Υποθέσεις T-117/07 και T-121/07

Areva κ.λπ.

κατά

Ευρωπαϊκής Επιτροπής

«Ανταγωνισμός – Συμπράξεις – Αγορά των έργων εξοπλισμού μεταγωγής με μόνωση αερίου – Απόφαση που διαπιστώνει παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ – Δικαιώματα άμυνας – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Καταλογισμός των πράξεων που συνιστούν την παράβαση – Διάρκεια της παραβάσεως – Πρόστιμα – Εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή του προστίμου – Επιβαρυντικές περιστάσεις – Πρωτοστατούσα επιχείρηση – Ελαφρυντικές περιστάσεις – Συνεργασία»

Περίληψη της αποφάσεως

1. Ανταγωνισμός – Κοινοτικοί κανόνες – Επιχείρηση – Έννοια – Ενιαία οικονομική οντότητα

(Άρθρο 81 §1 ΕΚ)

2. Ανταγωνισμός – Κοινοτικοί κανόνες – Παραβάσεις – Καταλογισμός – Νομικό πρόσωπο υπεύθυνο για την εκμετάλλευση της επιχειρήσεως κατά τον χρόνο της παραβάσεως – Εξαιρέσεις

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ)

3. Ανταγωνισμός – Κοινοτικοί κανόνες – Παράβαση διαπραχθείσα από θυγατρική εταιρία – Καταλογισμός στη μητρική εταιρία λόγω των μεταξύ τους οικονομικών και νομικών δεσμών

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ)

4. Πράξεις των οργάνων – Αιτιολογία – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Περιεχόμενο – Λόγος ακυρώσεως σχετικός με ελλιπή ή ανεπαρκή αιτιολογία – Λόγος ακυρώσεως σχετικός με ανακριβή αιτιολογία – Διάκριση

(Άρθρο 253 ΕΚ)

5. Κοινοτικό δίκαιο – Γενικές αρχές του δικαίου – Μη αναδρομικότητα των ποινικών διατάξεων – Πεδίο εφαρμογής – Ανταγωνισμός

(Κανονισμοί του Συμβουλίου 17, άρθρο 15 § 4 ,και 1/2003, άρθρο 23 § 5)

6. Ανταγωνισμός – Συμπράξεις – Συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων – Η Επιτροπή φέρει το βάρος αποδείξεως της διαρκείας της παραβάσεως

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ· κανονισμοί του Συμβουλίου 17, άρθρο 15 § 2, και 1/2003, άρθρο 23 § 3)

7. Ανταγωνισμός – Διοικητική διαδικασία – Παραγραφή σε θέματα διώξεως – Αφετηρία υπολογισμού

(Άρθρο 81 ΕΚ· Συμφωνία ΕΟΧ, άρθρο 53· κανονισμός 1/2003 του Συμβουλίου, άρθρο 25)

8. Πράξεις των οργάνων – Αιτιολογία – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Περιεχόμενο

(Άρθρο 253 ΕΚ)

9. Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή – Προϋποθέσεις

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ· Συμφωνία ΕΟΧ, άρθρο 53)

10. Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή – Περιεχόμενο

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ· Συμφωνία ΕΟΧ, άρθρο 53)

11. Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή – Δυνατότητα εκάστου συνοφειλέτη να ασκήσει προσφυγή ακυρώσεως κατά μιας τέτοιας αποφάσεως

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ· Συμφωνία ΕΟΧ, άρθρο 53)

12. Ανταγωνισμός – Κοινοτικοί κανόνες – Παραβάσεις – Καταλογισμός – Aρχή της εξατομικεύσεως των ποινών – Περιεχόμενο

(Άρθρο 81 § 1 ΕΚ)

13. Κοινοτικό δίκαιο – Αρχές – Δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Κατοχύρωση με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και επιβεβαίωση με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης

(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47)

14. Ανταγωνισμός – Αρχές – Απόφαση της Επιτροπής διαπιστώνουσα παράβαση – Αποτελεσματικός δικαστικός έλεγχος των αποφάσεων της Επιτροπής – Ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο – Πλήρης δικαιοδοσία

(Άρθρα 81 ΕΚ, 229 ΕΚ και 230 ΕΚ· κανονισμοί του Συμβουλίου 17, άρθρο 17, και 1/2003, άρθρο 31)

15. Ανταγωνισμός – Κοινοτικοί κανόνες – Χαρακτήρας δημοσίας τάξεως

(Άρθρο 81 ΕΚ· Συμφωνία ΕΟΧ, άρθρο 53)

16. Ανταγωνισμός – Διοικητική διαδικασία – Απόφαση της Επιτροπής διαπιστώνουσα παράβαση και επιβάλλουσα πρόστιμο – Υποχρέωση τηρήσεως της αρχής των κατ’ ανάθεση αρμοδιοτήτων

(Άρθρα 5 ΕΚ και 81 ΕΚ· Συμφωνία ΕΟΧ, άρθρο 53· κανονισμοί του Συμβουλίου 17, άρθρο 15 § 2, και 1/2003, άρθρα 7 § 1, και 23 § 2)

17. Ανταγωνισμός – Διοικητική διαδικασία – Σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας – Ανακοίνωση των αιτιάσεων – Προσωρινός χαρακτήρας – Απόσυρση αιτιάσεων που αποδεικνύονται αβάσιμες ως προς ορισμένες εταιρίες, με συνέπεια να δυσχεραίνεται η θέση της εταιρίας που διατηρεί την ιδιότητα του αποδέκτη της προσβαλλομένης αποφάσεως – Επιτρέπεται εφόσον η εταιρία ασκήσει το δικαίωμα ακροάσεως

(Κανονισμοί του Συμβουλίου 17, άρθρο 19 § 1, και 1/2003, άρθρο 27 § 1)

18. Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Ύψος – Καθορισμός – Κριτήρια – Σοβαρότητα της παραβάσεως – Επιβαρυντικές περιστάσεις – Επιχείρηση που πρωτοστατεί στην παράβαση ή την υποκινεί – Έννοια

(Κανονισμοί του Συμβουλίου 17, άρθρο 15 § 2, και 1/2003, άρθρο 23 § 2· ανακοίνωση 98/C 9/03 της Επιτροπής, σημεία 2 και 3)

19. Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Ύψος – Καθορισμός – Κριτήρια – Σοβαρότητα της παραβάσεως – Επιβαρυντικές περιστάσεις – Επιχείρηση που πρωτοστατεί στην παράβαση – Χαρακτηρισμός που αποδίδεται διαδοχικά σε διαφορετικές επιχειρήσεις και στις εταιρίες που τις διευθύνουν

(Κανονισμοί του Συμβουλίου 17, άρθρο 15 § 2, και 1/2003, άρθρο 23 § 2· ανακοίνωση 98/C 9/03 της Επιτροπής, σημείο 2)

20. Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Ύψος – Εξουσία εκτιμήσεως της Επιτροπής – Δικαστικός έλεγχος – Πλήρης δικαιοδοσία

(Άρθρο 229 ΕΚ· κανονισμοί του Συμβουλίου 17, άρθρο 17, και 1/2003, άρθρο 31)

21. Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Ύψος – Καθορισμός – Κριτήρια – Συνεκτίμηση του κύκλου εργασιών που έχει πραγματοποιηθεί παγκοσμίως κατά το τελευταίο πλήρες έτος της παραβάσεως από τα προϊόντα και τις υπηρεσίες που αποτέλεσαν αντικείμενο της παραβάσεως

(Κανονισμοί του Συμβουλίου 17, άρθρο 15 § 2, και 1/2003, άρθρο 23 § 2· ανακοίνωση 98/C 9/03 της Επιτροπής, σημείο 1 A)

1. Στο δίκαιο του ανταγωνισμού, ο όρος «επιχείρηση» προσδιορίζει ενιαία οικονομική οντότητα από απόψεως αντικειμένου της επίδικης παραβάσεως. Το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ, απαγορεύοντας στις επιχειρήσεις, μεταξύ άλλων, να συνάπτουν συμφωνίες ή να μετέχουν σε εναρμονισμένες πρακτικές που δύνανται να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και έχουν ως σκοπό ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς, αφορά οικονομικές μονάδες, εκάστη των οποίων περικλείει ενιαία οργάνωση προσωπικών, υλικών και άυλων στοιχείων, τα οποία έχουν ταχθεί στη διαρκή επιδίωξη ορισμένου οικονομικού σκοπού, η οποία οργάνωση δύναται να συντελέσει στη διάπραξη παραβάσεως προβλεπομένης από τη διάταξη αυτήν.

(βλ. σκέψη 63)

2. Στον τομέα του ανταγωνισμού, βάσει της αρχής της προσωπικής ευθύνης σύμφωνα με την οποία ένα πρόσωπο μπορεί να κριθεί υπεύθυνο μόνο για τις πράξεις του, το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που διεύθυνε την οικεία επιχείρηση κατά τον χρόνο διαπράξεως της παραβάσεως ευθύνεται καταρχήν γι’ αυτήν, ακόμη και αν, κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως με την οποία διαπιστώνεται η παράβαση, την ευθύνη της εκμετάλλευσης της επιχείρησης έφερε άλλο πρόσωπο.

Σε εξαιρετικές περιστάσεις, είναι δυνατόν, κατά παρέκκλιση από την αρχή της προσωπικής ευθύνης και κατ’ εφαρμογήν του λεγομένου κριτηρίου της «οικονομικής συνέχειας», η παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού να καταλογιστεί στον οικονομικό διάδοχο του νομικού προσώπου που διέπραξε την παράβαση, έστω και αν αυτό δεν έχει παύσει να υφίσταται κατά την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως περί διαπιστώσεως της εν λόγω παραβάσεως, ούτως ώστε να μη διακυβευτεί η πρακτική αποτελεσματικότητα των κανόνων αυτών λόγω μεταβολών, ιδίως, στη νομική μορφή των εμπλεκομένων επιχειρήσεων.

Η Επιτροπή δύναται να μην εφαρμόσει το λεγόμενο κριτήριο της «οικονομικής συνέχειας» και να καταλογίσει ευθύνη, για τη συμμετοχή μιας επιχειρήσεως σε παράβαση, στη μητρική εταιρία η οποία είχε ευθέως την εν λόγω επιχείρηση υπό τη διεύθυνσή της, προτού τη μεταβιβάσει σε θυγατρικές που της ανήκουν εξ ολοκλήρου ή σχεδόν εξ ολοκλήρου, έως την ημερομηνία κατά την οποία οι εν λόγω θυγατρικές και η επιχείρηση μεταβιβάστηκαν εν τέλει σε άλλον όμιλο.

(βλ. σκέψεις 65-66, 72, 78)

3. Στον τομέα του ανταγωνισμού, απόκειται, κατ’ αρχήν, στην Επιτροπή να αποδείξει ότι η μητρική εταιρία όντως ασκεί αποφασιστική επιρροή επί της συμπεριφοράς της θυγατρικής της στην αγορά, βάσει συνόλου αποδεικτικών στοιχείων, στα οποία καταλέγεται ειδικότερα η εξουσία διευθύνσεως που ασκεί η μητρική επί της θυγατρικής. Πάντως, η Επιτροπή μπορεί ευλόγως να θεωρήσει ότι η θυγατρική που ανήκει εξ ολοκλήρου στη μητρική εταιρία εφαρμόζει κατ’ ουσίαν τις οδηγίες της μητρικής της και ότι το εν λόγω τεκμήριο συνεπάγεται ότι η Επιτροπή δεν είναι υποχρεωμένη να εξακριβώνει αν η μητρική εταιρία όντως άσκησε την εξουσία αυτή. Όταν η Επιτροπή εκθέτει, με την ανακοίνωση των αιτιάσεων, την πρόθεσή της να καταλογίσει στη μητρική εταιρία ευθύνη για παράβαση της θυγατρικής, βάσει του τεκμηρίου που στηρίζεται στο γεγονός ότι η θυγατρική ανήκει εξ ολοκλήρου στη μητρική, απόκειται στη μητρική εταιρία που επιθυμεί να αμφισβητήσει την ευθύνη αυτή να προσκομίσει, κατά τη διοικητική διαδικασία ή, το αργότερο, ενώπιον του δικαστή της Ένωσης, επαρκή αποδεικτικά στοιχεία προς ανατροπή του τεκμηρίου, αποδεικνύοντας ότι η θυγατρική, μολονότι ανήκει εξ ολοκλήρου στη μητρική, εντούτοις καθορίζει αυτοτελώς τη συμπεριφορά της στην αγορά.

Με τη διαπιστωτική της παραβάσεως απόφαση, η Επιτροπή πρέπει να λαμβάνει υπόψη της τις απαντήσεις των εμπλεκομένων επιχειρήσεων στην ανακοίνωση αιτιάσεων. Συναφώς, η Επιτροπή δεν πρέπει απλώς να δέχεται ή να απορρίπτει τα επιχειρήματα των εμπλεκομένων επιχειρήσεων, αλλά και να προβαίνει σε δική της ανάλυση των προβαλλομένων πραγματικών περιστατικών, ούτως ώστε είτε να αποσύρει τις αιτιάσεις που θα αποδειχθούν αβάσιμες είτε να διαμορφώσει ή να συμπληρώσει, τόσο νομικώς όσο και όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά, την επιχειρηματολογία που προβάλλει προς στήριξη των αιτιάσεών της. Τούτο συμβαίνει όταν η απόφαση της Επιτροπής στηρίζεται όχι μόνον στο τεκμήριο ευθύνης που στηρίζεται στο γεγονός ότι οι θυγατρικές ανήκουν εξ ολοκλήρου στη μητρική, αλλά και σε στοιχεία που προσκομίστηκαν κατά τη διαδικασία και αποδεικνύουν ότι:

– εντός του ομίλου, η λειτουργική οργάνωση ήταν σημαντικότερη από τη νομική δομή και οι δραστηριότητες που σχετίζονταν με έργα για τα οποία προσάπτονται παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού διευθύνονταν στο ανώτατο επίπεδο από τη μητρική εταιρία και τους προκατόχους της,

– έξι μέλη του διοικητικού συμβουλίου των θυγατρικών εταιριών ήταν ταυτοχρόνως ή διαδοχικώς μέλη του διοικητικού συμβουλίου των «επικεφαλής εταιριών» του ομίλου έως τη μεταβίβαση των θυγατρικών σε άλλον όμιλο,

– ο διορισμός, από τη μητρική εταιρία, νέου μέλους στο διοικητικό συμβούλιο των θυγατρικών της που δραστηριοποιούνται στον επίμαχο τομέα επιβεβαιώνει τη διαπίστωση ότι η μητρική εταιρία ασκούσε επ’ αυτών αποφασιστική επιρροή, και

– όσον αφορά την εσωτερική αναδιάρθρωση του ομίλου, η μεταβολή της εμπορικής επωνυμίας των θυγατρικών που δραστηριοποιούνται στον επίμαχο κλάδο, αμέσως μετά την ενδοομιλική μεταβίβασή τους, επιβεβαιώνει την ενσωμάτωσή τους στον όμιλο.

Ομοίως, η Επιτροπή δύναται να θεωρήσει ότι η μεταβίβαση εμπορικών δραστηριοτήτων δεν απαλλάσσει τη μητρική εταιρία από τις ευθύνες της, εφόσον αυτή παραδέχεται ότι, κατά τον χρόνο της παραβάσεως, έπρεπε να εγκρίνει κάθε σχέδιο υποβολής προσφοράς για έργο για το οποίο προσάπτεται παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού και του οποίου η αξία υπερέβαινε ορισμένο όριο ή συνεπαγόταν σοβαρούς κινδύνους για τον όμιλο.

(βλ. σκέψεις 86-87, 91, 97, 116, 144)

4. Όσον αφορά την υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχει η Επιτροπή, προκειμένου ιδίως περί αποφάσεων με τις οποίες διαπιστώνεται παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ της αιτιάσεως που αντλείται από ελλιπή ή ανεπαρκή αιτιολόγηση και εκείνης που αντλείται από ανακριβή αιτιολόγηση της αποφάσεως, λόγω πλάνης περί τα πράγματα ή πλάνης περί το δίκαιο. Η τελευταία αυτή πτυχή εμπίπτει στην εξέταση της νομιμότητας, από ουσιαστικής απόψεως, της προσβαλλομένης αποφάσεως και δεν αφορά παράβαση ουσιώδους τύπου, οπότε δεν μπορεί να συνιστά παράβαση του άρθρου 253 ΕΚ.

(βλ. σκέψη 88)

5. Η αρχή της μη αναδρομικότητας των ποινικών διατάξεων είναι κοινή στην έννομη τάξη όλων των κρατών μελών, καθιερώνεται δε επίσης από το άρθρο 7 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών και αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα των γενικών αρχών του δικαίου, την τήρηση των οποίων διασφαλίζει ο δικαστής της Ένωσης. Μολονότι από το άρθρο 15, παράγραφος 4, του κανονισμού 17 και το άρθρο 23, παράγραφος 5, του κανονισμού 1/2003 προκύπτει ότι οι αποφάσεις της Επιτροπής περί επιβολής προστίμων λόγω παραβάσεως του δικαίου του ανταγωνισμού δεν είναι ποινικού χαρακτήρα, η Επιτροπή υποχρεούται, εντούτοις, να τηρεί τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, και ιδίως την αρχή της μη αναδρομικότητας, σε κάθε διοικητική διαδικασία δυνάμενη να καταλήξει σε επιβολή κυρώσεων κατ’ εφαρμογήν του δικαίου του ανταγωνισμού.

Η τήρηση της αρχής αυτής επιβάλλει οι κανόνες καταλογισμού των παραβάσεων του δικαίου του ανταγωνισμού σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα να είναι αντίστοιχοι με τους ισχύοντες κατά τον χρόνο διαπράξεως της παραβάσεως. Όταν περισσότερα πρόσωπα υπέχουν ευθύνη για συμμετοχή σε παράβαση που διαπράχθηκε από μια ενιαία επιχείρηση, κατά την έννοια του δικαίου του ανταγωνισμού, ευθύνονται από κοινού για την παράβαση αυτή. Εξάλλου, κοινή ευθύνη για τη συμμετοχή μιας ενιαίας επιχειρήσεως σε παράβαση μπορεί να καταλογιστεί στο πρόσωπο υπό του οποίου την ευθύνη ή τη διεύθυνση βρισκόταν η επιχείρηση όταν διαπράχθηκε η παράβαση, καθώς και στο πρόσωπο το οποίο, έχοντας τη δυνατότητα να ασκεί ουσιαστικό έλεγχο επί του πρώτου και να καθορίζει τη συμπεριφορά του στην αγορά, είχε εμμέσως υπό τη διεύθυνσή του την προαναφερθείσα επιχείρηση κατά τον χρόνο διαπράξεως της παραβάσεως.

(βλ. σκέψεις 131-134)

6. Όσον αφορά τη διάρκεια της παραβάσεως, η αρχή της ασφάλειας δικαίου υποχρεώνει την Επιτροπή, ελλείψει στοιχείων που να αποδεικνύουν ευθέως τη διάρκεια της παραβάσεως, να επικαλείται, τουλάχιστον, στοιχεία σχετικά με πραγματικά περιστατικά χωρίς μεγάλη χρονική απόσταση μεταξύ τους, ώστε να μπορεί λογικά να γίνει δεκτό ότι η παράβαση συνεχίστηκε αδιάλειπτα μεταξύ δύο συγκεκριμένων χρονικών σημείων. Όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία που μπορούν να ληφθούν συναφώς υπόψη, δεδομένου ότι η απαγόρευση συμμετοχής σε θίγουσες τον ανταγωνισμό πρακτικές και συμφωνίες, καθώς και οι κυρώσεις που δύνανται να επιβληθούν στους παραβάτες είναι ευρέως γνωστές, είναι σύνηθες να αναπτύσσονται λαθραίως οι δραστηριότητες τις οποίες συνεπάγονται οι συμφωνίες και οι πρακτικές αυτές, να διεξάγονται με μυστικότητα οι συναντήσεις, συχνότατα σε τρίτες χώρες, και να περιορίζονται στο ελάχιστο τα συναφή έγγραφα. Ακόμη και όταν η Επιτροπή ανακαλύπτει στοιχεία τα οποία πιστοποιούν ρητώς παράνομες επαφές μεταξύ επιχειρήσεων, όπως είναι τα πρακτικά συναντήσεως, τα στοιχεία αυτά είναι συνήθως αποσπασματικά και διασκορπισμένα, οπότε είναι συχνά απαραίτητη η ανασύσταση ορισμένων λεπτομερειών διά της επαγωγής. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η ύπαρξη θίγουσας τον ανταγωνισμό πρακτικής ή συμφωνίας πρέπει να συναχθεί από ορισμένο αριθμό συμπτώσεων και ενδείξεων οι οποίες, συνολικά θεωρούμενες, μπορούν να αποτελέσουν, ελλείψει άλλης εύλογης εξηγήσεως, απόδειξη περί παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού. Στο πλαίσιο παραβάσεως εκτεινόμενης σε περισσότερα έτη, το γεγονός ότι οι εκφάνσεις της συμπράξεως ανάγονται σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα, μεταξύ των οποίων μεσολαβούν κατά το μάλλον ή ήττον μεγάλα χρονικά διαστήματα, δεν έχει σημασία όσον αφορά τη διαπίστωση της υπάρξεως της συμπράξεως αυτής, αρκεί οι διάφορες πράξεις που αποτελούν μέρος της παραβάσεως να έχουν μόνον ένα σκοπό και να εντάσσονται στο πλαίσιο ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως.

Κατά συνέπεια, στον βαθμό που οι αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμφωνίες, συνολικά εξεταζόμενες, επρόκειτο να παράγουν αποτελέσματα από την έναρξη ισχύος της μιας έως το τέλος της ισχύος μιας άλλης, η Επιτροπή ορθώς εκτίμησε ότι οι συμφωνίες αυτές αποτελούν ένδειξη του ότι η παράβαση εξακολούθησε αδιαλείπτως καθ’ όλο το επίμαχο χρονικό διάστημα. Συγκεκριμένα, τα στοιχεία που αποδεικνύουν επανειλημμένες εκφάνσεις της συμπράξεως, καθώς και οι ενδείξεις που συγκέντρωσε η Επιτροπή, όσον αφορά το ότι οι δραστηριότητες στις οποίες μετείχε η επίμαχη επιχείρηση στο πλαίσιο της συμπράξεως συνεχίστηκαν καθ’ όλο το κρίσιμο χρονικό διάστημα, αποτελούν επαρκείς αποδείξεις του ότι η σύμπραξη συνεχίστηκε αδιάλειπτα μεταξύ των χρονικών σημείων που προσδιορίστηκαν με την απόφαση της Επιτροπής.

(βλ. σκέψεις 164-166, 176-177)

7. Κατά το άρθρο 25 του κανονισμού 1/2003, η εξουσία της Επιτροπής να επιβάλλει κυρώσεις για παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ υπόκειται σε πενταετή παραγραφή. Η παραγραφή υπολογίζεται από την ημέρα διαπράξεως της παραβάσεως. Ωστόσο, αν μια παράβαση είναι διαρκής ή έχει διαπραχθεί κατ’ εξακολούθηση, η παραγραφή υπολογίζεται από την ημέρα παύσεως της παραβάσεως.

(βλ. σκέψη 188)

8. Δεν μπορεί να προσαφθεί στην Επιτροπή ότι δεν αιτιολόγησε ειδικά την επιβολή προστίμου, λόγω παραβάσεως των κανόνων του ανταγωνισμού, για την καταβολή του οποίου ευθύνονται εις ολόκληρον δύο εταιρίες, επειδή αυτές δεν αποτελούσαν ενιαία οικονομική οντότητα κατά τον χρόνο εκδόσεως της προσβαλλομένης αποφάσεως, εφόσον η Επιτροπή θεωρεί ότι το γεγονός αυτό δεν εμποδίζει την επιβολή προστίμου. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή δεν υποχρεούται να συμπεριλάβει στην απόφασή της συγκεκριμένη αιτιολογία όσον αφορά ζητήματα τα οποία θεωρεί προδήλως άσχετα ή δευτερεύοντα στο πλαίσιο της εκτιμήσεώς της.

(βλ. σκέψη 200)

9. Η εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή των προστίμων που επιβλήθηκαν λόγω παραβάσεως του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ) αποτελεί έννομη συνέπεια απορρέουσα από τις ουσιαστικές διατάξεις των άρθρων αυτών.

Η εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή προστίμου επιβληθέντος σε πλείονα πρόσωπα, λόγω της συμμετοχής μιας επιχειρήσεως σε παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, είναι απόρροια της προσωπικής ευθύνης που υπέχει καθένα από τα πρόσωπα αυτά για τη συμμετοχή της επιχειρήσεως στην παράβαση. Η ενιαία συμπεριφορά της επιχειρήσεως στην αγορά δικαιολογεί, στο πλαίσιο της εφαρμογής του δικαίου του ανταγωνισμού, την εις ολόκληρον ευθύνη των εταιριών και, εν γένει, των υποκειμένων δικαίου που υπέχουν προσωπική ευθύνη. Η εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή προστίμων επιβληθέντων λόγω παραβάσεως του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ συμβάλλει στην εξασφάλιση της αποτελεσματικότητας των εν λόγω προστίμων και, συνεπώς, κατατείνει και αυτή στον αποτρεπτικό σκοπό που επιδιώκεται εν γένει στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού, τηρουμένης της αρχής ne bis in idem, η οποία είναι θεμελιώδης στο δίκαιο της Ένωσης και κατοχυρώνεται επίσης με το άρθρο 4 του πρωτοκόλλου 7 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (ΕΣΔΑ), το οποίο απαγορεύει, στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού, την εκ νέου επιβολή κυρώσεως σε επιχείρηση για την ίδια συμπεριφορά στην αγορά, διά των προσώπων στα οποία μπορεί να καταλογιστεί προσωπική ευθύνη.

Το γεγονός ότι ορισμένες εταιρίες δεν υπέχουν την ίδια προσωπική ευθύνη για τη συμμετοχή της αυτής επιχειρήσεως σε παράβαση δεν εμποδίζει την επιβολή σε αυτές προστίμου για την καταβολή του οποίου ευθύνονται εις ολόκληρον, δεδομένου ότι η εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή του προστίμου καλύπτει μόνον το διάστημα κατά το οποίο αυτές αποτελούσαν ενιαία οικονομική οντότητα και, συνεπώς, επιχείρηση κατά την έννοια του δικαίου του ανταγωνισμού.

(βλ. σκέψεις 204-206)

10. Καθόσον ο λόγος ακυρώσεως που αντλείται από παραβίαση της αρχής της ασφάλειας δικαίου μπορεί να ερμηνευθεί ως ένσταση ελλείψεως νομιμότητας στρεφόμενη κατά των κανόνων περί εις ολόκληρον ευθύνης για την καταβολή προστίμων, ως εκ του ότι οι κανόνες αυτοί αποτελούν πηγή αβεβαιότητας όσον αφορά την καταβολή του προστίμου, τον προσδιορισμό του οφειλέτη και τη δικονομική κατάσταση των εις ολόκληρον ευθυνόμενων συνοφειλετών, ο συγκεκριμένος λόγος συνεπάγεται έλεγχο της νομιμότητας του συστήματος της «εις ολόκληρον ευθύνης για την καταβολή προστίμων» στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού και εξέταση του αν οι εταιρίες που υπέστησαν τις κυρώσεις ήταν σε θέση να γνωρίζουν με επαρκή ακρίβεια τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το σύστημα αυτό.

Συναφώς, όπως η έννοια της «επιχειρήσεως» απορρέει αυτοδικαίως από το δίκαιο του ανταγωνισμού, η έννοια της «εις ολόκληρον ευθύνης για την καταβολή προστίμων» είναι αυτοτελής έννοια, η οποία πρέπει να ερμηνεύεται λαμβανομένων υπόψη των σκοπών και του συστήματος του δικαίου του ανταγωνισμού, στο οποίο είναι ενταγμένη, και, ενδεχομένως, στο πλαίσιο των γενικών αρχών που απορρέουν από όλες τις εθνικές έννομες τάξεις. Ελλείψει αντίθετης ενδείξεως στην απόφαση με την οποία η Επιτροπή επέβαλε, λόγω παραβάσεως στην οποία έχει υποπέσει μια επιχείρηση, πρόστιμο σε περισσότερες της μιας εταιρίες, για την καταβολή του οποίου αυτές ευθύνονται εις ολόκληρον, η Επιτροπή καταλογίζει στις εταιρίες αυτές εξίσου ευθύνη για την παράβαση. Εξάλλου, οι εταιρίες στις οποίες έχει επιβληθεί πρόστιμο για την καταβολή του οποίου ευθύνονται εις ολόκληρον υποχρεούνται να καταβάλουν ενιαίο πρόστιμο, το ύψος του οποίου έχει υπολογιστεί βάσει του κύκλου εργασιών της επιχειρήσεως που υπέπεσε στην παράβαση.

Επομένως, κάθε εταιρία υποχρεούται έναντι της Επιτροπής να καταβάλει το σύνολο του προστίμου, η δε καταβολή του προστίμου ελευθερώνει όλες τις εταιρίες έναντι της Επιτροπής. Οι εταιρίες στις οποίες επιβάλλεται πρόστιμο για την καταβολή του οποίου ευθύνονται εις ολόκληρον και υπέχουν, εφόσον η σχετική απόφαση δεν περιέχει άλλη ένδειξη, ίση ευθύνη για την παράβαση πρέπει, καταρχήν, να συνεισφέρουν εξίσου στην καταβολή του προστίμου που επιβλήθηκε λόγω της παραβάσεως αυτής. Επομένως, η εταιρία στην οποία η Επιτροπή έχει καταλογίσει ευθύνη δύναται, εφόσον καταβάλει το σύνολο του προστίμου, βάσει της αποφάσεως της Επιτροπής, να αξιώσει από τους εις ολόκληρον ευθυνόμενους συνοφειλέτες της να καταβάλουν έκαστος το ποσό που του αναλογεί. Αν, επομένως, από την απόφαση με την οποία επιβάλλεται πρόστιμο για την καταβολή του οποίου ευθύνονται εις ολόκληρον περισσότερες της μιας εταιρίες δεν προκύπτει ποια από τις εταιρίες αυτές θα κληθεί να καταβάλει το πρόστιμο στην Επιτροπή, τούτο δεν σημαίνει ότι η κάθε εταιρία δεν είναι σε θέση να γνωρίζει με βεβαιότητα το ποσό του προστίμου που της αναλογεί και να απαιτήσει από τους εις ολόκληρον ευθυνόμενους συνοφειλέτες της να της αποδώσουν τα ποσά που αυτή κατέβαλε πέραν του ποσού που της αναλογεί.

(βλ. σκέψεις 213, 215)

11. Η εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή προστίμων στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού δεν αναιρεί το δικαίωμα εκάστης εκ των εταιριών στις οποίες επιβλήθηκε κύρωση να ασκήσει προσφυγή ακυρώσεως κατά της αποφάσεως της Επιτροπής με την οποία τους επιβλήθηκε πρόστιμο για την καταβολή του οποίου ευθύνονται εις ολόκληρον.

(βλ. σκέψη 217)

12. Η αρχή της εξατομικεύσεως των ποινών και των κυρώσεων, η οποία εφαρμόζεται σε κάθε διοικητική διαδικασία που μπορεί να καταλήξει στην επιβολή κυρώσεως κατά το δίκαιο του ανταγωνισμού, επιτάσσει να επιβάλλονται σε ένα πρόσωπο κυρώσεις μόνο για τα περιστατικά που του προσάπτονται ατομικώς. Τούτο συμβαίνει όταν, λόγω της συμμετοχής επιχειρήσεως σε παράβαση, επιβάλλονται κυρώσεις σε δύο εταιρίες για πραγματικά περιστατικά που η Επιτροπή τους έχει καταλογίσει ατομικώς, λόγω της ευθύνης που υπέχουν επειδή διευθύνουν, ευθέως ή εμμέσως, την επιχείρηση αυτή.

(βλ. σκέψεις 219-220)

13. Η απαίτηση δικαστικού ελέγχου αποτελεί γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου, απορρέουσα από τις κοινές στα κράτη μέλη συνταγματικές παραδόσεις, και έχει κατοχυρωθεί με τα άρθρα 6 και 13 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών. Το δικαίωμα ασκήσεως αποτελεσματικής προσφυγής επαναβεβαιώθηκε, επιπλέον, από το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

(βλ. σκέψη 224)

14. Η απαίτηση για αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο ισχύει για κάθε απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται και τιμωρείται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού. Κατά το άρθρο 17 του κανονισμού 17 και το άρθρο 31 του κανονισμού 1/2003, το Γενικό Δικαστήριο διαθέτει πλήρη δικαιοδοσία επί προσφυγών κατά αποφάσεων με τις οποίες η Επιτροπή επιβάλλει πρόστιμο και δύναται να καταργεί, να μειώνει ή να επαυξάνει τα πρόστιμα που έχουν επιβληθεί.

Στο πλαίσιο των προσφυγών που ασκούνται δυνάμει του άρθρου 230 ΕΚ, ο έλεγχος της νομιμότητας αποφάσεως της Επιτροπής με την οποία καταλογίζεται παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα και τους επιβάλλεται συναφώς πρόστιμο συνιστά αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο της αποφάσεως αυτής. Η ένταση του ελέγχου που ασκεί ο δικαστής της Ένωσης και, συνεπώς, η αποτελεσματικότητα των προσφυγών κατά αποφάσεων με τις οποίες η Επιτροπή διαπιστώνει παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού και επιβάλλει πρόστιμο ενισχύονται λόγω της πλήρους αρμοδιότητας που διαθέτει το Γενικό Δικαστήριο στον τομέα αυτόν. Πέραν του απλού ελέγχου νομιμότητας, ο οποίος επιτρέπει μόνο να απορριφθεί η προσφυγή ακυρώσεως ή να ακυρωθεί η προσβαλλόμενη πράξη, ο δικαστής της Ένωσης, λόγω της αρμοδιότητας πλήρους δικαιοδοσίας που διαθέτει, έχει την εξουσία να τροποποιήσει την προσβαλλόμενη πράξη, ακόμη και αν δεν την ακυρώσει, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις πραγματικές περιστάσεις, τροποποιώντας, π.χ., το ύψος του επιβληθέντος προστίμου.

(βλ. σκέψεις 225-227)

15. Το άρθρο 81 ΕΚ και, κατ’ αναλογία, το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ) αποτελούν διατάξεις δημόσιας τάξεως, απαραίτητες για την εκπλήρωση των αποστολών που έχουν ανατεθεί στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα και στον ΕΟΧ, οπότε η ευθύνη και οι κυρώσεις σε βάρος των εταιριών σε περίπτωση παραβάσεως των διατάξεων αυτών δεν μπορούν να προσδιορίζονται με βάση την ελεύθερη βούληση αυτών.

(βλ. σκέψη 229)

16. Κατά το άρθρο 5 ΕΚ, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα ενεργεί μέσα στα όρια των αρμοδιοτήτων που της αναθέτει και των στόχων που της ορίζει η Συνθήκη. Διαθέτει, δηλαδή, μόνον αρμοδιότητες κατ’ ανάθεση.

Όταν η Επιτροπή κινεί διαδικασία προς έκδοση αποφάσεως με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, είναι η μόνη αρμόδια, δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 ή του άρθρου 7, παράγραφος 1, και του άρθρου 23, παράγραφος 2, του κανονισμού 1/2003, για τη διαπίστωση της παραβάσεως αυτής και την επιβολή προστίμων στις επιχειρήσεις, οι οποίες, εκ προθέσεως ή εξ αμελείας, μετείχαν σε αυτή. Η Επιτροπή δεν μπορεί να αναθέτει σε τρίτους τις αρμοδιότητες που διαθέτει δυνάμει των ως άνω διατάξεων, διότι, σε αντίθετη περίπτωση, παραβιάζει την αρχή των κατ’ ανάθεση αρμοδιοτήτων.

Δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η Επιτροπή μετέθεσε σε εθνικό δικαστή ή σε διαιτητή μέρος των εξουσιών που της έχουν ανατεθεί για τη διαπίστωση τέτοιων παραβάσεων και για την επιβολή κυρώσεων λόγω των παραβάσεων αυτών, εφόσον έχει προσδιορίσει, με τη σχετική απόφασή της, τόσο το μερίδιο ευθύνης δύο διαφορετικών εταιριών για τη συμμετοχή της οικείας επιχειρήσεως στη διαπιστωθείσα παράβαση όσο και το ποσό που τους αναλογεί από το πρόστιμο, για την καταβολή του οποίου ευθύνονται έναντι της Επιτροπής εις ολόκληρον.

(βλ. σκέψεις 233-234, 236)

17. Η ανακοίνωση αιτιάσεων συνιστά προκαταρκτικό έγγραφο, του οποίου οι πραγματικές και νομικές εκτιμήσεις έχουν καθαρά προσωρινό χαρακτήρα. Για τον λόγο αυτόν, η Επιτροπή μπορεί –και μάλιστα οφείλει– να λαμβάνει υπόψη της τα στοιχεία που προκύπτουν από τη διοικητική διαδικασία, για να αποσύρει, μεταξύ άλλων, αιτιάσεις που αποδείχθηκαν αβάσιμες. Εφόσον έχει δοθεί στην εταιρία στην οποία έχουν επιβληθεί κυρώσεις για παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού η δυνατότητα να προβάλει, λυσιτελώς και πριν την έκδοση της προσβαλλομένης αποφάσεως, την άποψή της σχετικά με το γεγονός ότι η Επιτροπή απέσυρε, με την προσβαλλόμενη απόφαση, αιτίαση την οποία είχε αρχικώς προβάλει κατά άλλων εταιριών, καταλογίζοντάς τους, από κοινού με την προαναφερθείσα εταιρία, ευθύνη για τη συμμετοχής της αυτής επιχειρήσεως σε παράβαση, δεν συντρέχει προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας της εταιρίας αυτής, λόγω της ασυμφωνίας μεταξύ της ανακοινώσεως αιτιάσεων και της προσβαλλομένης αποφάσεως.

(βλ. σκέψεις 248-249, 262)

18. Το γεγονός ότι μία ή περισσότερες επιχειρήσεις ενεργούσαν ως επικεφαλής της συμπράξεως πρέπει να λαμβάνεται υπόψη για τον υπολογισμό του ύψους του προστίμου, καθόσον οι επιχειρήσεις αυτές υπέχουν ιδιαίτερη ευθύνη σε σχέση με τις λοιπές επιχειρήσεις. Για να χαρακτηριστεί ως πρωτοστατούσα, η επιχείρηση πρέπει να αποτελεί σημαντική κινητήρια δύναμη για τη σύμπραξη και να έχει ειδική και συγκεκριμένη ευθύνη ως προς τη λειτουργία της. Θεωρείται ότι πρωτοστατεί στην παράβαση η επιχείρηση που ασκεί καθήκοντα «γραμματέα της ευρωπαϊκής ομάδας» της συμπράξεως, δηλαδή ενεργεί ως επικεφαλής για τον συντονισμό της συμπράξεως και, εν πάση περιπτώσει, για τη λειτουργία της, και, συγκεκριμένα, ενεργεί ως ενδιάμεσος για τις επαφές μεταξύ των μετεχόντων στη σύμπραξη και έχει καθοριστικό ρόλο για τη λειτουργία αυτής, διευκολύνοντας την ανταλλαγή πληροφοριακών στοιχείων εντός της συμπράξεως, συγκεντρώνοντας και διαβιβάζοντας ουσιώδη για τη λειτουργία της συμπράξεως στοιχεία στους μετέχοντες σε αυτήν, ιδίως δε στοιχεία σχετικά με έργα μεγάλης σημασίας, διοργανώνοντας συναντήσεις εργασίας και εξασφαλίζοντας την απαραίτητη γραμματειακή υποστήριξή, καθώς και τροποποιώντας κατά καιρούς τους κωδικούς που χρησιμοποιούνταν για την απόκρυψη των συναντήσεων ή των επαφών.

(βλ. σκέψεις 280, 283, 287)

19. Στον τομέα του ανταγωνισμού, όταν πρόκειται για παράβαση μεγάλης διάρκειας, κατά την οποία διάφορες επιχειρήσεις, ευρισκόμενες υπό τη διεύθυνση διαφόρων εταιριών, πρωτοστατούν διαδοχικά, επί σαφώς καθορισμένα χρονικά διαστήματα, στην παράβαση, οι αρχές της ίσης μεταχειρίσεως και της αναλογικότητας επιτάσσουν τη διαφοροποιημένη προσαύξηση του βασικού ποσού του προστίμου για τις εταιρίες υπό τη διεύθυνση των οποίων βρίσκονται μία ή πλείονες επιχειρήσεις πρωτοστατούσες στην παράβαση, εφόσον αυτές πρωτοστατούσαν στην παράβαση, υπό τη διεύθυνση των πρώτων, επί χρονικά διαστήματα ουσιωδώς διαφορετικά ως προς τη διάρκειά τους. Ο χαρακτηρισμός μιας επιχειρήσεως ως πρωτοστατούσας αφορά τη λειτουργία της συμπράξεως και, σε αντίθεση με τον χαρακτηρισμό της υποκινήτριας, προϋποθέτει οπωσδήποτε ορισμένη διάρκεια. Επομένως, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι η εταιρία που είχε υπό τη διεύθυνσή της μία από τις μετέχουσες στη σύμπραξη επιχειρήσεις υπέχει ευθύνη ως εκ του ότι η επιχείρηση αυτή πρωτοστατούσε στη λειτουργία της συμπράξεως επί χρονικό διάστημα που μόλις υπερέβαινε το ένα τέταρτο της διάρκειας της παραβάσεως, ενώ άλλη εταιρία, έχουσα υπό τη διεύθυνσή της άλλη μετέχουσα στη σύμπραξη επιχείρηση, υπέχει ευθύνη ως εκ του ότι αυτή πρωτοστατούσε στη λειτουργία της συμπράξεως επί χρονικό διάστημα που αντιστοιχεί στα τρία τέταρτα της διάρκειας της παραβάσεως.

Κατά συνέπεια, η Επιτροπή παραβίασε τις αρχές της ίσης μεταχειρίσεως και της αναλογικότητας, διότι προσαύξησε κατά το ίδιο μέτρο το βασικό ποσό του προστίμου που επέβαλε σε εταιρίες οι οποίες, μέσω των επιχειρήσεων που διεύθυναν, πρωτοστατούσαν στη σύμπραξη, παρά το γεγονός ότι τα διαστήματα κατά τα οποία η εμπλεκόμενη ή οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις πρωτοστάτησαν στη σύμπραξη, υπό τη διεύθυνση των εταιριών αυτών, διαφέρουν ουσιωδώς μεταξύ τους.

Αντιθέτως, ακόμη και αν η Επιτροπή εφάρμοσε παρανόμως τα κριτήρια χαρακτηρισμού μιας επιχειρήσεως ως πρωτοστατούσας στην παράβαση, επειδή δεν προέβη στον χαρακτηρισμό αυτόν ως μια επιχείρηση, παρά τον σημαντικό ρόλο της εντός της συμπράξεως, η παρανομία αυτή υπέρ τρίτου δεν δικαιολογεί να γίνουν δεκτές οι αιτιάσεις περί μη τηρήσεως της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως ή της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων.

(βλ. σκέψεις 307-308, 311-312)

20. Ο δικαστής της Ένωσης, στο πλαίσιο της αρμοδιότητας πλήρους δικαιοδοσίας που του απονέμει το άρθρο 17 του κανονισμού 17 και το άρθρο 31 του κανονισμού 1/2003, δύναται, πέραν του απλού ελέγχου νομιμότητας της κυρώσεως, να υποκαταστήσει την Επιτροπή, προβαίνοντας σε δική του εκτίμηση και, κατά συνέπεια, να εξαφανίσει, να μειώσει ή να αυξήσει το πρόστιμο ή τη χρηματική ποινή που επιβλήθηκαν, όταν οι κυρώσεις αυτές υποβάλλονται στην κρίση του. Στο πλαίσιο της κρίσεώς του αυτής, ο δικαστής πρέπει να εξασφαλίζει ότι η προσαύξηση που επιβάλλεται λόγω του χαρακτηρισμού της επίμαχης επιχειρήσεως ως πρωτοστατούσας στην παράβαση πρέπει να καθορίζεται στο ύψος που απαιτείται προς επίτευξη του αποτρεπτικού αποτελέσματός της.

(βλ. σκέψεις 318-319)

21. Στο πλαίσιο της επιβολής προστίμων σε περισσότερες εταιρίες, λόγω της συμμετοχής επιχειρήσεων ευρισκόμενων υπό τη διεύθυνσή τους σε παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού, η Επιτροπή ακολουθεί τη μέθοδο υπολογισμού που καθορίζεται με τις κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, ΑΧ, δεν υπερβαίνει το νομικό πλαίσιο της επιβολής κυρώσεων που καθορίζεται με το άρθρο 15 του κανονισμού 17 και το άρθρο 23 του κανονισμού 1/2003 και δεν παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας, αν αποφασίσει να στηριχθεί, καταρχήν, στον παγκόσμιο κύκλο εργασιών που πραγματοποίησε η κάθε επιχείρηση από τα έργα στο πλαίσιο των οποίων προσάπτεται παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού κατά το τελευταίο πλήρες έτος της παραβάσεως, προκειμένου να εκτιμήσει το μέγεθος και την οικονομική ισχύ εκάστης επιχειρήσεως κατά τον χρόνο της παραβάσεως. Τούτο συμβαίνει, ειδικότερα, όταν η Επιτροπή εκτιμά ότι, δεδομένου του παγκοσμίου χαρακτήρα της συμπράξεως, πρέπει να ληφθεί υπόψη, ως βάση συγκρίσεως της βαρύτητας της συμμετοχής εκάστης επιχειρήσεως στην παράβαση, το μέρος του παγκοσμίου κύκλου εργασιών από τα προαναφερθέντα έργα που αντιστοιχούσε σε εκάστη επιχείρηση κατά το τελευταίο πλήρες έτος συμμετοχής της στη διαπιστωθείσα παράβαση, καθώς αυτή η βάση συγκρίσεως είναι η πλέον πρόσφορη, ώστε, αφενός, να αποτυπωθεί πιστά η δυνατότητα εκάστης επιχειρήσεως να βλάψει τους λοιπούς παράγοντες της αγοράς εντός του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και, αφετέρου, να προσδιοριστεί το μέτρο της συμβολής της στην αποτελεσματικότητα της συμπράξεως ή, αντιθέτως, αστάθειας που θα επικρατούσε εντός της συμπράξεως αν δεν συμμετείχε.

(βλ. σκέψεις 360, 362)

ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δεύτερο τμήμα)

της 3ης Μαρτίου 2011 ( )

«Ανταγωνισμός – Συμπράξεις – Αγορά των έργων εξοπλισμού μεταγωγής με μόνωση αερίου – Απόφαση που διαπιστώνει παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ – Δικαιώματα άμυνας – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Καταλογισμός των πράξεων που συνιστούν την παράβαση – Διάρκεια της παραβάσεως – Πρόστιμα – Εις ολόκληρον ευθύνη για την καταβολή του προστίμου – Επιβαρυντικές περιστάσεις – Πρωτοστατούσα επιχείρηση – Ελαφρυντικές περιστάσεις – Συνεργασία»

Στις υποθέσεις T‑117/07 και T‑121/07,

Areva, ανώνυμη εταιρία με έδρα το Παρίσι (Γαλλία),

Areva T & D Holding SA, με έδρα το Παρίσι,

Areva T & D SA, με έδρα το Παρίσι,

Areva T & D AG, με έδρα το Oberentfelden (Ελβετία),

εκπροσωπούμενες από τους A. Schild και J.-M. Cot, δικηγόρους,

Alstom, ανώνυμη εταιρία με έδρα το Levallois-Perret (Γαλλία), εκπροσωπούμενη αρχικώς από τους J. Derenne, δικηγόρο, W. Broere, solicitor, A. Müller-Rappard και C. Guirado, δικηγόρους, στη συνέχεια, από τους Derenne και Müller-Rappard, δικηγόρους,

προσφεύγουσες,

κατά

Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εκπροσωπούμενης αρχικώς από τους X. Lewis και F. Arbault, στη συνέχεια, από τον M. Lewis, και τέλος από τους V. Bottka και N. Von Lingen,

καθής,

με αντικείμενο προσφυγές με κύριο αίτημα τη μερική ακύρωση της αποφάσεως C(2006) 6762 τελικό της Επιτροπής, της 24ης Ιανουαρίου 2007, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ (υπόθεση COMP/F/38.899 – Εξοπλισμός μεταγωγής με μόνωση αερίου), και επικουρικό αίτημα τη μείωση του επιβληθέντος στην προσφεύγουσα προστίμου,

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δεύτερο τμήμα),

συγκείμενο από τους I. Pelikánová (εισηγήτρια), πρόεδρο, K. Jürimäe και S. Soldevila Fragoso, δικαστές,

γραμματέας: C. Kristensen, υπάλληλος διοικήσεως,

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 24ης Μαρτίου 2009,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Ιστορικό της διαφοράς

1 Το ιστορικό της διαφοράς προκύπτει κατ’ ουσίαν από τις διαπιστώσεις στις οποίες προέβη η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων με την απόφαση C(2006) 6762 τελικό της Επιτροπής, της 24ης Ιανουαρίου 2007, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ (υπόθεση COMP/F/38.899 – Εξοπλισμός μεταγωγής με μόνωση αερίου) (στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση). Τα πραγματικά περιστατικά που δεν αμφισβητήθηκαν ή, έστω, δεν αμφισβητήθηκαν εγκύρως από τους διαδίκους θεωρούνται αποδεδειγμένα στο πλαίσιο της παρούσας δίκης.

Επίμαχο προϊόν

2 Ο εξοπλισμός μεταγωγής με μόνωση αερίου (στο εξής: ΕΜΜΑ) χρησιμοποιείται για τον έλεγχο της ροής ενέργειας στα δίκτυα ηλεκτρικού ρεύματος. Πρόκειται για βαρέος τύπου ηλεκτρικό υλικό που αποτελεί το κύριο εξάρτημα ετοίμων προς λειτουργία υποσταθμών ηλεκτρικού ρεύματος.

3 Οι υποσταθμοί είναι επικουρικοί σταθμοί μετασχηματισμού του ηλεκτρικού ρεύματος. Πέραν του μετασχηματιστή, άλλα βασικά εξαρτήματα των υποσταθμών είναι τα συστήματα ελέγχου, οι διακόπτες, οι συσσωρευτές, οι φορτιστές και ο εξοπλισμός μεταγωγής. Ο εξοπλισμός μεταγωγής προστατεύει τον μετασχηματιστή από υπερφόρτωση και/ή απομονώνει το κύκλωμα και τον μετασχηματιστή που έχει υποστεί βλάβη.

4 Ο εξοπλισμός μεταγωγής φέρει είτε μόνωση αερίου είτε μόνωση αέρα είτε υβριδική μόνωση, η οποία συνδυάζει τις δύο προηγούμενες τεχνικές. ΕΜΜΑ πωλούνται σε όλο τον κόσμο είτε ως αναπόσπαστα τμήματα ετοίμων προς λειτουργία υποσταθμών ηλεκτρικού ρεύματος είτε ως ανταλλακτικά που πρέπει να ενσωματωθούν στους εν λόγω υποσταθμούς. Ο ΕΜΜΑ αποτελεί περίπου το 30 έως 60 % της συνολικής τιμής του υποσταθμού.

5 Η προσβαλλόμενη απόφαση αφορά έργα ΕΜΜΑ τάσεως μεγαλύτερης των 72,5 kV (στο εξής: έργα ΕΜΜΑ), τα οποία περιλαμβάνουν τον ΕΜΜΑ ως μεμονωμένο προϊόν, καθώς και όλες τις σχετικές υπηρεσίες (μεταφορά, εγκατάσταση, δοκιμές, μόνωση κ.λπ.) και τους ετοιμοπαράδοτους υποσταθμούς που έχουν ενσωματωμένο ΕΜΜΑ και περιλαμβάνουν, εκτός του ΕΜΜΑ, τα λοιπά εξαρτήματα του υποσταθμού, όπως είναι οι μετασχηματιστές και οι σχετικές υπηρεσίες (μεταφορά, καλωδίωση, εγκατάσταση, μόνωση κ.λπ.).

Εμπλεκόμενες επιχειρήσεις

6 Η Alstom (πρώην Alsthom), γαλλική ανώνυμη εταιρία διοικούμενη από διοικητικό συμβούλιο, είναι η μητρική εταιρία ομίλου εταιριών (στο εξής: όμιλος Alstom). Κατά το χρονικό διάστημα από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004, ο όμιλος Alstom δραστηριοποιούνταν στη μεταφορά και διανομή ηλεκτρικής ενέργειας (στο εξής: κλάδος Μ&Δ) και, ειδικότερα, στον κλάδο του ΕΜΜΑ.

7 Τις σχετικές με ΕΜΜΑ δραστηριότητες στη Γαλλία είχε αναλάβει, εντός του ομίλου Alstom, η Alsthom SA (Γαλλία) έως το 1989, οπότε μετονομάστηκε σε GEC Alsthom SA, η οποία ανήκε εξ ολοκλήρου στην GEC Alsthom NV. Στις 16 Νοεμβρίου 1992, συστάθηκε η Kléber Eylau SA προκειμένου να αναλάβει τις σχετικές με ΕΜΜΑ δραστηριότητες στη Γαλλία, βάσει συμφωνίας η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 7 Δεκεμβρίου 1992. Η Kléber Eylau ανήκε κατά 99,76 % στην GEC Alsthom SA και κατά 0,04 % στην Étoile Kléber. Τον Ιούνιο του 1993, η Kléber Eylau μετονομάστηκε σε GEC Alsthom T&D SA, η οποία τον Ιούνιο του 1998 μετονομάστηκε σε Alstom T & D SA. Η τελευταία ανήκει εξ ολοκλήρου στην Alstom Holdings (Γαλλία), η οποία ανήκει επίσης εξ ολοκλήρου στην Alstom.

8 Από τον Ιανουάριο του 1986, οι δραστηριότητες του ομίλου Alstom στον κλάδο του ΕΜΜΑ επεκτάθηκαν, πέραν της Γαλλίας, και στην Ελβετία, όταν η Sprecher Energie AG κατέστη εξ ολοκλήρου θυγατρική της Alsthom. Τον Νοέμβριο του 1993, η Sprecher Energie μετονομάστηκε σε GEC Alsthom T & D AG, η οποία τον Ιούλιο του 1997 μετονομάστηκε σε GEC Alsthom AG και τον Ιούνιο του 1998 σε Alstom AG [στο εξής: Alstom (Suisse)]. Στις 22 Δεκεμβρίου 2000, η τελευταία εξαγοράστηκε από την Alstom Power (Schweiz) AG. Η νέα εταιρία ονομάστηκε Alstom (Schweiz) AG. Τον Νοέμβριο του 2002, συστάθηκε νέο νομικό πρόσωπο εντός του ομίλου Alstom, στο οποίο μεταβιβάστηκαν οι δραστηριότητες Μ&Δ στην Ελβετία. Αρχικώς, η επωνυμία του νέου νομικού προσώπου ήταν Alstom (Schweiz) Services AG και, εν συνεχεία, Alstom T & D AG.

9 Όλες οι δραστηριότητες Μ&Δ του ομίλου Alstom μεταβιβάστηκαν στις 8 Ιανουαρίου 2004 σε όμιλο του οποίου μητρική εταιρία ήταν η Areva, γαλλική ανώνυμη εταιρία διοικούμενη από διοικητικό συμβούλιο και από εποπτικό συμβούλιο (στο εξής: όμιλος Areva). Aπό τις 9 Ιανουαρίου έως τις 11 Μαΐου 2004, τις σχετικές με ΕΜΜΑ δραστηριότητες του ομίλου Areva είχαν αναλάβει η Areva T & D SA και η Areva T & D AG, θυγατρικές εξ ολοκλήρου της Areva T & D Holding SA, η οποία ανήκε εξ ολοκλήρου στην Areva (στο εξής, από κοινού: εταιρίες του ομίλου Areva).

Διοικητική διαδικασία

10 Στις 3 Μαρτίου 2004, η ABB Ltd γνωστοποίησε στην Επιτροπή πρακτικές που θίγουν τον ανταγωνισμό στον τομέα του ΕΜΜΑ και υπέβαλε προφορικό αίτημα απαλλαγής από το πρόστιμο, σύμφωνα με την ανακοίνωση της Επιτροπής της 19ης Φεβρουαρίου 2002, σχετικά με τη μη επιβολή και τη μείωση των προστίμων σε περιπτώσεις συμπράξεων (ΕΕ 2002, C 45, σ. 3, στο εξής: ανακοίνωση περί συνεργασίας).

11 Οι καταγγελθείσες από την ABB πρακτικές συνίσταντο σε συντονισμό των πωλήσεων ΕΜΜΑ παγκοσμίως και περιελάμβαναν κατανομή των αγορών, καθορισμό ποσοστώσεων και διατήρηση των αντίστοιχων μεριδίων αγοράς, ανάθεση της κατασκευής ΕΜΜΑ σε προκαθορισμένους προς τούτο κατασκευαστές και χειραγώγηση μειοδοτικών διαγωνισμών (νόθευση διαγωνισμών), ώστε οι συμβάσεις να συνάπτονται με τους κατασκευαστές αυτούς, καθορισμό τιμών διά πολύπλοκων χειρισμών σχετικά με μη ανατεθέντα έργα ΕΜΜΑ, καταγγελία συμβάσεων δικαιόχρησης με εταιρίες που δεν μετείχαν στη σύμπραξη και ανταλλαγή απόρρητων πληροφοριακών στοιχείων σχετικά με την αγορά.

12 Προς συμπλήρωση του προφορικού αιτήματός της περί απαλλαγής από το πρόστιμο, η ABB διατύπωσε προφορικές παρατηρήσεις και υπέβαλε αποδεικτικά έγγραφα. Στις 25 Απριλίου 2004, η Επιτροπή δέχθηκε υπό όρους το αίτημα αυτό της ABB.

13 Βάσει των δηλώσεων της ABB, η Επιτροπή κίνησε έρευνα, στο πλαίσιο της οποίας διενήργησε, στις 11 και 12 Μαΐου 2004, επιτόπιους ελέγχους στις εγκαταστάσεις πολλών εταιριών που δραστηριοποιούνται στον κλάδο του ΕΜΜΑ.

14 Κατά τη συνεργασία του με την Επιτροπή, ο όμιλος Areva προσκόμισε, από τις 14 έως τις 25 Μαΐου 2004, βάσει της ανακοινώσεως περί συνεργασίας, έγγραφες αποδείξεις, καθώς και πληροφοριακά στοιχεία.

15 Στις 4 Οκτωβρίου 2004, η ABB ανταποκρίθηκε σε αίτημα της Επιτροπής για παροχή πληροφοριακών στοιχείων.

16 Στις 6 Φεβρουαρίου 2006, η Επιτροπή απεύθυνε στην Alstom αίτημα παροχής πληροφοριακών στοιχείων, στο οποίο αυτή ανταποκρίθηκε με έγγραφο της 24ης Φεβρουαρίου 2006.

17 Στις 20 Απριλίου 2006, η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση αιτιάσεων, η οποία απευθυνόταν, εκτός της Alstom και των εταιριών του ομίλου Areva, στην ABB, στη Fuji Electric Holdings Co, Ltd και στη Fuji Electric Systems Co, Ltd (στο εξής, από κοινού: εταιρίες του ομίλου Fuji), στη Hitachi και στη Hitachi Europe Ltd (στο εξής, από κοινού: εταιρίες του ομίλου Hitachi), στην Japan AE Power Systems Corp. (στο εξής: JAEPS), στη Mitsubishi Electric System Corp. (στο εξής: Melco), στη Nuova Magrini Galileo SpA, στη Schneider Electric SA (στο εξής: Schneider), στη Siemens AG, στην Toshiba Corp, καθώς και σε πέντε εταιρίες του ομίλου με μητρική εταιρία την VA Technologie AG (στο εξής: όμιλος VA Tech), περιλαμβανομένης της VA Technologie.

18 Στις 5 Μαΐου 2006, δόθηκε στην Alstom η δυνατότητα να μελετήσει τις προφορικές δηλώσεις άλλων εμπλεκομένων εταιριών, σύμφωνα με την ανακοίνωση περί συνεργασίας.

19 Στις 30 Ιουνίου 2006, η Alstom και οι εταιρίες του ομίλου Areva απέστειλαν εκάστη εμπρόθεσμα στην Επιτροπή τις παρατηρήσεις τους επί της ανακοινώσεως αιτιάσεων. Συνημμένα στην απάντησή της αυτή, η Alstom προσκόμισε εσωτερικά έγγραφα του ομίλου Alstom, τα οποία ζήτησε να χαρακτηριστούν απόρρητα έναντι παντός τρίτου, πλην της Επιτροπής. Η ABB, οι εταιρίες του ομίλου Fuji, η Hitachi, καθώς και οι JAEPS, Melco, Schneider, Siemens AG Österreich, Siemens και Toshiba επίσης απάντησαν εγγράφως στην ανακοίνωση αιτιάσεων εντός της ταχθείσας προθεσμίας.

20 Με έγγραφο της 12ης Ιουλίου 2006, οι εταιρίες του ομίλου Fuji συνεργάστηκαν με την Επιτροπή, προσκομίζοντας, βάσει της ανακοινώσεως περί συνεργασίας, έγγραφες αποδείξεις, καθώς και πληροφοριακά στοιχεία.

21 Στις 14 Ιουλίου 2006, η ABB απέστειλε στην Επιτροπή «συμπληρωματική απάντηση στην ανακοίνωση αιτιάσεων».

22 Στις 18 και 19 Ιουλίου 2006, η Επιτροπή διεξήγαγε ακρόαση των εταιριών στις οποίες είχε απευθύνει την ανακοίνωση αιτιάσεων.

23 Στις 25 Αυγούστου 2006, η Επιτροπή έθεσε υπόψη των διαδίκων, προς υποβολή παρατηρήσεων, αποσπάσματα του μη απόρρητου κειμένου της απαντήσεως των εταιριών του ομίλου Fuji στην ανακοίνωση αιτιάσεων, το αίτημα που υπέβαλαν οι εταιρίες του ομίλου Fuji στις 12 Ιουλίου 2006 βάσει της ανακοινώσεως περί συνεργασίας (βλ. σκέψη 20 ανωτέρω), τη συμπληρωματική απάντηση της ΑΒΒ στην ανακοίνωση αιτιάσεων, καθώς και συμπληρωματικά έγγραφα. Η Alstom διατύπωσε τις παρατηρήσεις της επί των εγγράφων αυτών στις 15 Σεπτεμβρίου 2006, προσκομίζοντας ταυτόχρονα δήλωση ενός εκ των εργαζομένων της, του S, ο οποίος είχε άμεση γνώση των επίμαχων πραγματικών περιστατικών.

24 Στις 20 Σεπτεμβρίου 2006, η Επιτροπή απεύθυνε στις εταιρίες του ομίλου Areva αίτημα παροχής πληροφοριών, στο οποίο αυτές απάντησαν στις 6 Οκτωβρίου 2006, προσκομίζοντας πολλά έγγραφα σχετικά με την αναδιοργάνωση των δραστηριοτήτων Μ&Δ εντός του ομίλου Alstom ενόψει της μεταβιβάσεως από τον ένα όμιλο στον άλλο, για την οποία έγινε λόγος στη σκέψη 9 ανωτέρω.

25 Στις 14 Νοεμβρίου 2006, η Επιτροπή γνωστοποίησε στην Alstom, στα αγγλικά, την άποψή της επί των αναφερομένων στη σκέψη 23 ανωτέρω εγγράφων και, κατόπιν σχετικού αιτήματος της Alstom της 17ης Νοεμβρίου 2006, της γνωστοποίησε στις 22 Νοεμβρίου 2006 την άποψή της αυτή στα γαλλικά. Στις 27 Νοεμβρίου 2006, η Alstom διατύπωσε τις παρατηρήσεις της επί της απόψεως της Επιτροπής.

26 Στις 4 Δεκεμβρίου 2006, η Alstom υπέβαλε στην Επιτροπή έγγραφο σχετικά με τα νομικά πρόσωπα που εμπλέκονται στα επίμαχα πραγματικά περιστατικά. Το έγγραφο αυτό περιείχε, μεταξύ άλλων, πολλά σχεδιαγράμματα που απεικόνιζαν τις πράξεις σχετικά με την αναδιάρθρωση των δραστηριοτήτων Μ&Δ εντός του ομίλου Alstom.

Η προσβαλλόμενη απόφαση

27 Στις 24 Ιανουαρίου 2007, η Επιτροπή εξέδωσε την προσβαλλόμενη απόφαση, περίληψη της οποίας δημοσιεύθηκε στις 10 Ιανουαρίου 2008 στην Επίσημη Εφημερίδα (ΕΕ C 5, σ. 7). Η απόφαση κοινοποιήθηκε στην Alstom και στις εταιρίες του ομίλου Areva στις 8 Φεβρουαρίου 2007.

28 Εκτός της Alstom και των εταιριών του ομίλου Areva, η προσβαλλόμενη απόφαση απευθύνεται στην ABB, στις εταιρίες του ομίλου Fuji, στις εταιρίες του ομίλου Hitachi, στην JAEPS, στη Melco, στη Nuova Magrini Galileo, στη Schneider, στη Siemens, στη Siemens AG Österreich, στη Siemens Transmission & Distribution Ltd (στο εξής: Reyrolle), στη Siemens Transmission & Distribution SA, στην Toshiba και στη VA Tech Transmission & Distribution GmbH & Co. KEG.

29 Με τις αιτιολογικές σκέψεις 113 έως 123 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή αναφέρει ότι οι μετέχουσες στη σύμπραξη επιχειρήσεις συντόνιζαν την ανάθεση έργων ΕΜΜΑ σε παγκόσμια κλίμακα, εξαιρουμένων ορισμένων αγορών, βάσει συμφωνημένων κανόνων, με σκοπό τη διατήρηση των ποσοστώσεων οι οποίες σε γενικές γραμμές αντιστοιχούσαν στα μερίδια που ανέκαθεν κατείχαν στην αγορά. Διευκρίνισε ότι η ανάθεση έργων ΕΜΜΑ γινόταν βάσει μιας κοινής «ιαπωνικής» ποσοστώσεως και μιας κοινής «ευρωπαϊκής» ποσοστώσεως, οι οποίες εν συνεχεία κατανέμονταν αντιστοίχως μεταξύ ιαπωνικών και ευρωπαϊκών επιχειρήσεων. Με συμφωνία υπογραφείσα στη Βιέννη στις 15 Απριλίου 1988 (στο εξής: συμφωνία GQ), καθορίστηκαν οι κανόνες αναθέσεως έργων ΕΜΜΑ είτε σε Ιάπωνες είτε σε Ευρωπαίους κατασκευαστές και οι κανόνες καταλογισμού της αξίας των έργων στην αντίστοιχη ποσόστωση. Εξάλλου, με τις αιτιολογικές σκέψεις 124 έως 132 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι οι μετέχουσες στη σύμπραξη επιχειρήσεις κατέληξαν σε άτυπη ρύθμιση (στο εξής: κοινή ρύθμιση), δυνάμει της οποίας τα έργα ΕΜΜΑ στην Ιαπωνία, αφενός, και στις χώρες των Ευρωπαίων κατασκευαστών, αφετέρου, οι οποίες ονομάζονταν από κοινού «κατασκευάστριες χώρες» ΕΜΜΑ, προορίζονταν αποκλειστικά για τις μετέχουσες στο καρτέλ ιαπωνικές και ευρωπαϊκές εταιρίες αντιστοίχως. Τα έργα ΕΜΜΑ στις «κατασκευάστριες χώρες» δεν περιλαμβάνονταν στην ανταλλαγή πληροφοριακών στοιχείων μεταξύ των δύο αυτών ομάδων και δεν συνυπολογίζονταν στις αντίστοιχες ποσοστώσεις.

30 Η συμφωνία GQ περιλάμβανε επίσης κανόνες σχετικά με την ανταλλαγή, μεταξύ των δύο αυτών ομάδων, πληροφοριακών στοιχείων απαραίτητων για την λειτουργία του καρτέλ, την οποία εξασφάλιζαν οι γραμματείς των δύο ομάδων, για τη χειραγώγηση των αντίστοιχων διαγωνισμών και για τον καθορισμό τιμών για τα μη δυνάμενα να ανατεθούν έργα ΕΜΜΑ. Κατά το παράρτημα 2 της συμφωνίας GQ, η συμφωνία εφαρμόζεται παγκοσμίως, με εξαίρεση τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά την Ιαπωνία και 17 χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Επιπλέον, σύμφωνα με την κοινή ρύθμιση, τα έργα ΕΜΜΑ στις λοιπές ευρωπαϊκές χώρες, εκτός των «κατασκευαστριών», προορίζονταν αποκλειστικά για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις του καρτέλ, καθώς οι ιαπωνικές αντίστοιχες είχαν δεσμευθεί να μη μετέχουν σε διαγωνισμούς για έργα ΕΜΜΑ στην Ευρώπη.

31 Κατά την Επιτροπή, η κατανομή των έργων ΕΜΜΑ μεταξύ των Ευρωπαίων κατασκευαστών γινόταν βάσει συμφωνίας υπογραφείσας στη Βιέννη στις 15 Απριλίου 1988, με τίτλο «E-Group Operation Agreement for GQ-Agreement» (Συμφωνία της ομάδας E για την εφαρμογή της συμφωνίας GQ) (στο εξής: συμφωνία EQ). Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η ανάθεση έργων ΕΜΜΑ στην Ευρώπη γινόταν βάσει κανόνων και διαδικασιών πανομοιότυπων με τους ισχύοντες για την ανάθεση έργων ΕΜΜΑ σε άλλες χώρες. Ειδικότερα, τα έργα ΕΜΜΑ στην Ευρώπη αποτελούσαν επίσης αντικείμενο γνωστοποιήσεως, καταγραφής, αναθέσεως, χειραγωγήσεως και τιμολογήσεως στο κατώτατο δυνατό επίπεδο.

32 Με την αιτιολογική σκέψη 142 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι, στο κείμενο των συμφωνιών GQ και EQ, καθώς και στο πλαίσιο της οργανώσεως και της λειτουργίας της συμπράξεως, τα μέλη της συμπράξεως ταυτοποιούνταν με κωδικό σχηματιζόμενο από αριθμούς για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και από γράμματα για τις ιαπωνικές επιχειρήσεις που μετείχαν στο καρτέλ. Οι αρχικοί κωδικοί αντικαταστάθηκαν από αριθμούς τον Ιούλιο του 2002.

33 Με το άρθρο 1, στοιχείο β΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Alstom παρέβη το άρθρο 81 ΕΚ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (στο εξής: Συμφωνία ΕΟΧ), διά της συμμετοχής της σε σύνολο συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών στον τομέα των έργων ΕΜΜΑ εντός του ΕΟΧ από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004. Με το άρθρο 1, στοιχεία γ΄, δ΄, ε΄, και στ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή καταλόγισε την εν λόγω διττή παράβαση και στις Areva και Areva T & D Holding για το χρονικό διάστημα από τις 9 Ιανουαρίου έως τις 11 Μαΐου 2004, στην Areva T & D AG για το χρονικό διάστημα από τις 22 Δεκεμβρίου 2003 έως τις 11 Μαΐου 2004, και στην Areva T & D SA για το χρονικό διάστημα από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 11 Μαΐου 2004.

34 Για τις παραβάσεις που διαπιστώθηκαν με το άρθρο 1 της προσβαλλομένης αποφάσεως, επιβλήθηκε ατομικά στην Alstom, με το άρθρο 2, στοιχεία β΄ και γ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως, πρόστιμο 11 475 000 ευρώ, καθώς και πρόστιμο 53 550 000 ευρώ, για την καταβολή του οποίου ευθύνεται εις ολόκληρον με την Areva T & D SA.

35 Για τις παραβάσεις που διαπιστώθηκαν με το άρθρο 1 της προσβαλλομένης αποφάσεως, επιβλήθηκε στην Areva T & D SA, με το άρθρο 2, στοιχείο γ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως, πρόστιμο 53 550 000 ευρώ, για την καταβολή του οποίου ευθύνεται εις ολόκληρον με την Alstom, για την καταβολή δε 25 500 000 ευρώ από το ποσό αυτό, ευθύνεται εις ολόκληρον με τις Areva, Areva T & D Holding και Areva T & D AG.

Διαδικασία και αιτήματα των διαδίκων

36 Με δικόγραφα που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου [νυν Γενικού Δικαστηρίου] στις 18 Απριλίου 2007, οι προσφεύγουσες άσκησαν τις υπό κρίση προσφυγές, οι οποίες πρωτοκολλήθηκαν υπό τα στοιχεία T‑117/07 και T‑121/07.

37 Κατόπιν εκθέσεως του εισηγητή δικαστή, το Πρωτοδικείο (δεύτερο τμήμα) αποφάσισε να προχωρήσει στην προφορική διαδικασία στις υποθέσεις T‑117/07 και T‑121/07.

38 Αφού άκουσε τους διαδίκους επ’ αυτού, ο πρόεδρος του δευτέρου τμήματος του Πρωτοδικείου, με διάταξη της 12ης Μαρτίου 2009, αποφάσισε τη συνεκδίκαση των υποθέσεων T‑117/07 και T‑121/07, προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας, σύμφωνα με το άρθρο 50 του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου. Δέχθηκε επίσης να χαρακτηριστούν ως απόρρητα τα έγγραφα που υποβλήθηκαν συνημμένα στην απάντηση της Alstom στην ανακοίνωση αιτιάσεων (βλ. σκέψη 19 ανωτέρω) και προστέθηκαν στη δικογραφία της υποθέσεως T‑121/07.

39 Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 24ης Μαρτίου 2009, οι διάδικοι αγόρευσαν και απάντησαν στις ερωτήσεις του Πρωτοδικείου. Οι προσφεύγουσες επιβεβαίωσαν ότι τα επιχειρήματα ή οι αιτιάσεις που αντλούνται από παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ αφορούν και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ. Η Επιτροπή προέβαλε ότι η κοινή ευθύνη για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού επιμερίζεται εξίσου όταν το διατακτικό της αποφάσεως με την οποία καταλογίστηκε δεν ορίζει διαφορετικά. Οι προσφεύγουσες, αντιθέτως, αμφισβητούν τον εξ ορισμού ίσο επιμερισμό της κοινής ευθύνης. Τέλος, η Επιτροπή υποστήριξε ότι, για τον χαρακτηρισμό μιας επιχειρήσεως ως πρωτοστατούσας σε παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού, έπρεπε να σταθμίσει όλα τα κριτήρια, περιλαμβανομένου του χρονικού διαστήματος, καθώς και του βαθμού με τον οποίον η εν λόγω επιχείρηση πρωτοστατούσε στην παράβαση. Οι παρατηρήσεις αυτές καταχωρίστηκαν στα πρακτικά της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως. Με τις τελικές παρατηρήσεις τους, οι εταιρίες του ομίλου Areva υποστήριξαν ότι συντρέχει πλάνη περί τα πράγματα, η οποία συνίσταται στην ταύτιση της εταιρίας Areva T & D AG με την εταιρία Alstom T & D AG, της οποίας μόνον η εταιρική επωνυμία μεταβλήθηκε.

40 Με έγγραφα που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 29 και 30 Απριλίου 2009, η Alstom και οι εταιρίες του ομίλου Areva κατέθεσαν παρατηρήσεις επί του περιεχομένου των πρακτικών της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως, σχετικά με τις απαντήσεις που έδωσε η Επιτροπή στα ερωτήματα του Πρωτοδικείου όσον αφορά την κοινή ευθύνη για παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού.

41 Με διάταξη του Πρωτοδικείου της 3ης Ιουνίου 2009, επαναλήφθηκε η προφορική διαδικασία. Σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 2, των οδηγιών προς τον Γραμματέα του Πρωτοδικείου [νυν Γενικού Δικαστηρίου], ο πρόεδρος του δεύτερου τμήματος του Πρωτοδικείου αποφάσισε την προσθήκη των εγγράφων που κατατέθηκαν στις 29 και 30 Απριλίου 2009 στη δικογραφία.

42 Με έγγραφο που καταχωρίστηκε στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 18 Ιουνίου 2009, η Επιτροπή διατύπωσε τις παρατηρήσεις της επί των προαναφερθέντων εγγράφων. Στο πλαίσιο αυτό, υποστήριξε ότι, όταν επιβάλλει πρόστιμο σε πλείονες εταιρίες, για την καταβολή του οποίου αυτές ευθύνονται εις ολόκληρον, χωρίς άλλη διευκρίνιση ή ένδειξη στο διατακτικό της αποφάσεώς της, δεν σκοπεύει να ρυθμίσει το ζήτημα της εισφοράς εκάστου συνοφειλέτη στο ποσό του προστίμου.

43 Με απόφαση της 1ης Ιουλίου 2009, ο πρόεδρος του δεύτερου τμήματος του Πρωτοδικείου απέρριψε τα αιτήματα τροποποιήσεως των πρακτικών της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως, αφού έλεγξε το ακριβές περιεχόμενο των προφορικών απαντήσεων της Επιτροπής κατά την εν λόγω συζήτηση.

44 Η Alstom ζητεί από το Γενικό Δικαστήριο:

– να ακυρώσει το άρθρο 1, στοιχείο β΄, και το άρθρο 2, στοιχεία β΄ και γ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως,

– επικουρικώς, να μειώσει σημαντικά το πρόστιμο που της επιβλήθηκε με το άρθρο 2, στοιχεία β΄ και γ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως,

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

45 Οι εταιρίες του ομίλου Areva ζητούν από το Γενικό Δικαστήριο:

– να ακυρώσει το άρθρο 1 της προσβαλλομένης αποφάσεως, κατά το μέρος που, αφενός, καταλογίζεται στις Areva T & D SA και Alstom κοινή ευθύνη για την παράβαση κατά το χρονικό διάστημα από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004 και, αφετέρου, τους καταλογίζεται κοινή ευθύνη για την παράβαση κατά το χρονικό διάστημα από τις 9 Ιανουαρίου έως τις 11 Μαΐου 2004,

– επικουρικώς, να ακυρώσει ή να μειώσει σημαντικά το πρόστιμο που τους επιβλήθηκε με το άρθρο 2, στοιχείο γ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως,

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

46 Η Επιτροπή ζητεί από το Γενικό Δικαστήριο:

– να απορρίψει τις προσφυγές ως αβάσιμες,

– να καταδικάσει τις προσφεύγουσες στα δικαστικά έξοδα.

Σκεπτικό

47 Οι υπό κρίση υποθέσεις είναι συναφείς ως προς το αντικείμενό τους και το Γενικό Δικαστήριο, αφού άκουσε τους διαδίκους, έκρινε ότι πρέπει να συνεκδικαστούν προς έκδοση κοινής αποφάσεως, σύμφωνα με το άρθρο 50 του Κανονισμού Διαδικασίας.

48 Με τις προσφυγές ζητείται η ακύρωση του άρθρου 1, στοιχεία β΄, γ΄, δ΄, ε΄ και στ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως, κυρίως ή επικουρικώς η ακύρωση του άρθρου 2, στοιχεία β΄ και γ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως και, επικουρικώς, η μεταρρύθμιση του άρθρου 2, στοιχεία β΄ και γ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως.

49 Πρέπει, πρώτον, να εξεταστούν τα αιτήματα περί ακυρώσεως του άρθρου 1, στοιχεία β΄, γ΄, δ΄, ε΄ και στ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως. Εν συνεχεία, θα εξεταστούν, εφόσον απαιτείται, τα αιτήματα περί ακυρώσεως του άρθρου 2, στοιχεία β΄ και γ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως. Τέλος, θα εξεταστούν ενδεχομένως τα αιτήματα περί μεταρρυθμίσεως του άρθρου 2, στοιχεία β΄ και γ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως.

50 Προς στήριξη των αιτημάτων τους στο πλαίσιο της υποθέσεως T‑117/07, οι εταιρίες του ομίλου Areva προβάλλουν επτά λόγους. Ο πρώτος αντλείται από παράβαση της επιβαλλόμενης από το άρθρο 253 ΕΚ υποχρεώσεως αιτιολογήσεως. Ο δεύτερος αντλείται, κατ’ ουσίαν, από μη τήρηση των κανόνων καταλογισμού των παραβάσεων που απορρέουν από το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ και του άρθρου 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΧ, καθώς και από παραβίαση των γενικών αρχών της ασφάλειας δικαίου και της μη αναδρομικής επιβολής κυρώσεων. Ο τρίτος αντλείται, κατ’ ουσίαν, από μη τήρηση των κανόνων καταλογισμού των παραβάσεων που απορρέουν από το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ και του άρθρου 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΧ. Ο τέταρτος αντλείται, κατ’ ουσίαν, από μη τήρηση των κανόνων καταλογισμού των παραβάσεων που απορρέουν από το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ και του άρθρου 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΧ, καθώς και από παράβαση του άρθρου 7 ΕΚ και από παραβίαση των γενικών αρχών της ίσης μεταχειρίσεως και της αναλογικότητας, της ασφάλειας δικαίου, της μη αναδρομικής επιβολής κυρώσεων και της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας. Ο πέμπτος αντλείται από παράβαση των κανόνων περί εις ολόκληρον ευθύνης για την καταβολή των προστίμων, οι οποίοι απορρέουν από το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ και το άρθρο 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΧ. Ο έκτος αντλείται, κατ’ ουσίαν, από παράβαση του άρθρου 23, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, του κανονισμού (ΕΚ) 1/2003 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα 81 [ΕΚ] και 82 [ΕΚ] (ΕΕ L 1, σ. 1), και του σημείου 2 των κατευθυντήριων γραμμών για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβλήθηκαν κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, [ΑΧ] (ΕΕ 1998, C 9, σ. 3, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές), από πλάνη εκτιμήσεως, καθώς και από παραβίαση των γενικών αρχών της ίσης μεταχειρίσεως και της αναλογικότητας. Τέλος, ο έβδομος λόγος αντλείται, κατ’ ουσίαν, από πλάνη εκτιμήσεως και παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΧ, καθώς και της ανακοινώσεως περί συνεργασίας.

51 Προς στήριξη των αιτημάτων της στο πλαίσιο της υποθέσεως T‑121/07, η Alstom προβάλλει οκτώ λόγους. Ο πρώτος αντλείται από προσβολή του δικαιώματος ασκήσεως αποτελεσματικής ένδικης προσφυγής. Ο δεύτερος αντλείται, κατ’ ουσίαν, από παράβαση των κανόνων περί εις ολόκληρον ευθύνης για την καταβολή των προστίμων, οι οποίοι απορρέουν από το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ και το άρθρο 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΧ, από παραβίαση των γενικών αρχών της ασφάλειας δικαίου και εξατομικεύσεως των ποινών, καθώς και από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως. Ο τρίτος αντλείται από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως, η οποία απορρέει από το άρθρο 253 ΕΚ. Ο τέταρτος λόγος αντλείται από μη τήρηση των κανόνων καταλογισμού των παραβάσεων, οι οποίοι απορρέουν από το άρθρο 81 ΕΚ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, καθώς και από πλάνη περί το δίκαιο, και, επικουρικώς, από παράβαση του άρθρου 25 του κανονισμού 1/2003. Ο πέμπτος λόγος αντλείται, κατ’ ουσίαν, από πλάνη εκτιμήσεως, από παράβαση των κατευθυντήριων γραμμών, από παραβίαση των αρχών της ίσης μεταχειρίσεως και της αναλογικότητας, καθώς και από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως. Ο έκτος αντλείται, κατ’ ουσίαν, από παράβαση των κανόνων αποδείξεως του διαρκούς χαρακτήρα της παραβάσεως, οι οποίοι απορρέουν από το άρθρο 23, παράγραφος 3, του κανονισμού 1/2003 και το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 του Συμβουλίου, της 6ης Φεβρουαρίου 1962, πρώτος κανονισμός εφαρμογής των άρθρων [81 ΕΚ] και [82 ΕΚ] όπως έχει τροποποιηθεί (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 25), καθώς και από παραβίαση της αρχής της ασφάλειας δικαίου. Ο έβδομος λόγος αντλείται από παραβίαση της αρχής του σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας και του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003. Ο όγδοος λόγος αντλείται, κατ’ ουσίαν, από παράβαση των κατευθυντήριων γραμμών και, επικουρικώς, από παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας.

52 Ορισμένοι από τους λόγους ακυρώσεως που προβάλλουν οι προσφεύγουσες ταυτίζονται και, για τον λόγο αυτόν, θα εξεταστούν από κοινού, προς εξασφάλιση της ορθής απονομής της δικαιοσύνης.

Επί των αιτημάτων ακυρώσεως του άρθρου 1, στοιχεία β΄, γ΄, δ΄, ε΄ και στ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως

53 Κατά του άρθρου 1, στοιχεία β΄, γ΄, δ΄, ε΄ και στ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως προβάλλονται λόγοι ή αιτιάσεις διά των οποίων αμφισβητείται η διαπίστωση της Επιτροπής ότι οι εταιρίες του ομίλου Areva και η Alstom παρέβησαν το άρθρο 81 ΕΚ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, διά της συμμετοχής τους σε σύνολο συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών εντός του ΕΟΧ, κατά τα χρονικά διαστήματα που αναφέρονται στο εν λόγω άρθρο (βλ. σκέψη 33 ανωτέρω).

54 Στην υπόθεση T‑117/07, τα αιτήματα περί ακυρώσεως του άρθρου 1, στοιχεία γ΄, δ΄, ε΄, και στ΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως στηρίζονται σε προβαλλόμενους με την προσφυγή λόγους ή αιτιάσεις, που είτε στρέφονται κατά των εκτιμήσεων της Επιτροπής ότι η Areva T & D SA, για το χρονικό διάστημα από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 11 Μαΐου 2004, η Areva T & D AG, για το χρονικό διάστημα από τις 2 Δεκεμβρίου 2003 έως τις 11 Μαΐου 2004, και η Areva καθώς και η Areva T & D Holding SA, για το χρονικό διάστημα από τις 9 Ιανουαρίου έως τις 11 Μαΐου 2004, υπέχουν προσωπική ευθύνη για τη συμμετοχή του κλάδου ΕΜΜΑ αυτών ή για τη συμμετοχή των θυγατρικών τους σε σύνολο συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών εντός του ΕΟΧ (δεύτερος, τρίτος τέταρτος και πέμπτος λόγος ακυρώσεως), είτε αντλούνται από παραβάσεις ουσιώδους τύπου, δυνάμενες να έχουν επιπτώσεις ως προς τις εν λόγω εκτιμήσεις (πρώτος λόγος).

55 Στην υπόθεση T‑121/07, τα αιτήματα ακυρώσεως του άρθρου 1, στοιχείο β΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως στηρίζονται σε προβαλλόμενους με την προσφυγή λόγους ή αιτιάσεις, που είτε στρέφονται κατά της εκτιμήσεως της Επιτροπής ότι η Alstom υπέχει ευθύνη για τη συμμετοχή του κλάδου ΕΜΜΑ ή για τη συμμετοχή των θυγατρικών της σε σύνολο συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών εντός του ΕΟΧ για το χρονικό διάστημα από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004 (τέταρτος και έκτος λόγος ακυρώσεως), είτε αντλούνται από παραβάσεις ουσιώδους τύπου, δυνάμενες να έχουν επιπτώσεις ως προς τις εν λόγω εκτιμήσεις (τρίτος και έβδομος λόγος ακυρώσεως).

Εισαγωγικές παρατηρήσεις

56 Από τους λόγους ή τις αιτιάσεις που προβάλλονται με τις προσφυγές προκύπτει ότι οι εταιρίες του ομίλου Areva, αφενός, και η Alstom, αφετέρου, υποστηρίζουν απόψεις εκ διαμέτρου αντίθετες όσον αφορά τον καταλογισμό της παραβάσεως για όλο το χρονικό διάστημα από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 11 Μαΐου 2004 ή για μέρος αυτού.

57 Η Alstom υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι η προσωπική ευθύνη λόγω της συμμετοχής του κλάδου ΕΜΜΑ στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004 έχει πλέον μεταβιβαστεί στην Alstom T & D SA και στην Alstom T & D AG, κατόπιν ενδοομιλικής αναδιαρθρώσεως των δραστηριοτήτων Μ&Δ. Υποστηρίζει, εξάλλου, ότι δεν μπορεί να της καταλογιστεί προσωπική ευθύνη λόγω της συμμετοχής των εν λόγω θυγατρικών της στην παράβαση από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004 και από τις 22 Δεκεμβρίου 2003 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004, διότι η Alstom T & D SA και η Alstom T & D AG, στις οποίες μεταβιβάστηκαν οι δραστηριότητες αυτές, καθόριζαν αυτοτελώς τη συμπεριφορά τους στην αγορά. Τέλος, η Alstom υποστηρίζει ότι η προσωπική ευθύνη που της καταλογίζεται λόγω της συμμετοχής του κλάδου ΕΜΜΑ της Alstom T & D SA και της Alstom T & D AG στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004 έχει μεταβιβαστεί, μαζί με τον προαναφερθέντα κλάδο και τις προαναφερθείσες θυγατρικές (οι οποίες εν συνεχεία μετονομάστηκαν σε Areva T & D SA και Areva T & D AG), στις εταιρίες του ομίλου Areva στο πλαίσιο της μεταβιβάσεως των σχετικών με τον κλάδο Μ&Δ δραστηριοτήτων από τον ένα όμιλο στον άλλο.

58 Αντιθέτως, οι εταιρίες του ομίλου Areva υποστηρίζουν ότι δεν υπέχουν προσωπική ευθύνη λόγω της συμμετοχής των εταιριών του ομίλου Alstom στην παράβαση από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004 και από τις 22 Δεκεμβρίου 2003 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004, διότι οι σχετικές με ΕΜΜΑ δραστηριότητες είχαν μεταβιβαστεί στις Alstom T & D SA και Alstom T & D AG, των οποίων τη συμπεριφορά στην αγορά καθόριζε η Alstom. Η Areva και η Areva T & D Holding SA υποστηρίζουν ακόμη ότι δεν υπέχουν προσωπική ευθύνη λόγω της συμμετοχής των θυγατρικών τους στην παράβαση από τις 9 Ιανουαρίου έως τις 11 Μαΐου 2004, στον βαθμό που η Areva T & D SA και η Areva T & D AG, στις οποίες είχαν μεταβιβαστεί οι εν λόγω δραστηριότητες, καθόριζαν αυτοτελώς τη συμπεριφορά τους στην αγορά.

59 Επισημαίνεται ότι, με τα δικόγραφά τους, οι προσφεύγουσες προβάλλουν ότι «Areva T & D SA» και «Areva T & D AG» αποτελούν απλώς τις νέες εταιρικές επωνυμίες που δόθηκαν στις Alstom T & D SA και Alstom T & D AG μετά την εκχώρηση των εταιριών αυτών στον όμιλο Areva στις 8 Ιανουαρίου 2004. Συναφώς, δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη τα όσα υποστηρίζουν οι εταιρίες του ομίλου Areva με τις τελικές παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, σύμφωνα με τις οποίες η Επιτροπή υπέπεσε σε πλάνη περί τα πράγματα, ταυτίζοντας την Areva T & D AG με την εταιρία Alstom T & D AG. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι οι προσφεύγουσες επιχειρούν, με τα ως άνω υποστηριζόμενα, να προβάλουν εμμέσως λόγο ακυρώσεως αντλούμενο από πλάνη περί το δίκαιο, από την οποία φέρεται να πάσχει ως προς το σημείο αυτό η προσβαλλόμενη απόφαση, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 48, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, του Κανονισμού Διαδικασίας, η προβολή νέων ισχυρισμών κατά τη διάρκεια της δίκης απαγορεύεται, εκτός αν στηρίζονται σε νομικά και πραγματικά στοιχεία που ανέκυψαν κατά τη διαδικασία. Δεδομένου ότι, εν προκειμένω, οι εταιρίες του ομίλου Areva δεν εξέθεσαν τα ουσιώδη πραγματικά στοιχεία στα οποία στηρίζεται ο νέος λόγος ακυρώσεως ούτε, κατά μείζονα λόγο, υποστήριξαν ότι τα στοιχεία αυτά ανέκυψαν κατά τη διαδικασία, τα όσα υποστηρίζουν είναι απορριπτέα ως απαράδεκτα. Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, στις υποθέσεις T‑117/07 και T‑121/07, η Alstom T & D AG και η Areva T & D AG αποτελούν, υπό διαφορετικές εταιρικές επωνυμίες, ένα και το αυτό νομικό πρόσωπο.

Επί της μετακυλίσεως, στις Areva T & D SA και Areva T & D AG, της προσωπικής ευθύνης που βαρύνει την Alstom, λόγω της συμμετοχής του κλάδου ΕΜΜΑ της δεύτερης στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992

– Επιχειρήματα των διαδίκων

60 Στο πλαίσιο του δεύτερου σκέλους του τέταρτου λόγου ακυρώσεως που αντλείται από πλάνη περί το δίκαιο, η Alstom προσάπτει στην Επιτροπή ότι δεν μετακύλισε, με την προσβαλλόμενη απόφαση, στις Areva T & D SA και Areva T & D AG, την προσωπική ευθύνη που η εν λόγω εταιρία υπείχε λόγω της συμμετοχής μέρους του «κλάδου Μ&Δ» αυτής στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992.

61 Κατά την Alstom, η Επιτροπή υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, κατά την εφαρμογή των κανόνων καταλογισμού της παραβάσεως, οι οποίοι απορρέουν από το άρθρο 81 ΕΚ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, διότι δεν εφάρμοσε, όσον αφορά τις σχέσεις της εν λόγω εταιρίας με τις πρώην θυγατρικές στον κλάδο Μ&Δ, το λεγόμενο κριτήριο της «οικονομικής συνέχειας», όπως αυτό έχει κατοχυρωθεί νομολογιακώς (απόφαση του Δικαστηρίου της 7ης Ιανουαρίου 2004, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P και C‑219/00 P, Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. I‑123, σκέψεις 356 έως 359, και απόφαση του Πρωτοδικείου της 27ης Σεπτεμβρίου 2006, T‑43/02, Jungbunzlauer κατά Επιτροπής, Συλλογή 2006, σ. II‑3435, σκέψη 132), καταλογίζοντας στην Alstom προσωπική ευθύνη για τη συμμετοχή μέρους του «κλάδου Μ&Δ» αυτής στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992, χωρίς η Επιτροπή να λάβει υπόψη της ότι η εν λόγω επιχείρηση είχε μεταβιβάσει τις πρώην θυγατρικές της που δραστηριοποιούνταν στον κλάδο Μ&Δ, στο πλαίσιο αναδιαρθρώσεως εντός του ομίλου Alstom. Φρονεί, κατ’ ουσίαν, αν και ο «κλάδος Μ&Δ» του ομίλου Alstom δεν είχε νομική προσωπικότητα έως τις 7 Δεκεμβρίου 1992, εντούτοις, με τη σύσταση, την ημερομηνία αυτή, θυγατρικής στην οποία περιήλθε ο κλάδος αυτός, εκτός Ελβετίας, δηλαδή της Kléber Eylau (η οποία κατόπιν μετονομάστηκε σε Alstom T & D SA και εν συνεχεία σε Areva T & D SA), η Επιτροπή είχε τη δυνατότητα, όταν εξέδωσε την προσβαλλόμενη απόφαση, να προσδιορίσει το νομικό πρόσωπο στο οποίο μεταβιβάστηκε η μετέχουσα στην παράβαση επιχείρηση και στο οποίο μπορούσε, ως εκ τούτου, να καταλογίσει την παράβαση αυτή. Ανάλογος συλλογισμός ισχύει και για τη μεταβίβαση, στις 22 Δεκεμβρίου 2003, των δραστηριοτήτων Μ&Δ στην Ελβετία από τον όμιλο Alstom στην Alstom (Schweiz) Services AG (η οποία κατόπιν μετονομάστηκε σε Alstom T & D AG και εν συνεχεία σε Areva T & D AG).

62 Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα της προσφεύγουσας και ζητεί να απορριφθεί η συγκεκριμένη αιτίαση.

– Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου

63 Στο δίκαιο του ανταγωνισμού, ο όρος «επιχείρηση» προσδιορίζει μια οικονομική ενότητα από απόψεως αντικειμένου της επίδικης παραβάσεως (βλ., συναφώς, απόφαση του Δικαστηρίου της 12ης Ιουλίου 1984, 170/83, Hydrotherm Gerätebau, Συλλογή 1984, σ. 2999, σκέψη 11· αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 29ης Ιουνίου 2000, T‑234/95, DSG κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. II‑2603, σκέψη 124, και της 15ης Σεπτεμβρίου 2005, T‑325/01, DaimlerChrysler κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. II‑3319, σκέψη 85). Το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ, απαγορεύοντας στις επιχειρήσεις, μεταξύ άλλων, να συνάπτουν συμφωνίες ή να μετέχουν σε εναρμονισμένες πρακτικές που δύνανται να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και έχουν ως σκοπό ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς, αφορά οικονομικές μονάδες, εκάστη των οποίων περικλείει ενιαία οργάνωση προσωπικών, υλικών και άυλων στοιχείων, τα οποία έχουν ταχθεί στη διαρκή επιδίωξη ορισμένου οικονομικού σκοπού, η οποία οργάνωση δύναται να συντελέσει στη διάπραξη παραβάσεως προβλεπομένης από τη διάταξη αυτήν (βλ., συναφώς, αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 17ης Δεκεμβρίου 1991, T‑6/89, Enichem Anic κατά Επιτροπής, Συλλογή 1991, σ. II‑1623, σκέψη 235, και της 10ης Μαρτίου 1992, T‑11/89, Shell κατά Επιτροπής, Συλλογή 1992, σ. II‑757, σκέψη 311).

64 Η εφαρμογή και η εκτέλεση των αποφάσεων που εκδίδει η Επιτροπή κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 81 ΕΚ προϋποθέτει, πάντως, να απευθύνονται οι αποφάσεις αυτές σε νομικά πρόσωπα (βλ., επ’ αυτού, απόφαση του Πρωτοδικείου της 20ής Απριλίου 1999, T-305/94 έως T-307/94, T-313/94 έως T-316/94, T-318/94, T-325/94, T-328/94, T-329/94 και T-335/94, Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής, λεγόμενη «PVC II», Συλλογή 1999, σ. II-931, σκέψη 978, και της 12ης Δεκεμβρίου 2007, T‑112/05, Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2007, σ. II‑5049, σκέψη 59). Επομένως, όταν η Επιτροπή εκδίδει απόφαση κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ, πρέπει να προσδιορίζει τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα στα οποία μπορεί να καταλογιστούν οι πράξεις της εμπλεκομένης επιχειρήσεως και να επιβληθούν συναφώς κυρώσεις, και τα οποία θα είναι οι αποδέκτες της αποφάσεως (βλ., συναφώς, απόφαση Hydrotherm Gerätebau, σκέψη 63 ανωτέρω, σκέψη 11).

65 Βάσει της αρχής της προσωπικής ευθύνης (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 14ης Ιουλίου 1972, 48/69, ICI κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1972-1973, σ. 99, σκέψεις 131 έως 141, της 8ης Ιουλίου 1999, C‑49/92 P, Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni, Συλλογή 1999, σ. I‑4125, σκέψη 78, και της 11ης Δεκεμβρίου 2007, C‑280/06, ETI κ.λπ, Συλλογή 2007, σ. I‑10893, σκέψη 39· βλ., επίσης, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η προπαρατεθείσα απόφαση ETI κ.λπ., σημεία 71 επ.), σύμφωνα με την οποία ένα πρόσωπο μπορεί να κριθεί υπεύθυνο μόνο για τις πράξεις του (προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Γ. Κοσμά στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η προπαρατεθείσα απόφαση Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni, σημείο 74), το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που διεύθυνε την οικεία επιχείρηση κατά τον χρόνο διαπράξεως της παραβάσεως ευθύνεται καταρχήν γι’ αυτήν, ακόμη και αν, κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως με την οποία διαπιστώνεται η παράβαση, την ευθύνη της εκμετάλλευσης της επιχείρησης έφερε άλλο πρόσωπο (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 16ης Νοεμβρίου 2000, C‑297/98 P, SCA Holding κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. I‑10101, σκέψη 27, και C‑286/98 P, Stora Kopparbergs Bergslags κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. I‑9925, σκέψη 37· βλ. επίσης, συναφώς, απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2000, C‑279/98 P, Cascades κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. I‑9693, σκέψη 78).

66 Κατά τη νομολογία, σε εξαιρετικές περιστάσεις, είναι δυνατόν, κατά παρέκκλιση από την αρχή της προσωπικής ευθύνης και κατ’ εφαρμογήν του λεγομένου κριτηρίου της «οικονομικής συνέχειας», η παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού να καταλογιστεί στον οικονομικό διάδοχο του νομικού προσώπου που διέπραξε την παράβαση, έστω και αν αυτό δεν έχει παύσει να υφίσταται κατά την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως περί διαπιστώσεως της εν λόγω παραβάσεως, ούτως ώστε να μη διακυβευθεί η πρακτική αποτελεσματικότητα των κανόνων αυτών λόγω μεταβολών, ιδίως, στη νομική μορφή των εμπλεκομένων επιχειρήσεων (απόφαση του Πρωτοδικείου της 20ής Μαρτίου 2002, T‑9/99, HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2002, σ. II‑1487, σκέψεις 105 και 106).

67 Με την απόφαση Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψη 61 ανωτέρω (σκέψεις 356 έως 359), το Δικαστήριο έκρινε ότι το Πρωτοδικείο δεν υπέπεσε σε πλάνη εκτιμήσεως κρίνοντας ότι η Επιτροπή ορθώς καταλόγισε, στο πλαίσιο ενδοομιλικής μεταβιβάσεως, στην αποκτώσα εταιρία την παράβαση που είχε διαπράξει η επιχείρηση πριν τη μεταβίβασή της, παρά το γεγονός ότι η μεταβιβάζουσα εταιρία εξακολουθούσε να υφίσταται από νομικής απόψεως. Το Δικαστήριο δεν ακολούθησε τη λύση που δόθηκε με τη σκέψη 145 της αποφάσεώς του Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni, σκέψη 65 ανωτέρω, κατά την οποία το λεγόμενο «κριτήριο της οικονομικής συνέχειας» έχει εφαρμογή μόνο στην περίπτωση κατά την οποία το νομικό πρόσωπο που είναι υπεύθυνο για την εκμετάλλευση της επιχείρησης έπαυσε να υφίσταται μετά τη διάπραξη της παραβάσεως, στηριζόμενο στο γεγονός ότι η μεταβιβάζουσα εταιρία είχε εκχωρήσει όλες τις οικονομικές δραστηριότητές της στην αποκτώσα εταιρία, διατηρώντας όμως δομική σχέση με την εταιρία αυτή, της οποίας κατείχε το 50 % των μετοχών.

68 Με την απόφαση Jungbunzlauer κατά Επιτροπής, σκέψη 61 ανωτέρω (σκέψεις 132 και 133), το Πρωτοδικείο έκρινε, παραπέμποντας στην απόφαση Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψη 61 ανωτέρω, ότι, στο πλαίσιο του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, όταν μια εταιρία, η οποία εξακολουθεί να υφίσταται ως νομική οντότητα, μεταβιβάσει σε άλλη μέρος των δραστηριοτήτων της, οι οποίες αποτελούν επιχείρηση, η δεύτερη εταιρία μπορεί να καταστεί υπεύθυνη για τις πράξεις της εν λόγω επιχειρήσεως. Το Πρωτοδικείο έκρινε ότι, ως εκ τούτου, η Επιτροπή δεν υπέπεσε σε πλάνη επειδή, στο πλαίσιο ενδοομιλικής μεταβιβάσεως επιχειρήσεως, καταλόγισε στην αποκτώσα εταιρία την παράβαση που διέπραξε η επιχείρηση αυτή πριν τη μεταβίβασή της, παρά το γεγονός ότι η μεταβιβάζουσα εταιρία εξακολουθούσε να υφίσταται από νομικής απόψεως. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η μεταβιβάζουσα εταιρία είχε διατηρήσει την παραγωγική δραστηριότητα της επίμαχης επιχειρήσεως, αλλά είχε μεταβιβάσει, μεταξύ άλλων, τη διαχείριση ή τη διεύθυνση της επιχειρήσεως αυτής στην αποκτώσα εταιρία, η οποία μπορούσε κατά τούτο να θεωρηθεί οικονομικός διάδοχος της μεταβιβάζουσας εταιρίας.

69 Με τις σκέψεις 38 έως 42 της αποφάσεως ETI κ.λπ, σκέψη 65 ανωτέρω, το Δικαστήριο δικαιολόγησε την εφαρμογή του λεγομένου κριτηρίου της «οικονομικής συνέχειας» με την ανάγκη εξασφαλίσεως του αποτρεπτικού αποτελέσματος των κυρώσεων που επιβάλλονται λόγω παραβάσεως του δικαίου του ανταγωνισμού. Παραπέμποντας στην απόφασή του Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψη 61 ανωτέρω, το Δικαστήριο έκρινε, με τις σκέψεις 48 έως 51 της αποφάσεως, ότι η επιβολή κυρώσεως κατά τον τρόπο αυτόν δεν παραβιάζει την αρχή της προσωπικής ευθύνη, ακόμη και αν η επιχείρηση που διέπραξε την παράβαση εξακολουθεί να υφίσταται κατά τον χρόνο επιβολής κυρώσεως στην επιχείρηση στην οποία μεταβίβασε τις οικονομικές δραστηριότητές της, εφόσον οι εν λόγω επιχειρήσεις ήταν υπό τον έλεγχο του ιδίου προσώπου και εφάρμοσαν, λόγω των μεταξύ τους στενών οικονομικών και οργανωτικών δεσμών, κατ’ ουσίαν, τις ίδιες εμπορικής φύσεως εντολές. Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο έκρινε ότι, κατά τα άρθρα 81 επ. ΕΚ, στην περίπτωση επιχειρήσεων που εξαρτώνται από την ίδια δημόσια αρχή, όταν μια επιχείρηση διαπράττει ενιαία παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού την οποία συνεχίζει έως την παύση της η επιχείρηση που διαδέχθηκε την πρώτη, η οποία δεν έπαυσε να υφίσταται, στη δεύτερη επιχείρηση μπορεί να επιβληθεί κύρωση για το σύνολο της παραβάσεως αν αποδεικνύεται ότι οι δύο αυτές επιχειρήσεις ήσαν υπό την εποπτεία της εν λόγω αρχής.

70 Η προαναφερθείσα νομολογία εφαρμόζεται, κατ’ αναλογία, στο άρθρο 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΧ.

71 Εν προκειμένω, πρέπει, πρώτον, να προσδιοριστεί η «επιχείρηση», κατά την έννοια του δικαίου του ανταγωνισμού, η οποία μετείχε στην παράβαση που καταλογίστηκε στην Alstom με το άρθρο 1, στοιχείο β΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως. Από τα περιγραφόμενα στις αιτιολογικές σκέψεις 5 έως 87 της προσβαλλομένης αποφάσεως, σχετικά με τον «τομέα τον οποίον αφορά η διαδικασία», και στις αιτιολογικές σκέψεις 16 έως 22 της προσβαλλομένης αποφάσεως, σχετικά με τις «επιχειρήσεις τις οποίες αφορά η διαδικασία», προκύπτει ότι η μετέχουσα στην παράβαση επιχείρηση αντιστοιχεί, εν προκειμένω, σε ενιαία οργάνωση προσωπικών, υλικών και άυλων στοιχείων η οποία, αρχικώς εντός του ομίλου Alstom και εν συνεχεία, μετά τη μεταβίβαση της 8ης Ιανουαρίου 2004 (βλ. σκέψη 9 ανωτέρω), εντός του ομίλου Areva, ασκούσε τις σχετικές με ΕΜΜΑ δραστηριότητες (στο εξής: επίμαχη επιχείρηση). Επομένως, δεν ευσταθεί η άποψη της Alstom ότι η επίμαχη επιχείρηση συνίσταται από τον «κλάδο Μ&Δ» του ομίλου Alstom ή, ευρύτερα, από όλα τα στοιχεία που, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, χρησιμοποιήθηκαν για την άσκηση των δραστηριοτήτων στον κλάδο αυτόν.

72 Από τις αιτιολογικές σκέψεις 357 και 358 της προσβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει επίσης ότι η Επιτροπή καταλόγισε στην Alstom τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992, επισημαίνοντας ότι, έως τις 7 Δεκεμβρίου 1992, οι δραστηριότητες στον κλάδο του ΕΜΜΑ εντός του ομίλου Alstom ασκούνταν απευθείας από την Alsthom SA και κατόπιν από την GEC Alsthom SA, και όχι από τις προγενέστερες των Areva T & D SA και Areva T & D AG επιχειρήσεις. Η Επιτροπή επισήμανε ακόμη ότι, πριν τον Δεκέμβριο του 2002, οι δραστηριότητες Μ&Δ του ομίλου Alstom στην Ελβετία ασκούνταν από τη Sprecher Energie (την οποία η Alsthom SA απέκτησε τον Ιανουάριο του 1986), η οποία εν συνεχεία μετονομάστηκε σε Alstom AG (Suisse). Η Επιτροπή, αφού διαπίστωσε ότι τα συγκεκριμένα νομικά πρόσωπα υφίσταντο ανέκαθεν εντός του ομίλου Alstom υπό νέες επωνυμίες, έκρινε ότι η Alstom, ως μητρική εταιρία στην οποία τα εν λόγω πρόσωπα ανήκαν εξ ολοκλήρου, διατηρεί την ευθύνη της όσον αφορά τις δραστηριότητές τους πριν τη σύσταση των προκατόχων των Areva T & D SA και Areva T & D AG. Η Επιτροπή κατέληξε ότι δεν έπρεπε να καταλογίσει στις Areva T & D SA και Areva T & D AG, ως διαδόχους από νομικής και οικονομικής απόψεως, ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση κατά το κρίσιμο χρονικό διάστημα, έστω και αν οι δραστηριότητες Μ&Δ εντός του ομίλου Alstom μεταβιβάστηκαν εν συνεχεία στους αντίστοιχους προκατόχους τους.

73 Η Alstom δεν προβάλλει λόγο ή αιτίαση κατά των αιτιολογικών σκέψεων της προσβαλλομένης αποφάσεως, με τις οποίες της καταλογίζεται ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992, με το σκεπτικό ότι, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, είχε την εν λόγω επιχείρηση υπό τη διεύθυνσή της, διά θυγατρικών οι οποίες της ανήκαν εξ ολοκλήρου ή σχεδόν εξ ολοκλήρου. Συγκεκριμένα, η Alstom απλώς υποστηρίζει ότι η σχετική ευθύνη της μεταβιβάστηκε στις Areva T & D SA και Areva T & D AG, σύμφωνα με το λεγόμενο κριτήριο της «οικονομικής συνέχειας», το οποίο διαμορφώθηκε νομολογιακώς με τις αποφάσεις Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής και Jungbunzlauer κατά Επιτροπής, σκέψη 61 ανωτέρω.

74 Πρώτον, δεν είναι λυσιτελής η επίκληση της αιτιολογικής σκέψεως 339 της προσβαλλομένης αποφάσεως, στην οποία παραπέμπει η αιτιολογική σκέψη 357, προς στήριξη της αποφάσεως της Επιτροπής να μη μετακυλίσει στις Areva T & D SA και Areva T & D AG την ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992. Συγκεκριμένα, με την αιτιολογική σκέψη 339 της προσβαλλομένης αποφάσεως εξετάζεται αν, βάσει των αρχών που διατύπωσε το Δικαστήριο με τις σκέψεις 356 έως 359 της αποφάσεως Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής και με τη σκέψη 132 της αποφάσεως Jungbunzlauer κατά Επιτροπής, σκέψη 61 ανωτέρω, είναι δυνατόν να μεταβιβαστεί ευθύνη μεταξύ εταιριών του ιδίου ομίλου κατ’ εφαρμογήν του λεγομένου κριτηρίου της «οικονομικής συνέχειας». Με τη σκέψη αυτή, η Επιτροπή επισημαίνει ότι, εφόσον μια εταιρία διατηρεί τη νομική προσωπικότητά της, αφού έχει μεταβιβάσει μέρος των δραστηριοτήτων της σε άλλη εταιρία του ιδίου ομίλου, μπορεί η Επιτροπή να καταλογίσει στη δεύτερη εταιρία ευθύνη για τις παραβάσεις που διέπραξε η πρώτη. Κατά συνέπεια, η παραπομπή στην αιτιολογική σκέψη 339 της προσβαλλομένης αποφάσεως, διά της αιτιολογικής σκέψεως 357 αυτής, δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη κατά την εκτίμηση του αν ήταν ορθή η απόφαση της Επιτροπής να μη μετακυλίσει στις Areva T & D SA και Areva T & D AG την ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992.

75 Με το υπόμνημά της αντικρούσεως στην υπόθεση T-121/07, η Επιτροπή προβάλλει ότι, με την προσβαλλόμενη απόφαση, τήρησε τους κανόνες που απορρέουν από την αρχή της προσωπικής ευθύνης (βλ. σκέψη 65 ανωτέρω). Συγκεκριμένα, από τις αιτιολογικές σκέψεις 357 και 358 της προσβαλλομένης αποφάσεως, των οποίων το περιεχόμενο συνοψίζεται στη σκέψη 72 ανωτέρω, προκύπτει ότι η συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992 καταλογίστηκε στην Alstom διότι αυτή, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, είχε την εν λόγω επιχείρηση υπό τη διεύθυνσή της, διά θυγατρικών οι οποίες της ανήκαν εξ ολοκλήρου ή σχεδόν εξ ολοκλήρου και υφίσταντο ανέκαθεν εντός του ομίλου Alstom.

76 Πρέπει, συνεπώς, να εξεταστεί αν, όπως προβάλλει η Alstom, η ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992 πρέπει να μετακυλιστεί στις Areva T & D SA και Areva T & D AG, με το σκεπτικό ότι η επίμαχη επιχείρηση μεταβιβάστηκε στους αντίστοιχους προκατόχους τους, ήτοι στις Kléber Eylau και Alstom (Schweiz) Services, από την GEC Alsthom SA, στις 7 Δεκεμβρίου 1992, και από την Alstom AG (Suisse), στις 22 Δεκεμβρίου 2003.

77 Τονίζεται, συναφώς, ότι η άποψη της Alstom συνεπάγεται ότι οι Areva T & D SA και Areva T & D AG είναι υπόλογες για την παράβαση που καταλογίζεται στις GEC Alsthom SA και Alstom AG (Suisse), οι οποίες, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, ήταν θυγατρικές του ομίλου Alstom, ανήκουσες εξ ολοκλήρου ή σχεδόν εξ ολοκλήρου στην Alstom ή στους προκατόχους της.

78 Σε μια τέτοια περίπτωση, πάντως, το λεγόμενο κριτήριο της «οικονομικής συνέχειας» μπορεί να εφαρμοστεί μόνον εάν η επίμαχη επιχείρηση δεν βρισκόταν πλέον υπό την ευθύνη ή υπό τη διεύθυνση της Alstom, κατόπιν των αναδιαρθρώσεων που επήλθαν εντός του ομίλου Alstom στις 7 Δεκεμβρίου 1992 και στις 22 Δεκεμβρίου 2003. Αν, αντιθέτως, διαπιστωθεί ότι η Alstom ουδέποτε έπαυσε να έχει την εν λόγω επιχείρηση υπό τη διεύθυνσή της, διά θυγατρικών που της ανήκουν εξ ολοκλήρου ή σχεδόν εξ ολοκλήρου, έως τη μεταβίβαση που πραγματοποιήθηκε στις 8 Ιανουαρίου 2004 από τον ένα όμιλο στον άλλο, η εν λόγω εταιρία εξακολουθεί να υπέχει ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 6 Δεκεμβρίου 1992, η δε Επιτροπή δεν θα έχει υποπέσει σε πλάνη περί το δίκαιο, επειδή δεν εφάρμοσε, όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ της Alstom και των θυγατρικών της στον κλάδο Μ&Δ, το λεγόμενο κριτήριο της «οικονομικής συνέχειας», κατόπιν των προαναφερθεισών αναδιαρθρώσεων εντός του ομίλου (βλ., συναφώς, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J. Mischo στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2000, SCA Holding κατά Επιτροπής, σκέψη 65 ανωτέρω, σημείο 26).

79 Κατόπιν των προεκτεθέντων, το Γενικό Δικαστήριο κρίνει σκόπιμο, πριν αποφανθεί επί της συγκεκριμένης αιτιάσεως, να εξετάσει τους λόγους ή τις αιτιάσεις που προβάλλονται κατά του καταλογισμού στην Alstom, με το άρθρο 1, στοιχείο β΄, της προσβαλλομένης αποφάσεως, ευθύνης για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004, λόγω της ιδιότητάς της ως μητρικής εταιρίας στην οποία ανήκουν εξ ολοκλήρου οι Alstom T & D SA και Alstom T & D AG.

Επί της προσωπικής ευθύνης που υπέχει η Alstom, ως μητρική εταιρία στην οποία ανήκουν εξ ολοκλήρου οι Alstom T & D SA και Alstom T & D AG, λόγω της συμμετοχής της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004

– Επιχειρήματα των διαδίκων

80 Με το πρώτο σκέλος του τέταρτου λόγου ακυρώσεως, που αντλείται από μη τήρηση των κανόνων καταλογισμού των παραβάσεων του άρθρου 81 ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, η Alstom προσάπτει στην Επιτροπή ότι της καταλόγισε, με την προσβαλλόμενη απόφαση, ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004, λόγω της ιδιότητάς της ως μητρικής εταιρίας στην οποία ανήκουν εξ ολοκλήρου οι Alstom T & D SA και Alstom T & D AG.

81 Με τον τρίτο λόγο ακυρώσεως, η Alstom προσάπτει στην Επιτροπή ότι παρέβη το άρθρο 253 ΕΚ, διότι δεν αιτιολόγησε επαρκώς κατά νόμο τον καταλογισμό της παραβάσεως σε αυτήν, λόγω της ιδιότητάς της ως μητρικής εταιρίας στην οποία ανήκουν εξ ολοκλήρου οι Alstom T & D SA και Alstom T & D AG, λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων που η ίδια προσκόμισε κατά τη διοικητική διαδικασία. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, προέβαλε επίσης, συναφώς, παραβίαση της αρχής του σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας και της αρχής της ισότητας των διαδίκων ενώπιον του δικαστή της Ένωσης.

82 Στο πλαίσιο του έβδομου λόγου ακυρώσεως, η Alstom προβάλλει παραβίαση της αρχής του σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας και του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003, η οποία συνίσταται στο γεγονός ότι η Επιτροπή της καταλόγισε ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004, λόγω της ιδιότητάς της ως μητρικής εταιρίας στην οποία ανήκουν εξ ολοκλήρου οι Alstom T & D SA και Alstom T & D AG, έχοντας λάβει υπόψη σε βάρος της, με την προσβαλλόμενη απόφαση, ορισμένα πραγματικά στοιχεία, προσκομισθέντα από τις εταιρίες του ομίλου Areva, χωρίς προηγουμένως να την ενημερώσει ότι τα στοιχεία αυτά ενδέχεται να ληφθούν υπόψη σε βάρος της και χωρίς να της παράσχει τη δυνατότητα να προβάλει την άποψή της. Τούτο ισχύει για τα στοιχεία που παρατίθενται στις αιτιολογικές σκέψεις 351 και 354 της προσβαλλομένης αποφάσεως, όσον αφορά την απόφαση που εξέδωσε σε βάρος μιας εκ των προκατόχων της, της Alsthom SA, το γαλλικό Συμβούλιο του Ανταγωνισμού την 1η Μαρτίου 1988 και το γεγονός ότι έξι μέλη του διοικητικού συμβουλίου της Alstom T & D SA κατείχαν, ταυτοχρόνως ή διαδοχικώς, διευθυντικές θέσεις στην Alstom.

83 Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα της Alstom και ζητεί την απόρριψη των ως άνω λόγων και αιτιάσεων.

– Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου

84 Για την εφαρμογή των κανόνων του ανταγωνισμού, ο τυπικός διαχωρισμός μεταξύ δύο εταιριών, απόρροια της χωριστής νομικής προσωπικότητάς τους, δεν έχει αποφασιστική σημασία, διότι εκείνο που προέχει είναι το αν έχουν ή όχι ενιαία συμπεριφορά στην αγορά (βλ., συναφώς, απόφαση ICI κατά Επιτροπής, σκέψη 65 ανωτέρω, σκέψη 140). Επομένως, μπορεί να είναι απαραίτητο να διαπιστωθεί αν δύο εταιρίες με χωριστές νομικές προσωπικότητες αποτελούν ή ανήκουν σε ενιαία επιχείρηση, θεωρούμενη ως οικονομική οντότητα συμπεριφερόμενη κατά τρόπο ενιαίο στην αγορά (απόφαση DaimlerChrysler κατά Επιτροπής, σκέψη 63 ανωτέρω, σκέψη 85).

85 Κατά πάγια νομολογία, το γεγονός ότι μια θυγατρική εταιρία έχει χωριστή νομική προσωπικότητα δεν αρκεί για να αποκλειστεί η δυνατότητα να καταλογιστεί η συμπεριφορά της στη μητρική εταιρία, ιδίως όταν η θυγατρική δεν καθορίζει αυτοτελώς τη συμπεριφορά της στην αγορά, αλλά εφαρμόζει κατά κύριο λόγο τις οδηγίες της μητρικής εταιρίας (απόφαση ICI κατά Επιτροπής, σκέψη 65 ανωτέρω, σκέψεις 132 και 133, και απόφαση PVC II, σκέψη 64 ανωτέρω, σκέψη 960). Όταν η θυγατρική εταιρία δεν διαθέτει πραγματική αυτοτέλεια κατά τον καθορισμό της συμπεριφοράς της στην αγορά, οι απαγορεύσεις του άρθρου 81, παράγραφος 1, μπορούν να λογισθούν ως ανεφάρμοστες στις σχέσεις μεταξύ αυτής και της μητρικής εταιρίας με την οποία αποτελεί ενιαία οικονομική οντότητα (απόφαση ICI κατά Επιτροπής, σκέψη 65 ανωτέρω, σκέψη 134· απόφαση του Πρωτοδικείου της 12ης Ιανουαρίου 1995, T‑102/92, Viho κατά Επιτροπής, Συλλογή 1995, σ. II‑17, σκέψη 51).

86 Στο πλαίσιο αυτό, απόκειται, κατ’ αρχήν, στην Επιτροπή να αποδείξει ότι η μητρική εταιρία όντως ασκεί αποφασιστική επιρροή επί της συμπεριφοράς της θυγατρικής της στην αγορά, βάσει συνόλου αποδεικτικών στοιχείων, στα οποία καταλέγεται ειδικότερα η εξουσία διευθύνσεως που ασκεί η μητρική επί της θυγατρικής (βλ. απόφαση του Πρωτοδικείου της 27ης Σεπτεμβρίου 2006, T‑314/01, Avebe κατά Επιτροπής, Συλλογή 2006, σ. II‑3085, σκέψη 136 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία). Πάντως, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου και του Γενικού Δικαστηρίου, η Επιτροπή μπορεί ευλόγως να θεωρήσει ότι η θυγατρική που ανήκει εξ ολοκλήρου στη μητρική εταιρία εφαρμόζει κατ’ ουσίαν τις οδηγίες της μητρικής της και ότι το εν λόγω τεκμήριο συνεπάγεται ότι η Επιτροπή δεν είναι υποχρεωμένη να εξακριβώνει αν η μητρική εταιρία όντως άσκησε την εξουσία αυτή. Όταν η Επιτροπή εκθέτει, με την ανακοίνωση των αιτιάσεων, την πρόθεσή της να καταλογίσει στη μητρική εταιρία ευθύνη για παράβαση της θυγατρικής, βάσει του τεκμηρίου που στηρίζεται στο γεγονός ότι η θυγατρική ανήκει εξ ολοκλήρου στη μητρική, απόκειται στη μητρική εταιρία που επιθυμεί να αμφισβητήσει την ευθύνη αυτή να προσκομίσει, κατά τη διοικητική διαδικασία ή, το αργότερο, ενώπιον του δικαστή της Ένωσης, επαρκή αποδεικτικά στοιχεία προς ανατροπή του τεκμηρίου, αποδεικνύοντας ότι η θυγατρική, μολονότι ανήκει εξ ολοκλήρου στη μητρική, εντούτοις καθορίζει αυτοτελώς τη συμπεριφορά της στην αγορά (βλ. απόφαση του Πρωτοδικείου της 27ης Σεπτεμβρίου 2006, T‑330/01, Akzo Nobel κατά Επιτροπής, Συλλογή 2006, σ. II‑3389, σκέψεις 82 και 83 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).

87 Με τη διαπιστωτική της παραβάσεως απόφαση, η Επιτροπή πρέπει να λαμβάνει υπόψη της τις απαντήσεις των εμπλεκομένων επιχειρήσεων στην ανακοίνωση αιτιάσεων. Συναφώς, η Επιτροπή δεν πρέπει απλώς να δέχεται ή να απορρίπτει τα επιχειρήματα των εμπλεκομένων επιχειρήσεων, αλλά και να προβαίνει σε δική της ανάλυση των προβαλλομένων πραγματικών περιστατικών, ούτως ώστε είτε να αποσύρει τις αιτιάσεις που θα αποδειχθούν αβάσιμες είτε να διαμορφώσει ή να συμπληρώσει, τόσο νομικώς όσο και όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά, την επιχειρηματολογία που προβάλλει προς στήριξη των αιτιάσεών της (απόφαση του Πρωτοδικείου της 15ης Μαρτίου 2006, T‑15/02, BASF κατά Επιτροπής, Συλλογή 2006, σ. II‑497, σκέψη 93· βλ. επίσης, συναφώς, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 15ης Ιουλίου 1970, 41/69, ACF Chemiefarma κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1969-1971, σ. 397, σκέψεις 91 και 92, της 16ης Δεκεμβρίου 1975, 40/73 έως 48/73, 50/73, 54/73 έως 56/73, 111/73, 113/73 και 114/73, Suiker Unie κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1975, σ. 507, σκέψεις 437 και 438, και της 29ης Οκτωβρίου 1980, 209/78 έως 215/78 και 218/78, Van Landewyck κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1980/ΙΙΙ, σ. 207, σκέψη 68).

88 Όσον αφορά την υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχει η Επιτροπή, προκειμένου ιδίως περί αποφάσεων με τις οποίες διαπιστώνεται παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ της αιτιάσεως που αντλείται από ελλιπή ή ανεπαρκή αιτιολόγηση και εκείνης που αντλείται από ανακριβή αιτιολόγηση της αποφάσεως (λόγω πλάνης περί τα πράγματα ή πλάνης περί το δίκαιο). Η τελευταία αυτή πτυχή εμπίπτει στην εξέταση της νομιμότητας, από ουσιαστικής απόψεως, της προσβαλλομένης αποφάσεως και δεν αφορά παράβαση ουσιώδους τύπου, οπότε δεν μπορεί να συνιστά παράβαση του άρθρου 253 ΕΚ (βλ., σχετικά, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 2ας Απριλίου 1998, C‑367/95 P, Επιτροπή κατά Sytraval και Brink’s France, Συλλογή 1998, σ. I‑1719, σκέψεις 67 και 72, της 30ής Μαρτίου 2000, C‑265/97 P, VBA κατά Florimex κ.λπ., Συλλογή 2000, σ. I‑2061, σκέψη 114, και της 2ας Οκτωβρίου 2003, C‑172/01 P, C‑175/01 P, C‑176/01 P και C‑180/01 P, International Power κ.λπ. κατά NALOO, Συλλογή 2003, σ. I‑11421, σκέψη 145· απόφαση του Πρωτοδικείου της 7ης Νοεμβρίου 1997, T‑84/96, Cipeke κατά Επιτροπής, Συλλογή 1997, σ. II‑2081, σκέψη 47). Η επιβαλλόμενη από το άρθρο 253 ΕΚ αιτιολογία, ως ουσιώδης τύπος, πρέπει να είναι προσαρμοσμένη στη φύση της οικείας πράξεως και να εμφαίνει, κατά τρόπο σαφή και μη διφορούμενο, τη συλλογιστική του θεσμικού οργάνου που εκδίδει την πράξη, ώστε οι μεν ενδιαφερόμενοι να γνωρίζουν τους λόγους που δικαιολογούν τη λήψη του μέτρου και να μπορούν έτσι να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους, το δε αρμόδιο δικαιοδοτικό όργανο να μπορεί να ασκεί τον έλεγχό του (απόφαση του Δικαστηρίου της 18ης Σεπτεμβρίου 2003, C‑338/00 P, Volkswagen κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003, σ. I‑9189, σκέψη 124). Μολονότι η Επιτροπή υποχρεούται, κατά το άρθρο 253 ΕΚ, να παραθέτει τα πραγματικά περιστατικά τα οποία στηρίζουν την αιτιολογία της αποφάσεως και τη νομική συλλογιστική που την οδήγησαν να λάβει την εν λόγω απόφαση, εντούτοις η διάταξη αυτή δεν την υποχρεώνει να πραγματεύεται όλα τα πραγματικά και νομικά σημεία που συζητήθηκαν κατά τη διοικητική διαδικασία (αποφάσεις της 17ης Ιανουαρίου 1984, 43/82 και 63/82, VBVB και VBBB κατά Επιτροπής, Συλλογή 1984, σ. 19, σκέψη 22, της 11ης Ιουλίου 1989, 246/86, Belasco κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1989, σ. 2117, σκέψη 55, και Volkswagen κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 127). H υποχρέωση αιτιολογήσεως πρέπει να εκτιμάται αναλόγως των περιστάσεων της συγκεκριμένης περιπτώσεως, ιδίως του περιεχομένου της πράξεως, της φύσεως των προβαλλομένων λόγων και του συμφέροντος που έχουν ενδεχομένως στην παροχή διευκρινίσεων οι αποδέκτες ή άλλα πρόσωπα τα οποία η πράξη αφορά άμεσα και ατομικά (βλ. απόφαση Επιτροπή κατά Sytraval και Brink’s France, προπαρατεθείσα, σκέψη 63 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).

89 Η προπαρατεθείσα νομολογία ισχύει, κατ’ αναλογία, και για τις αποφάσεις της Επιτροπής με τις οποίες διαπιστώνεται παράβαση του άρθρου 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΧ.

90 Εν προκειμένω, με τις παραγράφους 331 και 337 της ανακοινώσεως αιτιάσεων, η Επιτροπή αναφέρει ότι σκοπεύει να καταλογίσει στις Alstom, Areva T & D SA και Areva T & D AG κοινή ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 15 Απριλίου 1988 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004, βάσει του τεκμηρίου ευθύνης που απορρέει από το γεγονός ότι οι θυγατρικές ανήκουν εξ ολοκλήρου στη μητρική εταιρία (βλ. σκέψη 86 ανωτέρω).

91 Από τις αιτιολογικές σκέψεις 335, 348 έως 356 και 358 της προσβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι η Επιτροπή καταλόγισε στις Alstom και Areva T & D SA κοινή ευθύνη για τη συμμετοχή της επίμαχης επιχειρήσεως στην παράβαση από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004, στηριζόμενη εν τέλει όχι μόνο στο τεκμήριο ευθύνης που απορρέει από το γεγονός ότι οι θυγατρικές ανήκουν εξ ολοκλήρου στη μητρική εταιρία, αλλά και σε στοιχεία προσκομισθέντα κατά τη διοικητική διαδικασία. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή επικαλέστηκε, με την αιτιολογική σκέψη 351 της προσβαλλομένης αποφάσεως, απόφαση του γαλλικού Συμβουλίου Ανταγωνισμού της 1ης Μαρτίου 1988, με την οποία επιβλήθηκε στην Alsthom, βάσει της γαλλικής νομοθεσίας, πρόστιμο για νόθευση διαγωνισμών με αντικείμενο επίσης ηλεκτρικό υλικό (μετασχηματιστές υψηλής τάσεως). Επικαλέστηκε, ακόμη, με την αιτιολογική σκέψη 353 της προσβαλλομένης αποφάσεως, στοιχεία προσκομισθέντα από την Alstom, προς απόδειξη του ότι, εντός του ομίλου Alstom, η λειτουργική οργάνωση ήταν σημαντικότερη από τη νομική δομή και ότι, όπως και στον κλάδο Μ&Δ, οι σχετικές με έργα ΕΜΜΑ δραστηριότητες διευθύνονταν στο ανώτατο επίπεδο από την Alstom και τους προκατόχους της. Τέλος, με τις αιτιολογικές σκέψεις 354 και 355 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή επικαλέστηκε στοιχεία προσκομισθέντα από τις εταιρίες του ομίλου Areva, με τα οποία καθίσταται δυνατός ο προσδιορισμός των έξι μελών του διοικητικού συμβουλίου της Alstom T & D SA τα οποία ταυτοχρόνως ή διαδοχικώς ήταν μέλη του διοικητικού συμβουλίου των «επικεφαλής εταιριών» του ομίλου Alstom πριν τον Ιανουάριο του 2004 ή κατείχαν τη θέση του γενικού διευθυντή.

92 H Αlstom δεν αμφισβητεί τις εκτιμήσεις επί των πραγματικών περιστατικών, οι οποίες περιλαμβάνονται στην προσβαλλόμενη απόφαση και σύμφωνα με τις οποίες οι Alstom T & D SA και Alstom T & D AG ανήκαν σε αυτήν εξ ολοκλήρου από τις 7 Δεκεμβρίου 1992 έως τις 8 Ιανουαρίου 2004. Πάντως, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η Alstom, οι διαπιστώσεις αυτές αρκούσαν για να δεχθεί η Επιτροπή ότι, κατά τεκμήριο, οι Alstom T & D SA και Alstom T & D AG δεν καθόριζαν αυτοτελώς, σε σχέση με την Alstom, τη συμπεριφορά τους στην αγορά και, συνεπώς, αποτελούν με την εταιρία αυτή, ενιαία επιχείρηση κατά την έννοια του δικαίου του ανταγωνισμού. Κατά τη νομολογία που παρατίθεται στη σκέψη 86 ανωτέρω, εφόσον η Alstom υποστηρίζει ότι οι θυγατρικές της στον κλάδο Μ&Δ καθόριζαν αυτοτελώς τη συμπεριφορά τους στην αγορά κατά το επίμαχο χρονικό διάστημα, σε αυτήν απόκειται να ανατρέψει το τεκμήριο ευθύνης που στηρίζεται στο γεγονός ότι οι θυγατρικές ανήκουν εξ ολοκλήρου στη μητρική εταιρία, προσκομίζοντας επαρκή αποδεικτικά στοιχεία.

93 Με τις παραγράφους 90 έως 150 της απαντήσεώς της στην ανακοίνωση αιτιάσεων, η Alstom υποστήριξε ότι η επίμαχη επιχείρηση αντιστοιχούσε στον «κλάδο Μ&Δ» του ομίλου Alstom και ότι, εφόσον ο κλάδος αυτός καθόριζε αυτοτελώς τη συμπεριφορά του στην αγορά, ευθύνη μπορούσε να καταλογιστεί μόνο στις θυγατρικές που είχαν αναλάβει τη λειτουργία του κλάδου