Κοινες προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Jacobs της 28ης Ιανουαρίου 1999. - Albany International BV κατά Stichting Bedrijfspensioenfonds Textielindustrie. - Αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως: Kantongerecht Arnhem - Κάτω Χώρες. - Υπόθεση C-67/96. - Brentjens' Handelsonderneming BV κατά Stichting Bedrijfspensioenfonds voor de Handel in Bouwmaterialen. - Αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως: Kantongerecht Roermond - Κάτω Χώρες. - Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-115/97 έως C-117/97. - Maatschappij Drijvende Bokken BV κατά Stichting Pensioenfonds voor de Vervoer- en Havenbedrijven. - Αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως: Hoge Raad - Κάτω Χώρες. - Υπόθεση C-219/97. - Υποχρεωτική υπαγωγή σε κλαδικό ταμείο συντάξεων - Συμßιßαστό με τους κανόνες ανταγωνισμού - Χαρακτηρισμός κλαδικού ταμείου συντάξεων ως επιχειρήσεως.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1999 σελίδα I-05751



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

I - Εισαγωγή

1 Στις παρούσες υποθέσεις, τις οποίες έφεραν στο Δικαστήριο το Hoge Raad der Nederlanden, το Kantongerecht Roermond και το Kantongerecht Arnhem, ζητείται από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί διαφόρων ερωτημάτων σχετικά με το αν ένα σύστημα υποχρεωτικής υπαγωγής σε κλαδικό ταμείο συντάξεων συμβιβάζεται με τους κανόνες ανταγωνισμού που περιέχονται στη Συνθήκη. Τα ερωτήματα αυτά τέθηκαν στο πλαίσιο δικών που κινήθηκαν από τρεις επιχειρήσεις οι οποίες προσβάλλουν εντάλματα πληρωμής εκδοθέντα από κλαδικά ταμεία συντάξεων τα οποία απαιτούν την καταβολή εισφορών στα συνταξιοδοτικά συστήματά τους.

2 Οι υποθέσεις εγείρουν διάφορα ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος τα οποία πρέπει να εξεταστούν πριν από τα ειδικότερα ζητήματα επί της ουσίας. Και στις τρεις υποθέσεις τίθεται το ζήτημα αν ένα εθνικό σύστημα, στο πλαίσιο του οποίου η υπαγωγή σε κλαδικό ταμείο συντάξεων κατέστη, κατόπιν αιτήσεως των εκπροσώπων εργοδοτών και εργαζομένων συγκεκριμένου τομέα της οικονομίας, υποχρεωτική για όλες τις επιχειρήσεις του τομέα αυτού, παραβιάζει είτε το άρθρο 5 της Συνθήκης ΕΚ σε συνδυασμό με το άρθρο 85 είτε το άρθρο 90, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ σε συνδυασμό με το άρθρο 86. Οι υποθέσεις εγείρουν επίσης το ζήτημα, στο πλαίσιο των άρθρων 5 και 85 της Συνθήκης, αν η συλλογική σύμβαση μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων συγκεκριμένου τομέα με την οποία ιδρύεται κλαδικό ταμείο συντάξεων εμπίπτει στο άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Έτσι, ζητείται για πρώτη φορά από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της σχέσεως μεταξύ των κανόνων ανταγωνισμού που περιέχονται στη Συνθήκη και των συμφωνιών που συνάπτονται μετά από συλλογικές διαπραγματεύσεις των κοινωνικών εταίρων. Ένα περαιτέρω ζήτημα, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 90, παράγραφος 1, και 86 της Συνθήκης, είναι αν τα ολλανδικά κλαδικά ταμεία συντάξεων, τα οποία λειτουργούν στο πλαίσιο κανόνων περί υποχρεωτικής υπαγωγής σε κλαδικό ταμείο συντάξεων, αποτελούν επιχειρήσεις υπό την έννοια των κανόνων ανταγωνισμού που περιέχονται στη Συνθήκη.

II - Το εθνικό νομικό πλαίσιο

3 Το συνταξιοδοτικό καθεστώς στις Κάτω Ξώρες έχει τρία βάθρα:

- Πρώτον, μια βασική εκ του νόμου σύνταξη, η οποία χορηγείται από το Δημόσιο βάσει του Algemene Ouderdomswet (1) (νόμου περί γενικού συστήματος συντάξεων γήρατος, στο εξής: AOW) και του Algemene Nabestaandenwet (νόμου περί γενικευμένης ασφαλίσεως των επιζώντων), παρέχει σε ολόκληρο τον πληθυσμό ένα κατ' αποκοπήν ωφέλημα, το οποίο αποτελεί συγκεκριμένο ποσοστό του κατώτατου μισθού. Το ωφέλημα αυτό μειώνεται για κάθε έτος μη ασφαλίσεως. Η συμμετοχή είναι υποχρεωτική.

- Δεύτερον, στις περισσότερες περιπτώσεις η βασική σύνταξη συμπληρώνεται με επικουρικές συντάξεις που χορηγούνται στο πλαίσιο μισθωτής ή ανεξάρτητης επαγγελματικής δραστηριότητας. Οι επικουρικές αυτές συντάξεις καταβάλλονται από συλλογικά συνταξιοδοτικά συστήματα που καλύπτουν συγκεκριμένο τομέα της οικονομίας, συγκεκριμένο επάγγελμα ή τους μισθωτούς συγκεκριμένης επιχειρήσεως.

- Τρίτον, υφίσταται δυνατότητα συνάψεως ατομικών συμβάσεων συνταξιοδοτικής ασφαλίσεως ή ασφάλειας ζωής.

4 Οι παρούσες υποθέσεις αφορούν όλες τα κατά το δεύτερο βάθρο κλαδικά συστήματα που χορηγούν επικουρικές συντάξεις στους μισθωτούς. Από την άποψη αυτή, είναι διαφορετικά από το επίμαχο στις υποθέσεις Van Schijndel και Van Veen σύστημα επικουρικών συντάξεων (2), το οποίο χορηγούσε συντάξεις στους ανήκοντες σε συγκεκριμένο επάγγελμα.

5 Κατά το ολλανδικό δίκαιο, οι εργοδότες είναι κατ' αρχήν ελεύθεροι να αποφασίσουν αν θα προσφέρουν επικουρικές συντάξεις στους μισθωτούς τους. Αν θέλουν να το πράξουν, μπορούν να συστήσουν συνταξιοδοτικό σύστημα επιχειρήσεως είτε υπό τη μορφή συνταξιοδοτικού ταμείου επιχειρήσεως είτε συνάπτοντας με ασφαλιστική εταιρία σύμβαση ομαδικής ασφαλίσεως. Μπορούν επίσης να συστήσουν κλαδικό συνταξιοδοτικό σύστημα με άλλους εργοδότες ή να προσχωρήσουν σε υφιστάμενο κλαδικό σύστημα.

6 Όμως, στην πράξη οι εργοδότες συχνά είναι υποχρεωμένοι να ασφαλίσουν τους μισθωτούς τους σε υποχρεωτικό κλαδικό ταμείο συντάξεων. Τα ταμεία αυτά ιδρύονται με συλλογική σύμβαση μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων συγκεκριμένου τομέα της οικονομίας. Στη συνέχεια, το Δημόσιο καθιστά υποχρεωτική την υπαγωγή στο σύστημα των ταμείων αυτών.

7 Το πρώτο πλέγμα των κανόνων που έχουν εφαρμογή σε τέτοια συστήματα αποτελείται από τον Wet betreffende verplichte deelneming in een bedrijfspensioenfonds της 17ης Μαρτίου 1949 (3) (νόμο περί υποχρεωτικής υπαγωγής σε κλαδικό ταμείο συντάξεων, στο εξής: BPW), όπως τροποποιήθηκε κατ' επανάληψη.

8 Ο βασικός κανόνας είναι το άρθρο 3, παράγραφος 1. Παρέχει στον Υπουργό Κοινωνικών Υποθέσεων την εξουσία να λάβει, κατόπιν αιτήσεως ομάδας εργοδοτικών ενώσεων και συνδικαλιστικών οργανώσεων την οποία θεωρεί αρκούντως αντιπροσωπευτική, απόφαση επιβάλλουσα σε όλες τις κατηγορίες των προσώπων που ανήκουν σε συγκεκριμένο τομέα της οικονομίας να υπαχθούν σε κλαδικό ταμείο συντάξεων. Αν δεν υποβληθεί σχετική αίτηση, ο υπουργός δεν έχει την εξουσία αυτή. Πριν λάβει την απόφασή του, ο αρμόδιος υπουργός οφείλει να διαβουλευθεί, μεταξύ άλλων, με το Sociaal-Economische Raad (Κοινωνικό και Οικονομικό Συμβούλιο) και το Verzekeringskamer (Ασφαλιστικό Επιμελητήριο), το οποίο εποπτεύει τα ασφαλιστικά ταμεία και τα ταμεία συντάξεων.

9 Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, του BPW, όλα τα πρόσωπα που εμπίπτουν στην υπουργική απόφαση, μαζί με τους εργοδότες τους, οφείλουν να τηρούν τους κανόνες του σχετικού κλαδικού ταμείου συντάξεων. Η συμμόρφωση προς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τους κανόνες αυτούς, περιλαμβανομένης της υποχρεώσεως καταβολής εισφορών, μπορεί να επιβληθεί με αναγκαστική εκτέλεση. Το άρθρο 18 παρέχει στο ταμείο συντάξεων την εξουσία να εκδίδει για τις μη καταβληθείσες εισφορές εντάλματα πληρωμής τα οποία αποτελούν εκτελεστούς τίτλους.

10 Στο πλαίσιο των κοινοβουλευτικών εργασιών που οδήγησαν στην ψήφιση του BPW, η κυβέρνηση έδωσε τις ακόλουθες εξηγήσεις σχετικά με τους σκοπούς των κανόνων περί υποχρεωτικής υπαγωγής (4):

«(...) Το παρόν νομοσχέδιο αποβλέπει στο να θεσπιστούν κανόνες στον τομέα των συνταξιοδοτικών συστημάτων των ιδιωτών ανάλογοι με τους περιεχόμενους στον Wet op het Algemeen Verbindend Verklaren van Bepalingen van Collectieve Arbeidsovereenkomsten [νόμο περί κηρύξεως γενικώς υποχρεωτικών των διατάξεων συλλογικών συμβάσεων εργασίας] όσον αφορά τους όρους εργασίας. Συνεπώς, επιδίωξή του είναι να αποφευχθεί η δυνατότητα να αποκτήσουν ορισμένοι εργοδότες σε έναν τομέα πλεονέκτημα εις βάρος των άλλων εργοδοτών του ίδιου τομέα με το να μη χορηγούν συντάξεις (...)».

Ο τότε Υπουργός Κοινωνικών Υποθέσεων είπε (5):

«(...) η επαγγελματική συνταξιοδοτική ασφάλιση του είδους που επιδιώκεται με το παρόν νομοσχέδιο είναι ιδιαιτέρως χρήσιμη καθόσον βασίζεται στην αντίληψη περί συλλογικής ασφαλίσεως, δηλαδή στην αντίληψη ότι τα μέλη συγκεκριμένου τομέα της οικονομίας, εργοδότες και εργαζόμενοι (...) πρέπει να αναλάβουν συλλογικώς την ευθύνη της συγκεντρώσεως των αναγκαίων κεφαλαίων για να εξασφαλιστεί ότι όλα τα πρόσωπα που έχουν συμπληρώσει επαρκή αριθμό ετών εργασίας στον τομέα αυτόν και έχουν φθάσει σε ορισμένη ηλικία θα μπορούν να λαμβάνουν τα ωφελήματα που χρειάζονται. Όταν τούτο γίνεται σε ατομική βάση - όπως συμβαίνει σε ορισμένες περιπτώσεις - και τα πράγματα αφήνονται έτσι, η συνέπεια είναι ότι εκείνοι που βρίσκονται σε περισσότερο ευνοϋκές συνθήκες μπορούν να φροντίζουν τον εαυτό τους σχετικά εύκολα, σε αντίθεση με εκείνους που βρίσκονται σε λιγότερο ευνοϋκές συνθήκες.»

11 Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, του BPW, για να μπορέσει ο υπουργός να καταστήσει υποχρεωτική την υπαγωγή πρέπει να πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Παραδείγματος χάριν, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, σημείο IV, οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι πρέπει να εκπροσωπούνται ισότιμα στο διοικητικό συμβούλιο και κατά το σημείο V το ταμείο συντάξεων πρέπει να έχει νομική προσωπικότητα.

12 Το άρθρο 5, παράγραφος 2, σημείο II, του BPW απαριθμεί ορισμένα ζητήματα που πρέπει να ρυθμίζονται από το καταστατικό και από τους κανονισμούς του ταμείου συντάξεων. Ειδικότερα, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, σημείο II, περίπτωση l, το καταστατικό και οι κανονισμοί του ταμείου πρέπει να προβλέπουν τη δυνατότητα απαλλαγής σε ορισμένες περιπτώσεις από την υποχρέωση υπαγωγής ή τουλάχιστον από ορισμένες υποχρεώσεις που απορρέουν από την υπαγωγή.

13 To άρθρο 5, παράγραφος 3, παρέχει στον Υπουργό Κοινωνικών Υποθέσεων την εξουσία να δίδει richtlijnen (οδηγίες) σχετικά με την απαλλαγή από την υποχρέωση υπαγωγής. Σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, ο αρμόδιος υπουργός εξέδωσε την Beschikking van 29 december 1952 betreffende de vaststelling van de richtlijnen voor de vrijstelling van deelneming in een bedrijfspensioenfonds wegens een bijzondere pensionsvoorziening (6) (απόφαση της 29ης Δεκεμβρίου 1952 με την οποία δίδονται οδηγίες σχετικά με την απαλλαγή από την υποχρέωση υπαγωγής σε κλαδικό ταμείο συντάξεων λόγω υπαγωγής σε ειδικό συνταξιοδοτικό σύστημα, στο εξής: υπουργικές οδηγίες σχετικά με την απαλλαγή ή οδηγίες). Η απόφαση αυτή τροποποιήθηκε κατ' επανάληψη.

14 Κατά το έχον εφαρμογή στις υποθέσεις των κύριων δικών κείμενο του άρθρου 1 των οδηγιών, το ίδιο το κλαδικό ταμείο συντάξεων είναι εκείνο που χορηγεί τις απαλλαγές. Οι απαλλαγές πρέπει να ζητηθούν είτε από μισθωτό σε ατομική βάση είτε, όπως συνέβη στις υποθέσεις των κύριων δικών, από εργοδότη για όλους τους μισθωτούς του.

15 Κατά το άρθρο 1, το ταμείο έχει διακριτική ευχέρεια να χορηγήσει απαλλαγή από την υποχρέωση υπαγωγής όταν η υπαγόμενη εταιρία έχει δικό της συνταξιοδοτικό σύστημα και όταν τηρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 1, στοιχεία a έως d, των οδηγιών. Το άρθρο 1, στοιχείο a, απαριθμεί τα είδη εναλλακτικών συνταξιοδοτικών συστημάτων που γίνονται δεκτά, δηλαδή τα συνταξιοδοτικά ταμεία επιχειρήσεως, τα άλλα κλαδικά ταμεία συντάξεων ή τις ομαδικές ασφαλίσεις σε ιδιώτη ασφαλιστή. Το άρθρο 1, στοιχείο b, ορίζει ότι τα οφέλη που χορηγούνται από το ειδικό συνταξιοδοτικό σύστημα της επιχειρήσεως πρέπει να είναι τουλάχιστον ανάλογα εκείνων που χορηγούνται από το κλαδικό ταμείο. Το άρθρο 1, στοιχείο c, απαιτεί να παρέχει το εναλλακτικό σύστημα επαρκείς εγγυήσεις για την εκτέλεση των συνταξιοδοτικών του υποχρεώσεων. Το άρθρο 1, στοιχείο d, ορίζει ότι, αν η απαλλαγή συνεπάγεται την αποχώρηση των μισθωτών από το ταμείο, πρέπει να καταβληθεί εύλογη αποζημίωση για τη ζημία που το ταμείο υφίσταται από απόψεως ασφαλιστικής τεχνικής.

16 Κατά το άρθρο 5 των οδηγιών, το ταμείο πρέπει να χορηγήσει την απαλλαγή όταν το ειδικό συνταξιοδοτικό σύστημα της σχετικής επιχειρήσεως πληροί τις τρεις πρώτες από τις πιο πάνω προϋποθέσεις και ίσχυε έξι μήνες πριν από την υποβολή της αιτήσεως κατόπιν της οποίας κατέστη υποχρεωτική η υπαγωγή στο ταμείο συντάξεων.

17 Κατά το άρθρο 8 των οδηγιών, κάθε απόφαση επί αιτήσεως απαλλαγής πρέπει να είναι αιτιολογημένη και αντίγραφο πρέπει να αποστέλλεται στο Ασφαλιστικό Επιμελητήριο.

18 Το άρθρο 9 των οδηγιών προβλέπει τη δυνατότητα υποβολής ενστάσεως (bezwaar) κατά της αρνήσεως ταμείου συντάξεων να χορηγήσει απαλλαγή. Επί της ενστάσεως αυτής αποφαίνεται το Ασφαλιστικό Επιμελητήριο. Κατά την Ολλανδική Κυβέρνηση, η απόφαση του Ασφαλιστικού Επιμελητηρίου αποτελεί απλώς προσπάθεια συνδιαλλαγής και δεν έχει δεσμευτική ισχύ. Η απόφαση του Επιμελητηρίου δεν είναι δεκτική προσφυγής.

19 Κατά την Ολλανδική Κυβέρνηση, παλαιότερα μπορούσε να χορηγηθεί απαλλαγή όταν η επιχείρηση ανήκε σε όμιλο επιχειρήσεων ο οποίος είχε δική του πολιτική ως προς τους όρους εργασίας ή όταν ο εργοδότης είχε μόνον προσωρινώς την υποχρέωση υπαγωγής. Αντιθέτως, οι προσβάλλουσες τα εντάλματα πληρωμής επιχειρήσεις ισχυρίστηκαν κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση ότι στην πράξη ουδέποτε ή μόνο σπανιότατα χορηγήθηκαν απαλλαγές. Θα εξετάσω πιο κάτω ορισμένες πρόσφατες τροποποιήσεις σχετικά με τις απαλλαγές.

20 To άρθρο 3, παράγραφος 4, του BPW παρέχει στον αρμόδιο υπουργό την εξουσία να καταργήσει για έναν ολόκληρο τομέα την υποχρέωση υπαγωγής. Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 5, του BPW, όταν τροποποιούνται οι κανόνες που διέπουν το ταμείο συντάξεων, ο αρμόδιος υπουργός πρέπει να καταργήσει την υποχρέωση υπαγωγής εκτός αν δηλώσει ότι δεν έχει αντιρρήσεις για τις τροποποιήσεις.

21 Το δεύτερο πλέγμα των κανόνων που έχουν εφαρμογή στα κλαδικά ταμεία συντάξεων περιέχεται στον Wet van 15 mei 1962 houdende regelen betreffende pensioen- en spaarvoorzieningen (νόμο της 15ης Μαου 1962 περί ταμείων συντάξεων και ταμιευτηρίων, στο εξής: PSW), ο οποίος τροποποιήθηκε κατ' επανάληψη. Ο νόμος θέτει το γενικό πλαίσιο για όλα τα είδη ταμείων συντάξεων και ταμιευτηρίων. Σκοπός του είναι, όταν ο εργοδότης έχει συστήσει τέτοια συστήματα, να προστατεύσει τους ασφαλισμένους με το να εξασφαλίσει ότι τα κεφάλαια που προορίζονται για συντάξεις χρησιμοποιούνται πράγματι για τον σκοπό αυτόν.

22 Για να επιτευχθεί ο σκοπός αυτός, το άρθρο 2, παράγραφος 1, του PSW υποχρεώνει τους εργοδότες να επιλέξουν ένα από τα τρία συστήματα που έχουν καθιερωθεί προκειμένου τα συλλεγόμενα για συνταξιοδοτικούς σκοπούς κεφάλαια να διαχωρίζονται από το υπόλοιπο ενεργητικό της επιχειρήσεως. Ο εργοδότης μπορεί είτε να προσχωρήσει σε κλαδικό ταμείο συντάξεων είτε να ιδρύσει συνταξιοδοτικό ταμείο επιχειρήσεως είτε να συνάψει με ασφαλιστική εταιρία συμβάσεις ομαδικής ή ατομικής ασφάλειας ζωής.

23 Το άρθρο 1, παράγραφος 6, του PSW διευκρινίζει ότι έχει εφαρμογή και επί των κλαδικών ταμείων συντάξεων στα οποία η υπαγωγή έχει καταστεί υποχρεωτική βάσει του BPW.

24 Κατά τα άρθρα 6a και 6b του PSW, τα οποία προστέθηκαν το 1990, το διοικητικό συμβούλιο κάθε ταμείου οφείλει να συστήσει, κατόπιν αιτήσεως ορισμένου αριθμού ασφαλισμένων, ένα deelnemersrad (συμβούλιο ασφαλισμένων) με συμβουλευτικά καθήκοντα σχετικά με τη διαχείριση του ταμείου.

25 Τα άρθρα 9 και 10 του PSW καθορίζουν υπέρ των μελών του συστήματος τον τρόπο διαχειρίσεως των συλλεγομένων κεφαλαίων. Ο γενικός κανόνας διατυπώνεται στο άρθρο 9, το οποίο υποχρεώνει τα ταμεία συντάξεων να μεταφέρουν ή να μετασφαλίζουν τον κίνδυνο σχετικά με τις δεσμεύσεις ως προς τις συντάξεις. Έτσι, για να εξαλειφθεί ο κίνδυνος κακοδιαχειρίσεως ή κακών επενδύσεων από το ταμείο, το ταμείο μπορεί να χρησιμοποιεί τα συλλεγόμενα κεφάλαια μόνο για να συνάπτει συμφωνίες με ασφαλιστικές εταιρίες.

26 Ως εξαίρεση από τον κανόνα αυτόν, το άρθρο 10 παρέχει στα ταμεία την εξουσία να διαχειρίζονται και επενδύουν τα ίδια και με δικό τους κίνδυνο τα συλλεγόμενα κεφάλαια. Πριν πράξει τούτο, το ταμείο πρέπει να υποβάλει στις αρμόδιες αρχές σχέδιο διαχειρίσεως και να εξηγήσει λεπτομερώς με ποιο τρόπο προτίθεται να αντιμετωπίσει τον αναλογιστικό και οικονομικό κίνδυνο. Το σχέδιο πρέπει να εγκριθεί από το Ασφαλιστικό Επιμελητήριο. Περαιτέρω, το ταμείο υπόκειται σε συνεχή εποπτεία. Οι λογαριασμοί σχετικά με τον αναλογιστικό υπολογισμό των αποτελεσμάτων του συστήματος πρέπει να υποβάλλονται τακτικά για έγκριση στο Ασφαλιστικό Επιμελητήριο. Προκύπτει ότι στην πράξη όλα τα υφιστάμενα κλαδικά ταμεία συντάξεων διαχειρίζονται τα ίδια και με δικό τους κίνδυνο τις συλλεγόμενες ασφαλιστικές εισφορές και, επομένως, η εξαίρεση έχει καταστεί ο κανόνας (7).

27 Τα άρθρα 13 έως 16 του PSW θέτουν κανόνες σχετικά με την επένδυση των συλλεγομένων κεφαλαίων. Κατά το άρθρο 13, το ενεργητικό του συστήματος πλέον των προβλεπομένων εσόδων πρέπει να επαρκεί για την κάλυψη των δεσμεύσεων σχετικά με τις συντάξεις. Κατά το άρθρο 14, οι επενδύσεις πρέπει να γίνονται «op solide wijze» (με σύνεση).

28 Οι ολλανδικοί φορολογικοί κανόνες έχουν και αυτοί κάποια σημασία στις παρούσες υποθέσεις. Κατά την Επιτροπή, τα βάσει της ολλανδικής νομοθεσίας φορολογικά πλεονεκτήματα σχετικά με τις συντάξεις περιορίζονται στις περιπτώσεις που η συνολική σύνταξη δεν υπερβαίνει ένα «λογικό» επίπεδο. Στην πράξη, το επίπεδο αυτό είναι το 70 % του τελευταίου μισθού μετά από σταδιοδρομία 40 ετών. Έτσι, στην πράξη, οι κανόνες θέτουν όρια στο επίπεδο των ωφελημάτων που μπορούν να παρασχεθούν από τα συνταξιοδοτικά συστήματα.

29 Κατά την Ολλανδική Κυβέρνηση, τώρα στις Κάτω Ξώρες υπάρχουν 81 κλαδικά ταμεία συντάξεων, η δε υπαγωγή έχει καταστεί υποχρεωτική για 66 από αυτά. Κατά τα καθών ταμεία, το 91,6 % των ασφαλισμένων σε κλαδικό ταμείο συντάξεων υπάγεται σε ταμείο στο οποίο η υπαγωγή είναι υποχρεωτική. Το 80 % του ενεργού εργατικού δυναμικού στις Κάτω Ξώρες υπάγεται υποχρεωτικώς σε κλαδικό ταμείο συντάξεων.

30 Όσον αφορά τα 15 κλαδικά ταμεία συντάξεων στα οποία η υπαγωγή δεν έχει καταστεί υποχρεωτική από το Δημόσιο, η Ολλανδική Κυβέρνηση λέγει ότι στις περισσότερες περιπτώσεις μια τέτοια παρέμβαση του Δημοσίου δεν είναι αναγκαία είτε διότι υφίστανται συλλογικές συμβάσεις που υποχρεώνουν de facto όλους τους εργοδότες του τομέα να ασφαλίσουν τους μισθωτούς τους σε τέτοια ταμεία είτε διότι στον τομέα υφίσταται μικρός μόνον αριθμός μεγάλων εργοδοτών που ούτως ή άλλως έχουν επιλέξει να ασφαλίσουν τους μισθωτούς τους στο οικείο κλαδικό ταμείο. Η Ολλανδική Κυβέρνηση λέγει ότι τα εναπομένοντα προαιρετικά κλαδικά ταμεία καλύπτουν χαμηλό αριθμό μικρών τομέων ή τομέων όπου δεν υφίσταται πλέον σημαντική παραγωγική δραστηριότητα.

III - Τα πραγματικά περιστατικά των κύριων δικών

A - Υπόθεση C-67/96: Albany International

31 Το καθού στην κύρια δίκη, το Stichting Bedrijfspensioenfonds Textielindustrie (Ταμείο συντάξεων των εργαζομένων στην υφαντουργία, στο εξής: Ταμείο συντάξεων), είναι κλαδικό ταμείο συντάξεων υπό την έννοια του BPW, το οποίο καλύπτει την υφαντουργία. Η ανακόπτουσα στην κύρια δίκη, η Albany International BV (στο εξής: Albany), είναι επιχείρηση που δρα μεταξύ άλλων σε αυτόν τον κλάδο παραγωγής.

32 Κατά τους διαδίκους της κύριας δίκης και την Ολλανδική Κυβέρνηση, η υπαγωγή σε διάφορα ταμεία συντάξεων, που κάθε ένα από αυτά κάλυπτε διαφορετικό μέρος της υφαντουργίας, κατέστη υποχρεωτική, κατόπιν αιτήσεως των εκπροσώπων εργοδοτών και εργαζομένων, με υπουργική απόφαση του 1952. Μετά από ορισμένες συγχωνεύσεις, η κατά το 1975 συγχώνευση των δύο εναπομεινάντων ταμείων συντάξεων στην υφαντουργία και η ίδρυση ενιαίου ταμείου για ολόκληρο τον κλάδο παραγωγής κατέστησαν αναγκαία την έκδοση νέας υπουργικής αποφάσεως που κατέστησε υποχρεωτική την υπαγωγή στο καθού ταμείο συντάξεων. Από το 1975 η Albany τηρούσε την υποχρέωσή της να μετέχει στο σύστημα αυτό.

33 Από το 1975 και μετά το Ταμείο συντάξεων λειτουργούσε βάσει ενός συστήματος που αποκαλείται σύστημα κατ' αποκοπήν παροχών. Τα συνταξιοδοτικά οφέλη δεν είχαν σχέση με τον μισθό αλλά συνίσταντο σε ένα πάγιο ποσό ανά έτος εργασίας. Κατά την Albany, η ανώτατη σύνταξη που ο εργαζόμενος μπορούσε να αναμείνει μετά από 50 έτη εργασίας ήταν μόνο 200 ολλανδικά φιορίνια (HFL) τον μήνα.

34 Κατόπιν αυτών, η Albany συνέστησε το 1981 ένα σύστημα επικουρικών συντάξεων το οποίο τελεί υπό τη διαχείριση μιας ασφαλιστικής εταιρίας. Το σύστημα παρείχε στους εργαζομένους της Albany ωφελήματα τα οποία, συνδυαζόμενα με τη βασική σύνταξη βάσει του AOW και την επικουρική σύνταξη που χορηγείτο από το Ταμείο συντάξεων, κατέληγαν μετά από 40 έτη εργασίας σε συνολική σύνταξη ίση με το 70 % του τελευταίου μισθού.

35 Mετά από διαπραγματεύσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων της υφαντουργίας, το Ταμείο συντάξεων τροποποίησε τους κανόνες που διέπουν το σύστημα των επικουρικών συντάξεων και καθιέρωσε από την 1η Ιανουαρίου 1989 ένα σύστημα όπου η σύνταξη έχει σχέση με τον μισθό. Ο σκοπός του συστήματος αυτού είναι όμοιος με τον σκοπό του συστήματος επικουρικών συντάξεων της Albany: οι εργαζόμενοι λαμβάνουν συνταξιοδοτικά οφέλη που στο σύνολό τους είναι ίσα με το 70 % του τελευταίου μισθού αν έχουν εργαστεί επί 40 έτη.

36 Η Albany θεώρησε ότι το συνταξιοδοτικό της σύστημα εξακολουθεί να είναι περισσότερο γενναιόδωρο από το νέο σύστημα και ότι οι αλλαγές στο δικό της σύστημα που κατέστησαν αναγκαίες μετά την τροποποίηση του υποχρεωτικού κλαδικού συστήματος είναι υπερβολικά επαχθείς και δυσανάλογες. Κατόπιν αυτών, ζήτησε από το Ταμείο συντάξεων να την απαλλάξει από την υποχρέωση υπαγωγής.

37 Το Ταμείο συντάξεων απέρριψε την αίτηση αυτή με απόφαση της 28ης Δεκεμβρίου 1990. Προέβαλε μεταξύ άλλων ότι, βάσει των υπουργικών οδηγιών σχετικά με την απαλλαγή, δεν υποχρεούται να χορηγήσει απαλλαγή, καθόσον το ειδικό συνταξιοδοτικό σύστημα της Albany δεν ίσχυε έξι μήνες πριν από την υποβολή της αιτήσεως να καταστεί υποχρεωτική η υπαγωγή στο συνταξιοδοτικό σύστημα. Κατά συνέπεια, η Albany θα είχε δικαίωμα να τύχει της απαλλαγής μόνον αν είχε συστήσει το σύστημά της πριν από το 1975.

38 Η Albany υπέβαλε στο Ασφαλιστικό Επιμελητήριο ένσταση κατά της αποφάσεως αυτής. Με έγγραφο της 18ης Μαρτίου 1992 προς τα μέρη, το Ασφαλιστικό Επιμελητήριο εξέθεσε ότι, βάσει των υπουργικών οδηγιών σχετικά με την απαλλαγή, το Ταμείο συντάξεων ορθώς θεώρησε ότι δεν υποχρεούται να χορηγήσει απαλλαγή.

39 Ωστόσο, συνέχισε:

«Εφόσον, όταν έγινε η τροποποίηση αυτή (1η Ιανουαρίου 1989), ο υποβαλών ένσταση είχε προ πολλού συστήσει υπέρ του προσωπικού του σύστημα επικουρικών συντάξεων το οποίο είναι τουλάχιστον ανάλογο εκείνου που συστάθηκε την ημερομηνία αυτή από το Ταμείο συντάξεων, το Επιμελητήριο θεωρεί λογικό να ζητήσει από το Ταμείο συντάξεων να χρησιμοποιήσει την εξουσία του να χορηγήσει απαλλαγή ή, εν πάση περιπτώσει, αν μπορεί να αποδείξει στο Επιμελητήριο - πράγμα που δεν έχει γίνει μέχρι τώρα - ότι στην παρούσα υπόθεση δεν δικαιολογείται ευλύγιστη προσέγγιση, να χορηγήσει προειδοποιητική προθεσμία.»

40 Παρά την απόφαση αυτή του Ασφαλιστικού Επιμελητηρίου, το Ταμείο συντάξεων δεν επανεξέτασε την απόφασή του και στις 11 Νοεμβρίου 1992 επέδωσε στην Albany ένταλμα πληρωμής, με το οποίο την κάλεσε, σύμφωνα με το άρθρο 18 του BPW, να καταβάλει τις κατά νόμον εισφορές για το 1989, πλέον τόκων και εξόδων εισπράξεως.

41 Η Albany άσκησε κατά του εντάλματος αυτού ανακοπή ενώπιον του Kantongerecht Arnhem ισχυριζόμενη, μεταξύ άλλων, ότι το ολλανδικό καθεστώς υποχρεωτικής υπαγωγής είναι ασυμβίβαστο με τους περιεχόμενους στη Συνθήκη κανόνες ανταγωνισμού.

42 Το Kantongerecht δέχθηκε το συμπέρασμα του Ασφαλιστικού Επιμελητηρίου ότι το σύστημα της Albany είναι τουλάχιστον ανάλογο του συστήματος που καθιερώθηκε την 1η Ιανουαρίου 1989 από το Ταμείο συντάξεων. Περαιτέρω, έκρινε ότι οι σχέσεις μεταξύ του Ταμείου συντάξεων και των υπαγομένων σ' αυτό διέπονται από «τις επιταγές της λογικής και της επιείκειας και/ή από τη γενική αρχή της χρηστής διοικήσεως». Κατά συνέπεια, κάθε κλαδικό ταμείο συντάξεων, όταν αποφασίζει αν θα χορηγήσει απαλλαγή, πρέπει να λαμβάνει ιδιαιτέρως υπόψη την απόφαση του Ασφαλιστικού Επιμελητηρίου ως ανεξάρτητου φορέα που έχει συσταθεί με νόμο.

43 Όσον αφορά την προβαλλόμενη παράβαση του κοινοτικού δικαίου, το Kantongerecht ζήτησε με απόφαση της 4ης Μαρτίου 1996 την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως επί των εξής ερωτημάτων:

«1) Αποτελεί ένα κλαδικό ταμείο συντάξεων υπό την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο b, του [BPW] επιχείρηση υπό την έννοια των άρθρων 85, 86 ή 90 της Συνθήκης ΕΚ;

2) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα, συνιστά το να καταστεί υποχρεωτική η υπαγωγή βιομηχανικών επιχειρήσεων μέτρο θεσπισμένο από κράτος μέλος που εξουδετερώνει την πρακτική αποτελεσματικότητα των εφαρμοστέων επί των επιχειρήσεων κανόνων ανταγωνισμού;

3) Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως στο δεύτερο ερώτημα, μπορούν άλλες περιστάσεις να έχουν ως συνέπεια ότι η υποχρεωτική υπαγωγή δεν συμβιβάζεται με τις διατάξεις του άρθρου 90 της Συνθήκης και, αν ναι, ποιες είναι οι περιστάσεις αυτές;»

B - Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-115/97, C-116/97 και C-117/97: Brentjens' Handelsonderneming

44 Με απόφαση της 28ης Ιουνίου 1958 (στο εξής: υπουργική απόφαση), μετά από αίτηση που υπέβαλαν στις 8 Μαρτίου 1958 οι εκπρόσωποι εργοδοτών και εργαζομένων στο εμπόριο δομικών υλικών, ο Υφυπουργός Κοινωνικών Υποθέσεων κατέστησε υποχρεωτική την υπαγωγή στο Stichting Bedrijfspensioenfonds voor de Handel in Bouwmaterialen (Ταμείο συντάξεων των εργαζομένων στο εμπόριο δομικών υλικών, στο εξής: Ταμείο συντάξεων). Έκτοτε, η υπουργική απόφαση, η οποία βασίζεται στον BPW, τροποποιήθηκε κατ' επανάληψη. Κατά την υπουργική απόφαση, η υπαγωγή είναι υποχρεωτική για τους εργαζόμενους ηλικίας 23 έως και 64 ετών που απασχολούνται σε επιχείρηση η οποία δρα αποκλειστικώς ή κυρίως ως χονδρέμπορος δομικών υλικών.

45 Κατά τους διαδίκους των κύριων δικών, το Ταμείο συντάξεων λειτουργεί βάσει συστήματος κατ' αποκοπήν παροχών. Τα χορηγούμενα συνταξιοδοτικά οφέλη δεν έχουν σχέση με τον μισθό, αλλά συνίστανται σε ένα πάγιο ποσό ανά έτος εργασίας, το οποίο είναι το ίδιο για όλους τους εργαζόμενους. Κατά το Ταμείο συντάξεων, η ανώτατη σύνταξη, η οποία εξαρτάται από τη διάρκεια της υπηρεσίας, ανέρχεται σε 5 300 HFL τον χρόνο. Στην πράξη, η πλειοψηφία των εργαζομένων στον τομέα αυτόν λαμβάνει συνταξιοδοτικά οφέλη τα οποία στο σύνολό τους είναι ίσα με το 70 % του τελευταίου μισθού.

46 Η Brentjens' Handelsonderneming BV (στο εξής: Brentjens) άρχισε να εμπορεύεται το 1963. Την 1η Ιανουαρίου 1968 η Brentjens συνέστησε για τους εργαζομένους της συνταξιοδοτικό σύστημα με την εταιρία ασφάλειας ζωής «De NV Levensverzekerings Maatschappij de Nederlanden van 1870», η οποία μετονομάστηκε σε «Generali Levensverzekeringsmaatschappij ΝV» (στο εξής: Generali), μια ολλανδική επιχείρηση που εμπίπτει στον Wet toezicht verzekeringsbedrijf 1993 (νόμο του 1993 περί εποπτείας των ασφαλιστικών εταιριών) και ανήκει στον ιταλικό όμιλο Assicurazioni Generali.

47 Το 1989 το Ταμείο συντάξεων έμαθε την ύπαρξη της Brentjens και την υπήγαγε στο σύστημά του από την 1η Ιανουαρίου 1990, απαλλάσσοντάς την από την υποχρέωση καταβολής εισφορών για προηγούμενες περιόδους. Έτσι, το Ταμείο συντάξεων σεβάστηκε το συνταξιοδοτικό σύστημα της Brentjens για την περίοδο από το 1963 μέχρι την 1η Ιανουαρίου 1990.

48 Η Brentjens θεώρησε ότι το συνταξιοδοτικό σύστημα με τη Generali είναι καλύτερο από το σύστημα του Ταμείου συντάξεων τόσο σε επίπεδο εισφορών όσο και σε επίπεδο παροχών και ζήτησε να απαλλαγεί από την υποχρέωση υπαγωγής. Με απόφαση της 23ης Αυγούστου 1994, το Ταμείο συντάξεων απέρριψε την αίτηση της Brentjens. Η Brentjens υπέβαλε κατά της αποφάσεως αυτής ένσταση στο Ασφαλιστικό Επιμελητήριο. Το Ασφαλιστικό Επιμελητήριο δεν συμφώνησε με τις αντιρρήσεις της Brentjens και, με απόφαση της 18ης Μαου 1995, έκρινε ότι η απόφαση του Ταμείου συντάξεων είναι ορθή.

49 Κατόπιν αυτών, το Ταμείο συντάξεων επέδωσε, στις 13 Μαου 1996, στην Brentjens τρία χωριστά εντάλματα πληρωμής των εισφορών που οφείλονταν για τα έτη 1990 έως 1994, 1995 και 1996 βάσει των κανονισμών του περί συντάξεων.

50 Η Brentjens κίνησε ενώπιον του Kantongerecht Roermond τρεις χωριστές δίκες, ζητώντας την ακύρωση των ενταλμάτων πληρωμής. Επίσης, η Brentjens και η Generali, ενεργώντας από κοινού, υπέβαλαν στην Επιτροπή καταγγελία για παράβαση εκ μέρους των Κάτω Ξωρών και του Ταμείου συντάξεων των άρθρων 3, στοιχείο ζζ, 5 και 85, 90 και 86, καθώς και 52 και 59 της Συνθήκης.

51 Στις 18 Μαρτίου 1997 το Kantongerecht εξέδωσε τρεις πανομοιότυπες αποφάσεις με τις οποίες απέρριψε τρεις από τους τέσσερις λόγους ανακοπής της Brentjens. Όσον αφορά τον τέταρτο λόγο ανακοπής της Brentjens, με τον οποίο προβάλλεται ότι η υποχρεωτική υπαγωγή στο Ταμείο συντάξεων είναι αντίθετη προς το κοινοτικό δίκαιο, το Kantongerecht υπέβαλε στο Δικαστήριο τα εξής ερωτήματα:

«1) Πρέπει το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι υφίσταται συμφωνία ή απόφαση ενώσεως επιχειρήσεων η οποία περιορίζει τον ανταγωνισμό ή επηρεάζει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, οσάκις οι κοινωνικοί εταίροι ορισμένου κλάδου συνάπτουν συμφωνίες περί συντάξεων δημιουργώντας για ολόκληρο τον κλάδο ένα μοναδικό κλαδικό ταμείο επικουρικών συντάξεων, στο οποίο κατ' αρχήν πρέπει να υπαχθούν όλοι οι εργαζόμενοι του κλάδου και στο οποίο ανατίθεται το αποκλειστικό δικαίωμα διαχειρίσεως των κεφαλαίων που συλλέγονται εντός του κλάδου;

2) Πρέπει οι συνδυαζόμενες διατάξεις των άρθρων 3, στοιχείο ζζ, 5 και 85 της Συνθήκης ΕΚ να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι υφίσταται παράβαση αυτών οσάκις οι αρχές επιβάλλουν στις επιχειρήσεις συγκεκριμένου κλάδου να προσχωρήσουν σε κλαδικό ταμείο επικουρικών συντάξεων, όπως αυτό που περιγράφεται στο πρώτο ερώτημα;

3) Πρέπει ο όρος "επιχείρηση" κατά τις περί ανταγωνισμού διατάξεις της Συνθήκης ΕΚ (άρθρα 85 έως 94 της Συνθήκης ΕΚ) να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι καλύπτει κλαδικό ταμείο επικουρικών συντάξεων κατά τον Wet betreffende verplichte deelneming in een bedrijfspensioenfonds (νόμο περί υποχρεωτικής υπαγωγής σε κλαδικό ταμείο επικουρικών συντάξεων);

4) Πρέπει οι συνδυαζόμενες διατάξεις των άρθρων 86 και 90 της Συνθήκης ΕΚ να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι υφίσταται παράβαση αυτών οσάκις οι αρχές παρέχουν σε κλαδικό ταμείο επικουρικών συντάξεων αποκλειστικό δικαίωμα το οποίο έχει ως αποτέλεσμα να περιορίζεται σοβαρά η ελευθερία αναθέσεως συνταξιοδοτικού συστήματος σε ιδιώτη ασφαλιστή;»

Γ - Υπόθεση C-219/97: Maatschappij Drijvende Bokken

52 H αναιρεσείουσα στην κύρια δίκη, η Maatschappij Drijvende Bokken (στο εξής: Drijvende Bokken), έχει ως αντικείμενο την εκμίσθωση πλωτών γερανών, συχνά με ρυμουλκά, για τη χρησιμοποίησή τους στην υπεράκτια βιομηχανία, για κατασκευαστικές και οικοδομικές δραστηριότητες, για τη ναυπήγηση και την επισκευή πλοίων, για τη χημική βιομηχανία και για την ανύψωση βαρέων φορτίων σε ποντόνια και πλοία.

53 Το αναιρεσίβλητο στην κύρια δίκη, το Stichting Pensioenfonds voor de Vervoer- en Havenbedrijven (Ταμείο συντάξεων των εργαζομένων στις μεταφορικές - λιμενικές επιχειρήσεις, στο εξής: Ταμείο συντάξεων), είναι κλαδικό ταμείο συντάξεων υπό την έννοια του BPW. Με απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 1959 (στο εξής: υπουργική απόφαση), ο Υφυπουργός Κοινωνικών Υποθέσεων και Δημοσίας Υγείας, ενεργών εξ ονόματος του υπουργού, κατέστησε υποχρεωτική την υπαγωγή στο Ταμείο συντάξεων για όλους τους άρρενες εργαζόμενους ηλικίας τουλάχιστον 18 ετών που απασχολούνται σε λιμενική επιχείρηση εντός της λιμενικής ζώνης του Ρόττερνταμ. Με απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 1991, το πεδίο εφαρμογής της υπουργικής αποφάσεως επεκτάθηκε σε όλους τους εργαζόμενους που απασχολούνται κατά σύνηθες επάγγελμα σε λιμενική ή εξομοιούμενη επιχείρηση.

54 Κατά την Drijvende Bokken, το Ταμείο συντάξεων λειτουργεί βάσει ενός συστήματος κατ' αποκοπήν παροχών, όπου τα συνταξιοδοτικά οφέλη δεν έχουν σχέση με τον μισθό.

55 Η Drijvende Bokken θεώρησε ότι δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της υπουργικής αποφάσεως και ως εκ τούτου προσχώρησε σε άλλο ταμείο συντάξεων. Μετά τη γενομένη το 1991 επέκταση του πεδίου εφαρμογής της υπουργικής αποφάσεως, το Ταμείο συντάξεων ισχυρίστηκε ότι η Drijvende Bokken εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της υπουργικής αποφάσεως και ότι η υπαγωγή στο Ταμείο είναι υποχρεωτική για τους εργαζομένους της Drijvende Bokken. Κατόπιν αυτών, το Ταμείο συντάξεων επέδωσε στην Drijvende Bokken ένταλμα πληρωμής απαιτώντας από αυτή να καταβάλει εισφορές που ανέρχονταν σε 132 000 HFL μαζί με τόκους και έξοδα.

56 Η Drijvende Bokken άσκησε ενώπιον του Kantongerecht ανακοπή κατά του εντάλματος πληρωμής. Ισχυρίστηκε, πρώτον, ότι δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της υπουργικής αποφάσεως και, δεύτερον, ότι η υποχρεωτική υπαγωγή είναι αντίθετη προς τους κοινοτικούς κανόνες ανταγωνισμού.

57 Το Kantongerecht έκρινε ότι οι εργαζόμενοι της Drijvende Bokken δεν απασχολούνται σε λιμενική επιχείρηση υπό την έννοια της υπουργικής αποφάσεως και ότι, ως εκ τούτου, η ανακοπή της Drijvende Bokken είναι βάσιμη.

58 Επί της εφέσεως που άσκησε το Ταμείο συντάξεων, το Rechtbank έκρινε ότι οι εργαζόμενοι της Drijvende Bokken απασχολούνται σε λιμενική ή εξομοιούμενη επιχείρηση και ότι ως εκ τούτου η υπουργική απόφαση έχει εφαρμογή. Περαιτέρω, το Rechtbank απέρριψε τον ισχυρισμό της Drijvende Bokken ότι η επιταγή περί υποχρεωτικής υπαγωγής στο Ταμείο συντάξεων είναι αντίθετη προς τους κοινοτικούς κανόνες ανταγωνισμού. Έκρινε ότι το Ταμείο συντάξεων μπορεί να θεωρηθεί κοινωνικός φορέας και όχι επιχείρηση υπό την έννοια των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης.

59 Η αίτηση αναιρέσεως που η Drijvende Bokken υπέβαλε ενώπιον του Hoge Raad βασίζεται μόνο στον ισχυρισμό ότι ο κανόνας περί υποχρεωτικής υπαγωγής είναι αντίθετος προς το κοινοτικό δίκαιο. Το Hoge Raad αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1) Πρέπει ένα κλαδικό ταμείο επικουρικών συντάξεων όπως το [Ταμείο συντάξεων], η υπαγωγή στο οποίο έχει καταστεί βάσει του [BPW] υποχρεωτική για όλες ή μία ή περισσότερες κατηγορίες εργαζομένων σε επιχειρήσεις, να θεωρηθεί ως επιχείρηση υπό την έννοια των άρθρων 85, 86 ή 90 της Συνθήκης ΕΚ;

2) Αν ένας αριθμός οργανώσεων, οι οποίες στη συνέχεια θεωρούνται από τον υπουργό ως επαρκώς αντιπροσωπευτικές της διαρθρώσεως της οικονομικής ζωής τομέα δραστηριότητας υπό την έννοια της πρώτης παραγράφου του άρθρου 3 του [BPW], ζητήσει, βάσει της διατάξεως αυτής, από τον υπουργό να καταστήσει υποχρεωτική την υπαγωγή σε συγκεκριμένο ταμείο συντάξεων υπό την έννοια του νόμου αυτού, πρέπει τότε το κοινό αυτό διάβημα των οργανώσεων αυτών να θεωρηθεί ως συμφωνία μεταξύ επιχειρήσεων, ως απόφαση ενώσεως επιχειρήσεων ή ως εναρμονισμένη πρακτική υπό την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ, η οποία - υπό την έννοια της ανωτέρω διατάξεως της Συνθήκης - α) δύναται να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και β) έχει ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς;

3) Πρέπει η κατά τα ανωτέρω επιβολή της υποχρεώσεως υπαγωγής να θεωρηθεί ως μέτρο δυνάμενο να εξαλείψει την πρακτική αποτελεσματικότητα των εφαρμοστέων επί των επιχειρήσεων κανόνων ανταγωνισμού ή, τουλάχιστον, ως μέτρο με το οποίο ένα κράτος μέλος επιβάλλει ή ευνοεί την κατάρτιση αντιθέτων προς το άρθρο 85 συμπράξεων ή ενισχύει τα αποτελέσματά τους, ή μήπως αυτό συμβαίνει μόνον υπό συγκεκριμένες περιστάσεις και, αν ναι, υπό ποιες;

4) Αν στο τελευταίο ερώτημα πρέπει να δοθεί αρνητική απάντηση, μπορούν τότε άλλες περιστάσεις να έχουν ως συνέπεια ότι η επιβολή της υποχρεώσεως υπαγωγής είναι ασυμβίβαστη με τη διάταξη του άρθρου 90 της Συνθήκης ΕΚ και, αν ναι, ποιες;

5) Μπορεί η επιβολή της υποχρεώσεως υπαγωγής να θεωρηθεί ως χορήγηση σε κλαδικό ταμείο επικουρικών συντάξεων ενός αποκλειστικού δικαιώματος υπό την έννοια του άρθρου 90, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ, οπότε δημιουργείται υπέρ ενός τέτοιου ταμείου δεσπόζουσα θέση, την οποία το ταμείο αυτό απλώς και μόνο με την άσκηση του χορηγηθέντος αποκλειστικού δικαιώματος εκμεταλλεύεται καταχρηστικά, καθότι με την επιβολή της υποχρεώσεως υπαγωγής μπορεί να επηρεαστεί το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και καθότι, σε αντίθεση προς το άρθρο 86, δεύτερο εδάφιο, στοιχείο ββ, η υπηρεσία περιορίζεται επί ζημία των επιχειρήσεων που υπάγονται υποχρεωτικώς στο ταμείο αυτό και ενδεχομένως των μισθωτών; νΗ μπορεί η επιβολή της υποχρεώσεως αυτής να δημιουργήσει μια κατάσταση όπου ένα ταμείο συντάξεων οδηγείται σε καταχρηστική εκμετάλλευση της δεσπόζουσας θέσεώς του ή, τουλάχιστον, τίθεται σε κατάσταση στην οποία δεν θα μπορούσε να βρεθεί από μόνο του χωρίς να παραβεί το άρθρο 86, ενώ, έτσι, σε καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν εξασφαλίζεται ένα σύστημα ανόθευτου ανταγωνισμού;

6) Αν η επιβολή της υποχρεώσεως υπαγωγής είναι αντίθετη προς το κοινοτικό δίκαιο, συνεπάγεται τούτο ότι η υποχρέωση αυτή είναι κατά νόμον ανίσχυρη;»

IV - Παραδεκτό

60 Στην υπόθεση Albany (C-67/96), η Γαλλική και η Ολλανδική Κυβέρνηση, επικαλούμενες τις αποφάσεις Meilicke (8) και Telemarsicabruzzo κ.λπ. (9) και τη διάταξη Max Mara (10), λέγουν ότι τα ερωτήματα ενδέχεται να είναι απαράδεκτα, καθόσον το αιτούν δικαστήριο δεν εξηγεί επαρκώς το νομοθετικό και πραγματικό πλαίσιο εντός του οποίου ανέκυψαν τα ερωτήματά του. Η Επιτροπή διατυπώνει και αυτή αμφιβολίες στο σημείο αυτό. Στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις Brentjens (C-115/97 έως C-117/97), η Γαλλική Κυβέρνηση διατυπώνει ανάλογη αντίρρηση.

61 Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι τα πληροφοριακά στοιχεία σχετικά με το πραγματικό και νομικό πλαίσιο που παρέχονται με τις αιτήσεις εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως χρησιμεύουν στην ουσία για δύο σκοπούς.

62 Πρώτον, παρέχουν στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να δώσει ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου που να είναι χρήσιμη για το εθνικό δικαστήριο (11). Όπως έχει παρατηρήσει το Δικαστήριο, η ανάγκη προσήκουσας πληροφορήσεως είναι ιδιαιτέρως έντονη στον τομέα του δικαίου του ανταγωνισμού, τομέα ο οποίος χαρακτηρίζεται από περίπλοκες πραγματικές και νομικές καταστάσεις (12). Από την άποψη αυτή, οι διάδικοι των κύριων δικών, η Ολλανδική Κυβέρνηση και η Επιτροπή έδωσαν στο Δικαστήριο, με τις γραπτές τους παρατηρήσεις, σημαντικό αριθμό πληροφοριών σχετικά με τις περιστάσεις υπό τις οποίες ανέκυψαν οι διαφορές και σχετικά με την ολλανδική νομοθεσία. Επομένως, παρά τα οποιαδήποτε κενά που ενδέχεται να υπάρχουν στις αιτήσεις εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως, θεωρώ ότι το Δικαστήριο είναι σε θέση να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα των εθνικών δικαστηρίων.

63 Η επιταγή να παρέχονται επαρκή πληροφοριακά στοιχεία σχετικά με το νομικό και πραγματικό πλαίσιο χρησιμεύει και για ένα δεύτερο σκοπό, δηλαδή για να παρέχεται στις κυβερνήσεις των κρατών μελών και στα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη η δυνατότητα να υποβάλουν παρατηρήσεις σύμφωνα με το άρθρο 20 του Oργανισμού του Δικαστηρίου. Έργο του Δικαστηρίου είναι να εξασφαλίζει τη δυνατότητα αυτή (13). Από την άποψη αυτή, πρέπει να έχουμε κατά νου ότι μόνον οι αποφάσεις περί παραπομπής κοινοποιούνται στα ενδιαφερόμενα μέρη (14).

64 Πρώτον, όσον αφορά το νομικό πλαίσιο, συμφωνώ με τις δύο κυβερνήσεις και την Επιτροπή ότι στην υπόθεση Albany το Kantongerecht δίνει σχετικά λίγες πληροφορίες. Απλώς αναφέρει ορισμένους κανόνες του BPW που έχουν εφαρμογή. Όμως, λόγω αναστολής της διαδικασίας στην υπόθεση Albany, οι δύο παράλληλες αιτήσεις εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως στις υποθέσεις Brentjens και Drijvende Bokken κοινοποιήθηκαν στις κυβερνήσεις και στην Επιτροπή τέσσερις και τρεις μήνες αντιστοίχως πριν από την περάτωση της έγγραφης διαδικασίας στην υπόθεση Albany. Ειδικότερα, η εκ μέρους του Hoge Raad αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως στην υπόθεση Drijvende Bokken περιέχει λεπτομερή περιγραφή του ολλανδικού νομικού πλαισίου. Η Γαλλική και η Ολλανδική Κυβέρνηση και η Επιτροπή υπέβαλαν τις γραπτές τους παρατηρήσεις στην υπόθεση Albany μετά από αυτές στις υποθέσεις Brentjens και παράλληλα με αυτές στην υπόθεση Drijvende Bokken. Από τις παρατηρήσεις τους στην υπόθεση Albany είναι φανερό ότι γνώριζαν τις δύο άλλες αιτήσεις εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως. Κατά συνέπεια, υπό τις συνθήκες αυτές είναι σαφές ότι όσοι επιθυμούσαν να υποβάλουν παρατηρήσεις είχαν επαρκώς πληροφορηθεί το υφιστάμενο τότε στις Κάτω Ξώρες νομικό πλαίσιο, ώστε να λάβουν θέση επί των ζητημάτων που είχαν εγερθεί.

65 Δεύτερον, όσον αφορά το πραγματικό πλαίσιο, δεν συμφωνώ με τον ισχυρισμό ότι οι αποφάσεις περί παραπομπής στις υποθέσεις Albany και Brentjens δεν είναι αρκούντως σαφείς. Οι αποφάσεις εξηγούν σαφώς τόσο γιατί τα αιτούντα δικαστήρια χρειάζονται την ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου για να μπορέσουν να αποφανθούν στις υποθέσεις που εκδικάζουν όσο και τη συλλογιστική που στηρίζει τα ερωτήματά τους.

66 Κατόπιν αυτών, θεωρώ ότι τα ερωτήματα που υποβλήθηκαν και στις τρεις προδικαστικές διαδικασίες είναι παραδεκτά.

V - Το περιεχόμενο των υποβληθέντων ερωτημάτων

67 Συμφωνώ με την Επιτροπή ότι τα ερωτήματα των αιτούντων δικαστηρίων θέτουν τα ακόλουθα πέντε χωριστά ζητήματα.

68 Πρώτον, υφίσταται παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης όταν οι εκπρόσωποι εργοδοτών και εργαζομένων συγκεκριμένου τομέα της οικονομίας συμφωνούν με συλλογική σύμβαση να ιδρύσουν ένα μοναδικό κλαδικό ταμείο συντάξεων με το αποκλειστικό δικαίωμα να διαχειρίζεται τις εισπραττόμενες εισφορές και ζητούν μαζί από τις αρχές να καταστήσουν την υπαγωγή στο ταμείο υποχρεωτική για όλα τα πρόσωπα που ανήκουν στον τομέα αυτόν (15); Δεύτερον, παραβαίνει κράτος μέλος το άρθρο 5 σε συνδυασμό με το άρθρο 85 της Συνθήκης όταν κατόπιν αιτήσεως των εκπροσώπων εργοδοτών και εργαζομένων καθιστά την υπαγωγή σε κλαδικό συνταξιοδοτικό σύστημα υποχρεωτική για όλες τις επιχειρήσεις που ανήκουν στον τομέα αυτόν (16); Τρίτον, είναι τα ολλανδικά κλαδικά ταμεία συντάξεων «επιχειρήσεις» υπό την έννοια των κανόνων ανταγωνισμού που περιέχονται στη Συνθήκη (17); Τέταρτον, παραβαίνει κράτος μέλος τις συνδυασμένες διατάξεις των άρθρων 86 και 90 της Συνθήκης όταν προβλέπει υποχρεωτική υπαγωγή σε κλαδικό ταμείο συντάξεων και χορηγεί στο ταμείο συντάξεων αποκλειστικό δικαίωμα διαχειρίσεως των εισπραττομένων εισφορών (18); Πέμπτον, αν η κατά τα πιο πάνω υποχρεωτική υπαγωγή κηρυχθεί αντίθετη προς το κοινοτικό δίκαιο, ποιες είναι οι νομικές συνέπειες μιας τέτοιας αποφάσεως (19);

69 H Albany, η Brentjens και η Drijvende Bokken ζητούν από το Δικαστήριο να εξετάσει ως έκτο ζήτημα το αν η ολλανδική νομοθεσία συμβιβάζεται με το άρθρο 90 σε συνδυασμό με το άρθρο 52 ή 59 της Συνθήκης. Ισχυρίζονται ότι το Kantongerecht Arnhem θέτει έμμεσα το ζήτημα αυτό στην υπόθεση Albany με το τρίτο του ερώτημα, με το οποίο ερωτά αν «άλλες περιστάσεις» μπορούν να καταστήσουν την υποχρεωτική υπαγωγή ασυμβίβαστη με το άρθρο 90 της Συνθήκης.

70 Από την απόφαση περί παραπομπής στην υπόθεση Albany είναι φανερό ότι το Kantongerecht διατύπωσε τα ερωτήματά του κατά το πρότυπο των τριών τελευταίων ερωτημάτων του Hoge Raad στις υποθέσεις Van Schijndel και Van Veen (20), στα οποία το Δικαστήριο για διαδικαστικούς λόγους δεν χρειάστηκε να δώσει απάντηση. Επίσης, είναι σαφές ότι το Kantongerecht εξέλαβε τα τρία ερωτήματα ως αφορώντα μόνο τους κοινοτικούς κανόνες ανταγωνισμού. Στη δικογραφία δεν υφίσταται κάποιο στοιχείο που να δείχνει ότι οι διάδικοι ή το εθνικό δικαστήριο συζήτησαν τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 52 ή του άρθρου 59 της Συνθήκης, τα οποία απαιτούν την κατάργηση των περιορισμών της ελευθερίας εγκαταστάσεως και της ελευθερίας παροχής υπηρεσιών εντός της Κοινότητας. Σε αντίθεση με την κατάσταση στις υποθέσεις Brentjens, όπου εμπλέκεται αλλοδαπή ασφαλιστική εταιρία που δρα μέσω του ολλανδικού υποκαταστήματός της, στην υπόθεση Albany δεν προκύπτει ότι υφίσταται οποιοδήποτε διασυνοριακό στοιχείο. Κατά συνέπεια, θεωρώ ότι το ερώτημα του Kantongerecht, παρά τη φαινομενικά ευρεία διατύπωσή του, δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως θέτον ζήτημα εφαρμογής του άρθρου 52 ή 59 της Συνθήκης.

VI - Το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης

71 Έρχομαι τώρα στο πρώτο ζήτημα, δηλαδή στο αν υφίσταται παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης όταν εκπρόσωποι εργοδοτών και εργαζομένων συγκεκριμένου τομέα της οικονομίας συμφωνούν με συλλογική σύμβαση να ιδρύσουν ένα μοναδικό κλαδικό ταμείο συντάξεων με το αποκλειστικό δικαίωμα να διαχειρίζεται τις εισπραττόμενες εισφορές και ζητούν μαζί από τις αρχές να καταστήσουν την υπαγωγή στο ταμείο υποχρεωτική για όλα τα πρόσωπα που ανήκουν στον τομέα αυτόν.

72 Η Albany, η Brentjens και η Drijvende Bokken ισχυρίζονται ότι υπό τις συνθήκες αυτές οι εργοδότες συγκεκριμένου τομέα παραβαίνουν το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Η επιχειρηματολογία τους είναι η ακόλουθη.

73 Πρώτον, υφίστανται «συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων» υπό την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1. Κάθε συλλογική σύμβαση μεταξύ των εκπροσώπων εργοδοτών και εργαζομένων προϋποθέτει συμφωνία μεταξύ των εργοδοτών να διαπραγματευθούν από κοινού και να δεσμευθούν από το αποτέλεσμα της διαπραγματεύσεως. Στις παρούσες υποθέσεις, όλοι οι εργοδότες έχουν δεσμευθεί να ασφαλίζουν τους μισθωτούς τους σε ένα μοναδικό ταμείο συντάξεων και να τηρούν τους κανόνες του ταμείου αυτού.

74 Δεύτερον, οι συμφωνίες «περιορίζουν τον ανταγωνισμό». Όσον αφορά τις εργοδότριες επιχειρήσεις, ο ανταγωνισμός έχει περιοριστεί καθόσον ένας σημαντικός συντελεστής του κόστους έχει εναρμονιστεί σε ολόκληρο τον τομέα, η ελευθερία επιλογής του πιο ελκυστικού συνταξιοδοτικού συστήματος είναι περιορισμένη και οι εργοδότες δεν μπορούν να προσελκύουν μισθωτούς μέσω πιο συμφερόντων συνταξιοδοτικών συστημάτων. Όσον αφορά την ασφάλεια ζωής, οι ασφαλιστικές εταιρίες αποκλείονται από σημαντικό μερίδιο της αγοράς.

75 Τρίτον, οι συμφωνίες επίσης «επηρεάζουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών». Οι εμπλεκόμενοι εργοδότες έχουν διασυνοριακές δραστηριότητες. Επιπλέον, οι αλλοδαπές ασφαλιστικές εταιρίες όντως αποτρέπονται να προσφέρουν διασυνοριακές υπηρεσίες ή να εγκατασταθούν οι ίδιες στις Κάτω Ξώρες μέσω υποκαταστημάτων.

76 Τέλος, οι συμφωνίες έχουν αισθητή επίπτωση στον ανταγωνισμό και στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Κάθε ταμείο συντάξεων καλύπτει έναν ολόκληρο τομέα της οικονομίας. Επιπλέον, εφόσον οι συμφωνίες αυτές υφίστανται σχεδόν σε όλους τους τομείς της ολλανδικής οικονομίας, πρέπει να ληφθεί υπόψη το σωρευτικό τους αποτέλεσμα.

77 Η Επιτροπή, οι τρεις κυβερνήσεις που εν προκειμένω υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο και τα ταμεία συντάξεων που είναι διάδικοι στις κύριες δίκες συμφωνούν ότι δεν υπάρχει παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Προς στήριξη του συμπεράσματος αυτού προβάλλουν διάφορα επιχειρήματα.

78 Προβάλλεται πρώτον ότι το άρθρο 85, παράγραφος 1, δεν έχει ratione materiae εφαρμογή στις συλλογικές συμβάσεις μεταξύ των εκπροσώπων εργοδοτών και εργαζομένων. Επικουρικώς, υποστηρίζεται είτε ότι δεν υφίσταται συμφωνία μεταξύ «επιχειρήσεων» είτε ότι δεν περιορίζεται ο ανταγωνισμός είτε ότι δεν επηρεάζεται το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών είτε ότι, εν πάση περιπτώσει, βάσει του κανόνα «de minimis» οι συμφωνίες δεν εμπίπτουν στο άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης καθόσον οι συνέπειες τους για τον ανταγωνισμό ή το εμπόριο είναι αμελητέες.

79 Τα επιχειρήματα αυτά θέτουν το βασικό ζήτημα της σχέσεως μεταξύ της απαγορεύσεως που περιέχεται στο άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης και των συλλογικών συμβάσεων μεταξύ εκπροσώπων των εργοδοτών και των εργαζομένων, ζήτημα που το Δικαστήριο δεν είχε ακόμη την ευκαιρία να εξετάσει (21). Ενόψει του ότι πρόκειται για σχετικά νέο ζήτημα και του ότι η απάντηση του Δικαστηρίου ενδέχεται να έχει ευρύτατες συνέπειες, μπορεί να βοηθήσει το να εξεταστεί με ποιο τρόπο αντιμετωπίζουν το πρόβλημα τα νομικά συστήματα ανταγωνισμού των διαφόρων κρατών μελών και των Ηνωμένων Πολιτειών.

A - Συγκριτική επισκόπηση

80 Στη Γαλλία η απαγόρευση των συμπράξεων (22) ισχύει για τις συλλογικές συμβάσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων. Κατά το Conseil de la concurrence (Συμβούλιο Ανταγωνισμού), οι συλλογικές συμβάσεις δεν αποκλείονται ως εκ της φύσεώς τους από το καθ' ύλην πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού. Η ελευθερία των συλλογικών διαπραγματεύσεων θεωρείται απλώς ως πτυχή της ελευθερίας των συμβάσεων και υπόκειται σε όμοιους γενικούς περιορισμούς, περιλαμβανομένης της απαγορεύσεως των συμπράξεων (23). Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις θεωρούνται οικονομικοί φορείς που μαζί με τους εργοδότες μπορούν να επηρεάσουν τον ανταγωνισμό (24). Όμως, μετά από ανάλυση των περιοριστικών αποτελεσμάτων ή μετά από αντιστάθμιση των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό χαρακτηριστικών τους με τα κοινωνικά τους πλεονεκτήματα, το Conseil de la concurrence έχει χαρακτηρίσει τις περισσότερες από τις ρήτρες των συμφωνιών που υποβλήθηκαν στην κρίση του ως συμβιβάσιμες με τους γαλλικούς κανόνες ανταγωνισμού (25).

81 Ένα καλό παράδειγμα της συλλογιστικής αυτής είναι ένα avis (γνωμοδότηση) του Conseil de la concurrence σε μια υπόθεση παρεμφερή με τις παρούσες υποθέσεις η οποία αφορούσε το γαλλικό σύστημα της prιvoyance collective (26). Το σύστημα αυτό χορηγεί κοινωνικές παροχές που είναι συμπληρωματικές σε σχέση με το κρατικό σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως. Καλύπτει τρία είδη κινδύνων: πρώτον, ασθένεια και μητρότητα, δεύτερον, ανικανότητα προς εργασία και αναπηρία και, τρίτον, θάνατο. Έχει συσταθεί - τουλάχιστον εν μέρει - με κλαδικές συλλογικές συμβάσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων. Οι συμβάσεις αυτές, μεταξύ άλλων, αναθέτουν κατ' αποκλειστικότητα σε έναν organisme de prιvoyance τη διαχείριση των κεφαλαίων. Κατόπιν κοινής αιτήσεως των εργοδοτών και των εργαζομένων, η υπαγωγή στο σύστημα καθίσταται συχνά υποχρεωτική για ολόκληρο τον τομέα με απόφαση του αρμόδιου υπουργού.

82 Mία ένωση assureurs-conseils, η οποία ήθελε να προσφέρει υπηρεσίες εντός της αγοράς της prιvoyance, παραπονέθηκε στην αρμόδια αρχή για τα δύο τελευταία χαρακτηριστικά του συστήματος, δηλαδή για την κατ' αποκλειστικότητα ανάθεση της διαχειρίσεως των κεφαλαίων και για την υποχρεωτική υπαγωγή των εργοδοτών που δεν έλαβαν μέρος στις συλλογικές διαπραγματεύσεις. Το Conseil de la concurrence έκρινε ότι οι organismes de prιvoyance παρέχουν υπηρεσίες και, επομένως, εμπίπτουν στους κανόνες ανταγωνισμού. Λαμβανομένου υπόψη του περιεχομένου των συλλογικών τους συμβάσεων, οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι υπόκεινται και αυτοί, είτε άμεσα είτε έμμεσα μέσω των εκπροσώπων τους, στους κανόνες ανταγωνισμού. Όμως, όταν ανέθεσαν μόνο σε έναν οργανισμό τη διαχείριση των κεφαλαίων, οι εκπρόσωποι των εργοδοτών και των εργαζομένων απλώς άσκησαν το σύνηθες δικαίωμά τους να επιλέξουν με ποιον παρέχοντα υπηρεσίες θα συμβληθούν. Όσον αφορά την επέκταση της συμβάσεως σε ολόκληρο τον τομέα, το Conseil de la concurrence έκρινε ότι η επέκταση αυτή συντελεί, πρώτον, στο να υπάρξουν ίσοι όροι ανταγωνισμού στον τομέα και, δεύτερον, στο να υπάρξει οικονομική και κοινωνική πρόοδος. Κατά συνέπεια, δεν υφίσταται παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού.

83 Στη Φινλανδία ο νόμος 480/1992 περί ανταγωνισμού (Laki kilpailunrajoituksista) αποκλείει, στο άρθρο του 2, παράγραφος 1, από το πεδίο εφαρμογής του τις συμφωνίες σχετικά με την αγορά εργασίας. Κατά τις νομοπαρασκευαστικές εργασίες, οι συλλογικές συμβάσεις σχετικά με τους όρους εργασίας δεν εμπίπτουν στους κανόνες ανταγωνισμού. Όμως, εκτίθεται ότι οι κανόνες ανταγωνισμού έχουν εφαρμογή επί των συλλογικών συμβάσεων που δεν αφορούν τους όρους εργασίας, αλλά π.χ. αφορούν τις εμπορικές σχέσεις μεταξύ του εργοδότη και των πελατών του (27).

84 Το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο αποφάνθηκε επί του πεδίου εφαρμογής της εξαιρέσεως αυτής σε μια υπόθεση (28) η οποία αφορούσε συλλογική σύμβαση στη χαρτοβιομηχανία που περιόριζε τη δυνατότητα των εργοδοτών να αναθέτουν σε ανεξάρτητους υπεργολάβους ορισμένα καθήκοντα (π.χ. τον καθαρισμό) τα οποία παραδοσιακώς ασκούνται από μισθωτούς. Το δικαστήριο αυτό έκρινε ότι μόνον οι ρήτρες που αφορούν ευθέως τους όρους εργασίας, όπως π.χ. τους μισθούς, τον χρόνο εργασίας και την προστασία κατά των απολύσεων, αποκλείονται από το πεδίο εφαρμογής της απαγορεύσεως των συμπράξεων. Επομένως, οι σχετικοί περιορισμοί δεν καλύπτονταν από την εξαίρεση. Οι μισθωτοί προστατεύονταν επαρκώς από μια νομοθετική διάταξη που απαγόρευε τις απολύσεις σε περίπτωση αναθέσεως έργου σε υπεργολάβο.

85 Στη Δανία το άρθρο 2, παράγραφος 1, του πρόσφατου νόμου περί ανταγωνισμού (29) ορίζει ότι ο νόμος αυτός έχει εφαρμογή σε κάθε είδος οικονομικής δραστηριότητας. Κατά τις νομοπαρασκευαστικές εργασίες, η έννοια της «οικονομικής δραστηριότητας» πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως και περιλαμβάνει κάθε μορφή οικονομικής δραστηριότητας στις αγορές αγαθών και υπηρεσιών. Ο νόμος δεν απαιτεί για την εφαρμογή του ούτε την ύπαρξη κερδοσκοπικού σκοπού ούτε κάποια συγκεκριμένη νομική μορφή.

86 Το άρθρο 3 ορίζει ότι ο νόμος δεν έχει εφαρμογή επί των μισθών και των όρων εργασίας. Κατά τις νομοπαρασκευαστικές εργασίες, η εξαίρεση αυτή περιορίζεται στις σχέσεις μεταξύ εργοδοτών και μισθωτών.

87 Από τις νομοπαρασκευαστικές εργασίες προκύπτει επίσης ότι η εξαίρεση που περιέχεται στον νέο νόμο πρέπει να ερμηνεύεται όπως ερμηνεύονταν οι προηγούμενοι νόμοι περί μονοπωλίων. Επομένως, εξακολουθεί να έχει σημασία μια απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου του 1965 (30). Το δικαστήριο αυτό έπρεπε να αποφανθεί επί κανόνων που περιέχονταν σε συλλογική σύμβαση οι οποίοι κατέληγαν στο να αποκλείσουν ορισμένες ομάδες καταναλωτών από την απόκτηση ενδυμάτων που παράγονταν με μικρότερο κόστος. Έκρινε ότι η εξαίρεση δεν έχει εφαρμογή καθόσον η σύμβαση βαίνει πέραν του διακανονισμού μισθών και όρων εργασίας. Περαιτέρω, ο σχετικός νόμος είχε ratione personae εφαρμογή επί των «κοινωνικών εταίρων» στο μέτρο που ασχολούνταν με «τέτοια οικονομικά συμφέροντα». Έτσι, η δανική απαγόρευση των συμπράξεων ισχύει για τους κανόνες που περιέχονται σε συλλογικές συμβάσεις οι οποίες «έχουν σχέση με οικονομική δραστηριότητα» και «δεν αφορούν τους μισθούς ή τους όρους εργασίας».

88 Στη Γερμανία ο ομοσπονδιακός νόμος κατά των περιορισμών του ανταγωνισμού (Gesetz gegen Wettbewerbsbeschrδnkungen, στο εξής: GWB) αποκλείει ορισμένους τομείς της οικονομίας και ορισμένες συμφωνίες από το καθ' ύλην πεδίο εφαρμογής του. Όμως, δεν γίνεται ρητή μνεία ούτε της αγοράς εργασίας ούτε των συλλογικών συμβάσεων.

89 Η γενική απαγόρευση των συμπράξεων αφορά τις συμφωνίες μόνο «στο μέτρο που, μέσω του περιορισμού του ανταγωνισμού, είναι ικανές να επηρεάσουν την παραγωγή ή τις συνθήκες της αγοράς όσον αφορά το εμπόριο αγαθών ή την παροχή υπηρεσιών εμπορικού χαρακτήρα» (31). Κατά τις νομοπαρασκευαστικές εργασίες, η εξαρτημένη εργασία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπηρεσίες εμπορικού χαρακτήρα». Έτσι, έχει λεχθεί ότι οι συλλογικές συμβάσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων σχετικά με τους μισθούς και τους όρους εργασίας δεν εμπίπτουν στην απαγόρευση των συμπράξεων (32).

90 Τα δικαστήρια και το Bundeskartellamt (Ομοσπονδιακό Γραφείο Συμπράξεων) χρειάστηκε σε πολλές περιπτώσεις να εξετάσουν τη νομιμότητα συλλογικών συμβάσεων μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων οι οποίες, είτε άμεσα είτε έμμεσα μέσω της ρυθμίσεως του ωραρίου εργασίας, αφορούσαν τις ώρες λειτουργίας των καταστημάτων ή γενικότερα τις ώρες συναλλαγών σε ορισμένους τομείς της οικονομίας.

91 To Bundesarbeitsgericht (Ομοσπονδιακό Δικαστήριο Εργατικών Διαφορών) έκρινε (33) ότι οι συλλογικές συμβάσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων εξ υπαρχής δεν εμπίπτουν στο καθ' ύλην πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού. Υπήρχαν διάφοροι λόγοι. Πρώτον, το δικαστήριο είπε εκ προοιμίου ότι οι συλλογικές διαπραγματεύσεις είναι μια από τις δραστηριότητες που προστατεύονται από τα θεμελιώδη δικαιώματα που χορηγούνται από το άρθρο 9, παράγραφος 3, του Grundgesetz (γερμανικού Θεμελιώδους Νόμου). Δεύτερον, η αγορά εργασίας έχει ειδικό καθεστώς (ordnungspolitische Sonderstellung). Τρίτον, δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 1 του GWB: οι συνδικαλιστικές οργανώσεις δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως επιχειρήσεις υπό την έννοια του δικαίου του ανταγωνισμού, καθόσον δεν δρουν στις αγορές αγαθών ή υπηρεσιών. Έτσι, οι συλλογικές συμβάσεις δεν είναι συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων. Κατά συνέπεια, και οι αναγκαίες προϋποθέσεις για τη σύναψη τέτοιων συμβάσεων, όπως η απόφαση των εργοδοτών να προχωρήσουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις, δεν πρέπει να εμπίπτουν στους κανόνες ανταγωνισμού. Τέταρτον, η αντιστάθμιση των συγκρουομένων συμφερόντων δεν είναι δυνατή καθόσον η νομοθεσία δεν παρέχει σαφή κριτήρια. Πέμπτον, η απαγόρευση των συμπράξεων θα έχει εφαρμογή μόνο σε περίπτωση συμπαιγνίας των εργοδοτών, οι οποίοι επίτηδες θα χρησιμοποιούν το πλαίσιο των συλλογικών συμβάσεων για να καλύψουν σύμπραξη κατά του ανταγωνισμού στις αγορές αγαθών ή υπηρεσιών.

92 Το Bundeskartellamt κατέληξε σε διαφορετικό συμπέρασμα. Σε μια γνωμοδότησή του σχετικά με συλλογική σύμβαση η οποία ευθέως εναρμόνιζε το πέρας των εμπορικών δραστηριοτήτων στο χονδρεμπόριο το Σάββατο και κατά τις περιόδους των διακοπών (34), το Bundeskartellamt έκρινε ότι τέτοιες συμφωνίες επηρεάζουν ευθέως τις αγορές των αγαθών και των υπηρεσιών εμπορικού χαρακτήρα και, επομένως, δεν αποκλείονται a priori από το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 1 του GWB. Διέκρινε τις συμβάσεις αυτές από τις συμβάσεις που απλώς ρυθμίζουν τον χρόνο εργασίας.

93 Σε μια δεύτερη περίπτωση, το Bundeskartellamt πήγε ακόμα πιο μακριά (35). Οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι στο λιανικό εμπόριο είχαν συμφωνήσει να εναρμονιστούν τα ωράρια εργασίας, πράγμα που έμμεσα εμπόδιζε τους καταστηματάρχες να ανοίγουν τα καταστήματά τους μετά από ορισμένη ώρα. Το Bundeskartellamt έκρινε ότι η μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων ρύθμιση του χρόνου εργασίας αποτελεί ειδική περίπτωση λόγω της διττής φύσεώς της. Από τη μια πλευρά, στο λιανικό εμπόριο οι ώρες λειτουργίας των καταστημάτων είναι σημαντικός παράγων για τον ανταγωνισμό. Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις και οι εργοδότες επηρέαζαν έμμεσα αλλά δραστικά τη δραστηριότητα των εργοδοτριών επιχειρήσεων στις αγορές αγαθών και υπηρεσιών και, επομένως, ασκούσαν οικονομική δραστηριότητα. Από την άλλη πλευρά, οι συλλογικές διαπραγματεύσεις, στο μέτρο που αφορούν τους όρους εργασίας, προστατεύονται από θεμελιώδη δικαιώματα. Σ' αυτή την ειδική και εξαιρετική περίπτωση συγκρούσεως μόνον η αντιστάθμιση των συγκρουομένων συμφερόντων μπορούσε να οδηγήσει σε αποδεκτή λύση. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, υπερίσχυσε το συμφέρον να υπάρχει ανταγωνισμός.

94 Το Kammergericht Berlin, δικαστήριο που αποφάνθηκε στο πλαίσιο εφέσεως (36) επί του ίδιου ωραρίου εργασίας σχετικά με το οποίο είχε γνωμοδοτήσει το Bundeskartellamt (37), ακολούθησε τρίτη συλλογιστική. Έκρινε ότι ούτε οι συλλογικές συμβάσεις ούτε τα συμβαλλομένα μέρη αποκλείονται a priori από το πεδίο εφαρμογής του γερμανικού δικαίου του ανταγωνισμού. Παρά ταύτα, οι συλλογικές συμβάσεις σχετικά με τους όρους εργασίας και τους μισθούς είναι κατά κανόνα νόμιμες βάσει του άρθρου 1 του GWB, καθόσον δεν είναι ικανές να επηρεάσουν «τις συνθήκες της αγοράς όσον αφορά το εμπόριο αγαθών ή την παροχή υπηρεσιών εμπορικού χαρακτήρα». Όσο για τη συγκεκριμένη συλλογική σύμβαση, η με έμμεσο αλλά δραστικό τρόπο περιοριστική επιρροή όσον αφορά τις ώρες λειτουργίας των καταστημάτων οδηγούσε κατ' αρχήν σε παράβαση της απαγορεύσεως των συμπράξεων. Όμως, οι συμβάσεις σχετικά με τον χρόνο εργασίας βρίσκονται στην καρδιά (im Kernbereich) του γερμανικού θεμελιώδους δικαιώματος συλλογικής διαπραγματεύσεως. Τέτοιες συμβάσεις ουδόλως εμπίπτουν στις απαγορεύσεις που περιέχονται στους συνηθισμένους νόμους.

95 Στο Ηνωμένο Βασίλειο, βάσει του νόμου Fair Trading Act 1973 ο αρμόδιος υπουργός μπορούσε να υποβάλει τις σχετικές με την εργασία περιοριστικές πρακτικές στο Monopolies and Mergers Commission (επιτροπή μονοπωλίων και συγχωνεύσεων) για να εξεταστούν οι συνέπειές τους για το δημόσιο συμφέρον. Μέχρι πρόσφατα, η διάταξη αυτή ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκε: παραδοσιακά στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν γινόταν επίκληση του δικαίου του ανταγωνισμού για να αντιμετωπιστούν ζητήματα εργασιακών σχέσεων (38). Το 1988 έγινε η πρώτη βάσει του νόμου αυτού παραπομπή στο Monopolies and Mergers Commission: αφορούσε εργασιακές πρακτικές στην τηλεόραση και στον κινηματογράφο. Το Monopolies and Mergers Commission συνήγαγε ότι οι σχετικές πρακτικές δεν αντίκεινται στο δημόσιο συμφέρον (39). Η κατάσταση δεν φαίνεται να έχει ουσιαστική διαφορά υπό τον νέο νόμο Competition Act 1998, ο οποίος έχει σε μεγάλο βαθμό ως πρότυπο τα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης.

96 Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μέσω μιας προβλεπόμενης από τη νομοθεσία («statutory») και μιας μη προβλεπόμενης από τη νομοθεσία («non-statutory») εξαιρέσεως των εργασιακών σχέσεων από το πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού, οι δικαιοπραξίες των συνδικαλιστικών οργανώσεων κατ' αρχήν δεν εμπίπτουν στην απαγόρευση των συμπράξεων που περιέχεται στο άρθρο 1 του νόμου Sherman (40). Όμως, οι εξαιρέσεις αυτές έχουν περιορισμένο πεδίο εφαρμογής.

97 Όσον αφορά την προβλεπόμενη από τη νομοθεσία εξαίρεση, το Κογκρέσο εξέδωσε ήδη από το 1914 τον νόμο Clayton ο οποίος είχε σκοπό να εξαιρέσει από την απαγόρευση του αθεμίτου ανταγωνισμού τις μονομερείς δικαιοπραξίες των συνδικαλιστικών οργανώσεων στο πλαίσιο εργατικών διαφορών. Ο νόμος αυτός όριζε μεταξύ άλλων ότι «[η] μισθωτή εργασία δεν είναι εμπόρευμα ούτε αντικείμενο εμπορίου» («[t]he labour of a human being is not a commodity or article of commerce»). Δεδομένου ότι με την εκ μέρους των ομοσπονδιακών δικαστηρίων στενή ερμηνεία του νόμου αυτού παραγνωριζόταν εν μέρει η βούληση του νομοθέτη (41), το Κογκρέσο εξέδωσε το 1932 τον νόμο Norris-La Guardia ο οποίος είχε σκοπό να επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής της προϋσχύουσας εξαιρέσεως. Στην υπόθεση United States κατά Hutcheson (42), το Supreme Court (Ανώτατο Δικαστήριο) καθόρισε τρεις προϋποθέσεις για την εφαρμογή της προβλεπόμενης από τη νομοθεσία εξαιρέσεως. Πρώτον, πρέπει να υφίσταται εργατική διαφορά. Δεύτερον, η συνδικαλιστική οργάνωση πρέπει να ενεργεί για το δικό της συμφέρον («self-interest»). Τρίτον, η συνδικαλιστική οργάνωση πρέπει να μην έχει συμβληθεί με ομάδες μη μισθωτών, δηλαδή με εργοδότες.

98 Μολονότι η προβλεπόμενη από τη νομοθεσία εξαίρεση δεν κάλυπτε τις συμφωνίες μεταξύ συνδικαλιστικών οργανώσεων και εργοδοτών, το Supreme Court αναγνώρισε στη μεταγενέστερη νομολογία του την ύπαρξη μιας μη προβλεπόμενης από τη νομοθεσία εξαιρέσεως, η οποία, όμως, κατ' αρχήν περιορίζεται στις συμφωνίες σχετικά με τους μισθούς και τους όρους εργασίας. Στην υπόθεση Connell Construction κατά Plumbers and Steamfitters Local Union No 100 (43), το Supreme Court έκρινε:

«Η μη προβλεπόμενη από τη νομοθεσία εξαίρεση πηγάζει από την έντονη εργατική πολιτική που ευνοεί την ένωση των μισθωτών για να εξαλειφθεί ο ανταγωνισμός σχετικά με τους μισθούς και τους όρους εργασίας. Τελικά, η επιτυχία των εργατικών συνδικάτων να οργανώσουν τους εργάτες και να σταθεροποιήσουν τους μισθούς θα επηρεάζει τον ανταγωνισμό των εργοδοτών σχετικά με τις τιμές, πλην όμως οι στόχοι της ομοσπονδιακής εργατικής νομοθεσίας ποτέ δεν θα μπορούσαν να επιτευχθούν αν οι συνέπειες αυτές για τον ανταγωνισμό των επιχειρηματιών θεωρούνταν ως παράβαση των νόμων κατά του αθεμίτου ανταγωνισμού. Κατά συνέπεια, το Supreme Court έχει αναγνωρίσει ότι η εργατική πολιτική απαιτεί να υπάρχει ανοχή για το χαλάρωμα του ανταγωνισμού των επιχειρηματιών που βασίζεται στην ύπαρξη διαφορετικών μισθών και διαφορετικών όρων εργασίας. (...) Όμως, η εργατική πολιτική σαφώς δεν απαιτεί να έχει μια συνδικαλιστική οργάνωση την ελευθερία να επιβάλλει άμεσους περιορισμούς στον ανταγωνισμό εκείνων που απασχολούν τα μέλη της. Έτσι, ενώ η προβλεπόμενη από τη νομοθεσία εξαίρεση επιτρέπει στις συνδικαλιστικές οργανώσεις να πετυχαίνουν μερικούς περιορισμούς με μονομερείς δικαιοπραξίες (...), η μη προβλεπόμενη από τη νομοθεσία εξαίρεση δεν παρέχει όμοια προστασία όταν μια συνδικαλιστική οργάνωση και ένας μη μισθωτός συμφωνούν να περιορίσουν τον ανταγωνισμό σε μια αγορά.»

(«The non-statutory exemption has its source in the strong labour policy favouring the association of employees to eliminate competition over wages and working conditions. Union success in organising workers and standardising wages ultimately will affect price competition among employers, but the goals of federal labour law never could be achieved if these effects on business competition were held a violation of the antitrust laws. The Court therefore has acknowledged that labour policy requires tolerance for the lessening of business competition based on differences in wages and working conditions. ... Labour policy clearly does not require, however, that a union have freedom to impose direct restraints on competition among those who employ its members. Thus, while the statutory exemption allows unions to accomplish some restraints by acting unilaterally ..., the non-statutory exemption offers no similar protection when a union and a non-labour party agree to restrain competition in a business market.»)

99 Θα είναι χρήσιμο να εξετάσω διά βραχέων τρεις μείζονες αποφάσεις του Supreme Court των Ηνωμένων Πολιτειών σχετικά με το πεδίο της μη προβλεπόμενης από τη νομοθεσία εξαιρέσεως.

100 Η υπόθεση United Mine Workers of America κατά Pennington (44) αφορούσε μια φερόμενη σύμπραξη μεταξύ συνδικαλιστικών οργανώσεων και μεγάλων εταιριών άνθρακα για να επιβάλουν, μεταξύ άλλων, τους προβλεπόμενους σε συλλογική σύμβαση μισθούς σε όλους τους επιχειρηματίες του τομέα, ανεξάρτητα από την ικανότητά τους να καταβάλλουν τέτοιους μισθούς, έτσι ώστε να αναγκαστούν οι μικροί εργοδότες να κλείσουν τις επιχειρήσεις τους.

101 Η πλειοψηφία (6-3) έκρινε ότι η συμπεριφορά αυτή δεν εμπίπτει στην εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού. Η προβλεπόμενη από τη νομοθεσία εξαίρεση δεν είχε εφαρμογή καθόσον υφίστατο συμφωνία μεταξύ συνδικαλιστικής οργανώσεως και εργοδοτών. Μια συλλογική σύμβαση σχετικά με τις τιμές πωλήσεως άνθρακα σαφώς θα αποτελούσε παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού. Όμως, στο επίκεντρο των ζητημάτων που οι εργοδότες διαπραγματεύθηκαν με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις ήταν οι μισθοί. Επομένως, οι συνέπειες που είχε στην αγορά του προϋόντος η εξάλειψη του σχετικού με τους μισθούς ανταγωνισμού των εργοδοτών που εκπροσωπούνταν από συγκεκριμένη διαπραγματευτική ομάδα κατ' αρχήν δεν ήσαν «το είδος περιορισμών που το Κογκρέσο θέλησε να απαγορεύει ο νόμος Sherman» («not the kind of restraint Congress intended the Sherman Act to proscribe»). Κατά συνέπεια, μια συνδικαλιστική οργάνωση είχε δικαίωμα να συνάψει με διαπραγματευτική ομάδα πλειόνων εργοδοτών συμφωνία σχετικά με μισθούς και να επιδιώκει, εξυπηρετώντας τα δικά της συμφέροντα, και όχι στο πλαίσιο συμφωνίας με όλους ή μερικούς από τους εργοδότες της ομάδας αυτής, τους ίδιους μισθούς από άλλους εργοδότες. Όμως, «μια ομάδα εργοδοτών δεν μπορεί να καταρτίσει σύμπραξη για να αφανίσει ανταγωνιστές από τον κλάδο παραγωγής, η δε συνδικαλιστική οργάνωση είναι συνυπεύθυνη με τους εργοδότες αν μετάσχει στη σύμπραξη» («one group of employers may not conspire to eliminate competitors from the industry and the union is liable with the employers if it becomes a party to the conspiracy»). Συνεπώς, η φερόμενη συμφωνία μεταξύ της συνδικαλιστικής οργανώσεως και των μεγάλων ανθρακοπαραγωγών να εξασφαλίσουν ομοιόμορφους όρους εργασίας σε ολόκληρο τον κλάδο παραγωγής δεν εξαιρείτο από το πεδίο εφαρμογής των νόμων κατά του αθεμίτου ανταγωνισμού.

102 H υπόθεση Meat Cutters κατά Jewel Tea Co. (45), επί της οποίας η απόφαση εκδόθηκε αυθημερόν, αφορούσε τις ώρες λειτουργίας των καταστημάτων. Μια τοπική συνδικαλιστική οργάνωση που εκπροσωπούσε σχεδόν όλους τους εργαζομένους στα κρεοπωλεία της περιοχής συμφώνησε με την επαγγελματική ένωση των πωλούντων τρόφιμα στη λιανική ότι τα τμήματα κρεάτων των καταστημάτων τροφίμων θα είναι ανοικτά μόνον από τις 9 π.μ. μέχρι τις 6 μ.μ. από τη Δευτέρα μέχρι και το Σάββατο. Όταν αντιμετώπισε απεργία για να αναγκαστεί να δεχθεί τέτοιους όρους, ένας εργοδότης υπέγραψε τη σύμβαση και στη συνέχεια ενήγαγε τη συνδικαλιστική οργάνωση ζητώντας να αναγνωριστεί βάσει του νόμου Sherman η ακυρότητα της συμβάσεως.

103 Η πλειοψηφία (6-3) έκρινε ότι δεν έχουν εφαρμογή οι κανόνες ανταγωνισμού αλλά διαφώνησε ως προς το σκεπτικό. Τρεις από τους πλειοψηφήσαντες δικαστές εκτίμησαν ότι ο περιορισμός των ωρών λειτουργίας των καταστημάτων είναι τόσο στενά συνδεδεμένος με τους μισθούς, τις ώρες εργασίας και τους όρους εργασίας ώστε οι καλή τη πίστει πραγματικές διαπραγματεύσεις σχετικά με ένα τέτοιον όρο δεν εμπίπτουν στον νόμο Sherman. Οι άλλοι τρεις δικαστές της πλειοψηφίας, οι οποίοι είχαν μειοψηφήσει στην απόφαση United Mine Workers of America κατά Pennington, θεώρησαν ότι, ως εκ της φύσεώς τους, οι συλλογικές διαπραγματεύσεις στα ζητήματα στα οποία βάσει των σχετικών εργατικών νόμων πρέπει να γίνεται διαπραγμάτευση δεν εμπίπτουν στο δίκαιο του ανταγωνισμού. Υποστήριξαν κατά κύριο λόγο ότι οι δικαστές πρέπει να σέβονται τους σκοπούς του νομοθέτη και ότι η νομοθεσία δεν παρέχει κριτήρια για να μπορέσει ο αρμόδιος για τον ανταγωνισμό δικαστής να διακρίνει τις επωφελείς από τις επιβλαβείς συλλογικές συμβάσεις.

104 Η μειοψηφία διατύπωσε την άποψη ότι η συμφωνία αφορά ευθέως την αγορά του προϋόντος και δεν έχει καμία απολύτως συνέπεια υπέρ του ανταγωνισμού. Επομένως, απαγορεύεται βάσει του νόμου Sherman.

105 Στην πρόσφατη απόφασή του Brown κατά Pro Football (46) το Supreme Court αντιμετώπισε μια υπόθεση όπου οι εργοδότες επέβαλαν συλλογικώς και μονομερώς όρους εργασίας στους μισθωτούς τους μετά από αδιέξοδο των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Η υπόθεση εκείνη ήταν μια κάπως ειδική περίπτωση διαπραγματεύσεων μεταξύ της National Football League (εθνικής ομοσπονδίας αμερικανικού ράγκμπυ) και της συνδικαλιστικής οργανώσεως των παικτών αμερικανικού ράγκμπυ.

106 Η πλειοψηφία (8-1) έκρινε ότι η μη προβλεπόμενη από τη νομοθεσία εξαίρεση προστατεύει τις μετά από το αδιέξοδο των διαπραγματεύσεων συμφωνίες μεταξύ διαφόρων εργοδοτών να εφαρμόσουν τους όρους της τελευταίας καλύτερης συμβιβαστικής προσφοράς των εργοδοτών σχετικά με τους μισθούς, δεδομένου ότι η συμπεριφορά αυτή δεν είναι επικριτέα εξ απόψεως εργατικού δικαίου και εργατικής πολιτικής. Εκτίμησε, πρώτον, ότι αυτή καθαυτή η διαπραγμάτευση μεταξύ πλειόνων εργοδοτών είναι ένα καθιερωμένο, σημαντικό και αποτελεσματικό είδος συλλογικών διαπραγματεύσεων το οποίο παρέχει πλεονεκτήματα και στους εργοδότες και στους μισθωτούς. Δεύτερον, το να υποβληθεί η σχετική πρακτική στο δίκαιο του ανταγωνισμού σημαίνει να απαιτηθεί από τα δικαστήρια αθεμίτου ανταγωνισμού να απαντούν σε πληθώρα σημαντικών πρακτικών ζητημάτων ως προς το πώς πρέπει να διεξάγονται οι συλλογικές διαπραγματεύσεις σχετικά με τους όρους εργασίας - ακριβώς το αποτέλεσμα που η εξαίρεση των εργασιακών σχέσεων θέλησε να αποφύγει. Τρίτον, η στοιχειοθέτηση ευθύνης βάσει του δικαίου του ανταγωνισμού θα απειλούσε να εισαγάγει αστάθεια και αβεβαιότητα στη διαδικασία συλλογικών διαπραγματεύσεων.

107 Ο μειοψηφήσας δικαστής (δικαστής Stevens) διατύπωσε την άποψη ότι ούτε οι πολιτικές που αποτελούν το βάθρο της εργατικής νομοθεσίας και της νομοθεσίας κατά του αθεμίτου ανταγωνισμού ούτε ο σκοπός της μη προβλεπόμενης από τη νομοθεσία εξαιρέσεως δικαιολογούν να εξαιρεθεί από τον έλεγχο με γνώμονα το δίκαιο του ανταγωνισμού η συλλογική δράση στην οποία αποδύονται οι εργοδότες για να συμπιέσουν τους μισθούς κάτω από το επίπεδο που θα υφίστατο σε μια ελεύθερη αγορά.

108 Τα αποτελέσματα της συγκριτικής αυτής επισκοπήσεως μπορούν να συνοψιστούν ως εξής.

109 Σε όλα τα εξετασθέντα συστήματα, οι συλλογικές συμβάσεις εργοδοτών και μισθωτών εξαιρούνται σε κάποια έκταση από την απαγόρευση των συμπράξεων. Όμως, η εξαίρεση αυτή δεν είναι απεριόριστη.

110 Τα νομικά βάθρα της εξαιρέσεως αυτής και οι νομικοί μηχανισμοί μέσω των οποίων αυτή επιτυγχάνεται διαφέρουν πολύ. Έτσι, μπορεί κανείς να συναντήσει

- την υπεροχή ενός θεμελιώδους δικαιώματος συλλογικής διαπραγματεύσεως (Γερμανία),

- ρητή εξαίρεση στη νομοθεσία κατά του αθεμίτου ανταγωνισμού ή σε άλλες νομοθεσίες (Δανία, Φινλανδία, προβλεπόμενη από τη νομοθεσία εξαίρεση στις Ηνωμένες Πολιτείες),

- δημιουργήματα των δικαστηρίων (μη προβλεπόμενη από τη νομοθεσία εξαίρεση στις Ηνωμένες Πολιτείες),

- την επιταγή να πληρούται μια ειδική προϋπόθεση, η οποία συνήθως δεν πληρούται από τις σχετικές συμφωνίες, χωρίς την οποία προϋπόθεση δεν υφίσταται παράβαση της απαγορεύσεως των συμπράξεων (Γερμανία),

- την εφαρμογή γενικών προϋποθέσεων σχετικά με την παράβαση της απαγορεύσεως των συμπράξεων έτσι ώστε να επιτυγχάνεται το επιθυμητό αποτέλεσμα (Γαλλία),

- την παραδοσιακή πρακτική να μην εφαρμόζονται οι κανόνες ανταγωνισμού στις εργασιακές σχέσεις (Ηνωμένο Βασίλειο).

111 To πεδίο εφαρμογής της εξαιρέσεως ποικίλλει και αυτό. Ωστόσο, τα δικαστήρια τακτικά υποβάλλουν τα ακόλουθα ερωτήματα:

- Αφορούν οι υπό εξέταση συμφωνίες τους μισθούς, τον χρόνο εργασίας ή άλλους όρους εργασίας, οι οποίοι αποτελούν βασικά θέματα συλλογικών διαπραγματεύσεων;

- Σε ποια έκταση οι συμφωνίες επηρεάζουν τις αγορές αγαθών και υπηρεσιών στις οποίες δρουν οι εργοδότες;

- Σε ποια έκταση οι συμφωνίες θίγουν τρίτους; Οι δυνητικά θιγόμενοι τρίτοι είναι επιχειρήσεις που δρουν στην ίδια αγορά και που δεν έλαβαν μέρος στις διαπραγματεύσεις, επιχειρήσεις που δρουν σε άλλες αγορές και καταναλωτές.

- Έχουν οι συμφωνίες σκοπό αντίθετο προς τον ανταγωνισμό;

- Είναι πιο ενδεδειγμένο να εφαρμόζονται γρήγορα αυστηροί κανόνες ή να κινείται μια διαδικασία όπου αντισταθμίζονται κατά περίπτωση τα συγκρουόμενα συμφέροντα;

112 Μέσα στο πλαίσιο αυτό, έρχομαι τώρα στην ανάλυση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Θα εξετάσω πρώτα τη δυνατότητα εφαρμογής ratione materiae του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, μετά αν υφίσταται συμφωνία ή εναρμονισμένη πρακτική μεταξύ επιχειρήσεων και τέλος αν η εναρμονισμένη αυτή πρακτική περιορίζει αισθητώς τον ανταγωνισμό.

B - Δυνατότητα εφαρμογής ratione materiae του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης

113 Κατά τα Ταμεία συντάξεων, την Ολλανδική, τη Γαλλική και τη Σουηδική Κυβέρνηση, το άρθρο 85, παράγραφος 1, εξ υπαρχής δεν έχει εφαρμογή ratione materiae στις με αντικείμενο τις συντάξεις συλλογικές συμβάσεις μεταξύ εκπροσώπων των εργοδοτών και των εργαζομένων. Τα επιχειρήματά τους μπορούν να συνοψιστούν ως εξής.

114 Πρώτον, οι συμβάσεις αυτές αφορούν κοινωνικά ζητήματα και προωθούν τους στόχους της Συνθήκης στον κοινωνικό τομέα. Η εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, θα έθετε σε κίνδυνο την επίτευξη των στόχων αυτών.

115 Δεύτερον, η εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης θα στερούσε τους κοινωνικούς εταίρους του αναγνωριζομένου από διάφορες διεθνείς και ευρωπαϋκές πράξεις θεμελιώδους δικαιώματός τους να προβαίνουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις.

116 Τρίτον, η εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, θα ήταν ασυμβίβαστη με διάφορους κανόνες του κοινοτικού δικαίου οι οποίοι ρητώς ενθαρρύνουν και προωθούν τις συλλογικές διαπραγματεύσεις μεταξύ των εκπροσώπων των εργοδοτών και των εργαζομένων.

117 Τα επιχειρήματα αυτά εγείρουν δύο διαφορετικά ζητήματα που θα εξετάσω χωριστά.

118 Το πρώτο επιχείρημα αφορά το ειδικό αντικείμενο των συλλογικών συμβάσεων. Θέτει το ζήτημα αν μια συγκεκριμένη σύμβαση, ανεξάρτητα από τη μορφή της, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού για τον λόγο ότι αφορά κοινωνικά ζητήματα όπως οι όροι εργασίας ή οι συντάξεις και έχει κοινωνικό σκοπό. Με άλλα λόγια, υφίσταται στο κοινοτικό δίκαιο του ανταγωνισμού μια γενικευμένη εξαίρεση για τον κοινωνικό τομέα;

119 Το δεύτερο και τρίτο επιχείρημα αφορούν το πλαίσιο εντός του οποίου συνάπτονται οι σχετικές συμβάσεις. Εγείρουν το στενότερο ζήτημα αν οι συλλογικές συμβάσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων έχουν ειδικό καθεστώς στο κοινοτικό δίκαιο, οπότε το άρθρο 85, παράγραφος 1, εξ υπαρχής δεν θα μπορεί να έχει εφαρμογή σ' αυτές. Υφίσταται εξαίρεση για τις συλλογικές διαπραγματεύσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων;

1. Υφίσταται γενική εξαίρεση για τον κοινωνικό τομέα;

120 Το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ανήκει στο «καθεστώς που εξασφαλίζει ανόθευτο ανταγωνισμό μέσα στην εσωτερική αγορά», στο οποίο καθεστώς αποβλέπει, κατά το άρθρο 3, στοιχείο ζζ, της Συνθήκης, μία από τις δράσεις της Κοινότητας.

121 Το άρθρο 3, στοιχείο θθ, ορίζει ότι η δράση της Κοινότητας περιλαμβάνει επίσης «μια πολιτική στον κοινωνικό τομέα». Το άρθρο 2 ορίζει ως αποστολή της Κοινότητας μεταξύ άλλων «να προάγει την αρμονική και ισόρροπη ανάπτυξη των οικονομικών δραστηριοτήτων» και «ένα υψηλό επίπεδο απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας».

122 Κατά τα Ταμεία συντάξεων, από τις διατάξεις αυτές προκύπτει ότι ο κοινωνικός τομέας δεν υπόκειται στους κανόνες ανταγωνισμού. Λόγω των ειδικών χαρακτηριστικών του τομέα αυτού, το δίκαιο του ανταγωνισμού δεν μπορεί και δεν πρέπει να επεμβαίνει. Ισχυρίζονται ότι οι συλλογικές συμβάσεις μεταξύ εκπροσώπων των εργοδοτών και των εργαζομένων σκοπεύουν να προωθήσουν τους κοινωνικούς στόχους της Συνθήκης. Κατά συνέπεια, εμπίπτουν σε αυτόν τον κοινωνικό τομέα, ο οποίος εξ υπαρχής δεν υπόκειται στα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης.

123 Δεν συμμερίζομαι την άποψη αυτή. Το Δικαστήριο δέχεται με συνέπεια ότι, «όπου η Συνθήκη είχε την πρόθεση να εξαιρέσει ορισμένες δραστηριότητες από την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού, προέβλεψε σχετικά ρητή παρέκκλιση» (47): παραδείγματα τέτοιων κανόνων της Συνθήκης είναι το άρθρο 42, παράγραφος 1, όσον αφορά τη γεωργία, το άρθρο 223, παράγραφος 1, στοιχείο ββ, όσον αφορά τους στρατιωτικούς εξοπλισμούς και, σε περιορισμένη έκταση, το άρθρο 90, παράγραφος 2, όσον αφορά ορισμένες επιχειρήσεις.

124 Όσο για τον κοινωνικό τομέα, στη Συνθήκη δεν υφίσταται διάταξη όπως το άρθρο 42 που αποκλείει ρητώς την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού ή εξαρτά την εφαρμογή τους από απόφαση του Συμβουλίου.

125 Περαιτέρω, το Δικαστήριο έχει δεχθεί απεριφράστως ότι οι κοινοτικοί κανόνες ανταγωνισμού έχουν εφαρμογή σε ορισμένους άλλους «ειδικούς» τομείς οι οποίοι σε ορισμένα κράτη μέλη δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού. Στους τομείς αυτούς, η δυνατότητα εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού έχει συχνά αμφισβητηθεί με επιχειρήματα που στηρίζονται στα ειδικά χαρακτηριστικά των σχετικών τομέων και στη σύγκρουση των πολιτικών στόχων που απαριθμούνται στο άρθρο 3 της Συνθήκης.

126 Το Δικαστήριο συστηματικά απορρίπτει τέτοια επιχειρήματα και έχει εφαρμόσει τα άρθρα 85 και 86 σε τομείς όπως οι μεταφορές (48), η ενέργεια (49), οι τράπεζες (50) και οι ασφαλίσεις (51) με το σκεπτικό ότι υφίστανται άλλοι μηχανισμοί, όπως π.χ. οι εξαιρέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης, μέσω των οποίων το κοινοτικό δίκαιο του ανταγωνισμού επιτρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα ειδικά χαρακτηριστικά ορισμένων κλάδων της οικονομίας (52). Στις υποθέσεις αυτές το Δικαστήριο δεν δέχεται την άποψη ότι αυτή καθαυτή η ύπαρξη συγκρουομένων πολιτικών στόχων - όπως π.χ. οι στόχοι του άρθρου 3, στοιχείο σττ, (κοινή πολιτική στον τομέα των μεταφορών) και του άρθρου 3, στοιχείο ττ, (κοινοτικά μέτρα στον τομέα της ενέργειας) - αποκλείει την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στους σχετικούς τομείς. Από το γεγονός ότι η Κοινότητα ακολουθεί ορισμένη πολιτική δεν έπεται ότι ο τομέας αυτός της οικονομίας αποκλείεται από τους κανόνες ανταγωνισμού.

127 Επιπλέον, και πράγμα που έχει ιδιαίτερη σημασία στις παρούσες υποθέσεις, το Δικαστήριο έχει ήδη δεχθεί σε σειρά σημαντικών αποφάσεων την αρχή ότι οι κανόνες ανταγωνισμού έχουν εφαρμογή στον κοινωνικό τομέα, και ειδικότερα στην απασχόληση και στις συντάξεις. Έτσι, το Δικαστήριο δέχθηκε την αρχή αυτή όσον αφορά την αγορά εργασίας στις αποφάσεις Hφfner και Elser (53) και Job Centre (54) και όσον αφορά τις συντάξεις στις αποφάσεις Poucet και Pistre (55) και FFSA κ.λπ. (56). Θα χρειαστεί να εξετάσω λεπτομερέστερα τις αποφάσεις αυτές πιο κάτω. Στο στάδιο αυτό, είναι αρκετό να σημειωθεί ότι, όταν εξέτασε αν οι σχετικοί φορείς πρέπει να χαρακτηριστούν ως επιχειρήσεις υπό την έννοια του άρθρου 85 ή 86, το Δικαστήριο δέχθηκε σιωπηρώς ότι οι κανόνες ανταγωνισμού έχουν ratione materiae εφαρμογή στους τομείς αυτούς. Πιο πρόσφατα, στην απόφαση Sodemare κ.λ.π. το Δικαστήριο - χωρίς καν να εξετάσει αν οι ιδιωτικοί μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί που δρουν στον τομέα της υγειονομικής περιθάλψεως πρέπει να χαρακτηριστούν ως επιχειρήσεις - απλώς εφάρμοσε τους κανόνες ανταγωνισμού και έκρινε ότι δεν υφίσταται συμφωνία υπό την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1 (57).

128 Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από την απόφαση Garcνa κ.λπ. την οποία επικαλέστηκε ειδικά η Γαλλική Κυβέρνηση (58). Το ζήτημα στην υπόθεση εκείνη ήταν η δυνατότητα εφαρμογής ratione personae της τρίτης οδηγίας περί πρωτασφαλίσεως εκτός από την ασφάλεια ζωής (59), η οποία οδηγία βασίζεται στους κανόνες περί ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών και ελευθερίας εγκαταστάσεως. Το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας «πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι συστήματα κοινωνικής ασφαλίσεως, όπως τα επίμαχα στις υποθέσεις της κύριας δίκης, εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας».

129 Αντίθετα προς τους ισχυρισμούς της Γαλλικής Κυβερνήσεως, η σκέψη 14 της αποφάσεως εκείνης αφορά το προσωπικό πεδίο εφαρμογής της σχετικής οδηγίας, δηλαδή τους φορείς επί των οποίων η οδηγία έχει εφαρμογή, και δεν αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού στον κοινωνικό τομέα. Το Δικαστήριο, όταν αναφέρθηκε στη συλλογιστική που χρησιμοποιήθηκε στην απόφαση Poucet και Pistre, απλώς υπενθύμισε τη νομολογία του σχετικά με τη δυνατότητα εφαρμογής ratione personae των κανόνων ανταγωνισμού σε ορισμένους φορείς που παρέχουν κοινωνικά πλεονεκτήματα. Επιπλέον, η σκέψη 12 της αποφάσεως αυτής επιβεβαιώνει ότι το Δικαστήριο δέχθηκε την προσέγγιση που ακολουθήθηκε στις προαναφερθείσες αποφάσεις Poucet και Pistre και FFSA κ.λπ. Όπως εξήγησα, η προσέγγιση αυτή προϋποθέτει ότι ο τομέας των συντάξεων και των άλλων κοινωνικών πλεονεκτημάτων δεν αποκλείεται αυτοδικαίως από το καθ' ύλην πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού.

130 Επομένως, κατά την άποψή μου, δεν υφίσταται γενικευμένη εξαίρεση που να αποκλείει τον κοινωνικό τομέα ως σύνολο από τους κανόνες ανταγωνισμού (60).

2. Υφίσταται εξαίρεση για τις συλλογικές συμβάσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων;

131 Όπως έχω ήδη σημειώσει, δύο επιχειρήματα προβάλλονται για να στηριχθεί η άποψη ότι πρέπει να αναγνωριστεί ειδικό καθεστώς στις συλλογικές συμβάσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων. Το πρώτο επιχείρημα βασίζεται σε ένα, όπως προβάλλεται, θεμελιώδες δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως και το δεύτερο επιχείρημα βασίζεται στο γεγονός ότι το ίδιο το κοινοτικό δίκαιο ενθαρρύνει τη σύναψη τέτοιων συλλογικών συμβάσεων.

α) Υφίσταται θεμελιώδες δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως;

132 Τα Ταμεία συντάξεων, η Ολλανδική και η Γαλλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή ισχυρίζονται ότι από διάφορες διεθνείς νομικές πράξεις προκύπτει ότι στην κοινοτική έννομη τάξη υφίσταται θεμελιώδες δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως. Διατείνονται ότι το να εφαρμοστεί το άρθρο 85, παράγραφος 1, στις συμβάσεις αυτές είναι το ίδιο με το να στερηθούν οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι του θεμελιώδους αυτού δικαιώματος.

133 Περιέχεται όντως στην κοινοτική έννομη τάξη ένα τέτοιο θεμελιώδες δικαίωμα; Αυτό είναι το βασικό ερώτημα καθόσον, αν υφίσταται τέτοιο δικαίωμα, κάθε επέμβαση που θα θίγει, ακόμη και για λόγους δημοσίου συμφέροντος, την ουσία του δικαιώματος αυτού θα μπορεί να στερείται νομιμότητας (61).

134 Ξάριν αναλύσεως, θα διακρίνω τρία δικαιώματα: πρώτον, το δικαίωμα των ιδιωτών να ιδρύουν συνδικαλιστικές οργανώσεις ή ενώσεις εργοδοτών και να μετέχουν στους φορείς αυτούς· δεύτερον, το γενικό δικαίωμα μιας συνδικαλιστικής οργανώσεως ή μιας ενώσεως εργοδοτών να ενεργεί συλλογικώς για να προστατεύει επαγγελματικά συμφέροντα· και, τρίτον, το συγκεκριμένο δικαίωμα, που είναι επίμαχο στις παρούσες υποθέσεις, των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των ενώσεων των εργοδοτών να προβαίνουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις.

135 Η ίδια η Συνθήκη ΕΚ, μολονότι - όπως είπα πιο πάνω - ενθαρρύνει τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, δεν απονέμει ρητώς κάποιο από τα τρία πιο πάνω δικαιώματα.

136 Κατά τον Κοινοτικό Ξάρτη των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων (62), οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι έχουν το δικαίωμα να ιδρύουν επαγγελματικές ή συνδικαλιστικές οργανώσεις και να μετέχουν στις οργανώσεις αυτές «για την προστασία των οικονομικών και κοινωνικών συμφερόντων τους» (άρθρο 11). Οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι έχουν «το δικαίωμα, υπό τους όρους που προβλέπουν οι εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές, να διαπραγματεύονται και να συνάπτουν συλλογικές συμβάσεις» (άρθρο 12). Κατά συνέπεια, ο Κοινοτικός Ξάρτης καταλαμβάνει τα τρία πιο πάνω «δικαιώματα».

137 Όμως, ο Κοινοτικός Ξάρτης έχει πολύ περιορισμένα έννομα αποτελέσματα. Δεν αποτελεί νομική πράξη της Κοινότητας, αλλά επίσημη πολιτική διακήρυξη των αρχηγών κρατών ή κυβερνήσεων 11 από τα 12 τότε κράτη μέλη και δεν έχει δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα. Στη Συμφωνία για την κοινωνική πολιτική, η οποία προσαρτάται στη Συνθήκη για την Ευρωπαϋκή Ένωση, τα ίδια 11 κράτη μέλη που ενέκριναν τον Ξάρτη δεν θέλησαν να προσδώσουν έννομα αποτελέσματα στα δικαιώματα για τα οποία είχαν παράσχει την πολιτική τους στήριξη με τον Ξάρτη.

138 Η νομολογία του Δικαστηρίου είναι πιο καθοδηγητική σχετικά με το γενικό ζήτημα αν το κοινοτικό δίκαιο αναγνωρίζει κάποιο από τα τρία πιο πάνω δικαιώματα. Το Δικαστήριο δέχεται με συνέπεια ότι «τα θεμελιώδη δικαιώματα αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα των γενικών αρχών του δικαίου, την τήρηση των οποίων διασφαλίζει το Δικαστήριο. Ως προς αυτό, το Δικαστήριο εμπνέεται από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, καθώς και από τις ενδείξεις τις οποίες παρέχουν οι διεθνείς πράξεις περί προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου, για τις οποίες έχουν συνεργαστεί ή στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη» (63). «Εξέχουσα θέση κατέχει, σ' αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϋκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου» (64).

139 Στην απόφαση Union syndicale - Service public europιen κ.λπ. (65), το Δικαστήριο έκρινε: «η συνδικαλιστική ελευθερία που αναγνωρίζεται από το άρθρο 24α του Κανονισμού Υπηρεσιακής Καταστάσεως των υπαλλήλων των Ευρωπαϋκών Κοινοτήτων συνεπάγεται, κατά τις γενικές αρχές του εργατικού δικαίου, όχι μόνον το δικαίωμα των κοινοτικών υπαλλήλων να ιδρύουν ελεύθερα τις ενώσεις της επιλογής τους, αλλά και το δικαίωμα των ενώσεων αυτών να αποδύονται σε κάθε νόμιμη δραστηριότητα για την προάσπιση των επαγγελματικών συμφερόντων των μελών τους». Κατά συνέπεια, είναι λογικό να υποστηριχθεί ότι το Δικαστήριο αναγνώρισε, πρώτον, το ατομικό δικαίωμα ιδρύσεως επαγγελματικής ενώσεως και συμμετοχής σ' αυτήν και, δεύτερον, το συλλογικό δικαίωμα δράσεως. Το ότι τα δύο αυτά δικαιώματα είναι θεμελιώδη επιβεβαιώθηκε στην απόφαση Bosman (66) γενικά ως προς την ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και στην απόφαση Maurissen και Union syndicale κατά Ελεγκτικού Συνεδρίου (67) ειδικά ως προς τις συνδικαλιστικές οργανώσεις. Το ζήτημα αν υφίσταται ένα τρίτο θεμελιώδες δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως δεν έχει ακόμη κριθεί.

140 Έρχομαι τώρα στις σχετικές διεθνείς νομικές πράξεις που επικαλέστηκαν τα Ταμεία συντάξεων, ορισμένα κράτη μέλη και η Επιτροπή.

141 Ειδικότερα, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως σχετικά με την αμοιβή και τους άλλους όρους εργασίας είναι θεμελιώδες δικαίωμα που εξασφαλίζεται από το άρθρο 11 της Ευρωπαϋκής Συμβάσεως των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το άρθρο 6 του Ευρωπαϋκού Κοινωνικού Ξάρτη, το άρθρο 22 του Διεθνούς Συμφώνου ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων και το άρθρο 8 του Διεθνούς Συμφώνου οικονομικών, κοινωνικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων, καθώς και από τις συμβάσεις αρ. 87 και 98 της Διεθνούς Οργανώσεως Εργασίας.

142 Όμως, η ανάλυση των σχετικών διεθνών νομικών πράξεων δεν στηρίζει τον ισχυρισμό αυτόν.

143 Αν λάβουμε πρώτα την Ευρωπαϋκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, θα διαπιστώσουμε ότι το βασικό δικαίωμα που εξασφαλίζεται συναφώς από τη Σύμβαση (άρθρο 11) είναι το ατομικό δικαίωμα ιδρύσεως συνδικαλιστικής οργανώσεως ή συμμετοχής σ' αυτήν. Το δικαίωμα αυτό αναγνωρίζεται και από τον Ευρωπαϋκό Κοινωνικό Ξάρτη (άρθρο 5), το Διεθνές Σύμφωνο ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων (άρθρο 22), το Διεθνές Σύμφωνο οικονομικών, κοινωνικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων (άρθρο 8), καθώς και από τη Σύμβαση περί συνδικαλιστικής ελευθερίας και προστασίας του συνδικαλιστικού δικαιώματος και από τη Σύμβαση περί εφαρμογής της αρχής του δικαιώματος οργανώσεως και της αρχής της συλλογικής διαπραγματεύσεως οι οποίες συνήφθησαν στο πλαίσιο της Διεθνούς Οργανώσεως Εργασίας.

144 Όσον αφορά το δικαίωμα συλλογικής δράσεως των συνδικαλιστικών οργανώσεων, το Ευρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στηριζόμενο στην έκφραση «επί σκοπώ προασπίσεως των συμφερόντων του» που περιέχεται στο άρθρο 11, παράγραφος 1, της Ευρωπαϋκής Συμβάσεως των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, έκρινε ότι στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι περιλαμβάνονται τα δικαιώματα που είναι «απαραίτητα για την αποτελεσματική άσκηση» της συνδικαλιστικής ελευθερίας ή που αποτελούν «ουσιώδη στοιχεία» της ελευθερίας αυτής (68). Κατά συνέπεια, το άρθρο 11 επίσης «διαφυλάσσει την ελευθερία προασπίσεως των επαγγελματικών συμφερόντων των μελών συνδικαλιστικής οργανώσεως με τη συλλογική δράση της οργανώσεως αυτής, τα δε συμβαλλόμενα κράτη οφείλουν να επιτρέπουν και να καθιστούν δυνατή την άσκηση και ανάπτυξη της δράσεως αυτής» (69).

145 Όμως, η σαφώς ευρεία αυτή διατύπωση φαίνεται να καλύπτει μόνον ένα πυρήνα συγκεκριμένων δραστηριοτήτων. Μέχρι σήμερα, το μοναδικό δικαίωμα που έχει ρητώς αναγνωριστεί από το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είναι το δικαίωμα κάποιου να «ακουστεί» από το κράτος (70). Από την άλλη πλευρά, μια συνδικαλιστική οργάνωση δεν έχει δικαίωμα διαβουλεύσεως με το κράτος (71), ούτε το κράτος είναι υποχρεωμένο να συνάπτει συλλογικές συμβάσεις (72), ούτε το άρθρο 11 συνεπάγεται οπωσδήποτε την ύπαρξη δικαιώματος απεργίας, καθόσον τα συμφέροντα των μελών μιας συνδικαλιστικής οργανώσεως μπορούν να προαχθούν με άλλα μέσα (73).

146 Όσον αφορά το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως, αντίθετα προς τους ισχυρισμούς των Ταμείων συντάξεων, της Επιτροπής και των πιο πάνω κυβερνήσεων, μόνον το άρθρο 6 του Ευρωπαϋκού Κοινωνικού Ξάρτη φαίνεται να αναγνωρίζει ρητώς την ύπαρξη του δικαιώματος αυτού. Όμως, απλώς και μόνο το γεγονός ότι ένα δικαίωμα προβλέπεται στον Ξάρτη αυτόν δεν σημαίνει ότι το δικαίωμα αυτό αναγνωρίζεται γενικώς ως θεμελιώδες δικαίωμα. Η διάρθρωση του Ξάρτη είναι τέτοια ώστε τα δικαιώματα που προβλέπει αντιπροσωπεύουν πολιτικούς στόχους και δεν αποτελούν δικαιώματα που είναι υποχρεωτικό να γίνονται σεβαστά, από δε τα κράτη που έχουν προσχωρήσει στον Ξάρτη απαιτείται μόνο να επιλέξουν ποια από τα δικαιώματα που προβλέπει ο Ξάρτης αναλαμβάνουν να προστατεύσουν.

147 Το άρθρο 4 της προσεκτικά διατυπωμένης «Συμβάσεως περί εφαρμογής της αρχής του δικαιώματος οργανώσεως και της αρχής της συλλογικής διαπραγματεύσεως» επιβάλλει στα συμβαλλόμενα κράτη την υποχρέωση να «ενθαρρύνουν και προάγουν» τις συλλογικές διαπραγματεύσεις. Δεν απονέμεται κανένα δικαίωμα.

148 Λέει πολλά το γεγονός ότι στη νομολογία του Eυρωπαϋκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεν γίνεται καμία αναφορά στο δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως. Παραδείγματος χάριν, στην υπόθεση Σουηδικό Συνδικάτο Μηχανοδηγών κατά Σουηδίας, η πλειοψηφία της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων εκφράστηκε υπέρ της αναγνωρίσεως του δικαιώματος των συνδικαλιστικών οργανώσεων να προβαίνουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις. Το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έκρινε ότι δεν χρειαζόταν να αποφανθεί επί του ζητήματος αυτού καθόσον, όπως είπε, το δικαίωμα αυτό δεν ήταν επίμαχο και χορηγείτο στην προσφεύγουσα οργάνωση από το εθνικό δίκαιο (74). Έκτοτε, το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ουδέποτε αναγνώρισε ρητώς την ύπαρξη του δικαιώματος αυτού. Αντιθέτως, υπάρχουν στοιχεία ως προς το ότι το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είναι απρόθυμο να πράξει τούτο.

149 Πρώτον, η εκ μέρους του Eυρωπαϋκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ερμηνεία του άρθρου 6 του Ευρωπαϋκού Κοινωνικού Ξάρτη υποδηλώνει την απροθυμία αυτή. Όσον αφορά το άρθρο 6, παράγραφος 1, το οποίο απαιτεί από τα κράτη «να ευνοούν την ισομερή συνεννόηση μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων», το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει πει ότι «Οι προσεκτικοί όροι που χρησιμοποιούνται δείχνουν ότι ο Ξάρτης δεν προβλέπει πραγματικό δικαίωμα διαβουλεύσεως» (75). Όσο για το άρθρο 6, παράγραφος 2, το οποίο απαιτεί από τα κράτη «να προωθούν, όταν αυτό είναι αναγκαίο και σκόπιμο, την καθιέρωση διαδικασιών εκούσιας διαπραγμάτευσης μεταξύ των εργοδοτών (...) και (...) των εργαζομένων», το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει κρίνει ότι «η προσεκτική διατύπωση (...) αποδεικνύει ότι ο Ξάρτης δεν προβλέπει πραγματικό δικαίωμα να συναφθεί τέτοια σύμβαση (...)» (76).

150 Δεύτερον, το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων τονίζει με συνέπεια ότι «η συνδικαλιστική ελευθερία αποτελεί μορφή ή ειδική πτυχή της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι» και ότι «το άρθρο [11] δεν εξασφαλίζει στα μέλη των συνδικαλιστικών οργανώσεων συγκεκριμένη μεταχείριση εκ μέρους του κράτους» (77).

151 Τρίτον, η απόφαση Gustafsson κατά Σουηδίας (78) έχει ενδιαφέρον. To Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έπρεπε να αποφανθεί επί της διαφοράς μεταξύ μιας συνδικαλιστικής οργανώσεως και ενός εργοδότη που δεν ήθελε να μετάσχει στη διαδικασία συλλογικών διαπραγματεύσεων στον κλάδο παραγωγής. Με μποϋκοτάζ και άλλες ενέργειες, η συνδικαλιστική οργάνωση τον πίεζε να δεχθεί μια κλαδική συλλογική σύμβαση. Ο εργοδότης ισχυριζόταν ότι ο εξαναγκασμός για τη συμμετοχή στη συλλογική σύμβαση κατέληγε στην πράξη σε εξαναγκασμό για τη συμμετοχή σε ένωση εργοδοτών. Έτσι, κατά την άποψή του, η Σουηδική Κυβέρνηση έπρεπε να επέμβει για να προστατεύσει την αρνητική του ελευθερία να μη προσχωρήσει σε ένωση εργοδοτών.

152 Έχει ενδιαφέρον να εξεταστούν πρώτα δύο απόψεις που μειοψήφησαν.

153 Οκτώ δικαστές, οι οποίοι διαφώνησαν εν μέρει με την πλειοψηφία, εκτίμησαν ότι στην πραγματικότητα ο ισχυρισμός του εργοδότη δεν βασιζόταν στην αρνητική του ελευθερία να μη προσχωρήσει σε ένωση εργοδοτών, αλλά στην αρνητική του ελευθερία να μη μετέχει σε συλλογικές διαπραγματεύσεις. Ερμήνευσαν την παλαιότερη νομολογία υπό την έννοια ότι «το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως δεν είναι εγγενές στοιχείο της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι». Επομένως, κατά την άποψή τους, το άρθρο 11 ουδόλως είχε εφαρμογή (79).

154 Δύο δικαστές που μειοψήφησαν υποστήριξαν την αντίθετη άποψη. Εκτίμησαν ότι το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως είναι εγγενές στοιχείο της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι. Κατά συνέπεια, το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων θα έπρεπε να αντισταθμίσει το θετικό δικαίωμα της συνδικαλιστικής οργανώσεως να προβαίνει σε συλλογικές διαπραγματεύσεις με το αρνητικό δικαίωμα του εργοδότη να μη μετάσχει σε τέτοια διαδικασία παρά τη θέλησή του (80).

155 Οι δύο αυτές απόψεις έχουν από κοινού ότι το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων θα έπρεπε να λάβει οριστική θέση επί της υπάρξεως ενός τέτοιου δικαιώματος.

156 Παρά ταύτα, η πλειοψηφία του Eυρωπαϋκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων επέλεξε μια τρίτη λύση. Όσον αφορά τις δραστηριότητες των συνδικαλιστικών οργανώσεων έκρινε πρώτα ότι, «λαμβανομένου υπόψη του ευαίσθητου χαρακτήρα των κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων που εγείρει η ορθή αντιστάθμιση των συγκρουομένων συμφερόντων (...) και ενόψει των σημαντικών διαφορών μεταξύ των εσωτερικών νομικών συστημάτων στον συγκεκριμένο τομέα, στα συμβαλλόμενα κράτη πρέπει να αναγνωρίζεται ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως για την επιλογή των μέσων που θα χρησιμοποιούν» (81). Μετά, απλώς είπε ότι δεν βλέπει «λόγο να αμφιβάλλει ως προς το ότι η συνδικαλιστική οργάνωση επιδίωξε θεμιτούς σκοπούς που συμβιβάζονται με το άρθρο 11 της Συμβάσεως». Συνέχισε λέγοντας ότι «συναφώς πρέπει επίσης να υπομνηστεί ότι το θεμιτό των συλλογικών διαπραγματεύσεων αναγνωρίζεται από πλείστες διεθνείς πράξεις» (82). Έτσι, είναι φανερό ότι το Eυρωπαϋκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων πρόσεξε να αποφύγει το συμπέρασμα ότι η Σύμβαση εγγυάται το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως.

157 Η ανάλυση αυτή με οδηγεί στα ακόλουθα συμπεράσματα σχετικά με την εκ μέρους του κοινοτικού δικαίου αναγνώριση ενός δικαιώματος συλλογικής διαπραγματεύσεως.

158 Η κοινοτική έννομη τάξη προστατεύει το δικαίωμα ιδρύσεως συνδικαλιστικών οργανώσεων και ενώσεων εργοδοτών και συμμετοχής στους φορείς αυτούς, δικαίωμα το οποίο βρίσκεται στο επίκεντρο της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι.

159 Κατά την άποψή μου, το δικαίωμα συλλογικής δράσεως για την προστασία επαγγελματικών συμφερόντων προστατεύεται και αυτό από το κοινοτικό δίκαιο στο μέτρο που είναι απαραίτητο για την άσκηση της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι.

160 Όμως, δεν μπορεί να λεχθεί ότι όσον αφορά την αναγνώριση συγκεκριμένου θεμελιώδους δικαιώματος συλλογικής διαπραγματεύσεως υφίσταται επαρκής σύγκλιση μεταξύ των εθνικών εννόμων τάξεων και των διεθνών νομικών πράξεων.

161 Επιπλέον, η διαδικασία συλλογικής διαπραγματεύσεως, όπως κάθε άλλη διαπραγμάτευση μεταξύ οικονομικών μονάδων, κατά την άποψή μου προστατεύεται επαρκώς από τη γενική αρχή της ελευθερίας των συμβάσεων. Επομένως, δεν χρειάζεται ένα πιο συγκεκριμένο θεμελιώδες δικαίωμα προστασίας. Εν πάση περιπτώσει, οι δικαιολογημένοι περιορισμοί του φερομένου δικαιώματος συλλογικής διαπραγματεύσεως θα είναι λογικό να είναι πανομοιότυποι με τους ανάλογους περιορισμούς της ελευθερίας των συμβάσεων.

162 Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί επίσης να υπομνηστεί ότι, στην νομολογία του σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων και την ίση αμοιβή, το Δικαστήριο έχει εξετάσει τακτικά το ζήτημα αν ρήτρες σε συμφωνίες μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων παραβιάζουν τις κοινοτικές απαγορεύσεις των διακρίσεων λόγω ιθαγενείας (83) ή φύλου (84). Τούτο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως εφαρμογή του γενικού κανόνα ότι η άσκηση ενός θεμελιώδους δικαιώματος μπορεί να περιοριστεί, αρκεί ο περιορισμός όντως να στοιχεί με στόχους γενικού συμφέροντος που επιδιώκει η Κοινότητα και να μην αποτελεί σε σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό δυσανάλογη και μη ανεκτή επέμβαση, θίγουσα την ίδια την ουσία των εξασφαλιζομένων δικαιωμάτων (85). Δεν χωρεί αμφιβολία ως προς το ότι εν προκειμένω το άρθρο 85, παράγραφος 1, επιδιώκει ένα σημαντικό στόχο της Συνθήκης, δηλαδή τη δημιουργία ενός συστήματος που να εξασφαλίζει τη μη στρέβλωση του ανταγωνισμού στην εσωτερική αγορά (άρθρο 3, στοιχείο ζζ).

163 Από τις σκέψεις αυτές προκύπτει ότι, ενώ οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι είναι κατ' αρχήν ελεύθεροι να συνάπτουν τις συμβάσεις που θεωρούν κατάλληλες, οφείλουν, όπως κάθε άλλη οικονομική μονάδα, να τηρούν τους περιορισμούς που επιβάλλει το κοινοτικό δίκαιο. Επομένως, απλώς και μόνον η αναγνώριση ενός θεμελιώδους δικαιώματος συλλογικής διαπραγματεύσεως δεν θα αρκούσε για να αποκλείσει τις συλλογικές διαπραγματεύσεις από το πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού.

164 Όμως, από την πιο πάνω ανάλυση είναι σαφές και ότι υφίσταται διεθνής συναίνεση σχετικά με το θεμιτό και το κοινωνικώς επιθυμητό των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

165 Τούτο με οδηγεί στο δεύτερο επιχείρημα κατά της δυνατότητας εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού, δηλαδή στο επιχείρημα ότι οι κανόνες αυτοί είναι ασυμβίβαστοι με τις διάφορες διατάξεις της Συνθήκης που ενθαρρύνουν τις συλλογικές διαπραγματεύσεις.

β) Η κατά το κοινοτικό δίκαιο ενθάρρυνση των συλλογικών διαπραγματεύσεων

166 Το άρθρο 118 της Συνθήκης EK ορίζει ότι «η Επιτροπή έχει ως αποστολή να προωθήσει τη στενή συνεργασία μεταξύ των κρατών στον κοινωνικό τομέα και ιδίως σε θέματα που αφορούν:

(...)

- το συνδικαλιστικό δικαίωμα και τις συλλογικές διαπραγματεύσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων».

167 Το άρθρο 118 Β της Συνθήκης EK ορίζει:

«Η Επιτροπή προσπαθεί να αναπτύξει μεταξύ των κοινωνικών εταίρων σε ευρωπαϋκό επίπεδο το διάλογο που θα μπορούσε να καταλήξει, εφόσον οι εν λόγω κοινωνικοί εταίροι το επιθυμούν, σε συμβατικές σχέσεις.»

168 H Συμφωνία για την κοινωνική πολιτική που συνήφθη μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϋκής Κοινότητας πλην του Ηνωμένου Bασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και Βορείου Ιρλανδίας, η οποία προσαρτάται στο Πρωτόκολλο σχετικά με την κοινωνική πολιτική (86), το οποίο προσαρτάται στη Συνθήκη για την Ευρωπαϋκή Ένωση, περιέχει τις ακόλουθες διατάξεις.

169 Κατά το άρθρο 1 της Συμφωνίας αυτής, «η Κοινότητα και τα κράτη μέλη έχουν ως στόχο να προωθήσουν (...) τον κοινωνικό διάλογο (...)».

170 Το άρθρο 2, παράγραφος 4, ορίζει:

«Τα κράτη μέλη μπορούν να αναθέσουν στους κοινωνικούς εταίρους, εφόσον οι κοινωνικοί εταίροι το ζητήσουν από κοινού, την εφαρμογή των οδηγιών (...).»

171 Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1:

«Η Επιτροπή έχει καθήκον να προωθεί τη διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους σε κοινοτικό επίπεδο (...).»

172 Το άρθρο 4, παράγραφος 1, ορίζει:

«Ο διάλογος μεταξύ κοινωνικών εταίρων σε κοινοτικό επίπεδο μπορεί να οδηγεί, εφόσον οι κοινωνικοί εταίροι το επιθυμούν, στη σύναψη συμβατικών σχέσεων, συμπεριλαμβανομένων των συμφωνιών.»

173 Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2:

«Οι συμφωνίες που συνάπτονται σε κοινοτικό επίπεδο υλοποιούνται (...), σε τομείς που εμπίπτουν στο άρθρο 2, όταν το ζητούν από κοινού τα υπογράφοντα μέρη, με απόφαση του Συμβουλίου που λαμβάνεται μετά από πρόταση της Επιτροπής.»

174 Τα Ταμεία συντάξεων, η Ολλανδική και η Γαλλική Κυ