ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

MACIEJ SZPUNAR

της 3ης Σεπτεμβρίου 2020 ( 1 )

Υπόθεση C‑311/19

BONVER WIN, a.s.

κατά

Ministerstvo financí ČR

[αίτηση του Nejvyšší správní soud (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Τσεχική Δημοκρατία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προδικαστική παραπομπή – Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών – Περιορισμοί – Εθνική νομοθεσία που απαγορεύει την εκμετάλλευση τυχερών παιγνίων σε ορισμένους τόπους – Δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ – Διασυνοριακό στοιχείο»

I. Εισαγωγή

1. Η υπό κρίση αίτηση του Nejvyšší správní soud (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Τσεχική Δημοκρατία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως αποδεικνύει ότι το ειδικό νομικό ζήτημα μιας υπόθεσης που έχει αχθεί ενώπιον του Δικαστηρίου συχνά υπολανθάνει στο φαινομενικά αθώο –αν όχι κοινότοπο– ιστορικό της κύριας διαδικασίας: ένας πάροχος υπηρεσιών στοιχημάτων καλείται να παύσει την επιχειρηματική του δραστηριότητα με δημοτική διάταξη η οποία απαγορεύει την παροχή τέτοιων υπηρεσιών σε συγκεκριμένο τμήμα της πόλεως στο οποίο βρίσκεται ο πάροχος υπηρεσιών στοιχημάτων. Ο εν λόγω επιχειρηματίας ισχυρίζεται ότι έχει πελάτες προερχόμενους από άλλο κράτος μέλος. Αποτελεί το γεγονός αυτό επαρκή αιτία για την εφαρμογή της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών δυνάμει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ;

2. Κατά συνέπεια, η υπό κρίση υπόθεση αφορά άμεσα τον πυρήνα του πεδίου εφαρμογής μιας θεμελιώδους ελευθερίας της εσωτερικής αγοράς.

3. Η επιβολή περιορισμών στο πεδίο εφαρμογής της αποτελεί ζήτημα υψίστης σημασίας και ένα από τα παλαιότερα ερωτήματα που τέθηκαν στο πλαίσιο του ενωσιακού δικαίου, το οποίο μάλιστα επανέρχεται διαρκώς σε πλείστες όσες παραλλαγές. Όσες διαφορές και αν παρουσιάζουν τα πραγματικά περιστατικά από υπόθεση σε υπόθεση ( 2 ), ο κοινός παρονομαστής τους είναι ότι αφορούν την ίδια τη φύση της εσωτερικής αγοράς και το οικονομικό σύνταγμα της Ένωσης. Οι οικονομικοί φορείς και οι πελάτες τους, όπως άλλωστε και τα κράτη μέλη, βασίζονται στις απαντήσεις που δίδονται σε αυτά τα ερωτήματα. Το πεδίο εφαρμογής των θεμελιωδών ελευθεριών καθορίζει τον βαθμό στον οποίο το δίκαιο της εσωτερικής αγοράς της ΕΕ δεσμεύει τα κράτη μέλη κατά τον καθορισμό των στόχων της (εθνικής) πολιτικής τους και, κατ’ επέκταση, της ελευθερίας της οποίας απολαύουν οι οικονομικοί φορείς: εάν ένα κράτος μέλος δεν υφίσταται περιορισμούς όσον αφορά, για παράδειγμα, την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, υπό δεδομένες συνθήκες το πεδίο της πιθανής δράσεώς του είναι σημαντικά μεγαλύτερο από εκείνο που θα ίσχυε υπό περιοριστικό καθεστώς. Αντιθέτως, εάν ένα κράτος μέλος τελεί υπό περιοριστικό καθεστώς, το πεδίο της πιθανής δράσεως των παρόχων υπηρεσιών και των αποδεκτών τους είναι σημαντικά μεγαλύτερο.

4. Η διαδικαστική πτυχή που αντιστοιχεί στην εν λόγω πραγματική πτυχή έγκειται στο ότι οι υποθέσεις εθνικών δικαστηρίων στις οποίες τα πραγματικά περιστατικά της κύριας διαδικασίας περιορίζονται σε ένα μόνο κράτος μέλος είναι απαράδεκτες όσον αφορά την ερμηνεία των θεμελιωδών ελευθεριών.

5. Στην υπό κρίση υπόθεση, το Nejvyšší správní soud (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών δυνάμει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ όταν το διασυνοριακό στοιχείο αφορά πελάτες που διέρχονται τα σύνορα με σκοπό να επωφεληθούν (εάν ο όρος αυτός είναι ορθός στο μέτρο που αφορά τυχερά παίγνια) από τις επίμαχες υπηρεσίες στην Τσεχική Δημοκρατία.

6. Με τις παρούσες προτάσεις μου θα υποστηρίξω ότι το εν λόγω ζήτημα εμπίπτει κατ’ ουσίαν στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών δυνάμει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, θα προτείνω στο Δικαστήριο την κλασική ερμηνεία της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και της σχετικής νομολογίας. Ειδικότερα, θα επισημάνω στο αιτούν δικαστήριο ότι επί του παρόντος δεν υφίσταται ανάγκη περιορισμού του πεδίου εφαρμογής της συγκεκριμένης θεμελιώδους ελευθερίας σε καταστάσεις στις οποίες τα επίμαχα μέτρα εφαρμόζονται αδιακρίτως από νομική και πραγματική άποψη. Κατά συνέπεια, θα προτείνω στο αιτούν δικαστήριο να μην υποκύψει στον ενδεχόμενο πειρασμό να ερμηνεύσει το ratione materiae πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ στενότερα απ’ ό,τι προηγουμένως. Εκτιμώ ότι δεν υφίσταται κανένα περιθώριο για εφαρμογή της «νομολογίας Keck στον τομέα των υπηρεσιών»: το Δικαστήριο δεν πρέπει να προβεί σε αναλογική εφαρμογή της αποφάσεως στην υπόθεση εκείνη ( 3 ).

II. Νομικό πλαίσιο

7. Κατά το άρθρο 50, παράγραφος 4, του zákon č. 202/1990 Sb., o loteriích a jiných podobných hrách (νόμου 202/1990 για τα τυχερά παίγνια και άλλα παρεμφερή παίγνια· στο εξής: νόμος για τα τυχερά παίγνια), που ίσχυε το 2013, μια δημοτική αρχή μπορεί να λάβει δεσμευτικό μέτρο γενικής ισχύος υπό τη μορφή διατάξεως η οποία θα προβλέπει ότι τα παίγνια στοιχηματισμού, τα τυχερά παίγνια και τα παρεμφερή παίγνια δύνανται να λειτουργούν μόνο στον τόπο και χρόνο που προβλέπεται από τη διάταξη ή θα καθορίζει σε ποιους τόπους εντός του Δήμου και σε ποιον χρόνο απαγορεύεται η λειτουργία των εν λόγω τυχερών παιγνίων και άλλων παρεμφερών παιγνίων ή θα απαγορεύει εντελώς τη λειτουργία των τυχερών παιγνίων και άλλων παρεμφερών παιγνίων σε ολόκληρο τον Δήμο.

8. Ο νόμος για τα τυχερά παίγνια δίδει επίσης τον ορισμό των παιγνίων στοιχηματισμού, των τυχερών παιγνίων και των παρεμφερών παιγνίων.

9. Βάσει του άρθρου 50, παράγραφος 4, του νόμου για τα τυχερά παίγνια, ο Δήμος του Děčín (Τσεχική Δημοκρατία) εξέδωσε την obecně závazná vyhláška č. 3/2013, o regulaci provozování sázkových her, loterií a jiných podobných her (δημοτική διάταξη 3/2013 για τη ρύθμιση της λειτουργίας παιγνίων στοιχηματισμού, τυχερών παιγνίων και άλλων παρεμφερών παιγνίων). Η εν λόγω διάταξη απαγόρευε τη λειτουργία παιγνίων στοιχηματισμού, τυχερών παιγνίων και άλλων παρεμφερών παιγνίων σε όλη την πόλη συνολικά, σύμφωνα με τον νόμο. Ταυτόχρονα, το παράρτημα Ι της διατάξεως μνημόνευε τις ακριβείς διευθύνσεις εντός του Děčín στις οποίες επιτρεπόταν η λειτουργία των καζίνο.

III. Πραγματικά περιστατικά, διαδικασία και προδικαστικά ερωτήματα

10. Η BONVER WIN, a.s., (στο εξής: BONVER WIN) είναι τσεχική εμπορική εταιρία, η οποία εκμεταλλευόταν τυχερά παίγνια στην πόλη Děčín δυνάμει άδειας χορηγηθείσας από το Ministerstvo financí ČR (Υπουργείο Οικονομικών, Τσεχική Δημοκρατία).

11. Μόλις τέθηκε σε ισχύ η δημοτική διάταξη 3/2013, η δραστηριότητα της BONVER WIN ασκούνταν πλέον κατά παράβαση της εν λόγω δημοτικής διατάξεως, καθόσον οι εγκαταστάσεις της εταιρίας δεν βρίσκονταν σε κάποια από τις διευθύνσεις που αναφέρονταν στον κατάλογο του παραρτήματος της διατάξεως.

12. Με απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2013, το Υπουργείο Οικονομικών ανακάλεσε την άδεια της BONVER WIN για εκμετάλλευση τυχερών παιγνίων με το σκεπτικό ότι δεν συμμορφωνόταν προς τη δημοτική διάταξη 3/2013.

13. Η BONVER WIN προσέβαλε την απόφαση αυτή ασκώντας διοικητική προσφυγή, η οποία απορρίφθηκε με απόφαση του Υπουργού Οικονομικών της 22ας Ιουλίου 2014.

14. Ακολούθως η BONVER WIN προσέφυγε κατά της εν λόγω αποφάσεως ενώπιον του Městský soud v Praze (περιφερειακού δικαστηρίου Πράγας, Τσεχική Δημοκρατία), το οποίο απέρριψε την προσφυγή. Στο σκεπτικό της αποφάσεώς του, το δικαστήριο απέρριψε μεταξύ άλλων το επιχείρημα ότι οι εθνικοί κανόνες αντέβαιναν στο δίκαιο της ΕΕ, κρίνοντας ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν εφαρμόζεται στη συγκεκριμένη περίπτωση, καθόσον η προσφεύγουσα δεν ασκούσε την ελευθερία παροχής υπηρεσιών.

15. Διαφωνώντας με την ανωτέρω συλλογιστική, η BONVER WIN άσκησε αναίρεση κατά της εν λόγω αποφάσεως ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ήτοι του Nejvyšší správní soud (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου), υποστηρίζοντας ότι το Městský soud v Praze (περιφερειακό δικαστήριο Πράγας) είχε υποπέσει σε πλάνη παραλείποντας να εφαρμόσει το δίκαιο της Ένωσης. Κατά την άποψη της BONVER WIN, οι ρυθμίσεις της δημοτικής διατάξεως 3/2013, σε συνδυασμό με τις ρυθμίσεις του νόμου για τα τυχερά παίγνια, αντιβαίνουν στο δίκαιο της Ένωσης.

16. Σύμφωνα με το εθνικό δικονομικό δίκαιο, η διαφορά που αποτελεί αντικείμενο της κύριας δίκης παραπέμφθηκε αρχικά στο πέμπτο τμήμα του Nejvyšší správní soud (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου), το οποίο έκρινε ότι η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών βάσει του δικαίου της ΕΕ έχει εφαρμογή στη συγκεκριμένη διαφορά, καθόσον ορισμένοι από τους πελάτες της BONVER WIN προέρχονται από άλλα κράτη μέλη. Κατά συνέπεια, το εν λόγω τμήμα έκρινε ότι, κατ’ αρχήν, δεν είναι αναγκαία η παραπομπή της διαφοράς στο Δικαστήριο.

17. Ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη ότι, σε παρόμοιες υποθέσεις, άλλα τμήματα του Nejvyšší správní soud (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου) αποφάνθηκαν ότι το δίκαιο της Ένωσης εν γένει –ειδικότερα δε η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών– δεν τύγχανε εφαρμογής ( 4 ), το πέμπτο τμήμα αποφάσισε να παραπέμψει το ζήτημα, βάσει του εθνικού δικονομικού δικαίου, στο τμήμα διευρυμένης σύνθεσης του Nejvyšší správní soud (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου), με σκοπό να τροποποιηθεί η –κατά την κρίση του πέμπτου τμήματος εσφαλμένη– νομολογία των άλλων τμημάτων.

18. Το τμήμα διευρυμένης σύνθεσης αποφάσισε, με τη σειρά του, να παραπέμψει το ζήτημα στο Δικαστήριο.

19. Το τμήμα διευρυμένης σύνθεσης εκτιμά ότι στην παρούσα υπόθεση το επίμαχο ζήτημα είναι ο ενδεχόμενος περιορισμός της ελεύθερης λήψης υπηρεσιών από τους πελάτες και όχι ο ενδεχόμενος περιορισμός της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών από τον πάροχό τους, ο οποίος είναι τσεχική εταιρία με έδρα στο συγκεκριμένο κράτος μέλος. Το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου οι υπηρεσίες που παρέχονται από πάροχο εγκατεστημένο σε ένα κράτος μέλος, χωρίς ο ίδιος να μεταβαίνει σε άλλο κράτος μέλος, σε αποδέκτη εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος συνιστούν διασυνοριακή παροχή υπηρεσιών, καθώς και ότι μεταξύ των εν λόγω αποδεκτών περιλαμβάνονται τουρίστες ή πρόσωπα που μεταβαίνουν σε άλλο κράτος για λόγους σπουδών. Επίσης, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η εθνική νομοθεσία –όπως η τσεχική νομοθεσία στην παρούσα υπόθεση– που εφαρμόζεται αδιακρίτως τόσο επί των υπηκόων του κράτους μέλους όσο και επί υπηκόων άλλων κρατών μελών ενδέχεται κατά κανόνα να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων περί των θεμελιωδών ελευθεριών που κατοχυρώνονται με τη ΣΛΕΕ μόνο στο μέτρο κατά το οποίο εφαρμόζεται σε καταστάσεις που έχουν σχέση με το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών.

20. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, καίτοι το Δικαστήριο έχει παράσχει διευκρινίσεις σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 56 ΣΛΕΕ σε περιπτώσεις τηλεφωνικής ή μέσω διαδικτύου παροχής υπηρεσιών και σε περιπτώσεις σχετικές με ομάδες τουριστών ως αποδέκτες των υπηρεσιών, εντούτοις δεν έχει ακόμη αποσαφηνίσει το κατά πόσον το εν λόγω άρθρο εφαρμόζεται για τον λόγο και μόνον ότι ομάδα υπηκόων άλλου κράτους μέλους ενδέχεται να αποδεχθεί ή όντως αποδέχεται, σε ένα συγκεκριμένο κράτος μέλος, υπηρεσία η οποία παρέχεται κυρίως σε υπηκόους του τελευταίου. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι δεν συμμερίζεται το συμπέρασμα ότι η περιστασιακή επίσκεψη, ακόμη και ενός μόνο υπηκόου άλλου κράτους μέλους, σε επιχείρηση που παρέχει συγκεκριμένες υπηρεσίες συνεπάγεται αυτομάτως τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ επί οποιασδήποτε εθνικής νομοθεσίας που διέπει εν γένει τον εν λόγω εθνικό τομέα υπηρεσιών.

21. Περαιτέρω, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται κατά πόσον δεν είναι σκόπιμη η θέσπιση στο πεδίο της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών ενός κανόνα de minimis, ο οποίος θα βασίζεται στην ύπαρξη επαρκούς συνδέσμου μεταξύ της σχετικής νομοθεσίας και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών. Το αιτούν δικαστήριο φρονεί ότι η μη εισάγουσα διακρίσεις νομοθεσία που εφαρμόζεται σε επίπεδο Δήμου δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ.

22. Στο πλαίσιο αυτό, με διάταξη την οποία εξέδωσε στις 21 Μαρτίου 2019 και η οποία περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 16 Απριλίου 2019, το Nejvyšší správní soud (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) ζητεί από το Δικαστήριο την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως επί των ακόλουθων ερωτημάτων: «1) Έχουν εφαρμογή τα άρθρα 56 επ. ΣΛΕΕ επί εθνικής νομοθεσίας (δεσμευτικού μέτρου γενικής ισχύος με τη μορφή δημοτικής διατάξεως) η οποία απαγορεύει σε ένα μέρος ενός δήμου την παροχή ορισμένης υπηρεσίας, απλώς διότι ορισμένοι από τους πελάτες ενός παρόχου υπηρεσιών τον οποίο αφορά η εν λόγω νομοθεσία ενδέχεται να προέρχονται ή όντως προέρχονται από άλλο κράτος μέλος; Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, αρκεί, όσον αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ, απλώς και μόνον ο ισχυρισμός περί της πιθανής υπάρξεως πελατών από άλλο κράτος μέλος ή υποχρεούται ο πάροχος υπηρεσιών να αποδείξει την πραγματική παροχή υπηρεσιών σε πελάτες προερχόμενους από άλλα κράτη μέλη; 2) Έχει οποιαδήποτε σημασία για την απάντηση στο πρώτο ερώτημα το γεγονός ότι: α) ο δυνητικός περιορισμός της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών περιορίζεται σημαντικά τόσο από γεωγραφική όσο και από ουσιαστική άποψη (δυνητική εφαρμογή μιας εξαιρέσεως de minimis)· β) δεν προκύπτει ότι η εθνική νομοθεσία ρυθμίζει με διαφορετικό τρόπο, από νομική ή πραγματική άποψη, την κατάσταση των φορέων που παρέχουν υπηρεσίες κυρίως σε πολίτες άλλων κρατών μελών, αφενός, και την κατάσταση των φορέων που εστιάζουν σε εγχώρια πελατεία, αφετέρου;»

23. Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η Τσεχική Δημοκρατία, η Ουγγαρία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η οποία διεξήχθη στις 12 Μαρτίου 2020, έλαβαν μέρος η BONVER WIN, η Τσεχική Δημοκρατία, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

IV. Αξιολόγηση

24. Με τα δύο ερωτήματά του, τα οποία χρήζουν ενιαίας απαντήσεως, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών βάσει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ εφαρμόζεται στην περίπτωση εταιρίας εγκατεστημένης σε ένα κράτος μέλος η οποία, μετά την έναρξη ισχύος της τοπικής νομοθεσίας που καθορίζει τους χώρους όπου επιτρέπεται η άσκηση της δραστηριότητάς της, στερείται της άδειας ασκήσεως της εν λόγω δραστηριότητας λόγω του ότι ορισμένοι από τους πελάτες της προέρχονται από διαφορετικό κράτος μέλος από εκείνο στο οποίο είναι εγκατεστημένη η εν λόγω εταιρία. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν ο μη εισάγων διακρίσεις χαρακτήρας των επίμαχων ρυθμίσεων και η ύπαρξη ενός de minimis κανόνα στο πεδίο της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών επηρεάζουν την απάντηση.

25. Επιπλέον, από τη διατύπωση των ερωτημάτων προκύπτει σαφώς ότι το αιτούν δικαστήριο γνωρίζει ότι, εάν θεωρηθεί ότι η παρούσα υπόθεση εμπίπτει στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ως προς την ύπαρξη περιορισμού, τον οποίο η Τσεχική Δημοκρατία οφείλει να αιτιολογήσει.

Α. Πλαισίωση του ερωτήματος – επί του παραδεκτού

26. Αντιθέτως προς τις αρχικές ενδείξεις, δεν υφίσταται καμία αμφιβολία ως προς το παραδεκτό της υπό κρίση υπόθεσης.

27. Προκειμένου να τεκμηριώσω τη διαπίστωση αυτή και να υπεισέλθω στην ουσία του ερωτήματος του αιτούντος δικαστηρίου, θεωρώ αναγκαία τη σύντομη εξέταση της ιστορίας του φαινομένου που είναι σήμερα γνωστό ως «καθαρά εσωτερική κατάσταση».

28. Είναι ευρέως γνωστό ότι, κατά πάγια νομολογία, οι διατάξεις της ΣΛΕΕ σχετικά με την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών δεν εφαρμόζονται σε καταστάσεις όπου όλα τα σχετικά στοιχεία περιορίζονται στο εσωτερικό ενός και μόνον κράτους μέλους ( 5 ). Ωστόσο, στην πλούσια νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τις καθαρά εσωτερικές καταστάσεις πρέπει να διακρίνονται τα δύο επίπεδα της ουσίας και του παραδεκτού.

1. Από την ουσία...

29. Η νομολογιακή γένεση ( 6 ) του κανόνα της καθαρά εσωτερικής καταστάσεως εντοπίζεται σε μια σειρά αποφάσεων που έχει εκδώσει το Δικαστήριο από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, όλες περί τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως Rewe-Zentral ( 7 ) («Cassis de Dijon»): τις αποφάσεις Koestler ( 8 ), Knoors ( 9 ), Auer ( 10 ), Debauve κ.λπ. ( 11 ) και Saunders ( 12 ). Ενώ στην απόφαση Knoors ( 13 ) ένα «χωρίο ελέχθη με βάση μια πολύ συγκεκριμένη περίπτωση» ( 14 ) που αφορούσε την ελευθερία εγκαταστάσεως και την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, οι δε αποφάσεις Koestler ( 15 ) και Auer ( 16 ) αφορούσαν διασυνοριακή κατάσταση, στην απόφαση Saunders το Δικαστήριο εφάρμοσε τον κανόνα της καθαρά εσωτερικής καταστάσεως ( 17 ).

30. Η τελευταία από τις προαναφερθείσες αποφάσεις αφορούσε την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων βάσει του νυν άρθρου 45 ΣΛΕΕ. Μια Βρετανή υπήκοος, η οποία παραδέχθηκε την ενοχή της για ποινικό αδίκημα, καταδικάσθηκε να μεταβεί από την Αγγλία στη Βόρεια Ιρλανδία και να μην επιστρέψει στην Αγγλία ή την Ουαλία. Κατά συνέπεια, όλα τα πραγματικά περιστατικά περιορίζονταν εντός του Ηνωμένου Βασιλείου. Σε μια τέτοια αρκετά απλή περίπτωση, το Δικαστήριο απεφάνθη ότι το άρθρο 45 ΣΛΕΕ ( 18 )«[…] δεν αποσκοπεί στον περιορισμό της αρμοδιότητας των κρατών μελών να προβλέπουν περιορισμούς, στο έδαφός τους, της ελεύθερης κυκλοφορίας όλων των προσώπων που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους, προς εκτέλεση εθνικών ποινικών νόμων» ( 19 ), καθώς και ότι «[…] οι σχετικές με τον τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων διατάξεις της Συνθήκης δεν μπορούν να εφαρμοστούν σε καθαρά εσωτερικές καταστάσεις ενός κράτους μέλους, δηλαδή ελλείψει κάποιου στοιχείου που να τις συνδέει με μια οποιαδήποτε από τις καταστάσεις τις οποίες ρυθμίζει το [ενωσιακό] δίκαιο» ( 20 ).

31. Το νέο αυτό ( 21 ) συμπέρασμα εμπλουτίστηκε, ακολούθως, με στοιχεία από τις λοιπές θεμελιώδεις ελευθερίες. Λίγο μετά την απόφαση Saunders ( 22 ), το Δικαστήριο έκρινε στην απόφαση Debauve κ.λπ. ( 23 ) ότι «οι διατάξεις της Συνθήκης περί ελεύθερης παροχής υπηρεσιών δεν θα μπορούσαν να εφαρμοστούν επί δραστηριοτήτων, των οποίων όλα τα ουσιώδη στοιχεία περιορίζονται στο εσωτερικό ενός μόνο κράτους μέλους». Το Δικαστήριο, όμως, απεφάνθη ότι τα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υποθέσεως συνεπάγονταν την ύπαρξη διασυνοριακής καταστάσεως.

32. Ήταν πάντοτε σαφές και πέραν πάσης αμφιβολίας ότι οι πρώιμες αυτές αποφάσεις αφορούσαν ένα ζήτημα ουσίας: για την καθ’ ύλην εφαρμογή των θεμελιωδών ελευθεριών της Συνθήκης απαιτείται ένα αποκαλούμενο διασυνοριακό στοιχείο. Οι καθαρά εσωτερικές καταστάσεις βρίσκονται εκτός του ratione materiae πεδίου εφαρμογής των θεμελιωδών ελευθεριών, καθόσον ο σκοπός αυτών των ελευθεριών είναι η απελευθέρωση των ανταλλαγών μεταξύ των κρατών μελών.

2. … στο παραδεκτό

33. Η λογική δικονομική συνέπεια της μη υπαγωγής των καθαρά εσωτερικών καταστάσεων στο πεδίο εφαρμογής των θεμελιωδών ελευθεριών είναι η αναρμοδιότητα του Δικαστηρίου να απαντήσει ανάλογα ερωτήματα, γεγονός που καθιστά τις αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως σε υποθέσεις καθαρά εσωτερικών καταστάσεων απαράδεκτες. ( 24 ) Το ενωσιακό δίκαιο δεν έχει εφαρμογή σε τέτοιες καταστάσεις.

34. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου το Δικαστήριο απάντησε σε πολλές περιπτώσεις σε ερωτήματα που ανέκυψαν στο πλαίσιο εθνικών διαδικασιών στις οποίες όλα τα πραγματικά περιστατικά περιορίζονταν στο εσωτερικό ενός μόνο κράτους μέλους.

35. Δεν παρίσταται πλέον ανάγκη σύνθεσης και σύνοψης της σχετικής νομολογίας, καθόσον αυτή συνοψίσθηκε και ταξινομήθηκε προσφάτως στην απόφαση Ullens de Schooten ( 25 ): ακόμη και σε υποθέσεις που αφορούν καθαρά εσωτερικές καταστάσεις, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι, παρ’ όλα αυτά, παραδεκτή ( 26 ) σε τέσσερις συγκεκριμένες περιπτώσεις. Πρόκειται για τις ακόλουθες περιπτώσεις: 1) δεν μπορούσε να αποκλειστεί το ενδεχόμενο υπήκοοι άλλων κρατών μελών να ενδιαφέρθηκαν ή να ενδιαφέρονται να κάνουν χρήση των ελευθεριών αυτών, προκειμένου να ασκήσουν δραστηριότητα στο έδαφος του κράτους μέλους που έχει θεσπίσει την επίμαχη ρύθμιση, και, συνεπώς, ούτε το ενδεχόμενο η εν λόγω ρύθμιση, η οποία εφαρμόζεται αδιακρίτως στους ημεδαπούς υπηκόους και στους υπηκόους άλλων κρατών μελών, να παράγει αποτελέσματα που δεν περιορίζονται στο εσωτερικό του κράτους μέλους αυτού ( 27 )· 2) σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο πλαίσιο διαδικασίας ακυρώσεως διατάξεων εφαρμοζόμενων όχι μόνο σε ημεδαπούς υπηκόους, αλλά και σε υπηκόους άλλων κρατών μελών, η απόφαση την οποία θα εκδώσει το αιτούν δικαστήριο κατόπιν της αποφάσεως του Δικαστηρίου θα παραγάγει έννομα αποτελέσματα και έναντι των υπηκόων άλλων κρατών μελών ( 28 )· 3) όταν η ερμηνεία των θεμελιωδών ελευθεριών μπορεί να έχει σημασία σε περίπτωση που το εθνικό δίκαιο επιβάλλει στο αιτούν δικαστήριο να αναγνωρίσει υπέρ υπηκόου του κράτους μέλους, στη δικαιοδοσία του οποίου υπάγεται το εν λόγω δικαστήριο, τα ίδια δικαιώματα με εκείνα τα οποία θα αντλούσε από το δίκαιο της Ένωσης υπήκοος άλλου κράτους μέλους ευρισκόμενος στην ίδια κατάσταση ( 29 )· και 4) όταν οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης έχουν καταστεί εφαρμοστέες δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, η οποία προβλέπει, για καταστάσεις των οποίων όλα τα στοιχεία περιορίζονται στο εσωτερικό ενός μόνον κράτους μέλους, λύσεις αντίστοιχες με αυτές που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης ( 30 ).

3. Εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση: η κατάσταση της BONVER WIN

36. Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, είναι οδυνηρά δελεαστικό να δοθεί, όπως προτείνει η Επιτροπή, η απάντηση ότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διαπιστώσει αν υφίσταται διασυνοριακό στοιχείο στη συγκεκριμένη υπόθεση.

37. Εντούτοις, θα επρόκειτο για υπεκφυγή.

38. Το αιτούν δικαστήριο με τα ερωτήματά του δεν περιορίζεται στο ζήτημα αυτό. Δεν επιδιώκει να διαπιστώσει αν το Δικαστήριο πρέπει να απαντήσει το ερώτημα (το οποίο, σε κάθε περίπτωση, θα ήταν ένα μάλλον περίεργο ερώτημα προς το Δικαστήριο), αλλά αν η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών δυνάμει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ δεν πρέπει να εφαρμόζεται σε καταστάσεις οι οποίες περιλαμβάνουν σαφώς διασυνοριακό στοιχείο. Με άλλα λόγια, το αιτούν δικαστήριο ζητεί καθοδήγηση ως προς το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ. Επιδιώκει να φθάσει στη ρίζα του ζητήματος των «καθαρά εσωτερικών καταστάσεων» και, κατά την εκτίμησή μου, ζητεί να διευκρινιστεί αν στις καθαρά εσωτερικές καταστάσεις πρέπει να προσδοθεί ευρύτερο περιεχόμενο απ’ ό,τι έως τώρα.

39. Πρόκειται συνεπώς για ένα ερώτημα που αφορά την ουσία και όχι το παραδεκτό.

40. Τέλος, επισημαίνω ότι το παραδεκτό της υπό κρίση υποθέσεως ήδη προκύπτει από την απόφαση του δικαστηρίου στην υπόθεση Trijber και Harmsen ( 31 ). Στην υπόθεση εκείνη ο R. L. Trijber ζήτησε τη χορήγηση άδειας για τη διοργάνωση ταξιδιών αναψυχής με σκάφος στο Άμστερνταμ (Κάτω Χώρες). Για τη διαπίστωση του παραδεκτού στην εν λόγω υπόθεση το Δικαστήριο αρκέστηκε στο ότι «η υπηρεσία αυτή είναι δυνατόν επίσης να παρασχεθεί στους κατοίκους άλλων κρατών μελών και ότι το επίμαχο σύστημα ενδεχομένως θα παρακώλυε την πρόσβαση στην αγορά όλων των παρεχόντων υπηρεσίες, περιλαμβανομένων των προερχομένων από άλλα κράτη μέλη οι οποίοι επιθυμούν να εγκατασταθούν στις Κάτω Χώρες προκειμένου να παρέχουν τέτοια υπηρεσία» ( 32 ).

41. Με άλλα λόγια, το Δικαστήριο βάσισε το παραδεκτό της υπόθεσης, μεταξύ άλλων, στο γεγονός ότι οι αποδέκτες των υπηρεσιών προέρχονταν από άλλα κράτη μέλη ( 33 ). Ο λόγος για τον οποίο η υπόθεση κρίθηκε παραδεκτή έγκειται στο γεγονός ότι οι αποδέκτες των επίμαχων υπηρεσιών δεν προέρχονταν από το κράτος μέλος στο οποίο παρέχονταν οι υπηρεσίες. Η υπό κρίση υπόθεση παρουσιάζει μια παρόμοια κατάσταση.

42. Συνοψίζοντας τη συλλογιστική σχετικά με το παραδεκτό της υπό κρίση υποθέσεως, το Δικαστήριο δεν δύναται –και δεν πρέπει– να ανατρέξει στην απόφαση στην υπόθεση Ullens de Schooten ( 34 ) προκειμένου να απαντήσει στο αιτούν δικαστήριο, καθώς η υπόθεση είναι προδήλως παραδεκτή.

Β. Επί της ουσίας

43. Κατά συνέπεια θα υπεισέλθω στην ουσία της υποθέσεως και θα εξετάσω το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ ( 35 ).

1. Επί του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ

44. Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι η υπό κρίση υπόθεση αφορά μόνο το πεδίο εφαρμογής ratione materiae της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών δυνάμει της Συνθήκης ΛΕΕ. Δεν αφορά το εν γένει συμβιβάσιμο του εθνικού μέτρου με την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών. Με άλλα λόγια, το μόνο ζήτημα που το αιτούν δικαστήριο επιδιώκει να διευκρινισθεί με τη συνδρομή του Δικαστηρίου είναι αν υφίσταται περιορισμός βάσει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ (πράγμα το οποίο ισχύει εάν η κατάσταση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως) και όχι αν, περαιτέρω, ο περιορισμός δικαιολογείται από επιτακτικό λόγο δημοσίου συμφέροντος.

45. Κατά το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, στο πλαίσιο των διατάξεων του κεφαλαίου για τις υπηρεσίες στη Συνθήκη ΛΕΕ, οι περιορισμοί της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στο εσωτερικό της Ένωσης απαγορεύονται όσον αφορά τους υπηκόους των κρατών μελών που είναι εγκατεστημένοι σε κράτος μέλος άλλο από εκείνο του αποδέκτη της παροχής.

46. Η διάταξη αυτή, η οποία αποτελεί τον θεμελιώδη κανόνα (Grundnorm) ( 36 ) της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς και έχει συμπληρωθεί με σειρά διατάξεων του παράγωγου δικαίου, ιδίως με την οδηγία για τις υπηρεσίες, έχει μελετηθεί εν εκτάσει στη νομολογία του Δικαστηρίου. Καίτοι στη Συνθήκη αντιμετωπίζεται ως θεμελιώδης ελευθερία συμπληρωματικού χαρακτήρα ( 37 ), το Δικαστήριο τη χαρακτήρισε από πολύ νωρίς ως «θεμελιώδη αρχή της Συνθήκης» ( 38 ). Απεφάνθη περαιτέρω ότι η εν λόγω θεμελιώδης ελευθερία έχει άμεσο αποτέλεσμα ( 39 ), καθώς και ότι καλύπτει και τα μέτρα που εφαρμόζονται αδιακρίτως ( 40 ). Κατά συνέπεια, το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, όπως άλλωστε και τα άρθρα 34, 45 και 49 ΣΛΕΕ, επιδιώκει την άρση των εμποδίων στο εμπόριο και όχι απλώς των διακρίσεων μεταξύ ημεδαπών και αλλοδαπών φορέων της αγοράς. Ταυτοχρόνως, το Δικαστήριο επέτρεψε στα κράτη μέλη να προβάλλουν άγραφους δικαιολογητικούς λόγους για τον περιορισμό της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών, υπό τη μορφή επιτακτικών λόγων δημοσίου συμφέροντος. Επιπλέον, κρίσιμης σημασίας για την υπό κρίση υπόθεση είναι το γεγονός ότι το Δικαστήριο απεφάνθη ότι η ελευθερία παροχής υπηρεσιών ισχύει τόσο υπέρ του παρέχοντος τις υπηρεσίες όσο και υπέρ του αποδέκτη των υπηρεσιών ( 41 ). Η εξέλιξη αυτή της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών συμβαδίζει με τη μετάβαση των οικονομιών και των κοινωνιών των κρατών μελών από τη μεταποίηση προς τις υπηρεσίες.

47. Η διαπίστωση της υπάρξεως διασυνοριακής καταστάσεως είναι σαφώς δυσχερέστερη στην περίπτωση της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών σε σύγκριση με την περίπτωση της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων ή της ελευθερίας εγκαταστάσεως ( 42 ) και χρειάστηκε να παρέλθει κάποιο χρονικό διάστημα για να προκύψουν τέσσερις κοινώς αποδεκτές πιθανές διασυνοριακές καταστάσεις ( 43 ) στις οποίες εφαρμόζεται η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών. Πρώτον, η κατάσταση κατά την οποία ο πάροχος των υπηρεσιών διασχίζει τα σύνορα για να παράσχει τις υπηρεσίες ( 44 ). Δεν χωρεί καμία αμφιβολία ότι παράδειγμα της εν λόγω καταστάσεως αποτελεί ( 45 ) το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, η διατύπωση του οποίου σαφώς την αντικατοπτρίζει. Δεύτερον, η κατάσταση κατά την οποία ο αποδέκτης των υπηρεσιών διασχίζει τα σύνορα για να λάβει τις υπηρεσίες ( 46 ). Τρίτον, καταστάσεις στις οποίες τόσο ο πάροχος όσο και ο αποδέκτης των υπηρεσιών διασχίζουν τα σύνορα και ακολούθως παρέχεται η υπηρεσία ( 47 ). Και τέταρτον, καταστάσεις στις οποίες η ίδια η υπηρεσία διασχίζει τα σύνορα ( 48 ).

48. Επιπλέον, σε αντίθεση με άλλες θεμελιώδεις ελευθερίες, όπως η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, καθώς και με τους κανόνες περί ιθαγένειας της Ένωσης, η εγκατάσταση και όχι η ιθαγένεια ( 49 ) των ενδιαφερόμενων προσώπων είναι το χαρακτηριστικό που προσδιορίζει το διασυνοριακό στοιχείο ( 50 ).

49. Ειδικότερα όσον αφορά τη δεύτερη κατάσταση κατά την οποία ο αποδέκτης της υπηρεσίας διασχίζει τα σύνορα προκειμένου να επωφεληθεί της υπηρεσίας, τόσο οι περιορισμοί που αφορούν τον πάροχο όσο και αυτοί που αφορούν τους αποδέκτες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ. Όσον αφορά τους περιορισμούς στον πάροχο της υπηρεσίας, το σκεπτικό της υπαγωγής τους στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ έγκειται στο ότι αναπόφευκτα συνεπάγονται περιορισμούς και για τους αποδέκτες της υπηρεσίας.

50. Συνεπώς ένας περιορισμός μπορεί να προέρχεται είτε από το κράτος μέλος του παρόχου της υπηρεσίας είτε από το κράτος μέλος του αποδέκτη της. Η Συνθήκη αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο αμφότερους τους περιορισμούς. Τούτο είναι απολύτως λογικό. Ενώ, για παράδειγμα, στην περίπτωση της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων η Συνθήκη ορθώς εισάγει διάκριση μεταξύ εισαγωγών ( 51 ) και εξαγωγών ( 52 ) και είναι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, (ορθώς επίσης) αυστηρότερη όσον αφορά τις εισαγωγές ( 53 ), ανάλογη διάκριση δεν υφίσταται για την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, για τον απλό λόγο ότι η εννοιολογική διάκριση μεταξύ «εισαγωγών» και «εξαγωγών» είναι δυσχερέστερη. Όπως θα εξηγήσω στη συνέχεια, η παρούσα προδικαστική παραπομπή αφορά το ζήτημα αυτό.

51. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι «μια επιχείρηση μπορεί να επικαλεστεί, έναντι του κράτους όπου είναι εγκατεστημένη, την ελεύθερη παροχή των υπηρεσιών θαλασσίων μεταφορών μεταξύ κρατών μελών […], εφόσον οι υπηρεσίες παρέχονται σε αποδέκτες εγκατεστημένους σε άλλο κράτος μέλος» ( 54 ).

52. Επιπλέον, το Δικαστήριο απεφάνθη αναφορικά με την πρακτική που συνήθως καλείται «cold-calling», ήτοι την τηλεφωνική επικοινωνία με ιδιώτες, χωρίς την προηγούμενη συναίνεσή τους, με σκοπό να τους προταθεί η παροχή χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, ότι «η δυνατότητα εφαρμογής των διατάξεων περί ελεύθερης παροχής υπηρεσιών δεν […] εξαρτάται από την ύπαρξη προκαθορισμένου αποδέκτη» ( 55 ). Το Δικαστήριο εξέθεσε επίσης το σκεπτικό επί του οποίου βάσισε την απόφασή του: «η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών θα καθίστατο άνευ περιεχομένου αν οι εθνικές ρυθμίσεις μπορούσαν να περιορίζουν ελεύθερα την προσφορά υπηρεσιών» ( 56 ). Ως εκ τούτου, ήδη οι προπαρασκευαστικές πράξεις για την παροχή μιας υπηρεσίας υπάγονται στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ ( 57 ).

53. Το Δικαστήριο απεφάνθη επίσης ότι ένας δυνητικός περιορισμός αρκεί για να υπαχθεί το ζήτημα στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ.

54. Συνοψίζοντας, θεωρώ σκόπιμη την παραπομπή στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στην υπόθεση TÜV Rheinland LGA Products and Allianz IARD ( 58 ), όπου διαπιστώνει ορθώς τα ακόλουθα: «το διασυνοριακό στοιχείο ως δυνατότητα παραμένει στο επίπεδο μιας ευλόγως λογικής υπόθεσης: συναφώς, στον τομέα της παροχής υπηρεσιών, το γεγονός ότι, για παράδειγμα, ορισμένοι αποδέκτες μιας υπηρεσίας ενδέχεται να προέρχονται από άλλο κράτος μέλος, είναι αρκετό για να εφαρμοστούν οι κανόνες της Συνθήκης που αφορούν τις υπηρεσίες».

2. Εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση: η κατάσταση της BONVER WIN

55. Οι σκέψεις αυτές μας οδηγούν στην υπό κρίση υπόθεση και στα ζητήματα που έθεσε το αιτούν δικαστήριο.

56. Βάσει των προηγούμενων σκέψεων, φαίνεται ότι η υπό κρίση υπόθεση εμπίπτει ξεκάθαρα στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ: πάροχος υπηρεσιών εγκατεστημένος στην Τσεχική Δημοκρατία παρέχει τις υπηρεσίες του, μεταξύ άλλων, σε πελάτες κατά κανόνα εγκατεστημένους στη Γερμανία, οι οποίοι διασχίζουν τα σύνορα μεταξύ Τσεχίας και Γερμανίας προκειμένου να επωφεληθούν των υπηρεσιών.

57. Επιπλέον, στη δραστηριότητα της BONVER WIN έχει επιβληθεί περιορισμός: το γεγονός ότι δεν δύναται πλέον να ασκεί τις δραστηριότητές της στον τόπο όπου μέχρι πρότινος τις ασκούσε πληροί σαφώς τους όρους της σχετικής νομολογίας του Δικαστηρίου. Κατά συνέπεια, οι πελάτες της BONVER WIN υφίστανται επίσης περιορισμό όσον αφορά τη δυνατότητα λήψεως των υπηρεσιών της. Εάν η BONVER WIN πρέπει να διακόψει την εμπορική της δραστηριότητα σε τμήμα της πόλεως στην οποία είναι εγκατεστημένη, οι πελάτες δεν δύνανται πλέον να επιδίδονται σε τυχερά παίγνια εκεί.

58. Το γεγονός ότι έχει επιβληθεί περιορισμός από το κράτος μέλος προελεύσεως ( 59 ) υπό το πρίσμα της BONVER WIN ως παρόχου της υπηρεσίας δεν ασκεί επιρροή. Το Δικαστήριο μπορεί εν προκειμένω να βασιστεί στην απόφαση που εξέδωσε στην υπόθεση Alpine Investments ( 60 ), όπου απεφάνθη ότι η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών βάσει της Συνθήκης «απαγορεύει την επιβολή περιορισμών στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών στο εσωτερικό της [Ένωσης] γενικά», καθώς και ότι, κατά συνέπεια, η εν λόγω ελευθερία «αφορά όχι μόνον τους περιορισμούς που επιβάλλονται από το κράτος μέλος υποδοχής αλλά και εκείνους που επιβάλλονται από το κράτος μέλος προελεύσεως».

59. Βάσει της εν λόγω διαπιστώσεως θα κήρυττα την υπό κρίση υπόθεση περατωθείσα.

3. Είναι αναγκαίος ο περιορισμός του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ;

60. Ωστόσο, η υπό κρίση υπόθεση περιπλέκεται από δύο επιπλέον παράγοντες: πρώτον, το γεγονός ότι αποδέκτης του περιορισμού δεν είναι ο αποδέκτης της υπηρεσίας ο οποίος, διασχίζοντας τα σύνορα, ενεργοποιεί την εφαρμογή του άρθρου 56 ΣΛΕΕ αλλά ο πάροχος της υπηρεσίας και, δεύτερον, ο προβληματισμός του εθνικού δικαστηρίου ως προς την απλώς ενδεχόμενη δυνατότητα υπάρξεως Γερμανών πελατών και το συναφές ζήτημα του κανόνα de minimis.

α) Η ενεργοποίηση του άρθρου 56 ΣΛΕΕ από τον αποδέκτη της υπηρεσίας για τον πάροχο της υπηρεσίας

61. Αδυνατώ να κατανοήσω τον λόγο για τον οποίο το γεγονός ότι ο αποδέκτης της υπηρεσίας διασχίζει τα σύνορα αλλοιώνει τη διαπίστωσή μου καθ’ οιονδήποτε τρόπο. Το ζήτημα του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ είναι αντικειμενικής φύσεως υπό την έννοια ότι είτε συντρέχει περίπτωση εφαρμογής του –εφόσον πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις– είτε όχι.

62. Το εν λόγω ζήτημα πρέπει να διακρίνεται από το ζήτημα αν σε μια τέτοια κατάσταση ο πάροχος της υπηρεσίας μπορεί να στηριχθεί στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ για να στραφεί κατά του δικού του κράτους μέλους, ήτοι αν δύναται να αντλήσει δικαίωμα που προσομοιάζει με οικονομικό θεμελιώδες δικαίωμα.

63. Η απάντηση που πρέπει να δοθεί στο ερώτημα αυτό είναι καταφατική.

64. Όπως εξηγήθηκε ανωτέρω, η ελευθερία του αποδέκτη των υπηρεσιών να λαμβάνει υπηρεσίες είναι η άλλη όψη του νομίσματος της ελευθερίας του παρόχου των υπηρεσιών να παρέχει υπηρεσίες. Στο πλαίσιο μιας τέτοιας καταστάσεως θα ήταν παράδοξο να έχουν, για παράδειγμα, μόνον οι Πολωνοί ή Γερμανοί πελάτες της BONVER WIN τη δυνατότητα να στηριχθούν στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ σε διαδικασίες ενώπιον των τσεχικών δικαστηρίων, ενώ η ίδια η BONVER WIN δεν θα είχε τέτοια δυνατότητα. Συναφώς χωρεί αναλογική εφαρμογή της αποφάσεως του Δικαστηρίου που αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων βάσει του άρθρου 45 ΣΛΕΕ στη υπόθεση Clean Car Autoservice ( 61 ), όπου το Δικαστήριο απεφάνθη ότι η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων βάσει του άρθρου 45 ΣΛΕΕ μπορεί επίσης να προβληθεί από εργοδότη προκειμένου αυτός να απασχολήσει, εντός του κράτους μέλους όπου είναι εγκατεστημένος, εργαζομένους που είναι υπήκοοι άλλου κράτους μέλους.

β) Νομολογία Keck στον τομέα των υπηρεσιών;

65. Από τη διαπίστωση αυτή προκύπτει, σαφώς, ότι βάσει του ισχύοντος δικαίου το πεδίο εφαρμογής ratione materiae είναι πολύ ευρύ, εγείροντας το ερώτημα αν είναι σκόπιμο να εξετάσει το Δικαστήριο την εισαγωγή περιορισμού, όπως έπραξε στην υπόθεση Keck και Mithouard ( 62 ) το 1993 όσον αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Η συλλογιστική υπέρ της εισαγωγής ενός τέτοιου περιορισμού έχει ως εξής: όπως στην υπόθεση Keck και Mithouard ( 63 ), η υπό κρίση υπόθεση αφορά μέτρο που εφαρμόζεται αδιακρίτως, από νομική και πραγματική άποψη, στην ελευθερία παροχής υπηρεσιών και την αντίστοιχη ελευθερία λήψης των εν λόγω υπηρεσιών. Κατά συνέπεια δεν υφίσταται κανένα στοιχείο δυσμενούς διάκρισης: υπό το πρίσμα του παρόχου της υπηρεσίας, κάθε αλλοδαπή επιχείρηση που επιθυμεί να εγκατασταθεί στην πόλη Děčín με σκοπό να προσφέρει δραστηριότητες τυχερών παιγνίων τυγχάνει της ίδιας ακριβώς αντιμετώπισης με την BONVER WIN και δεν δύναται να ασκήσει τη δραστηριότητά της στο συγκεκριμένο τμήμα της πόλεως. Αντιστρόφως, όσον αφορά τον αποδέκτη της υπηρεσίας, κανένας αποδέκτης –Τσέχος ή αλλοδαπός– δεν μπορεί να λάβει υπηρεσίες στοιχηματισμού στο συγκεκριμένο τμήμα της πόλεως. Εάν ήθελε υποτεθεί ότι η έννοια «ορισμένες μορφές πωλήσεως», όπως αναπτύχθηκε στην υπόθεση Keck και Mithouadr ( 64 ), αναφέρεται, στην πραγματικότητα, στην πρόσβαση στην αγορά επιχειρήσεως η οποία προτίθεται να πωλεί εμπορεύματα ή, όπως στην υπό κρίση υπόθεση, να προσφέρει υπηρεσίες, για ποιον λόγο δεν πρέπει να αποκλειστούν από το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ εκείνα τα αδιακρίτως εφαρμοζόμενα, από νομική και πραγματική άποψη, μέτρα τα οποία δεν εμποδίζουν την πρόσβαση παρόχων υπηρεσιών από άλλα κράτη μέλη στην αγορά;

66. Το ερώτημα αφορά την ουσία του οικονομικού συντάγματος της Ένωσης καθώς και το περιεχόμενο που έχει και που θα έπρεπε να έχει η έννοια του περιορισμού στο διασυνοριακό εμπόριο.

67. Θεωρώ σκόπιμο να απαντήσω στις τυχόν σκέψεις που αφορούν την ίδια την ιδέα της θεσπίσεως ενός τέτοιου κανόνα για την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών βάσει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ με ένα ηχηρό «όχι».

68. Κατ’ αρχάς, δεν εντόπισα καμία ένδειξη τέτοιων σκέψεων στην ισχύουσα νομολογία του Δικαστηρίου ( 65 ).

69. Κατά τον καθορισμό του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο εφαρμόζει κατά πάγια νομολογία προσέγγιση βάσει των εμποδίων (εν αντιθέσει προς την προσέγγιση βάσει των διακρίσεων). Τούτο είναι σαφές σε υποθέσεις ( 66 ) όπως η Gebhard ( 67 ) και η Alpine Investments, ( 68 ) στις οποίες ήδη αναφέρθηκα.

70. Ομολογουμένως, θα μπορούσε τώρα να τεθεί το ερώτημα αν ένας περιορισμός στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ σύμφωνα με την απόφαση στην υπόθεση Keck και Mithouard ( 69 )«ίσως εξακολουθεί να εκκρεμεί» ( 70 ). Φρονώ ότι δεν συντρέχει λόγος για μια τέτοια στροφή της νομολογίας για τους λόγους τους οποίους θα εκθέσω στη συνέχεια.

71. Κατ’ αρχάς, είναι αμφίβολο αν η απόφαση στην υπόθεση Keck και Mithouard ( 71 ) εξακολουθεί να αποτελεί ορθή νομολογία όσον αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Αποτελούν πλέον παρελθόν οι περιπτώσεις ρητής μνείας της συγκεκριμένης αποφάσεως από το Δικαστήριο, ενώ σπανίζουν και οι περιπτώσεις στις οποίες το Δικαστήριο ανατρέχει στο σκεπτικό της εκδόσεώς της. Καίτοι γνωρίζω ότι στο παρελθόν διατύπωσα το συμπέρασμα ότι «η νομολογία που απορρέει από την απόφαση Keck δεν έχει ανατραπεί» ( 72 ), εντούτοις τείνω να διερωτώμαι πλέον μήπως η διαπίστωση εκείνη θα έπρεπε να συμπληρωθεί με την έκφραση «θεωρητικά, τελώντας σε κατάσταση αναμονής». Ή καλύτερα, η απόφαση Keck έχει μεταμορφωθεί από λιοντάρι σε οικόσιτη γάτα: ίσως έχει εξημερωθεί, πλην όμως είναι ακόμη αδύνατο να γίνει αντιληπτή.

72. Δεύτερον, το σκεπτικό της αποφάσεως Keck και Mithouard ( 73 ) ήταν δυσνόητο κατά τον χρόνο εκδόσεώς της, το δε Δικαστήριο επικρίθηκε δικαίως για το γεγονός ότι η έκφραση «ορισμένες μορφές πωλήσεως» δεν είναι δυνατόν να τύχει εύκολα εφαρμογής στην πράξη λόγω ελλείψεως σαφών κριτηρίων αξιολογήσεως της εκάστοτε περιπτώσεως ( 74 ). Αργότερα διατυπώθηκε η άποψη ότι η απόφαση Keck και Mithouard ( 75 ) δεν αναφερόταν στην πραγματικότητα σε «ορισμένες μορφές πωλήσεως», αλλά στο αν δυσχεραινόταν ή παρεμποδιζόταν η πρόσβαση στην αγορά. Αλλά ακόμη και στην περίπτωση αυτή, ο ακριβής ορισμός της προσβάσεως στην αγορά είναι δυσχερής και προβληματικός από την άποψη της ασφάλειας δικαίου.

73. Τρίτον, καίτοι πρέπει κατ’ αρχήν να ευνοείται η παράλληλη ερμηνεία των θεμελιωδών ελευθεριών, εντούτοις είναι δυσχερής η σύγκριση μεταξύ της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών όταν πρόκειται για τη θεωρία των μορφών πωλήσεως και της προσβάσεως στην αγορά. Η ανάπτυξη μιας τέτοιας θεωρίας είναι ευχερέστερη στο πλαίσιο (κυρίως) ( 76 ) των ενσώματων αγαθών. Τα πράγματα διαφέρουν όταν πρόκειται για υπηρεσίες: λόγω του μη ενσώματου χαρακτήρα της υπηρεσίας, ο προσδιορισμός του τι συνιστά την υπηρεσία και του τι δεν συνδέεται άμεσα με αυτήν είναι δυσχερέστερος.

74. Τέταρτον, εάν γίνει δεκτό ότι η απόφαση Keck και Mithouard ( 77 ) αφορούσε (επίσης) τον «docket control» σε υποθέσεις που σχετίζονταν λιγότερο με τα ίδια τα εμπορεύματα και περισσότερο με τις εμπορικές ελευθερίες των επιχειρηματιών, κάτι που το Δικαστήριο ευθέως παραδέχθηκε –και που θα μπορούσε να εξηγήσει μία από τις μεγαλύτερες ειρωνείες της αποφάσεως Keck και Mithouard ( 78 ), δηλαδή ότι τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως περιορίζονταν σε ένα μόνο κράτος μέλος ( 79 ), με αποτέλεσμα η ελευθερία της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων να μην εφαρμόζεται, εν πάση περιπτώσει, στην υπόθεση εκείνη, η οποία, ως εκ τούτου, κρίθηκε απαράδεκτη–, τότε εκτιμώ ότι δεν παρίσταται ανάγκη να παρεκταθεί η νομολογία που προκύπτει από την απόφαση Keck και Mithouard ( 80 ) σε άλλες θεμελιώδεις ελευθερίες. Όσον αφορά την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, δεν διαπιστώνω καμία «αυξανόμενη τάση» ( 81 ) των παρόχων υπηρεσιών να προβάλλουν τα δικαιώματά τους βάσει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ ούτε γνωρίζω άλλους που να διαπιστώνουν τέτοια τάση. Μάλλον το αντίθετο συμβαίνει. Πράγματι, τις τελευταίες δύο δεκαετίες ο νομοθέτης της Ένωσης έχει καταβάλει ορισμένες προσπάθειες προκειμένου να ενισχύσει την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών σε ολόκληρη την Ένωση, ιδίως μέσω της θεσπίσεως της οδηγίας για τις υπηρεσίες. Στο πλαίσιο αυτό θεωρήθηκε ότι πρέπει να ενισχυθεί η πρόσβαση των επιχειρήσεων στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών. Η θέσπιση περιοριστικής ρυθμίσεως στο πρωτογενές δίκαιο θα ερχόταν σε έντονη αντίθεση με την εξέλιξη αυτή και, ως εκ τούτου, θα συνιστούσε ατυχή οπισθοχώρηση ως προς το ζήτημα αυτό.

75. Πέμπτον και σημαντικότατον, στο ίδιο πνεύμα, το Δικαστήριο (πολύ ορθώς) δεν ανέτρεξε στην απόφαση Keck και Mithouard ( 82 ) όταν θα μπορούσε να το πράξει κατά την ερμηνεία της ελευθερίας εγκαταστάσεως του παρόχου υπηρεσίας στο πλαίσιο της οδηγίας για τις υπηρεσίες. Στην απόφαση X και Visser ( 83 ), διαπίστωσε ότι μέτρο το οποίο αναμφιβόλως θα συνιστούσε «μορφή πωλήσεως» κατά την έννοια της αποφάσεως Keck και Mithouard ( 84 ) εμπίπτει, παρ’ όλα αυτά, στο πεδίο εφαρμογής της ελευθερίας εγκαταστάσεως βάσει της οδηγίας για τις υπηρεσίες, «αποστασιοποιούμενο από τη συλλογιστική που το οδήγησε στην απόφασή του στην υπόθεση Keck» ( 85 ).

76. Κατά συνέπεια δεν υφίσταται λόγος να εφαρμοστεί το σκεπτικό μιας από τις πλέον αμφισβητούμενες αποφάσεις στο πεδίο της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων ( 86 ) πέραν του πεδίου εφαρμογής της συγκεκριμένης θεμελιώδους ελευθερίας.

γ) Κανόνας de minimis για το άρθρο 56 ΣΛΕΕ;

77. Στην έως σήμερα νομολογία του Δικαστηρίου δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να συνηγορεί υπέρ της απόψεως ότι το άρθρο 56 ΣΛΕΕ –ή οποιαδήποτε άλλη θεμελιώδης ελευθερία– υπόκειται σε κάποιον κανόνα de minimis υπό την έννοια ότι η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών ενεργοποιείται μόνον εφόσον συγκεκριμένος αριθμός αποδεκτών επωφελείται από την εκάστοτε υπηρεσία.

78. Καίτοι το Δικαστήριο έκρινε ότι η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών δεν είχε εφαρμογή στα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά που παρουσίασε το αιτούν δικαστήριο, το συγκεκριμένο σκεπτικό αφορούσε κατά κανόνα καταστάσεις στο πλαίσιο των οποίων ο σύνδεσμος μεταξύ του επίμαχου εθνικού μέτρου και της θεμελιώδους ελευθερίας ήταν πολύ αδύναμος.

79. Η σχετική νομολογία και το γεγονός ότι το Δικαστήριο δεν διατυπώνει εκτιμήσεις περί υπάρξεως κανόνα de minimis έχουν εύλογη αιτία: το πεδίο εφαρμογής της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών πρέπει να προσδιορίζεται βάσει ποιοτικών κριτηρίων, τα οποία να μπορούν να εφαρμοστούν εύκολα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντιστρόφως, ο προσδιορισμός του πεδίου εφαρμογής της βάσει ποσοτικών κριτηρίων δεν είναι δυνατός ούτε σκόπιμος. Πέραν αυτού, θα ήταν αδύνατο να τεθεί ή να δικαιολογηθεί κάποιο ποσοτικό όριο. Στην περίπτωση της BONVER WIN, για παράδειγμα, ποιο θα έπρεπε να είναι το εφαρμοστέο ποσοτικό κριτήριο; Δέκα πελάτες; Εκατό; Χίλιοι; Συγκεκριμένο ποσοστό πελατών ως μέρος της «συνολικής πίτας» των πελατών; Για παράδειγμα, το δεκαπέντε τοις εκατό; Ή μήπως ανάλογα με τα χρήματα που διαθέτουν οι πελάτες για την παροχή υπηρεσιών στοιχηματισμού; Ένας πελάτης που διαθέτει για την παροχή υπηρεσιών στοιχηματισμού 1000 ευρώ εξισώνεται με 10 πελάτες που διαθέτουν 100 ευρώ έκαστος; Όσο απλοϊκά και αν φαίνονται τα παραδείγματα αυτά, θεωρώ ότι καταδεικνύουν πλήρως ότι η εφαρμογή ενός κανόνα de minimis στο πλαίσιο των θεμελιωδών ελευθεριών εγκυμονεί προβλήματα για το μέλλον.

80. Το γεγονός ότι η ποσοτική έννοια ενός κανόνα de minimis αφορά κατά μείζονα λόγο τα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά μιας υποθέσεως παρά τις νομικές της πτυχές προκαλεί ένα πιο ουσιώδες πρόβλημα. Κάθε άλλο παρά απίθανο είναι το ίδιο μέτρο να θεωρηθεί de minimis σε ένα κράτος μέλος της Ένωσης, όχι όμως σε κάποιο άλλο. Μια τέτοια κατάσταση θα διακύβευε την ισότιμη μεταχείριση των επιχειρήσεων την οποία επιδιώκουν να κατοχυρώσουν οι διατάξεις για την εσωτερική αγορά. Ή μήπως ο κανόνας de minimis πρέπει να καθοριστεί αφηρημένα; Εάν ναι, πώς και από ποιον; Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι πρόκειται για έναν μη εναρμονισμένο τομέα όπου τα μέτρα των κρατών μελών αξιολογούνται βάσει μιας κατοχυρούμενης στη Συνθήκη ελευθερίας, καθώς και ότι η εσωτερική αγορά παραμένει ένας τομέας συντρέχουσας αρμοδιότητας της ΕΕ. Η κατάσταση αυτή δεν μπορεί να συγκριθεί με την κατάσταση του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης, στο πλαίσιο του οποίου η ίδια η ενωσιακή νομοθεσία θέτει ορισμένα όρια.

81. Συνοψίζοντας το σκεπτικό κατά της θεσπίσεως ενός κανόνα de minimis στο πλαίσιο της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών βάσει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ, ή στο πλαίσιο οποιασδήποτε άλλης ελευθερίας, επισημαίνεται ότι το σχετικό ερώτημα είναι πραγματικής και όχι νομικής φύσεως. Στο πλαίσιο της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να αποφανθεί επί των πραγματικών περιστατικών. Εάν τα εθνικά δικαστήρια είχαν τη δυνατότητα να θεσπίσουν έναν τέτοιο κανόνα, τούτο θα είχε ως επακόλουθο τον κατακερματισμό της εσωτερικής αγοράς και τη διακύβευση του στόχου της ισότιμης μεταχειρίσεως των επιχειρήσεων.

82. Κατά συνέπεια, η εφαρμογή ενός κανόνα de minimis στο πλαίσιο του άρθρου 56 ΣΛΕΕ πρέπει κατ’ αρχήν να απορριφθεί.

V. Πρόταση

83. Υπό το πρίσμα όλων των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Nejvyšší správní soud (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Τσεχική Δημοκρατία) ως εξής: Η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών βάσει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ –το οποίο δεν περιέχει κανόνα de minimis– εφαρμόζεται σε κατάσταση στην οποία μια εταιρία εγκατεστημένη σε ένα κράτος μέλος χάνει, συνεπεία μέτρου δημοσίου δικαίου το οποίο καθορίζει τις λεπτομέρειες παροχής υπηρεσιών –παραδείγματος χάριν την ακριβή τοποθεσία–, την άδεια ασκήσεως της δραστηριότητάς της, όταν ορισμένοι από τους πελάτες της προέρχονται από κράτος μέλος άλλο από εκείνο στο οποίο η εν λόγω εταιρία είναι εγκατεστημένη, ανεξαρτήτως του αν το επίμαχο εθνικό μέτρο εφαρμόζεται αδιακρίτως (από νομική και πραγματική άποψη).

( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.

( 2 ) Για παράδειγμα: δυσμενείς διακρίσεις ή εμπόδια, τρόποι πωλήσεως ή/και πρόσβαση στην αγορά, καθαρά εσωτερικές καταστάσεις.

( 3 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993, Keck και Mithouard (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 4 ) Χωρίς, κατά τα φαινόμενα, παραπομπή του ζητήματος στο Δικαστήριο.

( 5 ) Βλ. απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2016, Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, σκέψη 47).

( 6 ) Δανείζομαι τον όρο από τον Arena, A., «The Wall Around EU Fundamental Freedoms: the Purely Internal Rule at the Forty-Year Mark», Yearbook of European Law, 2019, τόμος 38, σ. 153-219, στη σ. 163.

( 7 ) Απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 1979 (120/78, EU:C:1979:42).

( 8 ) Απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 1978 (15/78, EU:C:1978:184).

( 9 ) Απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 1979 (115/78, EU:C:1979:31).

( 10 ) Απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 1979 (136/78, EU:C:1979:34).

( 11 ) Απόφαση της 18ης Μαρτίου 1980 (52/79, EU:C:1980:83).

( 12 ) Απόφαση της 28ης Μαρτίου 1979 (175/78, EU:C:1979:88).

( 13 ) Απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 1979 (115/78, EU:C:1979:31, σκέψη 24): «οι διατάξεις της Συνθήκης περί εγκαταστάσεως και παροχής υπηρεσιών δεν μπορούν να εφαρμοστούν σε καθαρά εσωτερικές καταστάσεις ενός κράτους μέλους».

( 14 ) Σύμφωνα με τη διατύπωση που περιέχεται στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J.-P. Warner στην υπόθεση Saunders (175/78, μη δημοσιευθείσες, EU:C:1979:63, σ. 1141).

( 15 ) Βλ. απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 1978 (15/78, EU:C:1978:184, σκέψη 3).

( 16 ) Βλ. απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 1979 (136/78, EU:C:1979:34).

( 17 ) Βλ. απόφαση της 28ης Μαρτίου 1979 (175/78, EU:C:1979:88, σκέψη 10).

( 18 ) Πρώην άρθρο 48 της Συνθήκης ΕΟΚ.

( 19 ) Βλ. απόφαση της 28ης Μαρτίου 1979, Saunders (175/78, EU:C:1979:88, σκέψη 10).

( 20 ) Βλ. απόφαση της 28ης Μαρτίου 1979, Saunders (175/78, EU:C:1979:88, σκέψη 11). Είναι εντούτοις ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο γενικός εισαγγελέας εξέτασε στις προτάσεις του το ζήτημα των καθαρά εσωτερικών καταστάσεων στην υπόθεση αυτή, αλλά κατέληξε σε διαφορετικό συμπέρασμα από αυτό του Δικαστηρίου, το οποίο τον οδήγησε στην ανάλυση των επίμαχων εθνικών νομικών πράξεων υπό το πρίσμα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων· βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J.-P. Warner στην υπόθεση Saunders (175/78, μη δημοσιευθείσες, EU:C:1979:63).

( 21 ) Σε προηγούμενες υποθέσεις, όπως, για παράδειγμα, στη θεμελιώδη απόφασή του της 15ης Ιουλίου 1964 στην υπόθεση Costa (6/64, EU:C:1964:66), το Δικαστήριο δεν φαίνεται να θεώρησε αναγκαία την ανάλυση του ζητήματος της καθαρά εσωτερικής καταστάσεως.

( 22 ) Απόφαση της 28ης Μαρτίου 1979 (175/78, EU:C:1979:88).

( 23 ) Απόφαση της 18ης Μαρτίου 1980 (52/79, EU:C:1980:83, σκέψη 9).

( 24 ) Διατρέχοντας τον κίνδυνο να κατηγορηθώ ως αιρετικός, χρησιμοποιώ, χάριν ευκολίας, χωρίς διάκριση τους όρους «αρμοδιότητα» και «παραδεκτό». Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχω επίγνωση της νομικής διαφοράς των εν λόγω όρων: η αρμοδιότητα έχει αντικειμενικό περιεχόμενο και αναφέρεται στη νομική ικανότητα του Δικαστηρίου να κρίνει μια υπόθεση, ενώ το παραδεκτό ενέχει ένα υποκειμενικό στοιχείο, υπό την έννοια ότι μπορεί να καθοριστεί εν μέρει από το αιτούν δικαστήριο. Πράγματι, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι παραδεκτή μόνον εάν το εθνικό δικαστήριο έχει τηρήσει τους σχετικούς δικονομικούς κανόνες παραπομπής στο Δικαστήριο και έχει δεόντως αιτιολογήσει την αναγκαιότητα της παραπομπής. Συναφώς, συντάσσομαι επίσης πλήρως με τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στην υπόθεση Gullotta and Farmacia di Gullotta Davide & C. (C‑497/12, EU:C:2015:168, σημεία 21 και 25), όπου διατυπώνεται παρόμοια άποψη ενώ επισημαίνεται ότι δεν θα πρέπει να υπερτονίζεται η διαφορά μεταξύ των δύο όρων.

( 25 ) Βλ. απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2016 (C‑268/15, EU:C:2016:874, σκέψεις 50 έως 53). Για μια περιεκτική σύνοψη της νομολογίας του Δικαστηρίου επί του θέματος πριν από την έκδοση της εν λόγω αποφάσεως, βλ. τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Venturini κ.λπ. (C‑159/12 έως C‑161/12, EU:C:2013:529).

( 26 ) Πρβλ., επίσης, τις προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις X και Visser (C‑360/15 και C‑31/16, EU:C: 2017:397, σημείο 115).

( 27 ) Βλ. απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2016, Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, σκέψη 50).

( 28 ) Βλ. απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2016, Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, σκέψη 51).

( 29 ) Βλ. απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2016, Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, σκέψη 52).

( 30 ) Βλ. απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2016, Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, σκέψη 53).

( 31 ) Απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2015 (C‑340/14 και C‑341/14, EU:C:2015:641).

( 32 ) Βλ. απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2015, Trijber και Harmsen (C‑340/14 και C‑341/14, EU:C:2015:641, σκέψη 41). Η υπογράμμιση δική μου.

( 33 ) Ως εκ τούτου, η απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2015, Trijber και Harmsen (C‑340/14 and C‑341/14, EU:C:2015:641), συνιστά μια ενδιαφέρουσα ανατροπή: έχοντας διαπιστώσει ότι ορισμένες καταστάσεις δεν ήταν καθαρά εσωτερικής φύσεως, το Δικαστήριο αρνήθηκε να αποφανθεί επί των ουσιαστικών ερωτημάτων του αιτούντος δικαστηρίου με τα οποία ζητούσε να διευκρινιστεί αν οι διατάξεις της οδηγίας 2006/123/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με τις υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά (ΕΕ 2006, L 376, σ. 36) (στο εξής: οδηγία για τις υπηρεσίες), σχετικά με την ελευθερία εγκαταστάσεως των παρόχων υπηρεσιών εφαρμόζονται σε καθαρά εσωτερικές καταστάσεις. Το Δικαστήριο έδωσε καταφατική απάντηση εκ των υστέρων, με την απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2018 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις X και Visser (C‑360/15 και C‑31/16, EU:C:2018:44).

( 34 ) Βλ. απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2016 (C‑268/15, EU:C:2016:874).

( 35 ) Η υπό κρίση υπόθεση πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα των διατάξεων της Συνθήκης. Η οδηγία για τις υπηρεσίες δεν εφαρμόζεται στις δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών τυχερών παιγνίων· βλ. άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο ηʹ, της εν λόγω οδηγίας. Εάν οι δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών τυχερών παιγνίων καλύπτονταν από την εν λόγω οδηγία, τότε το ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου δεν θα είχε υποβληθεί, καθώς το κεφάλαιο σχετικά με την εγκατάσταση των παρόχων υπηρεσιών εφαρμόζεται ratione materiae στις καθαρά εσωτερικές καταστάσεις· βλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2018 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις X και Visser (C‑360/15 and C‑31/16, EU:C:2018:44).

( 36 ) Σύμφωνα με την ορολογία του Müller-Graff, P.-Chr., σε Streinz, R. (επιμ.), EUV/AEUV Kommentar, C. H. Beck, Μόναχο, 3η έκδοση, 2018, Artikel 56 AEUV, σημείο 1.

( 37 ) Βλ. άρθρο 57 ΣΛΕΕ, κατά το οποίο, κατά την έννοια των Συνθηκών, ως υπηρεσίες νοούνται οι παροχές που κατά κανόνα προσφέρονται αντί αμοιβής, εφόσον δεν διέπονται από τις διατάξεις τις σχετικές με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, των κεφαλαίων και των προσώπων. Το Δικαστήριο απεφάνθη συναφώς ότι η έννοια των «υπηρεσιών» καλύπτει υπηρεσίες που δεν υπάγονται στις λοιπές ελευθερίες, προκειμένου να διασφαλίσει ότι καμία οικονομική δραστηριότητα δεν αποκλείεται από το πεδίο εφαρμογής των θεμελιωδών ελευθεριών. Εξ αυτού συνάγω ότι η ελευθερία παροχής υπηρεσιών δεν έχει επικουρικό χαρακτήρα, αλλά συμπληρωματικό χαρακτήρα. Βλ. τις προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις X και Visser (C‑360/15 και C‑31/16, EU:C: 2017:397, σημείο 88).

( 38 ) Βλ. απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 1981, Webb (279/80, EU:C:1981:314, σκέψη 17).

( 39 ) Βλ. απόφαση της 3ης Δεκεμβρίου 1974, van Binsbergen (33/74, EU:C:1974:131, σκέψη 27).

( 40 ) Επομένως, η προβλεπόμενη από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ ελεύθερη παροχή υπηρεσιών απαιτεί όχι μόνο την εξάλειψη κάθε διακρίσεως λόγω της ιθαγένειας του παρόχου υπηρεσιών που είναι εγκατεστημένος σε άλλο κράτος μέλος, αλλά και την κατάργηση κάθε περιορισμού, ακόμη και αν αυτός έχει αδιακρίτως εφαρμογή επί των ημεδαπών παρόχων υπηρεσιών και επί εκείνων από τα άλλα κράτη μέλη. Τούτο αποτελεί πάγια νομολογία από τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως της 25ης Ιουλίου 1991, Säger (C‑76/90, EU:C:1991:331, σκέψη 12). Βλ. επίσης αποφάσεις της 18ης Ιουλίου 2013, Citroën Belux (C‑265/12, EU:C:2013:498, σκέψη 35), και της 8ης Σεπτεμβρίου 2009, Liga Prtuguesa de Futebol Profissional και Bwin International (C‑42/07, EU:C:2009:519, σκέψη 51). Στην απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1995, Gebhard (C‑55/94, EU:C:1995:411, σκέψη 37), καίτοι επρόκειτο για υπόθεση που αφορούσε την ελευθερία εγκαταστάσεως, το Δικαστήριο δεν αναφέρεται μόνο στην εν λόγω ελευθερία αλλά κάνει λόγο για «εθνικά μέτρα που ενδέχεται να παρακωλύσουν ή να καταστήσουν λιγότερο ελκυστική την άσκηση των θεμελιωδών ελευθεριών που διασφαλίζονται με τη Συνθήκη». Η υπογράμμιση δική μου.

( 41 ) Βλ. αποφάσεις της 31ης Ιανουαρίου 1984, Luisi και Carbone (286/82 και 26/83, EU:C:1984:35, σκέψη 16), και της 8ης Σεπτεμβρίου 2009, Liga Prtuguesa de Futebol Profissional και Bwin International (C‑42/07, EU:C:2009:519, σκέψη 51).

( 42 ) Την άποψη αυτή συμμερίζονται επίσης οι Randelzhofer, A. και Forsthoff, U., σε Grabitz, Ε., Hilf, Μ. και Nettesheim, Μ., Das Recht der Europäischen Union, 57η αναθεωρημένη έκδοση Φεβρουαρίου 2020, C. H. Beck, Μόναχο, Art. 56, Art. 57 AEUV, σημείο 3.

( 43 ) Οι εν λόγω καταστάσεις αντικατοπτρίζουν σε γενικές γραμμές τον ορισμό των «συναλλαγών στον τομέα των υπηρεσιών» βάσει της Γενικής Συμφωνίας για τις συναλλαγές στον τομέα των υπηρεσιών που αποτελεί παράρτημα της συμφωνίας για την ίδρυση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΥ) (στο εξής: GATS). Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, της GATS, οι συναλλαγές στον τομέα των υπηρεσιών ορίζονται βάσει τεσσάρων τρόπων παροχής υπηρεσιών: 1) διασυνοριακή παροχή που δεν συνεπάγεται καμία μετακίνηση προσώπων, 2) χρησιμοποίηση στο εξωτερικό, η οποία περιλαμβάνει μετακίνηση του χρήστη στο έδαφος του κράτους μέλους του ΠΟΕ στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο πάροχος, 3) εμπορική παρουσία, ήτοι παρουσία θυγατρικής ή υποκαταστήματος στο έδαφος του κράτους μέλους του ΠΟΕ στο οποίο παρέχεται η υπηρεσία, 4) η παρουσία φυσικών προσώπων από κράτος μέλος του ΠΟΕ, η οποία επιτρέπει σε πάροχο προερχόμενο από κράτος μέλος να παρέχει υπηρεσίες στο έδαφος οποιουδήποτε άλλου κράτους μέλους.

( 44 ) Η περίπτωση αυτή συχνά καλείται «ενεργός» ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών.

( 45 ) Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα C. O. Lenz στην υπόθεση Cowan (186/87, μη δημοσιευθείσες, EU:C:1988:526, σημείο 14).

( 46 ) Η περίπτωση αυτή συχνά καλείται «παθητική» ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών. Σχετικά με την έννοια αυτή, βλ. Völker, St., Passive Dienstleistungsfreiheit im Europäischen Gemeinschaftsrecht, Duncker & Humblot, Βερολίνο, 1990, σ. 61 επ.

( 47 ) Μεταξύ των τυπικών παραδειγμάτων της περιπτώσεως αυτής περιλαμβάνεται η διέλευση των συνόρων από ομάδες τουριστών με συνοδεία οδηγού.

( 48 ) Ιδίως μέσω τηλεπικοινωνιών ή μέσω διαδικτύου.

( 49 ) Βλ., επίσης, το γράμμα του άρθρου 56 ΣΛΕΕ.

( 50 ) Σε αντίθεση με την ελευθερία της κυκλοφορίας των εργαζομένων και την ελευθερία εγκαταστάσεως, το αναγκαίο διασυνοριακό στοιχείο στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών δεν προσδιορίζεται με βάση τον φορέα της ελευθερίας αλλά με βάση τη σχέση στο πλαίσιο της οποίας παρέχεται η υπηρεσία. Ειδικότερα, η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών δεν αποκλείεται επειδή οι αποδέκτες ή οι πάροχοι των υπηρεσιών έχουν την ίδια ιθαγένεια. Βλ., αναλυτικότερα, Randelzhofer, A. και Forsthoff, U., όπ.π.

( 51 ) Βλ. άρθρο 34 ΣΛΕΕ.

( 52 ) Βλ. άρθρο 35 ΣΛΕΕ.

( 53 ) Παρεμπιπτόντως, η νομολογία Keck, στην οποία θα επανέλθω αναλυτικότερα στη συνέχεια, εφαρμόζεται μόνο στις εισαγωγές. Η σχετική απόφαση εκδόθηκε βάσει του νυν άρθρου 34 ΣΛΕΕ και εφαρμόζεται μόνο στο πλαίσιο αδιακρίτως εφαρμοζόμενων μέτρων από νομική και πραγματική άποψη. Αντιθέτως, το άρθρο 35 ΣΛΕΕ εφαρμόζεται μόνο σε μέτρα που εισάγουν διακρίσεις.

( 54 ) Βλ. απόφαση της 17ης Μαΐου 1994, Corsica Ferries (C‑18/93, EU:C:1994:195, σκέψη 30).

( 55 ) Βλ. απόφαση της 10ης Μαΐου 1995, Alpine Investments (C‑384/93, EU:C:1995:126, σκέψη 19).

( 56 ) Όπ.π.

( 57 ) Πρβλ., επίσης, Müller-Graff, P.-Chr., όπ.π., και Holoubek, M., σε Schwarze, J., Becker, U., Hatje, A. και Schoo, J. (επιμ.), EU-Kommentar, 4η έκδοση, Nomos, Baden-Baden, 2019, Art. 57 AEUV, σημείο 42.

( 58 ) C‑581/18, EU:C:2020:77, σημείο 30.

( 59 ) Εν αντιθέσει προς το κράτος μέλος υποδοχής.

( 60 ) Βλ. απόφαση της 10ης Μαΐου 1995 (C‑384/93, EU:C:1995:126, σκέψη 30).

( 61 ) Απόφαση της 7ης Μαΐου 1998 (C‑350/96, EU:C:1998:205, σκέψη 25).

( 62 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 63 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 64 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 65 ) Σκοπίμως δεν συμπεριέλαβα στην ανάλυσή μου τη νομολογία που αφορά το ειδικό ζήτημα της φορολογίας. Στο ζήτημα αυτό είναι παγκοίνως γνωστό ότι το Δικαστήριο συντάσσεται –πολύ ορθώς– με την άποψη που διάκειται ευνοϊκά στη θέσπιση περιορισμών βάσει των διακρίσεων. Ακόμη και αν πρόκειται για περίπλοκες περιπτώσεις. Ο λόγος είναι απλός: η φορολογία τείνει από τη φύση της να λειτουργεί ως μέτρο που εφαρμόζεται αδιακρίτως από νομική και πραγματική άποψη. Θα ήταν δύσκολο να αιτιολογηθεί η αυτόματη υπαγωγή της στο πεδίο εφαρμογής των θεμελιωδών ελευθεριών και η υποχρέωση, κατά κανόνα, των κρατών μελών να την αντιλογήσουν. Για τον λόγο αυτόν συντάσσομαι πλήρως με το Δικαστήριο εάν ήθελε κρίνει ότι η φορολογία δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ, εφόσον το μόνο αποτέλεσμά της είναι να καθιστά οικονομικά επαχθέστερη την επίμαχη παροχή υπηρεσιών και πλήττει εξίσου την παροχή υπηρεσιών μεταξύ κρατών μελών και την παροχή υπηρεσιών στο εσωτερικό ενός μόνο κράτους μέλους. Βλ., επί παραδείγματι, αποφάσεις της 8ης Σεπτεμβρίου 2005, Mobistar και Belgacom Mobile (C‑544/03 και C‑545/03, EU:C:2005:518, σκέψη 31), και της 17ης Φεβρουαρίου 2005, Viacom Outdoor (C‑134/03, EU:C:2005:94, σκέψη 38).

( 66 ) Παρεμπιπτόντως, λίγο μετά την έκδοση της αποφάσεως της 24ης Νοεμβρίου 1993, Keck και Mithouard (C‑267/91 and C‑268/91, EU:C:1993:905). Τούτο αποδεικνύει ότι, τουλάχιστον κατά τον χρόνο εκείνο, το Δικαστήριο δεν έκρινε αναγκαίο τον περιορισμό του πεδίου εφαρμογής της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών.

( 67 ) Απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1995 (C‑55/94, EU:C:1995:411).

( 68 ) Απόφαση της 10ης Μαΐου 1995 (C‑384/93, EU:C:1995:126).

( 69 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 70 ) Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στην υπόθεση ΤÜV Rheinland LGA Products και Allianz IARD (C‑581/18, EU:C:2020:77, σημείο 31).

( 71 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 72 ) Βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση Deutsche Parkinson Vereinigung (C‑148/15, EU:C:2016:394, σημείο 23).

( 73 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 74 ) Πρβλ., για παράδειγμα, Müller-Graff, P.-Chr., σε von der Groeben, Η., Schwarze, J. και Hatje, Α. (επιμ.), Europäisches Unionsrecht (Kommentar), 7η έκδοση, Nomos, Baden-Baden, Artikel 34 AEUV, σημείο 247.

( 75 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 76 ) Η ηλεκτρική ενέργεια, για παράδειγμα, αποτελεί σημαντική εξαίρεση από την απαίτηση περί ενσώματου χαρακτήρα.

( 77 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905, σκέψη 14).

( 78 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 79 ) Η προσπάθεια γαλλικών επιχειρήσεων να πωλήσουν στη Γαλλία, επί ζημία, picon bière, ένα προϊόν γαλλικής προελεύσεως, προσέκρουσε σε εμπόδια που ήγειρε η γαλλική νομοθεσία.

( 80 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 81 ) Όπ.π., σκέψη 14.

( 82 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 83 ) Βλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2018 (C‑360/15 και C‑31/16, EU:C:2018:44, σκέψη 97). Βλ., επίσης, τις προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις X και Visser (C‑360/15 και C‑31/16, EU:C: 2017:397, σημεία 87 έως 104).

( 84 ) Απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993 (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905).

( 85 ) Βλ. Snell, J., «Independence day for the Services Directive: Visser», Common Market Law Review, 2019, τόμος 56, σ. 1119-1136, στη σ. 1129.

( 86 ) Βλ., ενδεικτικά, Mattera, A., «De l’arrêt “Dassonville” à l’arrêt “Keck”: l’obscure clarté d’une jurisprudence riche en principes novateurs et en contradictions», Revue du marché unique européen, 1994, αριθ. 1 σ. 117-160· Gormley, L., «Reasoning Renounced? The Remarkable Judgment in Keck & Mithouard», European Business Law Review, 1994, σ. 63-67· Steindorff, E., «Unvollkommener Binnenmarkt», Zeitschrift für das gesamte Handelsrecht und Wirtschaftsrecht, 1994, σ. 149-169· Lenz, C. O., «‘Ein undeutlicher Ton», Neue juristische Wochenschrift, 1994, σ. 1633-1634. Υπέρ της αποφάσεως της 24ης Νοεμβρίου 1993, Keck και Mithouard (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905), βλ. Joliet, R. (ένας από τους δικαστές που εξέδωσαν την εν λόγω απόφαση), «Der freie Warenverkehr: Das Urteil Keck und Mithouard und die Neuorientierung der Rechtsprechung», Gewerblicher Rechtsschutz und Urheberrecht, internationaler Teil, 1994, σ. 979‑987. Βλ., επίσης, τις προτάσεις μου στην υπόθεση Deutsche Parkinson Vereinigung (C‑148/15, EU:C:2016:394, σημείο 21 επ.).