρτίου 1999, C-119/97 P, Ufex κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1999, σ. I-1341, σκέψη 88), σε συνάρτηση προς το κοινοτικό συμφέρον που εμφανίζουν, κρινόμενο με μέτρο τις περιστάσεις κάθε περιπτώσεως και, ιδίως, τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που προβάλλονται (απόφαση Automec κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 61 ανωτέρω, σκέψη 86).

69 Συναφώς, η Επιτροπή οφείλει να εκτιμά σε κάθε περίπτωση τη σοβαρότητα των φερομένων περιορισμών του ανταγωνισμού (απόφαση του Πρωτοδικείου της 13ης Δεκεμβρίου 1999, T-189/95, T-39/96 και T-123/96, SGA κατά Επιτροπής, Συλλογή 1999, σ. II-3587, σκέψη 53) καθώς και το προγενέστερο, όπως εν προκειμένω, της καταγγελίας της οποίας επιλαμβάνεται. Πράγματι, εναπόκειται στην Επιτροπή να περατώνει τις διαδικασίες έρευνας εντός εύλογης προθεσμίας (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση του Πρωτοδικείου της 22ας Οκτωβρίου 1997, T-213/95 και T-18/96, SCK και FNK κατά Επιτροπής, Συλλογή 1997, σ. II-1739, σκέψεις 55 και 56).

70 Οσάκις, όπως εν προκειμένω, βρίσκεται αντιμέτωπη με κατάσταση, στα πλαίσια της οποίας ορισμένα στοιχεία επιτρέπουν να υφίστανται υπόνοιες ότι μερικές μεγάλες επιχειρήσεις ανήκουσες στον ίδιο οικονομικό τομέα ενεργούν κατά τρόπο αντίθετο προς το δίκαιο του ανταγωνισμού, η Επιτροπή νομιμοποιείται να επικεντρώσει τις προσπάθειές της σε μία από τις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις, διευκρινίζοντας παράλληλα στους επιχειρηματίες που φέρονται ως θιγόμενοι από την ενδεχόμενη παράνομη συμπεριφορά των λοιπών παραβατών ότι εναπόκειτο στους ίδιους να προσφύγουν στις εθνικές αρχές (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση SGA κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 69 ανωτέρω, σκέψη 59).

71 Τέλος, η Επιτροπή προέβαλε κατά τη συζήτηση, χωρίς να αντικρουστεί επί του σημείου αυτού από την ΒΑ, ότι κίνησε τις διαδικασίες έρευνας κατά οκτώ αεροπορικών εταιριών κατόπιν καταγγελιών που υπέβαλε η ΒΑ τον Ιούνιο και τον Σεπτεμβρίου του 1998, και πληροφόρησε την ΒΑ, με έγγραφο της 6ης Φεβρουαρίου 2003, ως προς την πρόθεσή της να θέσει τέρμα στις διαδικασίες αυτές.

72 Εναπόκειται επομένως στην ΒΑ, αν πιστεύει ότι νομιμοποιείται προς τούτο, να υποβάλει τις σχετικές της παρατηρήσεις στην Επιτροπή και να αμφισβητήσει ενδεχόμενη απόφαση της Επιτροπής να μη δώσει συνέχεια στις καταγγελίες της.

73 Ο δεύτερος λόγος δεν μπορεί επομένως να γίνει δεκτός.

Επί του τρίτου λόγου, που αντλείται από τον εσφαλμένο ορισμό της σχετικής τομεακής και γεωγραφικής αγοράς

74 Όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση (βλ. σκέψη 22 ανωτέρω), η Επιτροπή έκρινε ότι η σχετική αγορά, για σκοπούς αποδείξεως της δεσπόζουσας θέσεως της ΒΑ, ήταν η βρετανική αγορά των υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων.

Επιχειρήματα των διαδίκων

75 Η ΒΑ αμφισβητεί αυτή την ανάλυση της Επιτροπής υποστηρίζοντας ότι, έστω και αν υφίσταται, η αγορά των υπηρεσιών που παρέχουν οι ταξιδιωτικοί πράκτορες στις αεροπορικές εταιρίες δεν μπορεί να συνίσταται, υπό τις εν προκειμένω περιστάσεις, από την εν λόγω τομεακή αγορά.

76 Η Επιτροπή καταλόγισε τους περιορισμούς του ανταγωνισμού που διαπίστωσε στα επίδικα συστήματα ανταμοιβής επιδόσεων στη θέση που η ΒΑ κατέχει υπό την ιδιότητα του αγοραστού υπηρεσιών που παρέχουν οι ταξιδιωτικοί πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου. Ενεργώντας κατ' αυτόν τον τρόπο, η Επιτροπή απέστη, αφενός, της συνήθους μεθόδου της ορισμού της σχετικής αγοράς, προδικάζοντας έτσι τη διαπίστωση της δεσπόζουσας θέσεως και, τελικά, της καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως και, αφετέρου, της ανακοινώσεώς της όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς για τους σκοπούς του κοινοτικού δικαίου ανταγωνισμού (ΕΕ 1997, C 372, σ. 5).

77 Οι ταξιδιωτικοί πράκτορες αντιπροσωπεύουν ένα δίαυλο διανομής που επιτρέπει στις αεροπορικές εταιρίες να πωλούν θέσεις στις πτήσεις τους και διασφαλίζει τα καθήκοντα του λιανοπωλητή. Όμως, στις αγορές επώνυμων προϊόντων, η φύση του ανταγωνισμού εκτιμάται θεωρώντας ως σχετικές τις αγορές των εξεταζόμενων προϊόντων και όχι εκείνες όπου αγοράζονται υπηρεσίες λιανικής πωλήσεως που παρέχουν τα σημεία πωλήσεως τα οποία χρησιμοποιούν οι παραγωγοί προς εμπορία των προϊόντων τους.

78 Η θέση της ΒΑ σε σχέση με τους ταξιδιωτικούς πράκτορες δεν παρέχει μια καλή προσέγγιση προς εκτίμηση της ισχύος της στην αγορά. Για τον καθορισμό της σχετικής τομεακής αγοράς, προκειμένου να εκτιμηθούν τα αποτελέσματα επί του ανταγωνισμού των οικονομικών ωφελημάτων που παρέχονται στους ταξιδιωτικούς πράκτορες, επιβάλλεται να προσδιοριστεί αν ένας αποκλειστικός προμηθευτής υπηρεσιών αερομεταφορών σε συγκεκριμένη γραμμή μπορεί να αυξήσει επωφελώς τις τιμές του.

79 Όπως δέχεται η Επιτροπή στις αιτιολογικές σκέψεις 80 και 81 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, η απάντηση εξαρτάται από τον βαθμό στον οποίο οι ταξιδιώτες που επιθυμούν να ταξιδέψουν με συγκεκριμένη πτήση θεωρούν ότι άλλες πτήσεις αποτελούν πραγματικά υποκατάστατα. Η Επιτροπή υιοθετεί την προσέγγιση αυτή όταν εξετάζει την αερομεταφορά προσώπων προς και από το Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά κακώς εμμένει στο ότι υπάρχει χωριστή αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων.

80 Η ΒΑ υποστηρίζει ότι, στην οπτική της Επιτροπής, αν η αγορά των υπηρεσιών διανομής αεροπορικών εισιτηρίων που διασφαλίζουν οι ταξιδιωτικοί πράκτορες μειωθεί μέχρι σημείου να καταστεί ασήμαντη, η σχετική αγορά θα εξακολουθούσε να υπάρχει. Όμως, κατά την ΒΑ, οι άλλες μορφές διανομής εμποδίζουν τη δυνατότητα να συναχθεί η ύπαρξη ισχύος επί της αγοράς αυτής μιας αεροπορικής εταιρίας ακόμη και αν αυτή κατέχει εξέχον μερίδιο στη διανομή εισιτηρίων μέσω πρακτορείων.

81 Εξάλλου, αν υπήρχαν τέσσερις κατηγορίες προορισμών (Ηνωμένες Πολιτείες, Ευρώπη, Αφρική και Άπω Ανατολή) και ένας μόνον προμηθευτής υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών για έκαστον προορισμό, κάθε αεροπορική εταιρία θα ήταν σε θέση να ασκεί ουσιαστική ισχύ στις δικές της γραμμές, χωρίς να υφίσταται την πίεση των άλλων εταιριών. Σύμφωνα όμως με την ανάλυση της Επιτροπής, καμιά από τις εταιρίες αυτές δεν βρίσκεται υποχρεωτικά σε δεσπόζουσα θέση για την αγορά υπηρεσιών ταξιδιωτικών πρακτορείων, δεδομένου ότι εκάστη εξ αυτών αντιπροσωπεύει μόλις το 25 % αγοράς των υπηρεσιών αυτών.

82 Τέλος, μια αεροπορική εταιρία η οποία δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση στην αγορά των υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων, αλλά διασφαλίζει από μόνη της την εξυπηρέτηση μιας συγκεκριμένης γραμμής ή ενός μικρού συνόλου γραμμών, θα μπορούσε να ενεργεί κατά τρόπο εντελώς ανεξάρτητο από τους ανταγωνιστές της και τους πράκτορες στις ίδιες αυτές γραμμές. Ωστόσο, σύμφωνα με την ανάλυση της Επιτροπής, η κατάσταση αυτή δεν εμπίπτει στο άρθρο 82 ΕΚ.

83 Η ΒΑ προσθέτει ότι, ακόμη και αν οι υπηρεσίες πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων συνιστούσαν τη σχετική τομεακή αγορά, η σχετική γεωγραφική αγορά θα ήταν ευρύτερη από ό,τι το έδαφος του Ηνωμένου Βασιλείου. Μεγάλος αριθμός σημαντικών ταξιδιωτικών πρακτόρων δραστηριοποιούνται σε περισσότερες χώρες. Επιπλέον, οι ταξιδιωτικοί πράκτορες διαπραγματεύονται όλο και περισσότερο με τις αεροπορικές εταιρίες σε διεθνή κλίμακα, όπως καταδεικνύουν οι διεθνείς συμφωνίες που συνήψε η ΒΑ με ορισμένα πρακτορεία.

84 Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 31 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, οι ταξιδιωτικοί πράκτορες ενεργούν για λογαριασμό των αεροπορικών εταιριών, υπό την ιδιότητα των ανεξάρτητων μεσαζόντων που ασκούν αυτοτελή δραστηριότητα παροχής υπηρεσιών (απόφαση του Δικαστηρίου της 1ης Οκτωβρίου 1987, 311/85, VVR, Συλλογή 1987, σ. 3801, σκέψη 20).

85 Οι υπηρεσίες πρακτορείων αεροπορικών ταξιδίων, που αμείβονται από τις αεροπορικές εταιρίες υπό τη μορφή προμήθειας η οποία βασίζεται στην έκδοση των εισιτηρίων τους συνίσταται στη διαφήμιση υπέρ των αντισυμβαλλομένων αεροπορικών εταιριών, στη βοήθεια των ταξιδιωτών να επιλέξουν τις κατάλληλες εταιρίες και πτήσεις, στην έκδοση των εισιτηρίων, στην είσπραξη των χρημάτων από τους ταξιδιώτες και την καταβολή τους στις αεροπορικές εταιρίες.

86 Τίποτε δεν εμποδίζει τη διαπίστωση καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως της δεσπόζουσας θέσεως που διαπράττει ο αγοραστής με δεσπόζουσα θέση, ο οποίος δεν εκφεύγει από το κοινοτικό δίκαιο του ανταγωνισμού.

87 Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι χαρακτήρισε χωριστή αγορά τις υπηρεσίες πρακτορείων αεροπορικών εισιτηρίων [απόφαση 91/480/ΕΟΚ της Επιτροπής, της 30ής Ιουλίου 1991, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου [81] της Συνθήκης (υπόθεση αριθ. IV-32.659 ─ IATA Passenger Agency Programme) (ΕΕ L 258, σ. 18)], καθώς και άλλες αγορές συνδεόμενες με τα αεροπορικά ταξίδια, όπως η κράτηση θέσεων για αεροπορικά ταξίδια μέσω συστημάτων πληροφορικής [απόφαση 88/589/ΕΟΚ της Επιτροπής, της 4ης Νοεμβρίου 1988, αναφερόμενη σε διαδικασία εφαρμογής του άρθρου [82] της Συνθήκης (IV/32.318, London European ─ SABENA) (ΕΕ L 317, σ. 47)].

88 Τέλος, ο περιορισμός στο Ηνωμένο Βασίλειο της σχετικής γεωγραφικής αγοράς δικαιολογείται από τα διάφορα στοιχεία εντοπισμού των οικείων δραστηριοτήτων στο βρετανικό έδαφος. Ειδικότερα, οι πελάτες προβαίνουν κανονικά στις κρατήσεις των εισιτηρίων τους στις χώρες κατοικίας και οι σχέσεις μεταξύ των ταξιδιωτικών πρακτόρων και των αεροπορικών εταιριών δημιουργούνται ανά χώρα.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

89 Η Επιτροπή θεώρησε με την προσβαλλόμενη απόφαση ότι η τομεακή αγορά που πρέπει να ληφθεί υπόψη, προκειμένου να αποδειχθεί η δεσπόζουσα θέση της ΒΑ, περιλαμβάνει τις υπηρεσίες που οι αεροπορικές εταιρίες αγοράζουν από τους ταξιδιωτικούς πράκτορες για την εμπορία και τη διανομή των αεροπορικών τους εισιτηρίων (αιτιολογική σκέψη 72). Κατά τη γνώμη της Επιτροπής, η πρακτική αυτή των αεροπορικών εταιριών έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργεί μια αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων χωριστή από τις αγορές των αερομεταφορών.

90 Η Επιτροπή έκρινε, εξάλλου, ότι η σχετική γεωγραφική αγορά ήταν στην προκειμένη περίπτωση το έδαφος του Ηνωμένου Βασιλείου, λόγω της εθνικής διαστάσεως που ενέχει η δραστηριότητα των ταξιδιωτικών πρακτόρων.

91 Πρέπει να υπομνηστεί ότι, κατά πάγια νομολογία (απόφαση του Δικαστηρίου της 9ης Νοεμβρίου 1983, 322/81, Michelin κατά Επιτροπής, Συλλογή 1983, σ. 3461, σκέψη 37· απόφαση του Πρωτοδικείου της 30ής Μαρτίου 2000, T-65/96, Kish Glass κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. II-1885, σκέψη 62, επιβεβαιωθείσα κατόπιν αναιρέσεως με διάταξη του Δικαστηρίου της 18ης Οκτωβρίου 2001, C-241/00 P, Kish Glass κατά Επιτροπής, Συλλογή 2001, σ. I-7759), για να εξετασθεί η τυχόν δεσπόζουσα θέση μιας επιχειρήσεως σε συγκεκριμένη αγορά, οι δυνατότητες ανταγωνισμού πρέπει να αξιολογούνται στο πλαίσιο της αγοράς που περιλαμβάνει όλα τα προϊόντα ή υπηρεσίες που, λόγω των χαρακτηριστικών τους, μπορούν κάλλιστα να ικανοποιούν διαρκείς ανάγκες και είναι σε μικρό βαθμό εναλλάξιμα με άλλα προϊόντα ή υπηρεσίες. Επί πλέον, εφόσον ο καθορισμός της σχετικής αγοράς χρησιμεύει για να κριθεί αν η οικεία επιχείρηση έχει τη δυνατότητα να εμποδίσει τη διατήρηση πραγματικού ανταγωνισμού και να ενεργεί με αισθητό τρόπο ανεξάρτητα από τους ανταγωνιστές της και, στην προκειμένη περίπτωση, από τους παρέχοντες σ' αυτήν υπηρεσίες, δεν είναι δυνατόν προς τούτο να περιοριστεί κανείς στην εξέταση μόνον των αντικειμενικών χαρακτηριστικών των σχετικών υπηρεσιών, αλλά πρέπει και να λάβει υπόψη τις συνθήκες ανταγωνισμού και τη διάρθρωση της ζητήσεως και προσφοράς στην αγορά.

92 Από τα ίδια τα υπομνήματα της ΒΑ προκύπτει ότι αυτή η ίδια δέχεται την ύπαρξη ανεξάρτητης αγοράς υπηρεσιών πρακτορείων αεροπορικών ταξιδίων, αφού ισχυρίζεται, στο σημείο 11.34 της προσφυγής της, ότι οι ίδιοι οι ταξιδιωτικοί πράκτορες ασκούν δραστηριότητα σε μια ανταγωνιστική αγορά ανταγωνιζόμενοι αμοιβαίως προκειμένου να παρέχουν την καλύτερη δυνατή υπηρεσία στους πελάτες τους.

93 Συναφώς, μολονότι οι ταξιδιωτικοί πράκτορες ενεργούν για λογαριασμό των αεροπορικών εταιριών, που αναλαμβάνουν όλους τους κινδύνους και πλεονεκτήματα που συνδέονται με την ίδια την υπηρεσία μεταφορών και που συνάπτουν τις συμβάσεις μεταφοράς απευθείας με τους ταξιδιώτες, ωστόσο αποτελούν ανεξάρτητους μεσάζοντες που ασκούν αυτοτελή δραστηριότητα παροχής υπηρεσιών (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση VVR, παρατεθείσα στη σκέψη 84 ανωτέρω, σκέψη 20).

94 Όπως παρατηρεί η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 31 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, η ειδική αυτή δραστηριότητα των ταξιδιωτικών πρακτόρων συνίσταται, αφενός, στην παροχή συμβουλών στους δυνητικούς ταξιδιώτες, στην κράτηση και έκδοση των αεροπορικών εισιτηρίων, στηνείσπραξη της τιμής του εισιτηρίου και την καταβολή στις αεροπορικές εταιρίες και, αφετέρου, στη διασφάλιση υπέρ των εταιριών αυτών των υπηρεσιών διαφημίσεως και της εμπορικής προωθήσεως.

95 Συναφώς, η ίδια η ΒΑ υποστηρίζει ότι οι ταξιδιωτικοί πράκτορες είναι και θα εξακολουθήσουν να είναι για τις αεροπορικές εταιρίες, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, ένας ζωτικός δίαυλος διανομής που τους επιτρέπει να πωλούν, αποτελεσματικά τις θέσεις στις πτήσεις που προτείνουν και ότι υπάρχει αμοιβαία εξάρτηση μεταξύ των ταξιδιωτικών πρακτόρων και των αεροπορικών εταιριών οι οποίες, μόνες τους, δεν είναι σε θέση να διαθέσουν επωφελώς τις παροχές τους αεροπορικών μεταφορών.

96 Όπως παρατήρησε ακόμη η ΒΑ, οι ταξιδιωτικοί πράκτορες προσφέρουν μεγαλύτερη γκάμα αεροπορικών συνδέσεων, ωραρίων αναχωρήσεως και αφίξεως που θα ήταν δυνατό για κάθε αεροπορική εταιρία. Οι ταξιδιωτικοί πράκτορες φιλτράρουν τις πληροφορίες σχετικά με τις διάφορες πτήσεις προς όφελος των επιβατών οι οποίοι αντιμετωπίζουν την εξάπλωση των διαφόρων δομών των τιμολογίων των αερομεταφορών, που οφείλονται στα συστήματα τιμολογήσεως σε πραγματικό χρόνο που εφαρμόζουν οι αεροπορικές εταιρίες.

97 Η ΒΑ αναγνώρισε εξάλλου ότι ο ρόλος που διαδραματίζουν οι ταξιδιωτικοί πράκτορες στη διανομή των αεροπορικών εισιτηρίων εξηγεί το ότι οι αεροπορικές εταιρίες προσπαθούν να τους προσφέρουν πλεονεκτήματα προκειμένου αυτοί να πωλούν τις θέσεις στις πτήσεις τους. Ο αναντικατάστατος χαρακτήρας των υπηρεσιών που προσφέρουν οι ταξιδιωτικοί πράκτορες στις αεροπορικές εταιρίες επιβεβαιώνεται επίσης από το σύνολο των αμοιβών που τους παρέχουν οι εταιρίες.

98 Τέλος, η ίδια η ΒΑ υπογράμμισε ότι οι σημαντικοί ταξιδιωτικοί πράκτορες διαπραγματεύονται ατομικά τις συμφωνίες διανομής αεροπορικών εισιτηρίων και, επομένως, είναι σε θέση να θέσουν σε ανταγωνισμό τις αεροπορικές εταιρίες.

99 Αυτή η ιδιαιτερότητα των υπηρεσιών που παρέχουν στις αεροπορικές εταιρίες οι ταξιδιωτικοί πράκτορες, χωρίς οι αεροπορικές εταιρίες να μπορούν σοβαρά να σχεδιάσουν να υποκαταστήσουν τους πράκτορες για να εκτελούν αυτές οι ίδιες τις ίδιες υπηρεσίες, επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι, κατά τον χρόνο των προσαπτόμενων περιστατικών, τα πωληθέντα στο Ηνωμένο Βασίλειο αεροπορικά εισιτήρια είχαν διατεθεί μέχρι ποσοστού 85 % μέσω των ταξιδιωτικών πρακτόρων.

100 Επομένως, επιβάλλεται να θεωρηθεί ότι οι υπηρεσίες των πρακτορείων αεροπορικών εισιτηρίων αντιπροσωπεύουν οικονομική δραστηριότητα την οποία, κατά τον χρόνο της προσβαλλόμενης αποφάσεως, ο αεροπορικές εταιρίες δεν μπορούσαν να υποκαταστήσουν με άλλο τρόπο διανομής των εισιτηρίων τους και, επομένως, συνιστούν αγορά υπηρεσιών χωριστή εκείνης των αερομεταφορών.

101 Ως προς τον ισχυρισμό ότι οι περιορισμοί του ανταγωνισμού τους οποίους η Επιτροπή καταλογίζει στα συστήματα ανταμοιβής επιδόσεων της ΒΑ οφείλονται στη θέση που η ΒΑ κατέχει υπό την ιδιότητά της όχι ως προμηθευτή αλλά ως αγοραστή υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων, δεν ασκεί επιρροή για τον ορισμό της σχετικής αγοράς. Πράγματι, το άρθρο 82 ΕΚ εφαρμόζεται τόσο στις επιχειρήσεις των οποίων η ενδεχόμενη δεσπόζουσα θέση διαπιστώνεται, όπως εν προκειμένω, σε σχέση με τους προμηθευτές τους, όσο και προς τις επιχειρήσεις οι οποίες είναι δυνατό να βρίσκονται στην ίδια θέση έναντι των πελατών τους.

102 Εξάλλου, η ίδια η ΒΑ δέχθηκε κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση ότι είναι δυνατόν τόσο για τον πωλητή όσο και για τον αγοραστή να κατέχει δεσπόζουσα θέση κατά την έννοια του άρθρου 82 ΕΚ.

103 Επομένως, η ΒΑ δεν μπορεί βασίμως να υποστηρίζει ότι, για τον ορισμό της σχετικής τομεακής αγοράς, προκειμένου να εκτιμηθούν τα αποτελέσματα επί του ανταγωνισμού των οικονομικών πλεονεκτημάτων που παρέχει στους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου, επιβάλλεται να προσδιοριστεί αν ο μόνος προμηθευτής υπηρεσιών αεροπορικών εταιριών σε συγκεκριμένη γραμμή μπορεί επωφελώς να αυξήσει τις τιμές του.

104 Μια τέτοια παράμετρος, που ασκεί ενδεχομένως επιρροή ενόψει κάθε αεροπορικής γραμμής, δεν παρέχει τη δυνατότητα να μετρηθεί η οικονομική ισχύς που διαθέτει η ΒΑ, υπό την ιδιότητά της, όχι του παρέχοντος υπηρεσίες αερομεταφορών, αλλά του αγοραστή υπηρεσιών ταξιδιωτικών πρακτορείων, στο σύνολο των γραμμών από και προς τα βρετανικά αεροδρόμια, έναντι όλων των άλλων αεροπορικών εταιριών εξεταζομένων, αφενός, υπό την ίδια ιδιότητα των αγοραστών υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων και, αφετέρου, έναντι των ταξιδιωτικών πρακτόρων του Ηνωμένου Βασιλείου.

105 Επομένως, δεν έχουν επίπτωση οι αντιρρήσεις που διατύπωσε η ΒΑ κατά της λυσιτέλειας της τομεακής αγοράς που δέχθηκε η Επιτροπή, αντιρρήσεις που αντλούνται από την ενδεχόμενη περιθωριοποίηση της διανομής αεροπορικών εισιτηρίων μέσω των ταξιδιωτικών πρακτόρων, την αποκλειστική εξειδίκευση των αεροπορικών εταιριών κατά γεωγραφικούς προορισμούς και την ανεξάρτητη συμπεριφορά μιας ενδεχόμενης αεροπορικής εταιρίας σε κατάσταση μονοπωλίου σε ορισμένες γραμμές.

106 Τα επιχειρήματα αυτά αντλούνται από υποθετικές καταστάσεις ή άσχετες προς τους όρους ανταγωνισμού που ασκείται στη σχετική τομεακή αγορά η οποία αποτελείται από τις υπηρεσίες πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων τόσο μεταξύ των πρακτόρων παροχής υπηρεσιών όσο και μεταξύ των αεροπορικών εταιριών που απολαύουν των υπηρεσιών αυτών.

107 Επομένως, δεν υπέπεσε σε σφάλμα εκτιμήσεως η Επιτροπή χαρακτηρίζοντας σχετική την τομεακή αγορά των υπηρεσιών που παρέχουν οι ταξιδιωτικοί πράκτορες υπέρ των αεροπορικών εταιριών, προκειμένου να διαπιστώσει αν η ΒΑ κατέχει στην αγορά αυτή δεσπόζουσα θέση υπό την ιδιότητα του αποδέκτη αυτών των παροχών υπηρεσιών.

108 Ως προς τη γεωγραφική αγορά που πρέπει να ληφθεί υπόψη, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι η αγορά αυτή μπορεί να οριστεί ως η επικράτεια επί της οποίας όλοι οι επιχειρηματίες βρίσκονται σε παρεμφερείς ή επαρκώς ομοιογενείς συνθήκες όσον αφορά, ακριβώς, τα οικεία προϊόντα ή υπηρεσίες, χωρίς να απαιτείται οι συνθήκες αυτές να είναι απολύτως ομοιογενείς (απόφαση του Πρωτοδικείου της 6ης Οκτωβρίου 1994, T-83/91, Tetra Pak κατά Επιτροπής, Συλλογή 1994, σ. II-755, σκέψη 91, επιβεβαιωθείσα κατόπιν αναιρέσεως με απόφαση του Δικαστηρίου της 14ης Νοεμβρίου 1996, C-333/94 P, Tetra Pak κατά Επιτροπής, Συλλογή 1996, σ. I-5951).

109 Όμως, ουδόλως αμφισβητείται ότι, στην πολύ μεγάλη πλειοψηφία τους, οι επιβάτες αγοράζουν τα αεροπορικά εισιτήρια στη χώρα κατοικίας τους. Μολονότι η ΒΑ υποστήριξε ότι όλα τα εισιτήρια που πώλησαν οι ταξιδιωτικοί πράκτορες στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν πωλήθηκαν κατ' ανάγκη σε κατοίκους της χώρας αυτής, αναγνώρισε ωστόσο ότι οι συναλλαγές που διενεργήθηκαν εκτός του Ηνωμένου Βασιλείου δεν μπορούσαν να υπολογιστούν ποσοτικά.

110 Εξάλλου, όπως ανέφερε η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 83 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, χωρίς τούτο να αμφισβητηθεί από την ΒΑ, οι κανόνες της ΙΑΤΑ για τη διαδοχική χρήση των επιμέρους τμημάτων ενός αεροπορικού εισιτηρίου εμποδίζουν να χρησιμοποιούνται εισιτήρια πωληθέντα εκτός του εδάφους του Ηνωμένου Βασιλείου για πτήσεις με αφετηρία τα βρετανικά αεροδρόμια.

111 Δεδομένου ότι η διανομή των τίτλων για τις αερομεταφορές πραγματοποιείται σε εθνικό επίπεδο, έπεται ότι οι αεροπορικές εταιρίες αγοράζουν συνήθως τις υπηρεσίες διανομής των τίτλων αυτών επί εθνικής βάσεως, όπως τούτο επιβεβαιώνουν οι συμβάσεις που υπέγραψε προς τούτο η ΒΑ με τους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου.

112 Ούτε αμφισβητήθηκε ότι οι αεροπορικές εταιρίες διαρθρώνουν τις εμπορικές τους υπηρεσίες σε εθνική κλίμακα, ότι ο διακανονισμός των αεροπορικών εισιτηρίων εκ μέρους των ταξιδιωτικών πρακτόρων γίνεται στο πλαίσιο εθνικών συστημάτων τραπεζικού διακανονισμού της ΙΑΤΑ και, στην προκειμένη περίπτωση, μέσω του συστήματος τραπεζικού διακανονισμού για το Ηνωμένο Βασίλειο (Billing and Settlement Plan for the United Kingdom, στο εξής: BSPUK).

113 Επιπλέον, η ΒΑ δεν αμφισβήτησε τον ισχυρισμό της Επιτροπής ότι η ΒΑ εφαρμόζει τα συστήματά της ανταμοιβής επιδόσεων στους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου ομοιόμορφα σε ολόκληρη την επικράτεια αυτού του κράτους μέλους.

114 Η ΒΑ δεν αμφισβήτησε ούτε το ότι τα επίδικα οικονομικά κίνητρα εφαρμόζονται μόνο στις πωλήσεις εισιτηρίων ΒΑ που πραγματοποιούνται στο Ηνωμένο Βασίλειο, έστω και αν τα κίνητρα αυτά εντάσσονται στις συμβάσεις που έχει συνάψει με τους ταξιδιωτικούς πράκτορες των οποίων οι δραστηριότητες εκτείνονται σε περισσότερα του ενός κράτη μέλη.

115 Αντίθετα προς ό,τι υποστηρίζει, η εκ μέρους της ΒΑ σύναψη διεθνών συμφωνιών με ορισμένους ταξιδιωτικούς πράκτορες δεν είναι ικανή να αποδείξει ότι οι τελευταίοι διαπραγματεύονται όλο και περισσότερο με τις αεροπορικές εταιρίες σε διεθνή κλίμακα. Όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 20 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, όχι από την ΒΑ, οι συμφωνίες αυτές υπεγράφησαν μόνο με τρεις ταξιδιωτικούς πράκτορες και μόνο για τη χειμερινή περίοδο 1992/1993. Εξάλλου οι συμφωνίες αυτές προστέθηκαν απλώς στις τοπικές συμφωνίες που συνήφθησαν με τις οικείες χώρες.

116 Επομένως, δεν προκύπτει ότι η Επιτροπή κακώς δέχθηκε ως σχετική γεωγραφική αγορά την αγορά του Ηνωμένου Βασιλείου, προκειμένου να αποδείξει ότι η ΒΑ, υπό την ιδιότητα του αγοραστή υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων που παρέχουν οι πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου κατέχει δεσπόζουσα θέση.

117 Επομένως, ο λόγος που αντλείται από τον εσφαλμένο ορισμό της σχετικής τομεακής και γεωγραφικής αγοράς δεν μπορεί να γίνει δεκτός.

Επί του τετάρτου λόγου, που αντλείται από την έλλειψη της αναγκαίας σχέσεως συναφείας μεταξύ των επηρεαζομένων τομεακών αγορών

118 Με την προσβαλλόμενη απόφαση, η Επιτροπή διαπίστωσε την ύπαρξη αποτελεσμάτων των επίδικων πρακτικών σε πολλές αγορές. Όπως ειδικότερα προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις 111 και 112 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, η Επιτροπή θεώρησε ότι τα συστήματα ανταμοιβής επιδόσεων που εφάρμοζε η ΒΑ δημιουργούσαν, στη βρετανική αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων, δυσμενή διάκριση μεταξύ ταξιδιωτικών πρακτόρων του Ηνωμένου Βασιλείου και έτειναν, αφενός, να μειώσουν την ποσότητα υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων που παρείχαν στις άλλες εταιρίες και, αφετέρου, να εξαρτούν την παροχή των υπηρεσιών αυτών από δυσμενέστερους όρους. Αυτή η καταχρηστική συμπεριφορά της ΒΑ στην αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων αναπτύσσει, εξάλλου, στις βρετανικές αγορές αερομεταφορών, σοβαρά αποτελέσματα νοθεύοντα τον ανταγωνισμό εις βάρος των αεροπορικών εταιριών ανταγωνιστριών της ΒΑ (αιτιολογικές σκέψεις 103 και 113).

Επιχειρήματα των διαδίκων

119 Η ΒΑ υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει σχέση συναφείας επαρκώς στενή, που απαιτεί το άρθρο 82 ΕΚ, μεταξύ, αφενός, της βρετανικής αγοράς υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων, στην οποία φέρεται ότι δεσπόζει η ΒΑ, και, αφετέρου, των βρετανικών αγορών αεροπορικών μεταφορών, όπου η ΒΑ δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση.

120 Η ανάλυση της Επιτροπής είναι «κυκλική» καθόσον θεωρεί ότι η επιτυχία της ΒΑ στις βρετανικές αγορές αερομεταφορών συνεπάγεται, στη βρετανική αγορά υπηρεσιών ταξιδιωτικών πρακτορείων, δεσπόζουσα θέση της ΒΑ, της οποίας η καταχρηστική εκμετάλλευση έχει ζημιογόνες συνέπειες στις πρώτες αγορές.

121 Εξάλλου, τα μερίδια που κατέχει η ΒΑ στις βρετανικές αγορές αερομεταφορών είναι πάρα πολύ μικρά για να δημιουργήσουν ανησυχίες και η ιδιότητά της ως αγοραστή υπηρεσιών ταξιδιωτικών πρακτορείων στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν της επιτρέπει να ελέγχει την παροχή των υπηρεσιών αυτών.

122 Η Επιτροπή φρονεί ότι εξακρίβωσε την αγορά η οποία συνίσταται από τις υπηρεσίες πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων του Ηνωμένου Βασιλείου, όπου η ΒΑ κατέχει δεσπόζουσα θέση και προέβη σε καταχρηστική εκμετάλλευσή της, λόγω της παράνομης διακρίσεως μεταξύ αυτών των επιχειρηματιών και του αποκλεισμού που ανέπτυξε η συμπεριφορά της στην ίδια αυτή αγορά. Ελήφθησαν επίσης υπόψη τα αποτελέσματα αποκλεισμού που αυτή η καταχρηστική εκμετάλλευση ανέπτυξε κατά των ανταγωνιστριών αεροπορικών εταιριών στις τομεακές αγορές αερομεταφορών από και με προορισμό το Ηνωμένο Βασίλειο.

123 Το Πρωτοδικείο υπογραμμίζει ότι το άρθρο 82 ΕΚ δεν περιλαμβάνει καμία ρητή ένδειξη σχετικά με τις επιταγές που αφορούν τον εντοπισμό της καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως στην αγορά των προϊόντων ή υπηρεσιών (απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 1994, Tetra Pak κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 108 ανωτέρω, σκέψη 113), και το Δικαστήριο έκρινε ότι η εκτίμηση του Πρωτοδικείου δεν μπορούσε να αμφισβητηθεί επί του σημείου αυτού (απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 19996, Tetra Pak κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 108 ανωτέρω, σκέψη 24).

124 Ακόμη και αν η προκειμένη περίπτωση είναι διαφορετική της υποθέσεως στην οποία εκδόθηκε η απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 1994, Tetra Pak κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 108 ανωτέρω, στο μέτρο που η καταχρηστική εκμετάλλευσή δεσπόζουσας θέσεως στην οποία προέβη η ΒΑ ανέπτυξε αποτελέσματα τόσο στην αγορά όπου υπήρχε η δεσπόζουσα θέση όσο και στις άλλες αγορές, είναι αδιαμφισβήτητο ότι η βρετανική αγορά υπηρεσιών πρακτορείων αεροπορικών ταξιδίων διατηρεί στενές σχέσεις με τις αγορές αερομεταφορών από, εντός και προς το Ηνωμένο Βασίλειο.

125 Η παρεμβαίνουσα Virgin υπενθυμίζει ότι η ΒΑ αμφισβήτησε την αυτοτέλεια της αγοράς υπηρεσιών πρακτορείων αεροπορικών ταξιδίων σε σχέση με εκείνη των αερομεταφορών. Η ΒΑ δεν νομιμοποιείται επομένως να υποστηρίζει ότι οι δύο αυτές αγορές είναι εντελώς χωριστές και χωρίς καμιά σχέση.

126 Η Virgin προσθέτει ότι η ικανότητα των ταξιδιωτικών πρακτόρων να ασκούν καθοριστική επίδραση στην επιλογή μιας αεροπορικής εταιρίας εκ μέρους του επιβάτη δεν μπορεί να αμφισβητηθεί σοβαρά. Έτσι, οι ανταμοιβές που τους καταβάλλουν οι αεροπορικές εταιρίες επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο κρατήσεως έναντι των επιβατών οι οποίοι τους αναθέτουν την επιλογή της αεροπορικής εταιρίας.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

127 Η καταχρηστική εκμετάλλευση δεσπόζουσας θέσεως που γίνεται στην τομεακή αγορά όπου υπάρχει η δεσπόζουσα θέση αλλά της οποίας τα αποτελέσματα γίνονται αισθητά σε χωριστή αγορά όπου η ενδιαφερόμενη επιχείρηση δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση μπορεί να εμπίπτει στο άρθρο 82 ΕΚ εφόσον αυτή η χωριστή αγορά είναι επαρκώς συναφής με την πρώτη (βλ., υπό την έννοια αυτή, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 6ης Μαρτίου 1974, 6/73 και 7/73, Istituto Chemioterapico Italiano και Commercial Solvents κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1974, σ. 113, σκέψη 22, και της 3ης Οκτωβρίου 1985, 311/84, CBEM, Συλλογή 1985, σ. 3261, σκέψη 26).

128 Στην προκειμένη περίπτωση, τα επίδικα συστήματα ανταμοιβών επιδόσεων που παρενεβλήθησαν στο σύνολο των συμβάσεων τις οποίες η ΒΑ συνήψε με τους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου, για την παροχή υπηρεσιών πρακτορείων αεροπορικών ταξιδίων, μεταξύ των οποίων η έκδοση τίτλων μεταφοράς στους επιβάτες, και η παροχή των πρόσθετων υπηρεσιών διαφημίσεως και εμπορικής προωθήσεως.

129 Όπως παρατηρήθηκε ανωτέρω, γίνεται δεκτό ότι οι πράκτορες αεροπορικών μεταφορών διασφαλίζουν καθήκοντα λιανοπωλητή και, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, θα διατηρήσουν αυτόν τον ρόλο και, επομένως, ζωτική σημασία για τις αεροπορικές εταιρίες.

130 Οι υπηρεσίες που πωλούν έτσι στους επιβάτες οι αεροπορικές εταιρίες μέσω των ταξιδιωτικών πρακτόρων του Ηνωμένου Βασιλείου αποτελούνται από τις υπηρεσίες αερομεταφορών στις τακτικές πτήσεις τις οποίες οι εταιρίες διασφαλίζουν από και προς τα βρετανικά αεροδρόμια.

131 Το Πρωτοδικείο υπενθυμίζει συναφώς ότι, κατά τον χρόνο των επίδικων πρακτικών της ΒΑ, το 85 % των αεροπορικών εισιτηρίων που πωλήθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο διοχετεύθηκαν μέσω των πρακτόρων αεροπορικών ταξιδίων.

132 Επομένως, υπάρχει αδιαμφισβήτητη σχέση συναφείας μεταξύ, αφενός, των υπηρεσιών πρακτορείων αεροπορικών ταξιδίων που παρέχουν στις αεροπορικές εταιρίες οι πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου και, αφετέρου, των υπηρεσιών αερομεταφορών που διασφαλίζουν οι εταιρίες αυτές στις βρετανικές αγορές αερομεταφορών που αποτελούνται από τις αεροπορικές γραμμές από και προς τα αεροδρόμια του Ηνωμένου Βασιλείου.

133 Εξάλλου, η επιχειρηματολογία της ΒΑ στηρίζεται στο αξίωμα ότι μια τέτοια σχέση συναφείας υπάρχει μεταξύ των σχετικών αγορών. Πράγματι, η ΒΑ παρατηρεί, στο σημείο 10.28 της προσφυγής της, ότι η άρνηση ενός πράκτορα να διασφαλίσει την προώθηση των πτήσεων της ΒΑ μπορεί να συνεπάγεται γι' αυτήν απόλυτη εμπορική ζημία. Όμως, ένα τέτοιο διαφυγόν κέρδος δεν μπορεί να υλοποιηθεί παρά μόνο με μείωση του αριθμού των εκδόσεων μεταφορικών τίτλων υπέρ της ΒΑ.

134 Αντιστρόφως, η ΒΑ παρατηρεί, στο σημείο 4.39 της προσφυγής της, ότι, στο μέτρο που μπορούν να συνεπάγονται αύξηση της ζητήσεως σε υπηρεσίες αερομεταφορών, τα πλεονεκτήματα που παρέχουν οι αεροπορικές εταιρίες στους ταξιδιωτικούς πράκτορες συνεπάγονται σημαντικές οικονομίες ως προς το κόστος.

135 Επομένως, ορθώς η Επιτροπή δέχθηκε την ύπαρξη σχέσεως συναφείας που απαιτεί το άρθρο 82 ΕΚ μεταξύ της βρετανικής αγοράς υπηρεσιών πρακτορείων επιβατών που οι αεροπορικές εταιρίες αγοράζουν από τους ταξιδιωτικούς πράκτορες και τις βρετανικές αγορές αερομεταφορών.

136 Υπό τις προϋποθέσεις αυτές, ο τέταρτος λόγος δεν μπορεί να ευδοκιμήσει.

Επί του πέμπτου λόγου που αντλείται από την εσφαλμένη νομική βάση

137 Ο κανονισμός 17, βάσει του οποίου εκδόθηκε η προσβαλλόμενη απόφαση, συνιστά τον πρώτο κανονισμό εφαρμογής των άρθρων 81 ΕΚ και 82 ΕΚ και προβλέπει το γενικό νομικό πλαίσιο εφαρμογής των δύο αυτών διατάξεων.

138 Κατά το άρθρο 1 του κανονισμού 141 του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 1962, περί μη εφαρμογής του κανονισμού 17 στον τομέα των μεταφορών (ΕΕ ειδ. έκδ. 07/001, σ. 30), «ο κανονισμός 17 δεν εφαρμόζεται στις συμφωνίες, αποφάσεις και εναρμονισμένες πρακτικές στον τομέα των μεταφορών οι οποίες έχουν ως αντικείμενο ή αποτέλεσμα τον καθορισμό των τιμών και όρων μεταφοράς, τον περιορισμό ή τον έλεγχο της προσφοράς μεταφορών ή την κατανομή των αγορών μεταφορών, ούτε στις περιπτώσεις δεσπόζουσας θέσεως, κατά την έννοια του άρθρου [82 ΕΚ], εντός της αγοράς μεταφορών».

139 Κατά την τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 141, τα ειδικά χαρακτηριστικά στον τομέα των μεταφορών δικαιολογούν την εξαίρεση από την εφαρμογή του κανονισμού 17 μόνον των συμφωνιών, αποφάσεων και εναρμονισμένων πρακτικών που αφορούν άμεσα την παροχή υπηρεσιών μεταφοράς.

140 Τέλος, στις 14 Δεκεμβρίου 1987, το Συμβούλιο εξέδωσε τον κανονισμό (ΕΟΚ) 3975/87, σχετικά με τον καθορισμό των λεπτομερειών εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού που ισχύουν για τις επιχειρήσεις στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών (ΕΕ L 374, σ. 1).

Επιχειρήματα των διαδίκων

141 Η ΒΑ υποστηρίζει ότι, έστω και αν υποτεθεί ότι η σχετική τομεακή αγορά είναι εκείνη των υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων, οι πρακτικές που προσάπτονται στην ΒΑ δεν εμπίπτουν στον κανονισμό που δέχθηκε η Επιτροπή ως νομική βάση της προσβαλλόμενης αποφάσεως, δηλαδή στον κανονισμό 17, αλλά στον κανονισμό 3975/87.

142 Στην υπόθεση που οδήγησε στην έκδοση της αποφάσεως του Δικαστηρίου της 11ης Μαρτίου 1997, C-264/95 P, Επιτροπή κατά UIC (Συλλογή 1997, σ. I-1287, σκέψη 28), με την οποία επιβεβαιώθηκε η απόφαση του Πρωτοδικείου της 6ης Ιουνίου 1995, T-14/93, Union internationale des chemins de fer κατά Επιτροπής (Συλλογή 1995, σ. II-1503), το Δικαστήριο αντέκρουσε την άποψη, υποστηριχθείσα εν προκειμένω από την Επιτροπή, περί εφαρμογής του κανονισμού (ΕΟΚ) 1017/68 του Συμβουλίου, της 19ης Ιουλίου 1968, περί εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού στους τομείς των σιδηροδρομικών, οδικών και εσωτερικών πλωτών μεταφορών (ΕΕ ειδ. έκδ. 07/001, σ. 86), στις μόνες συμφωνίες και εναρμονισμένες πρακτικές που αφορούν άμεσα την παροχή μεταφορικών υπηρεσιών, για τον λόγο ότι το σχετικό εδάφιο του άρθρου 1 του κανονισμού 1017/68 ήταν ακριβές και λεπτομερές και δεν μνημόνευε τη λέξη «άμεσα».

143 Η Επιτροπή προσπαθεί να διακρίνει την υπόθεση που οδήγησε στην απόφαση Επιτροπή κατά UIC, παρατεθείσα στη σκέψη 142 ανωτέρω, από την παρούσα διαφορά προβάλλοντας ότι ο τομέας εφαρμογής του κανονισμού 1017/68 ορίζεται ευρύτερα από εκείνον του κανονισμού 3975/87, καθόσον ο πρώτος αναφέρεται σε όλες τις «συμφωνίες, αποφάσεις και εναρμονισμένες πρακτικές που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα τον καθορισμό τιμών και όρων μεταφοράς, τον περιορισμό ή τον έλεγχο της προσφοράς μεταφορών, την κατανομή των αγορών μεταφορών». Πάντως, όπως δέχθηκε το Δικαστήριο με την απόφαση Επιτροπή κατά UIC, παρατεθείσα στη σκέψη 142 ανωτέρω, αυτή ακριβώς είναι η διατύπωση του κανονισμού 141, που εξαιρεί το σύνολο του τομέα των μεταφορών από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 17.

144 Εξάλλου, η ίδια η διατύπωση του κανονισμού 3975/87 καταδεικνύει ότι η πράξη αυτή δεν θεωρείται ότι έχει αποκλειστικά το περιοριστικό πεδίο εφαρμογής που προτείνει η Επιτροπή. Το άρθρο 2 αυτής προβλέπει τη μη εφαρμογή της απαγορεύσεως που θεσπίζει το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ στις συμπράξεις που απαριθμούνται στο παράρτημα. Όμως, το παράρτημα αυτό περιλαμβάνει, υπό τα στοιχεία ιαì τις συμπράξεις που αφορούν «τον συμψηφισμό και διακανονισμό των λογαριασμών μεταξύ αερομεταφορέων και των εξουσιοδοτημένων πρακτόρων τους μέσω ενός κεντρικού και αυτοματοποιημένου συστήματος διακανονισμού, συμπεριλαμβανομένων και των τυχόν αναγκαίων ή παρεπομένων υπηρεσιών». Αν η θέση της Επιτροπής ήταν ορθή, οι συμπράξεις αυτές σε καμιά περίπτωση δεν θα ενέπιπταν στον κανονισμό 3975/87.

145 Σύμφωνα με την ίδια την ανάλυση της Επιτροπής, οι πρακτικές που προσάπτονται στην ΒΑ αναπτύσσουν τα αποτελέσματά τους, ή τουλάχιστον τα κύρια αποτελέσματά τους, στον τομέα των αερομεταφορών (αιτιολογικές σκέψεις 118 και 120 της προσβαλλόμενης αποφάσεως). Εξάλλου, οι επίδικες ανταμοιβές επιδόσεων συνιστούν ένα μέρος του άμεσου κόστους της πωλήσεως ενός εισιτηρίου αεροπορικής μεταφοράς και έχουν επίπτωση στην καθαρή τιμή που εισπράττει η αεροπορική εταιρία εις αντάλλαγμα της υπηρεσίας αερομεταφοράς που παρέχει, που καθορίζει επίσης έμμεσα τις «τιμές μεταφοράς» κατά την έννοια του κανονισμού 141.

146 Η πλάνη ως προς τη νομική βάση που διέπραξε η Επιτροπή είχε ως αποτέλεσμα να στερήσει την ΒΑ από τις διαδικαστικές εγγυήσεις, ενόψει των διαφορών ως προς τα σχετικά υφιστάμενα καθεστώτα μεταξύ του κανονισμού 17 και του κανονισμού 3975/87.

147 Εξάλλου, η Επιτροπή δεν είχε αρμοδιότητα να εκδώσει την προσβαλλόμενη απόφαση καθόσον αυτή επηρεάζει τις αεροπορικές γραμμές μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ενώσεως και των τρίτων χωρών. Οι τελευταίες δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 3975/87, ο οποίος περιορίζεται στις αεροπορικές μεταφορές μεταξύ των κοινοτικών αεροδρομίων.

148 Κατά την άποψη της Επιτροπής δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι, ως συναφείς δραστηριότητες ή εμμέσως συνδεόμενες με την αγορά των καθαυτό αεροπορικών μεταφορών, οι υπηρεσίες πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων δεν εμπίπτουν στο πλαίσιο του αποκλεισμού εφαρμογής του κανονισμού 17 που προβλέπει το άρθρο 1 του κανονισμού 141 και, αντιθέτως, εξακολουθούν να υπόκεινται στον κανονισμό 17.

149 Ο κανονισμός 3975/87, του οποίου η τρίτη αιτιολογική σκέψη υπογραμμίζει τα καθαρά χαρακτηριστικά του τομέα των αερομεταφορών, έχει εφαρμογή μόνο στις συμφωνίες που συνδέονται άμεσα με την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς.

150 Όμως, η προσβαλλόμενη απόφαση αφορά μόνον τις υπηρεσίες τις οποίες η ΒΑ αγοράζει από τους ταξιδιωτικούς πράκτορες. Τόσο η προσαπτόμενη καταχρηστική εκμετάλλευση όσο και τα πρωταρχικά αποτελέσματά της επήλθαν στην αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων (αιτιολογικές σκέψεις 85 και 112 της προσβαλλόμενης αποφάσεως). Οι αντίθετες προς τον ανταγωνισμό διευθετήσεις που επήλθαν μεταξύ της ΒΑ και των ταξιδιωτικών πρακτόρων του Ηνωμένου Βασιλείου δεν αφορούν τις «υπηρεσίες αερομεταφορών» και δεν συνδέονται άμεσα με την παροχή τέτοιων υπηρεσιών.

151 Ανεξάρτητα από το πεδίο εφαρμογής του, ο κανονισμός 1017/68 δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω και οι δύο αποφάσεις που αναφέρονται στην Union internationale des chemins de fer, παρατεθείσες στη σκέψη 142 ανωτέρω, αναφέρονται σ' αυτόν τον κανονισμό και όχι στον κανονισμό 3975/87.

152 Ενώ το άρθρο 1 του κανονισμού 1017/68 δίνει έναν ευρύ ορισμό του πεδίου εφαρμογής του, ο κανονισμός 3975/87, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2410/92 του Συμβουλίου, της 23ης Ιουλίου 1992 (ΕΕ L 240, σ. 18), σκοπεί αποκλειστικά, στο άρθρο 1, παράγραφος 2, αυτού, «τις αεροπορικές μεταφορές μεταξύ αεροδρομίων της Κοινότητας».

153 Εξάλλου, η παρούσα διαφορά δεν αφορούσε ούτε την προσφορά μεταφορών ούτε τον καθορισμό τιμών μεταφοράς, που αναφέρονται ρητά στο άρθρο 1 του κανονισμού 1017/68.

154 Αν, όπως αφήνει να νοηθεί η ΒΑ, οι υπηρεσίες πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων δεν εμπίπτουν στον τομέα του κανονισμού 3975/87, ενώ αποκλείονται από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 17 βάσει του κανονισμού 141, δεν καλύπτονται από καμιά κοινοτική κανονιστική ρύθμιση, πράγμα που είναι αδύνατο.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

155 Τα συστήματα ανταμοιβής επιδόσεων που εφαρμόζει η ΒΑ εντάσσονται στις συμφωνίες που συνήφθησαν μεταξύ ΒΑ και των ταξιδιωτικών πρακτορείων του Ηνωμένου Βασιλείου για σκοπούς παροχής στην ΒΑ υπηρεσιών ταξιδιωτικού πρακτορείου και, ειδικότερα, της διανομής τίτλων μεταφοράς της ΒΑ, αποκλειομένων, κατά συνέπεια, των καθαυτού υπηρεσιών αερομεταφοράς που η ΒΑ παρέχει στους επιβάτες.

156 Πράγματι, αυτές οι παροχές υπηρεσιών αερομεταφοράς αποτελούν αντικείμενο ατομικών συμβάσεων που συνάπτονται μεταξύ ΒΑ και των επιβατών και, επομένως, δεν εμπίπτουν στο αντικείμενο της προσβαλλόμενης αποφάσεως.

157 Τα συστήματα ανταμοιβής επιδόσεων, των οποίων την εφαρμογή στους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου επικρίνει η Επιτροπή, δεν πρέπει επομένως να θεωρηθούν ως αναφερόμενα άμεσα στην καθαυτό υπηρεσία αερομεταφορών που συμφωνείται μεταξύ του επιβάτη και της αεροπορικής εταιρίας.

158 Όμως, όπως προκύπτει από την τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 141, τα ειδικά χαρακτηριστικά του τομέα των μεταφορών δικαιολογούν την εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 17 μόνον των συμφωνιών, αποφάσεων και εναρμονισμένων πρακτικών «που αφορούν άμεσα την παροχή υπηρεσιών μεταφοράς» (απόφαση του Δικαστηρίου της 24ης Οκτωβρίου 2002, C-82/01 P, Aéroports de Paris κατά Επιτροπής, Συλλογή 2002, σ. I-9297, σκέψη 18).

159 Έτσι, το άρθρο 1 του κανονισμού 141 αποκλείει την εφαρμογή του κανονισμού 17 μόνον ως προς τις συμπράξεις οι οποίες έχουν «ως αντικείμενο ή αποτέλεσμα τον καθορισμό των τιμών και όρων μεταφοράς, τον περιορισμό ή τον έλεγχο της προσφοράς μεταφορών ή την κατανομή των αγορών μεταφορών» (απόφαση Aéroports de Paris κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 158 ανωτέρω, σκέψη 18), και στις «[...] περιπτώσεις δεσπόζουσας θέσεως, κατά την έννοια του άρθου 82 ΕΚ, εντός της αγοράς μεταφορών».

160 Ματαίως η ΒΑ επικαλείται, αναφερόμενη στην απόφαση Επιτροπή κατά UIC, παρατεθείσα στη σκέψη 142 ανωτέρω, την πανομοιότυπη διατύπωση του άρθρου 1 του κανονισμού 1017/68 και του άρθρου 1 του κανονισμού 141, που περιορίζει το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 17 σε σχέση με τους κανονισμούς οι οποίοι έχουν εφαρμογή στο σύνολο των μεταφορών, για να υποστηρίξει ότι ο κανονισμός 3975/87 έχει εφαρμογή στην προκειμένη περίπτωση.

161 Πρώτον, από τη δεύτερη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 3975/87 προκύπτει ότι ο κανονισμός 1017/68 έχει εφαρμογή αποκλειστικά στις εσωτερικές μεταφορές (σιδηροδρομικές, οδικές και πλωτές μεταφορές). Η ΒΑ δεν μπορεί επομένως να επικαλείται λυσιτελώς την εφαρμογή στην προκειμένη περίπτωση του κανονισμού 3975/87 επικαλούμενη τον κανονισμό 1017/68, που έχει διαφορετικό ουσιαστικό πεδίο εφαρμογής.

162 Πράγματι, από τη δεύτερη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 3975/87 προκύπτει ότι η Επιτροπή δεν διέθετε, πριν την έναρξη ισχύος του κανονισμού αυτού, κανένα μέσο για την άμεση εξέταση των περιπτώσεων εικαζομένων παραβάσεων των άρθρων 81 ΕΚ και 82 ΕΚ στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών.

163 Δεύτερον, μολονότι λαμβάνουν υπόψη, σύμφωνα με την πέμπτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 3975/87, ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των μεταφορικών δραστηριοτήτων στο σύνολό τους, οι συντάκτες του κειμένου αυτού δέχθηκαν εξάλλου ότι ο τομέας των αεροπορικών μεταφορών εμφανίζει χαρακτηριστικά τα οποία είναι ίδια του τομέα αυτού, όπως προκύπτει από την τρίτη αιτιολογική σκέψη του ίδιου αυτού κανονισμού.

164 Τρίτον, από την οικονομία των κανονιστικών διατάξεων που έχουν εφαρμογή στις αεροπορικές μεταφορές συνάγεται η πρόθεση του κοινοτικού νομοθέτη, απούσα από τον κανονισμό 1017/68, να περιορίσει το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 3975/87 μόνο στις δραστηριότητες που αφορούν άμεσα την παροχή υπηρεσιών των αεροπορικών μεταφορών, λόγω της ιδιαιτερότητας του τομέα αυτού.

165 Προκύπτει έτσι από τον τίτλο του κανονισμού 3975/87 ότι αυτός «καθορίζ[ει] τ[ις] λεπτομέρει[ες] εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού που ισχύουν για τις επιχειρήσεις στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών», κατ' αντίθεση προς τον κανονισμό 1017/68 ο οποίος [αφορά την] «εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στους τομείς των σιδηροδρομικών, οδικών και εσωτερικών πλωτών μεταφορών». Η διαφορά αυτή στη διατύπωση επιβεβαιώνει ότι μια δραστηριότητα δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 3975/87 παρά μόνον αν συνδέεται άμεσα με την παροχή υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση Aéroports de Paris κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 158 ανωτέρω, σκέψη 22).

166 Άλλωστε, η πρώτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού (ΕΟΚ) 3976/87 του Συμβουλίου, της 14ης Δεκεμβρίου 1987, για την εφαρμογή του άρθρου [81], παράγραφος 3, της Συνθήκης σε ορισμένες κατηγορίες συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών (ΕΕ L 374, σ. 9), που εκδόθηκε την ίδια μέρα με τον κανονισμό 3975/87, υπενθυμίζει ότι ο κανονισμός 17 καθορίζει τις λεπτομέρειες εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού στις συμφωνίες, αποφάσεις και εναρμονισμένες πρακτικές «εκτός από εκείνες που συνδέονται άμεσα με την παροχή υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών» (απόφαση Aéroports de Paris κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 158 ανωτέρω, σκέψη 24).

167 Επιπροσθέτως, το άρθρο 1, παράγραφος 2, του κανονισμού 3975/87, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 2410/92, ορίζει ότι «[ο] παρών κανονισμός αφορά μόνον τις διεθνείς αεροπορικές μεταφορές μεταξύ αερολιμένων της Κοινότητας».

168 Ομοίως, το άρθρο 4α του κανονισμού (ΕΟΚ) 3975/87, που παρενεβλήθη με το κανονισμό (ΕΟΚ) 1284/91 του Συμβουλίου, της 14ης Μα?ου 1991, που τροποποιεί τον κανονισμό 3975/87 (ΕΕ L 122, σ. 2) αφορά μόνον τις πρακτικές που μπορούν «να θέτουν άμεσα σε κίνδυνο την υπόσταση μιας υπηρεσίας αεροπορικών μεταφορών», γεγονός που προϋποθέτει την ύπαρξη άμεσης σχέσεως με την παροχή υπηρεσιών αεροπορικών μεταφορών. (απόφαση Aéroports de Paris κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 158 ανωτέρω, σκέψη 23).

169 Επομένως, ουδόλως ασκεί επιρροή το επιχείρημα που αντλεί η ΒΑ από το γράμμα της εξαιρέσεως που προβλέπουν οι συνδυασμένες διατάξεις του άρθρου 2 του κανονισμού 3975/87 και του στοιχείου ιαì του παραρτήματος του κανονισμού αυτού υπέρ των συμπράξεων οι οποίες αφορούν τον συμψηφισμό και διακανονισμό λογαριασμών μεταξύ των αεροπορικών μεταφορών και των εξουσιοδοτημένων πρακτόρων τους.

170 Οι συμπράξεις αυτές, καθαρά τεχνικού περιεχομένου, πρέπει πράγματι να θεωρηθούν, στο κανονιστικό πλαίσιο που περιγράφεται ανωτέρω, ως δυνάμενες να αποσπαστούν από τις συμβάσεις όπως εκείνες που συνήψε η ΒΑ και οι ταξιδιωτικοί πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου για την παροχή καθαυτό υπηρεσιών ταξιδιωτικού πρακτορείου.

171 Τέλος, η ΒΑ δεν έχει κανένα έρεισμα να ισχυρίζεται ότι οι πρακτικές που της προσάπτονται αναπτύσσουν τα κύρια αποτελέσματά τους στην αγορά των αεροπορικών μεταφορών. Πράγματι, η επιλογή του εφαρμοστέου κανονισμού εξαρτάται από τον χαρακτηρισμό των επίμαχων πρακτικών και όχι από τον προηγούμενο προσδιορισμό της αγοράς εντός της οποίας οι συμφωνίες αυτές παράγουν τα αποτελέσματά τους (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση Επιτροπή κατά UIC, παρατεθείσα στη σκέψη 142 ανωτέρω, σκέψη 42).

172 Εν πάση περιπτώσει, από τις αιτιολογικές σκέψεις 85 και 112 της προσβαλλόμενης αποφάσεως προκύπτει ότι η Επιτροπή εντόπισε στη βρετανική αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων τόσο την καταχρηστική εκμετάλλευσή της δεσπόζουσας θέσεως που έγινε δεκτή κατά της ΒΑ όσο και ορισμένα από τα αποτελέσματά της, πράγμα που αρκεί για να δικαιολογήσει την εφαρμογή του κανονισμού 17 στην προκειμένη περίπτωση.

173 Επομένως, η Επιτροπή δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο βασιζόμενη στον κανονισμό 17 προκειμένου να εκδώσει την προσβαλλόμενη απόφαση.

174 Συνεπώς, ο σχετικός λόγος πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.

Επί του έκτου λόγου, που αντλείται από την έλλειψη δεσπόζουσας θέσεως

Επιχειρήματα των διαδίκων

175 Πρώτον, η ΒΑ προσάπτει στην Επιτροπή ότι τη θεώρησε ως επιχείρηση με δεσπόζουσα θέση στη βρετανική αγορά των υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων χωρίς να λάβει προσηκόντως υπόψη τον έντονο ανταγωνισμό τον οποίο αντιμετωπίζει στις βρετανικές αγορές αεροπορικών μεταφορών.

176 Ανεξάρτητα από τον συνολικό αριθμό γραμμών που εξυπηρετεί, η ΒΑ δεν ασκεί τη δραστηριότητά της με ένα σημαντικό βαθμό ανεξαρτησίας ούτε σε σχέση με τους ανταγωνιστές της που είναι παρόντες σε κάθε γραμμή ούτε έναντι των επιβατών οι οποίοι διαθέτουν την ικανότητα να επιλέγουν την αεροπορική τους εταιρία για κάθε γραμμή.

177 Δεύτερον, η ΒΑ προσάπτει στην Επιτροπή ότι δεν εξήγησε πως η φερόμενη δεσπόζουσα θέση της στη βρετανική αγορά των υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων «προ[έκυπτε] από τις “πολύ μεγάλες επιτυχίες” που είχε στις βρετανικές αγορές αεροπορικών μεταφορών.

178 Η ΒΑ παρατηρεί, τρίτον, ότι τα μερίδια της βρετανικής αγοράς των υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων που κατέχει, κατά την Επιτροπή, υπό την ιδιότητα του πελάτη των πρακτόρων, δεν καταδεικνύουν ότι κατέχει στην αγορά αυτή δεσπόζουσα θέση. Η Επιτροπή περιορίστηκε να προσθέσει το σύνολο των πωλήσεων των εισιτηρίων ΒΑ που είχαν διατεθεί στο σύνολο των γραμμών προς και από τα αεροδρόμια του Ηνωμένου Βασιλείου, μολονότι αυτές συνιστούν χωριστές αγορές.

179 Εξάλλου, η Επιτροπή δεν υπολόγισε ορθά τα μερίδια αγοράς που κατέχει η ΒΑ. Τα ποσοστά που δέχθηκε η Επιτροπή περιλαμβάνουν επίσης τις πωλήσεις που πραγματοποιήθηκαν εκτός του Ηνωμένου Βασιλείου και, επομένως, υπερεκτιμούν τα μερίδια αγοράς της ΒΑ. Η Επιτροπή στήριξε τους υπολογισμούς της στις πωλήσεις αεροπορικών εισιτηρίων που πραγματοποιούνται μέσω του BSPUK, στον οποίο μετέχει μέρος μόνον των ταξιδιωτικών πρακτόρων του Ηνωμένου Βασιλείου. Χωρίς να αναλύσει τις συναλλαγές που πραγματοποιούν οι άλλοι πράκτορες, η Επιτροπή περιορίστηκε στο να υποθέσει ότι οι πράξεις που πραγματοποιούνται μέσω του BSPUK αντιπροσωπεύουν το 80 έως 85 % όλων των εισιτηρίων που πωλούν οι πράκτορες. Τέλος, οι πωλήσεις που αποδίδονται στην ΒΑ και πραγματοποιούνται στο πλαίσιο του BSPUK περιλαμβάνουν συναλλαγές πραγματοποιούμενες από άλλες εταιρίες οι οποίες χρησιμοποιούν την ΒΑ ως πράκτορα και δεν συμμετέχουν στις συμφωνίες που συνήφθησαν μεταξύ ΒΑ και των ταξιδιωτικών πρκατόρων του Ηνωμένου Βασιλείου.

180 H BA υποστηρίζει ότι η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη την επίπτωση των πωλήσεων που πραγματοποιούνται μέσω άλλων διαύλων πλην των ταξιδιωτικών πρακτόρων, όπως είναι οι άμεσες πωλήσεις μέσω τηλεφώνου ή του διαδικτύου. Όμως, οι πωλήσεις αυτές επηρεάζουν, όπως ρητά αναγνώρισε η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 72 της προσβαλλόμενης αποφάσεως, την ισχύ των αεροπορικών εταιριών στην αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων.

181 Υπογραμμίζοντας την ιδιαίτερα ισχυρή θέση της ΒΑ έναντι των κυριότερων ταξιδιωτικών πρακτόρων, η Επιτροπή αγνοεί τη σαφή πτώση του ποσοστού των συνολικών τους πωλήσεων εισιτηρίων ΒΑ και το σχετικά μικρό μερίδιο υπηρεσιών που παρέχουν στην ΒΑ στις δραστηριότητες ορισμένων από τα κυριότερα πρακτορεία.

182 Αν εφαρμοστεί το κριτήριο της σταθερότητας των μεριδίων αγοράς ή εκείνο του εύκολου επηρεασμού από τον ανταγωνισμό, που δέχεται η νομολογία (απόφαση του Δικαστηρίου της 13ης Φεβρουαρίου 1979, 85/76, Hoffmann-La Roche κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1979/Ι, σ. 215), τα μερίδια της ΒΑ στη βρετανική «αγορά» υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων δεν επιτρέπουν να συναχθεί ότι αυτή κατέχει δεσπόζουσα θέση από την οποία αντλεί πλεονεκτήματα ανά πάσα στιγμή.

183 Η ορθή ανάλυση των στοιχείων σχετικά με τα μερίδια αγοράς που κατέχει η ΒΑ αναιρούν μάλλον τη διαπίστωση της δεσπόζουσας θέσεως. Πράγματι, το μερίδιο αγοράς της ΒΑ μειώθηκε από το 47,7 % στις αρχές της δεκαετίας του '90 στο 39,7 %. Αντιθέτως, τα μερίδια αγοράς των άλλων αεροπορικών εταιριών, ειδικότερα εκείνα της Virgin και της British Midland, αυξήθηκαν γρήγορα.

184 Το σημαντικό ποσοστό εισιτηρίων που πωλεί ένα πρακτορείο ταξιδίων δεν καθιστά την ενδιαφερόμενη αεροπορική εταιρία «υποχρεωτικό εμπορικό εταίρο» του πρακτορείου αυτού, αντίθετα προς ό,τι υποστηρίζει η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 92 της προσβαλλόμενης αποφάσεως. Στην πράξη, κάθε πρακτορείο οφείλει να προσφέρει τα εισιτήρια μιας ευρείας γκάμας αεροπορικών εταιριών. Όντως, τα πρακτορεία διαθέτουν σημαντική ισχύ διαπραγματεύσεως και η τελική επιλογή του πράκτορα εναπόκειται στον πελάτη.

185 Αντίθετα προς τους διανομείς οι οποίοι δραστηριοποιούνταν στις σχετικές αγορές στην υπόθεση Hoffmann-La Roche κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 182 ανωτέρω, και στην υπόθεση Michelin κατά Επιτροπής, παρατεθείσα στη σκέψη 91 ανωτέρω, οι ταξιδιωτικοί πράκτορες δεν διαθέτουν κανονικά αποθέματα ούτε και έχουν ανάγκη πραγματικά να πωλούν εισιτήρια ΒΑ. Δεδομένου ότι οι γραμμές που εξυπηρετεί η ΒΑ εξυπηρετούνται επίσης από άλλες εταιρίες, τα πρακτορεία μπορούσαν να ικανοποιούν την επιλογή των επιβατών εφόσον χρόνο είναι σε θέση να πωλούν τα εισιτήρια της ΒΑ.

186 Τέλος, αν η ΒΑ κατείχε όντως δεσπόζουσα θέση, δεν θα είχε κανένα συμφέρον να αφιερώνει σημαντικά ποσά για να βελτιώσει τις υπηρεσίες της, προκειμένου να ανταγωνιστεί αποτελεσματικότερα τις άλλες εταιρίες.

187 Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι για να αποδείξει τη δεσπόζουσα θέση που κατέχει η ΒΑ στη βρετανική αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων, έλαβε υπόψη τα ποσοστά των πωλήσεων εισιτηρίων της ΒΑ από τους ταξιδιωτικούς πράκτορες της ΙΑΤΑ και μια σειρά συναφών παραγόντων, όπως το μέγεθος της ΒΑ, η έκταση της γκάμας των υπηρεσιών της στις αεροπορικές μεταφορές και το δίκτυό της.

188 Η BA ήταν προφανώς σε θέση να συμπεριφερθεί ανεξάρτητα από τους ταξιδιωτικούς πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου και, ειδικότερα, να υποκαταστήσει μονομερώς τη βασική προμήθεια του 7 % αντί εκείνης του 7,5 %, για τις εσωτερικές πτήσεις και αντί εκείνης του 9 %, για τις διεθνείς πτήσεις.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

189 H δεσπόζουσα θέση που αναφέρει το άρθρο 82 ΕΚ αφορά τη θέση οικονομικής ισχύος που κατέχει μια επιχείρηση, πράγμα που της επιτρέπει να εμποδίζει τη διατήρηση αποτελεσματικού ανταγωνισμού στην οικεία αγορά και της προσφέρει, σε σημαντικό βαθμό, τη δυνατότητα ανεξάρτητης έναντι των ανταγωνιστών της, των πελατών της και τελικά των καταναλωτών, συμπεριφοράς (απόφαση του Πρωτοδικείου της 12ης Δεκεμβρίου 2000, T-128/98, Aéroports de Paris κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. ΙΙ-3929, σκέψη 147).

190 Όπως προκύπτει από την εξέταση του τρίτου λόγου, τη βρετανική αγορά υπηρεσιών πρακτορείου αεροπορικών ταξιδίων, συνιστάμενη ειδικότερα στη διανομή αεροπορικών εισιτηρίων, υπηρεσιών που παρέχουν στις αεροπορικές εταιρίες οι ταξιδιωτικοί πράκτορες του Ηνωμένου Βασιλείου, επέλεξε η Επιτροπή για να συναγάγει την ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως της ΒΑ.

191 Όπως παρατηρήθηκε στη σκέψη 101 ανωτέρω, το γεγονός ότι η ΒΑ πρέπει να θεωρηθεί ως επιχείρηση με δεσπόζουσα θέση υπό την ιδιότητα του αγοραστή υπηρεσιών, και όχι ως παρέχουσα υπηρεσίες, δεν ασκεί επιρροή.

192 Επομένως, ο αριθμός των θέσεων που προσφέρει στις γραμμές που εξυπηρετεί η ΒΑ στο σύνολο των γραμμών από και προς τα βρε