5.

Αν, λοιπόν, από την 1η Οκτωβρίου 1983 πρέπει να εφαρμοστούν στις δύο προαναφερθείσες ρήτρες απαγορεύσεως του ανταγωνισμού οι γενικές περί ανταγωνισμού διατάξεις της Συνθήκης ΕΟΚ, συνάγεται ότι πρέπει, επίσης, να εξεταστεί η δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει τώρα να εκτιμηθούν τα επιχειρήματα των προσφευγόντων, που δεν αναφέρονται στην αναγκαιότητα της συμφυούς με τη μεταβίβαση επιχειρήσεων απαγόρευσης του ανταγωνισμού, αλλά αφορούν άλλα σημεία. Ως προς την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΟΚ, η καθής ανέφερε τα ακόλουθα — τα οποία εκ προθέσεως παραθέτω κατά λέξη και χωρίς περικοπές: « Σύμφωνα με το άρθρο 85, παράγραφος 3, οι διατάξεις της παραγράφου 1 μπορούν να κηρυχθούν ανεφάρμοστες σε κάθε συμφωνία που συμβάλλει στη βελτίωση της παραγωγής ή της διανομής των προϊόντων ή στην προώθηση της τεχνικής ή οικονομικής προόδου, εξασφαλίζοντας συγχρόνως στους καταναλωτές δίκαιη συμμετοχή στο όφελος που προκύπτει, χωρίς στις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις: α) να επιβάλλονται περιορισμοί που δεν είναι απαραίτητοι για την επίτευξη των στόχων αυτών ή β) να παρέχονται δυνατότητες καταργήσεως του ανταγωνισμού για σημαντικό μέρος των σχετικών προϊόντων. Εάν οι ρήτρες απαγορεύσεως του ανταγωνισμού ξεπερνούν αυτό που είναι αντικειμενικά αναγκαίο για τη μεταβίβαση της συνολικής εμπορικής αξίας της πωληθείσας επιχείρησης, τότε η εξαίρεση μπορεί να δοθεί μόνο υπό ειδικές περιστάσεις. Ειδικότερα, πρέπει να αποδεικνύεται ότι οι ρήτρες είναι απαραίτητες για να διασφαλιστεί η επίτευξη άλλων στόχων, διαφορετικών από την απλή ανάγκη του αγοραστή να σταθεροποιήσει περαιτέρω τη θέση του, και οι οποίοι πρέπει να είναι τέτοιοι στόχοι που να μπορούν θεμιτώς να επιδιωχθούν σύμφωνα με το άρθρο 85, παράγραφος 3. Στην παρούσα περίπτωση τα μέρη δεν απέδειξαν ότι δικαιολογείται η εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3, ως προς τις δύο κοινοποιηθείσες συμφωνίες. Η Επιτροπή επίσης δεν διαβλέπει να υπάρχουν πλεονεκτήματα από τις δύο αυτές ρήτρες απαγορεύσεως του ανταγωνισμού, των οποίων η διάρκεια και/ή το πεδίο τους ισχύος υπερβαίνει αυτό που είναι απαραίτητο για τη μεταβίβαση της συνολικής εμπορικής αξίας των πωλουμένων επιχειρήσεων, τα οποία πλεονεκτήματα συμβάλλουν στη βελτίωση της παραγωγής ή της διανομής των προϊόντων ή την προώθηση της τεχνικής ή οικονομικής προόδου, εξασφαλίζοντας συγχρόνως στους καταναλωτές δίκαιη συμμετοχή στο όφελος που προκύπτει. Οι δύο προαναφερθείσες κυριότερες συμβατικές απαγορεύσεις του ανταγωνισμού δεν παρέχουν κανένα αισθητό αντικειμενικό πλεονέκτημα που να αντισταθμίζει τα σημαντικά μειονεκτήματα για τον ανταγωνισμό στις σχετικές αγορές. Γι' αυτούς τους λόγους, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί περίπτωση εξαιρέσεως σύμφωνα με το άρθρο 85, παράγραφος 3 ». Στο σημείο αυτό της απόφασης της η καθής ορθώς καταρχάς αναφέρει ότι για την εξαίρεση, σύμφωνα με το άρθρο 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΟΚ, πρέπει να συντρέχουν λόγοι πολύ σημαντικότεροι από την απλή ανάγκη του αγοραστή να εδραιώσει τη θέση του. Αυτό ελήφθη ήδη υπόψη κατά την εξέταση του ζητήματος αν το άρθρο 85, παράγραφος 1, πρέπει να εφαρμοστεί επί ρητρών απαγορεύσεως του ανταγωνισμού που έχουν συνομολογηθεί κατά την σύναψη συμβάσεων μεταβιβάσεως επιχειρήσεων. Στο πλαίσιο της εξέτασης ενδεχόμενης εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 3, πρέπει να εξεταστούν όλα εκείνα τα επιχειρήματα των προσφευγόντων που δεν αφορούν ειδικώς τη ρήτρα απαγορεύσεως του ανταγωνισμού που συνομολογήθηκε κατά τη σύναψη της συμβάσεως πωλήσεως της επιχειρήσεως. Στο πλαίσιο αυτό οι προσφεύγοντες, έστω και πολύ συνοπτικώς, ανέφεραν τα ακόλουθα: — την αβέβαιη οικονομική κατάσταση της Remia και της Luycks — τη διατήρηση 230 έως 250 περίπου θέσεων εργασίας' — το γεγονός ότι σε μια αγορά που τη χαρακτηρίζει η ολιγοπωλιακή διάρθρωση οι μικρές επιχειρήσεις πρέπει να επιβιώσουν και ότι πράγματι μία από τις επιχειρήσεις αυτές μπόρεσε να επιβιώσει μέχρι σήμερα· — τη διεύρυνση της τεχνογνωσίας στον τομέα της παρασκευής σαλτσών που ήταν αποτέλεσμα της συγκέντρωσης της παρασκευής σαλτσών στη Remia. Από την αιτιολογία της απόφασης της Επιτροπής δεν μπορώ να συνάγω αν η καθής εξέτασε τα επιχειρήματα αυτά. Τουλάχιστον το επιχείρημα που αφορά τη διασφάλιση των θέσεων εργασίας, καθώς και η αναφορά στη διάρθωση της αγοράς έπρεπε, κατά τη γνώμη μου, να δώσουν αφορμή για διεξοδική εξέταση. Αλλά και αν ακόμα η καθής εξέτασε τα επιχειρήματα αυτά, στην αιτιολογία της αποφάσεως της δεν αναφέρει τίποτε. Η καθής αναφέρει απλώς ότι τα μέρη δεν μπόρεσαν να αποδείξουν ότι δικαιολογείται η εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3, στις δύο κοινοποιηθείσες συμφωνίες. Στη συνέχεια περιορίζεται κυρίως στο να παραθέσει αποσπάσματα του άρθρου 85, παράγραφος 3, για να καταλήξει κατόπιν λογικώς στο ότι οι συμβατικώς συμφωνηθείσες απαγορεύσεις του ανταγωνισμού δεν παρουσιάζουν κανένα αισθητό αντικειμενικό πλεονέκτημα ικανό να αντισταθμίσει τα σημαντικά για τον ανταγωνισμό μειονεκτήματα που παρουσιάζουν οι απαγορεύσεις αυτές για τη σχετική αγορά. Η σύντομη αυτή « αιτιολογία » δεν αρκεί για την τήρηση της υποχρέωσης που προβλέπει το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, σύμφωνα με την οποία « οι αποφάσεις... της Επιτροπής πρέπει να αιτιολογούνται ». Η έκταση της υποχρέωσης αιτιολογήσεως που προβλέπει το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ εξαρτάται από τη φύση της εκάστοτε νομικής πράξης ( 11 ). Η Επιτροπή οφείλει να αναφέρει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία, από τα οποία εξαρτάται η νομιμότητα της πράξης της, καθώς και τις εκτιμήσεις που έκανε για να λάβει την απόφαση αυτή' δεν χρειάζεται, ωστόσο, να εξετάσει όλα τα πραγματικά και νομικά ζητήματα που προέβαλαν οι διάδικοι κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας ( 12 ). Το Δικαστήριο, ήδη στην απόφαση του της 4ης Ιουλίου 1963, λέγει λεπτομερώς τα εξής: « Επιβάλλοντας στην Επιτροπή την υποχρέωση να αιτιολογεί τις προτάσεις της, το άρθρο 190 δεν ικανοποιεί απλώς μία ανάγκη τύπου, αλλά αποσκοπεί στο να δώσει στους διαδίκους τη δυνατότητα να προασπίσουν τα δικαιώματα τους, στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να ασκήσει τον έλεγχό του και στα κράτη μέλη, όπως και σε κάθε ενδιαφερόμενο πολίτη, τη δυνατότητα να γνωρίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η Επιτροπή εφάρμοσε τη Συνθήκη· προς επίτευξη των στόχων αυτών αρκεί η απόφαση να εκθέτει, έστω και κατά τρόπο σύντομο αλλά σαφή και ουσιαστικό τα κύρια νομικά και πραγματικά στοιχεία επί των οποίων στηρίχτηκε και τα οποία είναι απαραίτητα προκειμένου να γίνει κατανοητός ο συλλογισμός που ακολούθησε η Επιτροπή » ( 13 ). Η καθής δεν τήρησε τα κριτήρια αυτά στην παρούσα περίπτωση. Η αιτιολογία της σχετικά με τη μη εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3, είναι χωρίς αμφιβολία σύντομη αλλά δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, ούτε σαφής ούτε ουσιαστική. Παρά το συνοπτικό χαρακτήρα της αιτιολογίας, επί του θέματος αυτού είναι δυνατό να επισημανθεί μία ακόμα νομική πλάνη, στην οποία υπέπεσε η καθής κατά την εκτίμηση των επιχειρημάτων των προσφευγόντων. Επί των επιχειρημάτων αυτών των προσφευγόντων η καθής αναφέρει ιδίως τα εξής: « Ειδικότερα, πρέπει να αποδειχθεί ότι οι ρήτρες της σύμβασης είναι απαραίτητες για να διασφαλιστεί η επίτευξη των στόχων... », καθώς και ότι « Στην παρούσα περίπτωση τα μέρη δεν απέδειξαν ότι δικαιολογείται η εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3, ως προς τις δύο κοινοποιηθείσες συμφωνίες. » Με τον τρόπο αυτό η καθής εισήγαγε στη διαδικασία στοιχεία σχετικά με το βάρος της απόδειξης, τα οποία δεν έχουν θέση σ' αυτήν. Πράγματι, η διαδικασία εξαιρέσεως, σύμφωνα με το άρθρο 85, παράγραφος 3 — αντιθέτως προς τη διαδικασία για τη χορήγηση αρνητικής βεβαιώσεως — διέπεται από την αρχή του ανακριτικού συστήματος ( 14 ). Η καθής οφείλει να εξετάσει την ακρίβεια και την πληρότητα των πραγματικών περιστατικών που εκτίθενται στην κοινοποίηση και, ενδεχομένως, να προβεί σε νέα έρευνα. Οι επιχειρήσεις έχουν, βεβαίως, την υποχρέωση να εκθέσουν τα πραγματικά περιστατικά' η Επιτροπή, όμως, δεν μπορεί να τους επιβάλλει το βάρος της αποδείξεως ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις εξαιρέσεως. Το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί υπ' αυτή την έννοια στην απόφαση του της 13ης Ιουλίου 1966 όπου δέχτηκε: « Οι επιχειρήσεις δικαιούνται να αξιώσουν από την Επιτροπή να προβεί στον ενδεδειγμένο έλεγχο των αιτήσεων τους, με τις οποίες ζητείται η εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3. Η Επιτροπή δεν μπορεί να περιοριστεί στο να ζητήσει από τις επιχειρήσεις να αποδείξουν ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις για την εξαίρεση, αλλά οφείλει, σύμφωνα με τις αρχές της χρηστής διοικήσεως, να επιδιώξει με τα δικά της μέσα να διευκρινίσει τα κρίσιμα πραγματικά περιστατικά » ( 15 ). Στο σημείο αυτό οφείλω να αναφέρω ότι το ολλανδικό κείμενο της απόφασης — που είναι και το μόνο αυθεντικό — δεν είναι επαρκώς σαφές. Στην 40ή αιτιολογική σκέψη αναφέρεται ότι: « Vooral moet worden aangetoond... » καθώς και στην 41η αιτιολογική σκέψη ότι « In het onderhavige geval zijn de partijen er niet in geslaagd gronden aan te voeren... ». Η μετάφραση της απόφασης στη γερμανική πηγαίνει ίσως υπερβολικά μακριά χρησιμοποιώντας στα δύο αυτά χωρία τα ρήματα « beweisen » και « nachweisen », αντιστοίχως. Στην πρώτη περίπτωση καταλληλότερες θα ήταν εκφράσεις όπως « zeigen, darlegen, dartun, beweisen » [ καταδεικνύω, εξηγώ, εκθέτω, αποδεικνύω], ενώ η δεύτερη διατύπωση θα μπορούσε να αποδοθεί κατά γράμμα περίπου ως « Im vorliegenden Fall waren die Parteien nicht in der Lage, Gründe anzuführen... » [ « στην παρούσα περίπτωση τα μέρη δεν ήταν σε θέση να προβάλλουν λόγους... » ]. Από την απόφαση, πάντως, δεν προκύπτει σαφώς αν η καθής επιβάλλει αποκλειστικώς στους προσφεύγοντες το βάρος να αποδείξουν ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις για την εξαίρεση. Αυτό θα ήταν αντίθετο προς τη νομολογία που προαναφέρθηκε. Αλλά και η άλλη γλωσσική ερμηνεία, σύμφωνα με την οποία « τα μέρη δεν ήταν σε θέση να προβάλουν λόγους... » δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα: οι προσφεύγοντες εξέθεσαν τα πραγματικά περιστατικά και εξήγησαν γιατί πιστεύουν ότι εμπίπτουν στο άρθρο 85, παράγραφος 3. Ενόψει αυτού του ισχυρισμού η καθής έπρεπε να προβεί σε νέα έρευνα. Δεν αρκεί η αναφορά της ότι δεν θεωρεί ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 3. Κατόπιν αυτών προτείνω, περαίνοντας τις προτάσεις μου, να ακυρωθεί η απόφαση της Επιτροπής, καθόσον αφορά το αίτημα για εξαίρεση βάσει του άρθρου 85, παράγραφος 3. Πρέπει, επομένως, να δοθεί η ευκαιρία στην καθής να λάβει νέα απόφαση σχετικά με το θέμα αυτό. Κατά τη νέα εξέταση της η καθής θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να εξετάσει τον ισχυρισμό των προσφευγόντων ότι απαγόρευση του ανταγωνισμού που συνομολογήθηκε συνέβαλε στη διατήρηση θέσεων εργασίας. Το ότι το θέμα αυτό πρέπει να εξεταστεί σε σχέση με το άρθρο 85, παράγραφος 3, το έχει ήδη δεχτεί το Δικαστήριο στην απόφαση του της 25ης Οκτωβρίου 1977. Στην απόφαση αυτή αποφάνθηκε ότι η διατήρηση θέσεων εργασίας περιλαμβάνεται, από την άποψη της βελτιώσεως των γενικών συνθηκών της παραγωγής και υπό την προϋπόθεση δυσμενούς οικονομικής συγκυρίας, στους στόχους των οποίων η επιδίωξη είναι θεμιτή κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3 ( 16 ). Εδώ, πάντως, Επιτροπή θα πρέπει να λάβει υπόψη της και την τύχη των θέσεων εργασίας στη Luycks, μία επιχείρηση για την ικανότητα επιβιώσεως της οποίας αναφέρθηκαν κατά τη διαδικασία διάφορα αντιφατικά στοιχεία. Από τη μια ειπώθηκε ότι η Luycks, ή μάλλον η διάδοχός της εταιρία Sluyck, βρίσκεται υπό εκκαθάριση για λόγους οικονομικούς, από την άλλη όμως ότι πραγματοποιήθηκαν πρόσφατα σημαντικές επενδύσεις που της επιτρέπουν να διεισδύσει και πάλι στην αγορά σαλτσών. Τέλος, η καθής θα πρέπει να εξετάσει αν μπορεί, ενδεχομένως, να εκδώσει απόφαση εξαιρέσεως, σύμφωνα με το άρθρο 8 του κανονισμού 17, για ορισμένη χρονική περίοδο συντομότερη από τη χρονική περίοδο των δέκα ετών που προβλέπουν οι εν λόγω συμφωνίες.