Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Léger της 9ης Νοεμβρίου 2000. - Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κατά Ιταλικής Δημοκρατίας. - Παράβαση κράτους μέλους - Ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων - Ελευθερία εγκαταστάσεως - Οδοντίατροι - Προϋπόθεση κατοικίας. - Υπόθεση C-162/99.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 2001 σελίδα I-00541



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

1. Με την παρούσα προσφυγή, η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ζητεί από το Δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι η Ιταλική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης ΕΚ (νυν, κατόπιν τροποποιήσεως, άρθρα 39 ΕΚ και 43 ΕΚ).

Η Επιτροπή προσάπτει στην Ιταλική Κυβέρνηση ότι:

α) επιτρέπει, παρά την επελθούσα εν προκειμένω νομοθετική τροποποίηση, να εξαρτάται η άσκηση του επαγγέλματος του οδοντιάτρου από την υποχρέωση των ενδιαφερομένων να κατοικούν στην περιφέρεια του επαγγελματικού συλλόγου στον οποίο ανήκουν και

β) διατηρεί, στην εσωτερική της έννομη τάξη, μια νομοθετική διάταξη που παρέχει αποκλειστικά στους οδοντιάτρους ιταλικής ιθαγένειας το δικαίωμα, σε περίπτωση μεταφοράς της κατοικίας τους σε άλλο κράτος μέλος, να διατηρούν την εγγραφή τους στα μητρώα του συλλόγου.

Ι - Το εθνικό νομικό πλαίσιο

2. Στις 13 Σεπτεμβρίου 1946, ο προσωρινός Αρχηγός του Ιταλικού Κράτους εξέδωσε το νομοθετικό διάταγμα 233, περί ανασυστάσεως των επαγγελματικών συλλόγων που έχουν σχέση με την υγεία και περί της ρυθμίσεως της ασκήσεως των εν λόγω επαγγελμάτων (στο εξής: νομοθετικό διάταγμα).

Το άρθρο 9, στοιχείο e, αυτού του διατάγματος προβλέπει ότι για να εγγραφεί ο ενδιαφερόμενος στα μητρώα πρέπει «να έχει την κατοικία του στην περιφέρεια του συλλόγου ή της ενώσεως».

Το άρθρο 11, στοιχείο b, του ιδίου διατάγματος ορίζει ότι διατάσσεται διαγραφή από τα μητρώα σε περίπτωση «μεταφοράς στην αλλοδαπή της κατοικίας του εγγεγραμμένου».

3. Το άρθρο 11 του νομοθετικού διατάγματος τροποποιήθηκε με το άρθρο 1 του νόμου 1398, της 14ης Δεκεμβρίου 1964 (στο εξής: νόμος του 1964), το οποίο ορίζει:

«Στην περίπτωση που αφορά το στοιχείο b, ο ασκών επάγγελμα που έχει σχέση με την υγεία ο οποίος ασκεί το ελεύθερο επάγγελμά του στην αλλοδαπή ή ο οποίος εργάζεται στην αλλοδαπή σε νοσοκομείο, σε δημόσιο οργανισμό ή σε νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου μπορεί να διατηρήσει, κατόπιν αιτήσεώς του, την εγγραφή στα μητρώα του επαγγελματικού συλλόγου ή της επαγγελματικής ενώσεως απ' όπου έχει διαγραφεί.»

4. Στις 24 Ιουλίου 1985, η Ιταλική Δημοκρατία θέσπισε τον νόμο 409, περί του επαγγέλματος του χειρουργού-οδοντιάτρου και των διατάξεων σχετικά με το δικαίωμα εγκαταστάσεως και ελεύθερης παροχής υπηρεσιών από οδοντιάτρους, υπηκόους κρατών μελών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (στο εξής: νόμος του 1985).

Το άρθρο 9, έκτο εδάφιο, αυτού του νόμου ορίζει ότι «ο αρμόδιος επαγγελματικός σύλλογος εφαρμόζει τη διαδικασία εγγραφής στα μητρώα σύμφωνα με τους ισχύοντες νόμους».

Εξάλλου, το άρθρο 15 του ίδιου νόμου ορίζει ότι «Οι χειρούργοι-οδοντίατροι, Ιταλοί υπήκοοι, οι οποίοι μεταφέρουν την κατοικία τους σε ένα από τα κράτη μέλη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, μπορούν, κατόπιν αιτήσεως, να παραμείνουν εγγεγραμμένοι στον ιταλικό επαγγελματικό σύλλογο στον οποίο ανήκουν».

5. Στις 8 Νοεμβρίου 1991, η Ιταλική Δημοκρατία θέσπισε τον νόμο 362, περί των κανόνων αναδιοργανώσεως του φαρμακευτικού τομέα (στο εξής: νόμος του 1991).

Ο νόμος αυτός τροποποίησε το άρθρο 9, στοιχείο e, του νομοθετικού διατάγματος, το οποίο προβλέπει εφεξής ότι, για να εγγραφεί ο ενδιαφερόμενος στα μητρώα, πρέπει «να έχει την κατοικία του ή να ασκεί το επάγγελμά του στην περιφέρεια του συλλόγου ή της ενώσεως».

6. Από τη δικογραφία προκύπτει ότι ο κανονισμός του συλλόγου των χειρουργών-ιατρών και των χειρουργών-οδοντιάτρων της επαρχίας Imperia , που θεσπίστηκε το 1991, περιέχει διατάξεις πανομοιότυπες προς αυτές του νομοθετικού διατάγματος στην αρχική του μορφή.

Αφενός, ο κανονισμός αυτός απαιτεί, για την εγγραφή στα μητρώα, να έχει ο ενδιαφερόμενος την κατοικία του στην περιφέρεια του συλλόγου ή της ενώσεως όπου ανήκει (άρθρο 9, στοιχείο e). Αφετέρου, προβλέπει ότι η διαγραφή του ενδιαφερομένου διατάσσεται σε περίπτωση μεταφοράς της κατοικίας του στην αλλοδαπή (άρθρο 11, στοιχείο b).

ΙΙ - εριστατικά και διαδικασία

7. Κατόπιν κοινοβουλευτικής ερωτήσεως που έθεσε η κα Larive το 1995 , η Επιτροπή θεώρησε ότι οι διατάξεις του κανονισμού του συλλόγου της επαρχίας Imperia - που αφορούν την υποχρέωση κατοικίας και την υποχρεωτική διαγραφή από τα μητρώα - αντιβαίνει προς τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης.

8. Κατά συνέπεια, στις 17 Μαρτίου 1997, η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 169 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 226 ΕΚ) και να οχλήσει τις ιταλικές αρχές προκειμένου αυτές να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους εντός δύο μηνών.

9. Οι ιταλικές αρχές απάντησαν στο έγγραφο αυτό στις 26 Αυγούστου 1997. Εξέθεσαν ότι, λόγω των τροποποιήσεων που επήλθαν με τους νόμους του 1964 και του 1991, οι διατάξεις του νομοθετικού διατάγματος είναι πλέον σύμφωνες με τις αρχές της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων και της ελευθερίας εγκαταστάσεως.

10. Η Επιτροπή επανέλαβε τις αιτιάσεις της με την αιτιολογημένη γνώμη που απηύθυνε στην Ιταλική Δημοκρατία στις 11 Ιουνίου 1998.

11. Οι ιταλικές αρχές απάντησαν στην εν λόγω γνώμη με έγγραφο της 23ης Δεκεμβρίου 1998.

12. Η Επιτροπή, θεωρώντας ότι η απάντηση αυτή δεν ήταν ικανοποιητική, άσκησε την παρούσα προσφυγή στις 30 Απριλίου 1999.

13. Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι η Ιταλική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης:

«- επιτρέποντας να εξακολουθήσει το νομοθετικό διάταγμα 233 του προσωρινού Αρχηγού του Κράτους, της 13ης Σεπτεμβρίου 1946, καίτοι τροποποιηθέν με το άρθρο 9 του νόμου 362, της 8ης Νοεμβρίου 1991, να εφαρμόζεται κατά τρόπον ώστε οι οδοντίατροι που ασκούν το επάγγελμά τους στην Ιταλία να υπέχουν de facto υποχρέωση κατοικίας στη χώρα αυτή, [και]

- διατηρώντας σε ισχύ το άρθρο 15 του τίτλου IV του νόμου 409, της 24ης Ιουλίου 1985, το οποίο παραπέμπει στο άρθρο 1 του νόμου 1398, της 14ης Δεκεμβρίου 1964, από το οποίο προκύπτει ότι μόνον οι οδοντίατροι που είναι Ιταλοί υπήκοοι μπορούν να παραμείνουν εγγεγραμμένοι στα μητρώα του ιατρικού συλλόγου σε περίπτωση μεταφοράς της κατοικίας τους σε άλλο κράτος μέλος».

14. Η Ιταλική Δημοκρατία ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή και να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

ΙΙΙ - Τα επιχειρήματα των διαδίκων

15. Στα υπομνήματά τους, οι διάδικοι διαχώρισαν την υποχρέωση κατοικίας, την οποία προβλέπει το άρθρο 9, στοιχείο e, του νομοθετικού διατάγματος, από την υποχρεωτική διαγραφή σε περίπτωση μεταφοράς της κατοικίας στην αλλοδαπή, την οποία ορίζει το άρθρο 15 του νόμου του 1985.

Επί της υποχρεώσεως κατοικίας

16. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η υποχρέωση κατοικίας που επιβάλλουν οι ιταλικές αρχές συνιστά εμπόδιο στην ελευθερία εγκαταστάσεως. Θεωρεί ότι μια τέτοια ρύθμιση εμποδίζει τους οδοντιάτρους που είναι εγκατεστημένοι σε άλλο κράτος μέλος να ανοίγουν και να διατηρούν δεύτερο οδοντιατρείο στο ιταλικό έδαφος, χωρίς να μεταφέρουν την κατοικία τους στο εν λόγω έδαφος .

Ομοίως, η υποχρέωση κατοικίας συνιστά εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, διότι εμποδίζει έναν οδοντίατρο εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος να ασκεί το επάγγελμά του ως μισθωτός στο ιταλικό έδαφος.

Επιπλέον, η υποχρέωση κατοικίας δεν δικαιολογείται ούτε από την ανάγκη διασφαλίσεως της τηρήσεως των δεοντολογικών κανόνων ούτε από τη μέριμνα διασφαλίσεως της άνευ διακοπής παροχής ιατρικών φροντίδων .

17. Η Επιτροπή θέτει επίσης υπό αμφισβήτηση τη νομοθετική τεχνική που υιοθετήθηκε από τις ιταλικές αρχές, η οποία συνίσταται στην τροποποίηση του νομοθετικού διατάγματος - δηλαδή μιας γενικής ρυθμίσεως - με νόμο κλαδικού χαρακτήρα που αφορά τους φαρμακοποιούς - δηλαδή τον νόμο του 1991.

Θεωρεί ότι η νομοθετική αυτή τεχνική είναι ακατάλληλη στο μέτρο που δημιουργεί μια συγκεχυμένη και αβέβαιη νομική κατάσταση, ασυμβίβαστη με την ορθή εφαρμογή των άρθρων 48 και 52 της Συνθήκης.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι ο κανονισμός του συλλόγου της επαρχίας Imperia εξακολουθεί, παρά την εν λόγω νομοθετική τροποποίηση, να επιβάλλει την υποχρέωση κατοικίας στους οδοντιάτρους που επιθυμούν να ασκούν το επάγγελμά τους σε αυτήν την περιφέρεια. Επιπλέον, η Εθνική Ομοσπονδία συλλόγων των χειρουργών-ιατρών και των χειρουργών-οδοντιάτρων (στο εξής: Εθνική Ομοσπονδία) επιβεβαίωσε, με έγγραφο της 16ης Ιανουαρίου 1998 , την ανάγκη για «τον υπήκοο της Κοινότητας που επιθυμεί να ασκήσει το επάγγελμα [στην Ιταλία] να κατοικεί εντός της περιφέρειας του επαρχιακού συλλόγου εγγραφής».

18. Η Ιταλική Δημοκρατία θεωρεί, αντιθέτως, ότι το νομοθετικό διάταγμα συνάδει προς τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης.

Η Ιταλική Δημοκρατία υπενθυμίζει ότι το άρθρο 9, στοιχείο e, αυτού του διατάγματος τροποποιήθηκε ρητώς με τον νόμο του 1991. Η διάταξη αυτή προβλέπει εφεξής ότι, για να εγγραφεί στα μητρώα, ο ενδιαφερόμενος πρέπει είτε να έχει την κατοικία του στην περιφέρεια του αρμοδίου συλλόγου, είτε να ασκεί εντός αυτής το επάγγελμά του. Όμως, η δεύτερη αυτή προϋπόθεση - η άσκηση του επαγγέλματος εντός της περιφέρειας του συλλόγου - είναι συμβατή με το δικαίωμα εγκαταστάσεως και με την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων .

19. Η Ιταλική Κυβέρνηση εκθέτει επίσης ότι η εφαρμοσθείσα εν προκειμένω νομοθετική τεχνική δεν αφήνει να υφίσταται οποιαδήποτε αβεβαιότητα. Κατά τους ισχύοντες ερμηνευτικούς κανόνες στην ιταλική έννομη τάξη, το άρθρο 9, στοιχείο e, του νομοθετικού διατάγματος καλύπτει επίσης του οδοντιάτρους. Οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία του ιταλικού δικαίου είναι αυθαίρετη.

Επί της υποχρεωτικής διαγραφής σε περίπτωση μεταφοράς κατοικίας

20. Η Επιτροπή υποστηρίζει επίσης ότι η υποχρεωτική διαγραφή από τα μητρώα σε περίπτωση μεταφοράς κατοικίας στην αλλοδαπή - που προβλέπεται από το άρθρο 11, στοιχείο b, του νομοθετικού διατάγματος - συνιστά εμπόδιο στην ελευθερία εγκαταστάσεως και στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων .

Κατ' αυτήν, ένα τέτοιο μέτρο έχει ως αποτέλεσμα να εμποδίζει τους οδοντιάτρους που είναι εγκατεστημένοι και κατοικούν σε άλλο κράτος μέλος να ανοίξουν δεύτερο ιατρείο στο ιταλικό έδαφος ή να εργασθούν εντός αυτού ως μισθωτοί. Επιπλέον, το μέτρο αυτό συνιστά δυσμενή διάκριση, διότι δεν απαγορεύει στους οδοντιάτρους που είναι εγκατεστημένοι στην Ιταλία να ανοίξουν δεύτερο ιατρείο σε άλλο κράτος μέλος, υπό τον όρον ότι εξακολουθούν να κατοικούν εντός της περιφέρειας του ιταλικού συλλόγου στον οποίο ανήκουν.

21. Η Επιτροπή προσθέτει ότι το άρθρο 15 του νόμου του 1985 δεν έθεσε τέλος στην παράβαση, διότι η διάταξη αυτή παρέχει αποκλειστικά στους ασκούντες το επάγγελμα που έχουν την ιταλική ιθαγένεια το δικαίωμα να εξακολουθούν να είναι εγγεγραμμένοι σε περίπτωση μεταφοράς κατοικίας.

22. Η Ιταλική Δημοκρατία θεωρεί ότι το άρθρο 15 του νόμου του 1985, ακόμη και αν παρέχει αποκλειστικά στους Ιταλούς υπηκόους το δικαίωμα να εξακολουθούν να είναι εγγεγραμμένοι σε περίπτωση μεταφοράς κατοικίας, δεν αντιβαίνει προς τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης.

Κατ' αυτήν, η ιταλική νομοθεσία πρέπει να ερμηνευθεί σύμφωνα με το δικαίωμα εγκαταστάσεως που απολαύουν οι υπήκοοι των άλλων κρατών μελών. Όμως, όπως υπενθυμίζει η Ιταλική Κυβέρνηση, το άρθρο 11, στοιχείο b, του νομοθετικού διατάγματος τροποποιήθηκε με τον νόμο του 1964 κατά την έννοια ότι κάθε πρόσωπο που ασκεί επάγγελμά που έχει σχέση με την υγεία στην Ιταλία μπορεί, κατόπιν αιτήσεώς του, να εξακολουθεί να είναι εγγεγραμμένο στα μητρώα όταν μεταφέρει την κατοικία του σε άλλο κράτος μέλος. Κατά συνέπεια, η ιταλική νομοθεσία πρέπει να θεωρηθεί ότι έχει την έννοια ότι, παρά το άρθρο 15 του νόμου του 1985, το νομοθετικό διάταγμα, όπως έχει τροποποιηθεί με τον νόμο του 1964, επιτρέπει επίσης στους υπηκόους των άλλων κρατών μελών να εξακολουθούν να είναι εγγεγραμμένοι στα μητρώα ενός ιταλικού συλλόγου όταν μεταφέρουν την κατοικία τους σε άλλο κράτος της Ευρωπαϊκής Ενώσεως.

IV - Η γνώμη μου επί της υποθέσεως

23. ρέπει να εξετασθούν διαδοχικά οι δύο αιτιάσεις που διατυπώνει η Επιτροπή κατά της Ιταλικής Δημοκρατίας, όσον αφορά την υποχρέωση κατοικίας και την υποχρεωτική διαγραφή σε περίπτωση μεταφοράς της κατοικίας στην αλλοδαπή.

Επί της υποχρεώσεως κατοικίας

24. Κατά πάγια νομολογία, το Δικαστήριο κρίνει ότι «το δικαίωμα εγκαταστάσεως [που διασφαλίζεται από το άρθρο 52 της Συνθήκης] εμποδίζει ένα κράτος μέλος να απαιτεί από πρόσωπο που ασκεί ορισμένη δραστηριότητα να έχει μόνο μία εγκατάσταση στο έδαφος της Κοινότητας» .

25. ράγματι, το Δικαστήριο έχει κατ' επανάληψη κρίνει ότι «η ελευθερία εγκαταστάσεως δεν περιορίζεται στο δικαίωμα δημιουργίας μιας και μόνης εγκαταστάσεως στο εσωτερικό της Κοινότητας, αλλά συνεπάγεται τη δυνατότητα δημιουργίας και διατηρήσεως, εφόσον τηρούνται οι επαγγελματικοί κανόνες, περισσοτέρων από ένα κέντρο δραστηριότητας στο έδαφος της Κοινότητας» .

26. Στην απόφαση Stanton , το Δικαστήριο διευκρίνισε επίσης ότι «οι σκέψεις αυτές ισχύουν εξίσου και για τον μισθωτό που είναι εγκατεστημένος σε ένα κράτος μέλος και επιθυμεί να επιδοθεί παράλληλα σε ανεξάρτητη επαγγελματική δραστηριότητα σε άλλο κράτος μέλος».

27. Το Δικαστήριο έκρινε ότι «όλες οι διατάξεις της Συνθήκης που αφορούν την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων έχουν, επομένως, σκοπό να διευκολύνουν την άσκηση από τους κοινοτικούς υπηκόους πάσης φύσεως επαγγελματικών δραστηριοτήτων στο σύνολο του εδάφους της Κοινότητας και δεν επιτρέπουν εθνικές ρυθμίσεις που θα μπορούσαν να είναι δυσμενείς για τους εν λόγω υπηκόους όταν αυτοί επιθυμούν να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους και πέρα από το έδαφος ενός μόνον κράτους μέλους» .

28. Από τη νομολογία αυτή προκύπτει ότι τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης δεν επιτρέπουν εθνική ρύθμιση που εξαρτά την άσκηση του επαγγέλματος του οδοντιάτρου από την υποχρέωση των ενδιαφερομένων να κατοικούν εντός της περιφέρειας του επαγγελματικού συλλόγου στον οποίο ζητούν να εγγραφούν.

Όπως ορθώς υπογράμμισε η Επιτροπή, μια τέτοια ρύθμιση εμποδίζει τους οδοντιάτρους που είναι εγκατεστημένοι σε άλλο κράτος μέλος να ανοίγουν και να διατηρούν δεύτερο οδοντιατρείο στο έδαφος του κράτους μέλους υποδοχής. Ομοίως, ένα τέτοιο μέτρο συνιστά εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, διότι οι οδοντίατροι που είναι εγκατεστημένοι σε άλλο κράτος μέλος δεν μπορούν να ασκήσουν τη δραστηριότητά τους ως μισθωτοί στο κράτος μέλος υποδοχής, χωρίς να μεταφέρουν σε αυτό την κατοικία τους.

29. Εν προκειμένω, όμως, από τη δικογραφία προκύπτει ότι αυτές καθεαυτές οι διατάξεις της ιταλικής νομοθεσίας συνάδουν προς τις επιταγές των άρθρων 48 και 52 της Συνθήκης.

Αρκεί να υπομνησθεί ότι το άρθρο 9, στοιχείο e, του νομοθετικού διατάγματος - που προέβλεπε αρχικά ότι, προκειμένου ο ενδιαφερόμενος να εγγραφεί στα μητρώα, έπρεπε «να έχει την κατοικία του εντός της περιφέρειας του συλλόγου ή της ενώσεως» - τροποποιήθηκε ρητά με τον νόμο του 1991 υπό την έννοια ότι:

«Το στοιχείο e της πρώτης παραγράφου του άρθρου 9 του διατάγματος 233 του προσωρινού Αρχηγού του Κράτους, της 13ης Σεπτεμβρίου 1946, [...] αντικαταστάθηκε με το ακόλουθο [στοιχείο]: "έχει την κατοικία του ή ασκεί το επάγγελμά του εντός της περιφέρειας του συλλόγου ή της ενώσεως"» .

Επιπλέον, η Ιταλική Κυβέρνηση εξέθεσε τους λόγους για τους οποίους, κατά τους ισχύοντες στην Ιταλία ερμηνευτικούς κανόνες, το πεδίο εφαρμογής του νόμου του 1991 δεν περιορίζεται μόνο στον φαρμακευτικό τομέα, αλλά καλύπτει επίσης τους οδοντιάτρους.

30. Επομένως, η ιταλική νομοθεσία δεν περιέχει πλέον, ρητώς, διατάξεις που εξαρτούν την άσκηση του επαγγέλματος του οδοντιάτρου από την υποχρέωση κατοικίας .

31. Εντούτοις, το ότι η ιταλική ρύθμιση συνάδει τυπικά με τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης δεν αρκεί για να είναι η Ιταλική Δημοκρατία εν τάξει με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτές τις διατάξεις .

32. ράγματι, σε έναν άλλο τομέα του κοινοτικού δικαίου, αυτόν της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, το Δικαστήριο έκρινε ότι:

«το άρθρο 30 [της Συνθήκης ΕΚ], το οποίο αποτελεί απαραίτητο μέσο για την υλοποίηση της αγοράς χωρίς εσωτερικά σύνορα, δεν απαγορεύει μόνο τα κρατικά μέτρα που, αυτά καθαυτά, εισάγουν περιορισμούς στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, αλλά έχει εφαρμογή και οσάκις ένα κράτος μέλος παραλείπει να λάβει τα απαιτούμενα μέτρα για την αντιμετώπιση εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, τα οποία οφείλονται σε αιτίες μη κρατικής προελεύσεως» .

Το Δικαστήριο έκρινε ότι «το γεγονός ότι ένα κράτος μέλος παραλείπει να ενεργήσει ή, ενδεχομένως, παραλείπει να λάβει επαρκή μέτρα για την αποτροπή εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, τα οποία δημιουργούνται ιδίως από ενέργειες ιδιωτών στο έδαφός του εις βάρος προϊόντων καταγωγής άλλων κρατών μελών, μπορεί να αποτελέσει εξίσου σοβαρό εμπόδιο για το ενδοκοινοτικό εμπόριο με μια θετική ενέργεια» .

33. Επομένως, το Δικαστήριο θα μπορούσε να διαπιστώσει ότι η Ιταλική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης, σε συνδυασμό με το άρθρο 5 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 10 ΕΚ), αν προέκυπτε ότι το κράτος αυτό παρέλειψε να λάβει τα αναγκαία μέτρα για να αποτρέψει εμπόδια στην ελευθερία εγκαταστάσεως και στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων που δημιουργούνται από συμπεριφορές μη κρατικής προελεύσεως.

34. ροκειμένου να εκτιμηθεί αν οι ιταλικές αρχές έλαβαν πράγματι τα απαιτούμενα μέτρα για να διασφαλίσουν στο έδαφός τους την τήρηση των δύο αυτών θεμελιωδών ελευθεριών, το Δικαστήριο διαθέτει ένα έγγραφο καθοριστικής σημασίας που προσκομίστηκε από την Επιτροπή .

ρόκειται για το έγγραφο που απηύθυνε στις 16 Ιανουαρίου 1998 ο ρόεδρος της Εθνικής Ομοσπονδίας, απαντώντας σε αίτημα παροχής πληροφοριών που διατύπωσε ο σύλλογος της επαρχίας Imperia, όσον αφορά τον δεσμευτικό χαρακτήρα της επίδικης υποχρεώσεως κατοικίας. Το έγγραφο αυτό έχει ως εξής:

«Κατόπιν του σημειώματός σας της 17ης Δεκεμβρίου 1997 που φέρει τον αριθμό 2864, σας πληροφορούμε ότι ούτε ο Υπουργός Υγείας ούτε ο Υπουργός Εξωτερικών απάντησαν στο ερώτημά μας όσον αφορά την υποχρέωση κατοικίας στην Ιταλία των κοινοτικών υπηκόων που επιθυμούν να ασκούν το επάγγελμά τους στη χώρα μας.

Επομένως, ελλείψει αυτών των απαντήσεων, δεν μπορούμε παρά να επιβεβαιώσουμε ότι ο υπήκοος της Κοινότητας που επιθυμεί να ασκεί το επάγγελμά του στη χώρα μας οφείλει, σύμφωνα με τον ιδρυτικό μας νόμο, να κατοικεί στην περιφέρεια του επαρχιακού συλλόγου εγγραφής» .

35. Νομίζω ότι, προσκομίζοντας το έγγραφο αυτό, η Επιτροπή απέδειξε τα δύο στοιχεία καθιστώντα δυνατή τη διαπίστωση της παραβάσεως που αποδίδει στην Ιταλική Δημοκρατία.

36. ρώτον, η Επιτροπή απέδειξε ότι, παρά την τροποποίηση που επέφερε στο νομοθετικό διάταγμα ο νόμος του 1991, οι αρχές των ιταλικών επαγγελματικών συλλόγων εξακολουθούν να επιβάλλουν την υποχρέωση κατοικίας στους κοινοτικούς υπηκόους που επιθυμούν να ασκούν το επάγγελμα του οδοντιάτρου στο έδαφός τους.

ράγματι, ο ρόεδρος της Εθνικής Ομοσπονδίας ρητώς επιβεβαίωσε με την επιστολή του της 16ης Ιανουαρίου 1998 «ότι ο υπήκοος της Κοινότητας που επιθυμεί να ασκεί το επάγγελμά του στην χώρα [...] οφείλει, σύμφωνα με τον ιδρυτικό νόμο [...], να κατοικεί στην περιφέρεια του επαρχιακού συλλόγου εγγραφής» .

37. Συναφώς, ορισμένες ενδείξεις επιτρέπουν τη σκέψη ότι η επίδικη υποχρέωση κατοικίας ισχύει σε όχι αμελητέο τμήμα του ιταλικού εδάφους.

Αφενός, το προσκομισθέν από την Επιτροπή έγγραφο προέρχεται από την «Εθνική» Ομοσπονδία των χειρουργών-οδοντιάτρων, δηλαδή την αρμόδια αρχή των επαγγελματικών συλλόγων για το σύνολο της επικράτειας. Αφετέρου, το πλαίσιο στο οποίο διεξήχθη αυτή η αλληλογραφία φανερώνει ότι ορισμένοι επαρχιακοί σύλλογοι παίρνουν την πρωτοβουλία να απευθυνθούν στην Εθνική Ομοσπονδία προκειμένου να πληροφορηθούν την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στην ιταλική ρύθμιση.

Εξάλλου, η Ιταλική Κυβέρνηση, στο υπόμνημά της αντικρούσεως, δεν αμφισβήτησε πράγματι ότι διάφοροι επαρχιακοί σύλλογοι ακολουθούν όντως την ερμηνεία που συνέστησε η Εθνική Ομοσπονδία. Εξέθεσε ότι, στο μέτρο που οι διατάξεις του νομοθετικού διατάγματος είναι σύμφωνες προς τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης, «[ελάχιστα] έχει σημασία το ότι μερικοί τοπικοί σύλλογοι έχουν εσφαλμένως ερμηνεύσει τη ρύθμιση [...] θεωρώντας ότι η υποχρέωση κατοικίας εξακολουθεί να ισχύει» .

38. Δεύτερον, η Επιτροπή προσκόμισε την απόδειξη ότι η Ιταλική Κυβέρνηση εσκεμμένως παρέλειψε να λάβει τα μέτρα που θα μπορούσαν να εμποδίσουν τις αρμόδιες των επαγγελματικών συλλόγων αρχές να διατηρούν την επίδικη υποχρέωση κατοικίας.

ράγματι, από το έγγραφο της 16ης Ιανουαρίου 1998 προκύπτει ότι η Εθνική Ομοσπονδία, πριν απαντήσει στο ερώτημα που της υπέβαλε ο σύλλογος της επαρχίας Imperia, μερίμνησε να απευθυνθεί στο Υπουργείο Υγείας και στο Υπουργείο Εξωτερικών και να πληροφορηθεί την άποψή τους «όσον αφορά την υποχρέωση κατοικίας στην Ιταλία των κοινοτικών υπηκόων που επιθυμούν να ασκούν το επάγγελμά τους στη χώρα [...]».

Όμως, είναι βέβαιον ότι τα δύο Υπουργεία που ρωτήθηκαν δεν έδωσαν καμία συνέχεια στο ερώτημα αυτό και ότι το γεγονός αυτό συνιστά ακριβώς τον λόγο που επικαλέστηκε η Εθνική Ομοσπονδία για να προβεί στην επίμαχη ερμηνεία.

Ο ρόεδρος της Εθνικής Ομοσπονδίας γράφει πράγματι ότι «ούτε ο Υπουργός Υγείας ούτε ο Υπουργός Εξωτερικών απάντησαν στο ερώτημά [του]» και ότι «η έλλειψη αυτών των απαντήσεων, δεν [μπορεί] παρά να επιβεβαιώσει, ότι ο υπήκοος της Κοινότητας που επιθυμεί να ασκεί το επάγγελμά του στη χώρα [...] οφείλει [...] να κατοικεί στην περιφέρεια του επαρχιακού συλλόγου εγγραφής» .

39. Υπό τις προϋποθέσεις αυτές, θεωρώ ότι η Ιταλική Δημοκρατία παρέλειψε να λάβει τα αναγκαία και κατάλληλα μέτρα για να αποφευχθεί το να εξακολουθούν, στην πράξη, οι κοινοτικοί υπήκοοι, που επιθυμούν να ασκήσουν το επάγγελμα του οδοντιάτρου στην Ιταλία, να υπόκεινται στην υποχρέωση κατοικίας.

40. Επομένως, προτείνω στο Δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι, ενεργώντας κατ' αυτόν τον τρόπο, η Ιταλική Κυβέρνηση παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 5, 48 και 52 της Συνθήκης.

Επί της υποχρεωτικής διαγραφής σε περίπτωση μεταφοράς κατοικίας

41. Η δεύτερη αιτίαση που διατυπώνει η Επιτροπή αφορά τις διατάξεις του ιταλικού δικαίου περί της υποχρεωτικής διαγραφής σε περίπτωση μεταφοράς κατοικίας στην αλλοδαπή.

42. Το Δικαστήριο, με την απόφασή του της 30ής Απριλίου 1986, Επιτροπή κατά Γαλλίας , έκρινε ότι κράτος μέλος δεν μπορεί να εξαρτά την άσκηση της δραστηριότητας του οδοντιάτρου από την υποχρέωση των ενδιαφερομένων, όσον αφορά τους υπηκόους που είναι εγκατεστημένοι σε άλλο κράτος μέλος, να ζητήσουν να παύσουν να είναι εγγεγραμμένοι ή καταχωρημένοι σε αυτό το άλλο κράτος μέλος. Το Δικαστήριο έκρινε ότι μία τέτοια υποχρέωση διαγραφής αντιβαίνει προς τις διατάξεις της Συνθήκης που διασφαλίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων.

43. Το συμπέρασμα που συνάγεται από την προπαρατεθείσα απόφαση ισχύει στην περίπτωση του οδοντιάτρου που επιθυμεί να μεταφέρει την κατοικία του σε άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ενώσεως. ράγματι, βάσει των ίδιων σκέψεων δεν επιτρέπεται εθνική ρύθμιση που απαιτεί οι οδοντίατροι που επιθυμούν να μεταφέρουν την κατοικία τους σε άλλο κράτος μέλος να ζητήσουν να παύσουν να είναι εγγεγραμμένοι ή καταχωρημένοι στο κράτος μέλος προελεύσεως.

44. Εν προκειμένω, το άρθρο 11, στοιχείο b, του νομοθετικού διατάγματος - που προέβλεπε αρχικά ότι η διαγραφή από τα μητρώα διατάσσεται σε περίπτωση «μεταφοράς στην αλλοδαπή της κατοικίας του εγγεγραμμένου» - αποτέλεσε το αντικείμενο μιας διπλής τροποποιήσεως.

Αφενός, το άρθρο 1 του νόμου του 1964 προέβλεπε ότι: «ο ασκών επάγγελμα που έχει σχέση με την υγεία ο οποίος ασκεί το ελεύθερο επάγγελμά του στην αλλοδαπή [...] μπορεί να διατηρήσει, κατόπιν αιτήσεώς του, την εγγραφή στα μητρώα του επαγγελματικού συλλόγου ή της επαγγελματικής ενώσεως απ' όπου έχει διαγραφεί».

Αφετέρου, το άρθρο 15 του νόμου του 1985 ορίζει ότι: «Οι χειρούργοι-οδοντίατροι, Ιταλοί υπήκοοι, οι οποίοι μεταφέρουν την κατοικία τους σε ένα από τα κράτη μέλη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων μπορούν, κατόπιν αιτήσεως, να παραμείνουν εγγεγραμμένοι στον ιταλικό επαγγελματικό σύλλογο στον οποίο ανήκουν».

45. Όπως τόνισε η Επιτροπή, το άρθρο 15 του νόμου του 1985 δεν μπορεί να καταστήσει την ιταλική νομοθεσία σύμφωνη προς τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης.

ράγματι, το άρθρο 15 προβλέπει τη δυνατότητα διατηρήσεως της εγγραφής στα μητρώα αποκλειστικά για τους υπηκόους ιταλικής ιθαγένειας. Κατ' αυτόν τον τρόπο, προβαίνει σε διαφορετική μεταχείριση προδήλως λόγω της ιθαγενείας των ασκούντων το επάγγελμα, ενώ οι κοινοτικές διατάξεις των άρθρων που αφορούν το δικαίωμα εγκαταστάσεως και την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων «απαγορεύουν, καθένα στο πεδίο εφαρμογής του, κάθε διάκριση λόγω ιθαγενείας» .

46. H Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει πάντως ότι, παρά τη διατύπωσή του, το άρθρο 15 του νόμου του 1985 πρέπει να ερμηνευθεί υπό το φως του δικαιώματος εγκαταστάσεως και της τροποποιήσεως που επήλθε με τον νόμο του 1964. Θεωρεί ότι, δυνάμει της ερμηνείας αυτής, η ιταλική νομοθεσία επιτρέπει στο σύνολο των κοινοτικών υπηκόων να διατηρούν την εγγραφή τους στα μητρώα όταν μεταφέρουν την κατοικία τους σε άλλο κράτος μέλος.

47. Κατ' εμέ, η άποψη της Ιταλικής Κυβερνήσεως δεν μπορεί να γίνει δεκτή.

48. ράγματι, το Δικαστήριο κρίνει παγίως ότι η ύπαρξη παραβάσεως εκ μέρους κράτους μέλους μπορεί να προκύπτει από το γεγονός και μόνον της διατηρήσεως σε ισχύ εθνικής διατάξεως που είναι ασυμβίβαστη με το κοινοτικό δίκαιο, ανεξάρτητα από την εφαρμογή της οποίας τυγχάνει στην πράξη η διάταξη αυτή.

Το Δικαστήριο κρίνει ότι «η διατήρηση χωρίς καμιά τροποποίηση στη νομοθεσία κράτους μέλους ενός νομοθετήματος που είναι ασυμβίβαστο με κάποια διάταξη της Συνθήκης [...], παρέχει αφορμή για τη δημιουργία συγχύσεως καθόσον διατηρεί για τα υποκείμενα δικαίου που αφορά κατάσταση αβεβαιότητας σχετικά με τη δυνατότητα που έχουν να επικαλεστούν το κοινοτικό δίκαιο και ότι επομένως το γεγονός αυτό συνιστά, ως προς το εν λόγω κράτος, παράβαση των υποχρεώσεων που υπέχει δυνάμει της Συνθήκης» .

49. Εν προκειμένω, εξάλλου, η Ιταλική Κυβέρνηση παραδέχθηκε ότι είναι αναγκαίο να τεθεί τέλος στην αβεβαιότητα που δημιουργεί η νομοθεσία της εκθέτοντας ότι «για να διαλυθεί κάθε αμφιβολία ως προς το ζήτημα αυτό, ο ρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου [...] ανήγγειλε ήδη [...] νομοθετική πρωτοβουλία προκειμένου να διευκρινισθεί ότι η ευχέρεια αυτή [να διατηρείται η εγγραφή στα μητρώα σε περίπτωση μεταφοράς κατοικίας] επεκτείνεται σε όλους τους οδοντιάτρους των κρατών μελών» .

50. Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι η Ιταλική Δημοκρατία, διατηρώντας το άρθρο 15 του νόμου του 1985 στην εσωτερική της έννομη τάξη, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 48 και 52 της Συνθήκης.

51. ροτείνω επίσης στο Δικαστήριο να καταδικάσει την Ιταλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα, σύμφωνα με το άρθρο 69, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας και το σχετικό αίτημα της Επιτροπής.

ρόταση

52. Βάσει των ανωτέρω σκέψεων, προτείνω επομένως στο Δικαστήριο να εκδώσει απόφαση με το ακόλουθο διατακτικό:

«1) Η Ιταλική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 5 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 10 ΕΚ), 48 και 52 της Συνθήκης ΕΚ (νυν κατόπιν τροποποιήσεως άρθρα 39 ΕΚ και 43 ΕΚ) διότι:

- παρέλειψε να λάβει τα αναγκαία και κατάλληλα μέτρα προκειμένου να μην είναι δυνατόν να εξακολουθούν οι αρχές των ιταλικών επαγγελματικών συλλόγων, παρά την τροποποίηση που προβλέφθηκε με τον νόμο 362, της 8ης Νοεμβρίου 1991, να εφαρμόζουν το νομοθετικό διάταγμα 233 του προσωρινού Αρχηγού του Ιταλικού Κράτους, της 13ης Σεπτεμβρίου 1946, κατά τρόπο ώστε οι κοινοτικοί υπήκοοι που επιθυμούν να ασκήσουν το επάγγελμα του οδοντιάτρου στο ιταλικό έδαφος να εξακολουθούν, στην πράξη, να υπόκεινται στην υποχρέωση κατοικίας εντός της περιφέρειας του επαγγελματικού συλλόγου στον οποίο ζητούν την εγγραφή τους και

- διατήρησε στην εσωτερική της έννομη τάξη το άρθρο 15 του νόμου 409, της 24ης Ιουλίου 1985, που παρέχει αποκλειστικά στους οδοντιάτρους ιταλικής ιθαγένειας το δικαίωμα να διατηρούν, σε περίπτωση μεταφοράς της κατοικίας τους σε άλλο κράτος μέλος, την εγγραφή τους στα μητρώα του επαγγελματικού συλλόγου στον οποίο ανήκουν.

2) Καταδικάζει την Ιταλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα».