ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

JULIANE KOKOTT

της 7ης Νοεμβρίου 2019 ( 1 )

Υπόθεση C‑584/17 P

ADR Center SpA

κατά

Ευρωπαϊκής Επιτροπής

«Αίτηση αναιρέσεως – Συμφωνίες χρηματοδοτικής συνδρομής μεταξύ της Επιτροπής και των δικαιούχων επιχορηγήσεων – Έκδοση αποφάσεως η οποία αποτελεί εκτελεστό τίτλο κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ (απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο) για την ανάκτηση επιχορηγήσεων που έχουν παρασχεθεί βάσει συμβάσεως – Εξουσία της Επιτροπής να εκδίδει μονομερείς αποφάσεις ανακτήσεως με σκοπό την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων – Δικαστικός έλεγχος – Αρμοδιότητα και έκταση ελέγχου των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης»

Περιεχόμενα

I. Εισαγωγή II. Το νομικό πλαίσιο Α. Η Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Β. Ο δημοσιονομικός κανονισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης III. Το προ της της αιτήσεως αναιρέσεως ιστορικό Α. Οι συναφθείσες συμφωνίες επιχορηγήσεως Β. Η απόφαση ανακτήσεως που εξέδωσε η Επιτροπή Γ. Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου IV. Η κατ’ αναίρεση διαδικασία και τα αιτήματα των διαδίκων V. Νομική εκτίμηση Α. Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως 1. Επί της εξουσίας της Επιτροπής να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων α) Επί του άρθρου 299 ΣΛΕΕ β) Επί του άρθρου 299 ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με τα άρθρα 263 ΣΛΕΕ, 272 ΣΛΕΕ και 274 ΣΛΕΕ γ) Επί του άρθρου 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 δ) Ενδιάμεσο συμπέρασμα 2. Επί της συμβατότητας της εκδόσεως αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων με τα κατοχυρωμένα στο δίκαιο της Ένωσης θεμελιώδη δικαιώματα α) Επί της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης β) Επί του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής 1) Επί του χαρακτηρισμού των αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους και εκδίδονται για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων ως πράξεων οι οποίες πρέπει να προσβάλλονται με προσφυγή ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ 2) Επί του μη ανασταλτικού αποτελέσματος των προσφυγών ακυρώσεως κατά των αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους και εκδίδονται για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων 3) Επί της διακρίσεως μεταξύ προσφυγών ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ και αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, όπως ερμηνεύεται στη νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου i) Επί των προσφυγών ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ κατά αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους και έχουν εκδοθεί για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων – Επί της επιρροής που ασκούν η σύμβαση και το εθνικό δίκαιο στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο – Επί του δικαίου της Ένωσης που είναι εφαρμοστέο επί συμβάσεων τις οποίες συνάπτει η Ένωση – Καταληκτικές παρατηρήσεις ii) Επί της αναγκαιότητας εξετάσεως όλων των κρίσιμων πραγματικών και νομικών ζητημάτων στο πλαίσιο αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ γ) Ενδιάμεσο συμπέρασμα 3. Συμπέρασμα επί του δεύτερου λόγου αναιρέσεως Β. Επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως Γ. Επί των συνεπειών της αποδοχής του δεύτερου λόγου αναιρέσεως στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση VI. Επί των δικαστικών εξόδων VII. Πρόταση

I. Εισαγωγή

1. Δύναται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ανακτήσει από τους αντισυμβαλλομένους της ποσά οφειλόμενα βάσει συμβάσεως διά της εκδόσεως μονομερών εκτελεστών αποφάσεων ή οφείλει, αντιθέτως, να προσφύγει στον αρμόδιο για την επίλυση συμβατικών διαφορών δικαστή προκειμένου για να εξασφαλίσει εκτελεστούς τίτλους;

2. Αυτό είναι το θεμελιώδες ζήτημα που εγείρει η υπό κρίση αίτηση αναιρέσεως. Το ζήτημα αυτό ανακύπτει λόγω της πρακτικής που εφαρμόζει η Επιτροπή με αυξανόμενη συχνότητα κατά τα τελευταία δεκαπέντε έτη περίπου, η οποία συνίσταται στη διεκδίκηση συμβατικών απαιτήσεων, ιδίως έναντι δικαιούχων επιχορηγήσεων, διά της μονομερούς εκδόσεως αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ (στο εξής: αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους) ( 2 ).

3. Η δικονομική μεταχείριση των αποφάσεων αυτών είναι περίπλοκη, ιδίως λόγω της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ, αφενός, των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης τα οποία επιλαμβάνονται, καταρχήν, των προσφυγών ακυρώσεως κατά μονομερών πράξεων της Ένωσης και, αφετέρου, των εθνικών δικαστηρίων τα οποία είναι αρμόδια καταρχήν, δηλαδή ελλείψει σχετικής ρήτρας διαιτησίας, για την εκδίκαση διαφορών σχετικών με συμβάσεις που συνάπτουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης.

4. Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο έχει διαπλάσει σύνθετη και ενίοτε αποκλίνουσα νομολογία, προκειμένου να διακρίνει μεταξύ των πράξεων της Ένωσης που είναι αποσπαστές από συμβάσεις και πράξεων αμιγώς συμβατικού χαρακτήρα, καθώς και, αντιστοίχως, μεταξύ των προσφυγών ακυρώσεως και των αγωγών από σύμβαση.

5. Με την αναιρεσιβαλλόμενη, εν προκειμένω, απόφαση της 20ής Ιουλίου 2017 ( 3 ), την οποία εξέδωσε πενταμελές τμήμα, το Γενικό Δικαστήριο επιχείρησε να καθιερώσει ενιαίο τρόπο επιλύσεως με βάση την υφιστάμενη νομολογία. Ο εν λόγω τρόπος επιλύσεως συνίσταται, κατ’ ουσίαν, στην αναγνώριση της εξουσίας της Επιτροπής να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους έναντι των αντισυμβαλλομένων της, αλλά και στην παράλληλη προσπάθεια να εξασφαλισθεί ο ευρύτερος δυνατός δικαστικός έλεγχος των συγκεκριμένων αποφάσεων, καθώς και των συμβατικών απαιτήσεων στις οποίες αυτές στηρίζονται, χωρίς, ωστόσο, να εγκαταλειφθεί η προηγούμενη νομολογία σχετικά με την αυστηρή διάκριση μεταξύ προσφυγών ακυρώσεως και αγωγών από σύμβαση. Ως εκ τούτου, η ένδικη προστασία εξακολουθεί να είναι περίπλοκη ακόμη και στο πλαίσιο του ανωτέρω τρόπου επιλύσεως.

6. Στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως, το Δικαστήριο καλείται για πρώτη φορά να τοποθετηθεί τόσο επί του ζητήματος αν η Επιτροπή έχει την εξουσία να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων όσο και επί των μέσων ένδικης προστασίας που έχουν στη διάθεσή τους οι αποδέκτες τέτοιων αποφάσεων. Επομένως, οι επισημάνσεις του Δικαστηρίου πρόκειται να έχουν ιδιαίτερη σημασία από συστηματικής απόψεως. Τούτο προκύπτει ιδίως από το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο έχει επί του παρόντος αναστείλει την εκδίκαση πολλών υποθέσεων εν αναμονή της αποφάσεως του Δικαστηρίου επί της εξεταζόμενης αιτήσεως αναιρέσεως ( 4 ).

II. Το νομικό πλαίσιο

Α. Η Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

7. Τα άρθρα 272, 274 και 299 ΣΛΕΕ ορίζουν τα εξής: «Άρθρο 272 Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι αρμόδιο να λαμβάνει αποφάσεις δυνάμει ρήτρας διαιτησίας που περιέχεται σε σύμβαση δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου, η οποία συνάπτεται από την Ένωση ή για λογαριασμό της. Άρθρο 274 Εφόσον οι Συνθήκες δεν προβλέπουν αρμοδιότητα του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι διαφορές στις οποίες η Ένωση είναι διάδικος δεν εξαιρούνται εκ του λόγου αυτού από την αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων. Άρθρο 299 «Οι πράξεις του Συμβουλίου, της Επιτροπής ή της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας που επιβάλλουν χρηματική υποχρέωση εις βάρος προσώπων, εκτός των κρατών, είναι τίτλοι εκτελεστοί. Η αναγκαστική εκτέλεση διέπεται από τις διατάξεις πολιτικής δικονομίας που ισχύει στο κράτος, στην επικράτεια του οποίου γίνεται. […] […] Η αναγκαστική εκτέλεση αναστέλλεται μόνο με απόφαση του Δικαστηρίου. […]

Β. Ο δημοσιονομικός κανονισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης

8. Το άρθρο 79, παράγραφος 2, του εφαρμοστέου ( 5 ), εν προκειμένω, κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 966/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2012, σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) 1605/2002 του Συμβουλίου (στο εξής: δημοσιονομικός κανονισμός 966/2012) ( 6 ), προβλέπει τα εξής: «Άρθρο 79 Εντολή είσπραξης […] 2. Το οικείο όργανο μπορεί να διατυπώσει επίσημα τη βεβαίωση απαίτησης εις βάρος προσώπων, εκτός των κρατών μελών, σε απόφαση που αποτελεί τίτλο εκτελεστό κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ. […]»

III. Το προ της της αιτήσεως αναιρέσεως ιστορικό

Α. Οι συναφθείσες συμφωνίες επιχορηγήσεως

9. Τον Δεκέμβριο του 2008, η Επιτροπή και ορισμένες κοινοπραξίες των οποίων συντονίστρια ήταν η αναιρεσείουσα ADR Center SpA (στο εξής: ADR), συνήψαν τρεις συμφωνίες επιχορηγήσεως με σκοπό τη στήριξη μελετών σχετικά με την εξωδικαστική επίλυση διαφορών και τη διαμεσολάβηση στον τομέα της αστικής δικαιοσύνης ( 7 ). Οι εν λόγω συμφωνίες επιχορηγήσεως περιείχαν ειδικούς όρους (σημείο I), γενικούς όρους (σημείο ΙΙ) και παραρτήματα ( 8 ).

10. Στις συμφωνίες επιχορηγήσεως αναγράφονταν το συνολικό ποσό των επιλέξιμων δαπανών καθώς και το ύψος της επιχορηγήσεως που έπρεπε να καταβάλει η Επιτροπή, το οποίο αντιστοιχούσε σε ορισμένο ποσοστό των επιλέξιμων δαπανών ( 9 ). Κατά το άρθρο I.5 των συμφωνιών επιχορηγήσεως, η Επιτροπή όφειλε να χορηγήσει προχρηματοδότηση στους δικαιούχους, ενώ η εξόφληση του υπολοίπου θα λάμβανε χώρα μετά τη λήξη των χρηματοδοτούμενων δράσεων, την εκπλήρωση των υποχρεώσεων υποβολής εκθέσεων από τους δικαιούχους και την έγκριση των εκθέσεων από την Επιτροπή ( 10 ).

11. Το άρθρο I.9 των συμφωνιών επιχορηγήσεως όριζε τα εξής ( 11 ): «Η επιχορήγηση διέπεται από τις προβλέψεις της συμφωνίας, τις εφαρμοστέες κοινοτικές διατάξεις και, επικουρικώς, από τη βελγική νομοθεσία περί επιχορηγήσεων. Οι αποφάσεις της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή των προβλέψεων της συμφωνίας καθώς και με τον τρόπο εκτελέσεώς της προσβάλλονται από τους δικαιούχους ενώπιον του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και, σε περίπτωση ασκήσεως αναιρέσεως, ενώπιον του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.»

12. Το άρθρο II.19.5 των συμφωνιών επιχορηγήσεως προέβλεπε τα ακόλουθα ( 12 ): «Οι δικαιούχοι αποδέχονται ότι, βάσει του άρθρου 256 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας [νυν άρθρο 299 ΣΛΕΕ], η Επιτροπή μπορεί να εκδώσει εις βάρος προσώπων, πλην κρατών, απόφαση βεβαιώσεως της χρηματικής απαιτήσεως, η οποία συνιστά εκτελεστό τίτλο. Η απόφαση αυτή προσβάλλεται ενώπιον του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.»

13. Δυνάμει του άρθρου ΙΙ.20 των συμφωνιών επιχορηγήσεως, ο συντονιστής δεσμευόταν να προσκομίσει όλα τα στοιχεία τα οποία θα ζητούσε η Επιτροπή ή άλλος εξωτερικός οργανισμός εντεταλμένος από την Επιτροπή. Περαιτέρω, οι δικαιούχοι αποδέχονταν ότι η Επιτροπή, είτε απευθείας διά των υπαλλήλων της είτε διά κάθε άλλου εντεταλμένου προς τούτο εξωτερικού οργανισμού, θα μπορούσε να διενεργήσει οικονομικούς ελέγχους σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιήθηκε η επιχορήγηση και αναγνώριζαν την εξουσία της Επιτροπής να διατάξει την ανάκτηση ανάλογα με τα αποτελέσματα των οικονομικών ελέγχων. Τέλος, οι δικαιούχοι δεσμεύονταν ότι η Επιτροπή και το εντεταλμένο από την Επιτροπή εξωτερικό προσωπικό θα είχαν κατάλληλο δικαίωμα προσβάσεως στις κτιριακές εγκαταστάσεις και τους χώρους όπου θα υλοποιούνταν η δράση, καθώς και σε όλες τις αναγκαίες πληροφορίες, ακόμη και σε ηλεκτρονική μορφή, για τη διεξαγωγή των ελέγχων αυτών ( 13 ).

Β. Η απόφαση ανακτήσεως που εξέδωσε η Επιτροπή

14. Κατά τα έτη 2009 και 2010, η Επιτροπή κατέβαλε προχρηματοδοτήσεις όσον αφορά τις τρεις επίμαχες συμφωνίες επιχορηγήσεως, έλαβε τις αντίστοιχες τελικές εκθέσεις και κατέβαλε τα υπόλοιπα ποσά για τις δύο συμφωνίες, ενώ για την τρίτη ανέκτησε τμήμα της καταβληθείσας προχρηματοδοτήσεως ( 14 ).

15. Το 2011, η Επιτροπή διενήργησε έλεγχο στα γραφεία της ADR, μέσω εξωτερικής ελεγκτικής εταιρίας, δυνάμει του άρθρου II.20 των συμφωνιών επιχορηγήσεως, και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι σημαντικό τμήμα των δηλωθεισών δαπανών έπρεπε να απορριφθεί ως μη επιλέξιμο.

16. Σε συνέχεια των παρατηρήσεων που διατύπωσε η ADR το 2011 και το 2012 σχετικά με τα αρχικά και τα αναθεωρημένα σχέδια εκθέσεων ελέγχου, η Επιτροπή της διαβίβασε, τον Ιούνιο 2013, τις τελικές εκθέσεις ελέγχου που είχαν υποβάλει οι εξωτερικοί ελεγκτές τον Απρίλιο 2012, με τις οποίες διαπιστωνόταν ότι μεγάλο μέρος των δηλωθεισών δαπανών έπρεπε να απορριφθεί ως μη επιλέξιμο. Η Επιτροπή παρέσχε εκ νέου στην ADR τη δυνατότητα να υποβάλει πρόσθετα έγγραφα και την ενημέρωσε σχετικά με την επικείμενη αποστολή χρεωστικών σημειωμάτων και το ενδεχόμενο ανακτήσεως των απαιτούμενων ποσών ( 15 ).

17. Κατόπιν των παρατηρήσεων που διατύπωσε η ADR επί των εκθέσεων ελέγχου, η Επιτροπή, στις 16 Οκτωβρίου 2013, της κοινοποίησε τρία χρεωστικά σημειώματα για την καταβολή, έως τις 29 Νοεμβρίου 2013, ποσών τα οποία η Επιτροπή απαίτησε να επιστραφούν σε σχέση με τις τρεις επίμαχες συμφωνίες επιχορηγήσεως ( 16 ). Κατόπιν περαιτέρω ανταλλαγής εγγράφων με την ADR, η Επιτροπή την ενημέρωσε στις 6 Δεκεμβρίου 2013 ότι κίνησε διαδικασίες ανακτήσεως για τα οφειλόμενα ποσά, στις 16 Δεκεμβρίου 2013 της απέστειλε σχετική υπόμνηση και στις 26 Φεβρουαρίου 2014 της κοινοποίησε επίσημο έγγραφο οχλήσεως, ενώ στο μεταξύ, και συγκεκριμένα στις 21 Ιανουαρίου 2014, πραγματοποιήθηκε ακόμη μια συνάντηση μεταξύ της Επιτροπής και της ADR ( 17 ).

18. Εν τέλει, στις 27 Ιουνίου 2014, η Επιτροπή εξέδωσε, βάσει του άρθρου 299 ΣΛΕΕ και του άρθρου 79, παράγραφος 2, του κανονισμού 966/2012, την απόφαση C(2014) 4485 τελικό, για την ανάκτηση του ποσού των 194275,34 ευρώ ως οφειλόμενου από την ADR κεφαλαίου σε εκτέλεση των συμφωνιών επιχορηγήσεως, πλέον ποσού 3236 ευρώ για τόκους υπερημερίας έως την 30ή Απριλίου 2014 και συμπληρωματικού ποσού 21,30 ευρώ για κάθε ημέρα καθυστερήσεως από 1ης Μαΐου 2014 (στο εξής: επίδικη απόφαση). Στο άρθρο 4 της επίδικης αποφάσεως επισημαινόταν, μεταξύ άλλων, ότι η απόφαση αυτή αποτελούσε εκτελεστό τίτλο υπό την έννοια του άρθρου 299, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ ( 18 ).

Γ. Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου

19. Με δικόγραφο της 30ής Αυγούστου 2014, η ADR άσκησε προσφυγή ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου ζητώντας του να ακυρώσει την επίδικη απόφαση και να υποχρεώσει την Επιτροπή να εξοφλήσει αμέσως το οφειλόμενο βάσει των συμφωνιών επιχορηγήσεως υπόλοιπο ύψους 49172,52 ευρώ, να την αποζημιώσει για τη ζημία που υπέστη και να την καταδικάσει στα δικαστικά έξοδα.

20. Η Επιτροπή ζήτησε από το Γενικό Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή ως αβάσιμη, να απορρίψει τα αιτήματα περί εξοφλήσεως του οφειλόμενου υπολοίπου και περί επιδικάσεως αποζημιώσεως ως απαράδεκτα και, εν πάση περιπτώσει, ως αβάσιμα και να καταδικάσει την ADR στα δικαστικά έξοδα.

21. Τον Δεκέμβριο 2015, η Επιτροπή επέσπευσε την αναγκαστική εκτέλεση της επίδικης αποφάσεως. Με δικόγραφο της 21ης Ιανουαρίου 2016, η ADR ζήτησε από το Γενικό Δικαστήριο να αναστείλει την αναγκαστική εκτέλεση της επίδικης αποφάσεως. Με διάταξη της 22ας Ιανουαρίου 2016, ο Πρόεδρος του Γενικού Δικαστηρίου διέταξε την αναστολή της αναγκαστικής εκτελέσεως έως την ημερομηνία εκδόσεως της διατάξεως στη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων ( 19 ).

22. Με διάταξη της 7ης Απριλίου 2016 που εκδόθηκε στο πλαίσιο της διαδικασίας ασφαλιστικών μέτρων, ο Πρόεδρος του Γενικού Δικαστηρίου απέρριψε την αίτηση ασφαλιστικών μέτρων, διότι η ADR δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι όχι μόνον η ίδια ως εταιρία περιορισμένης ευθύνης, αλλά και οι εταίροι της δεν ήταν σε θέση να καλύψουν τις οικονομικές απαιτήσεις της Επιτροπής ( 20 ).

23. Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση της 20ής Ιουλίου 2017, το Γενικό Δικαστήριο κατ’ αρχάς έκρινε παραδεκτό το αίτημα της ADR να υποχρεωθεί η Επιτροπή στην εξόφληση του οφειλόμενου υπολοίπου, εκτιμώντας ότι το ασκηθέν ένδικο βοήθημα δεν συνιστούσε απλώς προσφυγή ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, αλλά και αγωγή εκ συμβάσεως στηριζόμενη στο άρθρο 272 ΣΛΕΕ ( 21 ). Αντιθέτως, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε το αίτημα να υποχρεωθεί η Επιτροπή στην καταβολή αποζημιώσεως προς την ADR ως μη στηριζόμενο σε επαρκή επιχειρηματολογία και, επομένως, ως απαράδεκτο ( 22 ). Τέλος, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε επί της ουσίας την προσφυγή-αγωγή της ADR και υποχρέωσε τη μεν ADR να φέρει τα δικαστικά έξοδα της Επιτροπής και το ήμισυ των δικών της εξόδων, τη δε Επιτροπή να φέρει το ήμισυ των δικαστικών εξόδων της ADR.

IV. Η κατ’ αναίρεση διαδικασία και τα αιτήματα των διαδίκων

24. Με δικόγραφο της 4ης Οκτωβρίου 2017, η ADR άσκησε αίτηση αναιρέσεως κατά της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.

25. Η ADR ζητεί από το Δικαστήριο να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και να ακυρώσει την επίδικη απόφαση της Επιτροπής, να αποφανθεί οριστικώς επί της διαφοράς δεχόμενο τα αιτήματα που διατύπωσε η αναιρεσείουσα πρωτοδίκως και να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

26. Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και να καταδικάσει την ADR στα δικαστικά έξοδα.

27. Ενώπιον του Δικαστηρίου, οι διάδικοι εξέθεσαν εγγράφως τις απόψεις τους επί της αιτήσεως αναιρέσεως και αγόρευσαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 27ης Φεβρουαρίου 2019.

V. Νομική εκτίμηση

28. Η ADR στηρίζει την επιχειρηματολογία της σε δύο λόγους αναιρέσεως, εκ των οποίων ο πρώτος αφορά την ερμηνεία των αρχών του δικαίου της Ένωσης σχετικά με την επιλεξιμότητα των δαπανών και ο δεύτερος την εξουσία της Επιτροπής να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων. Ο δεύτερος και σημαντικότερος λόγος αναιρέσεως πρέπει να εξετασθεί πρώτος στην προκειμένη περίπτωση.

Α. Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως

29. Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, η ADR υποστηρίζει ότι η απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου ενέχει παράβαση του άρθρου 299 ΣΛΕΕ και του άρθρου 79 του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 (βλ. κάτωθι, υπό 1), καθώς και προσβολή των κατοχυρωμένων με το δίκαιο της Ένωσης θεμελιωδών δικαιωμάτων (βλ. κάτωθι, υπό 2), καθόσον επιβεβαίωσε την εξουσία της Επιτροπής να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων.

1. Επί της εξουσίας της Επιτροπής να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων

30. Από τη σκέψη 190 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι η ADR αμφισβήτησε πρωτοδίκως ( 23 ) την αρμοδιότητα της Επιτροπής προς έκδοση της επίδικης αποφάσεως, προβάλλοντας το επιχείρημα ότι η Επιτροπή δεν έχει τη δυνατότητα να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους επί συμβατικών διαφορών. Αντιθέτως, η Επιτροπή οφείλει να εξασφαλίσει την έκδοση εκτελεστού τίτλου διά της δικαστικής οδού, προκειμένου να υποχρεώσει τον αντισυμβαλλόμενό της να εκπληρώσει τις χρηματοοικονομικές του υποχρεώσεις.

31. Στη συνέχεια, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε, στις σκέψεις 192 έως 198 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι οι νομικές βάσεις της επίδικης αποφάσεως ήταν το άρθρο 299 ΣΛΕΕ και το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012. Οι διατάξεις αυτές παρέχουν στην Επιτροπή την εξουσία να προβαίνει στην είσπραξη απαιτήσεων διά της εκδόσεως αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο, χωρίς να κάνουν διάκριση μεταξύ συμβατικών και εξωσυμβατικών απαιτήσεων, και, ως εκ τούτου, είναι εφαρμοστέες και για τα δύο είδη απαιτήσεων ( 24 ).

32. Κατά την ADR, το Γενικό Δικαστήριο, προβαίνοντας στις διαπιστώσεις αυτές, υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, διότι το άρθρο 299, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012, τα οποία χρήζουν στενής ερμηνείας, δεν ορίζουν ρητώς ότι η προβλεπόμενη εξουσία του οικείου οργάνου να εκδίδει το ίδιο εκτελεστούς τίτλους ισχύει και για τις συμβατικές απαιτήσεις.

33. Η άποψη αυτή όμως δεν μπορεί να γίνει δεκτή σε σχέση με το άρθρο 299 ΣΛΕΕ (βλ. κάτωθι, υπό αʹ) ούτε σε σχέση με το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 (βλ. κάτωθι, υπό γʹ). Από το άρθρο 299 ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με τα άρθρα 263, 272 και 274 ΣΛΕΕ προκύπτει ότι η Επιτροπή δύναται να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων μόνον εφόσον η σχετική σύμβαση εμπίπτει στην αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης (βλ. κάτωθι, υπό βʹ).

α) Επί του άρθρου 299 ΣΛΕΕ

34. Κατ’ αρχάς, ούτε από το γράμμα ούτε και από τη συστηματική θέση ή το πλαίσιο ρυθμίσεων στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 299 ΣΛΕΕ προκύπτει ότι οι νομικές πράξεις που επιβάλλουν υποχρέωση καταβολής αναγόμενη σε σύμβαση εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως.

35. Πιο συγκεκριμένα, κατά το γράμμα του, το άρθρο 299, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ προβλέπει απλώς ότι οι πράξεις του Συμβουλίου, της Επιτροπής ή της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) που επιβάλλουν χρηματική υποχρέωση αποτελούν εκτελεστούς τίτλους, με μοναδικό περιορισμό το ότι τούτο δεν ισχύει έναντι κρατών.

36. Ωστόσο, το άρθρο 299 ΣΛΕΕ δεν περιέχει καμία διευκρίνιση όσον αφορά τη φύση των πράξεων των οποίων προβλέπει την εκτελεστότητα. Αντιθέτως, από τη συστηματική του ένταξη στο τμήμα 2 («Διαδικασίες θέσπισης και άλλες διατάξεις») του κεφαλαίου 2 («Νομικές πράξεις της Ένωσης, διαδικασίες θέσπισης και άλλες διατάξεις») του τίτλου I («Θεσμικές διατάξεις) του έκτου μέρους («Θεσμικές και δημοσιονομικές διατάξεις») της ΣΛΕΕ, το οποίο έπεται του τμήματος 1 («Οι νομικές πράξεις της Ένωσης») του ίδιου κεφαλαίου, προκύπτει ότι το άρθρο 299 ΣΛΕΕ ισχύει για όλες τις πράξεις τις οποίες εκδίδουν, σύμφωνα με το άρθρο 288 ΣΛΕΕ που περιέχεται στο τμήμα 1, το Συμβούλιο, η Επιτροπή ή η ΕΚΤ με σκοπό την άσκηση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης και οι οποίες επιβάλλουν χρηματική υποχρέωση.

37. Το ως άνω συμπέρασμα δεν επηρεάζεται από το γεγονός ότι οι συμβάσεις που συνάπτει η Ένωση δεν καταλέγονται στις πράξεις που απαριθμεί το άρθρο 288 ΣΛΕΕ, αλλά καλύπτονται ιδίως από το άρθρο 272 ΣΛΕΕ, το οποίο περιλαμβάνεται στο τμήμα 5 («Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης») του κεφαλαίου 1 («Τα θεσμικά όργανα») του τίτλου Ι του έκτου μέρους της ΣΛΕΕ.

38. Το άρθρο 272 ΣΛΕΕ προβλέπει τη δυνατότητα να ανατίθεται στα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης ( 25 ), δυνάμει ρήτρας διαιτησίας, η εκδίκαση διαφορών που αφορούν συμβάσεις συναπτόμενες από την Ένωση, ενώ το άρθρο 280 ΣΛΕΕ ορίζει ότι οι αποφάσεις των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης είναι εκτελεστές κατά τους όρους που καθορίζονται στο άρθρο 299 ΣΛΕΕ. Το μόνο, όμως, συμπέρασμα που μπορεί να συναχθεί από τα ανωτέρω ως προς την εκτελεστότητα απαιτήσεων που απορρέουν από συμβάσεις της Ένωσης είναι ότι οι εν λόγω συμβάσεις δεν αποτελούν ακόμη καθεαυτές εκτελεστό τίτλο κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ. Αντιθέτως, από τη συστηματική θέση της εν λόγω διατάξεως δεν μπορεί να συναχθεί ότι οι απαιτήσεις που απορρέουν από συμβάσεις της Ένωσης μπορούν να προβληθούν μόνο στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας και ότι δεν είναι δυνατόν να ασκηθούν με μονομερείς πράξεις που είναι εκτελεστές βάσει του άρθρου 299 ΣΛΕΕ.

39. Η ADR, ωστόσο, υποστηρίζει ότι το γεγονός ότι το άρθρο 299 ΣΛΕΕ αφορά αποκλειστικώς τις πράξεις του Συμβουλίου, της Επιτροπής και της ΕΚΤ καταδεικνύει ότι η εκτελεστότητα περί της οποίας κάνει λόγο η διάταξη αυτή δεν έχει προβλεφθεί για αποφάσεις σχετικές με την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων. Επομένως, η εκτελεστότητα αυτή ισχύει μόνον για απαιτήσεις που απορρέουν από αποφάσεις λαμβανόμενες κατ’ ενάσκηση δημόσιας εξουσίας, τις οποίες μπορούν να εκδίδουν μόνον τα ανωτέρω κατονομαζόμενα θεσμικά όργανα, όπως για παράδειγμα, για πράξεις επιβολής προστίμου εκ μέρους της Επιτροπής λόγω παραβάσεων των κανόνων περί συμπράξεων ή για πράξεις επιβολής κυρώσεων εκ μέρους της ΕΚΤ σύμφωνα με τους κανόνες περί προληπτικής εποπτείας. Εάν ο νομοθέτης είχε τη βούληση να καταστήσει εκτελεστές, δυνάμει του άρθρου 299 ΣΛΕΕ, και απαιτήσεις που απορρέουν από συμβάσεις, θα είχε προβλέψει την εκτελεστότητα των πράξεων όλων των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, δεδομένου ότι όλα τα θεσμικά όργανα της Ένωσης συνάπτουν συμβάσεις προκειμένου να εξασφαλίσουν τα μέσα για την εκπλήρωση των καθηκόντων τους.

40. Το επιχείρημα αυτό εγείρει κατ’ αρχάς το ερώτημα αν το γεγονός ότι το άρθρο 299 ΣΛΕΕ κατονομάζει μόνον τις πράξεις του Συμβουλίου, της Επιτροπής και της ΕΚΤ σημαίνει ότι οι πράξεις άλλων θεσμικών οργάνων ή άλλων οργανισμών της Ένωσης, οι οποίες δεν μνημονεύονται ρητώς στο πρωτογενές δίκαιο –σε αντίθεση, παραδείγματος χάρη, με τις αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης περί των οποίων κάνει λόγο το άρθρο 280 ΣΛΕΕ– δεν μπορούν όντως να αποτελέσουν εκτελεστό τίτλο κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ. Το Δικαστήριο δεν έχει δώσει ακόμη απάντηση στο ερώτημα αυτό ( 26 ). Στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως, όμως, το εν λόγω ερώτημα μπορεί να παραμείνει ανοικτό, διότι, εν πάση περιπτώσει, εκδόν την επίδικη απόφαση θεσμικό όργανο είναι η Επιτροπή..

41. Επομένως, εν προκειμένω, επίσης δεν χρειάζεται να εξεταστεί το ζήτημα αν το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 έχει την έννοια ότι παρέχει σε όλα τα θεσμικά όργανα της Ένωσης, κατά την έννοια του κανονισμού αυτού ( 27 ), την εξουσία να βεβαιώνουν επισήμως απαίτηση εις βάρος προσώπων, εκτός των κρατών μελών, με αποφάσεις που αποτελούν τίτλο εκτελεστό βάσει του άρθρου 299 ΣΛΕΕ ( 28 ) και αν η εξουσία αυτή, αν υποτεθεί ότι όντως υφίσταται, θα ήταν σύμφωνη ή όχι με το άρθρο 299 ΣΛΕΕ. Το ίδιο ισχύει και ως προς το ζήτημα αν οι κανονισμοί με αντικείμενο τη θέσπιση δημοσιονομικού κανονισμού-πλαισίου για τους οργανισμούς που δημιουργούνται δυνάμει της ΣΛΕΕ και της Συνθήκης Ευρατόμ, ήτοι, μεταξύ άλλων, για τους αποκεντρωμένους οργανισμούς της Ένωσης, έχουν την έννοια ότι οι οργανισμοί αυτοί μπορούν να εκδίδουν επίσης αποφάσεις που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους ( 29 ) και κατά πόσον τούτο θα ήταν σύμφωνο με το άρθρο 299 ΣΛΕΕ.

42. Αντιθέτως, στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως αρκεί να διαπιστωθεί ότι, ακόμη και αν γινόταν δεκτό ότι οι πράξεις άλλων θεσμικών οργάνων και οργανισμών της Ένωσης, πέραν εκείνων που κατονομάζει το άρθρο 299 ΣΛΕΕ, δεν μπορούν να είναι εκτελεστές βάσει της διατάξεως αυτής χωρίς τροποποίηση του πρωτογενούς δικαίου ( 30 ), τούτο δεν θα σήμαινε ότι η Επιτροπή δεν δύναται να διεκδικήσει συμβατικές απαιτήσεις με αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους.

43. Επομένως, ο περιορισμός του άρθρου 299 ΣΛΕΕ στις πράξεις του Συμβουλίου, της Επιτροπής και της ΕΚΤ θα μπορούσε όντως να εκληφθεί ως ένδειξη του ότι οι συντάκτες τόσο των αρχικών κειμένων ( 31 ) όσο και των πολυάριθμων τροποποιήσεων των Συνθηκών της Ένωσης είχαν κατά νουν μάλλον την εκτελεστότητα αντιπροσωπευτικών κατηγοριών πράξεων των εν λόγω θεσμικών οργάνων, όπως για παράδειγμα των πράξεων επιβολής προστίμου που εκδίδει η Επιτροπή δυνάμει των κανόνων περί συμπράξεων, και όχι τη μονομερή άσκηση απαιτήσεων οι οποίες απορρέουν από τις συμβάσεις προμηθειών που συνάπτουν όλα τα θεσμικά όργανα της Ένωσης.

44. Ωστόσο, θα ήταν εσφαλμένο να συναχθεί από το ανωτέρω ότι οι συντάκτες των Συνθηκών επέλεξαν συνειδητά να εξαιρέσουν από την προβλεπόμενη κατά το άρθρο 299 ΣΛΕΕ εκτελεστότητα τις αποφάσεις με τις οποίες κηρύσσονται εκτελεστές οι απαιτήσεις που απορρέουν από συμβάσεις της Επιτροπής. Πιο συγκεκριμένα, όπως επισημάνθηκε ανωτέρω ( 32 ), από τη συστηματική θέση του άρθρου 299 ΣΛΕΕ προκύπτει ότι σκοπός της διατάξεως αυτής είναι να καταστήσει εκτελεστές όλες τις πράξεις τις οποίες εκδίδει η Επιτροπή με σκοπό την άσκηση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης και οι οποίες επιβάλλουν χρηματική υποχρέωση.

45. Πράγματι, οι πράξεις και οι δικαιοπραξίες που καταρτίζει η Επιτροπή με σκοπό την άσκηση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης, περιλαμβάνουν πλέον, ιδίως στον τομέα των άμεσων επιδοτήσεων, όχι μόνον την έκδοση μονομερών πράξεων, αλλά επίσης και με διαρκώς αυξανόμενη συχνότητα τη σύναψη συμβάσεων. Από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι πρόθεση των συντακτών του άρθρου 299 ΣΛΕΕ ήταν να μην λογίζονται οι αποφάσεις που εκδίδει η Επιτροπή για την άσκηση απαιτήσεων από τέτοιες συμβάσεις ως πράξεις οι οποίες επιβάλλουν χρηματική υποχρέωση και οι οποίες, ως εκ τούτου, μπορούν να είναι εκτελεστές βάσει της εν λόγω διατάξεως, υπό την προϋπόθεση πάντως ότι η Επιτροπή διαθέτει την εξουσία να εκδίδει τέτοιες αποφάσεις. Ούτε από το δίκαιο της Ένωσης ούτε από τις έννομες τάξεις των κρατών μελών προκύπτει γενική αρχή κατά την οποία απαιτήσεις απορρέουσες από συμβάσεις της Διοικήσεως δεν είναι ποτέ δυνατόν να ασκούνται μονομερώς ( 33 ).

46. Επιπλέον, η ανάγκη ανακτήσεως των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών συνδέεται με την απορρέουσα από τα άρθρα 317 ΣΛΕΕ και 325 ΣΛΕΕ υποχρέωση της Επιτροπής να τηρεί την αρχή της χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης και να λαμβάνει μέτρα για την πάταξη δραστηριοτήτων αντίθετων προς τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης ( 34 ). Τα στοιχεία αυτά συνηγορούν υπέρ της απόψεως ότι πρόθεση των συντακτών των Συνθηκών ήταν να παράσχουν στην Επιτροπή αποτελεσματικά μέσα για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, ανεξαρτήτως του εάν η Επιτροπή ενεργεί μονομερώς ή συνάπτει συμβάσεις για να εκπληρώσει τα καθήκοντά της.

47. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι το άρθρο 299 ΣΛΕΕ συνιστά απλώς και μόνον τον γενικό βασικό κανόνα ο οποίος ορίζει ότι οι πράξεις της Επιτροπής που επιβάλλουν χρηματικές υποχρεώσεις είναι εκτελεστές και η συμμόρφωση προς αυτές μπορεί να διασφαλίζεται μέσω αναγκαστικής εκτελέσεως. Πλην όμως, το άρθρο 299 ΣΛΕΕ δεν περιέχει καμία διευκρίνιση σχετικά με το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής και τις προϋποθέσεις εκδόσεως τέτοιων πράξεων. Κατά συνέπεια, από το άρθρο 299 ΣΛΕΕ δεν μπορεί να συναχθεί ότι η διάταξη αυτή δεν καταλαμβάνει αποφάσεις που επιβάλλουν χρηματικές υποχρεώσεις απορρέουσες από συμβάσεις.

β) Επί του άρθρου 299 ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με τα άρθρα 263 ΣΛΕΕ, 272 ΣΛΕΕ και 274 ΣΛΕΕ

48. Πάντως, εξουσία προς έκδοση αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο σε σχέση με συμβατικές απαιτήσεις υφίσταται μόνον εφόσον το Δικαστήριο έχει αρμοδιότητα για την επίλυση συμβατικών διαφορών βάσει ρήτρας διαιτησίας. Σε αντίθετη περίπτωση, η Επιτροπή θα μπορούσε να παρακάμψει τη δικαιοδοσία των εθνικών δικαστηρίων μέσω της εκδόσεως τέτοιας αποφάσεως, διότι, με την απόφαση αυτή, θα θεμελιωνόταν αυτομάτως αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης.

49. Η ως άνω διαπίστωση προκύπτει κατ’ αρχάς από τις διατάξεις που αφορούν την εκτελεστότητα αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο. Κατά το άρθρο 299, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ, η αναγκαστική εκτέλεση τέτοιας αποφάσεως αναστέλλεται μόνο με απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ ο έλεγχος της κανονικότητας των εκτελεστικών μέτρων ανήκει στην αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων. Επιπλέον, οι Κανονισμοί Διαδικασίας τόσο του Γενικού Δικαστηρίου όσο και του Δικαστηρίου προβλέπουν ότι οι αιτήσεις αναστολής της αναγκαστικής εκτελέσεως πράξεων κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ είναι παραδεκτές μόνο σε συνδυασμό με προσφυγή ή αγωγή που έχει ασκηθεί ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου ή του Δικαστηρίου ( 35 ). Κάτι τέτοιο παρίσταται δυσχερώς συμβιβάσιμο με τη δικαιοδοσία των εθνικών δικαστηρίων να ελέγχουν τις εν λόγω πράξεις επί της ουσίας.

50. Επίσης, με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση ( 36 ), όπως και κατά την πάγια νομολογία του ( 37 ), το Γενικό Δικαστήριο ορθώς ( 38 ) έκρινε ότι η απόφαση που αποτελεί εκτελεστό τίτλο συνιστά πράξη η οποία προσβάλλεται από τον αποδέκτη της με προσφυγή ακυρώσεως, δυνάμει του άρθρου 263, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ, ανεξαρτήτως του αν η απόφαση αυτή εκδόθηκε για την είσπραξη συμβατικών ή εξωσυμβατικών απαιτήσεων.

51. Επομένως, η έκδοση αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο θεμελιώνει αυτομάτως την αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης επίσης στην περίπτωση που η απόφαση αυτή αφορά την ανάκτηση ποσού οφειλομένου δυνάμει συμβάσεως.

52. Εντούτοις, δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με το άρθρο 274 ΣΛΕΕ, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης είναι αρμόδια για την εκδίκαση αγωγών που αφορούν συμβάσεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, μόνον εάν οι εν λόγω συμβάσεις περιέχουν σχετική ρήτρα διαιτησίας. Πράγματι, όπως ρητώς διευκρινίζει το άρθρο 274 ΣΛΕΕ, οι διαφορές στις οποίες η Ένωση είναι διάδικος δεν εκφεύγουν της δικαιοδοσίας των εθνικών δικαστηρίων, στο μέτρο κατά το οποίο οι Συνθήκες δεν προβλέπουν αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης.

53. Συνεπώς, εάν η σύμβαση δεν περιέχει ρήτρα διαιτησίας, η έκδοση αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο θα είχε ως αποτέλεσμα την καταστρατήγηση της κατοχυρωμένης στο πρωτογενές δίκαιο κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης και των εθνικών δικαστηρίων και τη διεύρυνση της αρμοδιότητας των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης πέραν των ορίων που χαράσσει το πρωτογενές δίκαιο, καθόσον σε αυτήν θα υπαγόταν συμβατική διαφορά για την οποία, ωστόσο, αρμοδιότητα έχουν τα εθνικά δικαστήρια συμφώνως προς τη βούληση των συμβαλλομένων μέρων, όπως η βούληση αυτή συνάγεται από την έλλειψη συνομολόγησης ρήτρας διαιτησίας ( 39 ).

54. Ωστόσο, το άρθρο 299 ΣΛΕΕ δεν παρέχει έρεισμα για μια τέτοια διεύρυνση της αρμοδιότητας των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης. Πράγματι, το πνεύμα και ο σκοπός της διατάξεως αυτής, όπως επισημάνθηκε ήδη ( 40 ), έγκειται αποκλειστικώς και μόνον στο να καταστήσει άμεσα εκτελεστές εκείνες τις πράξεις που εκδίδουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης σύμφωνα με το άρθρο 288 ΣΛΕΕ, οι οποίες επιβάλλουν χρηματική υποχρέωση. Επομένως, το άρθρο 299 ΣΛΕΕ απλώς διευκολύνει την εκτέλεση, πράγμα απολύτως δικαιολογημένο, λαμβανομένων υπόψη των απαιτήσεων περί αποτελεσματικής εκτελέσεως των καθηκόντων των θεσμικών οργάνων της Ένωσης και περί προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης. Ιδίως υπό το πρίσμα της αρχής της δοτής αρμοδιότητας της Ένωσης που κατοχυρώνεται στα άρθρα 4 ΣΕΕ και 5 ΣΕΕ, η διευκόλυνση αυτή της εκτελέσεως δεν μπορεί να θεμελιώσει καμία παρέκκλιση από την προβλεπόμενη στα άρθρα 272 ΣΛΕΕ και 274 ΣΛΕΕ κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης και των εθνικών δικαστηρίων ( 41 ).

55. Την ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνει η νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την οριοθέτηση των προσφυγών ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ και των αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ. Κατά τη νομολογία αυτή, τυχόν κρίση των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης ότι είναι αρμόδια, βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, να επιλαμβάνονται προσφυγών ακυρώσεως κατά πράξεων εντασσόμενων σε αμιγώς συμβατικό πλαίσιο δεν θα συμβιβαζόταν με τα άρθρα 272 ΣΛΕΕ και 274 ΣΛΕΕ. Πράγματι, τέτοια κρίση θα ενείχε τον κίνδυνο, σε περίπτωση που η επίμαχη σύμβαση δεν περιέχει ρήτρα διαιτησίας, να διευρύνουν τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης την αρμοδιότητά τους πέρα από τα όρια που έχει χαράξει το άρθρο 274 ΣΛΕΕ ( 42 ). Επομένως, όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, ο αντισυμβαλλόμενος της Επιτροπής δεν επιτρέπεται να μεταβάλει μονομερώς την κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης και των εθνικών δικαστηρίων προκαλώντας απόρριψη ορισμένου αιτήματός του από την Επιτροπή και χαρακτηρίζοντας, στη συνέχεια, την απόρριψη αυτή ως απόφαση κατά την έννοια του άρθρου 263 ΣΛΕΕ ( 43 ).

56. Τούτο σημαίνει, εξ αντιδιαστολής, ότι ούτε και η Επιτροπή δύναται να μεταβάλει μονομερώς την κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης και των εθνικών δικαστηρίων, εκδίδοντας απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο για την είσπραξη συμβατικής απαιτήσεως, η οποία συνιστά πράξη δυνάμενη να προσβληθεί με προσφυγή ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, μολονότι η οικεία σύμβαση δεν περιέχει ρήτρα διαιτησίας παρέχουσα αρμοδιότητα στα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης σε σχέση με τις συμβατικές υποχρεώσεις των συμβαλλομένων μερών.

57. Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο δεν διευκρίνισε ρητώς, στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, ότι η Επιτροπή δύναται να εκδώσει απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο για την είσπραξη συμβατικής απαιτήσεως μόνον στην περίπτωση που η οικεία σύμβαση περιέχει ρήτρα διαιτησίας υπέρ των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης. Ωστόσο, οι επίμαχες συμφωνίες επιχορηγήσεως περιείχαν τέτοια ρήτρα στους ειδικούς συμβατικούς όρους ( 44 ).

58. Κατά συνέπεια, στην υπό κρίση υπόθεση, δεν μπορεί να προσαφθεί στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, διαπιστώνοντας ότι οι αποφάσεις που εκδίδει η Επιτροπή για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων μπορούν επίσης να αποτελούν εκτελεστούς τίτλους κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ.

γ) Επί του άρθρου 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012

59. Όπως έχει αποφανθεί το Γενικό Δικαστήριο ( 45 ), το άρθρο 299 ΣΛΕΕ δεν συνιστά, αυτό καθεαυτό, νομική βάση για την έκδοση πράξεων που θεμελιώνουν εκτελεστή, βάσει της διατάξεως αυτής, χρηματική υποχρέωση. Αντιθέτως, τέτοια νομική βάση πρέπει να αναζητηθεί σε άλλες διατάξεις του πρωτογενούς ή του παράγωγου δικαίου.

60. Εν προκειμένω, η επίδικη απόφαση στηρίζεται στη νομική βάση του άρθρου 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012, το οποίο προβλέπει ότι τα θεσμικά όργανα «μπορ[ούν] να διατυπώσ[ουν] επίσημα τη βεβαίωση απαίτησης […] σε απόφαση που αποτελεί τίτλο εκτελεστό κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ» ( 46 ).

61. Στη σκέψη 195 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο, αναφερόμενο στην όλη οικονομία του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012, εξέτασε το ζήτημα αν η εν λόγω διάταξη, η οποία, όπως προκύπτει από το γράμμα της, θεωρείται γενικού χαρακτήρα,, παρέχει στην Επιτροπή την εξουσία να εκδίδει επίσης αποφάσεις ειδικώς για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων.

62. Στη σκέψη αυτή, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι το άρθρο 79, παράγραφος 2, περιλαμβάνεται σε κεφάλαιο που επιγράφεται «Πράξεις εσόδων» το οποίο εντάσσεται, όπως και το επόμενο κεφάλαιο «Πράξεις δαπανών», στον τίτλο IV («Εκτέλεση του προϋπολογισμού») ο οποίος με τη σειρά του εντάσσεται στο πρώτο μέρος («Κοινές διατάξεις») του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012. Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε το συμπέρασμα ότι αμφότερα τα κεφάλαια του εν λόγω κανονισμού σχετικά με τις πράξεις εσόδων και τις πράξεις δαπανών δεν εφαρμόζονται μόνο σε συγκεκριμένο τομέα δράσεως της Ένωσης, αλλά σε όλες τις πράξεις που αφορούν τον προϋπολογισμό της Ένωσης.

63. Οι επισημάνσεις αυτές δεν ενέχουν πλάνη περί το δίκαιο. Ειδικότερα, οι εν λόγω επισημάνσεις δεν κλονίζονται από το επιχείρημα της ADR, κατά το οποίο δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 εξουσιοδοτεί εμμέσως την Επιτροπή να εκδίδει εκτελεστούς τίτλους στο πλαίσιο συμβατικών σχέσεων, παρά το γεγονός ότι η διάταξη αυτή δεν ορίζει ρητώς ότι εφαρμόζεται και σε ένα τέτοιο πλαίσιο. Πράγματι, όπως ορθώς έκρινε το Γενικό Δικαστήριο, το άρθρο 79, παράγραφος 2, δεν διευκρινίζει αν η διάταξη αυτή αφορά ειδικώς τις εξωσυμβατικές ή τις συμβατικές απαιτήσεις, πράγμα το οποίο συνηγορεί ακριβώς υπέρ της γενικής εφαρμογής της.

64. Το ίδιο συμπέρασμα συνάγεται και από το άρθρο 90 του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012, το οποίο ορίζει ότι οι διενεργούμενες από την Ένωση πληρωμές «πρέπει να στηρίζ[ονται] στην απόδειξη ότι η αντίστοιχη ενέργεια είναι σύμφωνη προς τις διατάξεις της βασικής πράξης ή της σύμβασης». Κατά την ADR, η διάταξη αυτή καταδεικνύει ότι οι κανόνες του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 οι οποίοι εφαρμόζονται επί συμβατικών σχέσεων το διευκρινίζουν κατ’ ανάγκην ρητώς.

65. Η επιχειρηματολογία αυτή, όμως, δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Συγκεκριμένα, το άρθρο 90 του κανονισμού 966/2012 ορίζει απλώς ότι η πληρωμή από την Ένωση μπορεί να διενεργηθεί μόνον εάν αποδεικνύεται ότι το μέτρο για το οποίο καταβάλλεται η πληρωμή είναι σύμφωνο με την πράξη που προβλέπει το εν λόγω μέτρο. Τέτοια πράξη, όμως, αποτελεί όχι μόνον η μονομερής πράξη ( 47 ), αλλά και η σύμβαση.

66. Επομένως, το άρθρο 90 μνημονεύει απλώς όλα τα είδη των πράξεων τα οποία αφορά και, ως εκ τούτου, αποτελεί γενική διάταξη, όπως το άρθρο 79 του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012, και όχι διάταξη η οποία εφαρμόζεται ειδικώς εντός συμβατικού ή εξωσυμβατικού πλαισίου. Ως εκ τούτου, ορθώς και χωρίς να υποπέσει σε πλάνη περί το δίκαιο το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε, στη σκέψη 196 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι το άρθρο 90 συνηγορεί υπέρ της ερμηνείας κατά την οποία οι διατάξεις του τίτλου IV του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 εφαρμόζονται και σε σχέση με ζητήματα που ανακύπτουν στο πλαίσιο της εκτελέσεως συμβάσεων.

67. Η ερμηνεία κατά την οποία η δυνατότητα εκδόσεως αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους, όπως προβλέπεται με το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012, ισχύει και για συμβατικές απαιτήσεις, επιβεβαιώνεται, επίσης, από το ιστορικό θεσπίσεως της συγκεκριμένης διατάξεως ( 48 ).

68. Από τις επεξηγήσεις της Επιτροπής σχετικά με την προγενέστερη διάταξη του άρθρου 72, παράγραφος 2, του κανονισμού 1605/2002 ( 49 ) προκύπτει ότι η προβλεφθείσα, με τη διάταξη αυτή, εξουσία των θεσμικών οργάνων της Ένωσης να βεβαιώνουν επισήμως απαιτήσεις με την έκδοση αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους θεσπίστηκε προκειμένου να μπορούν να καταστούν εκτελεστές όλες οι εντολές εισπράξεως και όχι μόνον εκείνες που έχουν εκδοθεί βάσει προηγούμενης επίσημης αποφάσεως, όπως είναι η πράξη επιβολής προστίμου στο πλαίσιο του δικαίου ανταγωνισμού. Πράγματι, ρητή επιδίωξη του νομοθέτη ήταν να διευκολυνθεί η ανάκτηση ιδίων πόρων των οποίων η δικαστική διεκδίκηση είχε αποδειχθεί χρονοβόρα. Κατόπιν τούτου, η Επιτροπή, με ανακοίνωση του 2002, γνωστοποίησε ότι προτίθετο να κάνει κατά προτίμηση χρήση της εκδόσεως εκτελεστών τίτλων ανακτήσεως ακριβώς στον τομέα της άμεσης διαχείρισης πόρων, επομένως και στον τομέα των παρεχόμενων (ακόμη και βάσει συμβάσεως) επιχορηγήσεων ( 50 ).

69. Από το σύνολο των προεκτεθέντων προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, διαπιστώνοντας ότι το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 παρέχει στην Επιτροπή την εξουσία να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ επίσης για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων.

δ) Ενδιάμεσο συμπέρασμα

70. Συμφώνως προς τις ανωτέρω εκτιμήσεις, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το άρθρο 299 ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 παρέχει στην Επιτροπή την εξουσία να εισπράττει συμβατικές απαιτήσεις βάσει αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους, υπό τον όρο ότι οι σχετικές συμβάσεις περιέχουν ρήτρα διαιτησίας υπέρ των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης όπως ορίζει το άρθρο 272 ΣΛΕΕ. Δεδομένου ότι οι επίμαχες, εν προκειμένω, συμφωνίες επιχορηγήσεως περιείχαν τέτοια ρήτρα, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς και χωρίς να υποπέσει σε πλάνη περί το δίκαιο έκρινε ότι η Επιτροπή είχε την εξουσία να εκδώσει την επίδικη απόφαση βάσει των ανωτέρω διατάξεων.

71. Συνεπώς, το πρώτο σκέλος του δευτέρου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.

2. Επί της συμβατότητας της εκδόσεως αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων με τα κατοχυρωμένα στο δίκαιο της Ένωσης θεμελιώδη δικαιώματα

72. Ωστόσο, η ADR υποστηρίζει ότι η άσκηση της εξουσίας προς έκδοση αποφάσεων με ισχύ εκτελεστού τίτλου για την είσπραξη κάθε είδους απαιτήσεων, δεν συνάδει, στην περίπτωση των συμβατικών απαιτήσεων, με το δικαίωμα των αντισυμβαλλομένων της Επιτροπής σε προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και με το δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής.

73. Σε αντίθεση με την άποψη της ADR, από την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση BayWa, την οποία επικαλείται η ADR, δεν προκύπτει ότι όλοι οι δημοσιονομικοί κανόνες της Ένωσης πρέπει να ερμηνεύονται στενά. Πράγματι, όπως ορθώς επισημαίνει η Επιτροπή, με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο έκρινε απλώς και μόνον ότι οι διατάξεις που θεμελιώνουν δικαίωμα για χρηματοδότηση από κονδύλια της Ένωσης πρέπει να ερμηνεύονται στενά ( 51 ). Η διαπίστωση αυτή συνάδει με την υψηλή σημασία που έχει η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης και την οποία απηχούν το άρθρο 325 ΣΛΕΕ, η Σύμβαση σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ( 52 ) και η οδηγία (ΕΕ) 2017/1371 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2017, σχετικά με την καταπολέμηση, μέσω του ποινικού δικαίου, της απάτης εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης ( 53 ).

74. Ωστόσο, όπως ορθώς υποστηρίζει η ADR με το υπόμνημα επί της αιτήσεως αναιρέσεως, τα ανωτέρω δεν συνεπάγονται ότι οι δημοσιονομικές εξουσίες οι οποίες παρέχουν στην Επιτροπή δυνατότητα περιορισμού των δικαιωμάτων των αντισυμβαλλομένων της μπορούν να ερμηνεύονται και να ασκούνται χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα δικαιώματα αυτά. Πράγματι, η υποχρέωση προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης δεν μπορεί να αντιβαίνει στα κατοχυρωμένα σε επίπεδο Ένωσης θεμελιώδη δικαιώματα ( 54 ).

75. Συνεπώς, στην υπό κρίση υπόθεση πρέπει να εξετασθεί, αφενός, αν η έκδοση αποφάσεων με ισχύ εκτελεστού τίτλου για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων αντιβαίνει στην αρχή προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης (βλ. κάτωθι, υπό αʹ). Αφετέρου, επιβάλλεται να διερευνηθεί αν η έκδοση τέτοιων αποφάσεων είναι συμβατή με το δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής (βλ. κάτωθι, υπό βʹ).

α) Επί της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης

76. Η ADR, στηριζόμενη στις αποφάσεις του Δικαστηρίου στις υποθέσεις Λητώ Μαιευτικό Γυναικολογικό και Χειρουργικό Κέντρο κατά Επιτροπής ( 55 ) και Επιτροπή κατά AMI Semiconductor Belgium κ.λπ., καθώς και τις προτάσεις μου επί της τελευταίας υποθέσεως ( 56 ), φρονεί ότι το Δικαστήριο δέχεται ότι η Επιτροπή δεν δύναται, εντός συμβατικού πλαισίου, να λαμβάνει μονομερώς μέτρα κατ’ ενάσκηση δημόσιας εξουσίας.

77. Πιο συγκεκριμένα, ιδίως με την απόφαση Λητώ Μαιευτικό Γυναικολογικό και Χειρουργικό Κέντρο κατά Επιτροπής, το Δικαστήριο έθεσε εν αμφιβόλω την πρακτική της Επιτροπής να ασκεί αξιώσεις της από σύμβαση μέσω της μονομερούς λήψεως αποφάσεων. Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι η Επιτροπή, όταν επιλέγει, ως μέσο χορηγήσεως χρηματοδοτικής συνδρομής, τη σύναψη συμβάσεως, έχει την υποχρέωση να μην εξέρχεται του πλαισίου αυτού ( 57 ). Ο αντισυμβαλλόμενος της Επιτροπής δεν θα μπορούσε, λοιπόν, να αναμένει ότι η Επιτροπή θα εξέλθει του εν λόγω συμβατικού πλαισίου και ότι θα λάβει έναντί του μέτρα κατ’ ενάσκηση δημόσιας εξουσίας.

78. Στις σκέψεις 199 έως 208 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε λεπτομερώς την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Λητώ Μαιευτικό Γυναικολογικό και Χειρουργικό Κέντρο κατά Επιτροπής, καθώς και μια απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου ( 58 ) η οποία, όσον αφορά το εξεταζόμενο ζήτημα, στηριζόταν στις προτάσεις επί της υποθέσεως Επιτροπή κατά AMI Semiconductor Belgium κ.λπ.. Συναφώς, το Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι από τις αποφάσεις αυτές δεν προέκυπτε ότι ο δικαστής της Ένωσης έχει απαγορεύσει στην Επιτροπή να ασκεί την εξουσία της προς έκδοση αποφάσεων με ισχύ εκτελεστού τίτλου εντός συμβατικού πλαισίου.

79. Το συμπέρασμα αυτό δεν ενέχει πλάνη περί το δίκαιο. Πράγματι, όπως ορθώς διαπίστωσε το Γενικό Δικαστήριο, τόσο το Δικαστήριο όσο και το Γενικό Δικαστήριο εξέτασαν, με τις ως άνω αποφάσεις τους, μόνον τα ζητήματα της νομικής φύσεως και της δυνατότητας προσβολής των χρεωστικών σημειωμάτων ( 59 ) που είχαν εκδοθεί εντός συμβατικού πλαισίου, σημειωμάτων τα οποία η Επιτροπή κοινοποιεί σε οφειλέτη, δυνάμει του άρθρου 78, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012, προκειμένου να του ζητήσει την εξόφληση ορισμένης απαιτήσεως, πριν προβεί σε είσπραξη δι’ αναγκαστικής εκτελέσεως ή βάσει τίτλου που έχει αποκτηθεί διά της δικαστικής οδού ( 60 ).

80. Αντιθέτως, στις ως άνω αποφάσεις, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης δεν διερεύνησαν αν η Επιτροπή δύναται να ασκεί, εντός συμβατικού πλαισίου, την εξουσία της προς βεβαίωση απαιτήσεως με απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο, όπως αυτή προβλέπεται με το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012. Το ίδιο ισχύει επίσης για την απόφαση στην υπόθεση Επιτροπή κατά AMI Semiconductor Belgium κ.λπ. και για τις προτάσεις που ανέπτυξα στην υπόθεση αυτή, στην οποία εξετάστηκε το ζήτημα αν η Επιτροπή διαθέτει διακριτική ευχέρεια όσον αφορά την αναγνώριση των επιλέξιμων προς επιστροφή δαπανών του αντισυμβαλλομένου της ( 61 ).

81. Πάντως, αυτό που τουλάχιστον καταδεικνύουν οι αποφάσεις τις οποίες μνημονεύει η ADR είναι ότι η αναγνώριση στην Επιτροπή της δυνατότητας να λαμβάνει, υπό την ιδιότητα του συμβαλλομένου σε σύμβαση μέρους, μέτρα κατ’ ενάσκηση δημόσιας εξουσίας ουδόλως είναι αυτονόητη. Πράγματι, στις εν λόγω αποφάσεις, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης προφανώς έθεσαν ως σημείο αναφοράς ένα πρότυπο συμβάσεως της Διοικήσεως, στο πλαίσιο του οποίου αμφότερα τα συμβαλλόμενα μέρη είναι ισότιμα και η Διοίκηση δεν διαθέτει μονομερή προνόμια των οποίων η άσκηση θα εκλαμβανόταν ως «ξένο σώμα» εντός ενός συμβατικού πλαισίου.

82. Επιπλέον, ακόμη και στα κράτη μέλη της Ένωσης επικρατούν πολύ διαφορετικές αντιλήψεις σε σχέση με τα προνόμια δημόσιας εξουσίας που ενδέχεται να διαθέτει η Διοίκηση στο πλαίσιο της συμβατικής δράσεώς της ( 62 ): για παράδειγμα, μολονότι το γερμανικό δίκαιο απορρίπτει κατηγορηματικά την ύπαρξη τέτοιων προνομίων, στο γαλλικό δίκαιο αναγνωρίζεται όχι μόνον ότι, στο πλαίσιο της διοικητικής συμβάσεως (contrat administratif), η Διοίκηση διαθέτει εξουσία μονομερούς τροποποιήσεως και μονομερούς καταγγελίας της συμβάσεως, αλλά και ότι η Διοίκηση μπορεί να ασκεί, στο πλαίσιο εκτελέσεως οποιασδήποτε συμβάσεως, άρα και συμβάσεως ιδιωτικού δικαίου, τα γενικά και αντλούμενα από τη δημοσιονομική νομοθεσία προνόμια δημόσιας εξουσίας που διαθέτει, όπως είναι η δυνατότητα να εκδίδει η ίδια εκτελεστούς τίτλους για χρηματικές απαιτήσεις ( 63 ).

83. Βεβαίως, από τις ως άνω διαφορετικές αντιλήψεις που επικρατούν στα κράτη μέλη ως προς τα προνόμια δημόσιας εξουσίας που μπορεί να διαθέτει η Διοίκηση στο πλαίσιο της συμβατικής δράσεώς της δεν προκύπτει ότι η νομική βάση που παρέχει στην Επιτροπή το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 προς έκδοση αποφάσεων με ισχύ εκτελεστού τίτλου πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι δεν ισχύει εντός συμβατικού πλαισίου. Πράγματι, τέτοια ερμηνεία θα αντέβαινε στην προαναφερθείσα ( 64 ) βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να εκτείνει τη δυνατότητα μονομερούς εισπράξεως, όσον αφορά τον τομέα της ανακτήσεως ιδίων πόρων, σε όλες τις απαιτήσεις της Επιτροπής, άρα και στις συμβατικές απαιτήσεις.

84. Επιπλέον, ακριβώς οι ως άνω διαφορετικές εθνικές προσεγγίσεις καταδεικνύουν ότι δεν υφίσταται γενική αρχή κατά την οποία η Διοίκηση, όταν συνάπτει συμβάσεις με ιδιώτες, ουδέποτε δύναται να χρησιμοποιεί τα γενικά προνόμια δημόσιας εξουσίας που διαθέτει ή ουδέποτε δύναται να ασκεί καθ’ οιονδήποτε άλλο τρόπο δημόσια εξουσία έναντι του αντισυμβαλλομένου της. Επομένως, η εξουσία της Επιτροπής να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων δεν μπορεί να απορριφθεί ούτε κατ’ επίκληση γενικών αρχών του δικαίου των συμβάσεων. Πράγματι, οι αρχές αυτές δεν εφαρμόζονται γενικώς και αδιακρίτως επί των συμβάσεων της Διοικήσεως· αντιθέτως, οι νομομαθείς στα διάφορα κράτη μέλη έχουν, συναφώς, πολύ διαφορετικές απόψεις ( 65 ). Τέλος, διάφορες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης σχετικά με τις μονομερείς εξουσίες που διαθέτει η ενωσιακή Διοίκηση στη συμβατική δράση της καταδεικνύουν ότι και αυτός ακόμη ο νομοθέτης της Ένωσης έχει στηριχθεί μάλλον σε ένα πρότυπο συμβάσεως της Διοικήσεως στο πλαίσιο του οποίου η Διοίκηση διαθέτει προνόμια δημόσιας εξουσίας ( 66 ).

85. Λαμβανομένων, λοιπόν, υπόψη των πολύ διαφορετικών αντιλήψεων που υφίστανται στις διάφορες νομικές παραδόσεις των κρατών μελών όσον αφορά τις συμβάσεις της Διοικήσεως, μπορεί ευλόγως να υποτεθεί ότι οι δικαιούχοι επιχορηγήσεων που έχουν συνάψει συμφωνίες επιχορηγήσεως με την Επιτροπή, όπως οι επίμαχες, δεν θεωρούν δεδομένη τη δυνατότητα της Επιτροπής να ανακτά τα χορηγηθέντα βάσει συμβάσεως κονδύλια όχι μόνο με τίτλους εκδοθέντες από δικαστήριο, αλλά και με αποφάσεις εκδιδόμενες μονομερώς κατ’ ενάσκηση δημόσιας εξουσίας, οι οποίες καθιστούν άμεσα δυνατή την αναγκαστική εκτέλεση. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο, στον βαθμό που οι συναπτόμενες από την Επιτροπή συμβάσεις περιλαμβάνουν κατά κανόνα ρήτρα δικαιοδοσίας η οποία αναθέτει την εκδίκαση των συμβατικών διαφορών στα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης ή σε εθνικό δικαστήριο ( 67 ).

86. Υπό τις συνθήκες αυτές, συνιστά παραβίαση της αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης η άσκηση από την Επιτροπή της προβλεπόμενης, με το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012, εξουσίας της προς έκδοση αποφάσεων με ισχύ εκτελεστού τίτλου για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων, χωρίς τούτο να προβλέπεται με ειδική ρήτρα στη σύμβαση ή στους γενικούς ή ειδικούς όρους της συμβάσεως ( 68 ). Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας Γ. Κοσμάς στις προτάσεις του επί της υποθέσεως Duff κ.λπ., η αρχή αυτή επιβάλλει στα θεσμικά όργανα της Ένωσης να ασκούν κατά τέτοιον τρόπο τις αρμοδιότητές τους, ώστε να μην θίγονται, κατά τρόπο αδύνατο να προβλεφθεί από έναν επιμελή ιδιώτη, έννομες καταστάσεις και σχέσεις, δημιουργηθείσες βάσει του δικαίου της Ένωσης ( 69 ).

87. Ασφαλώς, όπως ορθώς έκρινε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 207 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, συμβατική ρήτρα η οποία προβλέπει την έκδοση αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους δεν θεμελιώνει την εξουσία της Επιτροπής να εκδίδει τέτοιες αποφάσεις. Η εξουσία αυτή στηρίζεται αποκλειστικώς στο άρθρο 299 ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012. Ωστόσο, τέτοια ρήτρα έχει ως σκοπό να καταστήσει γνωστή στον αντισυμβαλλόμενο της Επιτροπής τη δυνατότητα μονομερούς εισπράξεως απαιτήσεων, ώστε αυτός να συνάψει τη σύμβαση εν γνώσει του σχετικού νομικού καθεστώτος.

88. Στην προκειμένη περίπτωση, οι επίμαχες συμφωνίες επιχορηγήσεως περιλάμβαναν, στους γενικούς συμβατικούς όρους, ρήτρα που ενημέρωνε τους δικαιούχους ότι η Επιτροπή δύναται να βεβαιώσει επισήμως απαίτηση με απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο ( 70 ).

89. Συνεπώς, δεν μπορεί να προσαφθεί, εν προκειμένω, στο Γενικό Δικαστήριο ότι δεν έλαβε υπόψη την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, καθόσον διαπίστωσε ότι η μέχρι τούδε νομολογία των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης δεν αντιτίθετο στη δυνατότητα της Επιτροπής να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων.

β) Επί του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής

90. Η ADR προβάλλει επίσης το επιχείρημα ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, καθόσον έκρινε ότι η έκδοση αποφάσεων με ισχύ εκτελεστού τίτλου στην περίπτωση συμβατικών απαιτήσεων δεν αντιβαίνει στο δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής που κατοχυρώνεται με το άρθρο 47 του Χάρτη. Πιο συγκεκριμένα, τέτοιες αποφάσεις παρέχουν στην Επιτροπή τη δυνατότητα να αναγορεύεται σε δικαστής και διάδικος όσον αφορά διαφορές της με τους αντισυμβαλλομένους της και να καθιστά άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας την προσφυγή ενώπιον του αρμόδιου για τις συμβατικές διαφορές δικαστή.

91. Η επιχειρηματολογία αυτή εγείρει το ζήτημα αν το Γενικό Δικαστήριο ορθώς δέχθηκε ότι η έκδοση αποφάσεων με ισχύ εκτελεστού τίτλου για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων δεν συνεπάγεται προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής, για τον λόγο ότι τα μέσα ένδικης προστασίας που έχουν στη διάθεσή τους οι αντισυμβαλλόμενοι της Επιτροπής κατά τέτοιας αποφάσεως ανταποκρίνονται στις σύμφυτες με το δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής απαιτήσεις.

92. Όπως προκύπτει από τη σκέψη 190 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, η ADR υποστήριξε πρωτοδίκως, κατ’ ουσίαν, ότι η αποτελεσματικότητα των προσφυγών ακυρώσεως κατά αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους και εκδίδονται για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων θίγεται από τη νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου κατά την οποία, στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως, λόγοι οι οποίοι αφορούν παράβαση συμβατικών όρων και διατάξεων του εφαρμοστέου επί της συμβάσεως εθνικού δικαίου είναι απαράδεκτοι. Κατά την ADR, τούτο έχει ως συνέπεια να μπορεί η Επιτροπή να επιτυγχάνει την εκτέλεση απαιτήσεών της έναντι των αντισυμβαλλομένων της, ακόμη και όταν δεν έχουν εξετασθεί τα εκ της συμβάσεως δικαιώματα επί των οποίων στηρίζονται οι εν λόγω απαιτήσεις.

93. Το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε το ως άνω επιχείρημα στις σκέψεις 209 έως 214 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, με το σκεπτικό ότι το ασκηθέν ένδικο βοήθημα δεν στηριζόταν μόνο στο άρθρο 263 ΣΛΕΕ, αλλά και στο άρθρο 272 ΣΛΕΕ. Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε τόσο την τυπική νομιμότητα της επίδικης αποφάσεως όσο και το επί της ουσίας βάσιμο των συμβατικών απαιτήσεων της Επιτροπής έναντι της ADR, στις οποίες στηριζόταν η απόφαση αυτή.

94. Επομένως, στη συνέχεια θα διερευνηθεί, κατ’ αρχάς, αν το Γενικό Δικαστήριο ορθώς έκρινε ότι η επίδικη απόφαση συνιστούσε πράξη που έπρεπε να προσβληθεί με προσφυγή ακυρώσεως (βλ. κάτωθι, υπό 1). Στη συνέχεια, θα διευκρινισθεί κατά πόσον η έλλειψη αυτόματου ανασταλτικού αποτελέσματος της ασκήσεως προσφυγής ακυρώσεως κατά τέτοιας αποφάσεως συνιστά προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής (βλ. κάτωθι, υπό 2). Τέλος, θα εξετασθεί αν το Γενικό Δικαστήριο ορθώς έκρινε ότι, στο πλαίσιο τέτοιας προσφυγής, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης οφείλουν να ελέγχουν μόνον την τυπική νομιμότητα της επίδικης αποφάσεως, ενώ η εξέταση του επί της ουσίας βασίμου της επίδικης απαιτήσεως μπορεί να διενεργείται μόνον από τον δικαστή των συμβατικών διαφορών. Τούτο καθιστά αναγκαία την εξέταση του τρόπου κατά τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο αντιλαμβάνεται τη διάκριση μεταξύ προσφυγών ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ και αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ (βλ. κάτωθι, υπό 3).

1) Επί του χαρακτηρισμού των αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους και εκδίδονται για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων ως πράξεων οι οποίες πρέπει να προσβάλλονται με προσφυγή ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ

95. Όπως επισημάνθηκε ήδη ( 71 ), δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με το άρθρο 274 ΣΛΕΕ, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης είναι αρμόδια για την εκδίκαση αγωγών σχετικών με συμβάσεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, μόνον εφόσον οι συμβάσεις αυτές περιέχουν αντίστοιχη ρήτρα διαιτησίας. Ωστόσο, όπως επίσης προαναφέρθηκε ( 72 ), η υπό κρίση υπόθεση καταδεικνύει ότι τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης μπορούν, επίσης στο πλαίσιο προσφυγών ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, να εξετάζουν και πράξεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης σχετιζόμενων με συμβάσεις.

96. Το άρθρο 272 ΣΛΕΕ δεν αποκλείει τη δυνατότητα αυτή. Πράγματι, ούτε από το γράμμα ούτε από τη συστηματική θέση ή το πνεύμα και τον σκοπό της διατάξεως αυτής προκύπτει ότι τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης δύνανται να επιλαμβάνονται διαφορών από συμβάσεις συναφθείσες από τα θεσμικά όργανα της Ένωσης μόνο με βάση τη συγκεκριμένη διάταξη. Όπως επισημάνθηκε ( 73 ), από το άρθρο 272 ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με το άρθρο 274 ΣΛΕΕ μπορεί απλώς να συναχθεί ότι η Επιτροπή δεν δύναται να μεταβάλει μονομερώς την κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης και των εθνικών δικαστηρίων, εκδίδοντας αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους, όπερ σημαίνει ότι τέτοιες αποφάσεις επιτρέπεται να εκδίδονται μόνον στην περίπτωση που η οικεία σύμβαση περιέχει ρήτρα διαιτησίας υπέρ των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης. Πλην όμως, στην περίπτωση αυτή, η ύπαρξη τέτοιας ρήτρας συνεπάγεται απλώς και μόνο ότι αρμόδια για την εκδίκαση διαφορών από τη σύμβαση δεν είναι τα εθνικά δικαστήρια, αλλά τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης, και δεν σημαίνει ότι τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης μπορούν να αποφαίνονται επί τέτοιων διαφορών αποκλειστικώς επί τη βάσει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ.

97. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, πάντως, όταν έχει συναφθεί σύμβαση μεταξύ του προσφεύγοντος και ενός θεσμικού οργάνου, μπορεί να ασκηθεί προσφυγή ακυρώσεως ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ μόνο στην περίπτωση που η προσβαλλόμενη πράξη αποσκοπεί στην παραγωγή δεσμευτικών εννόμων αποτελεσμάτων εκτός των ορίων της συμβατικής σχέσεως που συνδέει τα συμβαλλόμενα μέρη, αποτελεσμάτων που συναρτώνται προς την άσκηση προνομίων δημόσιας εξουσίας, τα οποία απονέμονται στο συμβαλλόμενο θεσμικό όργανο ως διοικητική αρχή ( 74 ).

98. Εξ όσων δύναμαι να διαπιστώσω, από τη μέχρι τούδε νομολογία των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης προκύπτει ότι, τουλάχιστον κατά κανόνα, μόνο δύο κατηγορίες πράξεων πληρούν τα κριτήρια αυτά: – αφενός, πράξεις οι οποίες σχετίζονται μεν με τη συμβατική σχέση μεταξύ του θεσμικού οργάνου της Ένωσης και του αντισυμβαλλομένου του, πλην όμως αναπτύσσουν τα αποτελέσματά τους εξ ολοκλήρου εκτός της συμβατικής αυτής σχέσεως, όπως, για παράδειγμα, ο προσωρινός αποκλεισμός από περαιτέρω δημόσιες συμβάσεις και επιχορηγήσεις της Ένωσης αντισυμβαλλομένου ο οποίος έχει παραβιάσει τους όρους της συμβάσεως ή ακόμη το γνωστό ως «blacklisting» τέτοιου αντισυμβαλλομένου σε κεντρική βάση δεδομένων των θεσμικών οργάνων της Ένωσης ( 75 )· – αφετέρου, αποφάσεις συμψηφισμού ( 76 ) και αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους ( 77 ) οι οποίες εκδίδονται για τη διεκδίκηση συμβατικών απαιτήσεων.

99. Ωστόσο, όσον αφορά τις τελευταίες αποφάσεις, η ADR υποστηρίζει ότι ούτε η Επιτροπή ούτε το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισαν εν προκειμένω κατά πόσον η επίδικη απόφαση παρήγε δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα εκτός της συμβατικής σχέσεως των συμβαλλομένων μερών. Αντιθέτως, κατά την ADR, είναι πρόδηλο ότι τα έννομα αποτελέσματα της αποφάσεως αυτής συνδέονται με τις συμβατικές σχέσεις των συμβαλλομένων μερών.

100. Ομολογουμένως, τα έννομα αποτελέσματα αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο, η οποία έχει εκδοθεί για την είσπραξη συμβατικής απαιτήσεως, αναπτύσσονται, εκ φύσεως, και εντός του πλαισίου της οικείας συμβατικής σχέσεως: πράγματι, με την έκδοση τέτοιας αποφάσεως, η Επιτροπή καθορίζει, πρώτον, το ποσό που της οφείλει, κατά τη δική της εκτίμηση, ο αντισυμβαλλόμενός της βάσει των συμβατικών του υποχρεώσεων και επιβάλλει στον αντισυμβαλλόμενο αυτόν την υποχρέωση να της καταβάλει το εν λόγω ποσό. Δεύτερον, στην περίπτωση που η εν λόγω απόφαση, ελλείψει (επιτυχούς) προσβολής της, καταστεί απρόσβλητη, αναγνωρίζεται κατά νόμον η ύπαρξη των σχετικών συμβατικών υποχρεώσεων και αποκλείεται έτσι η προβολή ενδεχόμενων αντιρρήσεων ως προς την ύπαρξη των υποχρεώσεων αυτών. Τρίτον, η επιτυχής αναγκαστική εκτέλεση της αποφάσεως έχει ως αποτέλεσμα την εκπλήρωση των εν λόγω συμβατικών υποχρεώσεων.

101. Εντούτοις, πέραν των ως άνω εννόμων αποτελεσμάτων εντός του πλαισίου της συμβατικής σχέσεως, απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο, την οποία έχει εκδώσει η Επιτροπή κατ’ ενάσκηση του προνομίου δημόσιας εξουσίας που της παρέχει το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012 προς εξασφάλιση της εκτελέσεως των απαιτήσεών της, παράγει επίσης δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα που υπερβαίνουν τη συμβατική σχέση μεταξύ των συμβαλλομένων μερών.

102. Όπως επισημάνθηκε ανωτέρω ( 78 ), κατά το Δικαστήριο, ως πράξη της Ένωσης η οποία, μολονότι σχετίζεται με σύμβαση, προσβάλλεται με προσφυγή ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, νοείται η πράξη που αναπτύσσει έννομα αποτελέσματα εκτός της συμβατικής σχέσεως μεταξύ των συμβαλλομένων μερών, αποτελέσματα τα οποία προϋποθέτουν την άσκηση προνομίων δημόσιας εξουσίας που διαθέτει το συμβαλλόμενο θεσμικό όργανο υπό την εν γένει ιδιότητά του ως διοικητική αρχή και όχι υπό την ιδιότητά του ως συμβαλλόμενο μέρος.

103. Στην περίπτωση της αποφάσεως που αποτελεί εκτελεστό τίτλο, τα δύο συστατικά στοιχεία του ως άνω ορισμού συμπλέκονται, στον βαθμό που ο εξωσυμβατικός χαρακτήρας των εννόμων αποτελεσμάτων τέτοιας αποφάσεως στηρίζεται στην εξωσυμβατική προέλευσή τους, ήτοι στην άσκηση δημόσιας εξουσίας. Πράγματι, τα έννομα αποτελέσματα αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο συνίστανται στο γεγονός ότι η Επιτροπή καθιστά ορισμένη συμβατική απαίτηση εκτελεστή δια μονομερούς πράξεως την οποία εκδίδει η ίδια κατ’ ενάσκηση δημόσιας εξουσίας. Το έννομο αποτέλεσμα αυτό αναπτύσσεται εκτός της συμβατικής σχέσεως, διότι –σε αντίθεση, για παράδειγμα, με τη θεμελίωση της εκτελεστότητας ορισμένης συμβατικής απαιτήσεως σε δικαστική απόφαση– δεν στηρίζεται στα συμβατικά δικαιώματα και στις συμβατικές υποχρεώσεις των συμβαλλομένων, αλλά σε μια γενική, εξωσυμβατική και κυριαρχικής φύσεως εξουσία της Επιτροπής ( 79 ).

104. Ορθώς το Γενικό Δικαστήριο προέβη σε μια τέτοια διαπίστωση, επισημαίνοντας, στη σκέψη 207 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι η επίδικη απόφαση συνιστά πράξη που αποβλέπει στην παραγωγή δεσμευτικών εννόμων αποτελεσμάτων εκτός των ορίων της συμβατικής σχέσεως που συνδέει τα συμβαλλόμενα μέρη, αποτελεσμάτων που συναρτώνται προς την άσκηση προνομίων δημόσιας εξουσίας, τα οποία απονέμονται στην Επιτροπή υπό την ιδιότητά της ως διοικητική αρχή, διότι η νομική φύση της αποφάσεως αυτής καθορίζεται όχι από τις σχετικές συμβάσεις, αλλά από το άρθρο 299 ΣΛΕΕ και από το άρθρο 79, παράγραφος 2, του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012. Επομένως, δεν μπορεί να προσαφθεί στο Γενικό Δικαστήριο ότι δεν διευκρίνισε κατά πόσον η επίδικη απόφαση παρήγε δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα εκτός του πλαισίου της συμβατικής σχέσεως των συμβαλλομένων.

105. Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι, στο πλαίσιο της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς χαρακτήρισε την επίδικη απόφαση ως πράξη της Ένωσης υποκείμενη σε προσφυγή ακυρώσεως από την ADR δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ.

2) Επί του μη ανασταλτικού αποτελέσματος των προσφυγών ακυρώσεως κατά των αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους και εκδίδονται για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων

106. Ωστόσο, η ADR διατείνεται ότι συνιστά προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής το γεγονός ότι η άσκηση προσφυγής ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο και εκδοθείσας για την είσπραξη συμβατικής απαιτήσεως δεν έχει ανασταλτικό αποτέλεσμα, μολονότι η αναγκαστική εκτέλεση τέτοιας αποφάσεως μπορεί να οδηγήσει τον αντισυμβαλλόμενο της Επιτροπής σε πτώχευση.

107. Κατά το άρθρο 278 ΣΛΕΕ, οι προσφυγές ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης δεν έχουν ανασταλτικό αποτέλεσμα. Εντούτοις, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης μπορούν να αναστείλουν την εκτέλεση της προσβαλλομένης πράξεως, εάν κρίνουν ότι αυτό επιβάλλεται από τις περιστάσεις. Ομοίως, όπως προαναφέρθηκε ( 80 ), η αναγκαστική εκτέλεση πράξεως που επιβάλλει υποχρέωση πληρωμής και συνιστά εκτελεστό τίτλο κατά την έννοια του άρθρου 299 ΣΛΕΕ, μπορεί να ανασταλεί με απόφαση του δικαστή της Ένωσης σύμφωνα με το άρθρο 299, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ. Στην προκειμένη περίπτωση, η ADR έκανε χρήση της δυνατότητας υποβολής αιτήσεως αναστολής της αναγκαστικής εκτελέσεως, αλλά χωρίς επιτυχία ( 81 ).

108. Κατά το Δικαστήριο, το γεγονός ότι οι προσφυγές ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης δεν έχουν αυτομάτως ανασταλτικό αποτέλεσμα δεν συνιστά προσβολή του δικαιώματος πλήρους και αποτελεσματικής ένδικης προστασίας, λόγω ακριβώς της ύπαρξης της ως άνω δυνατότητας λήψεως προσωρινών μέτρων. Πράγματι, η δυνατότητα παροχής προσωρινής προστασίας, όταν τούτο είναι αναγκαίο για την πλήρη αποτελεσματικότητα της μελλοντικής τελικής αποφάσεως, αποτρέπει την ύπαρξη κενού στην ένδικη προστασία που διασφαλίζουν τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης ( 82 ).

109. Η προβαλλόμενη, εν προκειμένω, επιχειρηματολογία της ADR εγείρει το ζήτημα αν το γεγονός ότι η άσκηση προσφυγής ακυρώσεως κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο και εκδοθείσας για την είσπραξη συμβατικής απαιτήσεως δεν έχει ανασταλτικό αποτέλεσμα συνιστά όντως προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής. Με άλλες λέξεις: μήπως δεν είναι αποδεκτή, εντός πλαισίου συμβατικών σχέσεων, η αναγκαστική εκτέλεση απαιτήσεως, πριν την εξέταση του υποστατού της απαιτήσεως αυτής, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν έχουν ληφθεί προσωρινά μέτρα;

110. Η επιχειρηματολογία της ADR στηρίζεται στο ότι, στο πλαίσιο συμβάσεως, ο ένας αντισυμβαλλόμενος, εφόσον υπάρχει διαφωνία ως προς την απαίτηση καταβολής του άλλου αντισυμβαλλομένου, δικαιούται, κατά κανόνα, αυτομάτως να αναστείλει την καταβολή έως ότου το δικαστήριο αποφανθεί επί της απαιτήσεως αυτής. Τούτο δεν ισχύει, κατ’ εξαίρεση, μόνον όταν ο αντίδικος επιτύχει τη λήψη προσωρινών μέτρων για την εξασφάλιση της επίδικης απαιτήσεως.

111. Κατά συνέπεια, η έκδοση αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο, σε σύγκριση με την αγωγή που μπορεί να ασκήσει η Επιτροπή βάσει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, συνεπάγεται όχι μόνον επίρριψη του βάρους κινήσεως ένδικης διαδικασίας στον αντισυμβαλλόμενο, αλλά και περιορισμό της αποτελεσματικότητας της ένδικης προστασίας του. Ωστόσο, η επέμβαση αυτή στην αποτελεσματική ένδικη προστασία δικαιολογείται, διότι ο αντισυμβαλλόμενος έχει ενημερωθεί για τον κίνδυνο αυτόν κατά τον χρόνο σύναψης της συμβάσεως και δύναται επίσης να κινήσει ένδικη διαδικασία για τη λήψη προσωρινών μέτρων, καθώς και, τέλος, διότι υφίσταται θεμιτό συμφέρον για την αποτελεσματική προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.

112. Επομένως, η επιχειρηματολογία της ADR περί μη αυτόματου ανασταλτικού αποτελέσματος της ασκήσεως προσφυγής ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ δεν καθιστά δυνατή τη διαπίστωση πλάνης περί το δίκαιο στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.

3) Επί της διακρίσεως μεταξύ προσφυγών ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ και αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, όπως ερμηνεύεται στη νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου

113. Κατά την ADR, η αναγνώριση της εξουσίας της Επιτροπής να εκδίδει, για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων, αποφάσεις με ισχύ εκτελεστού τίτλου, οι οποίες πρέπει να προσβάλλονται με το ένδικο βοήθημα του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, καθιστά άνευ αποτελεσματικότητας την προσφυγή ενώπιον του αρμόδιου για τις συμβατικές διαφορές δικαστή.

114. Όπως επισημάνθηκε συνοπτικά ανωτέρω ( 83 ), το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημα αυτό, στις σκέψεις 209 έως 214 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, με το σκεπτικό ότι το ένδικο βοήθημα της ADR στηριζόταν όχι μόνο στο άρθρο 263 ΣΛΕΕ αλλά και στο άρθρο 272 ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε όχι μόνον την τυπική νομιμότητα της επίδικης αποφάσεως, αλλά και το επί της ουσίας βάσιμο των συμβατικών απαιτήσεων της Επιτροπής έναντι της ADR, στις οποίες στηριζόταν η απόφαση αυτή.

115. Η χωριστή αυτή εξέταση των επιχειρημάτων που προέβαλε η ADR πρωτοδίκως, ήτοι η εξέτασή τους, αφενός, στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως, και, αφετέρου, στο πλαίσιο αγωγής από σύμβαση, στηρίζεται στη λογική, που έχει αναπτυχθεί στη νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου και παρατίθεται στη σκέψη 70 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, κατά την οποία, στο πλαίσιο του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο μπορεί να ελεγχθεί μόνο υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης. Αντιθέτως, στο πλαίσιο του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, μπορεί να προβληθεί μόνον παράβαση της συμβάσεως ή παραβίαση του εφαρμοστέου επ’ αυτής εθνικού δικαίου.

116. Ως εκ τούτου, από τη νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου, στην οποία στηρίζεται η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, προκύπτει ότι, στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως, όλοι οι λόγοι ακυρώσεως που αφορούν παράβαση των όρων της συμβάσεως ή του εθνικού δικαίου που η σύμβαση αυτή ορίζει ως εφαρμοστέο κρίνονται απαράδεκτοι. Αυτό σημαίνει ότι, στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο, δεν είναι δυνατόν να εξεταστεί το επί της ουσίας βάσιμο της εν λόγω αποφάσεως και το κατά πόσον η διεκδικούμενη συμβατική απαίτηση της Επιτροπής είναι νόμιμη ( 84 ).

117. Αν το Γενικό Δικαστήριο επιθυμεί, παρά ταύτα, να προβεί σε τέτοιο έλεγχο, πρέπει να εξετάσει κατ’ αρχάς αν η προσφυγή που ασκήθηκε ενώπιόν του μπορεί να «αναχαρακτηριστεί» υπό την έννοια ότι κατατείνει όχι μόνο στην ακύρωση της επίδικης αποφάσεως, αλλά και στη διαπίστωση ότι η Επιτροπή δεν διαθέτει την επίμαχη συμβατική απαίτηση. Σε τέτοια περίπτωση, το Γενικό Δικαστήριο μπορεί να κρίνει –όπως συνέβη εν προκειμένω– ότι το ένδικο βοήθημα στηρίζεται όχι μόνο στο άρθρο 263 ΣΛΕΕ, αλλά και στο άρθρο 272 ΣΛΕΕ, και να εξετάσει διαδοχικά τους λόγους και ισχυρισμούς που αντιστοιχούν σε κάθε είδος ενδίκου βοηθήματος. Πάντως, τέτοιος αναχαρακτηρισμός χωρεί μόνον υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις ( 85 ).

118. Σε περίπτωση, πάντως, που δεν υφίσταται πράξη δυνάμενη να αποσπασθεί από τη σύμβαση και, ως εκ τούτου, να θεωρηθεί ως αυτοτελώς προσβλητέα σύμφωνα με το άρθρο 263 ΣΛΕΕ, ο δικαστής της Ένωσης, ο οποίος, σε μια τέτοια περίπτωση, επιλαμβάνεται αγωγής από σύμβαση αποκλειστικώς με βάση το άρθρο 272 ΣΛΕΕ, δύναται, σύμφωνα με την ως άνω νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου, να εξετάζει μόνον αιτιάσεις που αφορούν «παράβαση συμβατικών διατάξεων ή παραβίαση του εφαρμοστέου επί της συμβάσεως [εθνικού] δικαίου». Αντιθέτως, στο πλαίσιο τέτοιων αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, κρίνονται απαράδεκτοι οι «λόγοι ακυρώσεως» («moyens d’annulation»), δηλαδή λόγοι οι οποίοι «στηρίζονται […] σε στοιχεία που χαρακτηρίζουν σχέσεις διοικητικού δικαίου» και «αποτελούν λόγους που προσιδιάζουν σε προσφυγή ακυρώσεως», όπως, για παράδειγμα, η έλλειψη αιτιολογίας, η προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας του προσφεύγοντος ή η προσβολή του δικαιώματος του στη χρηστή διοίκηση ( 86 ).

119. Η ADR ορθώς υποστηρίζει ότι η εφαρμογή της νομολογίας αυτής του Γενικού Δικαστηρίου συνεπάγεται προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής των αντισυμβαλλομένων της Επιτροπής και μάλιστα, τόσο στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ (βλ. κάτωθι, υπό i) όσο και στο πλαίσιο των αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ (βλ. κάτωθι, υπό ii).

i) Επί των προσφυγών ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ κατά αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους και έχουν εκδοθεί για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων

120. Η εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου κατά την οποία οι συμβατικές αξιώσεις των συμβαλλομένων μερών δεν μπορούν να εξετασθούν στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο στηρίζεται σε δύο παραδοχές που ενέχουν σοβαρό σφάλμα: αφενός, ότι οι κανόνες δικαίου που μπορούν να εξετασθούν στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως είναι μόνον κανόνες του δικαίου της Ένωσης και, αφετέρου, ότι το εφαρμοστέο επί της συμβάσεως δίκαιο μπορεί να είναι μόνον εθνικό δίκαιο.

– Επί της επιρροής που ασκούν η σύμβαση και το εθνικό δίκαιο στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο

121. Εξ όσων δύναμαι να διαπιστώσω, η πρώτη απόφαση με την οποία το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι συμβατικές αξιώσεις των συμβαλλομένων μερών δεν μπορούν να εξετασθούν στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο είναι η απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 2012 στην υπόθεση Applied Microengineering κατά Επιτροπής ( 87 ) η οποία μνημονεύεται στη σκέψη 70 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε κατ’ αρχάς σε σκέψη του Δικαστηρίου, στην απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 1970 επί της υποθέσεως Internationale Handelsgesellschaft ( 88 ), κατά την οποία το κύρος των πράξεων των θεσμικών οργάνων της Ένωσης μπορεί να κρίνεται μόνο βάσει του δικαίου της Ένωσης, καθόσον η προσφυγή σε κανόνες ή νομικές έννοιες εθνικού δικαίου, για την εκτίμηση του κύρους τέτοιων πράξεων θα είχε ως αποτέλεσμα να θίξει την ενότητα του δικαίου της Ένωσης.

122. Ωστόσο, η διαπίστωση αυτή του Δικαστηρίου αφορούσε το ζήτημα κατά πόσον η νομιμότητα κοινοτικού κανονισμού μπορούσε να εξετασθεί βάσει του δικαίου κράτους μέλους ( 89 ). Το Δικαστήριο ορθώς απέκλεισε μια τέτοια δυνατότητα, διότι διαφορετικά θα θιγόταν η ενότητα του κοινοτικού δικαίου. Η περίπτωση, όμως, αυτή δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνη κατά την οποία απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο για την είσπραξη συμβατικής απαιτήσεως θα πρέπει να εξετασθεί βάσει του εθνικού δικαίου, την εφαρμογή του οποίου έχουν συμφωνήσει τα συμβαλλόμενα μέρη με τη σύμβαση.

123. Συγκεκριμένα, σε αντίθεση με τους κανονισμούς της Ένωσης, τέτοια απόφαση στηρίζεται στο εθνικό δίκαιο, το οποίο τα συμβαλλόμενα μέρη επέλεξαν ως εφαρμοστέο στη μεταξύ τους συμβατική σχέση, στο μέτρο που το δίκαιο αυτό είναι κρίσιμο για την εκτίμηση του υποστατού της απαιτήσεως η οποία κηρύσσεται εκτελεστή με την εν λόγω απόφαση. Το ίδιο ισχύει επίσης για τις ρήτρες των σχετικών συμβάσεων. Πράγματι, η Επιτροπή δεν δύναται να κηρύξει εκτελεστή συμβατική απαίτηση η οποία δεν υφίσταται με βάση τη σύμβαση και το εφαρμοστέο επ’ αυτής δίκαιο. Αποτέλεσμα τούτων είναι ότι οι συμβατικές ρήτρες και το εθνικό δίκαιο καθίστανται «κανόνες δικαίου σχετικοί με την εφαρμογή των Συνθηκών» κατά την έννοια του άρθρου 263, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, βάσει των οποίων τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης καλούνται να εξετάσουν τη νομιμότητα τέτοιας αποφάσεως στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως.

124. Η διακύβευση της ενότητας του δικαίου της Ένωσης, η οποία οφείλεται στην εφαρμογή του εθνικού δικαίου κατά την εκτίμηση του κύρους πράξεως της Ένωσης απορρέει, στην περίπτωση αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο, από την προβλεπόμενη κατά τα άρθρα 335 ΣΛΕΕ και 340 ΣΛΕΕ δυνατότητα να υπόκειται μια σύμβαση της Ένωσης (και) στο εθνικό δίκαιο που έχουν επιλέξει τα συμβαλλόμενα μέρη. Πρόκειται, δηλαδή, για εξαίρεση που ανάγεται σε μια ειδική περίπτωση αλληλεπίδρασης μεταξύ του δικαίου της Ένωσης και του εθνικού δικαίου, αλληλεπίδρασης η οποία οφείλεται στην απουσία πλήρους νομοθεσίας περί συμβάσεων σε επίπεδο Ένωσης.

125. Συνεπώς, ο κανόνας που διέπλασε το Γενικό Δικαστήριο, στις σκέψεις 40 και 41 της αποφάσεώς του στην υπόθεση Applied Microengineering κατά Επιτροπής, με βάση το γράμμα του άρθρου 263, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Internationale Handelsgesellschaft, κατά τον οποίο «[ε]πιληφθείς προσφυγής ακυρώσεως […], ο δικαστής της Ένωσης οφείλει να εκτιμήσει τη νομιμότητα της προσβαλλομένης πράξεως [υπό το πρίσμα] της [ΣΛΕΕ] ή οποιουδήποτε κανόνα δικαίου σχετικού με την εφαρμογή της και, επομένως, του δικαίου της Ένωσης ( 90 )», δεν μπορεί να εφαρμοσθεί σε σχέση με απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο, η οποία έχει εκδοθεί για την είσπραξη συμβατικής απαιτήσεως ( 91 ).

– Επί του δικαίου της Ένωσης που είναι εφαρμοστέο επί συμβάσεων τις οποίες συνάπτει η Ένωση

126. Αντιστρόφως, πρέπει, όμως, να απορριφθεί και η εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου στις σκέψεις 40 και 41 της αποφάσεως στην υπόθεση Applied Microengineering κατά Επιτροπής, κατά την οποία «εφαρμοστέο επί της συμβάσεως δίκαιο» μπορεί να είναι μόνον το εθνικό δίκαιο. Πράγματι, είναι εσφαλμένη η παραδοχή ότι οι συμβάσεις που συνάπτουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης υπόκεινται μόνο στις συμβατικές διατάξεις και στο εθνικό δίκαιο που έχουν επιλέξει τα συμβαλλόμενα μέρη. Τουναντίον, επί των συμβάσεων αυτών εφαρμόζονται πάντοτε και οι γενικές διατάξεις του πρωτογενούς και του παράγωγου δικαίου, καθώς και οι κρίσιμες, κατά περίπτωση, ειδικές διατάξεις του παράγωγου δικαίου της Ένωσης.

127. Παραδείγματος χάρη, ο δημοσιονομικός κανονισμός 966/2012, καθώς και πολυάριθμοι τομεακοί κανονισμοί, όπως στον τομέα της χρηματοδότησης της έρευνας, περιλαμβάνουν πλέον αρκετές διατάξεις οι οποίες τυγχάνουν εφαρμογής επί των συμβάσεων που συνάπτουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης, ιδίως επί των συμφωνιών επιχορηγήσεως και επί των δημοσίων συμβάσεων ( 92 ). Περαιτέρω, βάσει των κανόνων εφαρμογής του δημοσιονομικού κανονισμού 966/2012, τέτοιες συμβάσεις πρέπει να ορίζουν ότι εφαρμοστέο επί της συμβάσεως δίκαιο είναι το δίκαιο της Ένωσης, συμπληρούμενο, εφόσον συντρέχει περίπτωση, με το εθνικό δίκαιο που προσδιορίζεται στη σύμβαση ( 93 ).

128. Επομένως, όπως ορθώς επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 85 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, εφαρμοστέοι κανόνες του εθνικού δικαίου, την επικουρική εφαρμογή του οποίου έχουν συμφωνήσει τα συμβαλλόμενα μέρη, μπορούν να είναι μόνον οι γενικές διατάξεις του προσδιορισθέντος στη σύμβαση εθνικού συμβατικού και ενοχικού δικαίου, προκειμένου να αντιμετωπιστεί τυχόν απουσία τέτοιων διατάξεων σε επίπεδο Ένωσης.

– Καταληκτικές παρατηρήσεις

129. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι δεν είναι ορθή η εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου, η οποία προκύπτει από τις σκέψεις 40 και 41 της αποφάσεως στην υπόθεση Applied Microengineering κατά Επιτροπής και κατά την οποία οι εξεταστέοι στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως κανόνες δικαίου μπορούν να είναι μόνον κανόνες του δικαίου της Ένωσης και το εφαρμοστέο επί της συμβάσεως δίκαιο μπορεί να είναι μόνον εθνικό δίκαιο.

130. Επομένως, παύει να ισχύει η δικαιολογητική βάση στην οποία στηριζόταν η νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με τη διάκριση μεταξύ προσφυγών ακυρώσεως και αγωγών από σύμβαση και κατά την οποία η κατανομή καθηκόντων μεταξύ του δικαστή που επιλαμβάνεται προσφυγών ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, αφενός, και του δικαστή που επιλαμβάνεται αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, αφετέρου, έγκειται στο ότι ο πρώτος είναι αποκλειστικά αρμόδιος όσον αφορά την εξέταση του δικαίου της Ένωσης, ενώ ο δεύτερος είναι αποκλειστικά αρμόδιος όσον αφορά την εξέταση της συμβάσεως και του εφαρμοστέου επ’ αυτής εθνικού δικαίου.

131. Επιπλέον, δεν είναι βάσιμη η ανησυχία ότι ο έλεγχος τηρήσεως των συμβατικών υποχρεώσεων και του εθνικού δικαίου στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο θα μπορούσε να καταστήσει περιττό το άρθρο 272 ΣΛΕΕ ή να θίξει τη δικαιοδοσία των εθνικών δικαστηρίων ( 94 ). Όπως επισημάνθηκε ανωτέρω, η έκδοση αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο προϋποθέτει την ύπαρξη ρήτρας διαιτησίας η οποία αποκλείει τη δικαιοδοσία των εθνικών δικαστηρίων. Προς τον σκοπό αυτόν, όμως, είναι απολύτως αναγκαία η εφαρμογή του άρθρου 272 ΣΛΕΕ ( 95 ).

132. Τέλος, η ερμηνεία της διακρίσεως μεταξύ προσφυγών ακυρώσεως και αγωγών από σύμβαση, στην οποία στηρίζεται η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, δεν δικαιολογείται ούτε από το ότι ο ακυρωτικός δικαστής δεν δύναται, σε αντίθεση με τον επιλαμβανόμενο αγωγής από σύμβαση δικαστή, να απευθύνει οδηγίες στην Επιτροπή ή να την υποκαταστήσει ( 96 ). Πράγματι, τυχόν ακύρωση, στο πλαίσιο του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο, με την αιτιολογία ότι δεν υφίσταται η προβαλλόμενη συμβατική απαίτηση, έχει τις ίδιες έννομες συνέπειες με τη διαπίστωση, στο πλαίσιο του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, του ότι η Επιτροπή δεν διαθέτει την απαίτηση αυτή. Εάν ο προσφεύγων επιθυμεί, επιπλέον, τη λήψη περαιτέρω μέτρων έναντι της Επιτροπής, θα μπορούσε, πέραν της ασκήσεως προσφυγής ακυρώσεως κατά της επίμαχης αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, να διατυπώσει και αίτημα λήψεως τέτοιων μέτρων βάσει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ.

133. Από το σύνολο των προεκτεθέντων προκύπτει ότι, στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, η νομιμότητα αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο και εκδοθείσας για την είσπραξη συμβατικής απαιτήσεως πρέπει να εξετάζεται τόσο υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης εν γένει όσο και βάσει των συμβατικών διατάξεων και όλων των λοιπών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης και του εθνικού δικαίου που εφαρμόζονται επί της συμβάσεως. Επομένως, στο πλαίσιο τέτοιας προσφυγής, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης οφείλουν να ελέγχουν τόσο την τυπική όσο και την ουσιαστική νομιμότητα της επίμαχης αποφάσεως. Ως εκ τούτου, στον έλεγχο αυτό εμπίπτει, μεταξύ άλλων, και το ζήτημα του βασίμου της προβαλλομένης συμβατικής απαιτήσεως. Το Γενικό Δικαστήριο έχει προβεί, εν μέρει, σε τέτοια εξέταση και στο παρελθόν ( 97 ).

134. Η προσέγγιση που υιοθετήθηκε, όμως, στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, κατά την οποία ο αντισυμβαλλόμενος της Επιτροπής οφείλει να ασκήσει τόσο προσφυγή βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ όσο και αγωγή δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, ώστε να εξασφαλίσει τον πλήρη έλεγχο, από τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο, συνιστά προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής, καθόσον περιπλέκει άνευ λόγου την ένδικη προστασία.

135. Αφενός, συνιστά προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής, η μη εξέταση από τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης, στο πλαίσιο προσφυγής βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο, της ουσιαστικής νομιμότητας της αποφάσεως αυτής, ήτοι του ζητήματος αν υφίσταται αυτή καθαυτή η απαίτηση που κηρύσσεται εκτελεστή.

136. Αφετέρου, συνιστά επίσης προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής το να απαιτείται από τους αντισυμβαλλόμενους της Επιτροπής να προσβάλλουν απόφαση αποτελούσα εκτελεστό τίτλο τόσο με προσφυγή δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ όσο και με αγωγή βάσει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, μολονότι τέτοια απαίτηση ουδόλως δικαιολογείται, όπως επισημάνθηκε ανωτέρω. Πράγματι, η απαίτηση αυτή δυσχεραίνει υπέρμετρα την πρόσβαση των αντισυμβαλλομένων της Επιτροπής στη δικαιοσύνη, καθώς και τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους ( 98 ). Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο στον βαθμό που, λαμβανομένης υπόψη της πολυπλοκότητας της σχετικής νομολογίας του Γενικού Δικαστηρίου, οι προσφεύγοντες διατρέχουν συχνά τον κίνδυνο να κριθούν απαράδεκτα τα αιτήματά τους, διότι τα στήριξαν σε εσφαλμένο είδος ενδίκου βοηθήματος ( 99 ).

ii) Επί της αναγκαιότητας εξετάσεως όλων των κρίσιμων πραγματικών και νομικών ζητημάτων στο πλαίσιο αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ

137. Όπως τόνισε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 211 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι το δικαίωμα προσβάσεως σε δικαστήριο σύμφωνα με το άρθρο 47 του Χάρτη διασφαλίζεται μόνον εάν το δικαστήριο αυτό είναι αρμόδιο να εξετάσει όλα τα πραγματικά και νομικά ζητήματα που είναι κρίσιμα για τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί ( 100 ).

138. Εντούτοις, στο πλαίσιο αγωγών από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, το Γενικό Δικαστήριο δεν λαμβάνει υπόψη δεόντως την εν λόγω απαίτηση, οσάκις θέτει σε εφαρμογή την ανωτέρω εξετασθείσα νομολογία περί διακρίσεως μεταξύ προσφυγών ακυρώσεως και αγωγών από σύμβαση, όπως αυτή μνημονεύθηκε στη σκέψη 70 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως και στην οποία η εν λόγω απόφαση στηρίχθηκε. Πράγματι, όπως επισημάνθηκε, η νομολογία αυτή εκκινεί από την παραδοχή ότι, στο πλαίσιο αγωγών από σύμβαση, ο δικαστής της Ένωσης δεν δύναται να εξετάζει αιτιάσεις περί παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης, ιδίως δε αιτιάσεις περί προσβολής των κατοχυρωμένων στο δίκαιο αυτό θεμελιωδών δικαιωμάτων ( 101 ).

139. Εντούτοις, όπως κατέστη σαφές ανωτέρω, είναι απολύτως εσφαλμένη η άποψη ότι οι συμβάσεις που συνάπτουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης υπόκεινται μόνο στις συμβατικές διατάξεις και στις διατάξεις του εθνικού δικαίου που τα συμβαλλόμενα μέρη έχουν ορίσει ως εφαρμοστέο ( 102 ). Ομοίως, δεν έχει κανένα έρεισμα η εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου ότι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης υπόκεινται στα κατοχυρωμένα με το δίκαιο της Ένωσης θεμελιώδη δικαιώματα και στις λοιπές υποχρεώσεις που υπέχουν ως φορείς δημόσιας εξουσίας βάσει του δικαίου αυτού, μόνον οσάκις εκδίδουν μονομερείς πράξεις, αλλά όχι στο πλαίσιο της συμβατικής δράσεώς τους ( 103 ). Πράγματι, δεν χωρεί αμφιβολία ότι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης υπόκεινται στην τήρηση των υποχρεώσεων αυτών, ανεξαρτήτως του αν ενεργούν μονομερώς ή εντός συμβατικού πλαισίου για την εκπλήρωση των καθηκόντων τους. Παραδείγματος χάρη, ο Χάρτης, όπως προκύπτει από το άρθρο 51, ισχύει γενικώς έναντι των θεσμικών και λοιπών οργάνων και οργανισμών της Ένωσης, ανεξαρτήτως της εκάστοτε επιλεγόμενης μορφής πράξεως. Οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία θα σήμαινε ότι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης μπορούν να απαλλαγούν από την υποχρέωσή τους για σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων διά της «φυγής στο ιδιωτικό δίκαιο» ( 104 ).

140. Την ως άνω διαπίστωση έχει επιβεβαιώσει και το Δικαστήριο, έστω και εμμέσως, εξετάζοντας επιχειρήματα που αφορούν την προσβολή του δικαιώματος χρηστής διοικήσεως στο πλαίσιο αγωγών από σύμβαση ( 105 ).

141. Αντιθέτως, το Γενικό Δικαστήριο έχει επιχειρήσει να εξετάσει τέτοια επιχειρήματα υπό το πρίσμα της ισχύουσας στο ενοχικό δίκαιο γενικής αρχής περί καλόπιστης εκτελέσεως των συμβάσεων και, ως εκ τούτου, έχει δεχθεί ότι οι αντίστοιχες υποχρεώσεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης θεμελιώνονται στη σύμβαση ή στο εφαρμοστέο επ’ αυτής εθνικό δίκαιο ( 106 ). Ασφαλώς, το γεγονός αυτό καταδεικνύει ότι το Γενικό Δικαστήριο έχει μεν παραδεχθεί πόσο προβληματική είναι η άποψη κατά την οποία τα θεσμικά όργανα της Ένωσης, οσάκις συνάπτουν συμβάσεις, δεν δεσμεύονται από τις προαναφερθείσες υποχρεώσεις. Πλην όμως, η σύνδεση των υποχρεώσεων αυτών με τις αρχές που διέπουν το δίκαιο των συμβάσεων, όπως η καλή πίστη, αποτελεί μόνο λύση ανάγκης. Πράγματι, κατ’ αυτόν τον τρόπο, διατηρείται ουσιαστικά η αδικαιολόγητη αντίληψη ότι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης εξομοιώνονται, όσον αφορά τη συμβατική δράση τους, προς ιδιώτες συμβαλλομένους και, ως εκ τούτου, υπόκεινται μόνο σε γενικές αρχές του δικαίου των συμβάσεων και όχι στα θεμελιώδη δικαιώματα και στις άλλες υποχρεώσεις που υπέχουν ως φορείς δημόσιας εξουσίας βάσει του δικαίου της Ένωσης.

142. Σύμφωνα με την ανωτέρω εξετασθείσα νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου, τα θεσμικά όργανα της Ένωσης υπόκεινται στα θεμελιώδη δικαιώματα και σε λοιπές υποχρεώσεις που υπέχουν ως φορείς δημόσιας εξουσίας βάσει του δικαίου της Ένωσης «αποκλειστικώς στο πλαίσιο της ασκήσεως των διοικητικών αρμοδιοτήτων τους» ( 107 ). Ωστόσο, δεν είναι σαφές για ποιον λόγο η σύναψη συμβάσεων δεν πρέπει να θεωρηθεί ως εμπίπτουσα στις διοικητικές αρμοδιότητες των εν λόγω θεσμικών οργάνων. Πράγματι, σε αντίθεση με τους ιδιώτες συμβαλλομένους, τα θεσμικά όργανα της Ένωσης ενεργούν πάντοτε στο πλαίσιο ασκήσεως των διοικητικών αρμοδιοτήτων τους.

143. Εξάλλου, στο πλαίσιο της παρούσας αναιρετικής διαδικασίας, η ίδια η Επιτροπή υποστήριξε μετ’ επιτάσεως ότι δεν μπορεί να της αφαιρεθεί η δυνατότητα να ασκεί, ακόμη και εντός συμβατικού πλαισίου, τις γενικές εξουσίες οι οποίες της παρέχονται, ως φορέα δημόσιας εξουσίας, από το δίκαιο της Ένωσης, προκειμένου να εισπράξει χρηματικές απαιτήσεις, διότι τούτο θα σήμαινε, εξ αντιδιαστολής, ότι δεν θα δεσμευόταν, εντός συμβατικού πλαισίου, ούτε από τις γενικές υποχρεώσεις που υπέχει ως φορέας δημόσιας εξουσίας, όπως είναι η υποχρέωση προς διασφάλιση του δικαιώματος προσβάσεως στα έγγραφα και, γενικότερα, η υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Πλην όμως, κατά το εν λόγω θεσμικό όργανο, δεν βρίσκει κανένα έρεισμα η άποψη κατά την οποία η Επιτροπή, στο πλαίσιο της συμβατικής δράσεώς της, δεν ενεργεί ως διοικητική αρχή και ως φορέας δημόσιας εξουσίας.

144. Επιπλέον, η εφαρμογή της ανωτέρω εξετασθείσας νομολογίας του Γενικού Δικαστηρίου οδηγεί σε αποτελέσματα που δεν είναι καθόλου αποδεκτά: παραδείγματος χάρη, κατ’ εφαρμογήν της εν λόγω νομολογίας, η υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης θα ίσχυε, σε περίπτωση ανακτήσεως επιχορηγήσεως, μόνον εάν η επιχορήγηση είχε παρασχεθεί με μονομερή απόφαση και όχι αν είχε παρασχεθεί με σύμβαση ( 108 ). Ομοίως, ο αντισυμβαλλόμενος θεσμικού οργάνου της Ένωσης θα ήταν σε θέση να του προσάψει, για παράδειγμα, παραβίαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως ή προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας μόνο εάν οι όροι της συμβάσεως προέβλεπαν τέτοιες υποχρεώσεις και δικαιώματα ( 109 ), αλλά όχι σε διαφορετική περίπτωση ( 110 ). Κάτι τέτοιο θα σήμαινε, όμως, ότι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης θα μπορούσαν να απαλλαγούν από τις επιβαλλόμενες από το πρωτογενές δίκαιο υποχρεώσεις τους, παρέχοντας επιχορηγήσεις μέσω συμβάσεων και όχι με μονομερείς αποφάσεις και παραλείποντας να προβλέψουν στις συμβάσεις αυτές υποχρεώσεις αιτιολογήσεως σε βάρος τους ή δικαιώματα άμυνας υπέρ των αντισυμβαλλομένων τους.

145. Το Γενικό Δικαστήριο στήριξε την εκτίμηση του κατά την οποία, στο πλαίσιο συμβατικής διαφοράς, ο ενάγων δεν δύναται να επικαλεστεί τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης από το δίκαιο της Ένωσης, ιδίως, στη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τη διάκριση μεταξύ εξωσυμβατικής και συμβατικής ευθύνης ( 111 ). Κατά τη νομολογία αυτή, η απλή επίκληση νομικών κανόνων οι οποίοι δεν απορρέουν από τη σύμβαση δεν μπορεί να επηρεάσει τη φύση της ευθύνης και την προβλεπόμενη δικαιοδοσία για τη σχετική διαφορά. Ωστόσο, από τη νομολογία αυτή ουδόλως προκύπτει ότι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης δεν υπόκεινται, εντός συμβατικού πλαισίου, στις απορρέουσες από το δίκαιο της Ένωσης υποχρεώσεις τους ούτε ότι οι αντισυμβαλλόμενοι τους δεν δύναται να επικαλούνται τις υποχρεώσεις αυτές.

146. Επιπλέον, η νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου, κατά την οποία η υποχρέωση των θεσμικών οργάνων της Ένωσης να τηρούν τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις λοιπές δεσμεύσεις που υπέχουν ως φορείς δημόσιας εξουσίας ισχύει μόνο στο πλαίσιο της εκδόσεως μονομερών πράξεων και όχι στο πλαίσιο της συμβατικής δράσεώς τους, αναπτύχθηκε αρχικώς με βάση την εκτίμηση ότι η προβολή, στο πλαίσιο αγωγής από σύμβαση, αιτιάσεως περί παραβιάσεως τέτοιων υποχρεώσεων είναι «αλυσιτελής» (inopérant), διότι τέτοια παραβίαση δεν ασκεί επιρροή στην ύπαρξη ή μη συμβατικών απαιτήσεων των συμβαλλομένων μερών ( 112 ).

147. Η ως άνω εκτίμηση, όμως, δεν είναι ορθή, διότι η προσβολή των θεμελιωδών δικαιωμάτων ή η παραβίαση λοιπών υποχρεώσεων δημόσιας εξουσίας που υπέχει η συμβατικώς δρώσα Διοίκηση ουδόλως είναι αλυσιτελείς στο πλαίσιο αγωγών από σύμβαση. Αντιθέτως, τέτοιες παραβιάσεις, όπως έχει κρίνει και το Δικαστήριο, μπορούν κάλλιστα να έχουν επιπτώσεις και στις συμβατικές απαιτήσεις των συμβαλλομένων μερών ( 113 ). Περαιτέρω, από τη νομολογία σχετικά με την προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας προκύπτει ότι η αιτίαση περί προσβολής δικαιώματος εν γένει ουδόλως κρίνεται απαράδεκτη για τον λόγο και μόνον ότι η προσβολή αυτή δεν αντικατοπτρίζεται κατ’ ανάγκη στο διατακτικό της δικαστικής αποφάσεως ( 114 ). Εν τέλει, αυτή καθεαυτή η διαπίστωση της προσβολής δικαιώματος έχει επανορθωτικό αποτέλεσμα για τον προσφεύγοντα και λειτουργεί ως προτροπή προς συμμόρφωση για τη Διοίκηση ( 115 ).

148. Τέλος, η εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου ότι ο δικαστής των συμβατικών διαφορών δεν δύναται, στο πλαίσιο του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, να εξετάζει αιτιάσεις περί προσβολής κατοχυρωμένων στο δίκαιο της Ένωσης θεμελιωδών δικαιωμάτων και περί παραβάσεως άλλων υποχρεώσεων που υπέχουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης ως φορείς δημόσιας εξουσίας, δεν συνάδει με την κατανομή δικαιοδοτικών αρμοδιοτήτων βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, του άρθρου 272 ΣΛΕΕ και του άρθρου 274 ΣΛΕΕ.

149. Ειδικότερα, κατά το Δικαστήριο, όταν έχει συναφθεί σύμβαση μεταξύ προσφεύγοντος και θεσμικού οργάνου της Ένωσης, οι πράξεις της Ένωσης μπορούν να χαρακτηριστούν ως υποκείμενες σε προσφυγή ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, ειδάλλως θα υπήρχε ο κίνδυνος να καταστεί άνευ περιεχομένου το άρθρο 272 ΣΛΕΕ, αλλά και να διευρυνθεί, σε περίπτωση που η σύμβαση δεν περιέχει ρήτρα διαιτησίας, η αρμοδιότητα των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης πέρα από τα όρια που έχει χαράξει το άρθρο 274 ΣΛΕΕ ( 116 ). Ως εκ τούτου, όπως επισημάνθηκε ανωτέρω, μόνον οι αποφάσεις συμψηφισμού, οι αποφάσεις που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους και οι πράξεις που αναπτύσσουν αποτελέσματά εξ’ ολοκλήρου εκτός της συμβατικής σχέσεως χαρακτηρίζονται ως πράξεις υποκείμενες σε προσφυγή ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ ( 117 ).

150. Συνεπώς, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας P. Cruz Villalón στις προτάσεις του επί της υποθέσεως Λητώ Μαιευτικό Γυναικολογικό και Χειρουργικό Κέντρο κατά Επιτροπής, ο ορισμός της πράξεως κατά της οποίας χωρεί προσφυγή δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ είναι στενότερος εντός ενός συμβατικού πλαισίου από ό,τι σε άλλες περιπτώσεις. Πιο συγκεκριμένα, εντός ενός τέτοιου πλαισίου, δεν αρκεί, για να μπορεί μια τέτοια πράξη να θεωρηθεί ως υποκείμενη σε προσφυγή, το γεγονός ότι παράγει δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα έναντι του αποδέκτη της ( 118 ). Παραδείγματος χάρη, τα χρεωστικά σημειώματα με τα οποία ζητείται από τον αντισυμβαλλόμενο να εξοφλήσει απαίτηση εντός της τασσόμενης με αυτά προθεσμίας ( 119 ), οι εκθέσεις ελέγχου με τις οποίες διαπιστώνονται τυχόν παρατυπίες στη χρήση των κονδυλίων επιχορηγήσεως και οι εξ αυτών απορρέουσες απαιτήσεις ( 120 ), ή οι αποφάσεις περί μονομερούς καταγγελίας της συμβάσεως ( 121 ), δεν συνιστούν, εντός συμβατικού πλαισίου, πράξεις υποκείμενες σε προσφυγή ακυρώσεως δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ ( 122 ).

151. Η ως άνω αντιμετώπιση παρίσταται μεν δικαιολογημένη στον βαθμό που ο αντισυμβαλλόμενος διαθέτει ένδικο βοήθημα ενώπιον του αρμόδιου για τις συμβατικές διαφορές δικαστή όσον αφορά σχετιζόμενες με συμβάσεις πράξεις στις οποίες η νομολογία δεν αναγνωρίζει την ιδιότητα της προσβαλλόμενης με προσφυγή του άρθρου 263 ΣΛΕΕ πράξεως. Πλην όμως, αυτή η «ένσταση παράλληλης προσφυγής» ( 123 ) λειτουργεί μόνον εφόσον το σχετικό ένδικο βοήθημα είναι και αποτελεσματικό. Αυτό σημαίνει ότι ο αρμόδιος για τις συμβατικές διαφορές δικαστής πρέπει να έχει την εξουσία να εξετάζει όλα τα πραγματικά και νομικά ζητήματα που είναι κρίσιμα για τη διαφορά που εκκρεμεί ενώπιόν του ( 124 ).

152. Η εκτίμηση αυτή επιβεβαιώθηκε εμμέσως από την απάντηση που έδωσε η Επιτροπή σε ερώτηση του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση στο πλαίσιο της παρούσας αναιρετικής διαδικασίας. Πράγματι, στην ερώτηση πώς μπορεί να ελεγχθεί ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο πλαίσιο αγωγών από σύμβαση, δεδομένου ότι, κατά το Γενικό Δικαστήριο, οι σχετικές αιτιάσεις κρίνονται απαράδεκτες, η Επιτροπή απάντησε ότι τέτοιες αιτιάσεις θα μπορούσαν να εξετασθούν στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως. Τούτο, όμως, θα σήμαινε ότι, προκειμένου να εξασφαλιστεί στους αντισυμβαλλομένους της Επιτροπής η δυνατότητα ασκήσεως αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος, ως πράξεις υποκείμενες σε προσφυγή δυνάμει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ θα έπρεπε να θεωρηθούν όχι μόνον οι αποφάσεις της Επιτροπής που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους, αλλά όλες οι πράξεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης έναντι των αντισυμβαλλομένων τους. Ωστόσο, ένα τέτοιο συμπέρασμα θα ήταν απολύτως ασυμβίβαστο με τη νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία οι πράξεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης που διενεργούνται εντός συμβατικού πλαισίου, εξαιρουμένων των αποφάσεων που αποτελούν εκτελεστούς τίτλους, δεν υπόκεινται σε προσφυγή βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ ( 125 ).

153. Επομένως, ο αρμόδιος για τις συμβατικές διαφορές δικαστής πρέπει να έχει τη δυνατότητα να εξετάζει, πέραν της συμβάσεως και των ειδικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης που εφαρμόζονται επί των συμβάσεων, καθώς του επικουρικώς εφαρμοστέου εθνικού δικαίου, επίσης το σύνολο των αιτιάσεων που αφορούν τυχόν προσβολή, εκ μέρους των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, των κατοχυρωμένων στο δίκαιο της Ένωσης θεμελιωδών δικαιωμάτων ή τυχόν παράβαση άλλων υποχρεώσεων που υπέχουν τα όργανα αυτά ως φορείς δημόσιας εξουσίας δυνάμει του δικαίου της Ένωσης ( 126 ).

154. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο, στο μέτρο που οι ανωτέρω μνημονευόμενες πράξεις, όπως, για παράδειγμα, ο έλεγχος των λογιστικών καταστάσεων των αντισυμβαλλομένων, η μονομερής αναστολή πληρωμών, η μονομερής καταγγελία της συμβάσεως ή ο μονομερής καθορισμός ποσών προς επιστροφή με χρεωστικά σημειώματα που καθιστούν ληξιπρόθεσμη την οφειλή, μολονότι χαρακτηρίζονται ως συμβατικής φύσεως από δικονομικής απόψεως, συχνά συναρτώνται προς την άσκηση μονομερών εξουσιών από τα θεσμικά όργανα της Ένωσης, οι οποίες προβλέπονται από νομοθετικές διατάξεις ή από τυποποιημένες συμβατικές ρήτρες που δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγματεύσεως σε μεμονωμένη βάση ( 127 ).

155. Με βάση τα ανωτέρω, μπορεί επίσης να εξηγηθεί γιατί οι αντισυμβαλλόμενοι των θεσμικών οργάνων της Ένωσης χαρακτηρίζουν ενστικτωδώς τα ένδικα βοηθήματα που ασκούν κατά τέτοιων πράξεων συχνά ως προσφυγές ακυρώσεως. Σύμφωνα με την προτεινόμενη με τις παρούσες προτάσεις λύση, τέτοια προσφυγή ουδόλως μπορεί να κριθεί απαράδεκτη για τον λόγο ότι ο προσφεύγων προσάπτει στο οικείο θεσμικό όργανο προσβολή θεμελιωδών δικαιωμάτων ή παράβαση άλλων υποχρεώσεων που υπέχει το θεσμικό όργανο ως φορέας δημόσιας εξουσίας δυνάμει του δικαίου της Ένωσης ή για τον λόγο ότι προβάλλει άλλες αιτιάσεις οι οποίες, σύμφωνα με τη μέχρι τούδε νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου ( 128 ), «προσιδιάζουν σε προσφυγή ακυρώσεως» ( 129 ).

γ) Ενδιάμεσο συμπέρασμα

156. Από τις ανωτέρω σκέψεις συνάγεται ότι η άσκηση της εξουσίας της Επιτροπής να εκδίδει αποφάσεις αποτελούσες εκτελεστούς τίτλους για την είσπραξη συμβατικών απαιτήσεων δεν αντιβαίνει στην αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης εφόσον, όπως εν προκειμένω, ο αντισυμβαλλόμενος έχει ενημερωθεί, με τη σύμβαση, για την ύπαρξη της δυνατότητας αυτής.

157. Αντιθέτως, συνιστά προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής η απαίτηση να ασκήσει ο αντισυμβαλλόμενος της Επιτροπής κατά αποφάσεως αποτελούσας εκτελεστό τίτλο τόσο προσφυγή ακυρώσεως βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ όσο και αγωγή από σύμβαση βάσει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, προκειμένου να επιτύχει την πλήρη εξέταση της νομιμότητας της αποφάσεως αυτής.

158. Ομοίως, συνιστά προσβολή του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής η μη παροχή της δυνατότητας στον αντισυμβαλλόμενο αυτό να προσάψει στο συμβαλλόμενο θεσμικό όργανο της Ένωσης, στο πλαίσιο αγωγής από σύμβαση δυνάμει του άρθρου 272 ΣΛΕΕ, προσβολή των κατοχυρωμένων στο δίκαιο της Ένωσης θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ένωσης και παράβαση άλλων υποχρεώσεων που υπέχει το εν λόγω όργανο ως φορέας δημόσιας εξουσίας δυνάμει του δικαίου της Ένωσης.

3. Συμπέρασμα επί του δεύτερου λόγου αναιρέσεως

159. Συμπερασματικά, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως είναι εν μέρει βάσιμος: το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, καθό