ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

MELCHIOR WATHELET

της 10ης Ιανουαρίου 2018 ( 1 )

Υπόθεση C-266/16

Western Sahara Campaign UK,

The Queen

κατά

Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs,

Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs

[αίτηση του High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench Division (Administrative Court) [ανώτερο δικαστήριο (Αγγλία και Ουαλία), τμήμα αστικών, εμπορικών και διοικητικών διαφορών (διοικητικές διαφορές)], Ηνωμένο Βασίλειο,

για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προδικαστική παραπομπή – Συμφωνία αλιευτικής σύμπραξης μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου – Πρωτόκολλο σχετικά με τον καθορισμό των αλιευτικών δυνατοτήτων που προβλέπονται από τη συμφωνία – Πράξεις με τις οποίες εγκρίνεται η σύναψη της συμφωνίας και του πρωτοκόλλου – Κανονισμοί που κατανέμουν μεταξύ των κρατών μελών τις αλιευτικές δυνατότητες που καθορίζονται από το πρωτόκολλο – Κύρος υπό το πρίσμα του άρθρου 3 ΣΕΕ και του διεθνούς δικαίου – Εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα και στα χωρικά της ύδατα»

Περιεχόμενα

I. Εισαγωγή II. Το νομικό πλαίσιο Α. Η αλιευτική συμφωνία Β. Το πρωτόκολλο του 2013 Γ. Ο κανονισμός 764/2006 Δ. Η απόφαση 2013/785/ΕΕ Ε. Ο κανονισμός 1270/2013 III. Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα IV. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου V. Επί του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος Α. Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου Β. Επί της ουσίας 1. Προκαταρκτικές παρατηρήσεις 2. Η δυνατότητα επικλήσεως των κανόνων του διεθνούς δικαίου ενόψει της αμφισβητήσεως του κύρους των επίμαχων πράξεων α) Γενικές αρχές β) Επί της δυνατότητας επικλήσεως των κανόνων του διεθνούς δικαίου που έχουν εφαρμογή στη σύναψη διεθνών συμφωνιών με αντικείμενο την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της Δυτικής Σαχάρας 1) Το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως i) Το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως συγκαταλέγεται στα δικαιώματα του ανθρώπου ii) Το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως ως αρχή του γενικού διεθνούς δικαίου και του συμβατικού διεθνούς δικαίου και ως υποχρέωση erga omnes – Η Ένωση δεσμεύεται από το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως – Το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως αποτελεί κανόνα του διεθνούς δικαίου το περιεχόμενο του οποίου είναι απαλλαγμένο από αιρέσεις και αρκούντως ακριβές – Ο δικαστικός έλεγχος των επίμαχων πράξεων δεν προσκρούει στη φύση και τον σκοπό του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως 2) Η αρχή της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων 3) Οι κανόνες του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου που έχουν εφαρμογή στη σύναψη των διεθνών συμφωνιών σχετικά με την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της κατεχόμενης περιοχής 3. Επί του κύρους του κανονισμού 764/2006, της αποφάσεως 2013/785 και του κανονισμού 1270/2013 και επί της συμβατότητας της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013 με τους ισχύοντες κανόνες του διεθνούς δικαίου στους οποίους παραπέμπει το άρθρο 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ α) Επί του σεβασμού, με τις επίμαχες πράξεις, του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας καθώς και της υποχρεώσεως να μην αναγνωρίζεται παράνομη κατάσταση απορρέουσα από προσβολή του δικαιώματος αυτού και να μην παρέχεται βοήθεια ή αρωγή για τη διατήρηση της εν λόγω καταστάσεως 1) Επί της υπάρξεως ελεύθερης βουλήσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας να επιδιώξει, με τις επίμαχες πράξεις, την οικονομική του ανάπτυξη και να διαθέσει τον φυσικό πλούτο και τους φυσικούς πόρους του 2) Επί της υποχρεώσεως να μην αναγνωρίζεται παράνομη κατάσταση που απορρέει από προσβολή του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας και να μην παρέχεται βοήθεια ή αρωγή για τη διατήρηση της καταστάσεως αυτής 3) Μήπως οι διεθνείς συμφωνίες που έχουν εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα συνήφθησαν με το Βασίλειο του Μαρόκου επί βάσεως διαφορετικής από τον ισχυρισμό του τελευταίου περί κυριαρχίας του επί της εν λόγω περιοχής; i) Το Βασίλειο του Μαρόκου ως de facto διοικούσα αρχή της Δυτικής Σαχάρας ii) Το Βασίλειο του Μαρόκου ως κατέχουσα δύναμη της Δυτικής Σαχάρας – Επί της εφαρμογής του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου στη Δυτική Σαχάρα – Επί της υπάρξεως στρατιωτικής κατοχής στη Δυτική Σαχάρα – Επί της ικανότητας της κατέχουσας δυνάμεως να συνάπτει διεθνείς συμφωνίες που έχουν εφαρμογή στην κατεχόμενη περιοχή και επί των προϋποθέσεων στις οποίες υπόκειται η νόμιμη σύναψη τέτοιων συμφωνιών β) Επί της τηρήσεως, με τις επίμαχες πράξεις, της αρχής της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων και των κανόνων του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου που έχουν εφαρμογή στην εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της κατεχόμενης περιοχής 1) Η αρχή της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων 2) Το άρθρο 55 του κανονισμού της Χάγης του 1907 3) Επί της τηρήσεως, με τις επίμαχες πράξεις, της αρχής της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων και του άρθρου 55 του κανονισμού της Χάγης του 1907 γ) Επί των ορίων της υποχρεώσεως μη αναγνωρίσεως 4. Σύνοψη VI. Επί του αιτήματος του Συμβουλίου περί χρονικού περιορισμού των αποτελεσμάτων της κηρύξεως του ανισχύρου VII. Πρόταση

I. Εισαγωγή

1. Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά το κύρος της συμφωνίας αλιευτικής σύμπραξης μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου ( 2 ) (στο εξής: αλιευτική συμφωνία), του πρωτοκόλλου μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου σχετικά με τον καθορισμό των αλιευτικών δυνατοτήτων και της χρηματικής αντιπαροχής που προβλέπονται στην αλιευτική συμφωνία ( 3 ) (στο εξής: πρωτόκολλο του 2013), και του κανονισμού (ΕΕ) 1270/2013 του Συμβουλίου, της 15ης Νοεμβρίου 2013, σχετικά με την κατανομή των αλιευτικών δυνατοτήτων βάσει του πρωτοκόλλου του 2013 ( 4 ), καθόσον με τις πράξεις αυτές καθιερώνεται και τίθεται σε εφαρμογή εκμετάλλευση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων της Δυτικής Σαχάρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Βασίλειο του Μαρόκου.

2. Πρόκειται για την πρώτη αίτηση προδικαστικής αποφάσεως με αντικείμενο το κύρος διεθνών συμφωνιών που έχει συνάψει η Ένωση καθώς και των πράξεων συνάψεώς τους. Υπό την έννοια αυτή, η εν λόγω αίτηση εγείρει νέα νομικά ζητήματα, τα οποία αφορούν την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου να αποφαίνεται επί του κύρους των διεθνών συμφωνιών που έχει συνάψει η Ένωση, τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν οι ιδιώτες προκειμένου να επικαλεστούν κανόνες του διεθνούς δικαίου στο πλαίσιο της εξετάσεως του κύρους των εν λόγω διεθνών συμφωνιών, καθώς επίσης και την ερμηνεία των κανόνων αυτών. Τα ζητήματα αυτά είναι εξέχουσας σημασίας για τον δικαστικό έλεγχο της εξωτερικής δράσεως της Ένωσης και για τη διαδικασία αποαποικιοποιήσεως της Δυτικής Σαχάρας, η οποία βρίσκεται σε εξέλιξη από τη δεκαετία του 1960.

3. Είναι βέβαιο ότι οι απαντήσεις επί των ανωτέρω ζητημάτων θα έχουν σε μεγάλο βαθμό και πολιτικές προεκτάσεις. Ωστόσο, όπως έχει κρίνει το Διεθνές Δικαστήριο, «το γεγονός ότι ένα νομικό ζήτημα έχει και πολιτικές πτυχές, “όπως συμβαίνει, λόγω της φύσεως των πραγμάτων, σε πολλά ζητήματα που ανακύπτουν στον διεθνή βίο”, δεν αρκεί για να αναιρέσει τον χαρακτήρα του ως “νομικού ζητήματος” και για να “στερήσει από το Δικαστήριο μια αρμοδιότητα που του παρέχει ρητώς το καταστατικό του […]”. Ανεξαρτήτως των πολιτικών πτυχών του ζητήματος που τίθεται, το [Διεθνές] Δικαστήριο δεν είναι δυνατόν να μην αναγνωρίσει νομικό χαρακτήρα σε ένα ζήτημα το οποίο το καλεί να εκπληρώσει μια αποστολή ουσιωδώς δικαστική […]» ( 5 ).

II. Το νομικό πλαίσιο

A. Η αλιευτική συμφωνία

4. Η αλιευτική συμφωνία εντάσσεται στο πλαίσιο μιας σειράς συμφωνιών στον τομέα της αλιείας οι οποίες συνήφθησαν από το 1987 μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου. Η σύναψή της εγκρίθηκε εξ ονόματος της Κοινότητας δυνάμει του κανονισμού 764/2006. Σύμφωνα με το άρθρο 17 του κανονισμού αυτού, η εν λόγω συμφωνία τέθηκε σε ισχύ στις 28 Φεβρουαρίου 2007 ( 6 ).

5. Με βάση το προοίμιό της και τα άρθρα της 1 και 3, η αλιευτική συμφωνία καθιερώνει εταιρική σχέση με σκοπό να συμβάλει στην αποτελεσματική εφαρμογή της αλιευτικής πολιτικής του Βασιλείου του Μαρόκου και, ευρύτερα, στη διατήρηση και την αειφόρο και υπεύθυνη εκμετάλλευση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων, μέσω κανόνων σχετικά με την οικονομική, χρηματοοικονομική, τεχνική και επιστημονική συνεργασία μεταξύ των μερών, τους όρους πρόσβασης των αλιευτικών σκαφών που φέρουν τη σημαία κράτους μέλους της Ένωσης στις μαροκινές αλιευτικές ζώνες, τις ρυθμίσεις για την αστυνόμευση της αλιείας στις ζώνες αυτές καθώς και τη συνεργασία μεταξύ των επιχειρήσεων του κλάδου της αλιείας.

6. Το άρθρο 2, το οποίο τιτλοφορείται «Ορισμοί», ορίζει τα εξής: «Για τους σκοπούς της παρούσας συμφωνίας, του πρωτοκόλλου και του παραρτήματος, νοούνται ως: α) “μαροκινή αλιευτική ζώνη”: τα ύδατα που υπάγονται στην κυριαρχία ή τη δικαιοδοσία του Βασιλείου του Μαρόκου· […]».

7. Το άρθρο 5, το οποίο τιτλοφορείται «Πρόσβαση των κοινοτικών σκαφών στην αλιεία εντός των μαροκινών αλιευτικών ζωνών», ορίζει τα εξής: «1. Το Μαρόκο αναλαμβάνει την υποχρέωση να επιτρέπει στα [σκάφη της Ένωσης] να ασκούν αλιευτικές δραστηριότητες στις αλιευτικές του ζώνες σύμφωνα με την παρούσα συμφωνία, συμπεριλαμβανομένου του πρωτοκόλλου και του παραρτήματός του. […] 4. Η [Ένωση] αναλαμβάνει την υποχρέωση να λάβει όλα τα ενδεδειγμένα μέτρα, για να εξασφαλίσει ότι τα σκάφη της τηρούν τις διατάξεις της παρούσας συμφωνίας και τη νομοθεσία που διέπει την αλιεία στα ύδατα που υπάγονται στη δικαιοδοσία του Μαρόκου, σύμφωνα με τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.»

8. Το άρθρο 7, το οποίο τιτλοφορείται «Χρηματική αντιπαροχή», ορίζει τα εξής: «1. Η [Ένωση] χορηγεί στο Μαρόκο χρηματική αντιπαροχή σύμφωνα με τους όρους και τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο πρωτόκολλο και στο παράρτημα. Η εν λόγω αντιπαροχή απαρτίζεται από δύο συναφή στοιχεία, και συγκεκριμένα: α) χρηματική αποζημίωση για την πρόσβαση των κοινοτικών σκαφών στις μαροκινές αλιευτικές ζώνες, και χωρίς να θίγονται τα τέλη που οφείλονται από τα κοινοτικά σκάφη για την έκδοση των αδειών· β) οικονομική στήριξη της [Ένωσης] για την καθιέρωση της εθνικής αλιευτικής πολιτικής, η οποία βασίζεται στην υπεύθυνη αλιεία και την αειφόρο εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων στα ύδατα του Μαρόκου. 2. Η συνιστώσα της χρηματικής αντιπαροχής που αναφέρεται στο στοιχείο β) της παραγράφου 1 καθορίζεται με κοινή συμφωνία και σύμφωνα με το πρωτόκολλο, σε συνάρτηση με στόχους που προσδιορίζονται από τα δύο μέρη, οι οποίοι θα επιτευχθούν στο πλαίσιο της τομεακής αλιευτικής πολιτικής του Μαρόκου και σύμφωνα με ετήσιο και πολυετή προγραμματισμό για την εφαρμογή της.»

9. Το άρθρο 11, το οποίο τιτλοφορείται «Περιοχή εφαρμογής», ορίζει τα εξής: «Η παρούσα συμφωνία εφαρμόζεται, αφενός, στα εδάφη στα οποία εφαρμόζεται η συνθήκη [ΛΕΕ], υπό τους όρους που προβλέπονται στην εν λόγω συνθήκη και, αφετέρου, στο έδαφος του Μαρόκου και στα ύδατα υπό μαροκινή δικαιοδοσία.»

10. Το άρθρο 13, το οποίο τιτλοφορείται «Επίλυση διαφορών», ορίζει ότι «[τ]α συμβαλλόμενα μέρη διαβουλεύονται σε περίπτωση διαφοράς σχετικά με την ερμηνεία ή την εφαρμογή της παρούσας συμφωνίας».

11. Κατά το άρθρο 16, «[τ]ο πρωτόκολλο και το παράρτημα με τα προσαρτήματά του αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της παρούσας συμφωνίας». Το εν λόγω πρωτόκολλο και το εν λόγω παράρτημα με τα προσαρτήματά του είχαν συναφθεί για περίοδο τεσσάρων ετών ( 7 ). Συνεπώς, δεν βρίσκονται πλέον σε ισχύ, αλλά έχουν αντικατασταθεί από το πρωτόκολλο του 2013 και από το παράρτημα αυτού με τα προσαρτήματά του.

Β. Το πρωτόκολλο του 2013

12. Στις 18 Νοεμβρίου 2013, η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Βασίλειο του Μαρόκου υπέγραψαν το πρωτόκολλο του 2013, το οποίο καθορίζει τις αλιευτικές δυνατότητες και τη χρηματική αντιπαροχή που προβλέπονται στην αλιευτική συμφωνία. Το εν λόγω πρωτόκολλο τέθηκε σε ισχύ στις 15 Ιουλίου 2014 ( 8 ).

13. Το άρθρο του 1, το οποίο τιτλοφορείται «Γενικές αρχές», ορίζει τα εξής: «Το πρωτόκολλο και το παράρτημα με τα προσαρτήματά του αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της [αλιευτικής συμφωνίας] η οποία εντάσσεται στο πλαίσιο της [συμφωνίας σύνδεσης]. […] Η εφαρμογή του παρόντος πρωτοκόλλου είναι σύμφωνη με […] το άρθρο 2 της ίδιας συμφωνίας σχετικά με την τήρηση των δημοκρατικών αρχών και των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου».

14. Το άρθρο 2, το οποίο τιτλοφορείται «Περίοδος εφαρμογής, διάρκεια και αλιευτικές δυνατότητες», ορίζει τα εξής: «Από την έναρξη της εφαρμογής της και για περίοδο τεσσάρων ετών, οι αλιευτικές δυνατότητες που χορηγούνται δυνάμει του άρθρου 5 της αλιευτικής συμφωνίας καθορίζονται στον πίνακα που επισυνάπτεται στο παρόν πρωτόκολλο. Η παράγραφος 1 εφαρμόζεται με την επιφύλαξη των διατάξεων των άρθρων 4 και 5 του παρόντος πρωτοκόλλου. […]»

15. Κατά το άρθρο 3, το οποίο τιτλοφορείται «Χρηματική αντιπαροχή»: «1. Η εκτιμώμενη συνολική ετήσια αξία του πρωτοκόλλου ανέρχεται σε 40000000 EUR για την περίοδο που αναφέρεται στο άρθρο 2. Το ποσό αυτό κατανέμεται ως εξής: α) 30000000 EUR ως χρηματική αντιπαροχή που προβλέπεται στο άρθρο 7 της αλιευτικής συμφωνίας, το οποίο διατίθεται ως εξής: i) 16000000 EUR ως χρηματική αποζημίωση για την πρόσβαση στους πόρους· ii) 14000000 EUR ως στήριξη της τομεακής πολιτικής στον τομέα της αλιείας του Μαρόκου· β) 10000000 EUR που αντιστοιχεί στο κατ’ εκτίμηση ποσό των τελών τα οποία οφείλουν οι εφοπλιστές για τις άδειες αλιείας που εκδίδονται κατ’ εφαρμογή του άρθρου 6 της συμφωνίας και σύμφωνα με τις διατάξεις του κεφαλαίου Ι, τμήματα Δ και Ε του παραρτήματος του παρόντος πρωτοκόλλου. […] 4. Η αναφερόμενη στην παράγραφο 1 στοιχείο α) χρηματική αντιπαροχή καταβάλλεται στο όνομα του Γενικού Ταμία του Βασιλείου του Μαρόκου σε λογαριασμό που ανοίγεται στο Γενικό Ταμείο του Βασιλείου του Μαρόκου, τα στοιχεία του οποίου ανακοινώνονται από τις μαροκινές αρχές. 5. Με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 6 του παρόντος πρωτοκόλλου, η διάθεση της αντιπαροχής αυτής ανήκει στην αποκλειστική αρμοδιότητα των αρχών του Μαρόκου.»

16. Το άρθρο 6, το οποίο τιτλοφορείται «Στήριξη της τομεακής αλιευτικής πολιτικής στο Μαρόκο», ορίζει τα εξής: «1. Η χρηματική αντιπαροχή που αναφέρεται στο άρθρο 3 παράγραφος 1 στοιχείο α) σημείο (ii) του παρόντος πρωτοκόλλου συμβάλλει στην ανάπτυξη και την εφαρμογή της τομεακής αλιευτικής πολιτικής στο Μαρόκο στο πλαίσιο της στρατηγικής “Halieutis” για την ανάπτυξη του τομέα της αλιείας. 2. Η διάθεση και η διαχείριση από το Μαρόκο αυτής της συνεισφοράς βασίζεται στον καθορισμό από τα δύο μέρη, με κοινή συμφωνία στο πλαίσιο της μεικτής επιτροπής, των προς υλοποίηση στόχων και του σχετικού ετήσιου και πολυετούς προγραμματισμού, σύμφωνα με τη στρατηγική “Halieutis”, και στην εκτίμηση του αναμενόμενου αντίκτυπου των έργων που θα υλοποιηθούν. […] 6. Ανάλογα με τη φύση των έργων και την περίοδο υλοποίησής τους, το Μαρόκο θα υποβάλει στη μεικτή επιτροπή έκθεση σχετικά με την εφαρμογή των έργων που ολοκληρώθηκαν στο πλαίσιο της προβλεπόμενης δυνάμει του παρόντος πρωτοκόλλου τομεακής στήριξης, η οποία θα περιλαμβάνει τις αναμενόμενες οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις, ιδίως τις επιπτώσεις στην απασχόληση, τις επενδύσεις, και κάθε ποσοτικά προσδιορίσιμο αντίκτυπο των υλοποιούμενων δράσεων καθώς και τη γεωγραφική κατανομή τους. Η επεξεργασία αυτών των στοιχείων θα βασίζεται σε δείκτες που θα καθορισθούν λεπτομερέστερα στο πλαίσιο της μεικτής επιτροπής. 7. Επιπλέον, το Μαρόκο θα υποβάλει πριν από τη λήξη του πρωτοκόλλου, την τελική έκθεση αξιολόγησης σχετικά με την υλοποίηση της τομεακής στήριξης που προβλέπεται δυνάμει του παρόντος πρωτοκόλλου, η οποία θα περιλαμβάνει τα στοιχεία που αναφέρονται στις προηγούμενες παραγράφους. 8. Τα δύο μέρη θα συνεχίσουν να παρακολουθούν την εφαρμογή της τομεακής στήριξης, εάν είναι απαραίτητο και μετά τη λήξη του παρόντος πρωτοκόλλου, και, ενδεχομένως, σε περίπτωση αναστολής του σύμφωνα με τις διατάξεις του παρόντος πρωτοκόλλου. […]»

Γ. Ο κανονισμός 764/2006

17. Κατά την αιτιολογική σκέψη 1 του εν λόγω κανονισμού, «[η Ένωση] και το Βασίλειο του Μαρόκου διαπραγματεύτηκαν και μονογράφησαν συμφωνία αλιευτικής σύμπραξης, η οποία χορηγεί στους αλιείς της [Ένωσης] αλιευτικές δυνατότητες στα ύδατα που υπάγονται στην κυριαρχία ή τη δικαιοδοσία του Βασιλείου του Μαρόκου».

18. Κατά το άρθρο του 1, «[η αλιευτική συμφωνία ε]γκρίνεται εξ ονόματος της [Ένωσης]».

Δ. Η απόφαση 2013/785/ΕΕ

19. Κατά την αιτιολογική σκέψη 2 της εν λόγω αποφάσεως, «[η] Ένωση διαπραγματεύτηκε με το Βασίλειο του Μαρόκου ένα νέο πρωτόκολλο με το οποίο παραχωρούνται στα σκάφη της Ένωσης αλιευτικές δυνατότητες στα ύδατα τα οποία υπάγονται στην κυριαρχία ή τη δικαιοδοσία του Βασιλείου του Μαρόκου σχετικά με την αλιεία».

20. Κατά το άρθρο της 1, «[τ]ο πρωτόκολλο [του 2013] εγκρίνεται εξ ονόματος της Ένωσης».

Ε. Ο κανονισμός 1270/2013

21. Κατά την αιτιολογική σκέψη 2 του εν λόγω κανονισμού, «[η] Ένωση διαπραγματεύθηκε με το Βασίλειο του Μαρόκου ένα νέο πρωτόκολλο της συμφωνίας αλιευτικής σύμπραξης, με το οποίο παραχωρούνται στα σκάφη της Ένωσης αλιευτικές δυνατότητες στα ύδατα τα οποία υπάγονται στην κυριαρχία ή τη δικαιοδοσία του Βασιλείου του Μαρόκου σχετικά με την αλιεία. Το νέο πρωτόκολλο μονογραφήθηκε στις 24 Ιουλίου 2013».

22. Το άρθρο 1, παράγραφος 1, κατανέμει μεταξύ των κρατών μελών τις αλιευτικές δυνατότητες που καθορίστηκαν με το πρωτόκολλο του 2013. Σύμφωνα με την κατανομή αυτή, η ποσόστωση του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και Βόρειας Ιρλανδίας ανέρχεται σε 4.525 τόνους στη ζώνη της βιομηχανικής πελαγικής αλιείας.

III. Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα

23. Η Western Sahara Campaign UK (στο εξής: WSC) είναι ανεξάρτητη εθελοντική οργάνωση με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο και με σκοπό την υποστήριξη της αναγνωρίσεως του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας.

24. Άσκησε δύο συναφείς μεταξύ τους προσφυγές κατά των Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs (φορολογικής και τελωνειακής αρχής, Ηνωμένο Βασίλειο) και του Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs (Υφυπουργού Περιβάλλοντος, Τροφίμων και Αγροτικών Υποθέσεων, Ηνωμένο Βασίλειο).

25. Η φορολογική και τελωνειακή αρχή είναι η καθής στο πλαίσιο της πρώτης προσφυγής, με την οποία η WSC αμφισβητεί την προτιμησιακή δασμολογική μεταχείριση που επιφυλάσσεται στα εμπορεύματα με προέλευση τη Δυτική Σαχάρα, τα οποία πιστοποιούνται ως εμπορεύματα με προέλευση από το Βασίλειο του Μαρόκου. Ο Υφυπουργός Περιβάλλοντος, Τροφίμων και Αγροτικών Υποθέσεων είναι ο καθού στο πλαίσιο της δεύτερης προσφυγής, με την οποία η WSC αμφισβητεί τη δυνατότητα που παρέχουν οι επίμαχες πράξεις στον εν λόγω Υφυπουργό να χορηγεί άδειες αλιεύσεως στα χωρικά ύδατα της Δυτικής Σαχάρας.

26. Στις προσφυγές αυτές, η WSC αμφισβητεί τη νομιμότητα της ευρωμεσογειακής συμφωνίας συνδέσεως μεταξύ των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και των κρατών μελών τους και του Βασιλείου του Μαρόκου, η οποία υπεγράφη στις Βρυξέλλες στις 26 Φεβρουαρίου 1996 (ΕΕ 2000, L 70, σ. 2, στο εξής: συμφωνία συνδέσεως), καθώς και της αλιευτικής συμφωνίας, καθόσον αυτές τυγχάνουν εφαρμογής στη Δυτική Σαχάρα. Κατά την WSC, οι συμφωνίες αυτές είναι ανίσχυρες καθότι αντίθετες προς τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης και προς το άρθρο 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ, το οποίο επιβάλλει στην Ένωση την υποχρέωση να σέβεται το διεθνές δίκαιο. Συναφώς, η WSC εκτιμά ότι οι εν λόγω συμφωνίες, οι οποίες συνήφθησαν στο πλαίσιο παράνομης κατοχής, παραβιάζουν πλείονες κανόνες του διεθνούς δικαίου, και ιδίως το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας, το άρθρο 73 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, την αρχή της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων καθώς και τους κανόνες του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου που έχουν εφαρμογή στις περιπτώσεις στρατιωτικής κατοχής.

27. Η φορολογική και τελωνειακή αρχή και ο Υφυπουργός Περιβάλλοντος, Τροφίμων και Αγροτικών Υποθέσεων απαντούν ότι η WSC δεν νομιμοποιείται να επικαλεστεί τους κανόνες του διεθνούς δικαίου προκειμένου να αμφισβητήσει το κύρος των εν λόγω συμφωνιών και ότι, εν πάση περιπτώσει, οι προσφυγές της, με τις οποίες αμφισβητείται ενώπιον των αγγλικών δικαστηρίων η πολιτική του Βασιλείου του Μαρόκου έναντι της Δυτικής Σαχάρας, είναι ανεπίδεκτες δικαστικής εκτιμήσεως. Επί της ουσίας, ισχυρίζονται ότι από τις εν λόγω συμφωνίες ουδόλως συνάγεται ότι η Ένωση έχει αναγνωρίσει ή βοηθήσει σε οποιαδήποτε παραβίαση επιτακτικών κανόνων του διεθνούς δικαίου. Επιπλέον, υποστηρίζουν ότι η συνεχιζόμενη κατοχή της Δυτικής Σαχάρας από το Βασίλειο του Μαρόκου δεν απαγορεύει τη σύναψη συμφωνίας με το τελευταίο για την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της εν λόγω περιοχής και ότι, εν πάση περιπτώσει, τα μέρη των εν λόγω συμφωνιών αναγνωρίζουν ότι η εκμετάλλευση αυτή πρέπει να διεξάγεται προς όφελος του λαού της περιοχής.

28. Στο πλαίσιο αυτό, το High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench Division (Administrative Court) [ανώτερο δικαστήριο (Αγγλία και Ουαλία), τμήμα αστικών, εμπορικών και διοικητικών διαφορών (διοικητικές διαφορές), Ηνωμένο Βασίλειο], εκτιμά ότι «[τα θεσμικά όργανα της Ένωσης] δεν μπορούν πάντοτε να αδιαφορούν για το πού τελειώνουν τα σύνορα της κυριαρχίας μιας τρίτης χώρας, και ιδιαίτερα όταν υπάρχει παράνομη κατοχή εδάφους άλλου κράτους» ( 9 ), διότι ειδάλλως ενδέχεται να παραβιάσουν τις αρχές του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και τις αρχές που δεσμεύουν την Ένωση, και τούτο όσο ευρεία κι αν είναι η διακριτική ευχέρεια που διαθέτουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης στον τομέα των εξωτερικών υποθέσεων.

29. Κατά την εκτίμηση του εν λόγω δικαστηρίου, μολονότι το Βασίλειο του Μαρόκου ισχυρίζεται ότι η Δυτική Σαχάρα αποτελεί μέρος του εδάφους κυριαρχίας του, η θέση αυτή δεν αναγνωρίζεται ούτε εν γένει από τη διεθνή κοινότητα ούτε ειδικότερα από την Ένωση. Αντίθετα, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η παρουσία του Βασιλείου του Μαρόκου συνιστά κατοχή την οποία το ίδιο χαρακτηρίζει μάλιστα ως «συνεχιζόμενη κατοχή» ( 10 ). Συνεπώς, εγείρεται το ζήτημα αν ένας οργανισμός όπως η Ένωση, η οποία σέβεται τις αρχές του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, δύναται να συνάψει συμφωνία με τρίτο κράτος σχετικά με έδαφος εκτός των αναγνωρισμένων συνόρων του κράτους αυτού.

30. Συναφώς, το εν λόγω δικαστήριο εκτιμά ότι, μολονότι δεν είναι προδήλως εσφαλμένη η εκτίμηση των θεσμικών οργάνων της Ένωσης κατά την οποία η συνεχιζόμενη κατοχή του εδάφους της Δυτικής Σαχάρας από το Βασίλειο του Μαρόκου δεν απαγορεύει απολύτως, υπό το πρίσμα του διεθνούς δικαίου, τη σύναψη συμφωνιών για την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της εν λόγω περιοχής, το ουσιαστικό ζήτημα που εγείρεται συνίσταται στο αν οι συγκεκριμένες ειδικές συμφωνίες αντιβαίνουν προς ορισμένες αρχές του διεθνούς δικαίου και αν ελήφθη επαρκώς υπόψη η βούληση του λαού της Δυτικής Σαχάρας και των αναγνωρισμένων εκπροσώπων του.

31. Κατά το ίδιο δικαστήριο, ορισμένα επιχειρήματα συνηγορούν υπέρ του συμπεράσματος ότι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης υπέπεσαν σε πρόδηλο σφάλμα εκτιμήσεως κατά την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου, καθώς οι εν λόγω συμφωνίες συνήφθησαν χωρίς το Βασίλειο του Μαρόκου να αναγνωρίσει την ιδιότητά του ως διοικούσας αρχής και χωρίς να τηρήσει τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το άρθρο 73 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών ούτε την υποχρέωση να προάγει την αυτοδιάθεση του λαού της Δυτικής Σαχάρας.

32. Υπό τις συνθήκες αυτές, το High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench Division (Administrative Court) [ανώτερο δικαστήριο (Αγγλία και Ουαλία), τμήμα αστικών, εμπορικών και διοικητικών διαφορών (διοικητικές διαφορές), Ηνωμένο Βασίλειο], αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα: «1) Μήπως οι αναφορές στο “Μαρόκο”, οι οποίες περιλαμβάνονται στα άρθρα 9, 17 και 94 της [συμφωνίας συνδέσεως] και στο πρωτόκολλο αριθ. 4 της συμφωνίας αυτής, αφορούν μόνο την επικράτεια του Μαρόκου όπως αυτή αναγνωρίζεται από τα Ηνωμένα Έθνη και την Ευρωπαϊκή Ένωση, οπότε αποκλείουν όπως προϊόντα καταγωγής Δυτικής Σαχάρας γίνουν δεκτά προς εισαγωγή στην Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς τελωνειακούς δασμούς όπως προβλέπει η συμφωνία συνδέσεως; 2) Μήπως η συμφωνία συνδέσεως, αν προϊόντα καταγωγής Δυτικής Σαχάρας μπορούν να γίνουν δεκτά προς εισαγωγή στην Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς τελωνειακούς δασμούς δυνάμει της συμφωνίας αυτής, είναι ισχυρή λαμβανομένων υπόψη τόσο των διατάξεων του άρθρου 3, παράγραφος 5, [ΣΕΕ], οι οποίες επιβάλλουν υποχρέωση συμβολής στην τήρηση κάθε συναφούς αρχής του διεθνούς δικαίου και σεβασμού των αρχών του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, όσο και του βαθμού στον οποίο η συμφωνία συνδέσεως έχει συναφθεί προς όφελος του λαού των Σαχράουι, για λογαριασμό του, σύμφωνα με τις επιθυμίες του και/ή κατόπιν διαβουλεύσεως με τους αναγνωρισμένους εκπροσώπους του; 3) Μήπως η [αλιευτική συμφωνία] (όπως εγκρίθηκε και εφαρμόστηκε με τον κανονισμό 764/2006, την απόφαση 2013/785 και τον κανονισμό 1270/2013) είναι ισχυρή, λαμβανομένων υπόψη τόσο των διατάξεων του άρθρου 3, παράγραφος 5, [ΣΕΕ], οι οποίες επιβάλλουν υποχρέωση συμβολής στην τήρηση κάθε συναφούς αρχής του διεθνούς δικαίου και σεβασμού των αρχών του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, όσο και του βαθμού στον οποίο η αλιευτική συμφωνία έχει συναφθεί προς όφελος του λαού των Σαχράουι, για λογαριασμό του, σύμφωνα με τις επιθυμίες του και/ή κατόπιν διαβουλεύσεως με τους αναγνωρισμένους εκπροσώπους του; 4) Δικαιούται η προσφεύγουσα να αμφισβητήσει το κύρος πράξεων της Ένωσης προβάλλοντας φερόμενη παραβίαση του διεθνούς δικαίου από την Ένωση, λαμβανομένων υπόψη ιδίως: α) του γεγονότος ότι, μολονότι η προσφεύγουσα νομιμοποιείται κατά το εθνικό δίκαιο να αμφισβητήσει δικαστικώς το κύρος των επίμαχων πράξεων της Ένωσης, δεν επικαλείται κανένα δικαίωμα βάσει του δικαίου της Ένωσης· και/ή β) της αρχής που διατυπώθηκε στην υπόθεση Οr monétaire pris à Rome en 1943 (CIJ Recueil, 1954, σ. 19) ότι το Διεθνές Δικαστήριο δεν δύναται να προβεί σε διαπιστώσεις με τις οποίες επικρίνεται η συμπεριφορά ή θίγονται τα δικαιώματα κράτους που δεν είναι διάδικος ενώπιόν του και δεν έχει συναινέσει να δεσμεύεται από τις αποφάσεις του;»

33. Με διάταξη της 23ης Νοεμβρίου 2016, το αιτούν δικαστήριο κάλεσε την Confédération marocaine de l’agriculture et du développement rural (Comader) (μαροκινή συνομοσπονδία γεωργίας και αγροτικής ανάπτυξης) να μετάσχει στην εκκρεμή ενώπιόν του διαδικασία.

IV. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

34. Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως κατατέθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 13 Μαΐου 2016. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η Ισπανική, η Γαλλική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση καθώς και το Συμβούλιο και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

35. Με επιστολή της 17ης Ιανουαρίου 2017, το Δικαστήριο ρώτησε το αιτούν δικαστήριο αν, λαμβανομένης υπόψη της αποφάσεως της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C-104/16 P, EU:C:2016:973), επιθυμούσε να διατηρήσει ή να αποσύρει το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό του ερώτημα.

36. Με επιστολή της 3ης Φεβρουαρίου 2017, το αιτούν δικαστήριο απέσυρε το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό του ερώτημα, εκτιμώντας ότι η απάντηση σε αυτά δεν του ήταν πλέον απαραίτητη.

37. Με επιστολή της 17ης Φεβρουαρίου 2017, το Δικαστήριο κάλεσε τους διαδίκους της υποθέσεως της κύριας δίκης καθώς και τους παρεμβαίνοντες να εκφράσουν ενώπιόν του τις απόψεις τους σχετικά με την ενδεχόμενη επιρροή της αποφάσεως της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973), επί της απαντήσεως στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα και να απαντήσουν σε σειρά ερωτημάτων εντός προθεσμίας τριών εβδομάδων, όπερ και έπραξαν η WSC, η Comader, η Ισπανική και η Γαλλική Κυβέρνηση ( 11 ) καθώς και το Συμβούλιο και η Επιτροπή.

38. Στις 6 Σεπτεμβρίου 2017, έλαβε χώρα επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατά την οποία η WSC, η Comader, η Ισπανική και η Γαλλική Κυβέρνηση καθώς και το Συμβούλιο και η Επιτροπή παρουσίασαν προφορικές παρατηρήσεις.

V. Επί του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος

39. Με το τρίτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά το Δικαστήριο σχετικά με το κύρος της αλιευτικής συμφωνίας, όπως εγκρίθηκε με τον κανονισμό 764/2006 και εφαρμόστηκε με το πρωτόκολλο του 2013 (το οποίο εγκρίθηκε με την απόφαση 2013/785) καθώς και του κανονισμού 1270/2013, λαμβανομένου υπόψη, αφενός, του άρθρου 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ, το οποίο επιβάλλει στην Ένωση την υποχρέωση να «[σ]υμβάλλει στην […] αυστηρή τήρηση […] του διεθνούς δικαίου και […] στον σεβασμό των αρχών του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών», και, αφετέρου, του βαθμού στον οποίο η συμφωνία αυτή έχει συναφθεί προς όφελος του λαού των Σαχράουι, εξ ονόματός του, σύμφωνα με τη βούλησή του και/ή κατόπιν διαβουλεύσεως με τους αναγνωρισμένους εκπροσώπους του.

40. Με το τέταρτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά το Δικαστήριο σχετικά με τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες είναι δυνατή η επίκληση του διεθνούς δικαίου στο πλαίσιο του δικαστικού ελέγχου των πράξεων της Ένωσης με αφορμή αίτηση προδικαστικής αποφάσεως περί κύρους.

41. Κατά τη γνώμη μου, τα ανωτέρω προδικαστικά ερωτήματα συνδέονται στενά μεταξύ τους και πρέπει να εξεταστούν από κοινού.

Α. Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου

42. Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο αφορά την αλιευτική συμφωνία (όπως συμπληρώθηκε με το πρωτόκολλο του 2013), το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί του κύρους της εν λόγω διεθνούς συμφωνίας που έχει συνάψει η Ένωση. Ωστόσο, το ερώτημα αυτό αφορά και τις πράξεις του Συμβουλίου με τις οποίες η εν λόγω συμφωνία εγκρίθηκε και τέθηκε σε εφαρμογή.

43. Το Συμβούλιο υποστηρίζει ότι το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να αποφανθεί, με προδικαστική απόφαση, επί του κύρους της αλιευτικής συμφωνίας, διότι αυτή, ως διεθνής συμφωνία, δεν συνιστά πράξη των θεσμικών οργάνων κατά την έννοια του άρθρου 267, πρώτο εδάφιο, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ. Κατά το Συμβούλιο, το κύρος διεθνούς συμφωνίας που έχει συνάψει η Ένωση μπορεί να εξετασθεί μόνο πριν από τη σύναψη της συμφωνίας αυτής, μέσω της γνωμοδοτικής διαδικασίας που καθιερώνει το άρθρο 218, παράγραφος 11, ΣΛΕΕ. Επικουρικώς, το Συμβούλιο, υποστηριζόμενο από την Επιτροπή καθώς και από την Ισπανική και τη Γαλλική Κυβέρνηση, εκτιμά ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν έχει την έννοια ότι αφορά, στην πραγματικότητα, το κύρος των πράξεων με τις οποίες εγκρίθηκε η σύναψη της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013, δηλαδή του κανονισμού 764/2006 και της αποφάσεως 2013/785.

44. Κατά τη γνώμη μου, η ανωτέρω ένσταση αναρμοδιότητας πρέπει να απορριφθεί για τους ακόλουθους λόγους.

45. Κατά το άρθρο 267, πρώτο εδάφιο, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφαίνεται με προδικαστικές αποφάσεις «επί του κύρους και της ερμηνείας των πράξεων των θεσμικών [οργάνων] […] της Ένωσης».

46. Κατά πάγια νομολογία, για τους σκοπούς της ανωτέρω διατάξεως, διεθνής συμφωνία που συνήφθη από την Ένωση αποτελεί, «όσον αφορά [την τελευταία], πράξη ενός [εκ των θεσμικών οργάνων της Ένωσης]» κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ ( 12 ). Συνεπώς, το Δικαστήριο είχε συχνά την ευκαιρία να ερμηνεύσει, με προδικαστικές αποφάσεις, τις διατάξεις τέτοιων συμφωνιών που έχουν συναφθεί από την Ένωση ( 13 ), μεταξύ των οποίων και της αλιευτικής συμφωνίας ( 14 ).

47. Επιπλέον, κατά το Δικαστήριο, ο προδικαστικός έλεγχος του κύρους εκτείνεται σε κάθε πράξη των θεσμικών οργάνων «χωρίς καμία εξαίρεση» ( 15 ), δεδομένου ότι η Συνθήκη ΛΕΕ, «με τα άρθρα της 263 και 277, αφενός, και με το άρθρο της 267, αφετέρου, καθιέρωσε ένα πλήρες σύστημα ενδίκων βοηθημάτων και διαδικασιών για τον έλεγχο της νομιμότητας των πράξεων της Ένωσης, αναθέτοντας τον έλεγχο αυτόν στον δικαστή της Ένωσης» ( 16 ).

48. Εντούτοις, οι διεθνείς συμφωνίες που έχουν συναφθεί από την Ένωση ανήκουν ταυτόχρονα στη διεθνή έννομη τάξη, καθώς έχουν συναφθεί με τρίτον, και στην έννομη τάξη της Ένωσης.

49. Μολονότι στη διεθνή έννομη τάξη το ανίσχυρο διεθνούς συμφωνίας μπορεί να κηρυχθεί μόνο για κάποιον από τους λόγους που απαριθμούνται περιοριστικώς στα άρθρα 46 έως 53 της Συμβάσεως της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών, η οποία συνήφθη στη Βιέννη στις 23 Μαΐου 1969 ( 17 ) (στο εξής: Σύμβαση της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών), από το άρθρο 218, παράγραφος 11, ΣΛΕΕ προκύπτει ότι «[ο]ι διατάξεις […] συμφωνίας που συνάπτει η Ένωση […] πρέπει […] να είναι καθ’ όλα συμβατές με τις Συνθήκες και με τις συνταγματικές αρχές που απορρέουν από αυτές» ( 18 ).

50. Προκειμένου να αποφεύγονται, στο μέτρο του δυνατού, οι νομικές δυσχέρειες και οι δυσχέρειες σε επίπεδο διεθνούς πολιτικής τις οποίες συνεπάγεται η τυχόν ασυμβατότητα προς τις Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ διεθνούς συμφωνίας που έχει συνάψει η Ένωση και που παραμένει ισχυρή κατά το διεθνές δίκαιο, οι συντάκτες των εν λόγω Συνθηκών καθιέρωσαν την προληπτική διαδικασία γνωμοδοτήσεως που προβλέπεται σήμερα στο άρθρο 218, παράγραφος 11, ΣΛΕΕ.

51. Εξάλλου, το Δικαστήριο, προκειμένου να θεμελιώσει την αρμοδιότητά του να εξετάζει τη συμβατότητα των διεθνών συμφωνιών στο πλαίσιο της διαδικασίας γνωμοδοτήσεως, στηρίχθηκε στο γεγονός ότι η αρμοδιότητα αυτή του απονέμεται, εν πάση περιπτώσει, με βάση τα άρθρα 258, 263 και 267 ΣΛΕΕ. Ειδικότερα, έκρινε ότι «[τ]ο ζήτημα αν η σύναψη μιας συγκεκριμένης συμφωνίας εμπίπτει ή όχι στις αρμοδιότητες της [Ένωσης] και αν, ενδεχομένως, οι αρμοδιότητες αυτές ασκήθηκαν κατά τρόπο σύμφωνο προς τις διατάξεις της Συνθήκης μπορεί να υποβληθεί στο Δικαστήριο, είτε κατά τρόπο άμεσο, σύμφωνα με τα άρθρα [258 ΣΛΕΕ] ή [263 ΣΛΕΕ], είτε μέσω αιτήσεως για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως» ( 19 ).

52. Επομένως, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να εξετάζει «όλα τα ζητήματα που δύνανται να εγείρουν αμφιβολίες ως προς το ουσιαστικό ή το τυπικό κύρος της [διεθνούς] συμφωνίας έναντι των Συνθηκών [ΕΕ και ΛΕΕ]» ( 20 ).

53. Κατά συνέπεια, προς αποφυγή των δυσχερειών που προαναφέρθηκαν, όταν το Δικαστήριο έχει γνωμοδοτήσει αρνητικά ως προς τη συμβατότητα «σχεδιαζόμενης» διεθνούς συμφωνίας με τις Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ, η συμφωνία αυτή δεν μπορεί να τεθεί σε ισχύ, εκτός αν προηγουμένως τροποποιηθεί ( 21 ). Σε κάθε περίπτωση, το Δικαστήριο δύναται να ελέγξει ex post τη συμβατότητα ( 22 ), ουσιαστική ή τυπική, της συμφωνίας προς τις Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ αν ασκηθεί ενώπιόν του προσφυγή ακυρώσεως ή αίτηση προδικαστικής αποφάσεως περί κύρους.

54. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να εξετάσει το κύρος πράξεως του Συμβουλίου με την οποία εγκρίνεται η σύναψη διεθνούς συμφωνίας ( 23 ), όπερ περιλαμβάνει και τον έλεγχο της εσωτερικής νομιμότητας της πράξεως αυτής υπό το πρίσμα της επίμαχης συμφωνίας ( 24 ). Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο δύναται να ελέγξει τη νομιμότητα της πράξεως του Συμβουλίου (συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων της διεθνούς συμφωνίας η σύναψη της οποίας εγκρίνεται με την εν λόγω πράξη) υπό το πρίσμα των Συνθηκών ΕΕ και ΛΕΕ καθώς και των συνταγματικών αρχών που απορρέουν από αυτές, και μεταξύ αυτών της τηρήσεως των θεμελιωδών δικαιωμάτων ( 25 ) και του διεθνούς δικαίου ( 26 ) συμφώνως προς το άρθρο 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ.

55. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να ακυρώσει (σε περίπτωση προσφυγής ακυρώσεως) ή να κηρύξει ανίσχυρη (σε περίπτωση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως) την απόφαση του Συμβουλίου με την οποία εγκρίνεται η σύναψη της επίμαχης διεθνούς συμφωνίας ( 27 ) και να κηρύξει την ασυμβατότητα της συμφωνίας αυτής με τις Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ καθώς και με τις συνταγματικές αρχές που απορρέουν από αυτές.

56. Σε μια τέτοια περίπτωση, η διεθνής συμφωνία εξακολουθεί να δεσμεύει τα μέρη από την άποψη του διεθνούς δικαίου, ενώ απόκειται στα θεσμικά όργανα της Ένωσης να άρουν τις ασυμβατότητες μεταξύ της συμφωνίας αυτής και των Συνθηκών ΕΕ και ΛΕΕ καθώς και των συνταγματικών αρχών που απορρέουν από τις τελευταίες ( 28 ). Αν η άρση των ασυμβατοτήτων είναι αδύνατη, οφείλουν να καταγγείλουν τη συμφωνία ή να αποχωρήσουν από αυτήν ( 29 ), συμφώνως προς τη διαδικασία που προβλέπεται στα άρθρα 55 και 65 έως 68 της Συμβάσεως της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών ( 30 ) και, εν προκειμένω, στο άρθρο 14 της αλιευτικής συμφωνίας. Υπό την έννοια αυτή, υφίσταται αναλογία με το άρθρο 351 ΣΛΕΕ, το οποίο ρυθμίζει την ίδια περίπτωση αναφορικά με τις συνθήκες που έχουν συναφθεί από τα κράτη μέλη πριν από την προσχώρησή τους στην Ένωση.

57. Τέλος, επιβάλλεται η διευκρίνιση ότι η αρχή που διατύπωσε το Διεθνές Δικαστήριο στην υπόθεση Or monétaire pris à Rome en 1943 ( 31 ) και που μνημονεύεται στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, κατά την οποία το εν λόγω δικαστήριο δεν δύναται να ασκήσει την αρμοδιότητά του για την επίλυση διαφοράς μεταξύ δύο κρατών όταν, προς τούτο, οφείλει να εξετάσει τη συμπεριφορά τρίτου κράτους που δεν μετέχει στη διαδικασία ( 32 ), δεν είναι κρίσιμη εν προκειμένω, αντίθετα προς τα όσα υποστηρίζουν το Συμβούλιο και η Επιτροπή. Ειδικότερα, η αρχή αυτή, η οποία κατοχυρώνεται στο Καταστατικό του Διεθνούς Δικαστηρίου, δεν περιέχεται στον Οργανισμό του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και, σε κάθε περίπτωση, δεν δύναται να ισχύσει στο δίκαιο της Ένωσης, διότι θα απέκλειε αυτοδικαίως τη δυνατότητα ελέγχου της συμβατότητας με τις Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ των διεθνών συμφωνιών που έχουν συναφθεί από την Ένωση εφόσον στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου δεν μετέχει το τρίτο κράτος που υπέγραψε τη συμφωνία με την Ένωση.

58. Βάσει των ανωτέρω, με τα προδικαστικά ερωτήματα ζητείται να εξακριβωθεί: – το κύρος του κανονισμού 764/2006, καθόσον με αυτόν εγκρίνεται η αλιευτική συμφωνία «η οποία χορηγεί στους αλιείς της [Ένωσης] αλιευτικές δυνατότητες στα ύδατα που υπάγονται στην κυριαρχία ή τη δικαιοδοσία του Βασιλείου του Μαρόκου» ( 33 )· – το κύρος της αποφάσεως 2013/785, καθόσον με αυτήν εγκρίνεται το πρωτόκολλο του 2013 «με το οποίο παραχωρούνται στα σκάφη της Ένωσης αλιευτικές δυνατότητες στα ύδατα τα οποία υπάγονται στην κυριαρχία ή τη δικαιοδοσία του Βασιλείου του Μαρόκου σχετικά με την αλιεία» ( 34 ) και καθορίζεται η χρηματική αντιπαροχή για την εκμετάλλευση αυτή· – το κύρος του κανονισμού 1270/2013, καθόσον με αυτόν κατανέμονται μεταξύ των κρατών μελών οι αλιευτικές δυνατότητες με βάση το πρωτόκολλο του 2013, και – η συμβατότητα της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013 με τις Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ καθώς και με τις συνταγματικές αρχές που απορρέουν από αυτές, ιδίως με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και την τήρηση του διεθνούς δικαίου, την οποία επιβάλλει το άρθρο 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ όσον αφορά την εξωτερική δράση της Ένωσης.

59. Στο εξής, όλες οι ανωτέρω πράξεις αποκαλούνται «επίμαχες πράξεις».

Β. Επί της ουσίας

1. Προκαταρκτικές παρατηρήσεις

60. Κατά την άποψη τόσο των διαδίκων στη διαφορά της κύριας δίκης όσο και των παρεμβαινόντων ενώπιον του Δικαστηρίου, οι επίμαχες πράξεις έχουν εφαρμογή στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας και στα χωρικά της ύδατα. Ωστόσο, αυτό δεν προκύπτει προδήλως από το γράμμα της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013. Πράγματι, στις διατάξεις τους δεν περιέχεται ρητή μνεία της Δυτικής Σαχάρας.

61. Συνεπώς, πρέπει να εξετασθεί καταρχάς αν οι επίμαχες πράξεις έχουν εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα, διότι, στην αντίθετη περίπτωση, το κύρος τους δεν μπορεί να αμφισβητηθεί υπό το πρίσμα των κανόνων τους οποίους επικαλούνται το αιτούν δικαστήριο και η WSC ( 35 ).

62. Κατά τη γνώμη μου, αν η αλιευτική συμφωνία και το πρωτόκολλο του 2013 ερμηνευθούν σύμφωνα με τους κανόνες ερμηνείας των συνθηκών που διατυπώνονται στο άρθρο 31 της Συμβάσεως της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών, συνάγεται το συμπέρασμα ότι οι εν λόγω πράξεις έχουν εφαρμογή στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας και στα χωρικά της ύδατα, και τούτο για τους εξής λόγους.

63. Κατά το άρθρο 31, παράγραφος 1, της Συμβάσεως αυτής, «[η] συνθηʹκη δεʹον να ερμηνευʹηται καληʹ τη πιʹστει, συμφωʹνως προς την συνηʹθη εʹννοιαν ηʹτις διʹδεται εις τους οʹρους της συνθηʹκης, εν τω συνοʹλω αυτωʹν και υποʹ το φως του αντικειμεʹνου και του σκοπουʹ της». Κατά την παράγραφο 2, «[τ]ο συʹνολον της συνθηʹκης [...], εκτοʹς του κειμεʹνου, περιεʹχοντος το προοιʹμιον και τα παραρτηʹματα αυτηʹς, περιλαμβαʹνει [...] [π]αʹσαν συμφωνιʹαν σχετικηʹν προς την συνθηʹκην, ηʹτις συνωμολογηʹθη μεταξυʹ οʹλων των μερωʹν, επ’ ευκαιριʹα της συναʹψεως της συνθηʹκης». Επομένως, το σύνολο αυτό περιλαμβάνει το πρωτόκολλο του 2006, το οποίο δεν βρίσκεται πλέον σε ισχύ, αλλά το περιεχόμενό του, όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής της αλιευτικής συμφωνίας, ήταν, κατ’ ουσίαν, όμοιο με το περιεχόμενο του πρωτοκόλλου του 2013.

64. Το άρθρο 31, παράγραφος 3, της εν λόγω Συμβάσεως επιβάλλει, ταυτόχρονα με το σύνολο της συνθήκης, να λαμβάνεται επίσης υπόψη, μεταξύ άλλων, «[π]αʹσα μεταγενεστεʹρα συμφωνιʹα μεταξυʹ των μερωʹν, αφορωʹσα εις την ερμηνειʹαν της συνθηʹκης ηʹ την εφαρμογηʹν των διαταʹξεων ταυʹτης». Κατά συνέπεια, ενόψει της ερμηνείας του πεδίου εφαρμογής της αλιευτικής συμφωνίας, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι κρίσιμες διατάξεις του πρωτοκόλλου του 2013.

65. Εν προκειμένω, σύμφωνα με το άρθρο της 11, η αλιευτική συμφωνία εφαρμόζεται, όσον αφορά το Βασίλειο του Μαρόκου, «στο έδαφος του Μαρόκου και στα ύδατα υπό μαροκινή δικαιοδοσία». Το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας αυτής ορίζει την έννοια «μαροκινή αλιευτική ζώνη», στην οποία πραγματοποιείται η προβλεπόμενη από τη συμφωνία αυτή αλιευτική εκμετάλλευση, ως «τα ύδατα που υπάγονται στην κυριαρχία ή τη δικαιοδοσία του Βασιλείου του Μαρόκου» ( 36 ).

66. Ο όρος αυτός εξειδικεύεται στα προσαρτήματα 2 και 4 του παραρτήματος του πρωτοκόλλου του 2013. Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, η Επιτροπή προσκόμισε έξι χάρτες που απεικονίζουν την έκταση των αλιευτικών ζωνών σύμφωνα με τις προδιαγραφές που καθορίζονται στα προσαρτήματα αυτά:

67. Όπως προκύπτει από τους ανωτέρω χάρτες, η αλιευτική ζώνη αριθ. 3 (κατ. 3: αλιεία μικρής κλίμακας στον Νότο) εκτείνεται νότια του παραλλήλου 30°40’00”N και πέραν των τριών ναυτικών μιλίων· η αλιευτική ζώνη αριθ. 4 (κατ. 4: βενθοπελαγική αλιεία) εκτείνεται νότια του παραλλήλου 29°N και πέραν της ισοβαθούς των 200 μέτρων για τις μηχανότρατες και πέραν των 12 ναυτικών μιλίων για τα παραγαδιάρικα· η αλιευτική ζώνη αριθ. 5 (κατ. 5: αλιεία τόνου) καλύπτει όλη την ατλαντική ζώνη του Μαρόκου πέραν των τριών ναυτικών μιλίων, με εξαίρεση την περίμετρο προστασίας που βρίσκεται ανατολικά της γραμμής που συνδέει τα σημεία 33°30’N/7°35’W και 35°48’N/6°20’W η δε αλιευτική ζώνη αριθ. 6 (κατ. 6: βιομηχανική πελαγική αλιεία) εκτείνεται νότια του παραλλήλου 29°N και πέραν των 15 ναυτικών μιλίων για τις μηχανότρατες-ψυγεία και πέραν των 8 ναυτικών μιλίων για τις μηχανότρατες RSW ( 37 ).

68. Όσον αφορά την τελευταία αυτή αλιευτική ζώνη, από το πρακτικό της τρίτης μεικτής επιτροπής της αλιευτικής συμφωνίας, η οποία συνήλθε στις Βρυξέλλες στις 17 και 18 Μαρτίου 2008, προκύπτει ότι η Ένωση και το Βασίλειο του Μαρόκου συμφώνησαν ότι η δραστηριότητα της ζώνης αυτής μπορεί να λαμβάνει χώρα μόνο νότια του παραλλήλου 26°07’N. Ειδικότερα, το κεφάλαιο ΙΙΙ του παραρτήματος του πρωτοκόλλου του 2013 καθώς και το προσάρτημα 4 του παραρτήματος αυτού επιτρέπουν στο Βασίλειο του Μαρόκου να τροποποιεί μονομερώς τις ανωτέρω γεωγραφικές συντεταγμένες υπό τον όρο να γνωστοποιεί στην Επιτροπή την οποιαδήποτε τροποποίηση έναν μήνα νωρίτερα.

69. Το νότιο όριο των αλιευτικών αυτών ζωνών δεν προσδιορίζεται ούτε στην αλιευτική συμφωνία ούτε στο πρωτόκολλο του 2013 ( 38 ). Δεδομένου ότι το σύνορο μεταξύ της Δυτικής Σαχάρας και του Βασιλείου του Μαρόκου βρίσκεται στον παράλληλο 27°42’N (Pointe Stafford) ( 39 ), μόνον η αλιευτική ζώνη αριθ. 6 καλύπτει ρητώς, δυνάμει μεταγενέστερης συμφωνίας μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου, τα χωρικά ύδατα της Δυτικής Σαχάρας. Ωστόσο, από τους χάρτες που προσκόμισε η Επιτροπή προκύπτει ότι οι αλιευτικές ζώνες αριθ. 3 έως 5 εκτείνονται μέχρι το θαλάσσιο σύνορο μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας της Μαυριτανίας και της Δυτικής Σαχάρας, και συνεπώς καλύπτουν τα χωρικά ύδατα της τελευταίας.

70. Εξάλλου, οι ποσότητες αλιευμάτων ανά αλιευτική ζώνη τις οποίες παρουσίασε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση επιβεβαιώνουν ότι η αλιευτική συμφωνία και το πρωτόκολλο του 2013 έχουν εφαρμογή σχεδόν αποκλειστικά στα χωρικά ύδατα της Δυτικής Σαχάρας ( 40 ). Κατά τα αριθμητικά στοιχεία της Επιτροπής, τα αλιεύματα που αλιεύθηκαν μόνο στην αλιευτική ζώνη αριθ. 6 αντιπροσωπεύουν περίπου το 91,5% των συνολικών αλιευμάτων που αλιεύθηκαν στο πλαίσιο της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013. Τούτο αποδεικνύει σαφώς ότι η εφαρμογή της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013 στα χωρικά ύδατα της Δυτικής Σαχάρας αντιστοιχεί ακριβώς στην πρόθεση που είχαν εξαρχής τα μέρη.

71. Όσον αφορά την εφαρμογή της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013 στην ξηρά, το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο ii), του πρωτοκόλλου του 2013 προβλέπει ότι μέρος της χρηματικής αντιπαροχής που καταβάλλεται από την Ένωση στο Βασίλειο του Μαρόκου, το οποίο ανέρχεται σε 14 εκατομμύρια ευρώ, παρέχεται ως στήριξη της τομεακής πολιτικής του Μαρόκου στον τομέα της αλιείας, όπερ, κατά το Συμβούλιο και την Επιτροπή, περιλαμβάνει επενδύσεις σε εγκαταστάσεις που πραγματοποιούνται στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας. Επιπλέον, το κεφάλαιο X του παρατήματος του πρωτοκόλλου του 2013 προβλέπει ότι μέρος των αλιευμάτων πρέπει να εκφορτώνεται στα μαροκινά λιμάνια, όπερ, κατά το Συμβούλιο και την Επιτροπή, περιλαμβάνει τα λιμάνια της Δυτικής Σαχάρας. Τέλος, κατά το Συμβούλιο και την Επιτροπή, η αλιευτική συμφωνία και το πρωτόκολλο του 2013 πρέπει να ωφελούν τον λαό της Δυτικής Σαχάρας, όπερ συνιστά, από μόνο του, εφαρμογή της εν λόγω συμφωνίας και του εν λόγω πρωτοκόλλου στην ξηρά.

72. Δεύτερον, η άποψη ότι η αλιευτική συμφωνία έχει εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα και στα χωρικά της ύδατα επιρρωννύεται και από το ιστορικό της συνάψεώς της. Ειδικότερα, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, η αλιευτική συμφωνία έλκει την καταγωγή της από τις αλιευτικές συμφωνίες που είχε συνάψει με το Βασίλειο του Μαρόκου το Βασίλειο της Ισπανίας πριν από την προσχώρησή του στην Ένωση ( 41 ), στις οποίες τα χωρικά ύδατα της Δυτικής Σαχάρας αντιμετωπίζονταν ως ύδατα υπό μαροκινή δικαιοδοσία ( 42 ). Σημειώνω, επίσης, ότι οι αλιευτικές συμφωνίες που έχουν συναφθεί μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου από το 1988 έχουν αποτελέσει αντικείμενο διαφόρων υποθέσεων σχετικά με την αλιεία στα χωρικά ύδατα της Δυτικής Σαχάρας ( 43 ). Επομένως, φρονώ ότι η αλιευτική συμφωνία και το πρωτόκολλο του 2013, όπως και τα προγενέστερά τους κείμενα, απλώς επαναλαμβάνουν και συνεχίζουν τις αλιευτικές δραστηριότητες του Βασιλείου της Ισπανίας στα χωρικά ύδατα της Δυτικής Σαχάρας οι οποίες υφίσταντο πριν από την προσχώρηση του εν λόγω κράτους μέλους στην Ένωση.

73. Τρίτον και τελευταίον, το άρθρο 31, παράγραφος 4, της εν λόγω Συμβάσεως αποδίδει εξέχουσα σημασία στις προθέσεις των μερών, διευκρινίζοντας ότι «[ε]ιδική έννοια δύναται να δοθή εις έναν όρον εάν προκύπτη ότι αυτή ήτο η πρόθεσις των συμβαλλομένων μερών». Φρονώ ότι πρόθεση της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου ήταν η αλιευτική συμφωνία να έχει εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα και στα χωρικά της ύδατα ως ύδατα υπό μαροκινή κυριαρχία ή δικαιοδοσία. Το 1976 το Βασίλειο του Μαρόκου προσάρτησε το τμήμα της Δυτικής Σαχάρας το οποίο βρίσκεται βόρεια της ευθείας γραμμής που ξεκινά από το σημείο τομής της ατλαντικής όχθης με τον παράλληλο 24°N, με κατεύθυνση προς το σημείο τομής του παράλληλου 23°N με τον μεσημβρινό 13°W ( 44 ), συμφώνως προς τη συνθήκη σχετικά με τον καθορισμό των κρατικών συνόρων μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας της Μαυριτανίας και του Βασιλείου του Μαρόκου, η οποία συνήφθη στο Ραμπάτ στις 14 Απριλίου 1976 ( 45 ). Η προσάρτηση της Δυτικής Σαχάρας από το Βασίλειο του Μαρόκου συμπληρώθηκε το 1979 με την προσθήκη του νότιου τμήματος της Δυτικής Σαχάρας ( 46 ), το οποίο η ως άνω συνθήκη είχε παραχωρήσει στην Ισλαμική Δημοκρατία της Μαυριτανίας. Συνεπώς, το Βασίλειο του Μαρόκου θεωρεί ότι η Δυτική Σαχάρα υπάγεται στην κυριαρχία του και ότι, επομένως, τα χωρικά ύδατα αυτής καλύπτονται από το πεδίο εφαρμογής της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013.

74. Όσον αφορά την Ένωση, από τις δηλώσεις στις οποίες προέβησαν διάφορα κράτη μέλη στο πλαίσιο του Συμβουλίου κατά την έγκριση του πρωτοκόλλου του 2013, προκύπτει ότι τόσο το πρωτόκολλο αυτό όσο και η αλιευτική συμφωνία έχουν εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα ( 47 ). Αυτός ήταν άλλωστε και ο λόγος για τον οποίο, όπως εξηγεί το αιτούν δικαστήριο και η Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είχε εμποδίσει αρχικά την επαναδιαπραγμάτευση του πρωτοκόλλου σχετικά με τον καθορισμό των αλιευτικών δυνατοτήτων και της χρηματικής αντιπαροχής που προβλέπει η αλιευτική συμφωνία. Για τον ίδιο λόγο, το Βασίλειο της Δανίας και το Βασίλειο της Σουηδίας ψήφισαν κατά της εγκρίσεως της συνάψεως του εν λόγω πρωτοκόλλου, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών ( 48 ), η Δημοκρατία της Φινλανδίας και το Ηνωμένο Βασίλειο απείχαν, ενώ η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η Ιρλανδία και η Δημοκρατία της Αυστρίας διατύπωσαν επιφυλάξεις ( 49 ).

75. Στο πλαίσιο αυτό, και σε αντίθεση προς τη συμφωνία συνδέσεως η οποία ήταν αντικείμενο της αποφάσεως της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973), η πρόθεση των μερών είναι κατ’ εμέ σαφώς καθορισμένη: η αλιευτική συμφωνία και το πρωτόκολλο του 2013 έχουν εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα και στα χωρικά της ύδατα. Συνεπώς, απόκειται στο Δικαστήριο να εξετάσει αν η πρόθεση αυτή, την οποία οι επίμαχες πράξεις θέτουν σε εφαρμογή, επηρεάζει τη νομιμότητα των εν λόγω πράξεων υπό το πρίσμα του άρθρου 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ και των κανόνων του διεθνούς δικαίου τους οποίους επικαλείται η WSC.

2. Η δυνατότητα επικλήσεως των κανόνων του διεθνούς δικαίου ενόψει της αμφισβητήσεως του κύρους των επίμαχων πράξεων

α) Γενικές αρχές

76. Mε την επιχειρηματολογία της, η WSC επιδιώκει, κατ’ ουσίαν, να αμφισβητήσει τις επίμαχες πράξεις από διπλή σκοπιά. Πρώτον, η WSC υποστηρίζει ότι η Ένωση δεν νομιμοποιείται να συνάπτει με το Βασίλειο του Μαρόκου συμφωνίες που έχουν εφαρμογή στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας και στα χωρικά της ύδατα. Δεύτερον, ακόμη κι αν υποτεθεί ότι η Ένωση νομιμοποιείται να συνάπτει τέτοιου είδους συμφωνίες, η WSC υποστηρίζει ότι οι επίμαχες πράξεις είναι, από την άποψη του περιεχομένου τους, ανίσχυρες υπό το πρίσμα του άρθρου 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ και του διεθνούς δικαίου. Για τους σκοπούς της επιχειρηματολογίας της, η WSC επικαλείται διάφορους κανόνες του διεθνούς δικαίου, και ιδίως το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως των λαών, το άρθρο 73 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, την αρχή της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων και το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο καθόσον οι κανόνες του αφορούν τη σύναψη των διεθνών συμφωνιών που έχουν εφαρμογή στις κατεχόμενες περιοχές καθώς και την εκμετάλλευση των φυσικών τους πόρων. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, διευκρίνισε ότι δεν αμφισβητεί το κύρος των επίμαχων πράξεων υπό το πρίσμα του διεθνούς δικαίου της θάλασσας.

77. Στο πλαίσιο αυτό, και με βάση τις αρχές που διατυπώθηκαν στην απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Air Transport Association of America κ.λπ. (C‑366/10, EU:C:2011:864), ο Υφυπουργός Περιβάλλοντος, Τροφίμων και Αγροτικών Υποθέσεων, η Comader, η Ισπανική, η Γαλλική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση καθώς και το Συμβούλιο και η Επιτροπή αμφισβητούν τη δυνατότητα της WSC να επικαλεστεί τους ανωτέρω κανόνων του διεθνούς δικαίου.

78. Επιβάλλεται η υπόμνηση ότι, κατά τις σκέψεις 51 έως 55 της αποφάσεως της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Air Transport Association of America κ.λπ. (C‑366/10, EU:C:2011:864), η δυνατότητα επικλήσεως των κανόνων του συμβατικού διεθνούς δικαίου υπόκειται στις εξής προϋποθέσεις: η Ένωση πρέπει να δεσμεύεται από τους κανόνες αυτούς το περιεχόμενό τους πρέπει να είναι απαλλαγμένο από αιρέσεις και αρκούντως ακριβές και, τέλος, ο δικαστικός έλεγχος της οικείας πράξεως δεν πρέπει να προσκρούει στη φύση και την οικονομία των εν λόγω κανόνων.

79. Κατά τις σκέψεις 101 έως 103 και 107 της αποφάσεως της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Air Transport Association of America κ.λπ. (C‑366/10, EU:C:2011:864), η δυνατότητα επικλήσεως των κανόνων του εθιμικού διεθνούς δικαίου υπόκειται στις εξής προϋποθέσεις: οι κανόνες αυτοί πρέπει να είναι δυνατόν να θέσουν υπό αμφισβήτηση την αρμοδιότητα της Ένωσης να εκδώσει την οικεία πράξη και η πράξη αυτή πρέπει να ενδέχεται να θίγει δικαιώματα τα οποία αντλεί ο ιδιώτης από το δίκαιο της Ένωσης ή να συνεπάγεται, για τον ιδιώτη, υποχρεώσεις από πλευράς του δικαίου αυτού.

80. Μολονότι οι ιδιώτες πρέπει να πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις προκειμένου να μπορούν να επικαλεστούν τους κανόνες του διεθνούς δικαίου στο πλαίσιο του δικαστικού ελέγχου των πράξεων της Ένωσης, φρονώ ότι οι αρχές που διατυπώνονται στην ανωτέρω απόφαση δεν μπορούν να ισχύσουν αυτομάτως στην υπό κρίση υπόθεση. Ειδικότερα, οι αρχές αυτές αφορούν τον δικαστικό έλεγχο των αμιγώς εσωτερικών μονομερών πράξεων του παράγωγου δικαίου (κανονισμών, οδηγιών κ.λπ.) ( 50 ), ενώ, όπως επισημαίνει η Επιτροπή ( 51 ), στην υπό κρίση υπόθεση εγείρεται το διακριτό ζήτημα του κύρους διεθνούς συμφωνίας που έχει συναφθεί από την Ένωση μέσω της πράξεως με την οποία εγκρίνεται η σύναψή της (συμβατικό παράγωγο δίκαιο) ( 52 ).

81. Συναφώς, επιβάλλεται η υπόμνηση ότι μέλη του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) μπορούν να είναι μόνο τα κράτη ( 53 ). Η Ένωση, δεδομένου ότι δεν είναι μέλος του ΟΗΕ, δεν είναι μέρος του Καταστατικού του Διεθνούς Δικαστηρίου, όπως προβλέπει το άρθρο 93 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών για τα μέλη του ΟΗΕ. Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 34 του Καταστατικού του Διεθνούς Δικαστηρίου, η δυνατότητα παραστάσεως ενώπιον του δικαστηρίου αυτού επιφυλάσσεται μόνο στα κράτη.

82. Επομένως, ο έλεγχος της εξωτερικής δράσεως της Ένωσης δεν εμπίπτει στην αρμοδιότητα διεθνούς δικαστηρίου, και μάλιστα ούτε του Διεθνούς Δικαστηρίου. Κατά συνέπεια, ακόμη και στην περίπτωση που η δράση της Ένωσης παραβιάζει τους επιτακτικούς κανόνες του διεθνούς δικαίου κατά την έννοια του άρθρου 53 της Συμβάσεως της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών ή τις λεγόμενες «erga omnes» υποχρεώσεις του εθιμικού διεθνούς δικαίου ( 54 ), κανένα διεθνές δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να αποφανθεί επί της παραβιάσεως αυτής.

83. Ωστόσο, ορισμένες διεθνείς συμφωνίες παρέχουν στην Ένωση ευχέρεια «συμμορφώσεώς της προς τις αποφάσεις δικαστηρίου που έχει συσταθεί ή ορισθεί βάσει τέτοιων συμφωνιών, καθόσον αφορά την ερμηνεία και την εφαρμογή των διατάξεών τους», ευχέρεια την οποία η νομολογία του Δικαστηρίου έχει αναγνωρίσει ( 55 ).

84. Αυτό δεν ισχύει όσον αφορά την αλιευτική συμφωνία, της οποίας το άρθρο 13, τιτλοφορούμενο «Επίλυση διαφορών», ορίζει ότι «[τ]α συμβαλλόμενα μέρη διαβουλεύονται σε περίπτωση διαφοράς σχετικά με την ερμηνεία ή την εφαρμογή της παρούσας συμφωνίας». Εφόσον δεν ιδρύθηκε ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο, αρμόδιο για την επίλυση των ενδεχόμενων διαφορών που ανακύπτουν στο πλαίσιο της αλιευτικής συμφωνίας, η επίλυση των εν λόγω διαφορών εναπόκειται στην καλή θέληση των μερών, έκαστο των οποίων δύναται, συνεπώς, ευχερώς να την παρακωλύσει ( 56 ).

85. Επομένως, μολονότι το Δικαστήριο είναι, κατά γενικό κανόνα, το δικαστήριο που έχει την αποκλειστική αρμοδιότητα να ελέγχει την εξωτερική δράση της Ένωσης και να εξακριβώνει ότι η δράση αυτή συμβάλλει «στην αυστηρή τήρηση […] του διεθνούς δικαίου και […] στον σεβασμό των αρχών του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών» ( 57 ), ουδεμία έκπληξη προκαλεί η κρίση του ότι «η άσκηση των αρμοδιοτήτων που έχουν εκχωρηθεί στα όργανα της [Ένωσης], στο πεδίο των διεθνών σχέσεων, δεν μπορεί να εξαιρεθεί από τον δικαστικό έλεγχο νομιμότητας» ( 58 ).

86. Στο πλαίσιο αυτό, μολονότι οι ιδιώτες πρέπει να πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις προκειμένου να μπορούν να επικαλεστούν το διεθνές δίκαιο για να αμφισβητήσουν τη συμβατότητα διεθνούς συμφωνίας που έχει συναφθεί από την Ένωση προς το άρθρο 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ, οι προϋποθέσεις αυτές δεν πρέπει να καθιστούν πρακτικώς αδύνατο τον αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο της εξωτερικής δράσεως της Ένωσης.

87. Κατά την άποψή μου, αυτό θα συμβεί αν οι αρχές που διατυπώθηκαν στην υπόθεση την οποία αφορούσε η απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Air Transport Association of America κ.λπ. (C‑366/10, EU:C:2011:864), εφαρμοστούν αυτούσιες στον έλεγχο του κύρους των επίμαχων πράξεων.

88. Ειδικότερα, ορισμένοι από τους κανόνες διεθνούς δικαίου των οποίων γίνεται επίκληση στην υπό κρίση υπόθεση ανήκουν ταυτόχρονα και στο εθιμικό και στο συμβατικό δίκαιο, καθώς κωδικοποιήθηκαν σε διάφορες διεθνείς συνθήκες και συμβάσεις, ενώ άλλοι κανόνες, όπως το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως, ανήκουν στο γενικό διεθνές δίκαιο ( 59 ) και, ως εκ τούτου, δεν εμπίπτουν αποκλειστικά στο συμβατικό ή στο εθιμικό διεθνές δίκαιο, τη δυνατότητα επικλήσεως του οποίου πραγματεύθηκε το Δικαστήριο στην απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Air Transport Association of America κ.λπ. (C-366/10, EU:C:2011:864).

89. Επιπλέον, επειδή το Δικαστήριο, προκειμένου να μην αποκλείεται αυτοδικαίως η δυνατότητα επικλήσεως των κανόνων του εθιμικού διεθνούς δικαίου, καθιέρωσε συναφώς διαφορετικές προϋποθέσεις σε σχέση με τη δυνατότητα επικλήσεως του συμβατικού διεθνούς δικαίου, θα ήταν αντίθετο προς τον σκοπό αυτόν το να εξαρτηθεί η δυνατότητα επικλήσεως των κανόνων του γενικού διεθνούς δικαίου από τις προϋποθέσεις επικλήσεως των κανόνων του εθιμικού διεθνούς δικαίου οσάκις οι πρώτοι πληρούν τις προϋποθέσεις επικλήσεως που έχουν καθιερωθεί για τους κανόνες του συμβατικού διεθνούς δικαίου, όπως προτείνουν ο Υφυπουργός Περιβάλλοντος, Τροφίμων και Αγροτικών Υποθέσεων, η Ισπανική, η Γαλλική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση καθώς και το Συμβούλιο και η Επιτροπή.

90. Μια τέτοια λύση θα απέκλειε αυτοδικαίως τη δυνατότητα των ιδιωτών να επικαλεστούν ακόμη και ουσιώδεις κανόνες του διεθνούς δικαίου, όπως τους επιτακτικούς κανόνες του γενικού διεθνούς δικαίου ή τις λεγόμενες «erga omnes» υποχρεώσεις του διεθνούς δικαίου, και τούτο για τους ακόλουθους λόγους.

91. Καταρχάς, σύμφωνα με την πρώτη προϋπόθεση για την επίκληση του εθιμικού διεθνούς δικαίου την οποία θέτει το Δικαστήριο σε περίπτωση που η οικεία πράξη είναι αμιγώς εσωτερική μονομερής πράξη του παράγωγου δικαίου, οι κανόνες των οποίων γίνεται επίκληση πρέπει να είναι δυνατόν να θέσουν υπό αμφισβήτηση την αρμοδιότητα της Ένωσης να εκδώσει την πράξη αυτή. Υπενθυμίζω ότι στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Air Transport Association of America κ.λπ. (C-366/10, EU:C:2011:864), καθώς και στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις που μνημονεύονται στη σκέψη 107 της αποφάσεως αυτής, αμφισβητούνταν η αρμοδιότητα της Ένωσης να εκδώσει την οικεία πράξη, η οποία, κατά τους προβαλλόμενους ισχυρισμούς, παρήγε εξωεδαφικά αποτελέσματα.

92. Στην υπό κρίση υπόθεση ουδόλως αμφισβητείται η αρμοδιότητα ( 60 ) της Ένωσης για τη σύναψη της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013 ή για την έκδοση του κανονισμού 764/2006, της αποφάσεως 2013/785 και του κανονισμού 1270/2013. Αντίθετα, η WSC αμφισβητεί τη συμβατότητα της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013 με το πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης καθώς και την εσωτερική νομιμότητα του κανονισμού 764/2006, της αποφάσεως 2013/785 και του κανονισμού 1270/2013. Θα ήταν άτοπο ο έλεγχος των επίμαχων πράξεων να περιοριστεί αποκλειστικά στο ζήτημα της αρμοδιότητας της Ένωσης και να αποκλειστεί αυτοδικαίως ο ουσιαστικός τους έλεγχος υπό το πρίσμα των ουσιωδέστερων κανόνων του διεθνούς δικαίου των οποίων γίνεται επίκληση στην υπό κρίση υπόθεση.

93. Έπειτα, η εφαρμογή της δεύτερης προϋποθέσεως για την επίκληση των κανόνων του εθιμικού διεθνούς δικαίου στο πλαίσιο υποθέσεως όπως η προκείμενη αποβαίνει ακόμη πιο προβληματική. Σύμφωνα με την προϋπόθεση αυτή, η οικεία πράξη πρέπει να ενδέχεται να θίγει δικαιώματα τα οποία αντλεί ο ιδιώτης από το δίκαιο της Ένωσης ή να συνεπάγεται, για τον ιδιώτη, υποχρεώσεις από πλευράς του δικαίου αυτού ( 61 ).

94. Στην προκειμένη περίπτωση, οι επίμαχες πράξεις ιδρύουν δικαιώματα και υποχρεώσεις μόνο για την Ένωση και για το Βασίλειο του Μαρόκου. Ειδικότερα, δεν εντοπίζω στις πράξεις αυτές καμία διάταξη που να ιδρύει δικαιώματα ή υποχρεώσεις για τους ιδιώτες, παρά μόνον, δυνητικώς (αν και αμφιβάλλω), για τους εφοπλιστές της Ένωσης τα σκάφη των οποίων κατέχουν άδεια αλιεύσεως που έχει χορηγηθεί στο πλαίσιο της αλιευτικής συμφωνίας. Επομένως, ακόμη κι αν υποτεθεί ότι κάποια κατηγορία ιδιωτών δύναται να προκαλέσει τον δικαστικό έλεγχο των επίμαχων πράξεων σύμφωνα με την εν λόγω προϋπόθεση, η κατηγορία αυτή απαρτίζεται αποκλειστικά από πρόσωπα που επωφελούνται από την αλιευτική συμφωνία και συνεπώς δεν έχουν συμφέρον να την αμφισβητήσουν δικαστικώς.

95. Τέλος, για ποιον λόγο ο δικαστικός έλεγχος να περιοριστεί «στην εξέταση του ζητήματος αν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης, εκδίδοντας την οικεία πράξη, υπέπεσαν σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως ως προς τις προϋποθέσεις εφαρμογής των αρχών αυτών» ( 62 ), όταν οι αρχές αυτές χαρακτηρίζονται, λόγω της κωδικοποιήσεώς τους, από «τον ίδιο βαθμό σαφήνειας με τις διατάξεις διεθνούς συμφωνίας» ( 63 );

96. Εν κατακλείδι, εκτιμώ ότι στο πλαίσιο του δικαστικού ελέγχου των διεθνών συμφωνιών που έχουν συναφθεί από την Ένωση καθώς και των πράξεων της Ένωσης με τις οποίες εγκρίνονται ή τίθενται σε εφαρμογή οι συμφωνίες αυτές, η δυνατότητα επικλήσεως των κανόνων του διεθνούς δικαίου υπόκειται μεν σε ορισμένες προϋποθέσεις, είναι όμως ανεξάρτητη από την τυπική ένταξη των κανόνων αυτών σε μία ή σε περισσότερες πηγές του διεθνούς δικαίου με βάση την κατάταξη που περιέχεται στο άρθρο 38, παράγραφος 1, του Καταστατικού του Διεθνούς Δικαστηρίου. Οι προϋποθέσεις αυτές διατυπώνονται στις σκέψεις 53 έως 55 της αποφάσεως της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Air Transport Association of America κ.λπ. (C-366/10, EU:C:2011:864), κατά τις οποίες η Ένωση πρέπει να δεσμεύεται από τον κανόνα του οποίου γίνεται επίκληση, το περιεχόμενο αυτού πρέπει να είναι απαλλαγμένο από αιρέσεις και αρκούντως ακριβές και, τέλος, ο δικαστικός έλεγχος της οικείας πράξεως δεν πρέπει να προσκρούει στη φύση και την οικονομία του εν λόγω κανόνα.

97. Με βάση τις αρχές αυτές, θα εξετάσω τη δυνατότητα επικλήσεως των προβαλλόμενων από τη WSC κανόνων του διεθνούς δικαίου που είναι κρίσιμοι στην υπό κρίση υπόθεση.

β) Επί της δυνατότητας επικλήσεως των κανόνων του διεθνούς δικαίου που έχουν εφαρμογή στη σύναψη διεθνών συμφωνιών με αντικείμενο την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της Δυτικής Σαχάρας

98. Με τις επίμαχες πράξεις, η Ένωση συνήψε με το Βασίλειο του Μαρόκου και έθεσε σε εφαρμογή διεθνή συμφωνία που προβλέπει την εκμετάλλευση, από την Ένωση, των αλιευτικών πόρων της Δυτικής Σαχάρας. Στο πλαίσιο αυτό, θα εξετάσω τη δυνατότητα επικλήσεως των κανόνων του διεθνούς δικαίου που ενδέχεται να θέσουν εν αμφιβόλω τόσο τη σύναψη, με το Βασίλειο του Μαρόκου, διεθνούς συμφωνίας που έχει εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα και στα χωρικά της ύδατα όσο και την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της περιοχής αυτής. Κατά την εξέταση αυτή, λαμβάνω υπόψη το γεγονός ότι το Βασίλειο του Μαρόκου θεωρεί εαυτό κυρίαρχο επί της Δυτικής Σαχάρας, ότι, κατά την άποψη των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, το Βασίλειο του Μαρόκου είναι η de facto διοικούσα αρχή της Δυτικής Σαχάρας και ότι είναι, κατά το αιτούν δικαστήριο και την WSC, η κατέχουσα δύναμη της Δυτικής Σαχάρας.

1) Το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως

i) Το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως συγκαταλέγεται στα δικαιώματα του ανθρώπου

99. Ευθύς εξαρχής, επισημαίνω ότι το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως δεν υπόκειται, κατ’ εμέ, στις προϋποθέσεις επικλήσεως των κανόνων του διεθνούς δικαίου, διότι συγκαταλέγεται στα δικαιώματα του ανθρώπου.

100. Όπως έκρινε το Δικαστήριο στις σκέψεις 284 και 285 της αποφάσεως της 3ης Σεπτεμβρίου 2008, Kadi και Al Barakaat International Foundation κατά Συμβουλίου και Επιτροπής (C-402/05 P και C-415/05 P, EU:C:2008:461), ο σεβασμός των δικαιωμάτων του ανθρώπου συνιστά προϋπόθεση νομιμότητας των πράξεων της Ένωσης, ενώ μέτρα ασυμβίβαστα προς τον σεβασμό αυτών δεν μπορούν να επιτραπούν στην έννομη τάξη της Ένωσης. Επομένως, οι υποχρεώσεις που επιβάλλει διεθνής συμφωνία δεν μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα την προσβολή των συνταγματικών αρχών των Συνθηκών ΕΕ και ΛΕΕ, όπως του άρθρου 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ και του άρθρου 21 ΣΕΕ, κατά τα οποία η εξωτερική δράση της Ένωσης πρέπει να σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα. Επαφίεται στο Δικαστήριο να ελέγχει τον σεβασμό τους στο πλαίσιο του πλήρους συστήματος μέσων παροχής ενδίκου προστασίας που καθιερώνουν οι Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ.

101. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, «τα θεμελιώδη δικαιώματα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των γενικών αρχών του δικαίου, την τήρηση των οποίων διασφαλίζει το Δικαστήριο. Προς τούτο, το Δικαστήριο εμπνέεται από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών και από τα στοιχεία που παρέχουν οι διεθνείς πράξεις περί προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου, για τις οποίες έχουν συνεργαστεί ή στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη» ( 64 ).

102. Όλα τα κράτη μέλη (και το Βασίλειο του Μαρόκου) είναι μέρη του Διεθνούς Συμφώνου για τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα (ΔΣΟΙΚΠ) ( 65 ) και του Διεθνούς Συμφώνου για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα (ΔΣΑΠ) ( 66 ), τα οποία υπεγράφησαν στη Νέα Υόρκη στις 16 Δεκεμβρίου 1966, και το κοινό άρθρο 1 των οποίων ορίζει τα εξής: «1. Όλοι οι λαοί έχουν το δικαίωμα της αυτοδιαθέσεως. Σύμφωνα με το δικαίωμα αυτό καθορίζουν ελεύθερα το πολιτικό καθεστώς τους και εξασφαλίζουν ελεύθερα την οικονομική, κοινωνική και μορφωτική ανάπτυξή τους. 2. Για να επιτύχουν τους σκοπούς αυτούς, όλοι οι λαοί μπορούν να διαθέτουν ελεύθερα τον πλούτο και τους φυσικούς πόρους τους, με την επιφύλαξη των υποχρεώσεων που απορρέουν από τη διεθνή οικονομική συνεργασία που στηρίζεται στην αρχή του αμοιβαίου συμφέροντος και του διεθνούς δικαίου. Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί ένας λαός να στερηθεί από τα δικά του μέσα επιβιώσεως. 3. Τα κράτη που συμβάλλονται με το Σύμφωνο αυτό, συμπεριλαμβανομένων και των κρατών που έχουν την ευθύνη διοικήσεως επαρχιών που δεν είναι αυτόνομες ή είναι κάτω από κηδεμονία, υποχρεώνονται να προωθούν την πραγματοποίηση του δικαιώματος των λαών για αυτοδιάθεση και να σέβονται το δικαίωμα αυτό σύμφωνα με τις διατάξεις του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.» ( 67 )

103. Επιπλέον, ο τίτλος VIIΙ της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι του 1975, επιγραφόμενος «Ίσα δικαιώματα των λαών και δικαίωμα των λαών στην αυτοδιάθεση», πράξη την οποία μνημονεύει το άρθρο 21, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, ΣΕΕ και στην οποία είναι μέρη όλα τα κράτη μέλη, κατοχυρώνει το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως με όρους σχεδόν πανομοιότυπους με τους όρους του κοινού άρθρου 1 του ΔΣΟΙΚΠ και του ΔΣΑΠ. Ο τίτλος αυτός ορίζει τα εξής: «Τα συμμετέχοντα κράτη σέβονται τα ίσα δικαιώματα των λαών και το δικαίωμα αυτών στην αυτοδιάθεση, ενεργούν δε πάντοτε σύμφωνα με τους σκοπούς και τις αρχές του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και με τους ισχύοντες κανόνες του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων που αφορούν την εδαφική ακεραιότητα των κρατών. Με βάση την αρχή των ίσων δικαιωμάτων των λαών και το δικαίωμα αυτών στην αυτοδιάθεση, όλοι οι λαοί έχουν πάντοτε το δικαίωμα, εν πλήρη ελευθερία, να προσδιορίζουν, όταν και όπως το επιθυμούν, το εσωτερικό και εξωτερικό πολιτικό καθεστώς τους, χωρίς εξωτερική παρέμβαση, και να επιδιώκουν κατά βούληση την πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική τους ανάπτυξη. Τα συμμετέχοντα κράτη επιβεβαιώνουν την οικουμενική αξία του σεβασμού και της αποτελεσματικής ασκήσεως, από τους λαούς, ίσων δικαιωμάτων καθώς και του δικαιώματός τους στην αυτοδιάθεση, ενόψει της αναπτύξεως φιλικών σχέσεων μεταξύ τους και μεταξύ όλων των κρατών υπενθυμίζουν επίσης τη σημασία της άρσεως κάθε προσβολής της αρχής αυτής, υπό οποιαδήποτε μορφή.»

104. Συνεπώς, το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως είναι δικαίωμα του ανθρώπου το οποίο έχει αναγνωρισθεί ως τέτοιο από πλείονες διεθνείς αρχές και διεθνή κείμενα καθώς και από τη θεωρία ( 68 ). Κατά το Διεθνές Δικαστήριο, δικαιούχοι του δικαιώματος αυτού είναι οι λαοί των μη αυτόνομων περιοχών κατά την έννοια του άρθρου 73 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, καθώς και οι λαοί που τελούν υπό ξένη «υποδούλωση» ( 69 ), κυριαρχία ή εκμετάλλευση ( 70 ).

ii) Το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως ως αρχή του γενικού διεθνούς δικαίου και του συμβατικού διεθνούς δικαίου και ως υποχρέωση erga omnes

105. Εν πάση περιπτώσει, το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως, ως κανόνας του γενικού διεθνούς δικαίου ( 71 ) και ως erga omnes υποχρέωση ( 72 ) που έχει κωδικοποιηθεί σε πλείονα διεθνή συμβατικά κείμενα ( 73 ), πληροί τις προϋποθέσεις επικλήσεως που εκτίθενται στο σημείο 96 των παρουσών προτάσεων, δηλαδή δεσμεύει την Ένωση, το περιεχόμενό του είναι απαλλαγμένο από αιρέσεις και αρκούντως ακριβές και ο δικαστικός έλεγχος των επίμαχων πράξεων δεν προσκρούει στη φύση και την οικονομία του.

– Η Ένωση δεσμεύεται από το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως

106. Όπως έκρινε το Δικαστήριο στην απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C-104/16 P, EU:C:2016:973), η Ένωση δεσμεύεται από το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως, το οποίο είναι δικαίωμα αντιτάξιμο erga omnes καθώς και μια από τις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δίκαιου ( 74 ). Ως εκ τούτου, «[το δικαίωμα αυτό] εντάσσεται στους κανόνες του διεθνούς δικαίου που ισχύουν στις σχέσεις μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου» ( 75 ).

107. Ειδικότερα, το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως κατοχυρώνεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών ( 76 ). Ωστόσο, το άρθρο 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ, το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΕΕ, το άρθρο 21, παράγραφος 2, στοιχεία βʹ και γʹ, ΣΕΕ και τα άρθρα 23 ΣΕΕ και 205 ΣΛΕΕ επιβάλλουν στην Ένωση να σέβεται τις αρχές του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Η δήλωση αριθ. 13 σχετικά με την κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας, η οποία προσαρτάται στην τελική πράξη της Διακυβερνητικής Διασκέψεως που υιοθέτησε τη Συνθήκη της Λισσαβώνας, υπογραφείσα στις 13 Δεκεμβρίου 2007, ορίζει ότι «η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της θα εξακολουθήσουν να δεσμεύονται από τις διατάξεις του [Καταστατικού] Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών» ( 77 ).

108. Επιπλέον, το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως περιλαμβάνεται στις αρχές της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι, στις οποίες αναφέρεται το άρθρο 21, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, ΣΕΕ ( 78 ).

109. Τέλος, όπως προκύπτει από το άρθρο 1 του πρωτοκόλλου του 2013, η εφαρμογή του πρωτοκόλλου αυτού υπόκειται στην τήρηση των δημοκρατικών αρχών και των δικαιωμάτων του ανθρώπου, όπερ περιλαμβάνει τον σεβασμό του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως των λαών.

– Το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως αποτελεί κανόνα του διεθνούς δικαίου το περιεχόμενο του οποίου είναι απαλλαγμένο από αιρέσεις και αρκούντως ακριβές

110. Όπως έκρινε το Δικαστήριο στη σκέψη 55 της αποφάσεως της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Air Transport Association of America κ.λπ. (C‑366/10, EU:C:2011:864), «[η] ως άνω προϋπόθεση πληρούται όταν η προβαλλόμενη διάταξη συνεπάγεται σαφή και συγκεκριμένη υποχρέωση που δεν εξαρτάται, ως προς την εκπλήρωση ή τα αποτελέσματά της, από την έκδοση οποιασδήποτε μεταγενέστερης πράξεως».

111. Όπως προκύπτει από τις σκέψεις 90, 92 και 93 της αποφάσεως της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C-104/16 P, EU:C:2016:973), στην οποία το Δικαστήριο εφάρμοσε το εν λόγω δικαίωμα στη Δυτική Σαχάρα και στον λαό της χωρίς να διατυπώσει καμία αμφιβολία ως προς το περιεχόμενο ή την εμβέλειά του, το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως πληροί την προϋπόθεση αυτή.

112. Το γεγονός ότι το Διεθνές Δικαστήριο έκρινε ότι η ανέγερση τείχους στην περιοχή της Δυτικής Όχθης από το Ισραήλ συνιστούσε προσβολή του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως του Παλαιστινιακού λαού, διότι ισοδυναμούσε με de facto προσάρτηση ( 79 ), αποδεικνύει ότι το εν λόγω δικαίωμα έχει, ενόψει της εφαρμογής του, αρκούντως σαφές και ακριβές περιεχόμενο.

113. Πράγματι, το περιεχόμενό του εξειδικεύεται επαρκώς σε διάφορα κείμενα.

114. Συναφώς, το Διεθνές Δικαστήριο θεμελίωσε στο άρθρο 1, παράγραφος 2, του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών την ύπαρξη «δικαιώματος ανεξαρτησίας των λαών των μη αυτόνομων περιοχών και των λαών που τελούσαν υπό ξένη υποδούλωση, κυριαρχία ή εκμετάλλευση» ( 80 ).

115. Το περιεχόμενο του δικαιώματος αυτού εξειδικεύεται στο κοινό άρθρο 1 του ΔΣΟΙΚΠ και του ΔΣΑΠ ( 81 ) και οι λεπτομέρειες της εφαρμογής του σε διάφορα ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, και ιδίως στα ψηφίσματα 1514 (XV), 1541 (XV) και 2625 (XXV), στα οποία το Διεθνές Δικαστήριο έχει αναφερθεί συχνά ( 82 ).

116. Συναφώς, στο ψήφισμα 1514 (XV) διακηρύσσονται τα εξής: «1. Η υπαγωγή των λαών σε ξένη υποδούλωση, κυριαρχία και εκμετάλλευση συνιστά άρνηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου, αντιβαίνει στον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και ματαιώνει τον σκοπό της παγκόσμιας ειρήνης και συνεργασίας. 2. Όλοι οι λαοί έχουν δικαίωμα ελεύθερης αυτοδιαθέσεως δυνάμει του δικαιώματος αυτού, καθορίζουν ελεύθερα το πολιτικό καθεστώς τους και επιδιώκουν ελεύθερα την οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική τους ανάπτυξη. […] 4. Κάθε ένοπλη δράση και κάθε μέτρο καταστολής, οποιασδήποτε μορφής, σε βάρος των κατεχόμενων λαών πρέπει να τερματιστεί, προκειμένου οι λαοί αυτοί να μπορέσουν να ασκήσουν ειρηνικά και ελεύθερα το δικαίωμά τους σε πλήρη ανεξαρτησία, ενώ η ακεραιότητα του εθνικού τους εδάφους πρέπει να γίνει σεβαστή. […]»

117. Το ψήφισμα 1541 (XV) καθιερώνει τις αρχές που πρέπει να καθοδηγούν τις διοικούσες αρχές κατά την εκπλήρωση των υποχρεώσεών τους οι οποίες απορρέουν από το άρθρο 73 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Πρέπει να σημειωθεί ότι, κατά την αρχή VI, το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως θεωρείται ότι έχει ασκηθεί όταν η μη αυτόνομη περιοχή καθίσταται ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος ή όταν συνδέεται ελευθέρως με ανεξάρτητο κράτος ή όταν ενσωματώνεται σε ανεξάρτητο κράτος.

118. Όσον αφορά την ενσωμάτωση σε ανεξάρτητο κράτος, η αρχή IX, στοιχείο βʹ, ορίζει ότι «[η] ενσωμάτωση πρέπει να είναι συνέπεια της ελευθέρως εκφρασθείσας επιθυμίας των λαών της περιοχής, οι οποίοι έχουν πλήρη επίγνωση της μεταβολής του καθεστώτος τους και η γνώμη των οποίων εκφράζεται διά μεθόδων δημοκρατικών, ευρείας συμμετοχής, αμερόληπτων και βασιζομένων στην καθολική ψήφο των ενηλίκων. Ο [ΟΗΕ] δύναται, όταν το κρίνει απαραίτητο, να ελέγξει την τήρηση των μεθόδων αυτών».

119. Τέλος, το ψήφισμα 2625 (XXV) περιέχει τη διακήρυξη σχετικά με τις αρχές του διεθνούς δικαίου για τις φιλικές σχέσεις και για τη συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών σύμφωνα με τον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Υπό τον τίτλο του «Αρχή των ίσων δικαιωμάτων των λαών και του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως», το ψήφισμα αυτό επιβάλλει σε όλα τα κράτη «το καθήκον να προάγουν, από κοινού με άλλα κράτη ή ξεχωριστά, την υλοποίηση της αρχής των ίσων δικαιωμάτων των λαών και του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως, σύμφωνα με τις διατάξεις του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών».

120. Επιβάλλει επίσης στα κράτη «το καθήκον να απέχουν από οποιοδήποτε μέτρο καταναγκασμού το οποίο θα στερούσε τους λαούς που μνημονεύονται ανωτέρω στο πλαίσιο της διατυπώσεως της παρούσας αρχής από το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως, την ελευθερία και την ανεξαρτησία τους».

121. Όσον αφορά ειδικότερα τις μη αυτόνομες περιοχές, όπως η Δυτική Σαχάρα, το εν λόγω ψήφισμα ορίζει ότι αυτές έχουν «χωριστό και διακριτό καθεστώς από αυτό του εδάφους του Κράτους που τις διοικεί· το χωριστό και διακριτό καθεστώς με βάση τον Καταστατικό Χάρτη [των Ηνωμένων Εθνών] υφίσταται για όσο χρονικό διάστημα ο λαός […] της μη αυτόνομης περιοχής δεν ασκεί το δικαίωμά του αυτοδιαθέσεως συμφώνως προς τον Καταστατικό Χάρτη και, ειδικότερα, συμφώνως προς τις αρχές και τους σκοπούς του» ( 83 ).

122. Τέλος, στις γενικές διατάξεις του, το ψήφισμα 2625 (XXV) διακηρύσσει ότι «[ο]ι αρχές του Καταστατικού Χάρτη που περιλαμβάνονται στην παρούσα [δ]ιακήρυξη αποτελούν θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου, και καλεί, συνεπώς, όλα τα κράτη να εμπνέονται από τις αρχές αυτές κατά τη διεθνή συμπεριφορά τους και να αναπτύσσουν τις αμοιβαίες σχέσεις τους με βάση την αυστηρή προσήλωση στις εν λόγω αρχές».

123. Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως δεν εξαρτάται, ως προς την εκπλήρωση ή τα αποτελέσματά του, από την έκδοση οποιασδήποτε μεταγενέστερης πράξεως.

124. Εν προκειμένω, όπως έχουν κρίνει το Διεθνές Δικαστήριο και το Δικαστήριο, ο λαός της Δυτικής Σαχάρας έχει το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως ( 84 ).

– Ο δικαστικός έλεγχος των επίμαχων πράξεων δεν προσκρούει στη φύση και τον σκοπό του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως

125. Στη σκέψη 89 της αποφάσεως της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C-104/16 P, EU:C:2016:973), το Δικαστήριο έκρινε ότι «[το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως] έπρεπε να ληφθ[εί] υπόψη από το Γενικό Δικαστήριο» στο πλαίσιο της προσφυγής ακυρώσεως του Front Polisario κατά της συμφωνίας συνδέσεως. Επομένως, ο δικαστικός έλεγχος των πράξεων της Ένωσης δεν προσκρούει στη φύση και τον σκοπό του δικαιώματος αυτού.

126. Ειδικότερα, το άρθρο 103 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών ορίζει ότι, «[ε]ν περιπτώσει συγκρούσεως των κατά τον παρόντα Χάρτην υποχρεώσεων των Μελών των Ηνωμένων Εθνών προς τας υποχρεώσεις αυτών εξ οιασδήποτε άλλης Διεθνούς Συμφωνίας, θα προέχουσιν αι κατά τον παρόντα Χάρτην υποχρεώσεις αυτών».

127. Επιπλέον, κατά το Διεθνές Δικαστήριο, «το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως των λαών […] είναι δικαίωμα αντιτάξιμο erga omnes» ( 85 ). Αυτό σημαίνει ότι «οι συναφείς υποχρεώσεις, ως εκ της φύσεώς τους, “βαρύνουν όλα τα κράτη”, και ότι, “λόγω της σημασίας των εν λόγω δικαιωμάτων, είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι όλα τα κράτη έχουν έννομο συμφέρον για την προστασία των δικαιωμάτων αυτών”» ( 86 ). Κατά συνέπεια, το Διεθνές Δικαστήριο έκρινε ότι «όλα τα κράτη υποχρεούνται να μην αναγνωρίζουν την παράνομη κατάσταση που απορρέει από την [παράβαση erga omnes υποχρεώσεως]. Επίσης, υποχρεούνται να μην παρέχουν βοήθεια ή αρωγή στη διατήρηση της καταστάσεως που δημιουργήθηκε λόγω της [παραβάσεως] αυτής. Εξάλλου, απόκειται σε όλα τα κράτη να μεριμνούν, τηρουμένου του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και του διεθνούς δικαίου, ώστε να τερματισθούν τα εμπόδια, λόγω της [παραβάσεως], στην άσκηση από τον [οικείο λαό, εν προκειμένω τον παλαιστινιακό,] του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως» ( 87 ).

128. Τέλος, το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως μνημονεύεται συχνά ως επιτακτικός κανόνας του διεθνούς δικαίου, η παραβίαση του οποίου δύναται να επιφέρει την ακυρότητα διεθνούς συνθήκης σύμφωνα με το άρθρο 53 της Συμβάσεως της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών ( 88 ). Τονίζω ότι, κατά τη διαδικασία γνωμοδοτήσεως ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου στην υπόθεση της Δυτικής Σαχάρας, το Βασίλειο της Ισπανίας αναγνώρισε ότι το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως αποτελεί, αυτό καθεαυτό, επιτακτικό κανόνα του διεθνούς δικαίου ( 89 ), ενώ το Βασίλειο του Μαρόκου αναγνώρισε τη φύση της αρχής της αποαποικιοποιήσεως, έκφανση της οποίας αποτελεί η αυτοδιάθεση, ως επιτακτικού κανόνα ( 90 ).

129. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι ο σκοπός και η φύση του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως όχι μόνο δεν αποκλείουν τον δικαστικό έλεγχο, αλλά επιβάλλουν στο Δικαστήριο να εξακριβώσει κατά πόσον η Ένωση, με τις επίμαχες πράξεις, σεβάστηκε το δικαίωμα αυτό, δεν αναγνώρισε παράνομη κατάσταση που απορρέει από προσβολή του εν λόγω δικαιώματος και δεν παρείχε βοήθεια ή αρωγή στη διατήρηση τέτοιας καταστάσεως ( 91 ).

2) Η αρχή της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων

130. Η αρχή της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων εγγυάται το κυρίαρχο δικαίωμα κάθε κράτους και κάθε λαού να διαθέτει ελεύθερα τον φυσικό πλούτο και τους φυσικούς πόρους του εδάφους του προς το συμφέρον της εθνικής ανάπτυξης και της ευημερίας του λαού του ( 92 ). Αποτελεί αρχή του εθιμικού διεθνούς δικαίου ( 93 ) και, ως τέτοια, δεσμεύει την Ένωση.

131. Όπως παρατήρησε ο αναπληρωτής Γενικός Γραμματέας νομικών υποθέσεων του ΟΗΕ, νομικός σύμβουλος, Hans Corell, στην από 29 Ιανουαρίου 2002 επιστολή του προς τον Πρόεδρο του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, «[το] ακριβές περιεχόμενο και [οι] ακριβείς νομικές συνέπειες [της αρχής της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων] παραμένουν αδιευκρίνιστα» ( 94 ).

132. Πράγματι, αυτή η νομική γνωμοδότηση επιβεβαιώνει την εν λόγω δυσκολία, καθώς χρησιμοποιεί διάφορους όρους προκειμένου να προσδιορίσει σε τι συνίσταται η εκμετάλλευση φυσικών πόρων προς όφελος του λαού μιας μη αυτόνομης περιοχής. Ειδικότερα, κάνει λόγο για εκμετάλλευση που δεν πραγματοποιείται «παραγνωρίζοντας τις ανάγκες και τα συμφέροντα του πληθυσμού [της μη αυτόνομης περιοχής] και χωρίς αυτός να ωφελείται» ( 95 ), ή για εκμετάλλευση «προς όφελος των λαών [των μη αυτόνομων περιοχών], εξ ονόματός τους, ή σε διαβούλευση με τους εκπροσώπους τους» ( 96 ), ενώ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η εκμετάλλευση δεν μπορεί να πραγματοποιείται «παραγνωρίζοντας τα συμφέροντα και τη βούληση του λαού [της μη αυτόνομης περιοχής]» ( 97 ).

133. Εντούτοις, παρά τις ποικίλλουσες διατυπώσεις, είναι βέβαιο ότι η εκμετάλλευση φυσικών πόρων πρέπει κατ’ ελάχιστον να πραγματοποιείται προς όφελος του λαού της μη αυτόνομης περιοχής, πράγμα που αρκεί για να διασφαλίσει επαρκή σαφήνεια και ακρίβεια στο κριτήριο της διαρκούς κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων.

134. Στην ίδια βάση μπορεί να θεμελιωθεί και ο δικαστικός έλεγχος των επίμαχων πράξεων. Ειδικότερα, το Κοινοβούλιο είχε εμποδίσει αρχικά τη σύναψη του πρωτοκόλλου που συνήφθη εν τέλει το 2013, εκτιμώντας ότι αυτό δεν προέβλεπε επαρκείς εγγυήσεις προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η αλιευτική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της Δυτικής Σαχάρας από τα σκάφη της Ένωσης θα πραγματοποιούνταν προς όφελος του λαού της περιοχής αυτής. Επιπλέον, το Συμβούλιο και η Επιτροπή δέχονται ότι το κριτήριο του οφέλους για τον λαό της Δυτικής Σαχάρας αποτελεί προϋπόθεση της νομιμότητας των συμφωνιών που έχουν συναφθεί μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου σχετικά με την περιοχή αυτή.

3) Οι κανόνες του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου που έχουν εφαρμογή στη σύναψη των διεθνών συμφωνιών σχετικά με την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της κατεχόμενης περιοχής

135. Κατά το αιτούν δικαστήριο, την WSC καθώς και τη φορολογική και τελωνειακή αρχή και τον Υφυπουργό Περιβάλλοντος, Τροφίμων και Αγροτικών Υποθέσεων, η παρουσία του Βασιλείου του Μαρόκου στη Δυτική Σαχάρα συνιστά κατοχή ( 98 ).

136. Συναφώς, επισημαίνω ότι το ζήτημα αν το Βασίλειο του Μαρόκου είναι ή όχι η κατέχουσα δύναμη της Δυτικής Σαχάρας και αν συνήψε την αλιευτική συμφωνία και το πρωτόκολλο του 2013 υπό την ιδιότητα αυτή αποτελεί ζήτημα ερμηνείας του διεθνούς δικαίου, κατά την οποία δεν έχουν εφαρμογή οι προϋποθέσεις επικλήσεως του δικαίου αυτού στο δίκαιο της Ένωσης.

137. Ωστόσο, αν το Βασίλειο του Μαρόκου είναι όντως η κατέχουσα δύναμη της Δυτικής Σαχάρας (ζήτημα επί του οποίου θα επανέλθω κατωτέρω ( 99 )), πρέπει να είναι δυνατή η επίκληση των κανόνων του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου οι οποίοι έχουν κωδικοποιηθεί στον κανονισμό που προσαρτάται στη Σύμβαση της Χάγης, της 18ης Οκτωβρίου 1907, περί των νόμων και εθίμων του κατά ξηράν πολέμου (στο εξής: κανονισμός της Χάγης του 1907), καθώς και στη Σύμβαση της Γενεύης, της 12ης Αυγούστου 1949, περί προστασίας του αμάχου πληθυσμού εν καιρώ πολέμου (στο εξής: Σύμβαση IV της Γενεύης), και οι οποίοι αφορούν τη σύναψη των διεθνών συμφωνιών που έχουν εφαρμογή στην κατεχόμενη περιοχή (άρθρο 43 του κανονισμού της Χάγης του 1907 και άρθρο 64, δεύτερο εδάφιο, της Συμβάσεως IV της Γενεύης) και την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της περιοχής αυτής (άρθρο 55 του κανονισμού της Χάγης του 1907).

138. Ειδικότερα, στην περίπτωση αυτή, οι ανωτέρω διατάξεις πληρούν τα κριτήρια περί της δυνατότητας επικλήσεως του διεθνούς δικαίου που εκτέθηκαν στο σημείο 96 των παρουσών προτάσεων.

139. Πρώτον, οι διατάξεις του κανονισμού της Χάγης του 1907 και της Συμβάσεως IV της Γενεύης αποτελούν απαραβίαστες και erga omnes αντιτάξιμες αρχές του εθιμικού διεθνούς δικαίου ( 100 ) και, ως τέτοιες, δεσμεύουν την Ένωση.

140. Δεύτερον, το περιεχόμενό τους είναι αρκούντως ακριβές και απαλλαγμένο από αιρέσεις, εφόσον οι υποχρεώσεις τις οποίες επιβάλλει στις κατέχουσες δυνάμεις δεν εξαρτώνται, ως προς την εκπλήρωση ή τα αποτελέσματά τους, από την έκδοση οποιασδήποτε μεταγενέστερης πράξεως.

141. Τρίτον και τελευταίον, η φύση και ο σκοπός τους ως απαραβίαστων κανόνων δεν αποκλείει τον δικαστικό έλεγχο των επίμαχων πράξεων, και ειδικότερα του κανονισμού 764/2006, της αποφάσεως 2013/785 και του κανονισμού 1270/2013 καθόσον εγκρίνουν και θέτουν σε εφαρμογή την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της Δυτικής Σαχάρας που συμφωνήθηκε μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου. Ωστόσο, η Ένωση υποχρεούται να μην αναγνωρίζει την παράνομη κατάσταση που απορρέει από παράβαση των διατάξεων αυτών και να μην παρέχει βοήθεια ή αρωγή για τη διατήρηση της καταστάσεως που προκλήθηκε από την εν λόγω παράβαση ( 101 ).

142. Αφού προσδιορίστηκαν οι κανόνες του διεθνούς δικαίου των οποίων μπορεί να γίνει επίκληση, θα εξεταστεί εφεξής η συμβατότητα των επίμαχων πράξεων προς τους κανόνες αυτούς.

3. Επί του κύρους του κανονισμού 764/2006, της αποφάσεως 2013/785 και του κανονισμού 1270/2013 και επί της συμβατότητας της αλιευτικής συμφωνίας και του πρωτοκόλλου του 2013 με τους ισχύοντες κανόνες του διεθνούς δικαίου στους οποίους παραπέμπει το άρθρο 3, παράγραφος 5, ΣΕΕ

α) Επί του σεβασμού, με τις επίμαχες πράξεις, του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας καθώς και της υποχρεώσεως να μην αναγνωρίζεται παράνομη κατάσταση απορρέουσα από προσβολή του δικαιώματος αυτού και να μην παρέχεται βοήθεια ή αρωγή για τη διατήρηση της εν λόγω καταστάσεως

143. Με την απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C-104/16 P, EU:C:2016:973), το Δικαστήριο έκρινε ότι η συμφωνία συνδέσεως που έχει συναφθεί μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου και που, κατά το γράμμα της, εφαρμόζεται στο «έδαφος του Βασιλείου του Μαρόκου», δεν έχει εφαρμογή στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας, διότι η εφαρμογή αυτή θα ήταν αντίθετη προς το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως του λαού της εν λόγω περιοχής καθώς και προς τα άρθρα 29 (κατά τόπον εφαρμογή των συνθηκών) και 34 (αρχή του σχετικού αποτελέσματος των συνθηκών, κατά την οποία οι συνθήκες δεν πρέπει ούτε να βλάπτουν ούτε να ωφελούν τρίτους άνευ της συναινέσεώς τους) της Συμβάσεως της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών ( 102 ).

144. Κατά το Συμβούλιο και την Επιτροπή, η υπό κρίση υπόθεση πρέπει να διακριθεί από την υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C-104/16 P, EU:C:2016:973), στο μέτρο που η αλιευτική συμφωνία και το πρωτόκολλο του 2013, σε αντίθεση προς τη συμφωνία συνδέσεως, έχουν εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα. Ειδικότερα, κατά τη δική τους ερμηνεία της ανωτέρω αποφάσεως, το πρόβλημα της συμφωνίας συνδέσεως συνίστατο στο ότι αυτή εφαρμοζόταν στη Δυτική Σαχάρα μολονότι, από νομικής απόψεως, δεν είχε εφαρμογή εκεί, καθώς η εφαρμογή αυτή θα ήταν αντίθετη προς το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως του λαού της εν λόγω περιοχής καθώς και προς τα άρθρα 29 (κατά τόπον εφαρμογή των συνθηκών) και 34 (αρχή του σχετικού αποτελέσματος των συνθηκών, κατά την οποία οι συνθήκες δεν πρέπει ούτε να βλάπτουν ούτε να ωφελούν τρίτους άνευ της συναινέσεώς τους) της Συμβάσεως της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών. Με βάση την επιχειρηματολογία αυτή, η λύση που προτείνεται από το Συμβούλιο και την Επιτροπή προκειμένου η εφαρμογή της συμφωνίας συνδέσεως στη Δυτική Σαχάρα να καταστεί σύμφωνη με την απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Συμβούλιο κατά Front Polisario (C-104/16 P, EU:C:2016:973), έγκειται στην επέκταση του πεδίου εφαρμογής της δυνάμει συμφωνίας υπό μορφήν ανταλλαγής επιστολών μεταξύ της Ένωσης και του Βασιλείου του Μαρόκου, ώστε να καλυφθεί ρητώς η Δυτική Σαχάρα.

145. Η επιχειρηματολογία αυτή δεν με πείθει. Εάν η εφαρμογή στη Δυτική Σαχάρα διεθνούς συμφωνίας η οποία έχει συναφθεί με το Βασίλειο του Μαρόκου και το κατά τόπον πεδίο εφαρμογής της οποίας δεν περιλαμβάνει ρητώς την περιοχή αυτή είναι ασύμβατη με το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως του λαού της εν λόγω περιοχής, ασύμβατη με το ίδιο δικαίωμα θα είναι, a fortiori, και διεθνής συμφωνία, όπως η αλιευτική συμφωνία και το πρωτόκολλο του 2013, η οποία έχει εφαρμογή στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας και στα χωρικά της ύδατα ( 103 ) και επιτρέπει την εκμετάλλευση, από την Ένωση ( 104 ), των αλιευτικών πόρων της Δυτικής Σαχάρας.

146. Το ανωτέρω a fortiori επιχείρημα αρκεί, κατά τη γνώμη μου, για να διαπιστωθεί προσβολή του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας. Χάριν πληρότητος, προσθέτω ότι οι επίμαχες πράξεις δεν σέβονται το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας στο μέτρο που δεν εκφράζουν ούτε την ελεύθερη επιδίωξη της οικονομικής ανάπτυξης του λαού αυτού ούτε την ελεύθερη διάθεση του φυσικού πλούτου και των φυσικών πόρων του ( 105 ), ενώ, σε κάθε περίπτωση, ακόμη κι αν δεν προσβάλλουν, αυτές καθεαυτές, το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως, οι πράξεις αυτές δεν τηρούν την υποχρέωση της Ένωσης να μην αναγνωρίζει παράνομη κατάσταση που απορρέει από προσβολή του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας και να μην παρέχει βοήθεια ή αρωγή για τη διατήρηση της καταστάσεως αυτής ( 106 ).

1) Επί της υπάρξεως ελεύθερης βουλήσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας να επιδιώξει, με τις επίμαχες πράξεις, την οικονομική του ανάπτυξη και να διαθέσει τον φυσικό πλούτο και τους φυσικούς πόρους του

147. Φρονώ ότι τα ακόλουθα γεγονότα ( 107 ), τα οποία κατά το ουσιώδες μέρος τους εκτέθηκαν από τη WSC ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου και υπομνήσθηκαν από το τελευταίο ( 108 ), επιβεβαιώνουν την ανυπαρξία τέτοιας βουλήσεως.

148. Στις 20 Δεκεμβρίου 1966, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ εξέδωσε το ψήφισμα 2229 (XXI) επί του ζητήματος του Ifni και της ισπανικής Σαχάρας, με το οποίο «[δ]ιακήρυ[ξε] εκ νέου το αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα περί αυτοδιαθέσεως τ[ου] λα[ού] […] της ισπανικής Σαχάρας» και κάλεσε το Βασίλειο της Ισπανίας, ως διοικούσα αρχή, να ρυθμίσει με πράξη του το ταχύτερο δυνατόν «τις λεπτομέρειες της διοργανώσεως δημοψηφίσματος το οποίο θα πραγματοποι[είτο] υπό την αιγίδα του [ΟΗΕ] προκειμένου να παρασχεθεί η δυνατότητα στον αυτόχθονα πληθυσμό να ασκήσει ελεύθερα το δικαίωμά του περί αυτοδιαθέσεως».

149. Στις 20 Αυγούστου 1974, το Βασίλειο της Ισπανίας ενημέρωσε τον ΟΗΕ για την πρόθεσή του να διοργανώσει, υπό την αιγίδα του τελευταίου, δημοψήφισμα στη Δυτική Σαχάρα ( 109 ).

150. Τον Μάιο του 1975, και παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπισε, η αποστολή επισκέψεως του ΟΗΕ στην ισπανική Σαχάρα «κατέληξε, κατόπιν της διαμονής της στην περιοχή, στο συμπέρασμα ότι η πλειοψηφία του πληθυσμού εντός της ισπανικής Σαχάρας τασσόταν προφανώς υπέρ της ανεξαρτησίας» ( 110 ).

151. Στις 16 Οκτωβρίου 1975, το Διεθνές Δικαστήριο, κατόπιν αιτήματος που υποβλήθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στο πλαίσιο των εργασιών της σχετικά με την αποαποικιοποίηση της Δυτικής Σαχάρας, εξέδωσε γνωμοδότηση κατά την οποία, αφενός, η Δυτική Σαχάρα δεν αποτελούσε γη άνευ κυρίου (terra nullius) κατά τον χρόνο αποικισμού της από το Βασίλειο της Ισπανίας, και, αφετέρου, μολονότι από ορισμένα στοιχεία προέκυπτε η ύπαρξη, κατά τον χρόνο του ισπανικού αποικισμού, νομικών δεσμών πίστεως μεταξύ του Σουλτάνου του Μαρόκου και ορισμένων από τις φυλές που κατοικούν στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας, τα στοιχεία αυτά δεν τεκμηρίωναν την ύπαρξη οποιουδήποτε δεσμού εδαφικής κυριαρχίας μεταξύ της περιοχής της Δυτικής Σαχάρας και του Βασιλείου του Μαρόκου ( 111 ). Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο δεν διαπίστωσε την ύπαρξη νομικών δεσμών δυνάμενων να μεταβάλουν την εφαρμογή του ψηφίσματος 1514 (XV) της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ ως προς την αποαποικιοποίηση της Δυτικής Σαχάρας και, ειδικότερα, ως προς την εφαρμογή της αρχής της αυτοδιαθέσεως μέσω της ελεύθερης και αυθεντικής εκφράσεως της βουλήσεως των πληθυσμών της περιοχής ( 112 ).

152. Σε λόγο που εκφώνησε την ημέρα της δημοσιεύσεως της ως άνω γνωμοδοτήσεως, «ο Βασιλεύς του Μαρόκου διατύπωσε την εκτίμηση ότι “σύμπας ο κόσμος [είχε] αναγνωρίσει ότι η [Δυτική] Σαχάρα ανήκε” στο Βασίλειο του Μαρόκου και ότι “δεν απέμεν[ε] [στο τελευταίο] άλλο παρά να καταλάβει ειρηνικά το έδαφος αυτό”», ζήτησε δε, προς τούτο, να διοργανωθεί πορεία στην οποία συμμετείχαν 350.000 άτομα, η καλούμενη «Πράσινη Πορεία» ( 113 ).

153. Κατόπιν προσφυγής του Βασιλείου της Ισπανίας, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ζήτησε από τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, K. Waldheim, να συντάξει έκθεση σχετικά με τα αποτελέσματα των διαβουλεύσεών του με τα ενδιαφερόμενα μέρη, και ιδίως με το Βασίλειο του Μαρόκου ( 114 ).

154. Κατά τη θέση του τελευταίου, όπως αυτή καταγράφεται στην εν λόγω έκθεση, το δημοψήφισμα δεν ήταν απαραίτητο διότι το Διεθνές Δικαστήριο είχε αναγνωρίσει τους ιστορικούς δεσμούς πίστεως μεταξύ του Σουλτάνου του Μαρόκου και των φυλών που κατοικούν κατά παράδοση στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας και, εν πάση περιπτώσει, «οι πληθυσμοί της περιοχής είχαν ήδη ασκήσει εν τοις πράγμασι το δικαίωμά τους αυτοδιαθέσεως και είχαν εκφραστεί υπέρ της επιστροφής στην επικράτεια του Μαρόκου», με πλέον πρόσφατη απόδειξη «τον όρκο πίστεως στον Βασιλέα του Μαρόκου τον οποίον έδωσε επ’ ονόματι των φυλών [Σ]αχράουι ο [Khatri Ould Said a Ould El Jomaini], πρόεδρος της Djemââ [ ( 115 )]», κατά τη διάρκεια τελετής που έλαβε χώρα στις 4 Νοεμβρίου 1975 στο παλάτι του Αγαδίρ ( 116 ).

155. Κατόπιν των διαμαρτυριών του Βασιλείου της Ισπανίας κατά της Πράσινης Πορείας, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ εξέδωσε, στις 6 Νοεμβρίου 1975, το ψήφισμα 380 (1975) για τη Δυτική Σαχάρα, με το οποίο «εξέφρασ[ε] τη λύπη του για τη διοργάνωση της πορείας» που είχε αναγγελθεί και «ζήτησ[ε] από το [Βασίλειο του] Μαρόκου την άμεση απόσυρση από το έδαφος της Δυτικής Σαχάρας όλων όσ[οι] είχαν συμμετάσχει στην πορεία [αυτή]». Το Βασίλειο του Μαρόκου συμμορφώθηκε προς το αίτημα αυτό λίγες μέρες αργότερα.

156. Κατά τη διάρκεια της κρίσης που προκλήθηκε λόγω της Πράσινης Πορείας, το Βασίλειο της Ισπανίας, το Βασίλειο του Μαρόκου και η Ισλαμική Δημοκρατία της Μαυριτανίας ξεκίνησαν τριμερείς διαπραγματεύσεις οι οποίες κατέληξαν, στις 14 Νοεμβρίου 1975, στη διακήρυξη αρχών της Ισπανίας, του Μαρόκου και της Μαυριτανίας σχετικά με τη Δυτική Σαχάρα ( 117 ) (στο εξής: συμφωνία της Μαδρίτης). Κατά τη συμφωνία αυτή, «η Ισπανία θα προβεί αμέσως στην εγκατάσταση προσωρινής διοικήσεως στην περιοχή της [Δυτικής Σαχάρας], στην οποία θα συμμετέχουν το Μαρόκο και η Μαυριτανία σε συνεργασία με την Djemââ και στην οποία θα μεταβιβαστούν τα καθήκοντα και οι εξουσίες [που κατείχε η Ισπανία επί της περιοχής αυτής ως διοικούσα αρχή]», όπερ και εγένετο.

157. Η εν λόγω συμφωνία προέβλεπε επίσης ότι «[η] ισπανική παρουσία θα τερματιστεί οριστικά πριν από τις 28 Φεβρουαρίου 1976» και ότι «[η] γνώμη του λαού των Σαχράουι, όπως εκφράζεται μέσω της Djemââ, θα γίνει σεβαστή».

158. Στη συνέχεια, προέκυψε ότι η εν λόγω συμφωνία συνοδευόταν από σειρά συμφωνιών μεταξύ των τριών αυτών χωρών, επονομαζομένων επισήμως «πρακτικά συνομιλιών» και με αντικείμενο τη ρύθμιση ορισμένων οικονομικών πτυχών της μεταβιβάσεως της διοικήσεως της Δυτικής Σαχάρας, μεταξύ των οποίων και τα αλιευτικά δικαιώματα στα χωρικά ύδατα της εν λόγω περιοχής ( 118 ). Την ύπαρξη των συμφωνιών αυτών καθώς και το γεγονός ότι αυτές αφορούσαν την αλιεία επιβεβαίωσε ο Υπουργός Εξωτερικών του Βασιλείου της Ισπανίας, Oreja Aguirre, κατά την κοινοβουλευτική συζήτηση σχετικά με την κύρωση της αλιευτικής συμφωνίας μεταξύ του Βασιλείου της Ισπανίας και του Βασιλείου του Μαρόκου του 1977 ( 119 ). Κατά τον ίδιο, επρόκειτο για «κατευθυντήριες γραμμές [ή] οδηγίες» ( 120 ).

159. Η ύπαρξη συμφωνίας σχετικά με τα αλιευτικά δικαιώματα στα χωρικά ύδατα της Δυτικής Σαχάρας καθώς και το γεγονός ότι η ύπαρξή της δεν είχε γνωστοποιηθεί στον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ επιβεβαιώνεται και από τα διπλωματικά τηλεγραφήματα του Υπουργού Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών ( 121 ).

160. Στις 28 Νοεμβρίου 1975, 67 μέλη της Djemââ, μεταξύ των οποίων και ο αντιπρόεδρός της, τα οποία συνήλθαν στο El Guelta Zemmur (Δυτική Σαχάρα), διακήρυξαν ομόφωνα ότι η Djemââ, η οποία δεν είχε εκλεγεί δημοκρατικώς από τον λαό της Δυτικής Σαχάρας, δεν μπορούσε να αποφασίσει περί της αυτοδιαθέσεως του λαού αυτού. Αποφάσισαν δε ομόφωνα την οριστική διάλυσή της ( 122 ).

161. Στις 10 Δεκεμβρίου 1975, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ έθεσε σε ψηφοφορία δύο ψηφίσματα ανόμοιου περιεχομένου σχετικά με το ζήτημα της Δυτικής Σαχάρας ( 123 ), καθώς δεν υπήρχε ομοφωνία ως προς τις συνέπειες που έπρεπε να συναχθούν από τη συμφωνία της Μαδρίτης. Σε αυτό το πνεύμα, το ψήφισμα 3458 A (XXX) δεν μνημονεύει την εν λόγω συμφωνία και αναφέρεται στο Βασίλειο της Ισπανίας «ως διοικούσα αρχή» της Δυτικής Σαχάρας ( 124 ), ενώ το ψήφισμα 3458 B (XXX) «λαμβάνει υπόψη» ( 125 ) την εν λόγω συμφωνία και κάνει λόγο όχι για διοικούσα αρχή, αλλά για «μέρη της συμφωνίας της Μαδρίτης της 14ης Νοεμβρίου 1975» ( 126 ) και για «προσωρινή διοίκηση» ( 127 ).

162. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι, εκ των 144 κρατών που συμμετείχαν στην 2435η Ολομέλεια της Γενικής Συνέλευσης, 88 ψήφισαν υπέρ του ψηφίσματος 3458 A (XXX), κανένα κατά, 41 απείχαν και 15 δεν ψήφισαν. Τα σημερινά κράτη μέλη της Ένωσης ψήφισαν υπέρ του εν λόγω ψηφίσματος, με εξαίρεση την Πορτογαλική Δημοκρατία και το Βασίλειο της Ισπανίας, που απείχαν, καθώς και τη Δημοκρατία της Μάλτας, η οποία δεν ψήφισε. Ούτε το Βασίλειο του Μαρόκου ψήφισε.

163. Το ψήφισμα 3458 B (XXX), το οποίο αμφισβητήθηκε περισσότερο, εγκρίθηκε μόνον από 56 κράτη, ενώ 42 κράτη ψήφισαν κατά, 34 απείχαν και 12 δεν ψήφισαν. Μόνον 11 από τα σημερινά κράτη της Ένωσης ψήφισαν υπέρ του ψηφίσματος αυτού ( 128 ), 10 ψήφισαν κατά ( 129 ), 6 απείχαν ( 130 ) και ένα δεν ψήφισε ( 131 ). Το Βασίλειο του Μαρόκου ψήφισε υπέρ.

164. Παρά τις μεταξύ τους αποκλίσεις, τα δύο ψηφίσματα «επιβεβαιών[ουν] το αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα αυτοδιαθέσεως του λαού της [Δυτικής] Σαχάρας» ( 132 ), σύμφωνα με το ψήφισμα 1514 (XV) της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, και συγκλίνουν στο ότι το δικαίωμα αυτό πρέπει να ασκηθεί ελευθέρως ( 133 ).

165. Επιπλέον, το ψήφισμα 3458 A (XXX) προβλέπει ότι το δικαίωμα αυτοδιαθέσεως πρέπει να ασκηθεί «υπό την επίβλεψη του [ΟΗΕ]», ενώ «[κ]αλεί τον Γενικό Γραμματέα, σε διαβούλευση με την Ισπανική Κυβέρνηση, ως διοικούσα αρχή, […] να λάβει τα απαραίτητα μέτρα για την επίβλεψη της πράξεως αυτοδιαθέσεως» ( 134 ).

166. Στο ίδιο πνεύμα, το ψήφισμα 3458 B (XXX) προβλέπει την άσκηση του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας «μέσω ελεύθερης παροχής γνώμης, η οποία θα διοργανωθεί με τη συνδρομή εκπροσώπου του [ΟΗΕ] που θα οριστεί από τον Γενικό Γραμματέα» ( 135 ).

167. Από τα τέλη του 1975, το Βασίλειο της Ισπανίας ξεκίνησε την απόσυρση της διοικήσεώς του από τη Δυτική Σαχάρα. Ενώ τα ισπανικά στρατεύματα αποσύρονταν, οι μαροκινές και οι μαυριτανικές δυνάμεις εισχωρούσαν στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας. Σε ορισμένα σημεία σημειώθηκε ένοπλη αντιπαράθεση μεταξύ των εν λόγω δυνάμεων και των δυνάμεων του Front populaire pour la libération de la saguia-el-hamra et du rio de oro (Front Polisario) ( 136 ).

168. Κατά τη διάρκεια συνεντεύξεως τύπου τον Φεβρουάριο του 1976, ο Olof Rydbeck, Σουηδός πρέσβης στον ΟΗΕ και ειδικός απεσταλμένος του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για τη Δυτική Σαχάρα, δήλωσε ότι «η στρατιωτική κατάσταση [στη Δυτική Σαχάρα], ως [είχε], καθιστ[ούσε] ιδιαιτέρως δύσκολη, αν όχι αδύνατη, τη λυσιτελή παροχή γνώμης από τους Σαχράουι» ( 137 ).

169. Με το από 25 Φεβρουαρίου 1976 υπόμνημά του, το Βασίλειο της Ισπανίας ενημέρωσε τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ ότι είχε αποφασίσει να τερματίσει οριστικά την παρουσία του στη Δυτική Σαχάρα την επόμενη ημέρα (26 Φεβρουαρίου 1976) και ότι την ημέρα αυτή είχε συγκληθεί σύνοδος της Djemââ, κατά τη διάρκεια της οποίας ο Ισπανός Κυβερνήτης, ως μέλος της προσωρινής διοικήσεως, θα ενημέρωνε την Djemââ για την απόφαση αυτή ( 138 ).

170. Στις 26 Φεβρουαρίου 1976, το Βασίλειο της Ισπανίας τερμάτισε οριστικά την παρουσία του στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας και με επιστολή του της ίδιας ημέρας προς τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ δήλωσε ότι «αποδεσμευ[όταν] από κάθε διεθνή υποχρέωση όσον αφορά τη διοίκηση [της Δυτικής Σαχάρας], παύοντας να συμμετέχει στην εκεί εγκατασταθείσα προσωρινή διοίκηση» ( 139 ), ενώ επιβεβαίωσε ότι «[η] αποαποικιοποίηση της Δυτικής Σαχάρας θα ολοκληρωθεί μόλις ο λαός των Σαχράουι μπορέσει να εκφράσει εγκύρως τις απόψεις του» ( 140 ).

171. Την ίδια μέρα, παρά την αποφασισθείσα από 67 μέλη της διάλυσή της, η Djemââ ενέκρινε «[την] επανενσωμάτωση [της Δυτικής Σαχάρας] στο Μαρόκο και τη Μαυριτανία», «εκφράζ[οντας] έτσι την ομόφωνη θέση των λαών των Σαχράουι και όλων των φυλών των οποίων αποτελεί την απόρροια και τον αυθεντικό και νόμιμο εκπρόσωπο» ( 141 ). Κατά την άποψη του Βασιλείου του Μαρόκου, η απόφαση αυτή υλοποιεί τη διάταξη της συμφωνίας της Μαδρίτης κατά την οποία «[η] γνώμη του λαού των Σαχράουι, όπως εκφράζεται μέσω της Djemââ, θα γίνει σεβαστή».

172. Όσον αφορά την εν λόγω σύνοδο της Djemââ, ούτε το Βασίλειο της Ισπανίας ούτε ο ΟΗΕ την αναγνώρισαν ως άσκηση του δικαιώματος αυτοδιαθέσεως του λαού της Δυτικής Σαχάρας συμφώνως προς τα ψηφίσματα 3458 A και B (XXX) της Γενικής Συνέλευσ