Απόφαση του Πρωτοδικείου (τέταρτο τμήμα) της 20ής Μαρτίου 2002. - HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG και λοιποί κατά Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. - Ανταγωνισμός - Σύμπραξη - Σωλήνες αστικής κεντρικής θερμάνσεως - Άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 81 ΕΚ) - Εμπορικός αποκλεισμός επιχειρήσεως - Πρόστιμο - Κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων - Ένσταση ελλείψεως νομιμότητας - Μη αναδρομικότητα - Δικαιώματα άμυνας - Ανακοίνωση περί της συνεργασίας των επιχειρήσεων. - Υπόθεση T-9/99.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 2002 σελίδα II-01487



Περίληψη

Διάδικοι

Σκεπτικό της απόφασης

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Διατακτικό



Λέξεις κλειδιά

1. Διαδικασία - Διεξαγωγή αποδείξεων - Αίτηση προσκομίσεως εγγράφων - Εσωτερικά έγγραφα της Επιτροπής - Αποκλείεται η κοινοποίηση, πλην εξαιρετικών περιστάσεων - Το βάρος της αποδείξεως βαρύνει τον προσφεύγοντα - Εφαρμογή στην έκθεση του συμβούλου ακροάσεων

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1 ΕΚ)· Κανονισμός Διαδικασίας του ρωτοδικείου, άρθρα 65 και 66 § 1]

2. Ανταγωνισμός - Συμπράξεις - Επιχείρηση - Έννοια - Οικονομική μονάδα - Καταλογισμός των παραβάσεων - Επιρροή του γεγονότος ότι ο όμιλος εταιριών που αποτελεί την οικονομική ομάδα δεν έχει ίδια νομική προσωπικότητα - Αλληλέγγυα ευθύνη των εταιριών που συνθέτουν τον εν λόγω όμιλο

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1)]

3. Ανταγωνισμός - Κοινοτικοί κανόνες - αραβάσεις - Καταλογισμός - Νομικό πρόσωπο έχον την εκμετάλλευση της επιχειρήσεως κατά τον χρόνο της παραβάσεως - Εξαιρέσεις - Καταλογισμός στον οικονομικό διάδοχο σε περίπτωση που δεν υφίσταται πλέον το νομικό πρόσωπο που ευθύνεται για την παράβαση ή προς τον σκοπό της διασφαλίσεως της πρακτικής αποτελεσματικότητας των κανόνων ανταγωνισμού

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1 ΕΚ)]

4. Ανταγωνισμός - Συμπράξεις - Σύνθετη παράβαση εμφανίζουσα στοιχεία συμφωνίας και στοιχεία εναρμονισμένης πρακτικής - Ενιαίος χαρακτηρισμός της ως «συμφωνίας και/ή εναρμονισμένης πρακτικής» - Επιτρέπεται - Συνέπειες από πλευράς των απαιτουμένων αποδεικτικών στοιχείων

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1 ΕΚ)]

5. Ανταγωνισμός - Συμπράξεις - Συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων - Έννοια - «Συμφωνία κυρίων» - Εμπίπτει στην έννοια - Ασκεί επιρροή η μη δυνατότητα εφαρμογής της κυρώσεως της ακυρότητας που προβλέπει το άρθρο 85, παράγραφος 2, της Συνθήκης (νυν άρθρο 81, παράγραφος 2, ΕΚ) - Δεν ασκεί επιρροή

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 §§ 1 και 2 (νυν άρθρο 81 §§ 1 και 2 ΕΚ)]

6. Ανταγωνισμός - Συμπράξεις - Εναρμονισμένη πρακτική - Έννοια - Ανάγκη υπάρξεως αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της διαβουλεύσεως μεταξύ των επιχειρήσεων και της συμπεριφοράς τους στην αγορά - Τεκμήριο υπάρξεως αυτού του αιτιώδους συνδέσμου

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1 ΕΚ)]

7. Ανταγωνισμός - Συμπράξεις - Συμμετοχή σε συναντήσεις επιχειρήσεων έχουσες ως αντικείμενο τη βλάβη του ανταγωνισμού - ερίσταση επιτρέπουσα, ελλείψει αποστασιοποιήσεως σε σχέση με τις ληφθείσες αποφάσεις, να συναχθεί η συμμετοχή στη συνακόλουθη σύμπραξη - Συμμετοχή λόγω φερομένου πειθαναγκασμού - ερίσταση που δεν συνιστά δικαιολογία για την επιχείρηση η οποία δεν έκανε χρήση της δυνατότητας καταγγελίας στις αρμόδιες αρχές

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1 ΕΚ)· κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 3]

8. Ανταγωνισμός - Συμπράξεις - Καταλογισμός σε επιχείρηση - Ευθύνη εκ της συμπεριφοράς άλλων επιχειρήσεων στο πλαίσιο της ίδιας παραβάσεως - Επιτρέπεται - Κριτήρια - αραβίαση της αρχής του προσωποπαγούς των ποινών, παράβαση των κανόνων περί αποδείξεως και προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας - Δεν υφίστανται

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1 ΕΚ)]

9. Ανταγωνισμός - Διοικητική διαδικασία - Γλωσσικό καθεστώς - Συνημμένα της ανακοινώσεως των αιτιάσεων και συνημμένα των απαντήσεων άλλων κατηγορουμένων επιχειρήσεων σε αίτηση παροχής πληροφοριών της Επιτροπής - Κοινοποίηση στη γλώσσα του πρωτοτύπου - ροσβολή του δικαιώματος ακροάσεως και παραβίαση της αρχής της ισότητας των όπλων - Δεν υφίστανται - Αιτιολογία

(Κανονισμοί του Συμβουλίου 1, άρθρο 3, και 17, άρθρο 19 § 1· κανονισμός 99/63 της Επιτροπής, άρθρα 2 § 1 και 4)

10. Ανταγωνισμός - Διοικητική διαδικασία - Επαγγελματικό απόρρητο - εριπτώσεις μετριασμού της εφαρμογής - Όρια - ροστασία του επιχειρηματικού απορρήτου

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρα 19 § 2, 20 § 2 και 21)

11. Ανταγωνισμός - Διοικητική διαδικασία - Επαγγελματικό απόρρητο - Διαρροή εμπιστευτικών πληροφοριών προερχόμενη από τις υπηρεσίες της Επιτροπής - Ασκεί επιρροή επί της νομιμότητας της αποφάσεως με την οποία διαπιστώνεται η παράβαση - Δεν ασκεί επιρροή

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 214 (νυν άρθρο 287 ΕΚ)· κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 20 § 2]

12. Ανταγωνισμός - Διοικητική διαδικασία - Ανεφάρμοστο του άρθρου 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου - Εφαρμογή των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου - Επιρροή επί των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων της Επιτροπής όσον αφορά την κλήτευση μαρτύρων κατηγορίας και υπερασπίσεως

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 19 § 2· κανονισμός 99/63 της Επιτροπής, άρθρα 3 § 3 και 7)

13. Ανταγωνισμός - Διοικητική διαδικασία - Ακροάσεις - Υποχρέωση του συμβούλου ακροάσεων να ζητήσει την έγκριση των πρακτικών της ακροάσεως προτού υποβάλει την έκθεσή του - Δεν υφίσταται

(Κανονισμός 99/63 της Επιτροπής, άρθρο 9 § 4, απόφαση 94/810 της Επιτροπής, άρθρα 7 § 4 και 8)

14. Ανταγωνισμός - Διοικητική διαδικασία - Ακροάσεις - ροσωρινός χαρακτήρας των πρακτικών που υποβάλλονται στη συμβουλευτική επιτροπή και στην Επιτροπή - Διαδικαστική πλημμέλεια - Δεν υφίσταται

(Κανονισμός 99/63 της Επιτροπής)

15. Ανταγωνισμός - ρόστιμα - Ύψος - Καθορισμός - Ανώτατο ποσό - Υπολογισμός - Κύκλος εργασιών που λαμβάνεται υπόψη - Συνολικός κύκλος εργασιών όλων των εταιριών που απαρτίζουν την οικονομική οντότητα που ενεργεί ως επιχείρηση

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

16. Ανταγωνισμός - ρόστιμα - Ύψος - Μέθοδοι υπολογισμού - Μετατροπή σε ECU του κύκλου εργασιών του έτους αναφοράς των επιχειρήσεων βάσει της μέσης τιμής συναλλάγματος του ίδιου έτους - Επιτρέπεται

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15)

17. Ανταγωνισμός - Διοικητική διαδικασία - Αίτηση παροχής πληροφοριών - Ελευθερία των επιχειρήσεων να δεχθούν ή να μη δεχθούν να απαντήσουν στις ερωτήσεις που τους τίθενται δυνάμει του άρθρου 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 - Συνέπειες της αποδοχής - Υποχρέωση των επιχειρήσεων να παράσχουν ακριβείς πληροφορίες

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρα 11 § 1 και 15 § 1 στοιχ. β_)

18. Ανταγωνισμός - ρόστιμα - Ύψος - Καθορισμός - Κριτήρια - Σοβαρότητα των παραβάσεων - Ελαφρυντικές περιστάσεις - Οικονομική κατάσταση της οικείας επιχειρήσεως - Δεν συνιστά ελαφρυντική περίσταση

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

Περίληψη

1. Στο πλαίσιο της διαδικασίας ενώπιον του κοινοτικού δικαστή, τα εσωτερικά έγγραφα της Επιτροπής δεν γνωστοποιούνται στους προσφεύγοντες, εκτός αν το απαιτούν οι εξαιρετικές περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, βάσει σοβαρών ενδείξεων τις οποίες αυτοί οφείλουν να προσκομίσουν. Αυτό συμβαίνει με την έκθεση του συμβούλου ακροάσεων, η οποία, ως καθαρώς εσωτερικό έγγραφο της Επιτροπής το οποίο έχει για την Επιτροπή αποκλειστικώς και μόνο συμβουλευτική αξία, δεν διατυπώνει νέες αιτιάσεις ούτε παρέχει νέα αποδεικτικά στοιχεία εις βάρος των επιχειρήσεων που εμπλέκονται σε διαδικασία του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης (νυν άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ) και, συνεπώς, δεν ενέχει κανένα στοιχείο λήψεως αποφάσεως το οποίο θα έπρεπε να λάβει υπόψη ο κοινοτικός δικαστής προς άσκηση του ελέγχου του. Ο περιορισμός αυτός της προσβάσεως στα εσωτερικά έγγραφα δικαιολογείται από την ανάγκη διασφαλίσεως της εύρυθμης λειτουργίας του οικείου οργάνου στον τομέα της πατάξεως των παραβάσεων των κανόνων ανταγωνισμού της Συνθήκης. Ομοίως, είναι απορριπτέα η αίτηση διεξαγωγής αποδείξεων με την οποία ζητείται η κατάθεση της εκθέσεως του συμβούλου ακροάσεων όταν οι προσφεύγοντες δεν αποδεικνύουν ως προς τι η προσκόμιση της εν λόγω εκθέσεως θα είχε ενδιαφέρον όσον αφορά τον σεβασμό των δικαιωμάτων άμυνας.

( βλ. σκέψη 40 )

2. Το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης (νυν άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ), απαγορεύοντας στις επιχειρήσεις, μεταξύ άλλων, να συνάπτουν συμφωνίες ή να συμμετέχουν σε εναρμονισμένες πρακτικές που δύνανται να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και που έχουν ως σκοπό ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς, απευθύνεται σε οικονομικές μονάδες, εκάστη των οποίων περικλείει ενιαία οργάνωση προσωπικών, υλικών και α_λων στοιχείων, τα οποία έχουν ταχθεί στη διαρκή επιδίωξη ορισμένου οικονομικού σκοπού, η οποία οργάνωση δύναται να συντελέσει στη διάπραξη παραβάσεως προβλεπομένης από τη διάταξη αυτή.

Συναφώς, δεν είναι απαραίτητο η οντότητα που θεωρείται «όμιλος» να έχει ίδια νομική προσωπικότητα. ράγματι, ο όρος επιχείρηση, εντασσόμενος στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού, πρέπει να νοηθεί ως οικονομική οντότητα από την άποψη του αντικειμένου της επίμαχης συμφωνίας, έστω και αν από νομική άποψη η οικονομική αυτή οντότητα αποτελείται από περισσότερα φυσικά ή νομικά πρόσωπα. Ελλείψει ενός νομικού προσώπου επικεφαλής του ομίλου, στο οποίο, ως υπεύθυνο για τον συντονισμό της δράσεως του ομίλου, να μπορούν να καταλογιστούν οι παραβάσεις που διαπράττουν οι διάφορες εταιρίες που τον συνθέτουν, η Επιτροπή δικαιούται να θεωρήσει τις εταιρίες που συνθέτουν τον όμιλο ως ευθυνόμενες αλληλεγγύως για το σύνολο των ενεργειών του ομίλου, ούτως ώστε να αποφευχθεί η δυνατότητα να αντιταχθεί στο ενιαίο της συμπεριφοράς τους στην αγορά κατά την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού η τυπική διάκριση μεταξύ των εταιριών αυτών, η οποία προκύπτει από τη διακεκριμένη νομική τους προσωπικότητα.

( βλ. σκέψεις 54, 66 )

3. Για τη παράβαση ευθύνεται, κατ' αρχήν, το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που διηύθυνε την οικεία επιχείρηση κατά τον χρόνο διαπράξεως της παραβάσεως των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού, έστω και αν, κατά τον χρόνο εκδόσεως της περί διαπιστώσεως της παραβάσεως αποφάσεως, η εκμετάλλευση της επιχειρήσεως τελεί υπό την ευθύνη άλλου προσώπου. Αυτό δεν ισχύει μόνο στην περίπτωση κατά την οποία το ή τα νομικά πρόσωπα που ευθύνονται για την εκμετάλλευση της επιχειρήσεως έχουν παύσει να υφίσταται νομικώς μετά τη διάπραξη της παραβάσεως. Είναι, ωστόσο, αληθές ότι, υπό ορισμένες περιστάσεις, παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού μπορεί να καταλογιστεί στον οικονομικό διάδοχο του νομικού προσώπου το οποίο είναι ο δράστης της παραβάσεως, έστω και αν αυτό δεν έχει παύσει να υφίσταται κατά την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως περί διαπιστώσεως της εν λόγω παραβάσεως, ούτως ώστε να μη διακυβευθεί η πρακτική αποτελεσματικότητα των κανόνων αυτών λόγω των επελθουσών μεταβολών, ιδίως, στη νομική μορφή των εμπλεκομένων επιχειρήσεων.

Η Επιτροπή υποπίπτει σε νομική πλάνη θεωρώντας ως αλληλεγγύως υπεύθυνη για την καταβολή του προστίμου που επιβλήθηκε σε όμιλο εταιριών μια επιχείρηση η οποία δεν υπήρχε ακόμα κατά τον χρόνο διαπράξεως της παραβάσεως, ενώ τα φυσικά και νομικά πρόσωπα που εμπλέκονται στην παράβαση αυτή συνέχισαν στο ακέραιο τις εμπορικές τους δραστηριότητες και ενώ δεν αποδείχθηκε η ύπαρξη ελιγμών που καταστρώθηκαν ειδικά προς αποφυγή της επιβληθείσας κυρώσεως.

( βλ. σκέψεις 103-104, 106-108 )

4. Στο πλαίσιο μιας σύνθετης παραβάσεως, στην οποία ενεπλάκησαν πλείονες παραγωγοί επί σειράν ετών και η οποία αποσκοπούσε στην από κοινού ρύθμιση της αγοράς, δεν μπορεί να απαιτηθεί από την Επιτροπή να χαρακτηρίσει επακριβώς την παράβαση, ως προς κάθε μία επιχείρηση και σε κάθε δεδομένο χρονικό σημείο, ως συμφωνία ή ως εναρμονισμένη πρακτική, εφόσον, εν πάση περιπτώσει, το άρθρο 85 της Συνθήκης (νυν άρθρο 81 ΕΚ) αφορά αμφότερες τις μορφές παραβάσεως. Έτσι, η Επιτροπή έχει το δικαίωμα να χαρακτηρίσει μια τέτοια ενιαία παράβαση ως «συμφωνία και εναρμονισμένη πρακτική» ή, ακόμα, ως συμφωνία «και/ή» εναρμονισμένη πρακτική, στο μέτρο που η παράβαση αυτή ενέχει στοιχεία που πρέπει να χαρακτηριστούν ως συμφωνία και στοιχεία που πρέπει να χαρακτηριστούν ως εναρμονισμένη πρακτική. ράγματι, θα ήταν τεχνητή η κατάτμηση μιας διαρκούς συμπεριφοράς, χαρακτηριζομένης από έναν ενιαίο στόχο, ώστε να θεωρηθεί ως πλείονες χωριστές παραβάσεις.

Σε μια τέτοια κατάσταση, ο διττός χαρακτηρισμός πρέπει να νοηθεί όχι ως χαρακτηρισμός που προϋποθέτει ταυτόχρονα και σωρευτικά την απόδειξη του ότι καθένα από τα πραγματικά αυτά στοιχεία εμφανίζει τα συστατικά στοιχεία και της συμφωνίας και της εναρμονισμένης πρακτικής, αλλά ως προσδιορίζων ένα σύνθετο όλον, που περιέχει πραγματικά στοιχεία από τα οποία ορισμένα χαρακτηρίστηκαν ως συμφωνία και άλλα ως εναρμονισμένη πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης (νυν άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ), το οποίο δεν προβλέπει κάποιον ειδικό χαρακτηρισμό γι' αυτού του είδους τη σύνθετη παράβαση.

( βλ. σκέψεις 186-187 )

5. Για να υφίσταται συμφωνία κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης (νυν άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ), αρκεί οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις να έχουν εκδηλώσει την κοινή τους βούληση να συμπεριφερθούν στην αγορά κατά ορισμένο τρόπο. Αυτό συμβαίνει όταν, μεταξύ διαφόρων επιχειρήσεων, υπάρχει «συμφωνία κυρίων» αντιπροσωπεύουσα την πιστή έκφραση μιας τέτοιας κοινής βουλήσεως και αφορά περιορισμό του ανταγωνισμού. Υπ' αυτές τις συνθήκες, παρέλκει να ερευνηθεί αν οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις θεωρούσαν ότι δεσμεύονταν - νομικώς, πραγματικώς ή ηθικώς - να ακολουθήσουν τη συμφωνηθείσα μεταξύ τους συμπεριφορά.

Συναφώς, δεν μπορεί να συναχθεί αντίθετο συμπέρασμα από την κύρωση της ακυρότητας που προβλέπει το άρθρο 85, παράγραφος 2, της Συνθήκης (νυν άρθρο 81, παράγραφος 2, ΕΚ) και η οποία αφορά τις περιπτώσεις εκείνες στις οποίες όντως υφίσταται νομική υποχρέωση. ράγματι, το γεγονός ότι η κύρωση αυτή δεν μπορεί, ως εκ της φύσεώς της, να εφαρμοστεί παρά μόνο στις συμφωνίες που έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα δεν σημαίνει ότι οι συμφωνίες που δεν έχουν τέτοιο χαρακτήρα δεν εμπίπτουν στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης.

( βλ. σκέψεις 199-201 )

6. Από το ίδιο το γράμμα του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης (νυν άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ) προκύπτει ότι η εναρμονισμένη πρακτική ενέχει, πέραν της διαβουλεύσεως μεταξύ των επιχειρήσεων, και συμπεριφορά στην αγορά συνακόλουθη προς αυτή τη διαβούλευση και σχέση αιτίου και αιτιατού μεταξύ των δύο αυτών στοιχείων. Συναφώς, πρέπει να τεκμαίρεται, πλην αποδείξεως του εναντίου η οποία βαρύνει τους ενδιαφερομένους επιχειρηματίες, ότι οι επιχειρήσεις που έχουν μετάσχει στη διαβούλευση και εξακολουθούν να δρουν στην αγορά λαμβάνουν υπόψη τις πληροφορίες που αντήλλαξαν με τους ανταγωνιστές τους για να καθορίσουν τη συμπεριφορά τους στην αγορά.

( βλ. σκέψεις 213, 216 )

7. Εφόσον μια επιχείρηση συμμετέχει, έστω και χωρίς να λαμβάνει ενεργό μέρος, σε συναντήσεις μεταξύ επιχειρήσεων που έχουν ως αντικείμενο τη βλάβη του ανταγωνισμού και δεν αποστασιοποιείται δημοσίως από το περιεχόμενο των συναντήσεων αυτών, δημιουργώντας έτσι την εντύπωση στους άλλους συμμετέχοντες ότι επικροτεί το αποτέλεσμα των συναντήσεων και ότι θα συμμορφωθεί προς αυτό, μπορεί να θεωρηθεί ότι αποδεδειγμένως συμμετέχει στη σύμπραξη που προκύπτει από τις εν λόγω συναντήσεις. Είναι, συναφώς, άνευ σημασίας το αν η εν λόγω επιχείρηση συναντάται με επιχειρήσεις κατέχουσες δεσπόζουσα ή, τουλάχιστον, οικονομικώς εξέχουσα θέση στην αγορά. ράγματι, μια επιχείρηση που συμμετέχει σε συναντήσεις που έχουν ως αντικείμενο τη βλάβη του ανταγωνισμού, έστω και αν εξαναγκάζεται προς τούτο από άλλες συμμετέχουσες επιχειρήσεις που διαθέτουν μεγαλύτερη οικονομική ισχύ, έχει πάντοτε τη δυνατότητα να υποβάλει καταγγελία στην Επιτροπή και να καταγγείλει τις εν λόγω θίγουσες τον ανταγωνισμό δραστηριότητες αντί να συνεχίσει να συμμετέχει στις εν λόγω συναντήσεις.

( βλ. σκέψεις 223-224, 226 )

8. Μια επιχείρηση που μετέσχε σε ενιαία και διαρκή παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού, μέσω της δικής της συμπεριφοράς, που εμπίπτει στην έννοια της συμφωνίας ή της εναρμονισμένης πρακτικής με αντικείμενο τη βλάβη του ανταγωνισμού κατά το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης (νυν άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ) και αποσκοπεί να συμβάλει στην πραγματοποίηση της παραβάσεως στο σύνολό της, μπορεί να ευθύνεται και για τη συμπεριφορά την οποία ανέπτυξαν άλλες επιχειρήσεις στο πλαίσιο της ίδιας παραβάσεως για όλη τη διάρκεια της συμμετοχής της στην εν λόγω παράβαση, όταν αποδεικνύεται ότι η εν λόγω επιχείρηση γνωρίζει την αντίθετη στον ανταγωνισμό συμπεριφορά των άλλων μετεχόντων ή ότι μπορεί ευλόγως να την προβλέψει και ότι είναι διατεθειμένη να αποδεχθεί τον σχετικό κίνδυνο. Το συμπέρασμα αυτό δεν αντιφάσκει προς την αρχή ότι η ευθύνη για τέτοιου είδους παραβάσεις είναι προσωποπαγής, δεν οδηγεί δε ούτε σε παραμέληση της ατομικής αναλύσεως των προς επιβεβαίωση της κατηγορίας αποδείξεων, κατά παράβαση των περί αποδείξεως κανόνων, ούτε σε προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας των εμπλεκομένων επιχειρήσεων.

( βλ. σκέψη 231 )

9. Στο πλαίσιο των διαδικασιών εφαρμογής των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού, τα συνημμένα της ανακοινώσεως των αιτιάσεων τα οποία δεν προέρχονται από την Επιτροπή δεν συνιστούν «έγγραφα» κατά την έννοια του άρθρου 3 του κανονισμού 1, περί καθορισμού του γλωσσικού καθεστώτος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, αλλά πρέπει να θεωρούνται ως πειστήρια επί των οποίων στηρίζεται η Επιτροπή και, ως εκ τούτου, πρέπει να κοινοποιούνται στον αποδέκτη της αποφάσεως ως έχουν, ούτως ώστε αυτός να μπορεί να γνωρίζει την ερμηνεία την οποία τους έδωσε η Επιτροπή και επί της οποίας στήριξε τόσο την ανακοίνωση των αιτιάσεών της όσο και την απόφασή της. Επομένως, η Επιτροπή, κοινοποιώντας τα συνημμένα αυτά στη γλώσσα του πρωτοτύπου, ουδόλως προσβάλλει το δικαίωμα ακροάσεως των ενδιαφερομένων επιχειρήσεων.

Οι ίδιες σκέψεις ισχύουν και ως προς τα έγγραφα που επισύναψαν άλλες επιχειρήσεις στις απαντήσεις τους στις αιτήσεις παροχής πληροφοριών της Επιτροπής, χωρίς να μπορεί να προβληθεί παραβίαση της αρχής της ισότητας των όπλων, δεδομένου ότι το πρωτότυπο των εγγράφων αυτών αποτελεί, τόσο για την Επιτροπή όσο και για τις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις, τη μόνη προσφυή απόδειξη.

( βλ. σκέψεις 327, 329-330 )

10. H υποχρέωση τηρήσεως του επαγγελματικού απορρήτου την οποία προβλέπει το άρθρο 20, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, στο πλαίσιο της διαδικασίας εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού, παύει να είναι απόλυτη όταν πρόκειται για τρίτους στους οποίους το άρθρο 19, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού παρέχει δικαίωμα ακροάσεως, δηλαδή ιδίως τον καταγγέλλοντα τρίτο. Η Επιτροπή μπορεί να του ανακοινώσει ορισμένες πληροφορίες καλυπτόμενες από το επαγγελματικό απόρρητο, στο μέτρο που η ανακοίνωση αυτή είναι αναγκαία για την καλή διεξαγωγή της έρευνας. Ωστόσο, η ευχέρεια αυτή δεν ισχύει για όλα τα είδη εγγράφων τα οποία, ως εκ της φύσεώς τους, καλύπτονται από το επαγγελματικό απόρρητο. Το άρθρο 21 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο προβλέπει τη δημοσίευση ορισμένων αποφάσεων, επιβάλλει στην Επιτροπή την υποχρέωση να λαμβάνει υπόψη το έννομο συμφέρον των επιχειρήσεων προς διαφύλαξη των επιχειρηματικών τους απορρήτων. Οι διατάξεις αυτές, καίτοι αφορούν ιδιαίτερες περιπτώσεις, πρέπει να θεωρούνται ως έκφραση μιας γενικής αρχής που εφαρμόζεται κατά τη διάρκεια της διεξαγωγής της διοικητικής διαδικασίας.

( βλ. σκέψη 364 )

11. Και αν ακόμη γίνει δεκτό ότι οι υπηρεσίες της Επιτροπής είναι υπεύθυνες για τη διαρροή, κατά παράβαση των διατάξεων περί επαγγελματικού απορρήτου, εμπιστευτικών πληροφοριών που χρησιμοποιήθηκαν κατά την κινηθείσα λόγω παραβάσεως των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού διοικητική διαδικασία, το γεγονός αυτό δεν έχει, ούτως ή άλλως, επίπτωση στη νομιμότητα της αποφάσεως, εφόσον δεν αποδεικνύεται ότι η απόφαση δεν θα είχε ληφθεί ή θα είχε διαφορετικό περιεχόμενο αν δεν είχαν λάβει χώρα οι επίμαχες ενέργειες.

( βλ. σκέψη 370 )

12. Έστω και αν η Επιτροπή δεν αποτελεί δικαστήριο υπό την έννοια του άρθρου 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και έστω και αν τα επιβαλλόμενα πρόστιμα δεν έχουν ποινικό χαρακτήρα, γεγονός παραμένει ότι η Επιτροπή υποχρεούται να τηρεί τις γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου κατά τη διοικητική διαδικασία.

Συναφώς, το γεγονός ότι οι διατάξεις του κοινοτικού δικαίου ανταγωνισμού δεν προβλέπουν υποχρέωση της Επιτροπής να καλέσει τους μάρτυρες υπερασπίσεως των οποίων ζητείται η εξέταση, αλλά της αφήνουν εύλογο περιθώριο εκτιμήσεως για να κρίνει ως προς το ενδιαφέρον που μπορεί να παρουσιάζει η ακρόαση των προσώπων αυτών, δεν αντιβαίνει στις εν λόγω αρχές. ράγματι, η Επιτροπή, καίτοι μπορεί να προβεί σε ακρόαση φυσικών ή νομικών προσώπων όταν το κρίνει αναγκαίο, δεν διαθέτει ούτε το δικαίωμα να καλεί μάρτυρες κατηγορίας χωρίς να έχει εξασφαλίσει ότι συμφωνούν να καταθέσουν.

( βλ. σκέψεις 383, 391-392 )

13. Ούτε ο κανονισμός 99/63 ούτε η απόφαση 94/810, περί των καθηκόντων που ανατίθενται στους συμβούλους ακροάσεων στο πλαίσιο των ενώπιον της Επιτροπής διαδικασίων για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού, απαγορεύουν στον σύμβουλο ακροάσεων να υποβάλει στον Γενικό Διευθυντή Ανταγωνισμού την έκθεση που προβλέπει το άρθρο 8 της αποφάσεως 94/810 προτού εγκριθούν τα πρακτικά της ακροάσεως, σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 4, του κανονισμού 99/63 και το άρθρο 7, παράγραφος 4, της αποφάσεως 94/810, από κάθε πρόσωπο που συμμετέσχε στην ακρόαση. ράγματι, το άρθρο 9, παράγραφος 4, του κανονισμού 99/63 εξασφαλίζει στα πρόσωπα που μετέχουν στην ακρόαση τη συμφωνία μεταξύ των πρακτικών και των ουσιωδών δηλώσεών τους. Συνεπώς, τα πρακτικά υποβάλλονται στην έγκριση των εμπλεκομένων ούτως ώστε να παρέχεται στους τελευταίους η δυνατότητα να ελέγξουν τις δηλώσεις στις οποίες προέβησαν κατά την ακρόαση και όχι να προσθέσουν νέα στοιχεία τα οποία ο σύμβουλος ακροάσεων θα είναι υποχρεωμένος να λάβει υπόψη.

( βλ. σκέψεις 407-408 )

14. Η μη οριστική μορφή των πρακτικών της ακροάσεως που υποβάλλονται στη συμβουλευτική επιτροπή για τις συμπράξεις και τις δεσπόζουσες θέσεις και στην Επιτροπή μπορεί να συνιστά πλημμέλεια της διοικητικής διαδικασίας δυνάμενη να πλήξει τη νομιμότητα της αποφάσεως στην οποία καταλήγει μόνον αν το εν λόγω κείμενο έχει συνταχθεί κατά τρόπον εμβάλλοντα τους αποδέκτες του σε ουσιώδη πλάνη.

( βλ. σκέψη 410 )

15. Το ότι ορίζεται ότι πλείονες εταιρίες ευθύνονται αλληλεγγύως για ένα πρόστιμο δεν συνεπάγεται, όσον αφορά το ανώτατο όριο του 10 % του κύκλου εργασιών που προβλέπει το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, ότι το ύψος του προστίμου περιορίζεται, για τις συνυπεύθυνες εταιρίες, στο 10 % του κύκλου εργασιών που πραγματοποίησε καθεμία από τις εταιρίες αυτές κατά την τελευταία διαχειριστική περίοδο. ράγματι, το ανώτατο όριο του 10 % του κύκλου εργασιών κατά τη διάταξη αυτή πρέπει να υπολογίζεται επί του συνολικού κύκλου εργασιών όλων των εταιριών που απαρτίζουν την οικονομική οντότητα η οποία ενεργεί ως «επιχείρηση» υπό την έννοια του άρθρου 85 της Συνθήκης (νυν άρθρου 81 ΕΚ). Έτσι, στην περίπτωση «επιχειρήσεως» συγκροτουμένης από όμιλο εταιριών ενεργούντα ως ενιαία οικονομική οντότητα, μόνον ο συνολικός κύκλος εργασιών των εταιριών που απαρτίζουν τον όμιλο μπορεί να αποτελέσει ένδειξη περί του μεγέθους και της οικονομικής ισχύος της εν λόγω επιχειρήσεως. Στο πλαίσιο της τηρήσεως του ορίου που καθορίζει το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, η Επιτροπή μπορεί να καθορίσει το ύψος του προστίμου βάσει του κύκλου εργασιών της επιλογής της, όσον αφορά τη γεωγραφική ζώνη και τα οικεία προϊόντα.

( βλ. σκέψεις 528-529, 541 )

16. Η Επιτροπή, υπολογίζοντας το ύψος προστίμου, επιβαλλομένου για παράβαση των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού, βάσει του κύκλου εργασιών ενός συγκεκριμένου έτους αναφοράς, κύκλου εργασιών εκφρασθέντος σε εθνικό νόμισμα, βασίμως μετατρέπει τον εν λόγω κύκλο εργασιών σε ECU βάσει της μέσης τιμής συναλλάγματος του εν λόγω έτους αναφοράς και όχι βάσει της τιμής συναλλάγματος που ισχύει κατά την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως.

( βλ. σκέψη 543 )

17. Ο κανονισμός 17 επιβάλλει στην επιχείρηση οι δραστηριότητες της οποίας αποτελούν το αντικείμενο μέτρων έρευνας υποχρέωση ενεργού συνεργασίας, η οποία συνεπάγεται ότι θέτει στη διάθεση της Επιτροπής όλα τα στοιχεία που αφορούν το αντικείμενο της έρευνας. Ακόμα και αν οι επιχειρήσεις είναι ελεύθερες να απαντήσουν ή να μην απαντήσουν στις ερωτήσεις που τους τίθενται δυνάμει του άρθρου 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 17, από την κύρωση που προβλέπει το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο β_, πρώτο τμήμα της φράσεως, του ίδιου κανονισμού προκύπτει ότι οι επιχειρήσεις που δέχονται να απαντήσουν υποχρεούνται να παράσχουν ακριβείς πληροφορίες.

( βλ. σκέψη 561 )

18. Η Επιτροπή δεν είναι υποχρεωμένη, κατά την επιμέτρηση του προστίμου που επιβάλλει λόγω παραβάσεως των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού, να λαμβάνει υπόψη, ως ελαφρυντική περίσταση, την ελλειμματική οικονομική κατάσταση της ενδιαφερομένης επιχειρήσεως, δεδομένου ότι η αναγνώριση παρόμοιας υποχρεώσεως θα οδηγούσε στην παροχή αδικαιολόγητου από απόψεως ανταγωνισμού πλεονεκτήματος στις επιχειρήσεις που έχουν προσαρμοστεί λιγότερο στους όρους της αγοράς.

( βλ. σκέψεις 596-597 )

Διάδικοι

Στην υπόθεση T-9/99,

HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG, με έδρα το Rosenheim (Γερμανία),

HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH, Verwaltungsgesellschaft, με έδρα το Rosenheim,

Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH, με έδρα το Rosenheim,

Isoplus Fernwärmetechnik Gesellschaft mbH, με έδρα το Hohenberg (Αυστρία),

Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, με έδρα το Sondershausen (Γερμανία),

εκπροσωπούμενες από τους P. Krömer και F. Nusterer, δικηγόρους, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο,

προσφεύγουσες,

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπουμένης από τους W. Μölls και É. Gippini Fournier, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο,

καθής,

που έχει ως αντικείμενο, κυρίως, αίτημα ακυρώσεως της αποφάσεως 1999/60/ΕΚ της Επιτροπής, της 21ης Οκτωβρίου 1998, σχετικά με διαδικασία κινηθείσα βάσει του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΚ (υπόθεση IV/35.691/Ε-4 - Καρτέλ προμονωμένων σωλήνων) (ΕΕ 1999, L 24, σ. 1), ή, επικουρικώς, αίτημα μειώσεως του προστίμου που επιβλήθηκε στις προσφεύγουσες με την απόφαση αυτή,

ΤΟ ΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ (τέταρτο τμήμα),

συγκείμενο από τους P. Mengozzi, ρόεδρο, V. Tiili και R. Μ. Moura Ramos, δικαστές,

γραμματέας: J. Palacio González, υπάλληλος διοικήσεως,

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της προφορικής διαδικασίας της 20ής Οκτωβρίου 2000,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Σκεπτικό της απόφασης

Ιστορικό της διαφοράς

1 Οι προσφεύγουσες είναι εταιρίες γερμανικού και αυστριακού δικαίου, που ασκούν δραστηριότητα στον τομέα της αστικής κεντρικής θερμάνσεως και τις οποίες η Επιτροπή θεωρεί ως ανήκουσες στον «όμιλο Henss/Isoplus».

[...]

8 Στις 21 Οκτωβρίου 1998, η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση 1999/60/ΕΚ, σχετικά με διαδικασία κινηθείσα βάσει του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΚ (IV/35.691/Ε-4 - Καρτέλ προμονωμένων σωλήνων) (ΕΕ 1999, L 24, σ. 1), που διορθώθηκε πριν από τη δημοσίευσή της με απόφαση της 6ης Νοεμβρίου 1998 [C(1998) 3415 τελικό] (στο εξής: απόφαση ή προσβαλλόμενη απόφαση) και με την οποία διαπιστωνόταν η συμμετοχή διαφόρων επιχειρήσεων, μεταξύ άλλων και ορισμένων από τις προσφεύγουσες, σε ένα σύνολο συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ) (στο εξής: σύμπραξη).

9 Σύμφωνα με την απόφαση, στα τέλη του 1990 συνήφθη μεταξύ των τεσσάρων Δανών παραγωγών σωλήνων αστικής κεντρικής θερμάνσεως συμφωνία για καταρχήν γενική συνεργασία στην εγχώρια αγορά τους. Στη συμφωνία αυτή μετείχαν η ABB IC Μøller A/S, δανική θυγατρική του ελβετοσουηδικού ομίλου ABB Asea Brown Boveri Ltd (στο εξής: ΑΒΒ), η Dansk Rørindustri A/S, γνωστή και ως Starpipe (στο εξής: Dansk Rørindustri), η Løgstør Rør A/S (στο εξής: Løgstør), και η Tarco Energi A/S (στο εξής: Tarco) (στο εξής, οι ανωτέρω θα αποκαλούνται συλλήβδην: Δανοί παραγωγοί). Ένα από τα πρώτα μέτρα συνίστατο στον συντονισμό μιας αυξήσεως των τιμών τόσο στη δανική αγορά όσο και για τις εξαγωγές. Με σκοπό τον διαμερισμό της δανικής αγοράς, καθορίστηκαν ποσοστώσεις, οι οποίες στη συνέχεια εφαρμόζονταν και ελέγχονταν από μια «ομάδα επαφής» στην οποία μετείχαν οι υπεύθυνοι των πωλήσεων των εμπλεκομένων επιχειρήσεων. Για κάθε εμπορικό σχέδιο (στο εξής: σχέδιο), η επιχείρηση που είχε αποφασιστεί από την ομάδα επαφής να αναλάβει το σχέδιο ενημέρωνε τους λοιπούς συμμετέχοντες για την τιμή που σκόπευε να προσφέρει και οι τελευταίοι υπέβαλλαν τότε υψηλότερη προσφορά, ούτως ώστε να προστατεύεται ο προμηθευτής που είχε οριστεί από τη σύμπραξη.

10 Σύμφωνα με την απόφαση, δύο Γερμανοί παραγωγοί, ο όμιλος Henss/Isoplus και η Pan-Isovit GmbH, άρχισαν να συμμετέχουν στις τακτικές συναντήσεις των Δανών παραγωγών από το φθινόπωρο του 1991. Στο πλαίσιο των συναντήσεων αυτών διεξήχθησαν διαπραγματεύσεις για τον διαμερισμό της γερμανικής αγοράς. Οι διαπραγματεύσεις αυτές κατέληξαν, τον Αύγουστο του 1993, σε συμφωνίες με τις οποίες καθορίστηκαν ποσοστώσεις πωλήσεων για κάθε συμμετέχουσα επιχείρηση.

11 άντοτε σύμφωνα με την απόφαση, το 1994 επιτεύχθηκε συμφωνία μεταξύ όλων αυτών των παραγωγών σχετικά με τον καθορισμό ποσοστώσεων για το σύνολο της ευρωπαϊκής αγοράς. Η ευρωπαϊκή αυτή σύμπραξη διαρθρωνόταν σε δύο επίπεδα. Το «διευθυντήριο», το οποίο συγκροτούσαν οι πρόεδροι ή οι γενικοί διευθυντές των επιχειρήσεων που μετείχαν στη σύμπραξη, χορήγησε ποσοστώσεις σε κάθε επιχείρηση τόσον επί του συνόλου της αγοράς όσο και σε κάθε εθνική αγορά, ιδίως της Γερμανίας, της Αυστρίας, της Δανίας, της Φινλανδίας, της Ιταλίας, των Κάτω Χωρών και της Σουηδίας. Για ορισμένες εθνικές αγορές, συστάθηκε μια «ομάδα επαφής» συγκροτούμενη από τους τοπικούς υπευθύνους πωλήσεων, στην οποία ανατέθηκε η διαχείριση των συμφωνιών, διά της επιλογής των επιχειρήσεων που θα αναλάμβαναν τα σχέδια και του συντονισμού των προσφορών στους μειοδοτικούς διαγωνισμούς.

12 Όσον αφορά τη γερμανική αγορά, στην απόφαση αναφέρεται ότι, κατόπιν συναντήσεως των έξι κυριοτέρων Ευρωπαίων παραγωγών (της ΑΒΒ, της Dansk Rørindustri, του ομίλου Henss/Isoplus, της Løgstør, της Pan-Isovit και της Tarco) και της Brugg Rohrsysteme GmbH (στο εξής: Brugg), που έλαβε χώρα στις 18 Αυγούστου 1994, πραγματοποιήθηκε μια πρώτη σύσκεψη της ομάδας επαφής για τη Γερμανία στις 7 Οκτωβρίου 1994. Οι συσκέψεις της ομάδας αυτής συνεχίστηκαν επί μεγάλο χρονικό διάστημα μετά τους ελέγχους της Επιτροπής, στα τέλη Ιουνίου 1995, καίτοι έκτοτε πραγματοποιούνταν εκτός Ευρωπαϊκής Ενώσεως, στη Ζυρίχη. Οι συσκέψεις στη Ζυρίχη συνεχίστηκαν έως τις 25 Μαρτίου 1996, ήτοι μερικές ημέρες αφού ορισμένες από τις επιχειρήσεις αυτές έλαβαν τις αιτήσεις παροχής πληροφοριών που τους απηύθυνε η Επιτροπή.

13 Ως στοιχείο της συμπράξεως, η απόφαση μνημονεύει, μεταξύ άλλων, τη λήψη και θέση σε εφαρμογή συντονισμένων μέτρων για την εξουδετέρωση της μόνης σημαντικής επιχειρήσεως που δεν μετείχε στη σύμπραξη, της Powerpipe. Η Επιτροπή διευκρινίζει ότι ορισμένα μέλη της συμπράξεως προσέλαβαν βασικά στελέχη της Powerpipe και της έδωσαν να καταλάβει ότι έπρεπε να αποσυρθεί από τη γερμανική αγορά. Κατόπιν της αναθέσεως στην Powerpipe ενός σημαντικού γερμανικού σχεδίου τον Μάρτιο του 1995, πραγματοποιήθηκε συνάντηση στο Ντύσσελντορφ, στην οποία μετέσχαν οι έξι προμνησθέντες παραγωγοί και η Brugg. Σύμφωνα με την Επιτροπή, κατά τη συνάντηση αυτή αποφασίστηκε συλλογικός εμπορικός αποκλεισμός των πελατών και των προμηθευτών της Powerpipe. Ο εν λόγω αποκλεισμός τέθηκε στη συνέχεια σε εφαρμογή.

14 Στην απόφασή της, η Επιτροπή εκθέτει τους λόγους για τους οποίους όχι μόνον η ρητή συμφωνία περί διαμερισμού των αγορών η οποία συνήφθη μεταξύ των Δανών παραγωγών στα τέλη του 1990, αλλά και οι συμφωνίες που συνάφθηκαν από τον Οκτώβριο του 1991 και μετά, λαμβανόμενες στο σύνολό τους, μπορούν να θεωρηθούν ως συνιστώσες «συμφωνία» απαγορευόμενη από το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Επιπλέον, η Επιτροπή τονίζει ότι το «δανικό» και το «ευρωπαϊκό» καρτέλ συνιστούσαν την έκφραση μιας και μόνης συμπράξεως που ξεκίνησε μεν από τη Δανία, αλλά, ήδη από την αρχή, είχε ως απώτερο στόχο την επέκταση του ελέγχου των συμμετεχόντων σε ολόκληρη την αγορά. Κατά την Επιτροπή, η διαρκής συμφωνία μεταξύ παραγωγών είχε αισθητή επίπτωση στο εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών.

15 Για τους λόγους αυτούς, οι ουσιαστικές διατάξεις της αποφάσεως ορίζουν τα ακόλουθα:

«Άρθρο 1

Οι επιχειρήσεις ABB Asea Brown Boveri Ltd, Brugg Rohrsysteme GmbH, Dansk Rørindustri A/S, Henss/Isoplus Group, KE-KELIT Kunststoffwerk GmbH, Oy KWH Tech AB, Løgstør Rør A/S, Pan-Isovit GmbH, Sigma Tecnologie di Rivestimento Srl και Tarco Energi A/S παρέβησαν το άρθρο 85 παράγραφος 1 της Συνθήκης ΕΚ λόγω της συμμετοχής τους, με τον τρόπο και στην έκταση που προσδιορίζονται στο αιτιολογικό, σε ένα πλέγμα συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών οι οποίες άρχισαν να εφαρμόζονται στον τομέα των προμονωμένων σωλήνων γύρω στον Νοέμβριο/Δεκέμβριο του 1990 μεταξύ των τεσσάρων Δανών παραγωγών και επεκτάθηκαν ακολούθως σε άλλες εθνικές αγορές με παράλληλο προσεταιρισμό των επιχειρήσεων Pan-Isovit και Henss/Isoplus, μέχρι δε τα τέλη του 1994 αποτελούσαν πλέον ένα ολοκληρωμένο καρτέλ το οποίο κάλυπτε το σύνολο της κοινής αγοράς.

Η διάρκεια των παραβάσεων διαμορφώθηκε ως ακολούθως:

[...]

- στην περίπτωση [του ομίλου] [...] Henss/Isoplus [...], από τον Οκτώβριο του 1991 περίπου,[μέχρι τον Μάρτιο ή τον Απρίλιο του 1996 τουλάχιστον],

[...]

Τα κύρια χαρακτηριστικά της παράβασης συνίσταντο:

- σε διαμερισμό των εθνικών αγορών και, ενδεχομένως, του συνόλου της ευρωπαϊκής αγοράς μεταξύ των μελών επί τη βάσει προσοστώσεων,

- σε παραχώρηση εθνικών αγορών σε συγκεκριμένους παραγωγούς και μεθόδευση της απόσυρσης άλλων παραγωγών,

- σε σύναψη συμφωνίας για τις τιμές του προϊόντος και των επιμέρους σχεδίων,

- σε παραχώρηση των διαφόρων σχεδίων σε συγκεκριμένους παραγωγούς και μεθόδευση της συμμετοχής στον οικείο μειοδοτικό διαγωνισμό κατά τέτοιον τρόπο, ώστε το εκάστοτε σχέδιο να κατακυρώνεται πράγματι στον επιλεγέντα παραγωγό,

- σε συνομολόγηση και εφαρμογή σύντονων μετρών με στόχο την παρεμπόδιση της επιχειρηματικής δραστηριότητας του μόνου αξιόλογου μη μέλους, δηλαδή της Powerpipe AB, την πρόκληση βλάβης στα επιχειρηματικά του συμφέροντα και τον εξαναγκασμό του σε πλήρη αποχώρηση από την αγορά, ούτως ώστε να προστατευθεί το καρτέλ από τον ανταγωνισμό εκ μέρους της εν λόγω επιχείρησης.

[...]

Άρθρο 3

Στις επιχειρήσεις που αναφέρονται στο άρθρο 1 επιβάλλονται τα ακόλουθα πρόστιμα σχετικά με τις διαπιστωθείσες στο άρθρο 1 παραβάσεις:

[...]

δ) όμιλος Henss/Isoplus, πρόστιμο 4 950 000 ECU, για το οποίο ευθύνονται από κοινού και εις ολόκληρο οι ακόλουθες επιχειρήσεις:

- HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG,

- HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH Verwaltungsgesellschaft,

- Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH (πρώην Dipl.-Kfm Walter Henss GmbH Rosenheim),

- Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, Sondershausen,

- Isoplus Fernwärmetechnik Ges. mbH - stille Gesellschaft,

- Isoplus Fernwärmetechnik Ges. mbH, Hohenberg·

[...]

Άρθρο 5

Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στις ακόλουθες επιχειρήσεις:

[...]

δ) Όμιλος Henss/Isoplus εκπροσωπούμενος από τους:

- HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG, Aisingerstraße 12, D-83026 Rosenheim,

- HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH Verwaltungsgesellschaft, Aisingerstraße 12, D-83026 Rosenheim,

- Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, Aisingerstraße 12, D-83026 Rosenheim,

- Isoplus Fernwärmetechnik Ges. mbH, Furthoferstraße 1A, A-3192 Hohenberg,

- Isoplus Fernwärmetechnik Ges. mbH - stille Gesellschaft, Furthoferstraße 1A, A-3192 Hohenberg,

- Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, Gluckaufstraße 34, D-99706 Sondershausen·

[...]»

[...]

Οι σχέσεις μεταξύ των επιχειρήσεων που θεωρήθηκαν ως ανήκουσες στον όμιλο Henss/Isoplus

25 Μεταξύ των επιχειρήσεων τις οποίες η Επιτροπή θεώρησε ως ανήκουσες στον όμιλο Henss/Isoplus και ενέπλεξε στην παρούσα διαδικασία, η HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG (στο εξής: HFB KG) είναι ετερόρρυθμη εταιρία γερμανικού δικαίου, συσταθείσα στις 15 Ιανουαρίου 1997. Ομόρρυθμος εταίρος της, απεριορίστως και προσωπικώς ευθυνόμενος για τα εταιρικά χρέη, είναι η HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH, Verwaltungsgesellschaft (στο εξής: HFB GmbH), εταιρία περιορισμένης ευθύνης, επίσης συσταθείσα στις 15 Ιανουαρίου 1997. Οι ετερόρρυθμοι εταίροι της HFB KG, ευθυνόμενοι μέχρις ορισμένου ποσού, είναι ο κύριος και η κυρία Henss και ο κύριος και η κυρία Papsdorf. Ο κύριος Henss είναι ο έχων την πλειοψηφία ετερόρρυθμος εταίρος της HFB KG, κατέχει δε και την κεφαλαιουχική πλειοψηφία στην HFB GmbH.

26 Η προσφεύγουσα Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH (στο εξής: Isoplus Rosenheim), πρώην Dipl.-Kfm. Walter Henss GmbH (στο εξής: Henss Rosenheim) πριν από την 1η Ιανουαρίου 1997, είναι εταιρία γερμανικού δικαίου. Κατόπιν της εισφοράς στην HFB KG των μεριδίων που κατείχαν ο κύριος και η κυρία Henss στην Isoplus Rosenheim και των μεριδίων που κατείχαν ο κύριος και η κυρία Papsdorf στην εταιρία Dipl.-Kfm. Walter Henss Fernwärmerohrleitungsbau GmbH, με έδρα το Βερολίνο (στο εξής: Henss Berlin), η HFB KG κατείχε το 100 % των μεριδίων των δύο αυτών εταιριών και, στις 3 Δεκεμβρίου 1997, προχώρησε στην απορρόφηση της Henss Berlin από την Isoplus Rosenheim.

27 Η Isoplus Fernwärmetechnik Ges. mbH, με έδρα το Hohenberg (στο εξής: Isoplus Hohenberg) είναι αυστριακή εταιρία, την κεφαλαιουχική πλειοψηφία της οποίας κατέχει, μέσω καταπιστευματοδόχου, ο κ. Henss.

28 H Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, με έδρα το Sondershausen (στο εξής: Isoplus Sondershausen) είναι γερμανική εταιρία, της οποίας όλα τα εταιρικά μερίδια κατέχει, ονομαστικώς, η Isoplus Hohenberg, εν μέρει υπό την ιδιότητα του καταπιστευματοδόχου για λογαριασμό τρίτων.

29 ρέπει να παρατηρηθεί ότι, στην αγορά της αστικής κεντρικής θερμάνσεως, η Isoplus Rosenheim δρα κυρίως ως εταιρία διανομής. Οι Isoplus Hohenberg και Isoplus Sondershausen είναι εταιρίες παραγωγής. Οι HFB KG και HFB GmbH, από την πλευρά τους, δρουν αποκλειστικώς ως εταιρίες επενδύσεων χαρτοφυλακίου.

30 Στην απόφασή της, η Επιτροπή θεώρησε ότι οι επιχειρήσεις Isoplus Rosenheim, Henss Berlin, Isoplus Hohenberg και Isoplus Sondershausen απάρτιζαν εν τοις πράγμασι τον όμιλο Henss/Isoplus. Η Επιτροπή, απηύθυνε την ανακοίνωση των αιτιάσεων στις τέσσερις αυτές επιχειρήσεις, έχοντας διαπιστώσει ότι όλες συνδέονταν με τον κ. Henss, ο οποίος είχε παραστεί στις συσκέψεις του διευθυντηρίου. Σύμφωνα με την απόφαση, μόνο μετά την αποστολή της ανακοινώσεως των αιτιάσεων έλαβε η Επιτροπή γνώση της υπάρξεως συμβάσεως εισφοράς (Einbringungsvertrag), της 15ης Ιανουαρίου 1997, καταχωρισθείσας στο μητρώο εταιριών, από την οποία προέκυπτε ότι, τον Ιανουάριο του 1997, οι Henss και οι Papsdorf τοποθέτησαν τις συμμετοχές τους στην HFB KG.

31 Από την ίδια σύμβαση εισφοράς, η Επιτροπή πληροφορήθηκε ότι ο κ. Henss ήταν επίσης ιδιοκτήτης αφανούς εταιρίας, της Isoplus Fernwärmetechnik Ges. mbH - stille Gesellschaft (στο εξής: Isoplus stille Gesellschaft), της οποίας οι μετοχές βρίσκονταν στην κατοχή καταπιστευματοδόχου.

32 Όσον αφορά τη Isoplus Hohenberg, η Επιτροπή πληροφορήθηκε από την εν λόγω σύμβαση εισφοράς ότι ο κ. Henss μετείχε στην εταιρία αυτή μέσω καταπιστευματοδόχων, καίτοι οι δικηγόροι των προσφευγουσών, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, το αρνήθηκαν. Στην παρούσα δίκη, οι διάδικοι δεν αμφισβητούν πλέον ότι ο κ. Henss όντως κατείχε την πλειοψηφία του κεφαλαίου της Isoplus Hohenberg.

33 Όσον αφορά τη συμμετοχή της Isoplus Hohenberg στην Isoplus Sondershausen, η Επιτροπή πληροφορήθηκε από τη σύμβαση εισφοράς ότι ένα τρίτο του εταιρικού κεφαλαίου της Isoplus Sondershausen, το οποίο κατείχε η Isoplus Hohenberg ως καταπιστευματοδόχος για λογαριασμό των συζύγων Papsdorf, είχε μεταβιβαστεί στην HFB KG. Στην παρούσα δίκη, οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι και άλλο ένα τρίτο του εταιρικού κεφαλαίου της Isoplus Sondershausen κατείχε η Isoplus Hohenberg ως καταπιστευματοδόχος. Οι προσφεύγουσες αναγνωρίζουν ότι η πληροφορία αυτή δεν ανακοινώθηκε στην Επιτροπή κατά τη διοικητική διαδικασία.

Επί των αιτημάτων διεξαγωγής αποδείξεων

34 Σύμφωνα με το άρθρο 68 του Κανονισμού Διαδικασίας του ρωτοδικείου, οι προσφεύγουσες ζητούν να καταθέσουν ως μάρτυρες οι Boysen, B. Hansen, N. Hansen, Hybschmann, Jespersen και Volandt, «προς απόδειξη του ότι οι προσφεύγουσες ή ο όμιλος Henss/Isoplus δεν μετέσχαν σε παράνομη πρακτική ή παράνομο μέτρο ή κάθε άλλη ανάλογη συμπεριφορά κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ πριν από τον Οκτώβριο του 1994». Συναφώς, οι προσφεύγουσες δηλώνουν ότι είναι πρόθυμες να καταθέσουν εγγύηση προς κάλυψη των σχετικών δικαστικών εξόδων.

35 Επιπλέον, οι προσφεύγουσες ζητούν από το ρωτοδικείο να υποχρεώσει την Επιτροπή να καταθέσει το σύνολο του φακέλου της έρευνας που αφορά την υπό κρίση υπόθεση, συμπεριλαμβανομένων των παραρτημάτων και της εκθέσεως του συμβούλου ακροάσεων για τον παρόντα φάκελο.

36 Καταρχάς, το ρωτοδικείο υπενθυμίζει ότι, κατά το άρθρο 68, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του μπορεί να διατάξει είτε αυτεπαγγέλτως είτε κατόπιν αιτήσεως των διαδίκων την απόδειξη ορισμένων πραγματικών περιστατικών με μάρτυρες, αφού ακούσει τους διαδίκους και τον γενικό εισαγγελέα. Σύμφωνα με το τελευταίο εδάφιο της διατάξεως αυτής, στην αίτηση του διαδίκου για την εξέταση μάρτυρα πρέπει να αναφέρονται με ακρίβεια τα πραγματικά περιστατικά για τα οποία πρέπει να εξεταστεί ο μάρτυρας και οι λόγοι που δικαιολογούν την εξέτασή του.

37 Στην υπό κρίση υπόθεση, παρατηρείται ότι, καίτοι οι προσφεύγουσες κατονόμασαν στα δικόγραφά τους, ιδίως στα σημεία 20, 40, 50, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 94, 96, 125 και 142 του δικογράφου της προσφυγής, ορισμένα πρόσωπα τα οποία θα μπορούσαν να καταθέσουν ως μάρτυρες όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά που εκτίθενται σε κάθε ένα από τα σημεία αυτά, τα ονόματα των έξι προσώπων των οποίων η εξέταση ζητήθηκε ρητώς ενώπιον του ρωτοδικείου δεν περιλαμβάνονται στα σημεία αυτά. Το ρωτοδικείο διαπιστώνει, ως εκ τούτου, ότι, για τα έξι αυτά πρόσωπα, οι προσφεύγουσες παρέλειψαν να αναφέρουν με ακρίβεια, καθ' οιονδήποτε τρόπο, τα πραγματικά περιστατικά για τα οποία θα έπρεπε να εξεταστούν ως μάρτυρες.

38 Κατά συνέπεια, και χωρίς να απαιτείται να εξετάσει τη σκοπιμότητα της εξετάσεως των ως άνω έξι προσώπων, το ρωτοδικείο θεωρεί ότι δεν χρειάζεται να δώσει συνέχεια στο αίτημα εξετάσεως μαρτύρων.

39 Δεύτερον, όσον αφορά την κατάθεση του φακέλου της έρευνας, το ρωτοδικείο παρατηρεί ότι η Επιτροπή, κατά τη διάρκεια της ένδικης διαδικασίας, κατέθεσε με δική της πρωτοβουλία, με έγγραφο της 26ης Ιουλίου 1997, τους διοικητικούς φακέλους σε όλες τις συναφείς υποθέσεις. Οι προσφεύγουσες ενημερώθηκαν σχετικά με την κατάθεση αυτή και με το ότι μπορούσαν να συμβουλευθούν τους φακέλους στη Γραμματεία. Υπό τις περιστάσεις αυτές, δεν είναι πλέον απαραίτητο να δοθεί συνέχεια στο αίτημα καταθέσεως του φακέλου, το οποίο υπέβαλαν οι προσφεύγουσες.

40 Στο μέτρο που οι προσφεύγουσες ζήτησαν την κατάθεση της εκθέσεως του συμβούλου ακροάσεων, πρέπει να παρατηρηθεί ότι η έκθεση αυτή αποτελεί, εν πάση περιπτώσει, καθαρώς εσωτερικό έγγραφο της Επιτροπής, το οποίο έχει για την Επιτροπή αποκλειστικώς και μόνο συμβουλευτική αξία, χωρίς να διατυπώνει νέες αιτιάσεις ή να παρέχει νέα αποδεικτικά στοιχεία εις βάρος των επιχειρήσεων και, συνεπώς, δεν ενέχει κανένα στοιχείο λήψεως αποφάσεως το οποίο θα έπρεπε να λάβει υπόψη ο κοινοτικός δικαστής προς άσκηση του ελέγχου του (διάταξη του Δικαστηρίου της 11ης Δεκεμβρίου 1986, 212/86 R, ICI κατά Επιτροπής, η οποία δεν έχει δημοσιευθεί στη Συλλογή, σκέψεις 5 έως 8· αποφάσεις του ρωτοδικείου της 24ης Οκτωβρίου 1991, Τ-2/89, Petrofina κατά Επιτροπής, Συλλογή 1991, σ. ΙΙ-1087, σκέψεις 53 και 54, και της 10ης Μαρτίου 1992, Τ-9/89, Hüls κατά Επιτροπής, Συλλογή 1992, σ. ΙΙ-499, σκέψεις 86 και 87). Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της διαδικασίας ενώπιον του κοινοτικού δικαστή, τα εσωτερικά έγγραφα της Επιτροπής δεν γνωστοποιούνται στους προσφεύγοντες, εκτός αν το απαιτούν οι εξαιρετικές περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, βάσει σοβαρών ενδείξεων τις οποίες αυτοί οφείλουν να προσκομίσουν (διάταξη του Δικαστηρίου της 18ης Ιουνίου 1986, 142/84 και 156/84, BAT και Reynolds κατά Επιτροπής, Συλλογή 1986, σ. 1899, σκέψη 11· απόφαση του ρωτοδικείου της 27ης Οκτωβρίου 1994, Τ-35/92, John Deere κατά Επιτροπής, Συλλογή 1994, σ. ΙΙ-957, σκέψη 31· διάταξη του ρωτοδικείου της 10ης Δεκεμβρίου 1997, Τ-134/94, Τ-136/94, Τ-138/94, Τ-141/94, Τ-145/94, Τ-147/94, Τ-148/94, Τ-151/94, Τ-156/94 και Τ-157/94, NMH Stahlwerke κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1997, σ. ΙΙ-2293, σκέψη 35). Ο περιορισμός αυτός της προσβάσεως στα εσωτερικά έγγραφα δικαιολογείται από την ανάγκη διασφαλίσεως της εύρυθμης λειτουργίας του οικείου οργάνου στον τομέα της πατάξεως των παραβάσεων των κανόνων ανταγωνισμού της Συνθήκης (προμνησθείσα διάταξη NMH Stahlwerke κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψη 36). Δεδομένου ότι οι προσφεύγουσες δεν απέδειξαν ως προς τι η προσκόμιση της εκθέσεως του συμβούλου ακροάσεων θα είχε ενδιαφέρον όσον αφορά τον σεβασμό των δικαιωμάτων άμυνας, το αίτημα θα πρέπει να απορριφθεί και στο μέτρο που αποσκοπεί στην κατάθεση της εν λόγω εκθέσεως.

41 Για τους λόγους αυτούς, το ρωτοδικείο δεν προτίθεται να δώσει συνέχεια στο αίτημα διεξαγωγής αποδείξεων που υπέβαλαν οι προσφεύγουσες.

Επί του αιτήματος ακυρώσεως της αποφάσεως

42 Οι λόγοι ακυρώσεως που επικαλούνται οι προσφεύγουσες μπορούν να ταξινομηθούν αναλόγως του αντικειμένου τους: πρώτον, λόγοι αφορώντες τον όμιλο Henss/Isoplus· δεύτερον, λόγοι αφορώντες στις HFB KG και HFB GmbH· τρίτον, λόγοι αφορώντες την Isoplus stille Gesellschaft· τέταρτον, λόγοι αφορώντες το σύνολο των προσφευγουσών.

Ι - Επί των λόγων ακυρώσεως που αφορούν τον όμιλο Henss/Isoplus

43 Όσον αφορά τον όμιλο Henss/Isoplus, οι προσφεύγουσες επικαλούνται τρεις λόγους ακυρώσεως, αντλούμενους, πρώτον, από εσφαλμένη εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, δεύτερον, από παράβαση ουσιώδους τύπου και, τρίτον, από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως.

Α - Επί του πρώτου λόγου ακυρώσεως, που αντλείται από εσφαλμένη εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης κατά τον προσδιορισμό των προσφευγουσών ως «ανηκουσών στον όμιλο Henss/Isoplus»

44 Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή εφάρμοσε εσφαλμένως το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, στο μέτρο που τις θεώρησε ως ανήκουσες στον όμιλο Henss/Isoplus, που καταδικάστηκε, λόγω συμμετοχής σε πρακτική θίγουσα τον ανταγωνισμό, σε πρόστιμο, για την καταβολή του οποίου ευθύνονται αλληλεγγύως όλες οι προσφεύγουσες.

45 Κατά τις προσφεύγουσες, μια επιχείρηση υπό την έννοια των άρθρων 85 της Συνθήκης και 86 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 82 ΕΚ) δεν μπορεί να σύγκειται παρά από φυσικά ή νομικά πρόσωπα ή από εταιρίες οι οποίες πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εάν είχαν ίδια νομική προσωπικότητα (τα λεγόμενα «οιονεί νομικά» πρόσωπα). Όμως, όμιλος Henss/Isoplus, την ύπαρξη του οποίου εικάζει η Επιτροπή, δεν διαθέτει ίδια νομική ή οιονεί νομική προσωπικότητα.

46 Ελλείψει μητρικής εταιρίας ή εταιρίας χαρτοφυλακίου διαθετουσών νομική προσωπικότητα, οι προσφεύγουσες δεν μπορούσαν να θεωρηθούν ούτε ως όμιλος υπό την έννοια του δικαίου των εταιριών ούτε ως άτυπος όμιλος, όπως θεωρεί η Επιτροπή στη δεκάτη πέμπτη και εκατοστή πεντηκοστή έβδομη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως, υπό την έννοια αυτοτελών νομικώς επιχειρήσεων των οποίων η οικονομική συμπεριφορά μπορεί να υπαγορεύεται από άλλη επιχείρηση.

47 Όσον αφορά τις εταιρίες χαρτοφυλακίου HFB GmbH και HFB KG, οι προσφεύγουσες διευκρινίζουν, καταρχάς, ότι η πρώτη ασκεί τις δραστηριότητές της αποκλειστικώς ως ομόρρυθμος εταίρος της δεύτερης. Εξάλλου, η δεύτερη, καίτοι κατείχε, κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως, το 100 % του εταιρικού κεφαλαίου της Isoplus Rosenheim, κατέχει μόνον το ένα τρίτον του κεφαλαίου της Isoplus Sondershausen. Επιπλέον, ουδέποτε ήταν συνδεδεμένη, έστω και μέσω καταπιστευματοδόχου, με την Isoplus Hohenberg, αντίθετα προς τα εκτιθέμενα στην εκατοστή πεντηκοστή ένατη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως, ούτε υπήρξε μυστικός εταίρος, έστω και μέσω καταπιστευματοδόχου, αφανούς εταιρίας της οποίας η Isoplus Hohenberg ήταν ο «επικαρπωτής».

48 Κατά τις προσφεύγουσες, η Επιτροπή, αποφαινόμενη ότι οι επιχειρήσεις που θεωρούνταν ως ανήκουσες στον όμιλο Henss/Isoplus υπάγονταν σε ενιαίο έλεγχο, ασκούμενο από τον κ. Henss, παραβλέπει το γεγονός ότι ο κ. Henss, καίτοι εταίρος έχων την πλειοψηφία της Henss Rosenheim (νυν Isoplus Rosenheim) και, μέσω εταιριών χαρτοφυλακίου, της Isoplus Hohenberg, δεν υπήρξε εταίρος ούτε της Henss Berlin ούτε της Isoplus Sondershausen. Επιπλέον, ο κ. Henss δεν μπορούσε, υπό την ιδιότητά του ως εταίρου, να χαρακτηριστεί ως επιχείρηση υπό την έννοια του άρθρου 85 της Συνθήκης.

49 Όσον αφορά την Isoplus Sondershausen, δεν τίθεται θέμα ελέγχου της από την Isoplus Hohenberg, ενόψει του ότι η τελευταία είχε την ιδιότητα του καταπιστευματοδόχου. Συγκεκριμένα, η Isoplus Hohenberg κατείχε, έως τις 21 Οκτωβρίου 1998, μόλις το ένα τρίτον του κεφαλαίου της Isoplus Sondershausen ιδίω λογαριασμώ, ενώ άλλο ένα τρίτο κατείχε ως καταπιστευματοδόχος. Σε λόγους επιχειρηματικού απορρήτου οφείλεται το ότι η Isoplus Hohenberg και η Isoplus Sondershausen δεν ενημέρωσαν την Επιτροπή σχετικά με την ιδιότητα της Isoplus Hohenberg ως καταπιστευματοδόχου. Εξάλλου, οι Isoplus Hohenberg και Isoplus Sondershausen εφοδίαζαν, εν μέρει, τις ίδιες αγορές, πράγμα το οποίο δεν συμβαίνει συνήθως στο πλαίσιο ενός ομίλου εταιριών.

50 Ο χαρακτήρας του «ομίλου» δεν μπορεί να συναχθεί, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, ούτε από τη μνεία «εταιρία Henss GmbH του ομίλου Isoplus» που περιέχεται σε σημείωμα του κ. Henss της 21ης Απριλίου 1995 (προσθήκη αριθ. 17 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων), δεδομένου ότι πρόκειται για δήλωση εξ ονόματος της Henss Rosenheim, στην οποία το κόμμα που προηγείται των όρων «όμιλος Isoplus» υποδηλώνει απλώς ότι η επιχείρηση Henss Rosenheim ανήκε στον περιστασιακό όμιλο στον οποίο τα λοιπά μέλη της συμπράξεως είχαν κατατάξει τις προσφεύγουσες λόγω των επαφών εμπορικής πρακτορείας που συνέδεαν τις επιχειρήσεις αυτές. Η ύπαρξη εντολοδόχου ή εκπροσώπου ενός τέτοιου περιστασιακού ομίλου δεν αρκεί ώστε να του προσδώσει τον χαρακτήρα ομίλου εταιριών υπό την έννοια του δικαίου των εταιριών.

51 Εξάλλου, η απόφαση δεν μνημονεύει κανένα στοιχείο βάσει του οποίου οι προσφεύγουσες, ελλείψει ομίλου - έστω και ατύπου -, υπείχαν αμοιβαίως ευθύνη για τις αντιανταγωνιστικές συμπεριφορές καθεμιάς από αυτές.

52 Η καθής παρατηρεί ότι η έννοια του ομίλου υπονοεί την οικονομική οντότητα που απάρτιζαν οι τέσσερις επιχειρήσεις που συμμετείχαν στη σύμπραξη, ήτοι οι Henss Rosenheim (νυν Isoplus Rosenheim), Henss Berlin, Isoplus Hohenberg και Isoplus Sondershausen, οι οποίες υπάγονταν στον ίδιο ενιαίο έλεγχο, ιδίως όσον αφορά τη συμμετοχή τους στη σύμπραξη. Κατά την καθής, ο κ. Henss ήταν γενικός διευθυντής της Henss Berlin και της Henss Rosenheim και ήλεγχε την τελευταία καθώς και τις Isoplus Hohenberg και Isoplus Sondershausen μέσω αμέσων ή εμμέσων συμμετοχών στο κεφάλαιό τους. Επιπλέον, κατά τις συσκέψεις του διευθυντηρίου, όπου στις επιχειρήσεις του ομίλου χορηγήθηκε ενιαία ποσόστωση, ο κ. Henss καθόριζε και εκπροσωπούσε συγχρόνως τα συμφέροντα καθεμιάς από τις επιχειρήσεις του ομίλου.

53 Δεδομένου ότι όλα τα προσωπικά, υλικά και άυλα στοιχεία τα οποία, τυπικώς, συνδέονταν με τις επιχειρήσεις που ανήκαν στον όμιλο Henss/Isoplus αποτελούσαν μέρος μιας ευρύτερης οντότητας της οποίας τα οικονομικά συμφέροντα καθορίζονταν κατά τρόπο ενιαίο, υφίσταται, από πλευράς δικαίου του ανταγωνισμού, μία και μόνη επιχείρηση υπό μορφή «ομίλου». Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από το γεγονός ότι η διεύθυνση της οντότητας αυτής δεν ασκείτο από εταιρία χαρτοφυλακίου. Ούτε έχει σημασία το κατά πόσον το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που έχει τη διεύθυνση ασκεί επίσης και επιχειρηματική δραστηριότητα ιδίω ονόματι.

2. Εκτίμηση του ρωτοδικείου

54 Το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, απαγορεύοντας στις επιχειρήσεις, μεταξύ άλλων, να συνάπτουν συμφωνίες ή να συμμετέχουν σε εναρμονισμένες πρακτικές που δύνανται να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και που έχουν ως σκοπό ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς, απευθύνεται σε οικονομικές μονάδες, εκάστη των οποίων περικλείει ενιαία οργάνωση προσωπικών, υλικών και α_λων στοιχείων, τα οποία έχουν ταχθεί στη διαρκή επιδίωξη ορισμένου οικονομικού σκοπού, η οποία οργάνωση δύναται να συντελέσει στη διάπραξη παραβάσεως προβλεπομένης από τη διάταξη αυτήν (αποφάσεις του ρωτοδικείου της 10ης Μαρτίου 1992, Τ-11/89, Shell κατά Επιτροπής, Συλλογή 1992, σ. ΙΙ-757, σκέψη 311, και της 14ης Μα_ου 1998, Τ-352/94, Μο och Domsjö κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. ΙΙ-1989, σκέψη 87).

55 Εν προκειμένω, πρέπει να παρατηρηθεί ότι, κατά τον χρόνο της παραβάσεως, οι εταιρίες Henss Berlin και Henss Rosenheim (στο εξής θα αποκαλούνται και εταιρίες Henss), καθώς και οι εταιρίες Isoplus Hohenberg και Isoplus Sondershausen (στο εξής θα αποκαλούνται και εταιρίες Isoplus), βρίσκονταν, κατά τον ένα ή τον άλλο τρόπο, υπό τον έλεγχο του κ. Henss.

56 ράγματι, δεν αμφισβητείται ότι ο κ. Henss κατέχει πάντοτε το 90 % των εταιρικών μεριδίων της Henss Rosenheim, ενώ τα υπόλοιπα κατέχει η σύζυγός του, και υπήρξε γενικός διευθυντής της εταιρίας αυτής έως την αλλαγή της ονομασίας της σε Isoplus Rosenheim, την 1η Ιανουαρίου 1997. Την εποχή εκείνη, ο κ. Henss και η σύζυγός του μεταβίβασαν τα μερίδιά τους στην HFB KG, της οποίας ο κ. Henss παραμένει μέτοχος πλειοψηφίας και η οποία λειτουργεί ως μητρική εταιρία της Isoplus Rosenheim, κατέχοντας το σύνολο του εταιρικού κεφαλαίου της.

57 Όσον αφορά τη Henss Berlin, δεν αμφισβητείται ότι, κατά τον χρόνο της ιδρύσεώς της τον Αύγουστο του 1990, ο κ. Henss απέκτησε το 90 % του κεφαλαίου της. Κατά τον χρόνο της εκχωρήσεως του συνόλου των μεριδίων της Henss Berlin στην HFB KG, την 1η Ιανουαρίου 1997, τα μερίδια αυτά ανήκαν στον κ. Papsdorf, γενικό διευθυντή της Isoplus Rosenheim, και στη σύζυγό του. Έστω και αν ο χρόνος κατά τον οποίο οι τελευταίοι απέκτησαν τα μερίδια του κ. Henss δεν προκύπτει από τη δικογραφία, δεν αμφισβητείται ότι ο ίδιος ο κ. Henss υπήρξε διευθυντής της Isoplus Rosenheim από τον Φεβρουάριο του 1994 και μετά. Επιπλέον, αποδεικνύεται ότι, τον Δεκέμβριο του 1990, όταν η Henss Berlin συνήψε σύμβαση εμπορικής αντιπροσωπείας με την Isoplus Hohenberg, ο κ. Henss εκπροσωπούσε ήδη τη Henss Berlin ως «μόνος διευθυντής».

58 Όσον αφορά την Isoplus Hohenberg, οι προσφεύγουσες δεν αμφιβητούν επίσης, με το δικόγραφο της προσφυγής τους, ότι, τουλάχιστον από τον Οκτώβριο του 1991, ο κ. Henss κατείχε, μέσω καταπιστευματοδόχου, την πλειοψηφία των εταιρικών μεριδίων της.

59 Όσον αφορά την Isoplus Sondershausen, αποδεικνύεται ότι το σύνολο των μετοχών κατέχει ονομαστικώς η Isoplus Hohenberg. Καίτοι η τελευταία δεν κατέχει ιδίω λογαριασμώ παρά το ένα τρίτο των μετοχών, δεν αμφισβητείται ότι κατείχε άλλο ένα τρίτο των μετοχών για λογαριασμό του κ. Papsdorf, γενικού διευθυντή της Isoplus Rosenheim την εποχή εκείνη, και της συζύγου του, των οποίων η συμμετοχή στο εταιρικό κεφάλαιο εκχωρήθηκε, με τη σύμβαση εισφοράς της 15ης Ιανουαρίου 1997, στην HFB KG.

60 εραιτέρω, πρέπει να παρατηρηθεί ότι ο κ. Henss, κατά τις συσκέψεις του διευθυντηρίου, εκπροσωπούσε τις εταιρίες Henss και Isoplus. Από σημειώσεις που κράτησαν ορισμένοι συμμετασχόντες στις συζητήσεις για τον διαμερισμό της γερμανικής αγοράς προκύπτει ότι συζητήθηκε η χορήγηση μεριδίων αγοράς σε μια οντότητα αποκαλούμενη είτε «Isoplus» (βλ. παραρτήματα 39, 40, 44, 45 και 49 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων), είτε, «Isoplus/Henss» (βλ. παραρτήματα 48 και 53 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων), είτε, συγχρόνως, «Isoplus» και «Henze» (βλ. παράρτημα 37 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων). Επιπλέον, στην πρόσκληση που απεστάλη από την ΑΒΒ, ως πρόεδρο της επαγγελματικής ενώσεως «European District Heating Pipe Manufacturers Association» (στο εξής: EuHP), μνημονεύεται ρητώς, για τη συνάντηση της 11ης Αυγούστου 1992 (παράρτημα 38 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων), ότι ο κ. Henss θα εκπροσωπούσε την «Isoplus». Τέλος, δεν αμφισβητείται ότι, όταν η σύμπραξη χορήγησε ποσοστώσεις σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, στις εταιρίες Henss και Isoplus χορηγήθηκε ενιαία ποσόστωση.

61 Υπό τις περιστάσεις αυτές, δικαίως η Επιτροπή θεώρησε τις δραστηριότητες των εταιριών διανομής Henss Berlin και Henss Rosenheim (νυν Isoplus Rosenheim) και των εταιριών παραγωγής Isoplus Hohenberg και Isoplus Sondershausen, στο πλαίσιο της συμπράξεως, ως συνιστώσες συμπεριφορά μίας και μόνης οικονομικής οντότητας, ευρισκομένης υπό ενιαίο έλεγχο και ταχθείσας στη διαρκή επιδίωξη κοινού οικονομικού σκοπού.

62 Επιπλέον, η ύπαρξη ενιαίας οικονομικής οντότητας εξυπηρετούσας κοινά συμφέροντα επιβεβαιώνεται και από εσωτερικά έγγραφα των εν λόγω εταιριών. Συγκεκριμένα, τα πρακτικά συνεδριάσεως του συμβουλίου επιτηρήσεως των εταιριών Isoplus της 3ης Φεβρουαρίου 1994 (προσθήκη αριθ. 21 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων) μνημονεύει τον «όμιλο Isoplus», του οποίου ο κύκλος εργασιών συντίθεται, μεταξύ άλλων, από τους κύκλους εργασιών των «Hohenberg» και «Sondershausen» ομού με τους κύκλους εργασιών των εταιριών «Henss». Ομοίως, από τη σημείωση του κ. Henss της 21ης Απριλίου 1995 προκύπτει ότι δέχθηκε να μετάσχει στο σχέδιο εξαγοράς της Powerpipe εξ ονόματος της «εταιρία[ς] Henss GmbH, όμιλος Isoplus» (προσθήκη αριθ. 17 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων).

63 Εξάλλου, η εκδοχή που υποστηρίζουν οι προσφεύγουσες και σύμφωνα με την οποία ο συσχετισμός των εταιριών Henss με τις εταιρίες Isoplus εξηγείται από το γεγονός ότι οι πρώτες είναι οι εμπορικοί αντιπρόσωποι των δευτέρων δεν μπορεί να γίνεται δεκτός. ράγματι, η Henss Rosenheim ενεργούσε, καθ' όλη τη διάρκεια της κρίσιμης περιόδου, και ως εμπορικός αντιπρόσωπος της γερμανικής θυγατρικής της ΑΒΒ, ήτοι της ΑΒΒ Isolrohr GmbH (στο εξής ΑΒΒ Isolrohr). Όμως, δεδομένης της χορηγήσεως, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, ενιαίας ποσοστώσεως για τις εταιρίες Henss και Isoplus και ενόψει του ρόλου που διαδραμάτιζε ο κ. Henss, συγχρόνως ως εκπροσωπών όλες αυτές τις εταιρίες στις συσκέψεις των διευθυντών και ως διευθυντής ή εταίρος των εταιριών αυτών, είναι πρόδηλο ότι οι εταιρίες Henss και Isoplus ενεργούσαν από κοινού στην αγορά ως μία και μόνη οικονομική οντότητα.

64 Επί του ότι ο κ. Henss προάσπιζε τα συμφέροντα της Henss Berlin κατά τον ίδιο τρόπο όπως και τα συμφέροντα της Henss Rosenheim, πρέπει να παρατηρηθεί ακόμα ότι, όσον αφορά το σχέδιο Leipzig-Lippendorf, από τα πρακτικά της συναντήσεως που πραγματοποίησε η σύμπραξη στις 10 Ιανουαρίου 1995 και στην οποία παρίστατο ο κ. Henss (παράρτημα 70 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων) προκύπτει ότι αποφασίστηκε να αναλάβουν το σχέδιο αυτό οι ΑΒΒ Isolrohr, Pan-Isovit και «Henz», χωρίς να διευκρινιστεί εάν επρόκειτο για τη Henss Berlin ή τη Henss Rosenheim. Όμως, δεν αμφισβητείται ότι την προσφορά που αντιστοιχούσε στο σχέδιο αυτό υπέβαλε στη συνέχεια η Henss Berlin και όχι η Henss Rosenheim, καίτοι ο κ. Henss, δεν είχε, ονομαστικώς, την ιδιότητα του μετόχου της πρώτης, αλλά ήταν μέτοχος της δεύτερης. Επιπλέον, στον κατάλογο σχεδίων της 22ας Μαρτίου 1995, τον οποίο κατήρτισε η ΑΒΒ, οι τρεις επιχειρήσεις που ορίζονταν ως επικρατέστερες για το σχέδιο Leipzig-Lippendorf ήταν οι ΑΒΒ, Pan-Isovit και «Isoplus» (παράρτημα 71 της ανακοινώσεως των αιτιάσεων), πράγμα το οποίο επιβεβαιώνει και ότι οι εταιρίες Henss και Isoplus θεωρούνταν ως ανήκουσες στην ίδια οικονομική οντότητα.

65 Το γεγονός ότι η Isoplus Hohenberg και η Isoplus Sondershausen ασκούσαν δραστηριότητα στην ίδια αγορά δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να ανήκαν στον ίδιο οικονομικό όμιλο. ρέπει, εξάλλου, να παρατηρηθεί ότι, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας ενώπιον της Επιτροπής, η Isoplus Sondershausen εμφανιζόταν ακόμα ως κατά 100 % θυγατρική της Isoplus Hohenberg.

66 Αντίθετα προς τα υποστηριζόμενα από τις προσφεύγουσες, δεν είναι απαραίτητο η οντότητα που θεωρείται «όμιλος» να έχει ίδια νομική προσωπικότητα. ράγματι, ο όρος επιχείρηση, εντασσόμενος στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού, πρέπει να νοηθεί ως οικονομική οντότητα από την άποψη του αντικειμένου της επίμαχης συμφωνίας, έστω και αν από νομική άποψη η οικονομική αυτή οντότητα αποτελείται από περισσότερα φυσικά ή νομικά πρόσωπα (απόφαση της 12ης Ιουλίου 1984, 170/83, Hydrotherm, Συλλογή 1984, σ. 2999, σκέψη 11). Ελλείψει ενός νομικού προσώπου επικεφαλής του ομίλου, στο οποίο, ως υπεύθυνο για τον συντονισμό της δράσεως του ομίλου, να μπορούν να καταλογιστούν οι παραβάσεις που διαπράττουν οι διάφορες εταιρίες που τον συνθέτουν, η Επιτροπή δικαιούται να θεωρήσει τις εταιρίες που συνθέτουν τον όμιλο ως ευθυνόμενες αλληλεγγύως για το σύνολο των ενεργειών του ομίλου, ούτως ώστε να αποφευχθεί η δυνατότητα να αντιταχθεί στο ενιαίο της συμπεριφοράς τους στην αγορά κατά την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού η τυπική διάκριση μεταξύ των εταιριών αυτών, η οποία προκύπτει από τη διακεκριμένη νομική τους προσωπικότητα (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση του Δικαστηρίου της 14ης Ιουλίου 1972, 48/69, ICI κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1972-1973, σ. 99, σκέψη 140).

67 Δεδομένου ότι η Επιτροπή θεώρησε τον όμιλο Henss/Isoplus ως την επιχείρηση η οποία διέπραξε την παράβαση για την οποία κρίθηκαν υπεύθυνες οι εταιρίες που συνθέτουν τον όμιλο, παρέκλει η εξέταση του κατά πόσον, εν προκειμένω, ο κ. Henss μπορεί να θεωρηθεί προσωπικώς ως επιχείρηση υπό την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης.

68 Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων προκύπτει ότι ο λόγος ακυρώσεως είναι απορριπτέος.

Β - Επί του δευτέρου λόγου ακυρώσεως που αντλείται από παράβαση ουσιώδους τύπου συνιστάμενη στη μνεία του ομίλου Henss/Isoplus στις ουσιαστικές διατάξεις της αποφάσεως

1. Επιχειρήματα των διαδίκων

69 Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή παρέβη ουσιώδη τύπο, προβλεπόμενο ιδίως από τον κανονισμό 17, αναφέροντας ότι αποδέκτης της αποφάσεως ήταν ο «όμιλος Henss/Isoplus». Ελλείψει νομικής προσωπικότητας ή οιονεί νομικής προσωπικότητας, ο όμιλος Henss/Isoplus δεν έχει την ικανότητα να είναι διάδικος στο πλαίσιο διαδικασίας εφαρμογής του άρθρου 85 της Συνθήκης διεπομένης από το άρθρο 17, ιδίως δε ενώπιον του ρωτοδικείου.

70 Συναφώς, οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή αναφέρει στο άρθρο 1 των ουσιαστικών διατάξεων της αποφάσεως ότι ο «όμιλος Henss/Isoplus» παρέβη τις διατάξεις του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. εραιτέρω, στο άρθρο 2 της αποφάσεως, η Επιτροπή διευκρινίζει ότι οι επιχειρήσεις που κατονομάζονται στο άρθρο 1 οφείλουν να θέσουν πάραυτα τέρμα στην προμνησθείσα παράβαση, εάν δεν το έχουν ήδη πράξει. Επιπλέον, στο άρθρο 3 της αποφάσεως, αναγράφεται ότι τα πρόστιμα επιβάλλονται «στις επιχειρήσεις που αναφέρονται στο άρθρο 1 [...] σχετικά με τις διαπιστωθείσες στο άρθρο 1 παραβάσεις», το δε στοιχείο δ_ ορίζει τα εξής: «όμιλος Henss/Isoplus, πρόστιμο 4 950 000 ECU, για το οποίο ευθύνονται από κοινού και εις ολόκληρο οι ακόλουθες επιχειρήσεις: [...]». Τέλος, στο άρθρο 5, στοιχείο δ_, της αποφάσεως, αναφέρεται, ως αποδέκτης της αποφάσεως, ο «όμιλος Henss/Isoplus, εκπροσωπούμενος από τους: [...]». Από πλευράς δικονομικού δικαίου, η Επιτροπή θεώρησε, συνεπώς, ως αποδέκτη της αποφάσεως τον όμιλο Henss/Isoplus και όχι τις επιχειρήσεις που μνημονεύονται στο άρθρο 5 της αποφάσεως, οι οποίες κατονομάζονται απλώς ως εις ολόκληρον ευθυνόμενες για την καταβολή του προστίμου του ομίλου Henss/Isoplus.

71 Οι προσφεύγουσες παρατηρούν ότι η παρούσα προσφυγή δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αναγνώριση εκ μέρους τους του ότι η απόφαση είναι κατανοητή ως προς το σημείο αυτό, καθόσον άσκησαν την υπό κρίση προσφυγή. Αντιθέτως, πράττοντάς το, καθεμία αποσκοπεί στην προάσπιση των δικών της δικαιωμάτων, καθώς και, συντηρητικώς, των δικαιωμάτων αυτού που η Επιτροπή θεωρεί ως όμιλο Henss/Isoplus. Συνεπώς, άσκησαν τις προσφυγές τόσο ιδίω ονόματι όσο και επ' ονόματι του ομίλου Henss/Isoplus στον οποίο τις ενέταξε η Επιτροπή.

72 Η καθής αναφέρει ότι αποδέκτες της αποφάσεως είναι, όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, οι επιχειρήσεις που κατονομάζονται σαφώς στο άρθρο 5 των ουσιαστικών διατάξεων της αποφάσεως. Οι προσφεύγουσες, εξάλλου, αντελήφθησαν την απόφαση υπ' αυτήν την έννοια, καθόσον άσκησαν την προσφυγή τους ιδίω ονόματι αναφέροντας ότι οι ίδιες ήταν οι αποδέκτριες της αποφάσεως.

73 Όσον αφορά τη χρήση των ονομασιών «Henss/Isoplus» ή «όμιλος Henss/Isoplus» στην απόφαση, κατά την καθής, θα πρέπει να διαφοροποιηθεί ο προσδιορισμός της επιχειρήσεως, ενδεχομένως συσταθείσας υπό μορφή ομίλου, η οποία διέπραξε την παράβαση, από τον προσδιορισμό του φυσικού ή νομικού προσώπου, ικανού να είναι φορέας δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, το οποίο ευθύνεται τυπικώς για την παράβαση αυτή. Έστω και αν η διατύπωση «όμιλος Henss/Isoplus εκπροσωπούμενος από τους [...]» του άρθρου 5, στοιχείο δ_, της αποφάσεως δεν είναι ιδιαιτέρως επιτυχής, από τη διατύπωση αυτή δεν μπορεί να συναχθεί ότι ο όμιλος Henss/Isoplus, αυτός καθαυτόν, υποχρεούται στην καταβολή του προστίμου, καθόσον η εν λόγω διάταξη αναφέρεται στις ίδιες εταιρίες που προσδιορίζονται στο άρθρο 3, στοιχείο δ_, της αποφάσεως ως εις ολόκληρον ευθυνόμενες για την καταβολή του προστίμου.

74 Τέλος, η απόφαση κοινοποιήθηκε με επιστολή αποσταλείσα χωριστά σε κάθε μία από τις πέντε προσφεύγουσες και όχι στον «όμιλο Henss/Isoplus».

2. Εκτίμηση του ρωτοδικείου

75 Διαπιστώθηκε ανωτέρω στη σκέψη 66 ότι, ελλείψει ενός νομικού προσώπου επικεφαλής του ομίλου Henss/Isoplus, στο οποίο, ως υπεύθυνο για τον συντονισμό της δράσεως του ομίλου, να μπορούν να καταλογιστούν οι παραβάσεις που διέπραξαν οι διάφορες εταιρίες που τον συνθέτουν, η Επιτροπή δικαιούται να θεωρήσει τις εταιρίες που συνθέτουν τον όμιλο ως ευθυνόμενες αλληλεγγύως για το σύνολο των ενεργειών του ομίλου.

76 Συναφώς, το άρθρο 1 της αποφάσεως μνημονεύει τον «όμιλο Henss/Isoplus» [Henss/Isoplus Group] μεταξύ των επιχειρήσεων που διέπραξαν την παράβαση που περιγράφεται στην ίδια αυτή διάταξη. Ομοίως, το άρθρο 2 της αποφάσεως αναφέρεται στις «επιχειρήσεις που κατονομάζονται στο άρθρο 1» προκειμένου να προσδιορίσει τις επιχειρήσεις που οφείλουν να θέσουν τέρμα στην παράβαση, εάν δεν το έχουν ήδη πράξει.

77 Στη συνέχεια, στα άρθρα 3 και 5 της αποφάσεως, η Επιτροπή κατονόμασε τα νομικά πρόσωπα που είναι υπεύθυνα για την παράβαση που διέπραξε ο «όμιλος Henss/Isoplus» και τα οποία, συνεπώς, ευθύνονται εις ολόκληρον για την καταβολή του προστίμου που επιβλήθηκε στον εν λόγω όμιλο.

78 Όμως, εφόσον ο όμιλος Henss/Isoplus στερείται νομικής προσωπικότητας, τα άρθρα 3 και 5 της αποφάσεως δεν μπορούν να νοηθούν παρά μόνον ως ορίζοντα τις προσφεύγουσες ως αποδέκτριες της αποφάσεως, υπό την ιδιότητά τους ως απαρτιζουσών τον όμιλο Henss/Isoplus. Το γεγονός ότι ο όμιλος Henss/Isoplus προσδιορίζεται μέσω των στοιχείων που τον απαρτίζουν συνεπάγεται ότι ο όμιλος αυτός δεν στερείται ένδικης προστασίας. ράγματι, είναι σε θέση να προασπίσει, ενδεχομένως, τα συμφέροντά του μέσω των εταιριών που τον απαρτίζουν.

79 Εξάλλου, δεν υφίσταται καμία αμφιβολία ότι αποδέκτες της αποφάσεως ήταν οι προσφεύγουσες, ως εταιρίες απαρτίζουσες τον όμιλο Henss/Isoplus, καθόσον η απόφαση κοινοποιήθηκε χωριστά σε καθεμία από τις προσφεύγουσες και όχι στον όμιλο Henss/Isoplus, ο οποίος και μόνον κατονομάζεται από το άρθρο 1 της αποφάσεως ως δράστης της παραβάσεως.

80 Δεδομένου ότι η απόφαση απευθύνθηκε στις προσφεύγουσες λόγω της ιδιότητάς τους ως εταιριών απαρτιζουσών τον όμιλο Henss/Isoplus, ο λόγος ακυρώσεως που αντλούν οι προσφεύγουσες από παράβαση του κανονισμού 17 είναι απορριπτέος.

Γ - Επί του τρίτου λόγου ακυρώσεως που αντλείται από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως

1. Επιχειρήματα των διαδίκων

81 Κατά τις προσφεύγουσες, η Επιτροπή παρέβη την υποχρέωση αιτιολογήσεως που επιβάλλει το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 253 ΕΚ), στο μέτρο που η απόφαση δεν περιέχει καμία αιτιολογία που να δικαιολογεί την ικανότητα του «ομίλου Henss/Isoplus» να εμπλακεί σε διαδικασία δυνάμει του κανονισμού 17 και, ως εκ τούτου, να είναι αποδέκτης αποφάσεως εκδοθείσας κατ' εφαρμογήν του εν λόγω κανονισμού. Η δήλωση της Επιτροπής, στην εκατοστή εξηκοστή αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως, σύμφωνα με την οποία η ανακοίνωση των αιτιάσεων απευθυνόταν στον όμιλο Henss/Isoplus και, ελλείψει ενιαίας εταιρίας χαρτοφυλακίου, οι τέσσερις κατονομαζόμενες επιχειρήσεις εκμεταλλεύσεως ήταν οι εκπρόσωποι του ομίλου για τις ανάγκες των επιδόσεων και της αναγκαστικής εκτελέσεως, είναι ανεπαρκής ενόψει της δηλώσεως που περιέχεται στη δέκατη πέμπτη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως, σύμφωνα με την οποία ο όμιλος Henss/Isoplus ήταν «άτυπος όμιλος» χωρίς ίδια νομική προσωπικότητα και χωρίς ικανότητα να είναι διάδικος.

82 Η καθής υποστηρίζει ότι, στις αιτιολογικές σκέψεις 157 έως 160 της αποφάσεως, καταδεικνύεται ότι οι επιχειρήσεις που συγκεντρώνονται υπό την ονομασία «όμιλος Henss/Isoplus» συμπεριφέρθηκαν ως άτυπος όμιλος, οπότε οι προσφεύγουσες πρέπει να θεωρηθούν ως αλληλεγγύως ευθυνόμενες για την καταβολή του προστίμου. Εφόσον ο όμιλος Henss/Isoplus δεν έλαβε μέρος στη διαδικασία, ουδεμία αιτιολογία απαιτείτο επ' αυτού.

2. Εκτίμηση του ρωτοδικείου

83 ρέπει να παρατηρηθεί ότι οι προσφεύγουσες στηρίζονται σε μια ερμηνεία της αποφάσεως σύμφωνα με την οποία η απόφαση θεώρησε τον όμιλο Henss/Isoplus ως πρόσωπο εμπλακέν στη διοικητική διαδικασία. Όμως, η ερμηνεία αυτή απορρίφθηκε ως εσφαλμένη, καθόσον, στα άρθρα 3 έως 5 των ουσιααστικών διατάξεων της αποφάσεως, κατονομάζονται οι εταιρίες που ευθύνονται αλληλεγγύως για την καταβολή του προστίμου που επιβλήθηκε λόγω της παραβάσεως που διέπραξε ο όμιλος Henss/Isoplus και είναι, ως εκ τούτου, αποδέκτριες της αποφάσεως ως απαρτίζουσες τον όμιλο αυτόν (βλ. ανωτέρω σκέψεις 75 έως 80).

84 Όσον αφορά την παράβαση που διέπραξε ο όμιλος Henss/Isoplus και το γεγονός ότι οι προσφεύγουσες θεωρήθηκαν ότι ευθύνονταν για την εκτέλεση της αποφάσεως, ως απαρτίζουσες τον όμιλο Henss/Isoplus, πρέπει να υπομνησθούν οι αιτιολογικές σκέψεις 157 έως 160 της αποφάσεως.

85 Καταρχάς, η Επιτροπή αναφέρει, στην εκατοστή πεντηκοστή έβδομη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως, ότι «[ο]ι εταιρίες Henss/Isoplus ενεργούσαν ουσιαστικά σαν να συναποτελούσαν έναν όμιλο». ροκειμένου να στηρίξει την υπόθεση αυτή, η Επιτροπή εξηγεί ότι ο κ. Henss κατείχε την πλειοψηφία των μετοχών της Isoplus Hohenberg, εταιρίας η οποία κατέχει το σύνολο του κεφαλαίου της Isoplus Sondershausen, καθώς και ότι ήταν μέτοχος πλειοψηφίας και γενικός διευθυντής της Henss Rosenheim και γενικός διευθυντής (αλλ' όχι μέτοχος) της Henss Berlin, εταιριών οι οποίες ενεργούσαν ως εμπορικοί αντιπρόσωποι της Isoplus στη Γερμανία. Στο ίδιο σημείο της αποφάσεως, η Επιτροπή παρατηρεί ότι «το γεγονός ότι στις συσκέψεις του διευθυντηρίου μετείχε πάντα ο Δρ. W. Henss φανερώνει ότι αυτός ήταν το πρόσωπο που διοικούσε και ήλεγχε την Isoplus, καθώς επίσης ότι οι εταιρίες [...] Henss και Isoplus συναποτελούσαν ουσιαστικά έναν όμιλο εταιριών». άντοτε κατά την Επιτροπή, «οι πάντες στον κλάδο γνώριζαν ότι η Henss ήταν η δύναμη που βρισκόταν πίσω από την Isoplus».

86 Στην εκατοστή πεντηκοστή όγδοη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως, η Επιτροπή εκθέτει ότι δεδομένου ότι, κατά την αποστολή της ανακοινώσεως των αιτιάσεων, δεν υφίστατο, εξ όσων γνώριζε, εταιρία χαρτοφυλακίου στην οποία θα έπρεπε να απευθυνθεί η ανακοίνωση των αιτιάσεων, η Επιτροπή απηύθυνε την ανακοίνωση στον όμιλο Henss/Isoplus, εκπροσωπούμενο από τις τέσσερις κυριότερες επιχειρήσεις του εντός της Κοινότητας, ήτοι την Isoplus Hohenberg, την Isoplus Sondershausen, τη Henss Rosenheim και τη Henss Berlin. Σύμφωνα με την απόφαση, στην ανακοίνωση των αιτιάσεων καθίστατο σαφές «ότι η διαδικασία είχε ως αποδέκτη τον όμιλο Henss/Isoplus και ότι, λόγω της ανυπαρξίας κάποιας ενιαίας [εταιρίας χαρτοφυλακίου], οι τέσσερις κατονομαζόμενες εταιρείες εκμεταλλεύσεως θεωρούνταν εκπρόσωποι του ομίλου για τις ανάγκες των επιδόσεων και της αναγκαστικής εκτέλεσης» (τέταρτο εδάφιο της εκατοστής εξηκοστής αιτιολογικής σκέψεως).

87 Τέλος, η Επιτροπή αναφέρει ότι, έχοντας λάβει γνώση, μέσω της συμβάσεως εισφοράς της 15ης Ιανουαρίου 1997, ότι είχαν συσταθεί εταιρίες επενδύσεων χαρτοφυλακίου, οι HFB GmbH και HFB KG, προς τις οποίες είχαν εκχωρηθεί οι συμμετοχές στο κεφάλαιο των Isoplus Rosenheim και Isoplus Hohenberg, καθώς και ότι, επιπλέον, είχε συσταθεί και αφανής εταιρία, η Isoplus stille Gesellschaft, απηύθυνε την απόφασή της όχι μόνον στην Isoplus Hohenberg, την Isoplus Sondershausen και την Isoplus Rosenheim, αλλά και στις HFB GmbH και HFB KG καθώς και στην Isoplus stille Gesellschaft (εκατοστή εξηκοστή αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως).

88 Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η Επιτροπή εξέθεσε τους λόγους για τους οποίους θεώρησε τις επιχειρήσεις Henss και Isoplus ως συγκροτούσες άτυπο όμιλο. Επιπλέον, εξήγησε ότι, ελλείψει εταιρίας χαρτοφυλακίου αποτελούσας την έκφραση της υπάρξεως του ομίλου αυτού, έπρεπε, από πλευράς τόπου επιδόσεων και καταβολής του προστίμου, να απευθυνθεί στον όμιλο αυτόν μέσω των εταιριών που τον συγκροτούσαν.

89 Συνεπώς, ο παρών λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.

ΙΙ - Επί των λόγων ακυρώσεως που αφορούν τις HFB GmbH και HFB KG

90 Όσον αφορά τις HFB GmbH και HFB KG, οι προσφεύγουσες επικαλούνται τρεις λόγους ακυρώσεως, αντλούμενους, πρώτον, από εσφαλμένη εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, δεύτερον, από προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας και, τρίτον, από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως.

Α - Επιχειρήματα των διαδίκων

91 Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η κακώς η Επιτροπή καταδίκασε τις HFB GmbH και HFB KG στην καταβολή του προστίμου αλληλεγγύως και εις ολόκληρον με τις άλλες εταιρίες στο πλαίσιο του ομίλου Henss/Isoplus.

92 Οι προσφεύγουσες παρατηρούν ότι, σύμφωνα με την απόφαση, η παράβαση έπαυσε το αργότερο τον Μάρτιο ή τον Απρίλιο του 1996. Δεδομένου ότι οι HFB GmbH και HFB KG συστάθηκαν μόλις στις 15 Ιανουαρίου 1997 και δεν απέκτησαν νομική υπόσταση παρά από την εγγραφή τους στο μητρώο εταιριών, ήτοι, αντιστοίχως, από τις 10 και τις 27 Φεβρουαρίου 1997, δεν μπορούσαν να έχουν λάβει μέρος στην παράβαση. Εφόσον δεν είχαν νομική υπόσταση πριν από το 1997, δεν μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνες ούτε για τυχόν θίγουσες τον ανταγωνισμό συμπεριφορές των άλλων επιχειρήσεων του ομίλου Henss/Isoplus. Συγκεκριμένα, δυνάμει του τεκμηρίου αθωότητας, δεν μπορεί να επιβληθεί στις επιχειρήσεις πρόστιμο στο πλαίσιο διαδικασίας εφαρμογής του άρθρου 85 της Συνθήκης, διεπομένης από τον κανονισμό 17, παρά μόνον σε περίπτωση εκ προθέσεως ή, τουλάχιστον, εξ αμελείας συμμετοχής στην παράβαση.

93 Μόνο στην περίπτωση που μια επιχείρηση μετατρέπεται σε άλλη ή απορροφάται από άλλη επιχείρηση μπορεί η τελευταία, ως καθολικός διάδοχος της πρώτης, να θεωρηθεί υπεύθυνη για παράβαση που διέπραξε η παλαιά επιχείρηση, υπό την προϋπόθεση ότι η οικονομική ταυτότητα της επιχειρήσεως δεν έχει μεταβληθεί. Συναφώς, οι προσφεύγουσες υπενθυμίζουν ότι η HFB KG απέκτησε τα μερίδια συμμετοχής της στις Isoplus Rosenheim και Isoplus Sondershausen από φυσικά πρόσωπα, ήτοι τον κύριο και την κυρία Henss, όσον αφορά την Isoplus Rosenheim, και τον κύριο και την κυρία Papsdorf, όσον αφορά την Isoplus Sondershausen. Όμως, μια επιχείρηση δεν μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνη όταν διαδέχεται στα δικαιώματά τους φυσικά πρόσωπα, τα οποία κατείχαν μερίδια στο κεφάλαιο εταιρίας η οποία διέπραξε την παράβαση και τα οποία, ως απλοί κάτοχοι των μεριδίων, δεν αποτελούσαν, τα ίδια, επιχειρήσεις κατά την έννοια των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης.

94 Αντίθετα προς τα υποστηριζόμενα από την Επιτροπή, δεν μπορεί να γίνει επίκληση της υπάρξεως πολυαρίθμων μεταλλαγών του ομίλου Henss/Isoplus υπό τη διεύθυνση του κ. Henss. Ο λόγος για τον οποίο η HFB GmbH και, ως εκ τούτου, η HFB KG ιδρύθηκαν ήταν η διευκόλυνση ενδεχόμενης ομαδικής πωλήσεως διαφόρων μεριδίων συμμετοχής σε επιχειρήσεις αστικής θερμάνσεως. Συγκεκριμένα, ορισμένες αυξήσεις του εταιρικού κεφαλαίου και διάφορα μέτρα εισφοράς στις εταιρίες υπαγορεύθηκαν από λογιστικούς λόγους. Οι εν λόγω μεταβολές του κεφαλαίου έλαβαν χώρα και τα εν λόγω μέτρα ελήφθησαν μετά την παύση της παραβάσεως, ακόμα δε και, ως προς ορισμένες μεταβολές και ορισμένα μέτρα, μετά την έκδοση της αποφάσεως.

95 Η καθής παρατηρεί ότι οι HFB GmbH και HFB KG μπορούν να θεωρηθούν ως συνυπεύθυνες για τις παραβάσεις που διέπραξε ο όμιλος Henss/Isoplus, ανεξαρτήτως του γεγονότος ότι οι ίδιες οι επιχειρήσεις αυτές δεν παρέβησαν τους κανόνες ανταγωνισμού και δεν διαδέχθησαν, σε όλα τα δικαιώματα και σε όλες τις υποχρεώσεις τους, επιχειρήσεις οι οποίες είχαν διαπράξει τις παραβάσεις.

96 Συγκεκριμένα, κατά την καθής, ένα νομικό πρόσωπο μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο για παραβάσεις διαπραχθείσες από εταιρία της οποίας απέκτησε τον έλεγχο, έστω και αν οι παραβάσεις διαπράχθηκαν πριν από της απόκτηση του ελέγχου της εταιρίας αυτής (απόφαση του ρωτοδικείου της 14ης Μα_ου 1998, Τ-308/94, Cascades κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. ΙΙ-925). Εφόσον η Επιτροπή μπορούσε να θεωρήσει τις HFB GmbH και HFB KG συνυπεύθυνες για τις επίδικες παραβάσεις, μπορούσε να τις περιλάβει επίσης μεταξύ των επιχειρήσεων που υποχρεούνται στην καταβολή του προστίμου (απόφαση του ρωτοδικείου της 14ης Μα_ου 1998, Τ-339/94 έως Τ-342/94, Metsä-Serla κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. ΙΙ-1727).

97 Καταλογίζοντας την ευθύνη των διαπραχθεισών παραβάσεων στις HFB GmbH και HFB KG, η Επιτροπή ουδόλως αγνόησε το τεκμήριο αθωότητας. Εν προκειμένω, οι αναδιαρθρώσεις μέσω των οποίων οι HFB GmbH και HFB KG απέκτησαν ορισμένα μερίδια του κ. Henss και, ως εκ τούτου, τον άμεσο έλεγχο επί της Isoplus Rosenheim συνιστούν μεταβολές που έλαβαν χώρα εντός μιας και μόνης επιχειρήσεως και ελέγχονταν από την ενιαία διοίκηση της επιχειρήσεως αυτής.

98 Συναφώς, δεν έχει σημασία το ότι οι εταίροι, αυτοί καθαυτούς, δεν αποτελούσαν επιχειρήσεις. Κατά την Επιτροπή, οι επιχειρήσεις μπορούν να συγκροτούνται από διάφορα συστατικά στοιχεία, ορισμένα εκ των οποίων ασκούν δραστηριότητα εκμεταλλεύσεως ενώ άλλα επιτελούν λειτουργία διοικήσεως. Εν προκειμένω, την τελευταία αυτή λειτουργία επιτελούσε και εξακολουθεί να επιτελεί ο κ. Henss, έχοντας μεταβιβάσει ωστόσο ένα μέρος των αρμοδιοτήτων του στην HFB KG την οποία ελέγχει ο ίδιος.

99 Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή αναφέρει ότι μπορούσε να θεωρήσει τον κ. Henss προσωπικώς υπεύθυνο για τις παραβάσεις που διέπραξε η Isoplus Rosenheim, καθόσον, κατά το χρονικό διάστημα κατά το οποίο διεπράχθησαν οι παραβάσεις, η πολιτική της εταιρίας αυτής δεν μπορούσε να καθορίζεται εν αγνοία του, ιδίως μάλιστα όταν άλλες εταιρίες μέλη του ομίλου Henss/Isoplus επίσης μετέσχαν στην παράβαση. Δεδομένου ότι ο κ. Henss ελέγχει την HFB GmbH χάρη στο μερίδιο του κεφαλαίου της που κατέχει και εξακολουθεί να ασκεί τα καθήκοντα του γενικού διευθυντή της, η τελευταία αυτή εταιρία καθώς και η HFB KG πρέπει να αναγνωρίσουν ότι τους καταλογίζεται το γεγονός ότι ο κ. Henss είχε γνώση των παραβάσεων που είχε διαπράξει η μεταβιβασθείσα εταιρία. Επιπλέον, η αξία των αποκτηθέντων μεριδίων μπορούσε να είχε μεταβληθεί λόγω της παραβάσεως.

100 Τέλος, κατά την καθής, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη, αφενός, το θεμιτό συμφέρον της Επιτροπής να μπορεί να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις της, στο πλαίσιο τυχόν αναγκαστικής εκτελέσεως, από την περιουσία του ομίλου, ανεξαρτήτως των αναδιαρθρώσεων όπως αυτές που έλαβαν χώρα εν προκειμένω, και, αφετέρου, οι δυσκολίες τις οποίες η Επιτροπή μπορεί να αντιμετωπίσει σε περίπτωση που επιχειρήσει αναγκαστική εκτέλεση κατά ιδιώτη. Μια αναδιάρθρωση όπως αυτή της συστάσεως των HFB GmbH και HFB KG, όπου ο κ. Henss είχε συγχρόνως την ιδιότητα του πωλητή και του αγοραστή, δεν μπορεί να καταλήξει στην απώλεια, εκ μέρους της Επιτροπής, της δυνατότητας να επέμβει κατά του νέου κατόχου των επιμάχων εταιρικών μεριδίων.

Β - Εκτίμηση του ρωτοδικείου

101 ρέπει να υπομνησθεί ότι η Επιτροπή συγκέντρωσε τις εταιρίες Henss και Isoplus σε έναν άτυπο όμιλο ο οποίος θεωρήθηκε ως η επιχείρηση που μετέσχε στην παράβαση. Λόγω της ελλείψεως μητρικής εταιρίας εκπροσωπούσας τον όμιλο Henss/Isoplus ή εταιρίας υπεύθυνης για τον συντονισμό της δράσεως του ομίλου, η Επιτροπή καταλόγισε την ευθύνη της παραβάσεως στις εταιρίες που συγκροτούσαν τον όμιλο κατά την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως, μεταξύ των οποίων ήταν και οι HFB GmbH και HFB KG.

102 ρέπει να παρατηρηθεί ότι, εφόσον οι HFB GmbH και HFB KG δεν υφίσταντο ακόμα κατά τον χρόνο διαπράξεως της παραβάσεως, δεν μπορεί να τους αποδοθεί ευθύνη για την παράβαση λόγω κάποιου ρόλου υποκινήσεως ή συντονισμού τον οποίο διαδραμάτισαν, όσον αφορά τις παράνομες δραστηριότητες, έναντι των λοιπών εταιριών που ανήκαν στον όμιλο Henss/Isoplus (βλ., συναφώς, προμνησθείσα απόφαση Shell κατά Επιτροπής, σκέψη 312).

103 Ομοίως, δεν μπορεί να αποδοθεί ευθύνη για την παράβαση στις HFB GmbH και HFB KG αποκλειστικώς και μόνο διότι ανήκαν στον όμιλο Henss/Isoplus κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως. ράγματι, για τη παράβαση ευθύνεται, κατ' αρχήν, το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που διηύθυνε την οικεία επιχείρηση κατά τον χρόνο διαπράξεως της παραβάσεως, έστω και αν, κατά τον χρόνο εκδόσεως της περί διαπιστώσεως της παραβάσεως αποφάσεως, η εκμετάλλευση της επιχειρήσεως τελούσε υπό την ευθύνη άλλου προσώπου (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 16ης Νοεμβρίου 2000, C-279/98 P, Cascades κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. Ι-9693, σκέψη 78, και C-297/98 P, SCA Holding κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. Ι-10101, σκέψη 27). Στην υπό κρίση περίπτωση, ακόμα και αν υποτεθεί ότι οι HFB GmbH και HFB KG λειτουργούν ως εταιρίες χαρτοφυλακίου έχουσες την ευθύνη, εν όλω ή εν μέρει, του ομίλου Henss/Isoplus, εφόσον η κατάσταση αυτή είναι μεταγενέστερη της παραβάσεως, στις δύο αυτές εταιρίες δεν μπορεί να καταλογιστεί η παραβατική συμπεριφορά του ομίλου Henss/Isoplus που προηγήθηκε της ολικής ή μερικής αποκτήσεως του ομίλου.

104 Αυτό δεν θα ίσχυε μόνο στην περίπτωση κατά την οποία το ή τα νομικά πρόσωπα που ευθύνονται για την εκμετάλλευση της επιχειρήσεως έπαυσαν να υφίσταται νομικώς μετά τη διάπραξη της παραβάσεως (απόφαση του Δικαστηρίου της 8ης Ιουλίου 1999, C-49/92 P, Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni, Συλλογή 1999, σ. Ι-4125, σκέψη 145). Όμως, δεν αμφισβητείται ότι οι εταιρίες που εμπλέκονταν στην παράβαση κατά τον χρόνο της διαπράξεώς της εξακολουθούν να υφίστανται.

105 Από τη δικογραφία προκύπτει ότι η Επιτροπή θεωρεί τις HFB GmbH και HFB KG ως αλληλεγγύως ευθυνόμενες για την παράβαση που διέπραξη ο όμιλος Henss/Isoplus, ιδίως λόγω του ότι απέκτησαν από τον κ. Henss τον έλεγχο τον οποίο ο τελευταίος ασκούσε επί των επιχειρήσεων του ομίλου και, ειδικότερα, τον άμεσο έλεγχο επί της Isoplus Rosenheim. Συναφώς, αρκεί η παρατήρηση ότι, στο μέτρο που η Επιτροπή, με την απόφασή της, δεν θεώρησε τον κ. Henss προσωπικώς υπεύθυνο για την παράβαση που διέπραξε ο όμιλος Henss/Isoplus, δεν μπορεί να καταλογιστεί στις HFB GmbH και HFB KG, λόγω οικονομικής διαδοχής, ευθύνη η οποία, ηθελημένως, δεν είχε διαπιστωθεί προηγουμένως.

106 Είναι αληθές ότι, υπό ορισμένες περιστάσεις, παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού μπορεί να καταλογιστεί στον οικονομικό διάδοχο του νομικού προσώπου το οποίο είναι ο δράστης της παραβάσεως, έστω και αν αυτό δεν έχει παύσει να υφίσταται κατά την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως περί διαπιστώσεως της εν λόγω παραβάσεως, ούτως ώστε να μη διακυβευθεί η πρακτική αποτελεσματικότητα των κανόνων αυτών λόγω των επελθουσών μεταβολών, ιδίως, στη νομική μορφή των εμπλεκομένων επιχειρήσεων (βλ. απόφαση του ρωτοδικείου της 11ης Μαρτίου 1999, Τ-134/94, ΝΜΗ Stahlwerke κατά Επιτροπής, Συλλογή 1999, σ. ΙΙ-239, σκέψη 127). Ωστόσο, αντίθετα προς την υπόθεση που οδήγησε στην προμνησθείσα απόφαση ΝΜΗ Stahlwerke κατά Επιτροπής, στην υπό κρίση υπόθεση, τα φυσικά και νομικά πρόσωπα που εμπλέκονται στην παράβαση συνέχισαν στο ακέραιο τις εμπορικές τους δραστηριότητες, ενώ οι εταιρίες HFB GmbH και HFB KG δεν υπήρχαν ακόμα κατά τον χρόνο διαπράξεως της παραβάσεως.

107 Επιπλέον, βάσει των πληροφοριών που παρασχέθηκαν στο ρωτοδικείο κατά την έγγραφη διαδικασία και, αργότερα, κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, δεν μπορεί να συναχθεί η ύπαρξη ελιγμών που καταστρώθηκαν ειδικά προς αποφυγή της επιβολής κυρώσεων λόγω παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού (βλ. προμνησθείσα απόφαση Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni, σκέψη 146).

108 Κατά συνέπεια, πρέπει να διαπιστωθεί ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε νομική πλάνη θεωρώντας τις HFB KG και HFB GmbH αλληλεγγύως υπεύθυνες για την καταβολή του προστίμου που επιβλήθηκε για τη συμμετοχή στην παράβαση του ομίλου Henss/Isoplus. Επομένως, παρέλκει η εξέταση του δευτέρου και του τρίτου λόγου ακυρώσεως που αφορούν τις HFB GmbH και HFB KG και αντλούνται από προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας και από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως.

109 Συνεπώς, τα άρθρα 3, στοιχείο δ_, και 5, στοιχείο δ_, της αποφάσεως πρέπει να ακυρωθούν στο μέτρο που αφορούν τις HFB KG και HFB GmbH.

ΙΙ - Επί των λόγων ακυρώσεως που αφορούν την Isoplus stille Gesellschaft

Α - Επιχειρήματα των διαδίκων

110 Οι προσφεύγουσες, και ιδίως η Isoplus Hohenberg, προσάπτουν στην Επιτροπή ότι απηύθυνε την απόφαση και στην Isoplus stille Gesellschaft, υπό την ιδιότητά της ως επιχειρήσεως του ομίλου Henss/Isoplus. Σύμφωνα με το αυστριακό δίκαιο, η Isoplus stille Gesellschaft, ως αφανής εταιρία, δεν είναι νομικό πρόσωπο ούτε εμπορική εταιρία, αλλά απλώς εταιρία η οποία αφορά τις εσωτερικές σχέσεις των εταίρων και, ως τοιαύτη, δεν μπορεί να έχει δικαιώματα και υποχρεώσεις, των οποίων φορέας μπορεί να είναι μόνον ο κύριος της εκμεταλλεύσεως. Επιπλέον, τον Σεπτέμβριο του 1997, η εταιρία Isoplus stille Gesellschaft ελύθη χωρίς εκκαθάριση, τα δε στοιχεία του ενεργητικού της εισηνέχθησαν στην εταιρία που την είχε ιδρύσει, την Isoplus Hohenberg, υπό μορφή αυξήσεως του κεφαλαίου.

111 Στο πλαίσιο αυτό, η Isoplus Hohenberg προβάλλει, καταρχάς, λόγο ακυρώσεως αντλούμενο από παράβαση του άρθρου 85 της Συνθήκης, στο μέτρο που η απόφαση απευθύνεται σε αφανή εταιρία η οποία, ελλείψει νομικής ή οιονεί νομικής προσωπικότητας, δεν αποτελεί επιχείρηση υπό την έννοια των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να είναι αποδέκτης αποφάσεως της Επιτροπής στο πλαίσιο διαδικασίας εφαρμογής του άρθρου 85 της Συνθήκης.

112 Η Isoplus Hohenberg επικαλείται επίσης παράβαση ουσιώδους τύπου, στο μέτρο που η Επιτροπή, με την απόφασή της, επέβαλε πρόστιμο σε επιχείρηση η οποία, ως αφανής εταιρία, δεν είχε τη δυνατότητα να αμυνθεί ως διάδικος ενώπιον δικαστηρίου κατά το αυστριακό δίκαιο και δεν μπορούσε, επομένως, να ασκήσει προσφυγή ενώπιον του ρωτοδικείου. Επιπλέον, μια τέτοια απόφαση δεν μπορούσε να απευθυνθεί σε επιχείρηση η οποία, ανεξαρτήτως του νομικού χαρακτηρισμού της, δεν υπήρχε πλέον κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως, λόγω της λύσεώς της.

113 Εξάλλου, η Isoplus Hohenberg παρατηρεί ότι στην Isoplus stille Gesellschaft δεν εστάλη ανακοίνωση των αιτιάσεων. Διευκρινίζει συναφώς ότι, κατά την ακρόαση της 24ης και της 25ης Νοεμβρίου 1997, δεν κατέστη δυνατόν να εξεταστεί ούτε το αν, κατά το αυστριακό δίκαιο, η αφανής εταιρία έχει νομική ή οιονεί νομική προσωπικότητα και της αναγνωρίζεται, ως εκ τούτου, ικανότητα να είναι διάδικος, ούτε το γεγονός ότι η αφανής εταιρία είχε λυθεί, δεδομένου ότι, παρά το σχετικό αίτημα του δικηγόρου της, ο σύμβουλος ακροάσεων δεν πραγματοποίησε χωριστή ακρόαση επί των σημείων αυτών. Κατά συνέπεια, η προσφεύγουσα, στην από 30 Μαρτίου 1998 απάντησή της στην αίτηση παροχής πληροφοριών της 24ης Φεβρουαρίου 1998 (στο εξής: επιστολή της 30ής Μαρτίου 1998), δεν έθιξε το ζήτημα αυτής της αφανούς εταιρίας. Το ζήτημα αυτό δεν τέθηκε παρά με την από 22 Οκτωβρίου 1998 επιστολή προς την Επιτροπή.

114 Τέλος, υποστηρίζεται ότι η Επιτροπή παρέβη την υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχει, δεδομένου ότι η απόφαση δεν περιέχει εξηγήσεις ως προς το πώς μια αφανής εταιρία του αυστριακού δικαίου μπορεί να είναι αποδέκτρια αποφάσεως της Επιτροπής εκδοθείσας στο πλαίσιο διαδικασίας εφαρμογής του άρθρου 85 της Συνθήκης.

115 Η καθής παρατηρεί ότι η εταιρία Isoplus stille Gesellschaft, όπως η ίδια η Isoplus Hohenberg αναφέρει, είχε ήδη παύσει να υφίσταται κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως. Επομένως, η απόφαση δεν παράγει αποτελέσματα έναντι της εταιρίας αυτής. Ωστόσο, από το γεγονός αυτό δεν μπορεί να αντληθεί κανένας λόγος ακυρώσεως της αποφάσεως. Επιπλέον, η ίδια διαπίστωση θα ήταν δυνατή και αν η αφανής εταιρία υφίστατο ακόμα κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως. Όπως η ίδια η Isoplus Hohenberg αναγνωρίζει, η εν λόγω εταιρία δεν είχε νομική προσωπικότητα, οπότε η απόφαση δεν μπορούσε να παραγάγει έναντι της εταιρίας αυτής κανένα έννομο αποτέλεσμα ούτε, κατά συνέπεια, να έχει αρνητικές επιπτώσεις για την εταιρία αυτή.

Β - Εκτίμηση του ρωτοδικείου

116 ρέπει να παρατηρηθεί ότι, ενόψει του ότι η εταιρία Isoplus stille Gesellschaft είχε λυθεί κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως, η απόφαση αυτή δεν παρήγαγε έννομα αποτελέσματα έναντι της εν λόγω εταιρίας. Κατά συνέπεια, η απόφαση δεν παρήγαγε έννομα αποτελέσματα καθόσον απευθυνόταν στην Isoplus stille Gesellschaft.

117 Δεδομένου ότι η Isoplus Hohenberg, η οποία εξακολουθεί να είναι ο φορέας των τυχόν δικαιωμάτων και υποχρεώσεων της Isoplus stille Gesellschaft, είναι η ίδια αποδέκτρια της αποφάσεως, το γεγονός ότι η Isoplus stille Gesellschaft περιελήφθη μεταξύ των αποδεκτών της αποφάσεως δεν είχε την παραμικρή έννομη συνέπεια έναντι της Isoplus Hohenberg, πέραν αυτής που απορρέει από το ότι η απόφαση απευθύνθηκε στην τελευταία αυτή εταιρία και τη θεώρησε αλληλεγγύως υπεύθυνη για το πρόστιμο που επιβλήθηκε στον όμιλο Henss/Isoplus.

118 Εφόσον η απόφαση δεν παράγει αποτελέσματα στο μέτρο που απευθύνεται και αναφέρεται στην Isoplus stille Gesellschaft, η προσφυγή, όσον αφορά την εταιρία αυτή, στερείται αντικειμένου και, επομένως, δεν χρειάζεται να αποφανθεί το ρωτοδικείο συναφώς.

IV - Επί των προβαλλομένων λόγων ακυρώσεως που αφορούν όλες τις προσφεύγουσες

119 Όσον αφορά το σύνολο των προσφευγουσών, προβάλλονται πέντε λόγοι ακυρώσεως. Ο πρώτος λόγος αντλείται από πλάνη περί τα πράγματα και νομική πλάνη κατά την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Ο δεύτερος λόγος αντλείται από προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας. Ο τρίτος λόγος αντλείται από το παράνομο των κατευθυντηρίων γραμμών για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται κατ' εφαρμογήν του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, της Συνθήκης ΕΚΑΧ (ΕΕ C 9, σ. 3, στο εξής: «νέες κατευθυντήριες γραμμές» ή «κατευθυντήριες γραμμές»). Ο τέταρτος λόγος ακυρώσεως αντλείται από παράβαση των κανόνων περί των προστίμων στον τομέα του ανταγωνισμού, παραβίαση γενικών αρχών και σφάλματα εκτιμήσεως κατά την επιμέτρηση του προστίμου. Ο πέμπτος λόγος αντλείται από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως.

Α - Επί του πρώτου λόγου ακυρώσεως, που αντλείται από πλάνη περί τα πράγματα και νομική πλάνη κατά την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης

1. Επί της συμμετοχής στην παράβαση πριν από τον Οκτώβριο του 1994

[...]

β) Επί της νομικής εκτιμήσεως

182 Όσον αφορά την εκ μέρους της Επιτροπής νομική εκτίμηση των διαπιστωθέντων πραγματικών περιστατικών πριν από τον Οκτώβριο του 1994, οι προσφεύγουσες διατυπώνουν, κατ' ουσίαν, έξι αιτιάσεις. ρώτον, οι προσφεύγουσες καταγγέλλουν τον χαρακτηρισμό της παραβάσεως ως «πλέγμα[τος] συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών». Δεύτερον, οι προσφεύγουσες αμφισβητούν τον χαρακτηρισμό των διαπιστωθεισών συμπεριφορών ως συμφωνίας. Τρίτον, οι προσφεύγουσες αμφισβητούν την έννοια των εναρμονισμένων πρακτικών της οποίας έκανε χρήση η Επιτροπή. Τέταρτον, οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή εκτίμησε εσφαλμένως τις έννομες συνέπειες της συμμετοχής σε συνάντηση έχουσα ως αντικείμενο τη βλάβη του ανταγωνισμού. έμπτον, οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή έσφαλε όσον αφορά το βάρος αποδείξεως σχετικά με τη συμμετοχή σε ολική σύμπραξη. Έκτον, οι προσφεύγουσες προσάπτουν στην Επιτροπή ότι παρέλειψε να εκτιμήσει την ατομική ευθύνη των εταιριών που θεωρήθηκαν ως ανήκουσες στον όμιλο Henss/Isoplus.

i) Επί του χαρακτηρισμού της παραβάσεως ως «πλέγμα[τος] συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών»

Επιχειρήματα των διαδίκων

183 Οι προσφεύγουσες αμφισβητούν τα όσα εκθέτει η Επιτροπή στις αιτιολογικές σκέψεις 131 και 132 της αποφάσεως, σύμφωνα με τις οποίες, στην περίπτωση περίπλοκης συμπράξεως μεγάλης διάρκειας, στηριζομένης σε σειρά εναρμονισμένων πρακτικών και συμφωνιών εντασσομένων σε μια συμπεριφορά υιοθετηθείσα από τις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις προς επιδίωξη κοινού στόχου, ήτοι την παρεμπόδιση ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, η Επιτροπή έχει το δικαίωμα να θεωρήσει ότι υφίσταται ενιαία και διαρκής παράβαση. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή κακώς υποστηρίζει ότι, στην περίπτωση αυτή, δεν είναι απαραίτητο να χαρακτηρίσει την παράβαση, υπάγοντάς τη σε μία μόνο από τις δύο κατηγορίες, είτε ως συμφωνία είτε ως εναρμονισμένη πρακτική.

184 Οι προσφεύγουσες υπενθυμίζουν ότι δεν είναι απαραίτητο, ούτε στην περίπτωση συμφωνίας κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, ούτε στην περίπτωση μιας «συμφωνίας κυρίων» έχουσας ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού, να καταδειχθεί ότι πράγματι υπήρξε περιορισμός του ανταγωνισμού. Αντιθέτως, όσον αφορά τις εναρμονισμένες πρακτικές, ελλείψει εκουσίου συντονισμού των συμπεριφορών που έχουν ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού, στην Επιτροπή εναπόκειται να αποδείξει ότι οι εναρμονισμένες πρακτικές είχαν πράγματι ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού. Ενόψει της διακρίσεως που υφίσταται μεταξύ των εννοιών της συμφωνίας και της εναρμονισμένης πρακτικής, η Επιτροπή δεν μπορεί να καταλήξει στην ύπαρξη ενιαίας παραβάσεως του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης όταν οι παραβάσεις της εν λόγω διατάξεως έχουν περιβληθεί διάφορες μορφές. Συγκεκριμένα, ο σεβασμός της αρχής του τεκμηρίου αθωότητας απαιτεί να διευκρινίζονται, στην απόφαση που εκδίδεται κατ' εφαρμογήν του κανονισμού 17, όλα τα υλικά στοιχεία της παραβάσεως του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης.

185 Η καθής παρατηρεί ότι, εν προκειμένω, οι συμφωνίες και οι εναρμονισμένες πρακτικές που τέθηκαν σε εφαρμογή κατά την επίμαχη περίοδο αποτελούσαν μέρος ενός συστήματος περιοδικών συναντήσεων με σκοπό τη ρύθμιση της αγοράς μέσω του καθορισμού τιμών και ποσοστώσεων. Εφόσον η συμπεριφορά αυτή εκδηλώθηκε εν μέρει στο πλαίσιο συμφωνιών και εν μέρει στο πλαίσιο εναρμονισμένων πρακτικών, βασίμως μπορούσε η Επιτροπή να διαπιστώσει, με το άρθρο 1 της αποφάσεως, την ύπαρξη συμφωνίας ή εναρμονισμένης πρακτικής. ράττοντας αυτό, η Επιτροπή ούτε παρανόησε τις έννοιες της συμφωνίας και της εναρμονισμένης πρακτικής ούτε παραβίασε τις γενικές αρχές του δικαίου.

Εκτίμηση του ρωτοδικείου

186 Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο μιας σύνθετης παραβάσεως, στην οποία ενεπλάκησαν πλείονες παραγωγοί επί σειράν ετών και η οποία αποσκοπούσε στην από κοινού ρύθμιση της αγοράς, δεν μπορεί να απαιτηθεί από την Επιτροπή να χαρακτηρίσει επακριβώς την παράβαση, ως προς κάθε μία επιχείρηση και σε κάθε δεδομένο χρονικό σημείο, ως συμφωνία ή ως εναρμονισμένη πρακτική, εφόσον, εν πάση περιπτώσει, το άρθρο 85 της Συνθήκης αφορά αμφότερες τις μορφές παραβάσεως. Έτσι, η Επιτροπή έχει το δικαίωμα να χαρακτηρίσει μια τέτοια ενιαία παράβαση ως «συμφωνία και εναρμονισμένη πρακτική» ή, ακόμα, ως συμφωνία «και/ή» εναρμονισμένη πρακτική, στο μέτρο που η παράβαση αυτή ενέχει στοιχεία που πρέπει να χαρακτηριστούν ως «συμφωνία» και στοιχεία που πρέπει να χαρακτηριστούν ως «εναρμονισμένη πρακτική» (προμνησθείσα απόφαση Hercules Chemicals κατά Επιτροπής, σκέψη 264). ράγματι, θα ήταν τεχνητή η κατάτμηση μιας διαρκούς συμπεριφοράς, χαρακτηριζομένης από έναν ενιαίο στόχο, ώστε να θεωρηθεί ως πλείονες χωριστές παραβάσεις (απόφαση του ρωτοδικείου της 17ης Δεκεμβρίου 1991, Τ-7/89, Hercules Chemicals κατά Επιτροπής, Συλλογή 1991, σ. ΙΙ-1711, σκέψη 263).

187 Σε μια τέτοια κατάσταση, ο διττός χαρακτηρισμός πρέπει να νοηθεί όχι ως χαρακτηρισμός που προϋποθέτει ταυτόχρονα και σωρευτικά την απόδειξη του ότι καθένα από τα πραγματικά αυτά στοιχεία εμφανίζει τα συστατικά στοιχεία και της συμφωνίας και της εναρμονισμένης πρακτικής, αλλά ως προσδιορίζων ένα σύνθετο όλον, που περιέχει πραγματικά στοιχεία από τα οποία ορισμένα χαρακτηρίστηκαν ως συμφωνία και άλλα ως εναρμονισμένη πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, το οποίο δεν προβλέπει κάποιον ειδικό χαρακτηρισμό γι' αυτού του είδους τη σύνθετη παράβαση (προμνησθείσα απόφαση Hercules Chemicals κατά Επιτροπής, σκέψη 264).

188 Av το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης διακρίνει την έννοια της «εναρμονισμένης πρακτικής» από την έννοια της «συμφωνίας μεταξύ επιχειρήσεων» ή της «αποφάσεως ενώσεων επιχειρήσεων», το πράττει για να περιλάβει στις απαγορεύσεις της διατάξεως αυτής διάφορες μορφές συντονισμού και συμπαιγνίας μεταξύ επιχειρήσεων (προμνησθείσα απόφαση ICI κατά Επιτροπής, σκέψη 64). Αυτό δεν σημαίνει ότι διάφορες μορφές διαγωγής - που έχουν το ίδιο αντίθετο στον ανταγωνισμό αντικείμενο και καθεμιά από τις οποίες, λαμβανόμενη μεμονωμένα, εμπίπτει στην έννοια της «συμφωνίας», της «εναρμονισμένης πρακτικής» ή της «αποφάσεως ενώσεων επιχειρήσεων» - δεν μπορούν να συνιστούν διαφορετικές εκδηλώσεις μιας και της αυτής παραβάσεως του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Συνεπώς, ένα σύνολο εκδηλώσεων συμπεριφοράς πλειόνων επιχειρήσεων μπορεί να συνιστά έκφραση ενιαίας και σύνθετης παραβάσεως που εμπίπτει εν μέρει στην έννοια της συμφωνίας και εν μέρει στην έννοια της εναρμονισμένης πρακτικής (προμνησθείσα απόφαση Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni, σκέψεις 112 έως 114).

189 Αντίθετα προς τους ισχυρισμούς των προσφευγουσών, η Επιτροπή είχε δικαίωμα να δηλώσει ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, δεν είναι απαραίτητο να χαρακτηρίσει την παράβαση κατατάσσοντάς τη σε μία μόνο από τις δύο κατηγορίες, δηλαδή την κατηγορία των συμφωνιών ή την κατηγορία των εναρμονισμένων πρακτικών.

190 ράγματι, η σύγκριση μεταξύ της εννοίας της συμφωνίας και της εννοίας της εναρμονισμένης πρακτικής κατά το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης προδίδει ότι, από υποκειμενική άποψη, καταλαμβάνουν μορφές συμπαιγνίας που μετέχουν της ιδίας φύσεως και διακρίνονται μόνο κατά την έντασή τους και τις μορφές υπό τις οποίες εκδηλώνονται. Επομένως, οι έννοιες αυτές περιέχουν μεν διαφορετικά εν μέρει συστατικά στοιχεία, χωρίς όμως να είναι ασυμβίβαστες μεταξύ τους. Άρα, η Επιτροπή δεν υποχρεούται να χαρακτηρίσει ως συμφωνία ή ως εναρμονισμένη πρακτική καθεμιά από τις διαπιστωθείσες εκδηλώσεις συμπεριφοράς, αλλά μπορεί να χαρακτηρίσει ορισμένες μεν από αυτές κυρίως ως «συμφωνίες», άλλες δε επικουρικώς ως «εναρμονισμένες πρακτικές» (προμνησθείσα απόφαση Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni, σκέψεις 131 και 132).

191 Μια τέτοια ερμηνεία δεν καταλήγει σε απαράδεκτες συνέπειες από πλευράς αποδείξεως. Αφενός μεν η Επιτροπή εξακολουθεί να υποχρεούται ν' αποδείξει ότι καθεμιά από τις διαπιστωθείσες εκδηλώσεις συμπεριφοράς εμπίπτει όντως στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, ως συμφωνία, εναρμονισμένη πρακτική ή απόφαση ενώσεως επιχειρήσεων. Αφετέρου δε οι επιχειρήσεις στις οποίες προσάπτεται συμμετοχή στην παράβαση έχουν τη δυνατότητα να αμφισβητήσουν, για καθεμιά από αυτές τις εκδηλώσεις συμπεριφοράς, τον χαρακτηρισμό ή τους χαρακτηρισμούς τους οποίους έχει δεχθεί η Επιτροπή, ισχυριζόμενες ότι η τελευταία δεν απέδειξε τα συστατικά στοιχεία των διαφόρων μορφών των φερομένων παραβάσεων (προμνησθείσα απόφαση Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni, σκέψεις 134 έως 136).

192 Επομένως, η Επιτροπή δεν υπέπεσε σε νομική πλάνη χαρακτηρίζοντας την επίμαχη παράβαση, στο άρθρο 1 των ουσιαστικών διατάξεων της αποφάσεως, ως «πλέγμα συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών», χωρίς να την κατατάξει σε μία από τις δύο αυτές κατηγορίες.

ii) Επί του χαρακτηρισμού των διαπιστωθεισών συμπεριφορών ως συμφωνίας

Επιχειρήματα των διαδίκων

193 Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν, όσον αφορά την έννοια της συμφωνίας κατά το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, ότι από την κύρωση της αυτοδικαίας ακυρότητας που προβλέπει το άρθρο 85, παράγραφος 2, της Συνθήκης προκύπτει ότι μια τέτοια συμφωνία πρέπει να εμπεριέχει νομική δέσμευση. Συνεπώς, η αποκαλούμενη «συμφωνία κυρίων» δεν έχει σχέση με την έννοια «συμφωνία». Εφόσον οι επιχειρήσεις δεν έχουν ακόμα συμφωνήσει μεταξ