Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Tesauro της 14ης Σεπτεμβρίου 1994. - ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΚΑΤΑ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΗΣ ΙΣΠΑΝΙΑΣ. - ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ - ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΠΑΡΟΧΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ - ΙΑΤΡΟΙ - ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ - ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΕΙΔΙΚΕΥΣΕΩΣ - ΑΜΟΙΒΗ. - ΥΠΟΘΕΣΗ C-277/93.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1994 σελίδα I-05515



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

++++

Κύριε Πρόεδρε,

Κύριοι δικαστές,

1. Με την υπό κρίση προσφυγή, η Επιτροπή σάς ζητεί να αναγνωρίσετε ότι το Βασίλειο της Ισπανίας, μη αμείβοντας τις περιόδους εκπαιδεύσεως που απαιτούνται για την απόκτηση των ιατρικών ειδικοτήτων που απαριθμούνται στην παράγραφο 3 του παραρτήματος του βασιλικού διατάγματος 127/1984 της 11ης Ιανουαρίου 1984 (1), παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τη Συνθήκη ΕΟΚ.

Ειδικότερα, η Επιτροπή προσάπτει στην Ισπανία ότι δεν εφάρμοσε ορθώς, όσον αφορά την αμοιβή των περιόδων εκπαιδεύσεως για ορισμένες ιατρικές ειδικότητες, τις οδηγίες του Συμβουλίου της 16ης Ιουνίου 1975, 75/362/ΕΟΚ, περί αμοιβαίας αναγνωρίσεως των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων ιατρικής και περί των μέτρων προς διευκόλυνση της πραγματικής ασκήσεως του δικαιώματος εγκαταστάσεως και του δικαιώματος της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών (2) (στο εξής: οδηγία για την αναγνώριση), και 75/363/ΕΟΚ, περί του συντονισμού των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν τις δραστηριότητες των ιατρών (3) (στο εξής: οδηγία για τον συντονισμό), αμφότερες τις οδηγίες όπως τροποποιήθηκαν με την οδηγία 82/76/ΕΟΚ της 26ης Ιανουαρίου 1982 (4).

2. Για την ορθή κατανόηση του περιεχομένου των αιτιάσεων και των επιχειρημάτων τα οποία προβάλλει προς άμυνά του το καθού, είναι αναγκαίο να υπομνησθούν, βραχύτατα, οι ασκούσες εδώ επιρροή διατάξεις των δύο ανωτέρω οδηγιών (5), καθώς και η επίμαχη εθνική ρύθμιση.

Η οδηγία για τον συντονισμό προβλέπει, για την αμοιβαία αναγνώριση των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων ειδικού ιατρού, κάποιο συντονισμό των προϋποθέσεων για την εκπαίδευση και την πρόσβαση στις διάφορες ιατρικές ειδικότητες. Το άρθρο 2 της ίδιας οδηγίας επιβάλλει, ειδικότερα, την τήρηση ελαχίστων προϋποθέσεων που αφορούν, μεταξύ άλλων, τον τίτλο που επιτρέπει την πρόσβαση στην ειδικότητα, τον τρόπο κτήσεως της ειδικότητας, τον τόπο όπου πραγματοποιείται η σχετική εκπαίδευση, καθώς και τον έλεγχο στον οποίο πρέπει να υπόκειται. Καθ' όσον ενδιαφέρει εδώ, πρέπει, ειδικότερα, να υπομνησθεί ότι η ειδίκευση "πραγματοποιείται κατά πλήρη απασχόληση και υπό την εποπτεία των αρμοδίων αρχών και οργανισμών σύμφωνα με το σημείο 1 του παραρτήματος" (άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γ'). Οι διατάξεις του εν λόγω παραρτήματος, το οποίο προσαρτήθηκε στην οδηγία για τον συντονισμό με το άρθρο 13 της οδηγίας 82/76/ΕΟΚ και αφορά τα "χαρακτηριστικά της ειδικεύσεως κατά πλήρη απασχόληση και της ειδικεύσεως κατά μερική απασχόληση", προβλέπουν, μεταξύ άλλων * για να εξασφαλιστεί το ότι ο ειδικευόμενος ιατρός θα αφιερώνει στην ειδίκευσή του όλη την επαγγελματική του δραστηριότητα * ότι η ειδίκευση πρέπει να αμείβεται δεόντως (6).

Η ίδια οδηγία ορίζει, ακόμη, ελάχιστη διάρκεια για την απόκτηση των ειδικοτήτων που είναι κοινές σε όλα τα κράτη μέλη (άρθρο 4) και εκείνων που είναι κοινές σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη (άρθρο 5).

3. Η οδηγία για την αναγνώριση, από την άλλη πλευρά, διακρίνει τα διπλώματα, πιστοποιητικά και άλλους τίτλους ιατρικής ειδικότητος σε αυτούς που είναι κοινοί σε όλα τα κράτη μέλη (κεφάλαιο III) και εκείνους που είναι κοινοί μόνο σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη (κεφάλαιο IV). Για τους πρώτους, που απαριθμούνται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, το άρθρο 4 ορίζει ότι η αναγνώριση είναι πλήρης, όταν οι προϋποθέσεις της ειδικεύσεως ανταποκρίνονται προς τις ελάχιστες απαιτήσεις που θέτει η οδηγία για τον συντονισμό. Όσο για τους τίτλους που είναι κοινοί σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη, οι οποίοι απαριθμούνται στο άρθρο 7, το άρθρο 6 ορίζει ότι αναγνωρίζονται * εφόσον βέβαια ανταποκρίνονται προς τις απαιτήσεις της οδηγίας για τον συντονισμό * μόνο μεταξύ των κρατών αυτών.

Μια τρίτη περίπτωση, την οποία αντιμετωπίζει το άρθρο 8 (το οποίο επίσης ανήκει στο κεφάλαιο IV), αφορά ακόμη εκείνα τα διπλώματα, πιστοποιητικά ή άλλους τίτλους που δεν εμπίπτουν στις προμνησθείσες κατηγορίες ή που, καίτοι απαριθμούνται στο άρθρο 7, δεν χορηγούνται στο κράτος μέλος καταγωγής ή προελεύσεως. Η εν λόγω διάταξη προβλέπει ότι το κράτος μέλος υποδοχής μπορεί να απαιτεί από τους πολίτες άλλων κρατών μελών, προκειμένου να τους χορηγήσει τα σχετικά διπλώματα ή πιστοποιητικά, να "εκπληρώσουν τις προϋποθέσεις εκπαιδεύσεως που προβλέπονται εν προκειμένω από τις δικές του νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις" (παράγραφος1). Υποχρεούται, πάντως, το κράτος μέλος υποδοχής να λαμβάνει υπόψη, εν όλω ή εν μέρει, τις περιόδους εκπαιδεύσεως τις οποίες έχουν διανύσει οι εν λόγω πολίτες, εφόσον αυτές αντιστοιχούν προς εκείνες που το ίδιο απαιτεί για την οικεία ειδίκευση (παράγραφος 2), στην περίπτωση δε αυτή, να απαιτεί συμπληρωματική μόνον εκπαίδευση (παράγραφος 3).

Τέλος, το άρθρο 22 της ίδιας οδηγίας επιτρέπει στο κράτος μέλος υποδοχής να απαιτήσει από τις αρμόδιες αρχές άλλου κράτους μέλους, σε περίπτωση δικαιολογημένων αμφιβολιών, "την βεβαίωση της γνησιότητος των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων που έχουν εκδοθεί στο τελευταίο αυτό κράτος και που αναφέρονται στα κεφάλαια II μέχρι V, καθώς και την βεβαίωση του γεγονότος ότι ο δικαιούχος πληροί όλες τις προβλεπόμενες από την οδηγία 75/363/ΕΟΚ προϋποθέσεις εκπαιδεύσεως".

4. Οι οδηγίες για την αναγνώριση και για τον συντονισμό μεταφέρθηκαν στο εσωτερικό δίκαιο της Ισπανίας με το βασιλικό διάταγμα 1691/89 της 29ης Δεκεμβρίου 1989 (7), το οποίο όμως δεν περιλαμβάνει καμμία διάταξη όσον αφορά την αμοιβή των ειδικευομένων ιατρών. Το ζήτημα αυτό ρυθμίζεται, ωστόσο, από το προμνησθέν βασιλικό διάταγμα 127/1984, που προϋπήρχε της εντάξεως της Ισπανίας στις Κοινότητες, περί ιατρικής ειδικεύσεως και κτήσεως των σχετικών διπλωμάτων.

Το εν λόγω διάταγμα διακρίνει δύο κατηγορίες ειδικευομένων: τους εσωτερικούς και τους φοιτητές. Στην τελευταία αυτή κατηγορία ανήκουν οι έξι ειδικότητες που απαριθμούνται στην παράγραφο 3 του παραρτήματος του ίδιου διατάγματος: στοματολογία, ιατρική υδρολογία, διαστημική ιατρική, ιατρική της φυσικής αγωγής και του αθλητισμού, ιατροδικαστική και ιατρική της εργασίας. Οι ειδικότητες αυτές, που δεν απαιτούν νοσοκομειακή εκπαίδευση, υπόκεινται στο καθεστώς των "φοιτητών", με αποτέλεσμα η σχετική εκπαίδευση όχι μόνο να μην αμείβεται, αλλά και να απαιτεί την καταβολή τελών για την εγγραφή στα σχετικά μαθήματα.

5. Οι αιτιάσεις της Επιτροπής επικεντρώνονται ακριβώς στη διαφορετική μεταχείριση στην οποία υποβάλλει η επίμαχη ισπανική ρύθμιση την απόκτηση των ειδικοτήτων που * κατά τη ρύθμιση αυτή * δεν απαιτούν νοσοκομειακή εκπαίδευση. Ειδικότερα, η μη αμοιβή των ιατρών που εκπαιδεύονται για ν' αποκτήσουν μία απ' αυτές τις ειδικότητες προσκρούει στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γ', της οδηγίας για τον συντονισμό, το οποίο, μεταξύ των άλλων ελαχίστων προϋποθέσεων για την ιατρική ειδίκευση, προβλέπει ακριβώς, διά της παραπομπής την οποία κάνει στον αριθμό 1 του παραρτήματος, ότι η σχετική εκπαίδευση πρέπει να είναι "δεόντως αμειβόμενη".

Η καταλογιζόμενη, δηλαδή, στην Ισπανία παράβαση, καίτοι θεμελιώνεται στην οδηγία για την αναγνώριση, αφορά, ουσιαστικά, μόνο την οδηγία για τον συντονισμό, όπως έχει τροποποιηθεί με την οδηγία 82/76/ΕΟΚ. Συγεκριμένα, οι διατάξεις του άρθρου 2 της οδηγίας για τον συντονισμό εφαρμόζονται, κατά την άποψη της Επιτροπής, σε όλα τα διπλώματα ή πιστοποιητικά που υφίστανται στα κατ' ιδίαν κράτη μέλη, ασχέτως του αν απαριθμούνται ή όχι στην οδηγία για την αναγνώριση και τούτο διότι ακριβώς θέτουν προϋποθέσεις που συνδέονται άρρηκτα με την ίδια τη φύση του τίτλου, ορίζουν δηλαδή ελάχιστα κριτήρια, που, αν δεν πληρούνται, δεν είναι δυνατή ούτε καν η (μερική) αναγνώριση κατά το άρθρο 8: διάταξη * υπενθυμίζω * που αφορά εκείνες τις ειδικότητες που δεν απαριθμούνται ούτε στο άρθρο 5, ούτε στο άρθρο 7 της οδηγίας για την αναγνώριση.

6. Η Ισπανική Κυβέρνηση, αντιθέτως, υποστηρίζει ότι η οδηγία για τον συντονισμό σε καμμία περίπτωση δεν υπηρετεί κάποιον αυτοτελή σκοπό, αλλά πρέπει να αναγνωσθεί σε συνάρτηση με τον σκοπό της "αναγνωρίσεως" πρέπει, επομένως, τα κράτη μέλη να υποχρεούνται να τηρούν τις διατάξεις της μόνον ως προς εκείνες τις ειδικότητες που ρητώς απαριθμούνται στην οδηγία για την αναγνώριση, είτε διότι αυτές αναγνωρίζονται σε όλα τα κράτη μέλη, είτε διότι είναι κοινές σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη, στη τελευταία δε αυτή περίπτωση, μόνο καθ' ό μέτρο αναγνωρίζονται μεταξύ των κρατών μελών όπου υφίστανται.

Αν, όμως, ληφθεί υπόψη ότι, από τις έξι επίμαχες ειδικότητες, μόνον η στοματολογία μνημονεύεται στην οδηγία για την αναγνώριση μεταξύ των ειδικοτήτων που είναι κοινές σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων και η ίδια η Ισπανία, η Ισπανική Κυβέρνηση αναγνωρίζει την παράβασή της μόνον όσον αφορά την ειδίκευση στη στοματολογία. Αντιθέτως, αποκρούει τη φερομένη υποχρέωσή της να αμείβει τις περιόδους εκπαιδεύσεως για τις άλλες πέντε ειδικότητες, διότι η μεν ιατρική της εργασίας, καίτοι συγκαταλεγόμενη στις ειδικότητες που είναι κοινές σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη (άρθρο 7), δεν μνημονεύεται σε σχέση με την Ισπανία, οι δε άλλες τέσσερις ειδικότητες (ιατροδικαστική, ιατρική της φυσικής αγωγής και του αθλητισμού, διαστημική ιατρική, ιατρική υδρολογία) ουδόλως μνημονεύονται στην οδηγία.

7. Η διχογνωμία Επιτροπής και Ισπανικής Κυβερνήσεως ως προς τις πέντε υπολειπόμενες ειδικότητες, είναι, σε τελική ανάλυση, αποτέλεσμα διαφορετικής ερμηνείας της οδηγίας για τον συντονισμό, και ειδικότερα του άρθρου 2, παράγραφος 1, αυτής. Τα ελάχιστα κριτήρια που θέτει αυτό εφαρμόζονται άραγε σε όλες τις ειδικότητες που υφίστανται (και ρυθμίζονται) στα διάφορα κράτη μέλη ή μόνο σε εκείνες για τις οποίες προβλέπεται η αυτοδίκαια αναγνώριση μεταξύ δύο τουλάχιστον κρατών μελών και μόνο μεταξύ εκείνων των κρατών μελών που αναγνωρίζουν αμοιβαία τα οικεία διπλώματα ή πιστοποιητικά;

Αυτό είναι το ζήτημα που καλείται να επιλύσει το Δικαστήριο, για να κρίνει αν η Ισπανία υποχρεούται ή όχι να αμείβει τις περιόδους εκπαιδεύσεως για την απόκτηση των επιμάχων ειδικοτήτων ζήτημα που, όπως είναι προφανές, συναρτάται με δύο διαφορετικές και αντίθετες αντιλήψεις ως προς την όλη λογική του συστήματος το οποίο θεσπίζουν, προς διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των ιατρών, οι δύο επίδικες οδηγίες.

8. Προς στήριξη της απόψεώς της, η Ισπανική Κυβέρνηση υπενθυμίζει το περιεχόμενο της δεύτερης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας για τον συντονισμό, κατά την οποία "εν όψει της αμοιβαίας αναγνωρίσεως των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων ιατρικής ειδικότητος (...), παρίσταται αναγκαίος κάποιος συντονισμός των προϋποθέσεων ειδικεύσεως των ιατρών (...) για τον σκοπό αυτόν πρέπει να προβλεφθούν ορισμένα ελάχιστα κριτήρια (...) (...) τα κριτήρια αυτά αφορούν μόνο τις ειδικότητες που είναι κοινές σε όλα τα κράτη μέλη ή σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη (8)".

Η Επιτροπή αντιλέγει ότι η εν λόγω αιτιολογική σκέψη, όπως προκύπτει από μια εξέταση των προπαρασκευαστικών εργασιών, ήταν αποτέλεσμα του ότι οι γλωσσομαθείς νομικοί συγχώνευσαν δύο διαφορετικές αιτιολογικές σκέψεις, αφορά δε μόνο την ελάχιστη διάρκεια της ειδικεύσεως, όχι και τα κριτήρια του άρθρου 2. Η Επιτροπή επικαλείται ακόμη το γεγονός ότι το άρθρο 2 δεν περιέχει κανένα στοιχείο που να περιορίζει την εφαρμογή των διατάξεών του στις ειδικότητες που είναι κοινές σε όλα τα κράτη μέλη ή σε δύο τουλάχιστον ή περισσότερα κράτη μέλη, αλλά έχει γενική εφαρμογή αφορά δηλαδή την κτήση όλων των διπλωμάτων, πιστοποιητικών ή άλλων τίτλων ειδικού ιατρού. Η επίμαχη αιτιολογική σκέψη δεν μπορεί, επομένως, να υποκαταστήσει την ίδια τη διάταξη, έτσι ώστε αυτή να καταλήγει να σημαίνει εκείνο που ισχυρίζεται η Ισπανική Κυβέρνηση.

9. Οίκοθεν νοείται ότι η εξήγηση την οποία παρέχει η Επιτροπή σχετικά με τις προπαρασκευαστικές εργασίες (9) δεν ασκεί καμμία επιρροή σε μια περίπτωση σαν αυτή που μας απασχολεί εδώ πρέπει, αντιθέτως, να ληφθεί υπόψη ότι το κείμενο εγκρίθηκε με μια τέτοια αιτιολογία. Εξ άλλου, η πρόσφατη οδηγία, που κωδικοποιεί τις επίμαχες οδηγίες σε ενιαίο κείμενο, διατήρησε την παλαιά διατύπωση της επίμαχης αιτιολογικής σκέψεως (10).

Έπειτα, ναι μεν είναι αληθές ότι το άρθρο 2 δεν περιορίζει ρητά το πεδίο εφαρμογής του στις ειδικότητες που απαριθμούνται στην οδηγία για την αναγνώριση, είναι όμως άλλο τόσο αληθές ότι ούτε δηλώνει ρητά ότι πρέπει να έχει εφαρμογή σε όλες τις διάφορες ειδικότητες που υπάρχουν στα κατ' ιδίαν κράτη μέλη, περιλαμβανομένων και εκείνων που υπάρχουν σε ένα μόνο κράτος μέλος.

10. Παρατηρώ σχετικώς ότι το άρθρο 5 της οδηγίας για τον συντονισμό, το οποίο ορίζει την ελάχιστη διάρκεια για την απόκτηση ειδικοτήτων που είναι κοινές σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη, δεν περιορίζει την υποχρέωση συμμορφώσεως προς αυτό σ' εκείνα μόνο τα κράτη μέλη που αναγνωρίζουν αμοιβαία τις εν λόγω ειδικότητες. Αντιθέτως, η διάταξη αυτή ορίζει ρητώς ότι εφαρμόζεται σε όλα τα κράτη μέλη "τα οποία έχουν επί του θέματος νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις", ήτοι σε όλα τα κράτη όπου οι εν λόγω ειδικότητες υφίστανται και ρυθμίζονται. Και, παρ' όλα αυτά, η ίδια η Επιτροπή δέχεται το να εφαρμόζεται η οριζόμενη εκεί ελάχιστη διάρκεια μόνο στα κράτη μέλη που αναγνωρίζουν αμοιβαία τις εν λόγω ειδικότητες και όχι σε όλες τις ειδικότητες που απαριθμούνται εκεί και είναι γνωστές και "αναγνωρισμένες" στα διάφορα κράτη μέλη (11).

Ομοίως, το άρθρο 8 της οδηγίας για την αναγνώριση, όταν προβλέπει ότι το κράτος μέλος υποδοχής μπορεί να απαιτεί από τους πολίτες άλλων κρατών μελών, προκειμένου να τους χορηγήσει τίτλους για ειδικότητες που δεν απαριθμούνται στα άρθρα 5 ή 7 της ίδιας οδηγίας, να εκπληρώσουν τις "προϋποθέσεις εκπαιδεύσεως που προβλέπονται εν προκειμένω από τις δικές του νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις", δεν αφήνει άθικτη (τουλάχιστον όχι ρητά) την εφαρμογή των διατάξεων του άρθρου 2 της οδηγίας για τον συντονισμό.

11. Εν συμπεράσματι, δεν νομίζω ότι μπορούν να γίνουν δεκτά τα συμπεράσματα τα οποία αντλεί η Επιτροπή από τη γραμματική ερμηνεία του άρθρου 2, αν ληφθεί ειδικότερα υπόψη η απόλυτη σαφήνεια της δεύτερης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας για τον συντονισμό. Είναι, επομένως, σκόπιμο να ληφθεί υπόψη η όλη λογική του συστήματος το οποίο θεσπίστηκε από τις δύο επίδικες οδηγίες.

Έτσι, το ότι η οδηγία για τον συντονισμό δεν υπηρετεί κάποιον αυτοτελή σκοπό, αλλά έχει δομηθεί λογικά σε συνάρτηση προς την αναγνώριση των διπλωμάτων ή πιστοποιητικών μού φαίνεται ένα στοιχείο μη αμελητέο. Το στοιχείο αυτό επιβεβαιώνεται από μια συνδυασμένη ανάγνωση των δύο οδηγιών, από τις οποίες συνάγεται ότι η (αυτοδίκαια) αμοιβαία αναγνώριση είναι υποχρεωτική, αν έχουν τηρηθεί οι ελάχιστες προϋποθέσεις τις οποίες επιβάλλει η οδηγία για τον συντονισμό επιβεβαιώνεται τόσο από την αιτιολογία της οδηγίας για την αναγνώριση ("είναι αναγκαίο να προβλεφθούν ορισμένες διατάξεις συντονιστικού χαρακτήρα προκειμένου να επιτρέψουν στα κράτη μέλη να προβούν στην αμοιβαία αναγνώριση των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων"), όσο και από την αιτιολογία της οδηγίας για τον συντονισμό ["ότι για την πραγματοποίηση της αμοιβαίας αναγνωρίσεως (...)"].

12. Το * αδιαμφισβήτητο άλλωστε * γεγονός ότι ο συντονισμός είναι συνάρτηση της αναγνωρίσεως δεν είναι πάντως τέτοιο, ώστε να αποσαφηνίζει αφ' εαυτού αν οι προϋποθέσεις της οδηγίας για τον συντονισμό εφαρμόζονται σε όλες τις ποικίλες υφιστάμενες ιατρικές ειδικότητες ή μόνο σε εκείνες που απαριθμούνται στην οδηγία για την αναγνώριση.

Ο σκοπός της αναγνωρίσεως θα μπορούσε, πράγματι, να απαιτεί όλες οι υφιστάμενες ειδικότητες να ανταποκρίνονται σε ελάχιστες προϋποθέσεις, εφόσον βέβαια υποτεθεί ότι ο συντονισμός των ελαχίστων προϋποθέσεων αντιπροσωπεύει μόνον ένα πρώτο βήμα προς την αναγνώριση και είναι, πάντως, απαραίτητος προς εξασφάλιση της πρακτικής αποτελεσματικότητας του άρθρου 8 της οδηγίας για την αναγνώριση, το οποίο αφορά τις ειδικότητες που δεν απαριθμούνται ρητώς στην ίδια την οδηγία. Αυτή είναι, άλλωστε, η άποψη της Επιτροπής.

Υπ' αυτό το πρίσμα, εκείνο που πρέπει να ερευνηθεί είναι αν η ερμηνεία της οδηγίας για τον συντονισμό υπό την έννοια που υποστηρίζει η Ισπανική Κυβέρνηση συνάδει με τα ουσιώδη χαρακτηριστικά και τους βασικούς σκοπούς του όλου συστήματος ή αν, αντιθέτως, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, στερεί το σύστημα αυτό από την αποτελεσματικότητά του.

13. Το γραμματικό, όμως, περιεχόμενο της κατ' επανάληψη μνημονευθείσας δεύτερης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας για τον συντονισμό είναι μονοσήμαντο: όλες οι ειδικότητες που υπάρχουν σε δύο τουλάχιστον κράτη μέλη υπόκεινται στις προϋποθέσεις εκπαιδεύσεως τις οποίες ορίζει η οδηγία για τον συντονισμό και, άρα, στην αυτοδίκαια αναγνώριση. A contrario, τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να ρυθμίζουν τα ίδια την πρόσβαση και τις προϋποθέσεις της ειδικεύσεως μόνον όταν η ειδίκευση περί της οποίας πρόκειται δεν υφίσταται (ούτε ρυθμίζεται) σε κανένα άλλο κράτος μέλος, ήτοι μόνον όταν το σχετικό δίπλωμα, πιστοποιητικό ή άλλος τίτλος δεν χορηγείται σε κανένα άλλο κράτος μέλος.

Το ότι αυτή είναι η μόνη ερμηνεία που συνάδει όχι μόνο προς το γράμμα, αλλά και προς το πνεύμα των υπό κρίση οδηγιών, επιβεβαιώνει όχι μόνο το άρθρο 5 της οδηγίας για τον συντονισμό (12), αλλά και η έβδομη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας για την αναγνώριση (13) και το άρθρο 8 της ίδιας οδηγίας. Η διάταξη αυτή, χωρίς να καθιερώνει κάποιαν άλλη μορφή αναγνωρίσεως για εκείνους τους τίτλους και τα διπλώματα που δεν μνημονεύονται ρητώς στα άρθρα 5 και 7 της οδηγίας, αφορά την περίπτωση της λήψεως διπλωμάτων ή πιστοποιητικών που δεν χορηγούνται στο κράτος μέλος καταγωγής ή προελεύσεως (14).

14. Η λογική του συστήματος το οποίο καθιερώνουν οι υπό κρίσιν οδηγίες είναι, επομένως, ιδιαίτερα σαφής και συνεπής: όλες οι ειδικότητες που υφίστανται σε δύο τουλάχιστον κράτη μέλη υπόκεινται στην αμοιβαία αναγνώριση και, άρα, άνευ ετέρου, στους κανόνες της οδηγίας για τον συντονισμό όλες οι ειδικότητες που υφίστανται και ρυθμίζονται σε ένα μόνο κράτος μέλος εκφεύγουν (θα προσέθετα: εξ ορισμού, μάλιστα) της αμοιβαίας αναγνωρίσεως ως εκ τούτου, η εφαρμογή στις ειδικότητες αυτές των κανόνων της οδηγίας για τον συντονισμό * καίτοι ευκταία εν όψει της εξελίξεως που μέλλει να υπάρξει στον οικείο τομέα (15) * δεν μπορεί να θεωρηθεί ως υποχρέωση, αλλ' ως απλή ευχέρεια.

Από την άλλη πλευρά, αν ληφθεί υπόψη ο μερικός μόνο χαρακτήρας του συντονισμού που έχει επέλθει στον υπό κρίση τομέα και οι σκοποί αυτού, η άποψη της Επιτροπής θα είχε νόημα μόνον αν τα κράτη μέλη υπεχρεούντο να τηρούν όλες τις ελάχιστες προϋποθέσεις της οδηγίας για τον συντονισμό, περιλαμβανομένων άρα και όσων αφορούν την ελάχιστη διάρκεια της κάθε ειδικεύσεως (16). Μόνο σ' αυτήν την περίπτωση, πράγματι, θα επιτυγχανόταν το αποτέλεσμα της σχεδόν αυτοδίκαιας αναγνωρίσεως * εφόσον θα ετηρούντο όλα τα ελάχιστα κριτήρια τα οποία ορίζει η οδηγία για τον συντονισμό * και εκείνων των διπλωμάτων ή πιστοποιητικών που δεν απαριθμούνται (ακόμα) στην οδηγία για την αναγνώριση (τουλάχιστον όχι έναντι ορισμένων κρατών), διότι οι ειδικεύσεις αυτές είτε κατέστησαν κοινές σε δύο τουλάχιστον κράτη μέλη μόνο μετά την έκδοση των υπό κρίσιν οδηγιών, είτε δεν έχουν εισαχθεί ακόμα έναντι ενός κράτους μέλους, όπου η συγκεκριμένη ειδικότητα ρυθμίστηκε μόνο μετά την έκδοση αυτών (17).

15. Κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση ανέκυψε, ωστόσο, ότι, για να περιληφθεί μια συγκεκριμένη ειδικότητα στην οδηγία για την αναγνώριση, πρέπει να το ζητήσουν τα κράτη μέλη η έκταση της εφαρμογής των κανόνων της οδηγίας για τον συντονισμό * αν γινόταν δεκτή η θέση της Ισπανικής Κυβερνήσεως * θα επαφίετο δηλαδή, στην ουσία, στην καλή θέληση των ίδιων των κρατών. Με άλλα λόγια, θα εξουσιοδοτούντο, μ' αυτόν τον τρόπο, τα κράτη μέλη να τηρούν τους κανόνες της εν λόγω οδηγίας, μόνον εφόσον συγκατατίθενται στην αμοιβαία αναγνώριση των διπλωμάτων ή πιστοποιητικών περί των οποίων πρόκειται (δεν αμφισβητείται, άλλωστε, ότι τούτο ήδη συμβαίνει ως προς την ελάχιστη διάρκεια των ειδικοτήτων που είναι κοινές σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη (18)).

Η περίσταση αυτή δεν είναι πάντως ικανή να μεταβάλει τους όρους του προβλήματος. Έστω, δηλαδή, και αν μια τέτοια πρακτική μπορεί να οδηγήσει σε αποτελέσματα ανεπίτρεπτα και πάντως αντίθετα προς το γράμμα και το πνεύμα των δύο υπό κρίσιν οδηγιών, είναι εξ ίσου προφανές ότι εναπόκειται στην Επιτροπή να επαγρυπνεί (και ενδεχομένως να υποβάλλει στο Συμβούλιο τις ενδεδειγμένες προτάσεις) ώστε * σύμφωνα με τη λογική του συστήματος που περιγράφηκε ως εδώ * όλες οι ειδικότητες που ρυθμίζονται σε δύο τουλάχιστον κράτη μέλη να περιληφθούν στο πεδίο εφαρμογής των υπό κρίσιν οδηγιών. Τούτο παρίσταται άλλωστε αναγκαίο για να διαφυλαχθεί η πρακτική αποτελεσματικότητα και να εξασφαλίζεται σε κάθε (κοινοτικό) ειδικό ιατρό, που προτίθεται ενδεχομένως να κάνει χρήση της ελεύθερης κυκλοφορίας, η δυνατότητα να αξιοποιεί την αμοιβαία αναγνώριση σε κάθε περίπτωση όπου το πτυχίο, το πιστοποιητικό ή ο άλλος τίτλος τον οποίο κατέχει χορηγείται και στο κράτος μέλος όπου προτίθεται να ασκήσει το επάγγελμά του.

16. Βάσει όσων εξέθεσα ως εδώ, θεωρώ, επομένως, ότι η Ισπανική Κυβέρνηση παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία για την αναγνώριση και την οδηγία για τον συντονισμό, μόνο όσον αφορά την ειδικότητα της στοματολογίας, ως προς την οποία * όπως είπα ήδη * η εν λόγω κυβέρνηση δεν αμφισβητεί την παράβαση.

Αντιθέτως, οι αιτιάσεις της Επιτροπής πρέπει να απορριφθούν όσον αφορά τις άλλες πέντε ειδικότητες, δεδομένου ότι η μεν ειδικότητα της ιατρικής της εργασίας δεν μνημονεύεται ρητά στην οδηγία για τον συντονισμό όσον αφορά το κράτος αυτό, οι δε άλλες τέσσερις ειδικότητες δεν περιλαμβάνονται καν στο πεδίο εφαρμογής των υπό κρίσιν οδηγιών και πρέπει, άρα, να συναχθεί ότι πρόκειται για ειδικότητες που είναι γνωστές και ρυθμίζονται ... μόνο στην Ισπανία.

17. Υπό το φως των προεκτεθέντων, προτείνω, επομένως, στο Δικαστήριο να δεχθεί την προσφυγή καθ' όσον αφορά την ειδικότητα της στοματολογίας και να την απορρίψει ως προς τις λοιπές πέντε ειδικότητες.

Ως προς τα δικαστικά έξοδα, δεδομένου ότι οι διάδικοι ηττήθηκαν μερικώς, προτείνω τον συμψηφισμό τους.

(*) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ιταλική.

(1) * BOE της 31ης Ιανουαρίου 1984, σ. 2524.

(2) * ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 196.

(3) * ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 209.

(4) * ΕΕ 1982, L 43, σ. 21.

(5) * Ας υπομνησθεί εδώ ότι η οδηγία του Συμβουλίου της 5ης Απριλίου 1993, 93/16/ΕΟΚ, για τη διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των ιατρών και της αμοιβαίας αναγνώρισης των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων τους (ΕΕ 1993, L 165, σ. 1), κωδικοποιεί τις εν λόγω οδηγίες σε ένα ενιαίο κείμενο.

(6) * Κρίνω σκόπιμο να παραθέσω εδώ το πλήρες κείμενο των διατάξεων του στοιχείου 1 του εν λόγω παραρτήματος, που έχουν ως εξής:

Πραγματοποιείται σε ατομικές θέσεις αποκτήσεως ειδικότητας αναγνωρισμένες από τις αρμόδιες αρχές.

Προϋποθέτει τη συμμετοχή στο σύνολο των ιατρικών δραστηριοτήτων του τμήματος όπου πραγματοποιείται η εκπαίδευση, συμπεριλαμβανομένων των εφημεριών, ούτως ώστε ο ειδικευόμενος ιατρός ν' αφιερώνει σ' αυτήν την πρακτική και θεωρητική εκπαίδευση όλη την επαγγελματική του δραστηριότητα καθ' όλη τη διάρκεια της εβδομάδας εργασίας και κατά τη διάρκεια όλου του έτους σύμφωνα με το καθοριζόμενο από τις αρμόδιες αρχές τρόπο. Κατά συνέπεια οι θέσεις αυτές είναι δεόντως αμειβόμενες.

Η εκπαίδευση αυτή δύναται να διακοπεί για λόγους όπως η στρατιωτική θητεία, επαγγελματικές αποστολές, κύηση, ασθένεια. Η διακοπή δεν δύναται να συντομεύσει τη συνολική διάρκεια της εκπαιδεύσεως.

(7) * BOE της 15ης Ιανουαρίου 1990, σ. 126.

(8) * Οι πλάγιοι χαρακτήρες είναι του γενικού εισαγγελέα.

(9) * Τα σχετικά έγγραφα, τα οποία κατέθεσε η Επιτροπή στο Δικαστήριο, δείχνουν απλώς ότι: α') η πρόταση της Επιτροπής και το κείμενο της 27. 11. 1974, που προέκυψε από τις εργασίες της ομάδας Οικονομικών Θεμάτων του Συμβουλίου, περιείχαν δύο αιτιολογικές σκέψεις: μία για την ελάχιστη διάρκεια της ειδικεύσεως και μία για τα λοιπά ελάχιστα κριτήρια β') μόνο στην αφορώσα την ελάχιστη διάρκεια διευκρινιζόταν ότι αυτή αφορούσε μόνο τις ειδικότητες που είναι κοινές σε όλα τα κράτη μέλη ή κοινές σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη γ') το κείμενο της 17. 12. 74, το οποίο αναθεωρήθηκε από τους γλωσσομαθείς νομικούς, περιείχε μια δεύτερη αιτιολογική σκέψη, σχεδόν ταυτόσημη με εκείνη που υπάρχει στο μετέπειτα εγκριθέν κείμενο δ') το προηγούμενο κείμενο διαβιβάστηκε στις 17. 1. 75 από τα μέλη της COREPER στο Συμβούλιο, συνοδευόμενο από ένα σημείωμα σχετικό με την κατάσταση των εργασιών και τις απομένουσες διχογνωμίες και επιφυλάξεις που διατύπωσαν ορισμένες αντιπροσωπείες, εν όψει της συνεχίσεως των εργασιών και της προσεχούς εγκρίσεως, η οποία και αποφασίστηκε στις 16. 6. 75.

(10) * Βλ. δέκατη τέταρτη αιτιολογική σκέψη της προμνησθείσας οδηγίας 93/16/ΕΟΚ. Υπενθυμίζω ακόμη * αν και αυτό δεν αποτελεί κρίσιμο επιχείρημα * ότι και η οδηγία του Συμβουλίου της 25ης Ιουλίου 1978, 78/687/ΕΟΚ, περί του συντονισμού των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν τις δραστηριότητες του οδοντιάτρου (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/003, σ. 21), της οποίας το άρθρο 2, παράγραφος 1, ορίζει τα ελάχιστα κριτήρια για την εκπαίδευση του ειδικευομένου οδοντιάτρου, περιλαμβάνει μια δεύτερη αιτιολογική σκέψη ανάλογη με την εδώ υπό κρίση.

(11) * Αντιθέτως, αν έπρεπε να ερμηνεύσουμε γραμματικά το άρθρο 5, θα έπρεπε, παραδείγματος χάριν, να περιλάβουμε την ιατρική της εργασίας στην οδηγία για την αναγνώριση και έναντι της Ισπανίας, εφόσον πρόκειται για μια ειδικότητα που ρητά μνημονεύεται στο εν λόγω άρθρο και που υφίσταται και ρυθμίζεται στο κράτος αυτό, όπως και σε άλλα κράτη μέλη. Ομοίως, είναι ενδεικτική υπό την έννοια αυτή η απόφαση της 12ης Φεβρουαρίου 1987, υπόθεση 306/84, Επιτροπή κατά Βελγίου (Συλλογή 1987, σ. 675), όπου το Δικαστήριο κλήθηκε να αναγνωρίσει την παράβαση του Βελγίου, διότι αυτό δεν είχε συμμορφωθεί προς το άρθρο 5 της οδηγίας για τον συντονισμό ως προς την ελάχιστη διάρκεια την οποία ορίζει για την τροπική ιατρική. Και ναι μεν είναι αλήθεια ότι το Βέλγιο καταδικάστηκε από το Δικαστήριο, διότι προέβλεπε μονοετή και όχι τετραετή διάρκεια, όπως απαιτούσε η οδηγία, είναι όμως επίσης αλήθεια ότι το ίδιο κράτος ζήτησε και επέτυχε να διαγραφεί η μνεία του Βελγίου έναντι του λήμματος τροπική ιατρική από την οδηγία για την αναγνώριση το γεγονός αυτό επέτρεψε, με τη σειρά του, στο εν λόγω κράτος να μην τηρεί τη διάταξη του άρθρου 5 της οδηγίας για την αναγνώριση, παρ' όλον ότι η τροπική ιατρική και υπάρχει και αναγνωρίζεται εντός του Βελγικού κράτους.

(12) * Οι διατάξεις του εν λόγω άρθρου, όπως κατεδείχθη ήδη στην ενότητα 10, δεσμεύουν, πράγματι, όλα τα κράτη μέλη τα οποία έχουν επί του θέματος νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις και όχι μόνον εκείνα που, κατά την έννοια της οδηγίας για την αναγνώριση, αναγνωρίζουν αμοιβαία τις συγκεκριμένες ειδικότητες. Το ίδιο, άλλωστε, το άρθρο 7 της οδηγίας για την αναγνώριση, το οποίο περιλαμβάνει στην παράγραφο 2 έναν κατάλογο των ειδικοτήτων που είναι κοινές σε δύο ή πλείονα κράτη μέλη, διευκρινίζει, στην παράγραφο 1, ότι πρόκειται για τους τίτλους και τα διπλώματα που αντιστοιχούν, για την οικεία ειδικότητα, * όσον αφορά τα κράτη μέλη όπου αυτή υφίσταται * προς τις ονομασίες που απαριθμούνται στη συνέχεια.

(13) * Η εν λόγω αιτιολογική σκέψη έχει ως εξής: ότι, αν και ο συντονισμός που αναφέρεται ανωτέρω δεν αποσκοπεί στην εναρμόνιση του συνόλου των διατάξεων των κρατών μελών των σχετικών με την εκπαίδευση των ειδικών ιατρών, πρέπει ωστόσο να αναγνωρισθούν αμοιβαίως τα διπλώματα, τα πιστοποιητικά και οι άλλοι τίτλοι ιατρικής ειδικότητος, οι οποίοι δεν είναι κοινοί σ' όλα τα κράτη μέλη, χωρίς να αποκλείεται η δυνατότης περαιτέρω εναρμονίσεως στον εν λόγω τομέα ότι, ως προς το θέμα αυτό, εθεωρήθη ότι η αναγνώριση των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων ιατρικής ειδικότητος έπρεπε να περιορισθεί στα κράτη μέλη στα οποία υφίστανται οι σχετικές ειδικότητες . Τούτο, προφανώς, σημαίνει ότι τα διπλώματα και πιστοποιητικά που υπάρχουν σε δύο τουλάχιστον κράτη μέλη υπόκεινται στην αμοιβαία αναγνώριση και, άρα, a contrario, παραμένουν εκτός πεδίου εφαρμογής των δύο οδηγιών μόνον εκείνα τα διπλώματα ή πιστοποιητικά που χορηγούνται σε ένα μόνο κράτος μέλος.

(14) * Η επιβαλλόμενη στο κράτος υποδοχής υποχρέωση, σύμφωνα με τις παραγράφους 2 και 3 του ίδιου άρθρου, να λαμβάνουν υπόψη τις περιόδους εκπαιδεύσεως που έχουν διανυθεί στο κράτος μέλος καταγωγής ή προελεύσεως, εφόσον οι εν λόγω περίοδοι αντιστοιχούν προς εκείνες που απαιτεί το ίδιο, πρέπει, επομένως, να ερμηνευθεί * προφανώς * υπό την έννοια ότι το εν λόγω κράτος οφείλει, ούτως ή άλλως, να λαμβάνει υπόψη αυτές τις περιόδους εκπαιδεύσεως, έστω και για διαφορετική ειδικότητα, αρκεί η εκπαίδευση προς κτήση του οικείου διπλώματος ή πιστοποιητικού να αντιστοιχεί εν μέρει προς εκείνη που προβλέπει το κράτος μέλος υποδοχής για την κτήση διπλώματος ή πιστοποιητικού που δεν χορηγείται στο κράτος μέλος καταγωγής ή προελεύσεως.

(15) * Σχετικώς, αρκεί να σημειωθεί ότι οι ειδικότητες που μνημονεύονταν αρχικά στις υπό κρίσιν οδηγίες ήσαν 47, ενώ τώρα είναι 50. Η πιθανή δημιουργία νέων ειδικοτήτων, αλλά και η πιθανότητα ειδικότητες που υφίστανται σε ένα μόνο κράτος μέλος να δημιουργηθούν και να ρυθμιστούν στη συνέχεια και σε άλλα κράτη μέλη, καθιστά, επομένως, προφανή τα πλεονεκτήματα της υπάρξεως μιας κοινής αφετηρίας για τη βαθμιαία υπαγωγή και αναγνώριση των εν λόγω ειδικοτήτων στο πεδίο εφαρμογής των υπό κρίσιν οδηγιών.

(16) * Συναφώς, γίνεται πράγματι δυσχερώς αντιληπτό * ακόμη και από την άποψη της απλής λογικής * κατά τι μια διαφορετική διάρκεια της εκπαιδεύσεως προς απόκτηση συγκεκριμένης ειδικότητας έχει τάχα λιγότερο σημαντική επίπτωση απ' ό,τι η μη αμοιβή, αν ληφθεί υπόψη ότι και η μια και η άλλη έχουν αναπόφευκτα αντίκτυπο στο περιεχόμενό της.

(17) * Πράγματι, αν είναι θεμιτό να υποτεθεί ότι οι ειδικότητες που είναι κοινές σε όλα ή σε ορισμένα από τα κράτη μέλη περιελήφθησαν στο πεδίο εφαρμογής των δύο οδηγιών κατά τον χρόνο εκδόσεως αυτών (το 1975), είναι εξ ίσου προφανές ότι τίθεται πρόβλημα όσον αφορά εκείνες τις ειδικότητες που κατέστησαν κοινές, ή ρυθμίστηκαν και αναγνωρίστηκαν σε δεδομένο κράτος μέλος, μόνο μετέπειτα τούτο έχει ως αποτέλεσμα ότι αυτές θα μπορέσουν να περιληφθούν στο πεδίο εφαρμογής των δύο οδηγιών μόνο κατόπιν ρητής τροποποιήσεως αυτών πράγμα που όντως συνέβη, παραδείγματος χάριν, με την οδηγία 89/594/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 30ής Οκτωβρίου 1989 (ΕΕ 1989, L 341, σ. 19).

(18) * Βλ., συναφώς, υποσημείωση 11.