ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

JULIANE KOKOTT

της 29ης Ιουλίου 2019 ( 1 )

Υπόθεση C‑435/18

Otis Gesellschaft m.b.H. κ.λπ.

κατά

Land Oberösterreich κ.λπ.

[αίτηση του Oberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Αυστρία)

για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Δίκαιο των συμπράξεων – Εφαρμογή των κανόνων του ανταγωνισμού κατόπιν ιδιωτικής πρωτοβουλίας – Αγωγή αποζημιώσεως ασκηθείσα από κρατικό πιστωτή – Επιδοτούμενα δάνεια για τη χρηματοδότηση κατασκευής κατοικιών – Σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων – Αυξημένο κόστος κατασκευής λόγω της συμπράξεως – Αξίωση αποζημιώσεως για τη ζημία που προκλήθηκε υπό τη μορφή απώλειας τόκων»

Περιεχόμενα

I. Εισαγωγή II. Νομικό πλαίσιο III. Τα πραγματικά περιστατικά και η διαφορά της κύριας δίκης Α. Η σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων Β. Η αγωγή αποζημιώσεως που άσκησε το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας IV. Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου V. Εκτίμηση Α. Παραδεκτό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως 1. Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα για την περίοδο πριν από την προσχώρηση της Αυστρίας στην ΕΕ 2. Επί της λυσιτέλειας του προδικαστικού ερωτήματος Β. Επί της ουσίας εκτίμηση του προδικαστικού ερωτήματος 1. Το δικαίωμα αποζημιώσεως των κρατικών πιστωτών για ζημίες που προκλήθηκαν από σύμπραξη: ζήτημα του δικαίου της Ένωσης α) Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ του δικαίου της Ένωσης και του δικαίου των κρατών μελών στον τομέα της αποκαταστάσεως της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη β) Η «αιτιώδης συνάφεια» στη διελκυστίνδα μεταξύ του καθορισμού βάσει του δικαίου της Ένωσης και της εφαρμογής από τα κράτη μέλη 2. Επί του δικαιώματος αποζημιώσεως των κρατικών πιστωτών για ζημίες που προκλήθηκαν από σύμπραξη α) Επί του προστατευτικού σκοπού του άρθρου 101 ΣΛΕΕ 1) Επί του ασυμβίβαστου ενός κατηγορηματικού περιορισμού του δικαιώματος αποζημιώσεως με το άρθρο 101 ΣΛΕΕ 2) Επί των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας ως κρατικού πιστωτή 3) Επί των διατάξεων της οδηγίας 2014/104 4) Ενδιάμεσο συμπέρασμα β) Επί του υποστατού και της δυνατότητας αποκαταστάσεως της ζημίας την οποία υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας 1) Επί της δυνατότητας αποκαταστάσεως της απώλειας τόκων που προβάλλει το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας στη διαφορά της κύριας δίκης 2) Επί της ζημίας που υπέστη το κοινωνικό σύνολο από την ανεπαρκή υλοποίηση της χρηματοδοτήσεως κατασκευής κατοικιών λόγω της συμπράξεως 3) Ενδιάμεσο συμπέρασμα γ) Επί της αρκούντως άμεσης συνάφειας μεταξύ της παραβάσεως και της ζημίας 1) Επί της συγκεκριμένης αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της τιμής των ανελκυστήρων και του ύψους των δανείων 2) Επί της προβλεψιμότητας της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας από τους μετέχοντες στη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων 3) Ενδιάμεσο συμπέρασμα VI. Πρόταση

I. Εισαγωγή

1. Επιτάσσει το δίκαιο της Ένωσης την αναγνώριση της δυνατότητας του κρατικού πιστωτή, ο οποίος υπέστη ζημία λόγω του ότι χορήγησε προνομιακά επιδοτούμενα δάνεια σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό,τι θα έκανε αν δεν υφίστατο αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμφωνία, να ζητήσει αποζημίωση από τις εταιρίες που συμμετείχαν σε αυτήν τη συμφωνία;

2. Με το εν λόγω ερώτημα, η υπό κρίση αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να συγκεκριμενοποιήσει περαιτέρω τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης αναφορικά με τη δυνατότητα εφαρμογής του ευρωπαϊκού δικαίου του ανταγωνισμού κατόπιν ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Το ερώτημα αυτό ανακύπτει στο πλαίσιο της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων, η οποία έχει ήδη απασχολήσει επανειλημμένως το Δικαστήριο ( 2 ).

3. Το Land Oberösterreich (ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας) επηρεάστηκε από την εν λόγω σύμπραξη στο μέτρο που χορήγησε στους αγοραστές των μετεχόντων στη σύμπραξη δάνεια με ευνοϊκούς όρους –τα αποκαλούμενα «προνομιακά δάνεια»– για την υλοποίηση κοινωνικών στεγαστικών προγραμμάτων. Συνεπεία της οφειλόμενης στη συμφωνία συμπράξεως υπερτίμησης των ανελκυστήρων που εγκαταστάθηκαν στα επιδοτούμενα κτίρια, το ποσό του δανείου ήταν σημαντικά υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν αν οι τιμές είχαν διαμορφωθεί υπό συνθήκες ελεύθερου ανταγωνισμού. Για τη ζημία που υπέστη εκ του γεγονότος αυτού, το ομόσπονδο κράτος ζητεί αποζημίωση στο πλαίσιο της κύριας δίκης.

4. Τα επιληφθέντα στο πλαίσιο της κύριας δίκης δικαστήρια διαφωνούν επί του ζητήματος αν η αυστριακή νομοθεσία αναγνωρίζει δικαίωμα αποζημιώσεως για έμμεσες ζημίες αυτού του είδους. Σύμφωνα με το αιτούν Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο, Αυστρία), τούτο δεν συμβαίνει εν προκειμένω, δεδομένου ότι τα πρόσωπα που δεν δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή καταναλωτές στη σχετική αγορά δεν καλύπτονται από τον προστατευτικό σκοπό της απαγορεύσεως των συμπράξεων.

5. Απόκειται στο Δικαστήριο να κρίνει κατά πόσον ο περιοριστικός αυτός προσδιορισμός του κύκλου των προσώπων που δικαιούνται αποζημίωση είναι συμβατός με τις γενικές αρχές του ευρωπαϊκού δικαίου του ανταγωνισμού. Προηγουμένως, ωστόσο, πρέπει να διευκρινιστεί αν το ζήτημα της αξιώσεως του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας για αποζημίωση πρέπει να απαντηθεί με βάση το αυστριακό δίκαιο –σε συνδυασμό με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας– ή απευθείας βάσει του δικαίου της Ένωσης.

II. Νομικό πλαίσιο

6. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στο άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΚ, στο άρθρο 81 ΕΚ και στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ. Δεδομένου ότι οι εν λόγω διατάξεις έχουν το ίδιο σχεδόν περιεχόμενο, στο εξής θα γίνεται αναφορά μόνο στο νυν ισχύον άρθρο 101 ΣΛΕΕ ( 3 ).

7. Τα επίμαχα εν προκειμένω πραγματικά περιστατικά έλαβαν χώρα πριν από την έναρξη ισχύος της οδηγίας 2014/104/ΕΕ ( 4 ) περί αποζημιώσεως για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων και η αγωγή του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας ενώπιον του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου ασκήθηκε επίσης πριν από την έναρξη ισχύος της οδηγίας 2014/104 ( 5 ). Συνεπώς, η οδηγία 2014/104 δεν εφαρμόζεται ratione temporis στην παρούσα υπόθεση χωρίς να χρειάζεται να διευκρινιστεί αν ενδεχομένως συναφείς διατάξεις του αυστριακού δικαίου είναι ουσιαστικής ή δικονομικής φύσεως. Σύμφωνα με το άρθρο 22 της οδηγίας 2014/104, οι ουσιαστικές διατάξεις για την εφαρμογή της οδηγίας αυτής υπόκεινται σε γενική απαγόρευση αναδρομικής ισχύος, ενώ οποιεσδήποτε άλλες εθνικές διατάξεις μεταφοράς της οδηγίας, ήτοι οι δικονομικές διατάξεις, εφαρμόζονται μεν σε πραγματικά περιστατικά που ανάγονται σε χρόνο πριν από την έναρξη ισχύος της οδηγίας, αλλά μόνο στο πλαίσιο αγωγών οι οποίες επίσης ασκήθηκαν μετά την έναρξη ισχύος της οδηγίας ( 6 ).

8. Επομένως, όπως ορθώς παρατηρεί η Ιταλική Κυβέρνηση, η οδηγία 2014/104 μπορεί να εφαρμοσθεί ενδεχομένως στην παρούσα διαδικασία μόνον κατά το μέτρο που αντικατοπτρίζει τις αρχές που έχει αναπτύξει η νομολογία σχετικά με την αποζημίωση για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων ( 7 ).

III. Τα πραγματικά περιστατικά και η διαφορά της κύριας δίκης

Α. Η σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων

9. Σε αρκετά κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης λειτούργησε επί πολλά έτη η κοινώς καλούμενη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων, στο πλαίσιο της οποίας ορισμένοι από τους κύριους Ευρωπαίους κατασκευαστές ανελκυστήρων και κυλιόμενων κλιμάκων –συγκεκριμένα η Kone, η Otis, η Schindler και η ThyssenKrupp– συνήψαν συμφωνίες αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού. Το 2003 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποκάλυψε τη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων και το 2007 επέβαλε πρόστιμα για τις ενέργειες της εν λόγω συμπράξεως στην αγορά του Βελγίου, της Γερμανίας, των Κάτω Χωρών και του Λουξεμβούργου ( 8 ).

10. Στην Αυστρία, η ομοσπονδιακή Αρχή ανταγωνισμού και το Kartellgericht (πρωτοβάθμιο δικαστήριο για υποθέσεις συμπράξεων) κινήθηκαν κατά της συμπράξεως που αφορούσε τους ανελκυστήρες. Τα πρόστιμα που επέβαλε το Kartellgericht το 2007 ( 9 ) επικυρώθηκαν το 2008 από το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο), δικάζον ως Kartellobergericht (Ανώτατο Δικαστήριο για υποθέσεις συμπράξεων) ( 10 ). Σε αυτήν τη διαδικασία, η ThyssenKrupp ήταν συνεργαζόμενος μάρτυρας.

11. Όπως διαπιστώθηκε κατά την εθνική διαδικασία ελέγχου της συμπράξεως στην Αυστρία, από τη δεκαετία του 1980 έως τις αρχές του 2004 τα μέλη της συμπράξεως είχαν συνομολογήσει συμφωνία κατανομής της αγοράς ανελκυστήρων και κυλιόμενων κλιμάκων, η οποία ανανεωνόταν τακτικά και εφαρμοζόταν ευρέως, αν όχι αδιαλείπτως. Ο συντονισμός έπαυσε το νωρίτερο στα τέλη του 2005. Η σύμπραξη είχε ως σκοπό να εξασφαλίσει στην εκάστοτε ευνοούμενη επιχείρηση υψηλότερη τιμή από αυτή που θα μπορούσε να επιτευχθεί υπό συνθήκες ανταγωνισμού. Λόγω της συμπράξεως, η οποία έλεγχε τουλάχιστον το ένα τρίτο του όγκου της αγοράς, προκλήθηκε στρέβλωση του ανταγωνισμού και της εξελίξεως που θα είχαν κανονικά οι τιμές υπό συνθήκες ανταγωνισμού ( 11 ).

Β. Η αγωγή αποζημιώσεως που άσκησε το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας

12. Κατά την περίοδο που κάλυπτε η σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας χορήγησε διάφορες επιδοτήσεις για την υλοποίηση κατασκευαστικών έργων, βάσει νομοθετικών διατάξεων περί στεγαστικών επιδοτήσεων με στόχο τη στήριξη της κοινωνικής στέγασης. Επρόκειτο, πρώτον, για άμεσες επιδοτήσεις, στις οποίες ο δικαιούχος λαμβάνει μέρος των δαπανών κατασκευής ως επιδότηση την οποία δεν απαιτείται να επιστρέψει, δεύτερον, για επιδοτήσεις επιτοκίου, στις οποίες το ομόσπονδο κράτος επιστρέφει στον δικαιούχο ένα μέρος των δόσεων του δανείου του, και τρίτον, για προνομιακά δάνεια, δηλαδή δάνεια που χορηγούνται με ευνοϊκούς όρους, τα οποία παρέχουν στους δικαιούχους τη δυνατότητα εξωτερικής χρηματοδότησης με ευνοϊκότερο επιτόκιο από το ισχύον στην αγορά ( 12 ).

13. Καθεμία από αυτές τις επιδοτήσεις ανερχόταν σε ορισμένο ποσοστό του συνολικού κόστους κατασκευής. Δεδομένου ότι το εν λόγω κόστος κατασκευής, λόγω των διογκωμένων τιμών των ανελκυστήρων, ήταν υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν αν δεν υπήρχε η σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας ( 13 ) ζητεί αποζημίωση από τις εταιρίες κατασκευής ανελκυστήρων Otis, Schindler, Kone και ThyssenKrupp, οι οποίες μετείχαν στη σύμπραξη.

14. Η παρούσα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά μόνο τις αξιώσεις του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας, οι οποίες θεμελιώνονται στα προνομιακά δάνεια που, λόγω της συμπράξεως, χορηγήθηκαν σε πολύ μεγάλο ύψος.

15. Οι εν λόγω αξιώσεις αποζημιώσεως του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας αντιστοιχούν σε απώλεια τόκων που υπολογίζεται ως εξής: λόγω της οφειλόμενης στη σύμπραξη αυξήσεως της τιμής των ανελκυστήρων που εγκαταστάθηκαν στα επιδοτούμενα ακίνητα, τα προνομιακά δάνεια που χορηγήθηκαν με ευνοϊκούς όρους ήταν υψηλότερα απ’ ό,τι θα ήταν αν δεν υφίστατο η σύμπραξη. Εάν η διαφορά μεταξύ του ποσού που κατέβαλε το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας στους δικαιούχους της επιδότησης και του χαμηλότερου ποσού που θα είχε καταβάλει στους δικαιούχους αυτούς χωρίς το πρόσθετο κόστος που προκλήθηκε από τη σύμπραξη είχε επενδυθεί με το μέσο επιτόκιο των ομοσπονδιακών δανείων, το ομόσπονδο κράτος θα είχε εισπράξει ένα σημαντικά υψηλότερο ποσό τόκων σε σχέση με αυτό που έλαβε από τους τόκους με μειωμένο επιτόκιο που κατέβαλαν οι δικαιούχοι. Συνεπώς, η ζημία για την οποία ζητεί αποζημίωση το ομόσπονδο κράτος στην υπόθεση της κύριας δίκης ισούται με τη διαφορά μεταξύ των εσόδων από τους τόκους που καταβλήθηκαν από τους δικαιούχους της επιδότησης και των εσόδων από τους τόκους που θα είχε αποφέρει η επένδυση με το μέσο επιτόκιο των ομοσπονδιακών δανείων του υπερβάλλοντος ποσού επιδότησης που χορηγήθηκε λόγω της συμπράξεως.

16. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο απέρριψε την αγωγή του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας με το σκεπτικό ότι το ομόσπονδο κράτος, ως φορέας χρηματοδότησης, δεν δραστηριοποιείται στην αγορά της βιομηχανίας ανελκυστήρων και κυλιόμενων κλιμάκων. Ως εκ τούτου, επικαλείται μόνο έμμεση ζημία η οποία, εκ του λόγου αυτού, δεν είναι αποκαταστατέα ( 14 ).

17. Το δευτεροβάθμιο δικαστήριο εξαφάνισε την πρωτόδικη απόφαση ( 15 ). Κατά την άποψή του, η απαγόρευση των συμφωνιών καθορισμού των τιμών προστατεύει επίσης τα οικονομικά συμφέροντα εκείνων στους οποίους η συμφωνία καθορισμού των τιμών προκαλεί πρόσθετη οικονομική επιβάρυνση. Επιπλέον, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, μέσω της χορηγήσεως επιδοτήσεων, καθιστά δυνατή την εκτέλεση κατασκευαστικών έργων και κατ’ αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζει ότι δημιουργείται πράγματι ζήτηση για την προσφορά των μελών της συμπράξεως. Επομένως, το ομόσπονδο κράτος εμπίπτει και αυτό στο προστατευτικό πεδίο εφαρμογής των απαγορευτικών κανόνων του δικαίου των συμπράξεων.

18. Οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων άσκησαν κατά της αποφάσεως αυτής αναίρεση ενώπιον του αιτούντος Οberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου). Το Οberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο) συμμερίζεται την άποψη του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου όσον αφορά την εφαρμογή του εθνικού δικαίου. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, η αποκατάσταση περιουσιακής ζημίας προϋποθέτει την παράβαση μιας προστατευτικής διατάξεως που προστατεύει τα μέλη ορισμένης ομάδας προσώπων κατά της προσβολής εννόμων αγαθών. Ωστόσο, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας δεν υπέστη ζημία ως προμηθευτής ή καταναλωτής της αγοράς που επηρεάζεται από τη συμφωνία καθορισμού των τιμών. Συνεπώς, κατά το αυστριακό δίκαιο, η ζημία του δεν συνδέεται πλέον επαρκώς με τον σκοπό της απαγορεύσεως συνάψεως συμφωνίας συμπράξεως, ήτοι τη διατήρηση του ανταγωνισμού στην αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη.

19. Ωστόσο, υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με την αποζημίωση για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων, ιδίως της αποφάσεως στην υπόθεση Kone ( 16 ) και των προτάσεών μου στην υπόθεση αυτή ( 17 ), το Ανώτατο Δικαστήριο αμφιβάλλει για το αν η εν λόγω λύση συνάδει προς το δίκαιο της Ένωσης.

IV. Αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

20. Ως εκ τούτου, με διάταξη της 17ης Μαΐου 2018 ( 18 ), το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο) υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα: «Πρέπει το άρθρο 85 ΣΕΚ, το άρθρο 81 ΕΚ και το άρθρο 101 ΣΛΕΕ να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι, για τη διαφύλαξη της πλήρους αποτελεσματικότητας των διατάξεων αυτών και της πρακτικής αποτελεσματικότητας της απαγορεύσεως που απορρέει από τις διατάξεις αυτές, απαιτείται να μπορούν να ζητήσουν αποκατάσταση της ζημίας από τους μετέχοντες σε σύμπραξη και τα πρόσωπα εκείνα τα οποία δεν δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή καταναλωτές στη σχετική, από άποψη προϊόντων και από γεωγραφική άποψη, αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη, αλλά παρέχουν ως επιδοτούντες, στο πλαίσιο νομοθετικών διατάξεων, δάνεια με ευνοϊκούς όρους στους αγοραστές των προϊόντων που προσφέρονται στην αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη και των οποίων η ζημία έγκειται στο ότι το ποσό του δανείου που χορηγήθηκε ως ποσοστό του κόστους του προϊόντος ήταν υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν χωρίς τη σύναψη συμφωνίας συμπράξεως και λόγω του γεγονότος αυτού δεν μπόρεσαν να επενδύσουν επικερδώς τα εν λόγω ποσά;»

21. Στο έγγραφο στάδιο της διαδικασίας εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως συμμετείχαν, αφενός, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας και, αφετέρου, οι Otis, Schindler, Kone και ThyssenKrupp, καθώς και η Ιταλική Δημοκρατία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 16ης Μαΐου 2019 παρέστησαν οι ίδιοι διάδικοι, πλην της Ιταλικής Δημοκρατίας, καθώς και η Δημοκρατία της Αυστρίας.

V. Εκτίμηση

Α. Παραδεκτό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως

1. Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα για την περίοδο πριν από την προσχώρηση της Αυστρίας στην ΕΕ

22. Το γεγονός ότι ορισμένα από τα επίμαχα πραγματικά περιστατικά έλαβαν χώρα πριν από την προσχώρηση της Αυστρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 1η Ιανουαρίου 1995 ( 19 ) δεν τέθηκε ενώπιον του Oberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου). Αντιθέτως, στις γραπτές παρατηρήσεις του, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας αναφέρθηκε εκτενώς επί του ζητήματος της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου για την ερμηνεία των εθνικών νομικών κανόνων οι οποίοι ρύθμιζαν την απαγόρευση των συμπράξεων πριν από την προσχώρηση της Αυστρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

23. Σύμφωνα με το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο για την ερμηνεία των εν λόγω εθνικών νομικών κανόνων, δεδομένου ότι αυτοί είχαν ως πρότυπο τις διατάξεις που ίσχυαν πριν από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και είχαν ως σκοπό να εναρμονίσουν το εθνικό δίκαιο ανταγωνισμού με το δίκαιο ανταγωνισμού των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο για τον χρόνο μετά την έναρξη ισχύος της Συμφωνίας ΕΟΧ την 1η Ιανουαρίου 1994, στην οποία προσχώρησε η Αυστρία και η οποία υιοθέτησε επίσης σε μεγάλη έκταση το κοινοτικό δίκαιο περί απαγορεύσεως των συμπράξεων.

24. Στο πλαίσιο αυτό, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας παραπέμπει στη νομολογία, σύμφωνα με την οποία το Δικαστήριο είναι αρμόδιο, ακόμη και σε περιπτώσεις στις οποίες τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης δεν εμπίπτουν ευθέως στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, να ερμηνεύει διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, όταν οι διατάξεις αυτές εφαρμόζονται δυνάμει του εθνικού δικαίου επί αμιγώς εσωτερικών καταστάσεων ή όταν ο εθνικός νομοθέτης είχε την πρόθεση να εναρμονίσει το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο με το δίκαιο της Ένωσης ( 20 ).

25. Εντούτοις, αντίθετα προς ό,τι υποστηρίζει το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, στις εν λόγω αποφάσεις το Δικαστήριο δεν έκρινε ότι είχε αρμοδιότητα να ερμηνεύει εθνικούς κανόνες που παρέπεμπαν ή βασίζονταν σε κανόνες του δικαίου της Ένωσης. Πράγματι, για την ερμηνεία των εθνικών κανόνων δικαίου, αποκλειστικώς αρμόδια είναι τα εθνικά δικαστήρια ( 21 ). Συγκεκριμένα, στις αποφάσεις που επικαλέστηκε το ομόσπονδο κράτος, το Δικαστήριο έκρινε ότι είχε την αποκλειστική αρμοδιότητα να ερμηνεύει κανόνες του δικαίου της Ένωσης σε περιπτώσεις κατά τις οποίες, καίτοι οι εν λόγω κανόνες δεν είχαν άμεση εφαρμογή, εντούτοις η εθνική νομοθεσία παρέπεμπε σε αυτούς ή ευθυγραμμιζόταν με αυτούς.

26. Ωστόσο, η αρμοδιότητα αυτή υφίσταται μόνον όταν τα εν λόγω πραγματικά περιστατικά, μολονότι δεν ρυθμίζονται άμεσα από το δίκαιο της Ένωσης, έλαβαν χώρα σε χρόνο κατά τον οποίο το οικείο κράτος μέλος είχε ήδη προσχωρήσει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε εαυτό αναρμόδιο να απαντήσει σε προδικαστικά ερωτήματα όπου τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης ήταν προγενέστερα της προσχωρήσεως ενός κράτους στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τούτο διότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να ερμηνεύει κανόνες του δικαίου της Ένωσης όσον αφορά την εφαρμογή τους σε νέο κράτος μέλος μόνον από την ημερομηνία προσχωρήσεως του κράτους αυτού στην Ευρωπαϊκή Ένωση ( 22 ). Τούτο ισχύει και στην περίπτωση όπου οι κανόνες που εφαρμόζονταν στα επίδικα πραγματικά περιστατικά πριν από την προσχώρηση του κράτους μέλους στην ΕΕ είχαν ήδη ευθυγραμμιστεί με τους αντίστοιχους κανόνες του δίκαιου της Ένωσης. Πράγματι, ακόμη και στην περίπτωση αυτή, οι εθνικές αρχές και τα εθνικά δικαστήρια ήταν τα μόνα αρμόδια για την εφαρμογή και την ερμηνεία των επίμαχων εθνικών κανόνων πριν από την προσχώρηση του κράτους μέλους στην ΕΕ ( 23 ).

27. Δεδομένου ότι οι ουσιαστικοί κανόνες δεν μπορούν, κατ’ αρχήν, να εφαρμοστούν αναδρομικά, η απαγόρευση των συμπράξεων κατά το δίκαιο της Ένωσης δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε σύμπραξη η οποία λειτουργούσε υπό τη μορφή διαρκούς παραβάσεως τόσο πριν όσο και μετά την ημερομηνία προσχωρήσεως ενός κράτους στην Ένωση παρά μόνο στο μέτρο που πρέπει να τιμωρηθούν οι ενδεχόμενες αντίθετες προς τον ανταγωνισμό συνέπειες αυτής της συμπράξεως για τον μετά την επίμαχη ημερομηνία προσχωρήσεως χρόνο. Αντιθέτως, η απαγόρευση των συμπράξεων κατά το δίκαιο της Ένωσης δεν έχει εφαρμογή επί συμπράξεως που παρήγαγε ή μπορούσε να παραγάγει αποτελέσματα εντός εδάφους κράτους μέλους μόνο σε χρόνο προγενέστερο της προσχωρήσεως του κράτους αυτού στην Ευρωπαϊκή Ένωση ( 24 ).

28. Όπως εκτέθηκε ανωτέρω, οι ενέργειες της επίμαχης στην υπόθεση της κύριας δίκης αυστριακής συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων έλαβαν χώρα τόσο πριν όσο και μετά την προσχώρηση της Αυστρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ( 25 ). Όσον αφορά την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου να απαντήσει στην υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, δεν είναι, ωστόσο, αναγκαίο να εξεταστεί το κατά πόσον οι επίμαχες στην κύρια δίκη αξιώσεις αποζημιώσεως του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας στηρίζονται στα αποτελέσματα της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων τα οποία επήλθαν πριν ή μετά την προσχώρηση της Αυστρίας στην Ένωση ( 26 ).

29. Δεδομένου ότι τουλάχιστον ένα μέρος των επίμαχων πραγματικών περιστατικών έλαβε χώρα μετά την προσχώρηση της Αυστρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και, επομένως, στο πλαίσιο του δικαίου της Ένωσης, δεν αμφισβητείται ότι, στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να απαντήσει στο ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου υπό το πρίσμα της ερμηνείας του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και των προγενέστερων αυτού διατάξεων.

30. Αν, στο πλαίσιο της ερμηνείας αυτής, το Δικαστήριο κρίνει ότι το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και οι προγενέστερες αυτού διατάξεις παρέχουν στο ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας το δικαίωμα να αξιώσει αποζημίωση από τους μετέχοντες στη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν οι εθνικοί νομικοί κανόνες που ίσχυαν πριν από την προσχώρηση της Αυστρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να ερμηνευθούν σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου και ότι, ως εκ τούτου, βάσει αυτών, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας μπορεί να ζητήσει την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη κατά την περίοδο πριν από την προσχώρηση της Αυστρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

2. Επί της λυσιτέλειας του προδικαστικού ερωτήματος

31. Στα υπομνήματά τους, οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων και η Επιτροπή αμφισβήτησαν ότι μια απώλεια τόκων όπως αυτή που προβάλλει το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας είναι αποκαταστατέα. Απαντώντας σε ερώτηση του Δικαστηρίου σχετικά με το εάν το ομόσπονδο κράτος δεν θα μπορούσε επίσης να επικαλεστεί τη ζημία που υπέστη από το γεγονός ότι, προκειμένου να εκπληρώσει τις εκ του νόμου υποχρεώσεις του, αναγκάστηκε να δανειστεί υψηλότερα ποσά από τη χρηματοπιστωτική αγορά απ’ ό,τι θα έκανε αν δεν υφίστατο η σύμπραξη, αρκετοί από τους μετέχοντες στη διαδικασία, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, υποστήριξαν ότι αυτή η αιτιολόγηση της προκληθείσας ζημίας δεν προβλήθηκε εγκαίρως στο πλαίσιο της κύριας διαδικασίας και δεν μπορούσε πλέον να προβληθεί στο παρόν στάδιο της διαδικασίας.

32. Ως εκ τούτου, δεν υπάρχει καμία ζημία στην υπόθεση της κύριας δίκης για την οποία θα πρέπει να εξεταστεί αν μπορεί να καταβληθεί αποζημίωση. Επομένως, το προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο) δεν ασκεί επιρροή στην υπόθεση της κύριας δίκης και, συνεπώς, έχει υποθετικό χαρακτήρα, οπότε η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να απορριφθεί ως απαράδεκτη.

33. Η επιχειρηματολογία αυτή δεν έχει προοπτική επιτυχίας. Δεν λαμβάνει, συγκεκριμένα, υπόψη τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ της εξετάσεως του παραδεκτού και της επί της ουσίας εκτιμήσεως της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.

34. Στη διάταξη περί παραπομπής, το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο), τα προδικαστικά ερωτήματα του οποίου θεωρούνται σύμφωνα με τη νομολογία κατά τεκμήριο λυσιτελή ( 27 ), δεν εκφράζει αμφιβολίες για την ύπαρξη ζημίας σε βάρος του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας ούτε για το ότι η ζημία αυτή οφείλεται στη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων. Αντιθέτως, το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο) έχει αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον η ζημία αυτή συνδέεται επαρκώς με τον σκοπό της απαγορεύσεως των συμπράξεων και, ως εκ τούτου, είναι αποκαταστατέα επ’ αυτής της βάσεως.

35. Το ερώτημα αυτό ασκεί επιρροή κατά την εξέταση του κατά πόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις στοιχειοθέτησης της ευθύνης των μελών της συμπράξεως, όπως ακριβώς και τα υποβληθέντα από τους κατασκευαστές των ανελκυστήρων και την Επιτροπή ερωτήματα σχετικά με το αν η ζημία που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας λόγω της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων συνιστά πραγματική ζημία που μπορεί να αποκατασταθεί. Ως εκ τούτου, τα ερωτήματα αυτά πρέπει να διερευνηθούν στο πλαίσιο της επί της ουσίας εξετάσεως των υποβληθέντων προδικαστικών ερωτημάτων και όχι κατά την εξέταση της λυσιτέλειας και, επομένως, του παραδεκτού των εν λόγω ερωτημάτων.

Β. Επί της ουσίας εκτίμηση του προδικαστικού ερωτήματος

36. Με το ερώτημά του το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και οι διατάξεις που ίσχυαν πριν από αυτό επιτάσσουν να μπορεί ένας κρατικός πιστωτής, ο οποίος δεν δραστηριοποιείται ως προμηθευτής ή καταναλωτής στην αγορά που επηρεάζεται από σύμπραξη, να ζητήσει αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη λόγω της αδυναμίας του να επενδύσει επικερδώς κατ’ άλλον τρόπο το υπερβάλλον ποσό του δανείου με ευνοϊκό επιτόκιο που χορήγησε λόγω της συμπράξεως.

37. Οι μετέχοντες στην προκειμένη διαδικασία εκφράζουν αντίθετες απόψεις σε σχέση με το κριτήριο που πρέπει να ληφθεί υπόψη για την απάντηση στο εν λόγω ερώτημα. Ενώ το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας θεωρεί ότι το προδικαστικό ερώτημα πρέπει να απαντηθεί απευθείας βάσει του δικαίου της Ένωσης, οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων και η Επιτροπή εκφράζουν την άποψη ότι η απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να παραμείνει ζήτημα εθνικού δικαίου, το οποίο πρέπει να εκτιμάται αποκλειστικώς βάσει των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.

38. Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας N. Wahl στις προτάσεις του στην υπόθεση Skanska, η διαφορά μεταξύ, αφενός, μιας εκτιμήσεως βάσει των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας και, αφετέρου, μιας απευθείας εκτιμήσεως που βασίζεται στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ, είναι ουσιώδης για τον καθορισμό της διαχωριστικής γραμμής μεταξύ των ζητημάτων που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης και των ζητημάτων που διέπονται από την εσωτερική έννομη τάξη των κρατών μελών ( 28 ).

39. Πρέπει συνεπώς να διευκρινιστεί ακολούθως, κατ’ αρχάς, ποιο κριτήριο πρέπει να εφαρμοστεί –η άμεση ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ή, αντιθέτως, οι απαιτήσεις του εθνικού δικαίου υπό το πρίσμα της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας– για την απάντηση του προδικαστικού ερωτήματος (βλ., ακολούθως, υπό 1). Στη συνέχεια, το προδικαστικό ερώτημα πρέπει να εξεταστεί σύμφωνα με το κριτήριο που έχει καθοριστεί (βλ., ακολούθως, υπό 2).

1. Το δικαίωμα αποζημιώσεως των κρατικών πιστωτών για ζημίες που προκλήθηκαν από σύμπραξη: ζήτημα του δικαίου της Ένωσης

40. Η κατόπιν ιδιωτικής πρωτοβουλίας εφαρμογή της κατά το δίκαιο της Ένωσης απαγορεύσεως των συμπράξεων μέσω της ασκήσεως αγωγών αποζημίωσης ενώπιον δικαστηρίων των κρατών μελών αποτελεί, παράλληλα με τη δημόσια εφαρμογή του δικαίου ανταγωνισμού από τις αρχές ανταγωνισμού, τον δεύτερο πυλώνα της ευρωπαϊκής νομοθεσίας περί συμπράξεων. Στο πνεύμα αυτό, το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί ότι το δικαίωμα κάθε ατόμου να διεκδικεί αποζημίωση για ζημίες που προκλήθηκαν από παραβιάσεις της κατά το δίκαιο της Ένωσης απαγορεύσεως των συμπράξεων απορρέει απευθείας από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι οποιοσδήποτε δικαιούται να ζητήσει αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη, όταν υφίσταται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της εν λόγω ζημίας και τυχόν παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού, χωρίς να εξαρτάται αυτό το δικαίωμα καθ’ οιονδήποτε τρόπο από το εθνικό δίκαιο των κρατών μελών ( 29 ).

41. Εντούτοις, ελλείψει διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, απόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους να ρυθμίζει τις λεπτομέρειες του τρόπου με τον οποίο ασκείται το εν λόγω δικαίωμα αποκαταστάσεως της ζημίας ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, υπό την επιφύλαξη ότι τηρούνται οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας ( 30 ). Η οδηγία 2014/104 επιβεβαιώνει αυτή την κατανομή των αρμοδιοτήτων ( 31 ).

42. Σε κάθε περίπτωση εφαρμογής, ωστόσο, ανακύπτει εκ νέου το ερώτημα ως προς το ποια ζητήματα σχετικά με αγωγές αποζημιώσεως για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων διέπονται αποκλειστικά από το δίκαιο της Ένωσης και ποια πρέπει να διέπονται από το εθνικό δίκαιο των κρατών μελών ( 32 ).

43. Στη μέχρι τώρα νομολογία του, το Δικαστήριο έχει καθορίσει το που βρίσκεται η διαχωριστική γραμμή μεταξύ του δικαίου της Ένωσης και του δικαίου των κρατών μελών στον τομέα της αποκαταστάσεως της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη (υπό α). Η υπό κρίση υπόθεση αφορά την κατανομή της αρμοδιότητας καθορισμού των διαφόρων στοιχείων της έννοιας της «αιτιώδους συνάφειας» υπό το πρίσμα της εν λόγω διαχωριστικής γραμμής (υπό β).

α) Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ του δικαίου της Ένωσης και του δικαίου των κρατών μελών στον τομέα της αποκαταστάσεως της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη

44. Όπως εξέθεσα στις προτάσεις μου στην υπόθεση Kone, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι οι αρμοδιότητες μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών στον τομέα της αποκαταστάσεως της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη κατανέμονται εκατέρωθεν μιας γραμμής που διαχωρίζει την ουσιαστική αξίωση από τη διαδικαστική εφαρμογή της: Το ζήτημα της αναγνώρισης δικαιωμάτων αποζημιώσεως (ήτοι το αν πρέπει να επιδικασθεί αποζημίωση) πρέπει να καθορίζεται από το δίκαιο της Ένωσης. Αντιθέτως, ο συγκεκριμένος τρόπος προβολής και ικανοποιήσεως των οικείων αξιώσεων (ήτοι το πώς πρέπει να επιδικασθεί αποζημίωση), δηλαδή ιδίως οι κανόνες σχετικά με τις αρμοδιότητες, τη διαδικασία, τις προθεσμίες και τη διεξαγωγή των αποδείξεων, πρέπει να ρυθμίζονται από το εθνικό δίκαιο ( 33 ).

45. Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας N. Wahl στις προτάσεις του στην υπόθεση Skanska, στο εθνικό δίκαιο εμπίπτουν μόνο οι κανόνες για την εφαρμογή του δικαιώματος αποζημιώσεως, ενώ οι προϋποθέσεις που αποτελούν τα συστατικά στοιχεία και, επομένως, τη βάση επί της οποίας στηρίζεται η εν λόγω αξίωση καθορίζονται ευθέως από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ ( 34 ).

46. Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε τα ανωτέρω στην απόφασή του στην υπόθεση Skanska επισημαίνοντας ότι το ζήτημα του προσδιορισμού της οντότητας που οφείλει να αποκαταστήσει τη ζημία που προκλήθηκε από παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ διέπεται άμεσα από το δίκαιο της Ένωσης ( 35 ). Η ερμηνεία αυτή είναι σύμφωνη με προηγούμενες αποφάσεις στις οποίες το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι όχι μόνο ο κύκλος των προσώπων που δικαιούνται να ζητήσουν αποζημίωση από τους μετέχοντες σε σύμπραξη («οποιοσδήποτε») ( 36 ), αλλά και τα είδη ζημιών που οι μετέχοντες σε σύμπραξη οφείλουν να αποκαταστήσουν κατά περίπτωση [τόσο τη θετική ζημία (damnum emergens) όσο και το διαφυγόν κέρδος (lucrum cessans) καθώς και του τόκους] είναι προκαθορισμένα βάσει του δικαίου της Ένωσης ( 37 ).

β) Η «αιτιώδης συνάφεια» στη διελκυστίνδα μεταξύ του καθορισμού βάσει του δικαίου της Ένωσης και της εφαρμογής από τα κράτη μέλη

47. Το επίδικο εν προκειμένω ζήτημα της δυνατότητας αποκαταστάσεως της ζημίας του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας συνιστά, από νομικής απόψεως, πρόβλημα αιτιώδους συνάφειας, όπως και το επίμαχο ζήτημα στην υπόθεση Kone που αφορούσε τη δυνατότητα αποκαταστάσεως των ζημιών που προκλήθηκαν από τη διαμόρφωση των τιμών στην αγορά υπό την επιρροή συμπράξεως ( 38 ): Τίθεται το ερώτημα αν υφίσταται αρκούντως στενή συνάφεια μεταξύ της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων και της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος χορηγώντας υπερβολικά υψηλά, λόγω των διογκωμένων τιμών των ανελκυστήρων, προνομιακά δάνεια ή αν πρόκειται για πολύ απομακρυσμένη ζημία, την αποκατάσταση της οποίας δεν είναι εύλογο να επωμισθούν οι μετέχοντες στη σύμπραξη.

48. Οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων και η Επιτροπή υποστηρίζουν ότι το ερώτημα περί της υπάρξεως «αιτιώδους συνάφειας» μεταξύ της παραβάσεως του νόμου και της ζημίας δεν πρέπει να απαντηθεί απευθείας βάσει του δικαίου της Ένωσης, αλλά βάσει του εθνικού δικαίου σε συνδυασμό με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.

49. Οι εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία στηρίζουν την άποψη αυτή στη διαπίστωση του Δικαστηρίου στην απόφαση Manfredi κατά την οποία «στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους απόκειται να καθορίσει τον τρόπο ασκήσεως του δικαιώματος [αποζημιώσεως], συμπεριλαμβανομένου του τρόπου ερμηνείας της έννοιας“αιτιώδης συνάφεια”» ( 39 ). Η διαπίστωση αυτή επαναλαμβάνεται πλέον στην ενδέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 2014/104, η οποία, κατά τα λοιπά, δεν εξετάζει περαιτέρω την έννοια της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της παραβάσεως και της ζημίας. Αντίθετα, από την αιτιολογική σκέψη 11 προκύπτει ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να διατηρούν άλλες τυχόν υφιστάμενες στο εθνικό τους δίκαιο προϋποθέσεις για την αποζημίωση, όπως ο καταλογισμός, η καταλληλότητα ή η ενοχή, στον βαθμό που οι εν λόγω προϋποθέσεις είναι σύμφωνες με τη νομολογία του Δικαστηρίου, τις αρχές της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας καθώς και με την εν λόγω οδηγία.

50. Κατόπιν προσεκτικότερης εξετάσεως, ωστόσο, προκύπτει ότι, στο δίκαιο των αδικοπραξιών, η έννοια της «αιτιώδους συνάφειας» μεταξύ του ζημιογόνου γεγονότος και της ζημίας αποτελεί έναν πολύπλευρο νομικό θεσμό: συνεπώς, η εξέταση της αιτιώδους συνάφειας δεν αφορά μόνο τη διαπίστωση του αν μια συγκεκριμένη ζημία μπορεί πράγματι να αποδοθεί σε συγκεκριμένο γεγονός. Αντιθέτως, η εξέταση της αιτιώδους συνάφειας μπορεί να περιλαμβάνει επίσης κανονιστικά στοιχεία ελέγχου που αναφέρονται στο ζήτημα αν η προβαλλόμενη ζημία συνδέεται επαρκώς με τον σκοπό του κανόνα δικαίου που παραβιάστηκε ( 40 ).

51. Αυτή η κανονιστική πτυχή της αιτιώδους συνάφειας καταδεικνύεται στην παρούσα διαδικασία από τη διαμάχη των διαδίκων ως προς το αν, στην περίπτωση του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας, υφίσταται μεταξύ της παραβάσεως του κανόνα δικαίου και της προκληθείσας ζημίας η «συνάφεια της παρανομίας» [«Rechtswidrigkeitszusammenhang»], όπως απαιτείται από το αυστριακό δίκαιο για τη θεμελίωση αξιώσεως αποζημιώσεως. Κατά το αυστριακό δίκαιο, η συνάφεια αυτή υφίσταται μόνον όταν ο νομικός κανόνας που παραβίασε ο υπαίτιος της ζημίας αποσκοπεί ειδικώς στην προστασία του ζημιωθέντος. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, κατά το αυστριακό δίκαιο, τούτο δεν ίσχυε εν προκειμένω. Πράγματι, το υποκειμενικό πεδίο προστασίας της απαγορεύσεως συμπράξεων καλύπτει μεν πρόσωπα τα οποία δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή καταναλωτές στην αγορά που επηρεάζεται από σύμπραξη, όχι όμως κρατικούς πιστωτές οι οποίοι, μέσω οικονομικής υποστηρίξεως, επιτρέπουν σε συγκεκριμένες ομάδες αγοραστών να αποκτήσουν ευκολότερα το προϊόν που επηρεάζεται από τη σύμπραξη. Επομένως, κατά το αυστριακό δίκαιο, θα έπρεπε να απορριφθεί η αξίωση αποζημιώσεως τέτοιων πιστωτών, διότι η ζημία τους δεν θα συνδεόταν πλέον επαρκώς με τον σκοπό της απαγορεύσεως συνάψεως συμφωνίας συμπράξεως, η οποία συνίσταται στη διατήρηση του ανταγωνισμού στην αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη.

52. Η συζήτηση αυτή αρκεί για να αποδείξει ότι το επίμαχο εν προκειμένω ζήτημα αποτελεί μία από τις πτυχές της εξετάσεως της αιτιώδους συνάφειας, η οποία δεν αφορά τις διαδικαστικές λεπτομέρειες εφαρμογής αλλά αντιθέτως τις ουσιαστικές προϋποθέσεις αναγνωρίσεως του δικαιώματος αποζημιώσεως για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων. Πράγματι, το ερώτημα που τίθεται είναι αν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ παρέχει το δικαίωμα αποκαταστάσεως της ζημίας που προκλήθηκε από τη σύμπραξη και σε πρόσωπο που δεν δραστηριοποιούνταν ως προμηθευτής ή πελάτης στην αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη. Αυτό αποτελεί ζήτημα του πεδίου προστασίας του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και, επομένως, ζήτημα ερμηνείας μιας διατάξεως του δικαίου της Ένωσης, το οποίο πρέπει να απαντηθεί μόνο βάσει του δικαίου της Ένωσης.

53. Δεν θα ήταν πράγματι σκόπιμο να καταλείπεται στις έννομες τάξεις των κρατών μελών η απάντηση στο εν λόγω ερώτημα περί της ερμηνείας μιας διατάξεως του δικαίου της Ένωσης, όπως προτείνει η Επιτροπή, προκειμένου να εξετάζονται εν συνεχεία οι απαντήσεις τους υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης.

54. Πράγματι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, από τις απαιτήσεις τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας συνάγεται ότι οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που δεν περιέχουν ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του περιεχομένου τους πρέπει, κατά κανόνα, να ερμηνεύονται κατά τρόπο αυτοτελή και ομοιόμορφο σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση βάσει του πλαισίου στο οποίο εντάσσονται και του σκοπού της επίμαχης ρυθμίσεως ( 41 ). Εν προκειμένω, αυτό σημαίνει ότι οι θεωρητικές έννοιες του εθνικού δικαίου που αποβλέπουν στον περιορισμό μιας ευθύνης άνευ ορίων, όπως η θεωρία του προστατευτικού σκοπού του κανόνα δικαίου ή του πρόσφορου αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της παραβάσεως του κανόνα δικαίου και της ζημίας, δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη για τον καθορισμό του περιεχομένου του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.

55. Αντιθέτως, η απαγόρευση των συμφωνιών καθορισμού των τιμών, ως κανόνας που συνιστά το θεμέλιο της ζημίας, πρέπει να ερμηνεύεται ενιαία σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, προκειμένου να εξασφαλισθεί η πλήρης αποτελεσματικότητα του άρθρου 101 ΣΛΕΕ. Η εν λόγω διάταξη εξυπηρετεί τη βασική επιδίωξη του ευρωπαϊκού δικαίου ανταγωνισμού, ήτοι την επίτευξη κατά το δυνατόν ενιαίου νομικού πλαισίου για όλες τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην εσωτερική αγορά («level playing field»). Η επιδίωξη αυτή θα ετίθετο σε κίνδυνο αν τα νομικά κριτήρια τα οποία χρησιμοποιούν τα εθνικά δικαστήρια προκειμένου να εκτιμήσουν την αστική ευθύνη των μετεχόντων σε σύμπραξη, κατά την έννοια του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, για συγκεκριμένα είδη ζημιών και σε βάρος συγκεκριμένων προσώπων διέφεραν ουσιωδώς από κράτος μέλος σε κράτος μέλος ( 42 ).

56. Ως εκ τούτου, σύμφωνα με τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ της ουσιαστικής αξίωσης και της διαδικαστικής εφαρμογής της, ο «τρόπο[ς] ερμηνείας της έννοιας “αιτιώδης συνάφεια”», ο καθορισμός της οποίας, σύμφωνα με το Δικαστήριο στην απόφαση Manfredi καθώς και την αιτιολογική σκέψη 11 της οδηγίας 2014/104, απόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη των κρατών μελών, μπορεί να αφορά μόνο τις λεπτομέρειες της πραγματικής διαπιστώσεως μιας αιτιώδους συνάφειας μεταξύ του ζημιογόνου γεγονότος και της ζημίας σε συγκεκριμένη περίπτωση. Αυτό είναι συνεπές με το γεγονός ότι το Δικαστήριο, στην απόφαση Manfredi, περιέλαβε τους «τρόπο[υς] ερμηνείας της έννοιας “αιτιώδης συνάφεια”» στον «τρόπο ασκήσεως του δικαιώματος [αποζημιώσεως]»: πρόκειται για την άσκηση των αξιώσεων αποζημιώσεως και όχι για την ύπαρξη αυτών των αξιώσεων.

57. Οι λεπτομέρειες της πραγματικής διαπιστώσεως αιτιώδους συνάφειας μεταξύ του ζημιογόνου γεγονότος και της ζημίας σε μια συγκεκριμένη περίπτωση αφορούν, για παράδειγμα, το ζήτημα του αριθμού και του είδους των γνωμοδοτήσεων ή του επιπέδου των επιστημονικών αποδείξεων που απαιτούνται για να θεμελιωθεί ότι η οδύνη του θύματος ενός ατυχήματος ή μιας πάθησης που απορρέει από ορισμένες συνθήκες εργασίας (π.χ. το γεγονός της έκθεσης σε επιβλαβείς ουσίες) οφείλεται πράγματι σε αυτό το ατύχημα ή στις συνθήκες εργασίας, και όχι, για παράδειγμα, σε προϋπάρχουσες παθήσεις. Ομοίως, εν είδει παραδείγματος, το ζήτημα του είδους των αποδεικτικών στοιχείων που απαιτούνται από τον κύριο του έργου, ο οποίος επιθυμεί να αποδείξει ότι η ζημία σε κτίριο προκλήθηκε πράγματι εξαιτίας κακοτεχνίας και όχι, για παράδειγμα, λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών που είναι εκτός πεδίου επιρροής της κατασκευαστικής εταιρίας, αφορά τις συγκεκριμένες λεπτομέρειες ασκήσεως των αξιώσεων αποζημιώσεως.

58. Αν η συλλογιστική αυτή μεταφερθεί στην υπόθεση της κύριας δίκης, οι λεπτομέρειες της πραγματικής διαπιστώσεως αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων και της οικονομικής ζημίας που επικαλείται το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας μπορούν να αφορούν, για παράδειγμα, το είδος της αποδείξεως που απαιτείται προκειμένου να θεμελιωθεί ότι το ύψος της οικονομικής υποστήριξης που χορηγήθηκε ήταν πράγματι το δηλωθέν, ότι οι προβαλλόμενες πρόσθετες δαπάνες οφείλονταν πράγματι στο κόστος των ανελκυστήρων που εγκαταστάθηκαν στα επιδοτούμενα κτίρια ή ότι το μέσο επιτόκιο των ομοσπονδιακών δανείων κατά τη διάρκεια της σχετικής περιόδου αντιστοιχούσε πράγματι σε αυτό στο οποίο το ομόσπονδο κράτος στηρίζει τους υπολογισμούς της ζημίας που υπέστη.

59. Οι πτυχές αυτές αποτελούν πράγματι λεπτομέρειες της δικονομικής εφαρμογής του, κατοχυρωμένου στο δίκαιο της Ένωσης, δικαιώματος αποζημιώσεως για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων, οι οποίες ρυθμίζονται από το εθνικό δίκαιο, το οποίο στη συνέχεια πρέπει να εκτιμάται βάσει των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας. Το ερώτημα εάν μια ζημία όπως αυτή του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας συνδέεται επαρκώς με τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και των διατάξεων που ίσχυαν πριν από αυτό αφορά, αντιθέτως, όπως εκτέθηκε ανωτέρω, τις ουσιαστικές προϋποθέσεις του κατοχυρωμένου στο δίκαιο της Ένωσης δικαιώματος προς αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη και, ως εκ τούτου, πρέπει να απαντηθεί απευθείας βάσει του δικαίου της Ένωσης.

60. Σε τελική ανάλυση, τα ερωτήματα εν προκειμένω είναι ποιος δικαιούται, βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, να ζητήσει αποζημίωση για ποιες ζημίες και, ως εκ τούτου, αφορούν τις προϋποθέσεις του κατοχυρωμένου στο δίκαιο της Ένωσης δικαιώματος προς αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη. Πρόκειται για ερωτήματα που άπτονται του δικαίου της Ένωσης, όπως και το επίδικο στην υπόθεση Skanska ερώτημα περί του ποιος υποχρεούται, βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, να καταβάλει αποζημίωση για ζημίες που προκλήθηκαν από σύμπραξη ( 43 ).

61. Αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Kone στην υπό κρίση υπόθεση, δεν προκύπτει κάτι διαφορετικό από την απόφαση που εξέδωσε το Δικαστήριο στην προηγούμενη υπόθεση Kone. Πράγματι, στην εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο υπενθύμισε προκαταρκτικώς τη γενική αρχή σύμφωνα με την οποία απόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους να καθορίσει τις λεπτομέρειες της ασκήσεως του δικαιώματος προς αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη, περιλαμβανομένου του τρόπου ερμηνείας της έννοιας «αιτιώδης συνάφεια», υπό την επιφύλαξη ότι τηρούνται οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας ( 44 ). Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας N. Wahl στις προτάσεις του στην υπόθεση Skanska, το Δικαστήριο εκτίμησε ακολούθως αν η αστική ευθύνη αποζημιώσεως που φέρουν τα μέλη συμπράξεως καλύπτει και τη διαμόρφωση των τιμών στην αγορά υπό την επιρροή της συμπράξεως, αποκλειστικά όμως με γνώμονα την πλήρη αποτελεσματικότητα του άρθρου 101 ΣΛΕΕ ( 45 ).

62. Συνεπώς, υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων, η επακόλουθη εξέταση του προδικαστικού ερωτήματος στην υπό κρίση υπόθεση πρέπει να πραγματοποιηθεί απευθείας βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και όχι βάσει της αρχής της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.

2. Επί του δικαιώματος αποζημιώσεως των κρατικών πιστωτών για ζημίες που προκλήθηκαν από σύμπραξη

63. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν ο κρατικός πιστωτής, ο οποίος δεν δραστηριοποιείται ως προμηθευτής ή καταναλωτής στην αγορά που επηρεάζεται από σύμπραξη, μπορεί να ζητήσει, βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και των διατάξεων που ίσχυαν πριν από αυτό, αποζημίωση για τη ζημία που υπέστη λόγω της αδυναμίας του να επενδύσει επικερδώς κατ’ άλλον τρόπο το λόγω της συμπράξεως χορηγηθέν υπερβάλλον ποσό του δανείου με ευνοϊκό επιτόκιο ( 46 ).

64. Συναφώς, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας υποστηρίζει ότι από την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Kone ( 47 ) προκύπτει ότι δεν συμβιβάζεται με το άρθρο 101 ΣΛΕΕ το να αποκλείεται, για νομικούς λόγους, κατηγορηματικά και ανεξάρτητα από τις περιστάσεις της κάθε περιπτώσεως η ευθύνη των μετεχόντων σε σύμπραξη για συγκεκριμένο είδος ζημίας.

65. Οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων και η Επιτροπή αντιτάσσουν ότι ο προστατευτικός σκοπός του άρθρου 101 ΣΛΕΕ είναι ο ανταγωνισμός και, ως εκ τούτου, μόνο όσοι συμμετέχουν στον ανταγωνισμό θα μπορούσαν, βάσει αυτής της διατάξεως, να ζητήσουν αποζημίωση για τις ζημίες που προκλήθηκαν στο πλαίσιο συμμετοχής στον ανταγωνισμό. H υπόθεση Kone αφορούσε αποκλειστικώς ζημίες αυτού του είδους. Αντιθέτως, η ζημία που επικαλείται το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας δεν συνδέεται πλέον επαρκώς με τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και, ως εκ τούτου, δεν είναι αποκαταστατέα.

66. Στην απόφασή του στη υπόθεση Kone, το Δικαστήριο δεν εξέτασε μόνον αν ο προστατευτικός σκοπός του άρθρου 101 ΣΛΕΕ απαγορεύει έναν κατηγορηματικό αποκλεισμό της ευθύνης των μελών συμπράξεως για ορισμένες ζημίες, αλλά και το αν η ζημία που προκλήθηκε από τη διαμόρφωση των τιμών στην αγορά υπό την επιρροή συμπράξεως παρουσιάζει αρκούντως άμεση συνάφεια με μια σύμπραξη η οποία κατορθώνει να διατηρεί τεχνητά υψηλές τιμές για κάποια προϊόντα ( 48 ).

67. Εντεύθεν προκύπτει ότι για την ευθύνη των μελών συμπράξεως για τις ζημίες που προκλήθηκαν από τη σύμπραξη ισχύουν στην πράξη όμοιες προϋποθέσεις με εκείνες που ισχύουν για την εξωσυμβατική ευθύνη των θεσμικών οργάνων της Ένωσης και για την ευθύνη των κρατών μελών έναντι ιδιωτών για παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης ( 49 ). Οι προϋποθέσεις αυτές απαιτούν, κατ’ ουσίαν, ο παραβιασθείς κανόνας δικαίου να απονέμει δικαιώματα στον ζημιωθέντα, να προκλήθηκε πραγματική ζημία και να υφίσταται αρκούντως άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της ζημιογόνου συμπεριφοράς και της προβαλλόμενης ζημίας ( 50 ).

68. Από την απόφαση Kone προκύπτει ότι εναπόκειται στο Δικαστήριο, στο πλαίσιο της διαδικασίας εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως, να προβεί σε γενική και αφηρημένη εξέταση του αν πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές σε σχέση με την επίμαχη στην κύρια δίκη ζημία. Αν αυτό συμβαίνει, απόκειται στο αιτούν εθνικό δικαστήριο να ελέγξει αν πληρούνται πράγματι οι προϋποθέσεις αυτές στην εκάστοτε συγκεκριμένη περίπτωση ( 51 ). Αυτή η κατανομή των καθηκόντων είναι σύμφωνη με το γεγονός ότι, ενώ εναπόκειται εν τέλει στο εθνικό δικαστήριο να καθορίσει αν πληρούνται οι προϋποθέσεις για την αποκατάσταση της ζημίας σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση, το Δικαστήριο είναι εντούτοις αρμόδιο να παράσχει, βάσει της δικογραφίας της κύριας δίκης καθώς και των γραπτών και προφορικών παρατηρήσεων που του υποβλήθηκαν, στοιχεία που θα δώσουν στο εθνικό αυτό δικαστήριο τη δυνατότητα να αποφανθεί επί της συγκεκριμένης διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί ( 52 ).

69. Αν η συλλογιστική αυτή μεταφερθεί στην υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, αυτό σημαίνει ότι πρέπει κατ’ αρχάς να εξεταστεί αν ο προστατευτικός σκοπός του άρθρου 101 ΣΛΕΕ αποκλείει, όπως υποστηρίζουν η Επιτροπή και οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων, την αποκατάσταση ζημίας που συνδέεται με τη χορήγηση επιδοτήσεων, όπως αυτή που επικαλείται το ομόσπονδο κράτος στην κύρια δίκη (υπό α). Στη συνέχεια, πρέπει να εξεταστεί ο ισχυρισμός αυτών των διαδίκων ότι η ζημία, την αποκατάσταση της οποίας ζητεί το ομόσπονδο κράτος, δεν συνιστά πραγματική ζημία που μπορεί να αποκατασταθεί (υπό β). Τέλος, πρέπει να εξεταστεί αν η ζημία που υπέστη το ομόσπονδο κράτος παρουσιάζει αρκούντως άμεση συνάφεια με την παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και των διατάξεων που ίσχυαν πριν από αυτό εκ μέρους των μετεχόντων στη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων (υπό γ).

α) Επί του προστατευτικού σκοπού του άρθρου 101 ΣΛΕΕ

70. Οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων και η Επιτροπή θεωρούν ότι το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, υπό την ιδιότητά του ως κρατικού πιστωτή, δεν καλύπτεται από τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, δεδομένου ότι, υπό την ιδιότητα αυτή, δεν ενήργησε ως δραστηριοποιούμενος στην αγορά.

71. Ασφαλώς, θα ήταν υπερβολικά περιοριστικό να θεωρηθεί ότι μόνο οι συμμετέχοντες στην αγορά προϊόντων που επηρεάζεται άμεσα από τη σύμπραξη –εν προκειμένω στην αγορά ανελκυστήρων– θα μπορούσαν να ζητήσουν αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε λόγω της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων. Αντιθέτως, ο προστατευτικός σκοπός του άρθρου 101 ΣΛΕΕ καλύπτει και τους άμεσους και έμμεσους προμηθευτές και καταναλωτές σε αγορές της προηγούμενης ή της επόμενης οικονομικής βαθμίδας σε σχέση με την αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη, όπως για παράδειγμα τα πρόσωπα που έχουν προμηθεύσει εξαρτήματα του προϊόντος που αφορά η σύμπραξη ή που το έχουν αποκτήσει ως μέρος άλλου προϊόντος.

72. Ωστόσο, για να είναι αποκαταστατέα βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, η ζημία πρέπει να προκαλείται μέσω της συμμετοχής στην αγορά, δηλαδή μέσω της προσφοράς ή της ζήτησης προϊόντων ή υπηρεσιών. Ωστόσο, αυτό δεν ισχύει στην περίπτωση της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, δεδομένου ότι το ομόσπονδο κράτος, ως κρατικός πιστωτής, ενήργησε στο πλαίσιο των πολιτικών του αρμοδιοτήτων για τη στήριξη της κοινωνικής στέγασης και όχι επιδιώκοντας κερδοσκοπικούς σκοπούς. Απλώς, το ευρωπαϊκό δίκαιο, ως δικαιούχους της ερειδόμενης στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ αξιώσεως για αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη, δεν είχε υπόψη του τέτοιους κρατικούς πιστωτές.

73. Συνεπώς, οι δημόσιες αρχές δεν αποκλείονται εξ ορισμού από τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, όπως κατέδειξαν η οδηγία 2014/104, η οποία αναφέρει και τις δημόσιες αρχές ως δικαιούχους αποζημιώσεως ( 53 ), και η απόφαση στην υπόθεση Otis, η οποία αφορούσε δικαιώματα αποζημιώσεως της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης ( 54 ). Ωστόσο, η Επιτροπή, στο πλαίσιο των πραγματικών περιστατικών στα οποία στηρίχθηκε η εν λόγω απόφαση, δεν έδρασε κάνοντας χρήση των προνομίων της δημόσιας εξουσίας που διαθέτει, αλλά ως αγοραστής στην αγορά, με αποτέλεσμα οι επίμαχες οικονομικές ζημίες να προκύψουν εν προκειμένω από τη συμμετοχή στην αγορά.

74. Το επιχείρημα αυτό σκοπεί στον αποκλεισμό του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας από το δικαίωμα για αποκατάσταση της ζημίας που επικαλείται στην κύρια δίκη, κατ’ ουσίαν, λόγω του ότι το ομόσπονδο κράτος υπέστη τη ζημία αυτή στο πλαίσιο δραστηριότητας η οποία εξυπηρετούσε την άσκηση των πολιτικών αρμοδιοτήτων του και δεν στόχευε στην πραγματοποίηση κέρδους. Συνεπώς, το επιχείρημα στηρίζεται στην παραδοχή σύμφωνα με την οποία, δεδομένου ότι ο σκοπός του άρθρου 101 ΣΛΕΕ είναι η διατήρηση του ανταγωνισμού, μόνο τα πρόσωπα που συμμετέχουν στον ανταγωνισμό ως προμηθευτές ή αγοραστές προστατεύονται από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και, ως εκ τούτου, αποκαταστατέες βάσει της εν λόγω διατάξεως είναι μόνο οι ζημίες που προκλήθηκαν στο πλαίσιο της συμμετοχής στον ανταγωνισμό.

75. Εντούτοις, το συμπέρασμα αυτό πρέπει να απορριφθεί χωρίς να χρειάζεται να εξεταστεί αν η επίμαχη στην κύρια δίκη δραστηριότητα του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας πρέπει να θεωρηθεί ως συμμετοχή στην αγορά. Όπως ορθώς επισημαίνει το ομόσπονδο κράτος, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι ο κατηγορηματικός περιορισμός του δικαιώματος αποζημιώσεως για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων δεν συμβιβάζεται με τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (υπό 1). Ούτε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ομόσπονδου κράτους ως κρατικού πιστωτή (υπό 2) ούτε οι διατάξεις της οδηγίας 2014/104 (υπό 3) μπορούν να θέσουν εν αμφιβόλω τη διαπίστωση αυτή.

1) Επί του ασυμβίβαστου ενός κατηγορηματικού περιορισμού του δικαιώματος αποζημιώσεως με το άρθρο 101 ΣΛΕΕ

76. Είναι αληθές ότι σκοπός του άρθρου 101 ΣΛΕΕ είναι η διασφάλιση της διατηρήσεως συνθηκών ανόθευτου ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς ( 55 ). Ωστόσο, από αυτό δεν συνάγεται εξ αντιδιαστολής ότι το δικαίωμα αποζημιώσεως για τη ζημία που προκλήθηκε από σύμπραξη αναγνωρίζεται μόνο σε πρόσωπα που υφίστανται αυτή τη ζημία στο πλαίσιο της συμμετοχής τους στην επηρεαζόμενη από τη σύμπραξη αγορά ή σε αγορά της προηγούμενης ή της επόμενης οικονομικής βαθμίδας ή παρακείμενη της εν λόγω αγοράς ή εν γένει στο πλαίσιο της συμμετοχής τους στην αγορά.

77. Σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, η δυνατότητα ασκήσεως αξιώσεως περί αποκαταστάσεως της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη αποσκοπεί, αφενός, στη διασφάλιση της πλήρους και πρακτικής αποτελεσματικότητας του άρθρου 101 ΣΛΕΕ καθώς και στην απαγόρευση των συμπράξεων που κατοχυρώνεται στο άρθρο αυτό ( 56 ). Ειδικότερα, το δικαίωμα να ζητείται αποκατάσταση τέτοιας ζημίας αποθαρρύνει τις επιχειρήσεις από τη σύναψη συμφωνιών ή πρακτικών οι οποίες ενδέχεται να περιορίζουν ή να νοθεύουν τον ανταγωνισμό ( 57 ). Αφετέρου, το δικαίωμα αυτό συνιστά αποτελεσματική προστασία από τις επιζήμιες συνέπειες που ενδέχεται να έχει για τους ιδιώτες οποιαδήποτε παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, εφόσον παρέχει στους ζημιωθέντες από την εν λόγω παράβαση τη δυνατότητα να ζητήσουν πλήρη ανόρθωση ( 58 ).

78. Τόσο η διασφάλιση της πλήρους και της πρακτικής αποτελεσματικότητας του άρθρου 101 ΣΛΕΕ όσο και η προστασία από τις επιζήμιες συνέπειες μιας παραβάσεως των κανόνων του ανταγωνισμού θα θίγονταν σοβαρά εάν η δυνατότητα να ζητηθεί αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε λόγω συμπράξεως περιοριζόταν στους δραστηριοποιούμενους στην αγορά. Πράγματι, αυτό θα στερούσε εξαρχής και συλλήβδην από μεγάλο αριθμό δυνητικών εναγόντων τη δυνατότητα να ζητήσουν αποκατάσταση της ζημίας από τους μετέχοντες σε σύμπραξη, ανεξαρτήτως του αν υφίσταται αρκούντως άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της συμπράξεως και της προκληθείσας ζημίας.

79. Επομένως, είναι αληθές ότι η παρεμπόδιση, ο περιορισμός ή η νόθευση του ανταγωνισμού από σύμπραξη, που απαγορεύονται από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, λαμβάνουν χώρα κατά κανόνα στην αγορά. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι οι ζημίες που προκαλούνται από σύμπραξη μπορεί να επέλθουν μόνο στην αγορά που επηρεάζεται από την εν λόγω σύμπραξη ή σε αγορά της προηγούμενης ή της επόμενης οικονομικής βαθμίδας ή παρακείμενη της εν λόγω αγοράς ( 59 ), ούτε ότι οι ζημίες που προκλήθηκαν από σύμπραξη ενδέχεται να προκύψουν, κατά περίπτωση, μόνο στο πλαίσιο της προσφοράς ή της ζήτησης προϊόντων ή υπηρεσιών στην αγορά. Αντιθέτως, η παρούσα υπόθεση καταδεικνύει την ποικιλομορφία των ζημιών οι οποίες μπορούν να προκληθούν από αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμπεριφορές και οι οποίες δεν περιορίζονται σε ζημίες που προκαλούνται από άμεσους ή έμμεσους προμηθευτές ή αγοραστές στην αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη ή σε παρακείμενη αγορά, ούτε σε ζημίες που προκύπτουν από την άσκηση κερδοσκοπικής δραστηριότητας.

80. Αυτήν ακριβώς την ποικιλομορφία έλαβε υπόψη το Δικαστήριο, επιλέγοντας για το δικαίωμα αποζημιώσεως για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων μια πολύ γενική διατύπωση, σύμφωνα με την οποία «οποιοσδήποτε» δικαιούται να ζητήσει αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη, εφόσον υφίσταται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της ζημίας αυτής και της συμπράξεως ( 60 ), και δηλώνοντας ότι δεν συμβιβάζεται με το άρθρο 101 ΣΛΕΕ το να αποκλείεται, για νομικούς λόγους, το εν λόγω δικαίωμα για ορισμένες ζημίες, κατηγορηματικά και χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι συγκεκριμένες περιστάσεις της κάθε περιπτώσεως ( 61 ). Ωστόσο, ο περιορισμός του δικαιώματος αποζημιώσεως στους δραστηριοποιούμενους στην αγορά θα είχε ακριβώς ως συνέπεια να αποκλείεται κατηγορηματικά και συλλήβδην η ευθύνη των επιχειρήσεων που μετέχουν σε σύμπραξη για ορισμένα είδη ζημιών, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ειδικές περιστάσεις της κάθε περιπτώσεως.

81. Συνεπώς, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει τελικά ότι ο σκοπός του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, δηλαδή η διασφάλιση της διατηρήσεως συνθηκών ανόθευτου ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς, δεν ενέχει κανέναν περιορισμό του δικαιώματος αποζημιώσεως για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων. Αντιθέτως, το άρθρο 101 ΣΛΕΕ παρέχει σε καθέναν το δικαίωμα να ζητήσει αποζημίωση για οποιαδήποτε ζημία προκλήθηκε από σύμπραξη.

82. Ωστόσο, παρά τις ανησυχίες που εκφράζουν οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων, αυτό δεν ισοδυναμεί με απεριόριστη διεύρυνση του δικαιώματος αποζημιώσεως, η οποία θα οδηγούσε σε απεριόριστη ευθύνη των μετεχόντων σε σύμπραξη, ανεξαρτήτως των περιστάσεων της συγκεκριμένης περιπτώσεως, για κάθε πιθανή ζημία, ακόμη και απομακρυσμένη, η οποία μπορεί να έχει ως αιτία, κατά την έννοια της «conditio sine qua non» (που καλείται επίσης αρχή του ισοδυνάμου των όρων ή «But-for»-αιτιότητα), την αντίθετη προς τους κανόνες ανταγωνισμού συμπεριφορά των μετεχόντων σε σύμπραξη ( 62 ).

83. Αντιθέτως, το δικαίωμα των μετεχόντων σε σύμπραξη να απολαύουν ασφάλειας δικαίου και η αναγκαιότητα οριοθετήσεως μιας απεριόριστης ευθύνης λαμβάνονται υπόψη, καθόσον οι μετέχοντες σε σύμπραξη οφείλουν να καταβάλουν αποζημίωση μόνο για ζημίες που παρουσιάζουν αρκούντως άμεση συνάφεια με την αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμπεριφορά τους και, ως εκ τούτου, μπορούσαν να προβλεφθούν από αυτούς ( 63 ).

84. Ως εκ τούτου, αντίθετα προς όσα υποστηρίζουν η Επιτροπή και οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων, το κρίσιμο ερώτημα για τη δυνατότητα αποκαταστάσεως της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας δεν είναι, εν προκειμένω, το αν η ζημία αυτή συνδέεται επαρκώς με τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ. Πράγματι, όπως εξέθεσα ανωτέρω, με τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ συνάδει η δυνατότητα αποκαταστάσεως κάθε ζημίας που τελεί σε αιτιώδη συνάφεια με την παράβαση αυτής της διατάξεως. Για τον λόγο αυτό, το κρίσιμο ερώτημα στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας είναι μάλλον το κατά πόσον υφίσταται αρκούντως άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων και της ζημίας για την οποία το ομόσπονδο κράτος ζητεί αποζημίωση.

2) Επί των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας ως κρατικού πιστωτή

85. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι η επιχειρηματολογία της Επιτροπής και των κατασκευαστών των ανελκυστήρων, ότι ειδικώς η ζημία που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας δεν καλύπτεται από τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ για τον λόγο ότι προκλήθηκε στο πλαίσιο της εκπλήρωσης των πολιτικών καθηκόντων αυτής της περιφερειακής οντότητας, δεν έχει προοπτική επιτυχίας.

86. Η άρνηση αποκαταστάσεως της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, επειδή κατά τη χορήγηση των προνομιακών δανείων ενήργησε στο πλαίσιο της εκπλήρωσης των πολιτικών του καθηκόντων και όχι για την απόκτηση των μέσων προς εκπλήρωση αυτών των καθηκόντων, όπως θα συνέβαινε, για παράδειγμα, αν αγόραζε ανελκυστήρες για τα κτίριά του, θα οδηγούσε στον αποκλεισμό των δημόσιων φορέων από τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, οσάκις δεν ενεργούν στο πλαίσιο της δραστηριότητάς τους στον τομέα των προμηθειών και, συνεπώς, ως αγοραστές στην αγορά.

87. Εν τέλει, αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα να αποκλείεται κατηγορηματικά και συλλήβδην, για νομικούς λόγους, η αποκατάσταση ορισμένου είδους ζημιών, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ειδικές περιστάσεις της κάθε περιπτώσεως. Ωστόσο, σύμφωνα με την απόφαση Kone, ένας τέτοιος γενικός αποκλεισμός δεν είναι συμβατός με το άρθρο 101 ΣΛΕΕ ( 64 ). Πράγματι, η αποτελεσματική εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ επιτάσσει να μπορεί οποιοσδήποτε να ζητήσει αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη λόγω παραβάσεως των κανόνων του ανταγωνισμού.

88. Επιπλέον, η αναγνώριση του δικαιώματος αποζημιώσεως των κρατικών πιστωτών θα έχει ιδιαίτερα σημαντική συμβολή στην εφαρμογή της απαγορεύσεως των συμπράξεων. Σε αντίθεση με την εφαρμογή της νομοθεσίας περί συμπράξεων από δημόσιους φορείς, η εφαρμογή της στο πλαίσιο του αστικού δικαίου εξαρτάται από την πρωτοβουλία των ζημιωθέντων προσώπων. Η πρωτοβουλία αυτή εκλείπει εάν οι ζημιωθέντες δεν έχουν οικονομικό κίνητρο για να αξιώσουν την αποκατάσταση των ζημιών τους, για παράδειγμα όταν ο ιδιώτης έχει υποστεί μικρή μόνο ζημία. Αυτό συμβαίνει συνήθως όταν οι ιδιώτες τελικοί καταναλωτές αγοράζουν ένα ελαφρώς υπερτιμημένο προϊόν και επηρεάζονται από μια συμφωνία καθορισμού των τιμών μόνο με τη μορφή ασήμαντης αξίας ζημίας. Τις περισσότερες φορές, η άσκηση αγωγής αποζημιώσεως δεν αξίζει τον κόπο για τέτοιους ιδιώτες τελικούς καταναλωτές.

89. Αντιθέτως, οι κρατικοί πιστωτές, οι οποίοι χορηγούν σημαντικά ποσά επιδοτήσεων, έχουν συμφέρον να προβάλλουν τα δικαιώματά τους για αποζημίωση ενώπιον των δικαστηρίων και, ως εκ τούτου, αποτελούν αξιόπιστους παράγοντες όσον αφορά την αποτελεσματική εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου του ανταγωνισμού.

90. Επιπλέον, ούτε η Επιτροπή ούτε οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων προέβαλαν λόγους οι οποίοι θα δικαιολογούσαν έναν γενικό αποκλεισμό της δυνατότητας αποκαταστάσεως των ζημιών που υπέστησαν οι δημόσιες αρχές στο πλαίσιο της εκπλήρωσης των μη κερδοσκοπικών πολιτικών καθηκόντων τους. Ένας τέτοιος αποκλεισμός δεν φαίνεται εξάλλου να δικαιολογείται. Ειδικότερα, δεν φαίνεται να υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο το δικαίωμα αποκαταστάσεως της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη θα πρέπει να παρέχεται μόνο σε ιδιωτικούς παράγοντες που ενεργούν προς εκπλήρωση των επιχειρηματικών καθηκόντων τους και με σκοπό το κέρδος, αλλά όχι σε κρατικούς παράγοντες που εκπληρώνουν τα καθήκοντά τους χάριν του γενικού συμφέροντος και χωρίς την πρόθεση πραγματοποιήσεως κέρδους.

91. Αντιθέτως, όπως εξήγησα ανωτέρω, ο περιορισμός της δυνατότητας αποκαταστάσεως στις ζημίες που προκαλούνται στο πλαίσιο της συμμετοχής στον ανταγωνισμό με σκοπό το κέρδος δεν λαμβάνει υπόψη την πολυπλοκότητα της αγοράς και τις παρεμβάσεις των κρατικών παραγόντων που συνδέονται με τη λειτουργία της αγοράς ( 65 ). Εν προκειμένω, αυτή η πολυπλοκότητα της αλληλεπιδράσεως μεταξύ οικονομικών καταστάσεων και σχέσεων αιτιότητας καταδεικνύεται από το γεγονός ότι το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, ως δανειστής, παρείχε υπέρ των αγοραστών των ανελκυστήρων μια δυνατότητα χρηματοδοτήσεως, χάρη στην οποία δημιουργήθηκε σημαντικό μέρος της ζήτησης στην αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων. Δεν φαίνεται να υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο ένας τέτοιος παράγοντας, ο οποίος αποτελεί βασικό πυλώνα της επηρεαζόμενης από μια σύμπραξη αγοράς, πρέπει να αποκλείεται εκ προοιμίου από το πεδίο προστασίας του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.

92. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο στο μέτρο που το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, κατά τη χορήγηση των επιδοτήσεων, δεν λειτούργησε μεν με σκοπό το κέρδος ούτε με όρους ανταγωνισμού, συμμετείχε, ωστόσο, στην οικονομική ζωή ως αυτοτελής οντότητα και, υπό την ιδιότητα αυτή, υπέστη τη ζημία που επικαλείται στην κύρια δίκη.

93. Επομένως, το δικαίωμα αποζημιώσεως του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας δεν είναι αντίθετο προς την άποψη που αναπτύχθηκε στη γερμανική θεωρία υπό το πρίσμα των γερμανικών νομοθετικών διατάξεων ( 66 ), την οποία επικαλείται το αιτούν δικαστήριο και ορισμένοι από τους μετέχοντες στη διαδικασία, σύμφωνα με την οποία μόνο οι δραστηριοποιούμενοι στην αγορά έχουν, κατ’ αρχήν, το δικαίωμα να αξιώσουν αποζημίωση για τη ζημία που προκλήθηκε από σύμπραξη, όχι όμως οι εταίροι, οι διαχειριστές, οι υπάλληλοι ή ακόμη και οι επενδυτές της θιγόμενης επιχειρήσεως ( 67 ).

94. Χωρίς να απαιτείται εν προκειμένω να λάβουμε θέση στη συζήτηση αυτή, αρκεί να επισημανθεί ότι η κατάσταση του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας ως κρατικού πιστωτή, δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να συγκριθεί με εκείνη των εταίρων, των διαχειριστών, των υπαλλήλων ή των επενδυτών μιας θιγόμενης από σύμπραξη επιχειρήσεως. Πράγματι, οι διαχειριστές, οι εταίροι και οι υπάλληλοι, αλλά και οι επενδυτές σε κεφαλαιουχικές εταιρίες, δεν αποτελούν, υπό την ιδιότητά τους αυτή, αυτοτελή οντότητα στην οικονομική ζωή, και η ζημία τους έγκειται, κατά κανόνα, στην απομείωση της αξίας ή σε άλλου είδους ζημία που υφίσταται μια επιχείρηση που συμμετέχει στην οικονομική ζωή. Από την άλλη πλευρά, οι κρατικοί πιστωτές, όπως το ομόσπονδο κράτος, αποτελούν αυτοτελή οικονομική οντότητα στην οικονομική ζωή και η ζημία τους δεν έγκειται στην απομείωση της αξίας ούτε σε ζημία που υπέστη άλλη εταιρία λόγω συμφωνίας καθορισμού των τιμών. Αντιθέτως, το ίδιο το ομόσπονδο κράτος, υπό την ιδιότητά του ως κρατικού πιστωτή, υπέστη εν προκειμένω δική του ζημία.

3) Επί των διατάξεων της οδηγίας 2014/104

95. Τέλος, σε αντίθεση με όσα υποστηρίζει η ThyssenKrupp, δεν προκύπτει από τις ειδικές διατάξεις της οδηγίας 2014/104 σχετικά με το δικαίωμα αποζημιώσεως των προμηθευτών και των έμμεσων αγοραστών των μετεχόντων σε σύμπραξη ( 68 ) ότι οι κρατικοί πιστωτές, όπως το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, εξαιρούνται από το δικαίωμα αποζημιώσεως για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων. Οι διατάξεις αυτές εξηγούνται μάλλον από το γεγονός ότι η ζημία που προκαλείται στους προμηθευτές και τους έμμεσους αγοραστές κατά μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού και πωλήσεων μιας σύμπραξης αποτελεί ένα πολύ σύνηθες φαινόμενο που μπορεί συνεπώς να ρυθμιστεί από τις γενικές διατάξεις.

96. Ωστόσο, δεν μπορεί να συναχθεί εξ αντιδιαστολής από τις εν λόγω ειδικές διατάξεις ότι ο νομοθέτης είχε την πρόθεση να περιορίσει τον κύκλο των δικαιούχων αποζημιώσεως για παραβάσεις της νομοθεσίας περί συμπράξεων στους άμεσους και έμμεσους δραστηριοποιούμενους στην αγορά που επηρεάζεται από σύμπραξη ή γενικά στους δραστηριοποιούμενους στην αγορά και να αποκλείσει άλλους ζημιωθέντες από το δικαίωμά τους σε αποζημίωση που απορρέει απευθείας από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και, ως εκ τούτου, κατοχυρώνεται στο πρωτογενές δίκαιο. Αντιθέτως, στο άρθρο 3 της οδηγίας 2014/104, ο νομοθέτης προέβλεψε ρητώς και χωρίς κανένα περιορισμό την υποχρέωση των κρατών μελών να εξασφαλίζουν ότι κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που έχει υποστεί ζημία λόγω παραβάσεως του δικαίου του ανταγωνισμού μπορεί να αξιώσει και να επιτύχει πλήρη αποζημίωση για την εν λόγω ζημία ( 69 ).

4) Ενδιάμεσο συμπέρασμα

97. Από όσα προαναφέρθηκαν προκύπτει ότι οι κρατικοί πιστωτές, όπως το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, καλύπτονται από τον προστατευτικό σκοπό της απαγορεύσεως συμφωνιών καθορισμού των τιμών που προβλέπεται στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, μπορούν να ζητήσουν αποζημίωση εάν έχουν υποστεί πραγματική ζημία από συμφωνία καθορισμού τιμών και υφίσταται αρκούντως άμεση συνάφεια μεταξύ της ζημίας αυτής και της σχετικής συμφωνίας καθορισμού τιμών.

β) Επί του υποστατού και της δυνατότητας αποκαταστάσεως της ζημίας την οποία υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας

98. Οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων και η Επιτροπή υποστηρίζουν ότι, ακόμη και αν οι κρατικοί πιστωτές, όπως το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, καλύπτονται από τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, η ζημία την οποία επικαλείται το ομόσπονδο κράτος δεν είναι εν πάση περιπτώσει αποκαταστατέα.

99. Τα κεφάλαια που χρησιμοποιήθηκαν από το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας για τη χορήγηση δανείων με ευνοϊκούς όρους προορίζονταν έξαλλου για τη χρηματοδότηση κατασκευής κατοικιών και δεν θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε καμία περίπτωση για άλλους σκοπούς. Επιπλέον, το συνολικό ποσό των κατ’ έτος διαθέσιμων επιδοτήσεων καθορίζεται εκ των προτέρων και, ως εκ τούτου, ανεξάρτητα από το κόστος των μεμονωμένων χρηματοδοτούμενων κατασκευαστικών έργων, συμπεριλαμβανομένου του αυξημένου κόστους των εγκατεστημένων στα έργα αυτά ανελκυστήρων, που υποτίθεται ότι οφείλεται στη σύμπραξη. Τέλος, η προγενέστερη πρακτική του ομόσπονδου κράτους δείχνει ότι οι διαθέσιμες επιδοτήσεις εξαντλούνται πλήρως κάθε χρόνο. Ωστόσο, ακόμη και αν δεν συνέβαινε αυτό, και πάλι οι εναπομείνασες επιδοτήσεις θα χρησιμοποιούνταν εν πάση περιπτώσει το επόμενο έτος για τον σκοπό της χρηματοδοτήσεως κατασκευής κατοικιών.

100. Συνεπώς, η ζημία που προκλήθηκε από το γεγονός ότι τα μεμονωμένα δάνεια, που συνδέονται με το αντίστοιχο κόστος κατασκευής, ήταν υποτίθεται υψηλότερα απ’ ό,τι θα ήταν αν δεν υφίστατο η σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων, λόγω των οφειλόμενων στη σύμπραξη υπερτιμημένων ανελκυστήρων ( 70 ), μπορεί, το πολύ, να συνίσταται στο γεγονός ότι το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας ήταν σε θέση να χορηγήσει μικρότερο αριθμό επιδοτούμενων δανείων απ’ ό,τι θα συνέβαινε αν δεν υφίστατο η σύμπραξη. Διότι αν κάθε μεμονωμένο δάνειο ήταν χαμηλότερο, θα μπορούσαν να χορηγηθούν συνολικά περισσότερα δάνεια και, ως εκ τούτου, θα μπορούσαν να χρηματοδοτηθούν περισσότερα έργα κατασκευής κατοικιών.

101. Βάσει αυτού του συλλογισμού, οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων υποστηρίζουν, αφενός, ότι το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας δεν υπέστη καμία ζημία από τη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων ή, εν πάση περιπτώσει, καμία δυνάμενη να αποτιμηθεί σε χρήμα ζημία, αλλά, το πολύ, πολιτική ζημία. Αυτή συνίσταται στο ότι το ομόσπονδο κράτος ήταν σε θέση να εφαρμόσει την πολιτική του για τη χρηματοδότηση κατασκευής κατοικιών μόνο σε μικρότερο βαθμό από ό,τι θα μπορούσε να την εφαρμόσει υπό κανονικές συνθήκες, λόγω της σύμπραξης στον τομέα των ανελκυστήρων. Εν προκειμένω, ωστόσο, δεν πρόκειται για ζημία που υπέστη το ίδιο το ομόσπονδο κράτος, αλλά, ακόμη και αν υποτεθεί ότι υφίσταται ζημία, πρόκειται για ζημία που υπέστη το κοινωνικό σύνολο.

102. Αφετέρου, η Επιτροπή και οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων ισχυρίζονται επίσης ότι η απώλεια τόκων που προβάλλει το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας είναι αμιγώς θεωρητική και υποθετική. Και τούτο διότι οι επιδοτήσεις που προορίζονταν για στεγαστική στήριξη δεν θα μπορούσαν να έχουν επενδυθεί επικερδώς κατ’ άλλον τρόπο.

103. Κατ’ αρχάς, επισημαίνεται ότι οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων θέλουν προφανώς να θέσουν εμμέσως υπό αμφισβήτηση το γεγονός ότι τα προνομιακά δάνεια που χορήγησε το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας ήταν πράγματι υψηλότερα, συνεπεία των διογκωμένων λόγω της συμπράξεως τιμών των ανελκυστήρων, απ’ ό,τι θα ήταν αν δεν υφίστατο η σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων. Ο ισχυρισμός αυτός πρέπει, ωστόσο, να απορριφθεί. Πράγματι, τόσο το γεγονός ότι οι τιμές των ανελκυστήρων στην αυστριακή αγορά ήταν κατά την επίμαχη περίοδο υψηλότερες απ’ ό,τι θα ήταν υπό κανονικές συνθήκες ανταγωνισμού, λόγω της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων, όσο και το γεγονός ότι τα προνομιακά δάνεια συνδέονταν με το ύψος του κόστους κατασκευής και, συνεπώς, με το ύψος του κόστους των ανελκυστήρων θεωρούνται από το αιτούν δικαστήριο ως αποδεδειγμένα και δεν αμφισβητούνται σοβαρά από κανέναν από τους μετέχοντες στη διαδικασία. Επομένως, τα πραγματικά αυτά περιστατικά πρέπει να αποτελέσουν τη βάση για την απάντηση στην υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.

104. Τούτου λεχθέντος, ούτε το επιχείρημα ότι η προβαλλόμενη απώλεια τόκων είναι υποθετική (υπό 1) ούτε το επιχείρημα ότι η επίμαχη εν προκειμένω ζημία είναι αμιγώς πολιτική (υπό 2) μπορούν να οδηγήσουν στην ευδοκίμηση του ισχυρισμού των κατασκευαστών των ανελκυστήρων και της Επιτροπής.

1) Επί της δυνατότητας αποκαταστάσεως της απώλειας τόκων που προβάλλει το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας στη διαφορά της κύριας δίκης

105. Οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων έχουν δίκαιο όταν παραδέχονται ότι το κοινωνικό σύνολο υπέστη, εν προκειμένω, ζημία, η οποία συνίσταται στο ότι, εξαιτίας των διογκωμένων λόγω της συμπράξεως τιμών των ανελκυστήρων, μπόρεσαν να χορηγηθούν λιγότερα προνομιακά δάνεια απ’ ό,τι θα είχαν χορηγηθεί αν δεν υφίστατο η σύμπραξη. Πράγματι, εξαιτίας αυτού του γεγονότος, χρηματοδοτήθηκαν λιγότερα κατασκευαστικά έργα και, συνεπώς, η πολιτική επιδοτήσεων στέγασης του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας εφαρμόστηκε σε μικρότερο βαθμό απ’ ό,τι θα ήταν εφικτό ελλείψει της συμπράξεως. Ο ισχυρισμός των κατασκευαστών των ανελκυστήρων κατά την επ’ ακροατηρίου διαδικασία ότι δεν υπήρχαν ποτέ επαρκή ποσά στα ταμεία χρηματοδότησης και ότι υπήρχαν πάντοτε διαστήματα αναμονής για τους δικαιούχους καταδεικνύει το υποστατό της ζημίας που προκλήθηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο.

106. Ωστόσο, η επιχειρηματολογία που αναπτύσσουν οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων βάσει αυτού του γεγονότος είναι εσφαλμένη για δύο λόγους: αφενός, διότι φαίνεται να εξομοιώνει την προκληθείσα στο κοινωνικό σύνολο ζημία που επισημάνθηκε ανωτέρω με τη ζημία για την οποία το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας ζητεί αποζημίωση στην υπόθεση της κύριας δίκης. Αφετέρου, διότι φαίνεται να εκκινεί από την παραδοχή ότι μια τέτοια ζημία που προκαλείται στο κοινωνικό σύνολο δεν είναι εξ ορισμού αποκαταστατέα.

107. Πρέπει ευθύς εξαρχής να διευκρινισθεί ότι η ζημία που προκλήθηκε στο κοινωνικό σύνολο από το γεγονός ότι μπόρεσαν να χρηματοδοτηθούν λιγότερα κοινωνικά κατασκευαστικά έργα απ’ ό,τι θα συνέβαινε αν δεν υφίστατο η σύμπραξη, δεν αντιστοιχεί στην απώλεια τόκων που προβάλλει το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας στην υπόθεση της κύριας δίκης.

108. Οι δύο αυτές ζημίες οφείλονται μεν στο ίδιο γεγονός, ήτοι στο ότι, λόγω των διογκωμένων τιμών των ανελκυστήρων, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας κατέβαλε υψηλότερα δάνεια απ’ ό,τι θα συνέβαινε ελλείψει της συμπράξεως. Το γεγονός όμως ότι χωρίς τη σύμπραξη το ομόσπονδο κράτος θα είχε στη διάθεσή του περισσότερα χρήματα –για να το θέσω απλά–, μπορεί να αποτυπωθεί ως ζημία με διάφορους τρόπους.

109. Πρώτον, είναι δυνατό να υποτεθεί ότι με τα χρήματα αυτά θα χρηματοδοτούνταν περισσότερα έργα κατασκευής κατοικιών και ότι η ζημία έγκειται επομένως στην απουσία αυτών των κατοικιών –αυτή είναι η πολιτική ζημία που υπέστη το κοινωνικό σύνολο, την ύπαρξη της οποίας παραδέχονται οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων.

110. Δεύτερον, μπορεί να υποστηριχθεί ότι το ομόσπονδο κράτος δεν θα χρειαζόταν να αντλήσει από τη χρηματοπιστωτική αγορά το υπερβάλλον χρηματικό ποσό που κατέβαλε ή θα μπορούσε να το χρησιμοποιήσει για την αποπληρωμή ανεξόφλητων δανείων.

111. Τέλος, η ζημία μπορεί να συνίσταται στο γεγονός ότι το καταβληθέν υπερβάλλον ποσό, που επιστράφηκε από τους δικαιούχους προσαυξημένο μόνο με προνομιακό επιτόκιο, θα μπορούσε να είχε επενδυθεί με υψηλότερο επιτόκιο.

112. Μόνο τα δύο τελευταία είδη ζημιών αντιστοιχούν στη ζημία που επικαλείται το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας στην υπόθεση της κύριας δίκης. Αμφότερα ορίζουν την προκληθείσα ζημία ως απώλεια τόκων, η οποία συνδέεται με το γεγονός ότι το υπερβάλλον ποσό που κατέβαλε το ομόσπονδο κράτος λόγω της συμπράξεως επιστράφηκε από τους δικαιούχους με προνομιακό επιτόκιο.

113. Συνεπώς, και στις δύο περιπτώσεις, η ζημία συνίσταται στη διαφορά μεταξύ του ποσού των τόκων που επιστράφηκε από τους δικαιούχους και του ποσού των τόκων που θα ήταν καταβλητέοι για το καταβληθέν υπερβάλλον ποσό κατ’ εφαρμογή του συνήθους επιτοκίου, το οποίο, στην περίπτωση του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας, θα ήταν το μέσο επιτόκιο των ομοσπονδιακών δανείων. Το αν η διαφορά αυτή νοείται ως διαφυγόν κέρδος, διότι το ομόσπονδο κράτος θα μπορούσε να είχε επενδύσει το καταβληθέν υπερβάλλον ποσό με το μέσο επιτόκιο των ομοσπονδιακών δανείων, ή ως θετική ζημία που προκλήθηκε επειδή το ομόσπονδο κράτος έπρεπε το ίδιο να αντλήσει αυτό το ποσό με το μέσο επιτόκιο των ομοσπονδιακών δανείων, είναι σε τελική ανάλυση το ίδιο και το αυτό. Πράγματι, το διαφυγόν κέρδος από απώλεια τόκων και η ζημία από τόκους που προκαλείται από την έλλειψη ορισμένου ποσού κατά τη διάρκεια ορισμένης χρονικής περιόδου αποτελούν σε τελική ανάλυση τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, υπό την έννοια ότι το ποσό αυτό δεν μπορούσε ούτε να επενδυθεί ούτε να χρησιμοποιηθεί για οικονομική δραστηριότητα.

114. Το μειονέκτημα που προκαλείται από την έλλειψη ορισμένου ποσού κατά τη διάρκεια ορισμένης περιόδου και το πλεονέκτημα που προκύπτει από τη διαθεσιμότητα ορισμένου ποσού κατά τη διάρκεια ορισμένης περιόδου αντισταθμίζονται συνήθως από το γεγονός ότι τα επιστρεπτέα ποσά πρέπει να είναι προσαυξημένα με το ποσό των τόκων που οφείλεται από την ημερομηνία κατά την οποία κατέστησαν απαιτητά, κατ’ εφαρμογή του συνήθους επιτοκίου. Για παράδειγμα, προβλέπεται ότι τα ποσά που εξοφλούνται από τα θεσμικά όργανα της Ένωσης κατόπιν αποφάσεως του Δικαστηρίου ή ως αποτέλεσμα φιλικού διακανονισμού, πρέπει να επιστρέφονται εντόκως ( 71 ). Ομοίως, τα ποσά που πρέπει να επιστραφούν δυνάμει αποφάσεως ανάκτησης εκδοθείσας από την Επιτροπή πρέπει να είναι προσαυξημένα με τόκους ( 72 ).

115. Αν η Επιτροπή κηρύξει εν συνεχεία συμβατή με την κοινή αγορά μια παράνομη ενίσχυση, το αδικαιολόγητο πλεονέκτημα από το οποίο επωφελήθηκε ο δικαιούχος έχοντας στη διάθεσή του την ενίσχυση πριν από την απόφαση της Επιτροπής περί συμβατότητας αντισταθμίζεται από το γεγονός ότι, παρότι δεν υποχρεούται να επιστρέψει την ίδια την ενίσχυση, οφείλει να καταβάλει τους τόκους που θα έπρεπε να είχαν καταβληθεί εάν είχε λάβει με δάνειο το σχετικό ποσό της ενίσχυσης όσο εκκρεμούσε η απόφαση της Επιτροπής ( 73 ). Αν μια παράνομη ενίσχυση συνίστατο στη χορήγηση δανείου ατόκως ή με μειωμένο επιτόκιο, το προς ανάκτηση ποσό ισούται με τη διαφορά μεταξύ των τόκων που θα ήταν καταβλητέοι βάσει του ισχύοντος στην αγορά επιτοκίου και των τόκων που πράγματι καταβλήθηκαν ( 74 ).

116. Η υπό κρίση υπόθεση παρουσιάζει ομοιότητες με την τελευταία περίπτωση, δεδομένου ότι η προβαλλόμενη από το ομόσπονδο κράτος ζημία δεν αφορά την επιστροφή του υπερβάλλοντος ποσού που καταβλήθηκε λόγω της συμπράξεως, αλλά μόνο τους τόκους που θα ήταν καταβλητέοι βάσει του συνήθους επιτοκίου για το υπερβάλλον ποσό που καταβλήθηκε λόγω της συμπράξεως από τους δικαιούχους, αφαιρουμένων των τόκων με προνομιακό επιτόκιο που κατέβαλαν ήδη οι ίδιοι οι δικαιούχοι στο ομόσπονδο κράτος. Το ομόσπονδο κράτος δεν ζητά, αντιθέτως, την επιστροφή του ίδιου του καταβληθέντος λόγω της συμπράξεως υπερβάλλοντος ποσού, δεδομένου ότι η επιπλέον επιβάρυνση δεν καταβλήθηκε από το ομόσπονδο κράτος, αλλά από τους αντίστοιχους δικαιούχους με τη βοήθεια των χαμηλότοκων δανείων που τους χορήγησε το ομόσπονδο κράτος.

117. Η υπό κρίση υπόθεση διαφέρει συναφώς από την περίπτωση κατά την οποία τα κατασκευαστικά έργα χρηματοδοτούνται υπό τους όρους της αγοράς: σε μια τέτοια περίπτωση, ο πιστωτής δεν θα είχε υποστεί ζημία δεδομένου ότι θα του επιστέφονταν οι χορηγηθείσες πιστώσεις με το επιτόκιο της αγοράς, αλλά θα ήταν αναλογικά υψηλότερη η ζημία από τόκους για τον κύριο του έργου και θα έπρεπε οπωσδήποτε να αποκατασταθεί από τους μετέχοντες στη σύμπραξη. Το γεγονός ότι, αντ’ αυτού, ένας κρατικός πιστωτής χορήγησε προνομιακό δάνειο με ευνοϊκότερους όρους δεν δικαιολογεί τη μείωση της ευθύνης των μετεχόντων στη σύμπραξη.

118. Πράγματι, από την ίδια αιτία –την απορρέουσα από τη σύμπραξη επιπλέον επιβάρυνση– προκλήθηκαν εν προκειμένω δύο διαφορετικές ζημίες: αφενός, η ζημία που υπέστησαν οι δικαιούχοι της ενίσχυσης, η οποία συνίσταται στην απορρέουσα από τη σύμπραξη επιπλέον επιβάρυνση, στην οποία προστίθενται οι τόκοι με μειωμένο επιτόκιο που καταβλήθηκαν στο ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας για τη διάθεση του εν λόγω ποσού, και, αφετέρου, η ζημία που υπέστη το ομόσπονδο κράτος, η οποία συνίσταται στα έσοδα από τόκους που θα οφείλονταν βάσει του συνήθους επιτοκίου για το καταβληθέν λόγω της συμπράξεως επιπλέον μέρος των προνομιακών δανείων, αφαιρουμένου του μειωμένου ποσού των τόκων που κατέβαλαν οι δικαιούχοι για το ποσό αυτό κατ’ εφαρμογή προνομιακού επιτοκίου ( 75 ).

119. Εξ αυτού συνάγεται, αφενός, ότι το επιχείρημα των κατασκευαστών των ανελκυστήρων, σύμφωνα με το οποίο οι δικαιούχοι των ενισχύσεων ήταν αυτοί που υπέστησαν τη ζημία και όχι το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, πρέπει να απορριφθεί. Το ίδιο ισχύει και για το επιχείρημα της Επιτροπής ότι η απώλεια τόκων εν προκειμένω αντισταθμίζεται από το γεγονός ότι το ποσό που αντιστοιχεί στη ζημία που υπέστησαν οι δικαιούχοι (επιπλέον επιβάρυνση συν τους τόκους επ’ αυτής με μειωμένο επιτόκιο) πρέπει, με τη σειρά του, να επιστραφεί εντόκως. Ο λόγος είναι ότι αμφότερα τα επιχειρήματα βασίζονται στην εσφαλμένη εξομοίωση της ζημίας των δικαιούχων με τη ζημία που υπέστη το ομόσπονδο κράτος. Επιπλέον, το επιχείρημα της Επιτροπής στηρίζεται σε σύγχυση μεταξύ του γεγονότος ότι η ζημία που επικαλείται το ομόσπονδο κράτος αποτελεί απώλεια τόκων και του γεγονότος ότι όλα τα ποσά των αποζημιώσεων για ζημία που προκλήθηκε από σύμπραξη, ανεξάρτητα από τη φύση της –δηλαδή αν πρόκειται για απώλεια τόκων, ζημίες που οφείλονται σε διογκωμένες τιμές ή άλλου είδους ζημίες–, πρέπει να επιστρέφονται προσαυξημένα με τους οφειλόμενους τόκους επί των ποσών αυτών από την ημερομηνία κατά την οποία κατέστησαν απαιτητά ( 76 ).

120. Αφετέρου, από τη φύση της ζημίας την οποία επικαλείται το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας προκύπτει ότι η επιχειρηματολογία των κατασκευαστών των ανελκυστήρων και της Επιτροπής, σύμφωνα με την οποία η εν λόγω ζημία είναι απλώς υποθετική, καθόσον το ομόσπονδο κράτος δεν θα μπορούσε, εν πάση περιπτώσει, να επενδύσει με πιο αποδοτικό τρόπο τα χορηγηθέντα λόγω της συμπράξεως υπερβάλλοντα ποσά των δανείων, είναι εσφαλμένη. Πράγματι, όπως διευκρινίστηκε στα σημεία 114 και 115 των παρουσών προτάσεων, ανταποκρίνεται στη συνήθη νομική κατάσταση και πρακτική το να νοείται η απλή παράνομη έλλειψη ορισμένου ποσού για ορισμένο χρονικό διάστημα ως οικονομικά αποτιμητή ζημία χωρίς την ανάγκη περαιτέρω αιτιολογήσεως. Κατά τον ίδιο τρόπο, ανταποκρίνεται στη συνήθη νομική κατάσταση και πρακτική να εξομοιώνεται αυτή η ζημία με τα έσοδα από τόκους που θα είχε αποφέρει κατά τη διάρκεια της αντίστοιχης περιόδου το επίμαχο ποσό βάσει του εφαρμοστέου επιτοκίου.

121. Επομένως, πρέπει να απορριφθεί, κατ’ αρχάς, το επιχείρημα της Επιτροπής και των κατασκευαστών των ανελκυστήρων, ότι η ζημία την οποία επικαλείται το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας αντιστοιχεί σε πρόσθετα έσοδα από τόκους, και, ως εκ τούτου, αποτελεί lucrum cessans (διαφυγόν κέρδος), το οποίο το ομόσπονδο κράτος θα μπορούσε να πραγματοποιήσει μόνον αν είχε χρησιμοποιήσει τα εν λόγω ποσά, κατά παράβαση του προβλεπόμενου σκοπού τους και του νόμου, για κερδοσκοπικές δραστηριότητες στη χρηματοπιστωτική αγορά αντί για τη χορήγηση χαμηλότοκων δανείων για τη χρηματοδότηση κατασκευής κατοικιών. Στην πραγματικότητα, η ζημία την αποκατάσταση της οποίας ζητεί το ομόσπονδο κράτος αποτελεί περιουσιακή ζημία και δη damnun emergens (θετική ζημία), η οποία, όπως διευκρινίστηκε στα σημεία 114, 115 και 120 των παρουσών προτάσεων, συνίσταται στο ότι το ομόσπονδο κράτος δεν μπορούσε να διαθέτει κατά τη διάρκεια της κρίσιμης περιόδου τα καταβληθέντα υπερβάλλοντα ποσά των δανείων.

122. Εξ αυτού προκύπτει ότι είναι αβάσιμη και η επιχειρηματολογία ότι το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας δεν απέδειξε ότι θα μπορούσε να είχε επενδύσει τα επίμαχα ποσά με το μέσο επιτόκιο των ομοσπονδιακών δανείων ή δεν προέβαλε με επάρκεια και εμπροθέσμως ότι έπρεπε να αντλήσει το ίδιο τα εν λόγω ποσά με αυτό το επιτόκιο με τη μορφή δανείων ή να τα χρησιμοποιήσει για την αποπληρωμή ανεξόφλητων δανείων. Πράγματι, το εκ του νόμου προβλεπόμενο δικαίωμα εισπράξεως τόκων αποσκοπεί ακριβώς στο να καθίσταται περιττή η προσκόμιση αποδείξεων για τα κέρδη που προκύπτουν συγκεκριμένα από μια επενδυτική ευκαιρία.

123. Όπως εξέθεσε το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η ίδια η αυστριακή νομολογία έχει καθιερώσει την αρχή ότι οι δημόσιες αρχές πρέπει να επενδύουν τους διαθέσιμους πόρους σε ομοσπονδιακά δάνεια σταθερού επιτοκίου και να λαμβάνουν το σχετικό επιτόκιο ως σημείο αναφοράς για τον υπολογισμό των ζημιών που προκύπτουν από την προσωρινή έλλειψη τέτοιων πόρων. Σύμφωνα με το ομόσπονδο κράτος, η εν λόγω νομολογία εφαρμόστηκε ρητώς στην επίμαχη εν προκειμένω ζημία.

124. Αυτό σημαίνει ότι ένας κρατικός πιστωτής, όπως το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, δεν χρειάζεται να εξηγήσει και να αποδείξει σε μια κατάσταση όπως η προκείμενη ότι θα μπορούσε να επενδύσει πιο αποδοτικά το επίμαχο ποσό ή να το χρησιμοποιήσει για την αποπληρωμή ανεξόφλητων δανείων. Αντιθέτως, ο εν λόγω πιστωτής αρκεί να εξηγήσει ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου ποιο ποσό στερήθηκε και για πόσο χρονικό διάστημα και, κατά περίπτωση, ποιο θα ήταν το σχετικό επιτόκιο. Όπως ορθώς παρατηρεί το ομόσπονδο κράτος, η επιβολή ειδικά στους κρατικούς πιστωτές μιας τόσο ευρείας υποχρεώσεως να αποδεικνύουν ότι είχαν την αρμοδιότητα να επενδύσουν καταλλήλως τα επίμαχα ποσά ή να τα χρησιμοποιήσουν για την αποπληρωμή των δικών τους δανείων θα ισοδυναμούσε με αδικαιολόγητη δυσμενή διάκριση εις βάρος των δημόσιων παραγόντων έναντι των ιδιωτικών, οι οποίοι δεν υπόκεινται σε τέτοια υποχρέωση απόδειξης.

125. Μόνον για λόγους πληρότητας, πρέπει, ως εκ τούτου, να επισημανθεί ότι, στην παρούσα υπόθεση, το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας απέδειξε, σε κάθε περίπτωση, κατά τρόπο πειστικό, ότι όχι μόνο είχε την αρμοδιότητα να επενδύσει τα βραχυπρόθεσμα διαθέσιμα ποσά που προορίζονταν για τον σκοπό της χρηματοδοτήσεως κατασκευής κατοικιών σε ομολογιακά δάνεια με σταθερό επιτόκιο ή να τα χρησιμοποιήσει για την αποπληρωμή ληξιπρόθεσμων δανείων, μέχρις ότου χρησιμοποιηθούν σύμφωνα με τον απώτερο σκοπό τους (καταβολή στους δικαιούχους), αλλά και ότι είχε μάλιστα την υποχρέωση αυτή στο πλαίσιο της διαχειρίσεως των στοιχείων των ενεργητικού του. Ομοίως, το ομόσπονδο κράτος διευκρίνισε ότι, ήδη με την αρχική επιχειρηματολογία του στην υπόθεση της κύριας δίκης, υπολόγισε τις ζημίες του τόσο βάσει της δυνατότητας επενδύσεως των επίμαχων ποσών με τους όρους της αγοράς όσο και βάσει της δυνατότητας χρησιμοποιήσεως των ποσών αυτών για την αποπληρωμή των δικών του δανείων. Αυτό φαίνεται να επιβεβαιώνεται και από τη διάταξη του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου στην υπόθεση της κύριας δίκης ( 77 ).

126. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι μια ζημία όπως αυτή που επικαλείται το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας στην υπόθεση της κύριας δίκης πρέπει να αποκατασταθεί βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, από το οποίο απορρέει ευθέως το δικαίωμα κάθε προσώπου προς αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη λόγω παραβάσεως των κανόνων του ανταγωνισμού. Σύμφωνα με την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, εναπόκειται πλέον στο αιτούν δικαστήριο να καθορίσει το ακριβές εύρος της ζημίας που πρέπει να αποκατασταθεί ( 78 ).

2) Επί της ζημίας που υπέστη το κοινωνικό σύνολο από την ανεπαρκή υλοποίηση της χρηματοδοτήσεως κατασκευής κατοικιών λόγω της συμπράξεως

127. Όπως εκτέθηκε ανωτέρω, το επιχείρημα ότι η αμιγώς πολιτική ζημία που προκλήθηκε εν προκειμένω στο κοινωνικό σύνολο από τη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων δεν είναι αποκαταστατέα, δεν αφορά την επίμαχη στην κύρια δίκη ζημία και είναι, ως εκ τούτου, αλυσιτελές ( 79 ). Επικουρικώς, επισημαίνεται ότι το επιχείρημα αυτό είναι αβάσιμο και επί της ουσίας.

128. Ανεξάρτητα από το ζήτημα του συγκεκριμένου υπολογισμού της ζημίας, που πρέπει να απαντηθεί σε δεύτερο στάδιο, θα αποτελούσε απαράδεκτη έκφανση της αρχής «ιδιωτικοποιούμε τα κέρδη, κοινωνικοποιούμε τις ζημιές», αν μια βλάβη που προκλήθηκε στο κοινωνικό σύνολο από την ανεπαρκή εκτέλεση υποχρεώσεως δημόσιας υπηρεσίας που οφείλεται σε σύμπραξη, θεωρούνταν εξ ορισμού μη αποκαταστατέα ή ακόμη και ανύπαρκτη.

129. Μπορεί ασφαλώς να αποδειχθεί δυσχερής ο ακριβής προσδιορισμός της ζημίας που προκλήθηκε στο «κοινωνικό σύνολο», όσον αφορά το υποστατό μιας τέτοιας ζημίας, τη μορφή της, καθώς και την οικονομική φύση της και τη δυνατότητα υπολογισμού της. Ωστόσο, σε τέτοιες περιπτώσεις, είναι δυνατή η προσφυγή σε οικονομικά μοντέλα υπολογισμού ή μπορεί να εξεταστεί το ενδεχόμενο εξομοίωσης της επίμαχης ζημίας με ηθική βλάβη.

130. Ομοίως, μπορεί να φανταστεί κανείς περιπτώσεις όπου είναι δύσκολο να προσδιοριστεί το νομικό πρόσωπο που πρέπει να αποζημιωθεί συγκεκριμένα για τη ζημία που προκλήθηκε στο «κοινωνικό σύνολο». Στις περιπτώσεις αυτές, θα μπορούσε, ωστόσο, να εξετασθεί το ενδεχόμενο ένας εκπρόσωπος του δημοσίου συμφέροντος, ως εκφραστής του κοινωνικού συνόλου, να αξιώνει αποζημίωση για τη ζημία που προκλήθηκε και να καταθέτει την αποζημίωση που καταβάλλεται από τους υπεύθυνους των ζημιών σε ένα ταμείο του οποίου τα έσοδα χρησιμοποιούνται προς όφελος του κοινωνικού συνόλου ( 80 ).

3) Ενδιάμεσο συμπέρασμα

131. Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι η ζημία που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, που έγκειται στο ότι το ποσό του δανείου που χορηγήθηκε ως ποσοστό του κόστους του προϊόντος ήταν υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν χωρίς τη συμφωνία συμπράξεως, και για τον λόγο αυτό το ομόσπονδο κράτος δεν ήταν σε θέση να επενδύσει το εν λόγω ποσό με το επιτόκιο της αγοράς ή να το χρησιμοποιήσει για την αποπληρωμή ανεξόφλητων δανείων, αποτελεί ζημία που πρέπει να αποκατασταθεί βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, υπό την προϋπόθεση ότι μεταξύ της εν λόγω ζημίας και της σχετικής συμφωνίας καθορισμού των τιμών υφίσταται αρκούντως άμεση συνάφεια.

γ) Επί της αρκούντως άμεσης συνάφειας μεταξύ της παραβάσεως και της ζημίας

132. Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι πληρούνται δύο από τις τρεις προϋποθέσεις για την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, ήτοι το γεγονός ότι ο ζημιωθείς και η ζημία καλύπτονται από τον προστατευτικό σκοπό του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και το γεγονός ότι υπάρχει πραγματική ζημία που μπορεί να αποκατασταθεί. Συνεπώς, το καθοριστικό ερώτημα πλέον είναι αν υφίσταται αρκούντως άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων και της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος.

133. Οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων και η Επιτροπή το αμφισβητούν. Αφενός, δεν υπάρχει αρκούντως συγκεκριμένη αιτιώδης συνάφεια μεταξύ των οφειλόμενων στη σύμπραξη διογκωμένων τιμών των ανελκυστήρων και των μέτρων στήριξης που χορηγήθηκαν από το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας (υπό 1). Αφετέρου, η ζημία που υπέστη το ομόσπονδο κράτος ήταν τελείως απρόβλεπτη για τους κατασκευαστές των ανελκυστήρων που μετείχαν στη σύμπραξη (υπό 2).

1) Επί της συγκεκριμένης αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της τιμής των ανελκυστήρων και του ύψους των δανείων

134. Οι κατασκευαστές ανελκυστήρων δεν αμφισβητούν σοβαρά το γεγονός ότι η ύπαρξη αρκούντως άμεσης συνάφειας μεταξύ των οφειλόμενων στη σύμπραξη διογκωμένων τιμών των ανελκυστήρων και της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας δεν μπορεί να τεθεί εν αμφιβόλω για τον λόγο ότι το ίδιο το ομόσπονδο κράτος δεν είχε άμεσες συμβατικές σχέσεις με τους κατασκευαστές των ανελκυστήρων που μετείχαν στη σύμπραξη. Εξάλλου, η επιχειρηματολογία αυτή θα ήταν καταδικασμένη να αποτύχει διότι, το αργότερο μετά την απόφαση στην υπόθεση Kone, έχει αποσαφηνιστεί ότι το στοιχείο αυτό δεν είναι καθοριστικό ( 81 ).

135. Ωστόσο, οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων υποστηρίζουν ότι η αναγνώριση αρκούντως άμεσης συνάφειας μεταξύ της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων και της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, η οποία συνδέεται με τη χορήγηση επιδοτήσεων, θα οδηγούσε σε απεριόριστη διεύρυνση της ευθύνης των μετεχόντων στη σύμπραξη για κάθε επακόλουθη ζημία των άμεσων ζημιών που προκλήθηκαν από τη σύμπραξη, η οποία δεν θα είχε πλέον καμία σχέση με την αγορά που επηρεάζει η σύμπραξη.

136. Παραδέχονται επίσης ότι οι κρατικές επιδοτήσεις θα μπορούσαν, κατ’ αρχήν, να επηρεάσουν τις κατασκευαστικές δραστηριότητες. Το ίδιο ισχύει, ωστόσο, για την πολιτική επιτοκίων των τραπεζών, τον σχεδιασμό του φορολογικού συστήματος ή άλλες ρυθμιστικές δραστηριότητες του κράτους. Η αναγνώριση, εν προκειμένω, αρκούντως άμεσης συνάφειας μεταξύ της συμπράξεως στον τομέα των ανελκυστήρων και της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας θα ισοδυναμούσε με αποδοχή της δυνατότητας αποκαταστάσεως οποιασδήποτε ζημίας, την οποία υφίστανται οι δημόσιες αρχές στο πλαίσιο της εκτέλεσης ακόμη και απολύτως γενικών φορολογικών, ρυθμιστικών ή άλλων μέτρων, απλώς και μόνον επειδή τα μέτρα αυτά θα μπορούσαν να έχουν κάποιον αντίκτυπο στην αγορά που επηρεάζεται από μια σύμπραξη.

137. Η επιχειρηματολογία αυτή πρέπει να απορριφθεί.

138. Και τούτο διότι το επίμαχο στην κύρια δίκη μέτρο του ομόσπονδου κράτους της Άνω Αυστρίας δεν συνιστά γενικό μέτρο παρόμοιο με φορολογική ή άλλη ρύθμιση. Η πολιτική επιδοτήσεων στέγασης του ομόσπονδου κράτους αποτελεί ασφαλώς ένα γενικό μέτρο κοινωνικής πολιτικής που αποσκοπεί στη στήριξη όχι μόνο των μεμονωμένων δικαιούχων αλλά και του δημοσίου συμφέροντος του ομόσπονδου κράτους. Ωστόσο, η χορήγηση προνομιακών δανείων, η οποία πραγματοποιείται στο πλαίσιο της εν λόγω γενικής πολιτικής επιδοτήσεων στέγασης, αποτελεί μια δέσμη πολύ συγκεκριμένων ατομικών μέτρων που λαμβάνονται κατά περίπτωση για κάθε δικαιούχο.

139. Όπως κατέδειξε το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, το ύψος του κάθε δανείου δεν αντιστοιχεί μόνο σε συγκεκριμένο ποσοστό του κόστους κατασκευής, αλλά η ακριβής σύνθεση αυτού του κόστους προσδιορίζεται επακριβώς στα έγγραφα δανεισμού, κατά τρόπο ώστε να προκύπτει από αυτά το ακριβές κόστος κάθε εγκατεστημένου ανελκυστήρα.

140. Δεν έχει σημασία αν το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας είχε επιρροή στη σύνθεση αυτού του κόστους και, ειδικότερα, στην επιλογή των ανελκυστήρων που επελέγησαν σε κάθε περίπτωση, κάτι που αμφισβητούν οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων. Αρκεί η διαπίστωση ότι τα μεμονωμένα χρηματοδοτούμενα έργα μαζί με τους εγκατεστημένους ανελκυστήρες και τις δαπάνες που καταβλήθηκαν για αυτούς απαριθμούνταν λεπτομερώς στα έγγραφα χρηματοδότησης. Σε αυτά στηρίχτηκε το ομόσπονδο κράτος στην υπόθεση της κύριας δίκης για να υπολογίσει το ακριβές ποσό της ζημίας ( 82 ).

141. Ως εκ τούτου, η προβαλλόμενη ζημία ουδόλως αποτελεί κάποια ασαφή επίπτωση ενός γενικού ρυθμιστικού μέτρου που κατά σύμπτωση είχε αντίκτυπο σε μια αγορά που επηρεάζεται από σύμπραξη. Αντιθέτως, η συνάφεια μεταξύ της διογκωμένης τιμής των εγκατεστημένων ανελκυστήρων και του αναλόγως αυτής υπολογιζομένου ύψους κάθε προνομιακού δανείου μπορεί να αποδειχθεί in concreto σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση. Συνεπώς, μεταξύ της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας και των οφειλόμενων στη σύμπραξη αυξήσεων των τιμών στην αυστριακή αγορά των ανελκυστήρων υφίσταται αρκούντως άμεση συνάφεια, και η αναγνώριση της εν λόγω συνάφειας στην υπό κρίση υπόθεση ουδόλως ισοδυναμεί με απεριόριστη διεύρυνση της ευθύνης των μετεχόντων στη σύμπραξη.

2) Επί της προβλεψιμότητας της ζημίας που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας από τους μετέχοντες στη σύμπραξη στον τομέα των ανελκυστήρων

142. Όπως εκτέθηκε ανωτέρω, η εξέταση της υπάρξεως αρκούντως άμεσης αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της παραβάσεως και της ζημίας σκοπεί επίσης να εξασφαλίσει ότι η παράνομη συμπεριφορά προσώπου συνεπάγεται την ευθύνη του μόνο για τις ζημίες που μπορούσε ευλόγως να προβλέψει ( 83 ).

143. Αντίθετα προς όσα υποστηρίζει η Επιτροπή, το ζήτημα της προβλεψιμότητας συγκεκριμένου είδους ζημιών για τους εμπλεκόμενους σε παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού δεν αποτελεί αμιγώς πραγματικό ζήτημα η εξέταση του οποίου εναπόκειται αποκλειστικά στο αιτούν δικαστήριο. Αντιθέτως, όπως αναφέρθηκε ήδη, από την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Kone προκύπτει ότι, στο πλαίσιο της προδικαστικής διαδικασίας, το Δικαστήριο ελέγχει κατά γενικό και αφηρημένο τρόπο αν πληρούνται οι προϋποθέσεις του δικαίου της Ένωσης για την αποκατάσταση της ζημίας που αποτελεί αντικείμενο της κύριας δίκης, ενώ στη συνέχεια εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν οι προϋποθέσεις αυτές πληρούνται πράγματι στη συγκεκριμένη περίπτωση ( 84 ).

144. Έτσι, στην υπόθεση Kone, το Δικαστήριο εξέτασε συγκεκριμένα αν η διαμόρφωση των τιμών στην αγορά υπό την επιρροή συμπράξεως («umbrella pricing»), κατά την οποία, συνεπεία των διογκωμένων τιμών στην αγορά που οφείλονται στη σύμπραξη, ένας τρίτος που δεν είναι μέλος συμπράξεως καθορίζει υψηλότερες τιμές απ’ ό,τι θα μπορούσε υπό κανονικές συνθήκες ανταγωνισμού, συνιστά in abstracto μια δυνάμενη να προβλεφθεί πιθανή συνέπεια της συμπράξεως, την οποία τα μέλη της δεν μπορούν να αγνοήσουν. Δεδομένου ότι στην εν λόγω περίπτωση απάντησε καταφατικά, το εθνικό δικαστήριο έπρεπε εν συνεχεία να εκτιμήσει αν η ύπαρξη της οικείας συμπράξεως μπορούσε, υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περιπτώσεως και τις ιδιαιτερότητες της σχετικής αγοράς, να έχει ως συνέπεια την εφαρμογή τέτοιας τιμολογιακής πολιτικής από τρίτες επιχειρήσεις οι οποίες ενεργούσαν αυτόνομα και αν τα μέλη της συμπράξεως δεν ήταν δυνατό να αγνοούν τις εν λόγω περιστάσεις και ιδιαιτερότητες ( 85 ).

145. Εν προκειμένω, πρέπει, επομένως, να εξεταστεί αν μια ζημία που συνδέεται με τη χορήγηση επιδοτήσεων, όπως αυτή για την οποία το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας ζητεί αποζημίωση στην υπόθεση της κύριας δίκης, συνιστά, in abstracto, δυνάμενη να προβλεφθεί πιθανή συνέπεια μιας συμπράξεως, η οποία έχει ως σκοπό να εξασφαλίσει στα μέλη της υψηλότερες τιμές σε σχέση με τις τιμές που θα μπορούσαν να επιτευχθούν υπό κανονικές συνθήκες ανταγωνισμού.

146. Οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων και η Επιτροπή υποστηρίζουν ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει δεκτό σε καμία περίπτωση. Ισχυρίζονται, αντιθέτως, ότι και μόνο η προσπάθεια παρουσίασης των ζημιών που επικαλείται το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας κατά τρόπο περιεκτικό και εύληπτο αρκεί για να αποδειχθεί πόσο τεχνητές και «τραβηγμένες» είναι. Κανένας συνετός κατασκευαστής ανελκυστήρων δεν μπορεί ούτε οφείλει να αναμένει ότι μια περιφερειακή οντότητα, που δεν ενεργεί με γνώμονα το κέρδος, επενδύει δημόσια κεφάλαια στη χρηματοπιστωτική αγορά για κερδοσκοπικούς σκοπούς, κατά παράβαση του προβλεπόμενου για τα κεφάλαια αυτά σκοπού και του νόμου, αντί για την εκπλήρωση πολιτικών αποστολών γενικού συμφέροντος, χρησιμοποιώντας τα εν τέλει για σκοπούς διαφορετικούς από εκείνους για τους οποίους προορίζονται. Μια τέτοια ενέργεια θα ήταν αντίθετη προς κάθε δίδαγμα της κοινής πείρας και, ως εκ τούτου, η ζημία που θα προκαλούνταν από την απώλεια μιας τέτοιας δυνατότητας κερδοσκοπίας θα ήταν τελείως απρόβλεπτη για οικονομικούς φορείς όπως οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων.

147. Η επιχειρηματολογία αυτή είναι τελείως αβάσιμη.

148. Πρώτον, στον κατασκευαστικό τομέα, είναι αρκετά συνηθισμένο οι κατασκευαστές να χρηματοδοτούν τα έργα τους με δάνεια. Επομένως, τα μέλη συμπράξεως που έχει ως σκοπό την επίτευξη υψηλότερων τιμών από τις τιμές που μπορούν να επιτευχθούν υπό κανονικές συνθήκες αγοράς μπορούν να προβλέψουν ότι η ζημία που προκαλείται από τις διογκωμένες τιμές θα μετακυλιστεί στους χρηματοδότες των κατασκευαστών.

149. Εξάλλου, όπως οι ίδιοι οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων εξέθεσαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση, τα επίμαχα εν προκειμένω μέτρα χρηματοδότησης ελήφθησαν εντός ενός καθορισμένου νομικού πλαισίου, το οποίο γνωρίζουν καλά οι οικονομικοί φορείς που δραστηριοποιούνται στον κατασκευαστικό τομέα ή κατασκευάζουν κατασκευαστικά στοιχεία όπως ανελκυστήρες. Οι κατασκευαστές των ανελκυστήρων έπρεπε, συνεπώς, να αναμένουν ότι οι διογκωμένες τους τιμές χρηματοδοτούνταν, τουλάχιστον εν μέρει, από προνομιακά δάνεια με μειωμένα επιτόκια.

150. Τέλος, προκειμένου να μπορεί να προβλέψει ότι ένας κρατικός πιστωτής, όπως το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, μπορεί να υποστεί απώλεια τόκων λόγω της οφειλόμενης στη σύμπραξη χορηγήσεως υψηλότερων επιδοτήσεων, ο οικονομικός φορέας ουδόλως χρειάζεται να λάβει ως δεδομένο ότι ο εν λόγω κρατικός παράγοντας, μη χρησιμοποιώντας τα προοριζόμενα για την εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος χρήματα που έχει στη διάθεσή του σύμφωνα με τον αρχικό τους σκοπό, αλλά για να τα επενδύσει κερδοσκοπικά στις χρηματοπιστωτικές αγορές, δρα κατά παράβαση του προβλεπόμενου για τα κεφάλαια αυτά σκοπού, του νόμου και της αρμοδιότητάς του. Αντιθέτως, όπως εκτέθηκε στα σημεία 114, 115 και 120 των παρουσών προτάσεων, ανταποκρίνεται στη συνήθη νομική κατάσταση και πρακτική το να νοείται η παράνομη έλλειψη ορισμένου ποσού για ορισμένο χρονικό διάστημα ως απώλεια τόκων.

3) Ενδιάμεσο συμπέρασμα

151. Από το σύνολο των προεκτεθέντων προκύπτει ότι μια ζημία όπως αυτή που υπέστη το ομόσπονδο κράτος της Άνω Αυστρίας, η οποία οφείλεται στο ότι το ποσό του δανείου που χορηγήθηκε ως ποσοστό του κόστους του προϊόντος ήταν υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν χωρίς τη συμφωνία συμπράξεως και, για τον λόγο αυτό, το ομόσπονδο κράτος δεν ήταν σε θέση να επενδύσει τα εν λόγω ποσά με το επιτόκιο της αγοράς ή να τα χρησιμοποιήσει για την αποπληρωμή ανεξόφλητων δανείων, παρουσιάζει αρκούντως άμεση συνάφεια με τη συμφωνία συμπράξεως και μπορούσε να προβλεφθεί από τους μετέχοντες στη σύμπραξη.

VI. Πρόταση

152. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει την ακόλουθη απάντηση στην αίτηση του Oberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Αυστρία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως: Το άρθρο 101 ΣΛΕΕ πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι μπορούν να ζητήσουν αποκατάσταση της ζημίας από τους μετέχοντες σε σύμπραξη και τα πρόσωπα εκείνα τα οποία δεν δραστηριοποιούνται ως προμηθευτές ή καταναλωτές στην αγορά που επηρεάζεται από τη σύμπραξη. Σε αυτά περιλαμβάνονται και οι κρατικοί πιστωτές, οι οποίοι χορηγούν δάνεια με ευνοϊκούς όρους στους αγοραστές των μετεχόντων σε σύμπραξη και η ζημία των οποίων έγκειται στο ότι το ποσό του δανείου που χορήγησαν ως ποσοστό του κόστους του προϊόντος ήταν υψηλότερο απ’ ό,τι θα ήταν χωρίς τη σύμπραξη και, για τον λόγο αυτό, το ομόσπονδο κράτος δεν ήταν σε θέση να επενδύσει τα εν λόγω ποσά με το επιτόκιο της αγοράς ή να τα χρησιμοποιήσει για την αποπληρωμή ανεξόφλητων δανείων.

( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.

( 2 ) Βλ. αποφάσεις της 6ης Νοεμβρίου 2012, Otis κ.λπ. (C‑199/11, EU:C:2012:684