ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ

MANUEL CAMPOS SÁNCHEZ‑BORDONA

της 28ης Απριλίου 2016 ( 1 )

Υπόθεση C‑240/15

Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni

κατά

Istituto Nazionale di Statistica — ISTAT,

Presidenza del Consiglio dei Ministri,

Ministero dell'Economia e delle Finanze

[αίτηση του Consiglio di Stato (Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών — Επηρεασμός της αμεροληψίας και της ανεξαρτησίας των εθνικών κανονιστικών αρχών — Υπαγωγή των εθνικών κανονιστικών αρχών στις διατάξεις περί περιορισμού και εξορθολογισμού των δημόσιων δαπανών»

1. Μπορεί το κοινοβούλιο κράτους μέλους να επεκτείνει στις λεγόμενες «εθνικές κανονιστικές αρχές» ( 2 ) τα νομοθετικά μέτρα περιορισμού και εξορθολογισμού των δαπανών, τα οποία έχουν θεσπισθεί για τους λοιπούς δημόσιους φορείς; Αυτό είναι συνοπτικά το ερώτημα που θέτει στο Δικαστήριο, μέσω προδικαστικής παραπομπής, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία), στο πλαίσιο διαφοράς σχετικής με τον ενδεχόμενο αντίκτυπο των νόμων περί περικοπής των δημόσιων δαπανών στην ανεξαρτησία της Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (Αρχή για την εγγύηση των επικοινωνιών, Ιταλία· στο εξής: AGCOM).

I – Νομικό πλαίσιο

A — Δίκαιο της Ένωσης

2. Κατά την αιτιολογική σκέψη 11 της οδηγίας 2002/21/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με κοινό κανονιστικό πλαίσιο για δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία-πλαίσιο) ( 3 ), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140/ΕΚ ( 4 ): «Σύμφωνα με την αρχή του διαχωρισμού κανονιστικών και εκτελεστικών αρμοδιοτήτων, τα κράτη μέλη θα πρέπει να εγγυώνται την ανεξαρτησία της εθνικής κανονιστικής αρχής ή αρχών ούτως ώστε να εξασφαλίζεται η αμεροληψία των αποφάσεών τους. Αυτή η απαίτηση ανεξαρτησίας εφαρμόζεται με την επιφύλαξη της θεσμικής αυτονομίας και των συνταγματικών υποχρεώσεων των κρατών μελών, ή της αρχής της ουδετερότητας όσον αφορά τους κανόνες των κρατών μελών που διέπουν το καθεστώς ιδιοκτησίας, που ορίζεται στο άρθρο [345 ΣΛΕΕ]. Οι εθνικές κανονιστικές αρχές θα πρέπει να διαθέτουν όλους τους απαραίτητους πόρους, όσον αφορά το προσωπικό, την εμπειρία και τα οικονομικά μέσα, για να διεκπεραιώνουν τα καθήκοντά τους.»

3. Εξάλλου, κατά την αιτιολογική σκέψη 13 της οδηγίας 2009/140, με την οποία τροποποιήθηκε η οδηγία-πλαίσιο: «Η ανεξαρτησία των εθνικών ρυθμιστικών αρχών θα πρέπει να ενισχυθεί ώστε να εξασφαλισθεί αποτελεσματικότερη εφαρμογή του κανονιστικού [πλαισίου] και να αυξηθεί το κύρος τους και η προβλεψιμότητα των αποφάσε[ώ]ν τους. Για τον σκοπό αυτό θα πρέπει να υπάρξει ρητή πρόβλεψη στην εθνική νομοθεσία που θα εξασφαλίσει ότι, κατά την άσκηση των καθηκόντων της, μια εθνική ρυθμιστική αρχή υπεύθυνη για την εκ των προτέρων κανονιστική ρύθμιση των αγορών ή για την επίλυση των διαφορών μεταξύ επιχειρήσεων προστατεύεται έναντι εξωτερικών παρεμβάσεων ή πολιτικών πιέσεων που ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο την ανεξάρτητη αξιολόγησή της στα θέματα των οποίων επιλαμβάνεται. [Λόγω της εξωτερικής αυτής επιρροής, τα εθνικά νομοθετικά σώματα δεν πρέπει να ενεργούν ως εθνικές ρυθμιστικές αρχές εντός του ρυθμιστικού πλαισίου.][…] Είναι σημαντικό οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές που είναι υπεύθυνες για την εκ των προτέρων ρύθμιση των αγορών να έχουν δικό τους προϋπολογισμό, που να τους παρέχει ιδίως τη δυνατότητα να προσλαμβάνουν επαρκή αριθμό ειδικευμένου προσωπικού. Για την εξασφάλιση διαφάνειας θα πρέπει ο προϋπολογισμός αυτός να δημοσιεύεται ετησίως.»

4. Το άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140, ορίζει: «1. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι καθένα από τα καθήκοντα που ανατίθενται στις εθνικές κανονιστικές αρχές βάσει της παρούσας οδηγίας και των ειδικών οδηγιών, αναλαμβάνεται από αρμόδιο φορέα. 2. Τα κράτη μέλη εγγυώνται την ανεξαρτησία των εθνικών κανονιστικών αρχών εξασφαλίζοντας ότι οι εθνικές κανονιστικές αρχές είναι νομικά διακριτές και λειτουργικά ανεξάρτητες από όλους τους οργανισμούς παροχής δικτύων, εξοπλισμού ή υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Τα κράτη μέλη τα οποία διατηρούν την κυριότητα ή τον έλεγχο επιχειρήσεων παροχής δικτύων ή/και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, εξασφαλίζουν τον αποτελεσματικό διαρθρωτικό διαχωρισμό της κανονιστικής λειτουργίας από τις δραστηριότητες που έχουν σχέση με την κυριότητα ή τον έλεγχο. 3. Τα κράτη μέλη μεριμνούν για την αμεροληψία, τη διαφάνεια και την έγκαιρη δράση των εθνικών κανονιστικών αρχών κατά την άσκηση των εξουσιών τους. Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές να διαθέτουν επαρκείς χρηματοδοτικούς και ανθρώπινους πόρους για την εκτέλεση των καθηκόντων που τους έχουν ανατεθεί. 3α. Υπό την επιφύλαξη των διατάξεων των παραγράφων 4 και 5, οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές που είναι υπεύθυνες για την εκ των προτέρων κανονιστική ρύθμιση των αγορών ή για την επίλυση των διαφορών μεταξύ επιχειρήσεων σύμφωνα με το άρθρο 20 ή 21 της παρούσας οδηγίας ενεργούν ανεξάρτητα και δεν ζητούν ούτε λαμβάνουν οδηγίες από κανέναν άλλον φορέα σε σχέση με την εκτέλεση των καθηκόντων αυτών που τους έχουν ανατεθεί βάσει εθνικών νομοθετικών ρυθμίσεων που υλοποιούν την κοινοτική νομοθεσία. Αυτό δεν εμποδίζει την επιτήρηση σύμφωνα με το εθνικό συνταγματικό δίκαιο. Εξουσία αναστολής ή ακύρωσης αποφάσεων των εθνικών κανονιστικών αρχών διαθέτουν αποκλειστικά τα όργανα προσφυγής που έχουν συγκροτηθεί σύμφωνα με το άρθρο 4. […] Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές που αναφέρονται στην πρώην υποπαράγραφο διαθέτουν χωριστούς ετήσιους προϋπολογισμούς. Οι προϋπολογισμοί δημοσιοποιούνται. Τα κράτη μέλη μεριμνούν επίσης ώστε να διαθέτουν οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές επαρκείς οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους που θα τους επιτρέπουν να συμμετέχουν ενεργά και να συνεισφέρουν στον Φορέα Ευρωπαϊκών Ρυθμιστικών Αρχών στις Ηλεκτρονικές Επικοινωνίες (BEREC) [ ( 5 )]. […]»

5. Κατά την αιτιολογική σκέψη 30 της οδηγίας 2002/20/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την αδειοδότηση δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (στο εξής: οδηγία για την αδειοδότηση) ( 6 ), «[ε]ίναι δυνατόν να επιβάλλονται διοικητικές επιβαρύνσεις σε παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών για τη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων της εθνικής κανονιστικής αρχής όσον αφορά τη διαχείριση του συστήματος αδειοδότησης και για τη χορήγηση δικαιωμάτων χρήσης. Αυτές οι επιβαρύνσεις θα πρέπει να περιορίζονται στην κάλυψη των πραγματικών διοικητικών δαπανών για τις εν λόγω δραστηριότητες. Για τον σκοπό αυτό, θα πρέπει να υπάρχει διαφάνεια όσον αφορά τα έσοδα και τις δαπάνες των εθνικών κανονιστικών αρχών με την υποβολή ετήσιων εκθέσεων σχετικά με το συνολικό ποσό των επιβαρύνσεων που συγκεντρώνονται και των πραγματοποιηθεισών διοικητικών δαπανών. Αυτό θα επιτρέπει στις επιχειρήσεις να επαληθεύουν εάν οι διοικητικές δαπάνες και οι επιβαρύνσεις είναι ισορροπημένες». Στην αιτιολογική σκέψη 31 προστίθεται ότι «[τ]α συστήματα διοικητικών επιβαρύνσεων δεν θα πρέπει να στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό ούτε να εμποδίζουν την είσοδο στην αγορά».

6. Κατά το άρθρο 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση: «1. Κάθε διοικητική επιβάρυνση που επιβάλλεται στις επιχειρήσεις οι οποίες παρέχουν δίκτυο ή υπηρεσία βάσει γενικής άδειας ή στις οποίες έχει χορηγηθεί δικαίωμα χρήσης: α) συνολικά, καλύπτει μόνον τις διοικητικές δαπάνες που θα προκύψουν από τη διαχείριση, τον έλεγχο και την επιβολή του συστήματος γενικών αδειών και των δικαιωμάτων χρήσης και των ειδικών υποχρεώσεων που αναφέρονται στο άρθρο 6 παράγραφος 2, οι οποίες μπορούν να περιλαμβάνουν δαπάνες για διεθνή συνεργασία, εναρμόνιση και τυποποίηση, ανάλυση αγοράς, παρακολούθηση της συμμόρφωσης και άλλους ελέγχους της αγοράς, καθώς και κανονιστικές εργασίες που περιλαμβάνουν την εκπόνηση και την επιβολή παράγωγου δικαίου και διοικητικών αποφάσεων, όπως αποφάσεων για την πρόσβαση και τη διασύνδεση, και β) επιβάλλεται στις επιμέρους επιχειρήσεις κατά αντικειμενικό, διαφανή και αναλογικό τρόπο, ώστε να ελαχιστοποιούνται οι πρόσθετες διοικητικές δαπάνες και οι συναφείς δαπάνες. 2. Όταν οι εθνικές κανονιστικές αρχές επιβάλλουν διοικητικές επιβαρύνσεις, δημοσιεύουν ετήσια ανασκόπηση των διοικητικών δαπανών τους και του συνολικού ποσού των επιβαρύνσεων που συγκεντρώνονται. Ανάλογα με τη διαφορά μεταξύ του συνολικού ποσού των επιβαρύνσεων και των διοικητικών δαπανών, γίνονται κατάλληλες αναπροσαρμογές.»

Β — Εθνικό δίκαιο

7. Η AGCOM συστάθηκε με τον νόμο 249 της 31ης Ιουλίου 1997 ( 7 ). Ειδικότερα, το άρθρο 1, παράγραφος 9, παρέχει στην AGCOM σημαντικά περιθώρια οργανωτικής αυτονομίας και ορίζει ότι αυτή «θεσπίζει κανονισμό σχετικά με την οργάνωση και τη λειτουργία, τους προϋπολογισμούς, τις οικονομικές καταστάσεις και τη διαχείριση των εξόδων, ακόμη και κατά παρέκκλιση από τις διατάξεις περί της γενικής λογιστικής του κράτους, καθώς και σχετικά με το νομικό και οικονομικό καθεστώς του προσωπικού […]».

8. Με το νομοθετικό διάταγμα 259 της 1ης Αυγούστου 2003, θεσπίσθηκε ο κώδικας ηλεκτρονικών επικοινωνιών ( 8 ), με το άρθρο 7, παράγραφος 2, του οποίου ανατέθηκαν στην AGCOM τα καθήκοντα της [ΕΚΑ], κατά το άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου.

9. Ο νόμος 311 της 30ής Δεκεμβρίου 2004, για τον προϋπολογισμό του 2005 ( 9 ), θέσπισε όριο στην αύξηση των δαπανών των διοικητικών φορέων, ορίζοντας στο άρθρο 1, παράγραφος 5, τα εξής: «Για να επιτευχθούν οι δημοσιονομικοί στόχοι που έχουν καθοριστεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση […] για την τριετία 2005-2007, οι συνολικές δαπάνες των διοικητικών φορέων, οι οποίοι περιλαμβάνονται στον ενοποιημένο λογαριασμό αποτελεσμάτων και οι οποίοι καθορίζονται για το έτος 2005 στον κατάλογο 1 που προσαρτάται στον παρόντα νόμο και για τα επόμενα έτη από το Istituto Nazionale di Statistica [Εθνικό Ινστιτούτο Στατιστικής, στο εξής: ISTAT] με απόφασή του που δημοσιεύεται στην Gazzetta Ufficiale έως τις 31 Ιουλίου κάθε έτους, δεν δύνανται να υπερβαίνουν το 2 % των ενημερωμένων αντίστοιχων προβλέψεων του προηγούμενου έτους, όπως αυτές προκύπτουν από την “Έκθεση προβλέψεων και προγραμματισμού” […]».

10. Με τον νόμο 266, της 23ης Δεκεμβρίου 2005, «δημοσιονομικός νόμος του 2006» ( 10 ), κατοχυρώθηκε η οικονομική αυτονομία των ανεξάρτητων διοικητικών αρχών, όπως η AGCOM. Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 65: «Από το έτος 2007 οι λειτουργικές δαπάνες [της AGCOM] χρηματοδοτούνται, κατά το μέρος που δεν καλύπτεται από τον κρατικό προϋπολογισμό, από την οικεία αγορά, κατά τους όρους που προβλέπει η ισχύουσα ρύθμιση και μέχρι το ύψος των εισφορών που καθορίζονται με απόφαση κάθε αρχής, εντός των ανωτάτων ορίων που νόμος προβλέπει, και που καταβάλλονται απευθείας στις αρχές».

11. Με την πράξη νομοθετικού περιεχομένου 223 της 4ης Ιουλίου 2006, η οποία κυρώθηκε, με τροποποιήσεις, με τον νόμο 248 της 4ης Αυγούστου 2006 ( 11 ), μειώθηκαν οι δαπάνες λειτουργίας των δημόσιων φορέων και οργανισμών, πλην των οργανισμών τοπικής αυτοδιοικήσεως. Κατά το άρθρο 22, παράγραφος 1, «[ο]ι πιστώσεις για το έτος 2006 που αφορούν τις ενδιάμεσες δαπάνες των προϋπολογισμών των δημόσιων φορέων και οργανισμών πλην των οργανισμών τοπικής αυτοδιοικήσεως […], οι οποίοι φορείς και οργανισμοί εξατομικεύονται σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφοι 5 και 6, του νόμου 311, της 30ής Δεκεμβρίου 2004, [με ορισμένες εξαιρέσεις] μειώνονται κατά 10 % […]». Η μείωση αφορούσε όλους τους διοικητικούς φορείς που απαριθμούνται στον κατάλογο του ISTAT, περιλαμβανομένης της AGCOM.

12. Με τον νόμο 196, της 31ης Δεκεμβρίου 2009, για τη θέσπιση της νέας γενικής ρυθμίσεως περί δημοσίας λογιστικής και δημοσίων οικονομικών ( 12 ), θεσπίστηκε νέα εθνική ρύθμιση στον συγκεκριμένο τομέα. Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2 (όπως τροποποιήθηκε από το άρθρο 5, παράγραφος 7, της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου 16 της 2ας Μαρτίου 2012) ( 13 ): «Για τους σκοπούς εφαρμογής των διατάξεων περί δημοσίων οικονομικών, ως διοικητικοί φορείς νοούνται, για το έτος 2011, οι οργανισμοί που για στατιστικούς σκοπούς περιλαμβάνονται στον κατάλογο που αποτελεί αντικείμενο του ανακοινωθέντος του Istituto Nazionale di Statistica (ISTAT) με ημερομηνία 24 Ιουλίου 2010, το οποίο δημοσιεύθηκε αυθημερόν στην Gazzetta Ufficiale della Repubblica italiana αριθ. 171, καθώς και, από το έτος 2012, οι οργανισμοί που για στατιστικούς σκοπούς έχουν καταχωριστεί από το εν λόγω Ινστιτούτο στον κατάλογο που αποτελεί αντικείμενο του ανακοινωθέντος του ίδιου Ινστιτούτου με ημερομηνία 30 Σεπτεμβρίου 2011, το οποίο δημοσιεύθηκε την ίδια ημέρα στη Gazzetta Ufficiale della Repubblica italiana αριθ. 228, και σε μεταγενέστερες ενημερώσεις του καταλόγου αυτού σύμφωνα με την παράγραφο 3 του παρόντος άρθρου, οι οποίες πραγματοποιούνται βάσει των ορισμών που περιέχονται στους ειδικούς κανονισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι ανεξάρτητες αρχές [ ( 14 )] και, σε κάθε περίπτωση, οι φορείς τους οποίους αφορά το άρθρο 1, παράγραφος 2, του νομοθετικού διατάγματος 165, της 30ής Μαρτίου 2001, όπως τροποποιήθηκε».

13. Στις 28 Σεπτεμβρίου 2012, το ISTAT δημοσίευσε στην GURI τον κατάλογο των διοικητικών φορέων που περιλαμβάνονται στον ενοποιημένο λογαριασμό αποτελεσμάτων των δημόσιων αρχών, κατά την έννοια του νόμου 196 του 2009 ( 15 ). Η AGCOM περιλαμβανόταν στον εν λόγω κατάλογο.

II – Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα

14. Η AGCOM προσέφυγε ενώπιον του Tribunale Amministrativo Regionale del Lazio (περιφερειακού διοικητικού δικαστηρίου του Lazio, στο εξής: TAR) κατά του καταλόγου που κατάρτισε το ISTAT το 2012. Αμφισβήτησε την καταχώρισή της στον εν λόγω κατάλογο, καθώς και την απόφαση του Ιταλού νομοθέτη να εφαρμόσει σε αυτήν τους κανόνες περί δημόσιων οικονομικών και, ειδικότερα, τους κανόνες περί περιορισμού και εξορθολογισμού των δημόσιων δαπανών.

15. Με απόφαση της 12ης Ιουνίου 2013, το TAR απέρριψε τα αιτήματα της AGCOM με το σκεπτικό, μεταξύ άλλων, ότι το Consiglio di Stato εξέδωσε, σε υπόθεση διαφορετική αλλά συναφή, την απόφαση 6014/2012, με την οποία έκρινε σύννομη την καταχώριση της AGCOM στον κατάλογο του ISTAT. Η ανεξαρτησία και η αυτονομία της AGCOM δεν δικαιολογούν την εξαίρεσή της από την κατηγορία των δημόσιων φορέων και την επακόλουθη εφαρμογή των κανόνων περί δημόσιων οικονομικών, το δε καθεστώς αυτοχρηματοδοτήσεώς της δεν έχει εν προκειμένω σημασία, δεδομένου ότι οι επιβαρύνσεις που εισπράττει από τους οικονομικούς φορείς αποτελούν, κατά το ιταλικό δίκαιο, φόρους.

16. Η AGCOM προσέφυγε κατά της αποφάσεως του TAR ενώπιον του Consiglio di Stato, προβάλλοντας το επιχείρημα ότι περιορίζεται η αποτελεσματικότητά της, ως κανονιστικής αρχής στον τομέα των τηλεπικοινωνιών, λόγω των οικονομικών και οργανωτικών περιορισμών που συνεπάγεται η υπαγωγή της τόσο στους εθνικούς κανόνες περί δημόσιων οικονομικών ( 16 ) όσο και στους κανόνες περί περιορισμού και εξορθολογισμού των δημόσιων δαπανών ( 17 ). Πρόσθεσε, δε, ότι ο Ιταλός νομοθέτης έπρεπε να την είχε υπαγάγει σε ευνοϊκότερες διατάξεις, όπως οι προβλεπόμενες για την Banca d’Italia, ή, το πολύ, να είχε περιορίσει τη μείωση των δαπανών στο μέρος της χρηματοδοτήσεώς της που προέρχεται από τον κρατικό προϋπολογισμό. Τέλος, κατά την AGCOM, η εφαρμογή των εθνικών κανόνων περί περικοπής των δαπανών της συνιστά παράβαση του άρθρου 3 της οδηγίας-πλαισίου και του άρθρου 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση.

17. Τα επιχειρήματα της AGCOM αντέκρουσαν το ISTAT, η προεδρία του υπουργικού συμβουλίου και το υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών.

18. Με τη διάταξή του περί παραπομπής, το Consiglio di Stato διευκρινίζει ότι η νομιμότητα του καταλόγου του ISTAT δεν αμφισβητείται, καθόσον η πράξη νομοθετικού περιεχομένου 16 της 2ας Μαρτίου 2012 τροποποίησε το άρθρο 1, παράγραφος 2, του νόμου 196 της 31ης Δεκεμβρίου 2009, ώστε να συμπεριλάβει ρητώς τις ανεξάρτητες αρχές (όπως την AGCOM) στους δημόσιους φορείς και οργανισμούς που υπάγονται στη ρύθμιση περί δημόσιων οικονομικών.

19. Το Consiglio di Stato εκθέτει λεπτομερώς στη διάταξή του τους λόγους για τους οποίους ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της συμβατότητας των επίμαχων εθνικών μέτρων με την οδηγία-πλαίσιο και την οδηγία για την αδειοδότηση. Εάν κριθεί ότι τα εν λόγω μέτρα αντιβαίνουν στις αρχές της αμεροληψίας, της ανεξαρτησίας και της αυτοχρηματοδοτήσεως των ΕΚΑ, τις οποίες οφείλουν να διασφαλίζουν τα κράτη μέλη, δεν μπορούν να εφαρμοσθούν στην AGCOM, δεδομένου ότι θα συνιστούν παράβαση του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εντούτοις, το Consiglio di Stato δεν διαπίστωσε ασυμβατότητα.

20. Παρά ταύτα, το Consiglio di Stato κρίνει αναγκαία την υποβολή ερωτήματος στο Δικαστήριο, προς άρση κάθε αμφιβολίας, και διατυπώνει το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα: «Μήπως οι κατά το άρθρο 3 της οδηγίας 2002/21/ΕΚ αρχές κατά τις οποίες τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν επίσης στον οικονομικό και οργανωτικό τομέα την αμεροληψία και ανεξαρτησία των εθνικών κανονιστικών αρχών, καθώς και η κατά το άρθρο 12 της οδηγίας 2002/20/ΕΚ αρχή κατά την οποία αυτές αυτοχρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό, αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση (όπως η επίμαχη στην παρούσα υπόθεση) η οποία υπάγει επίσης τις εν λόγω αρχές εν γένει στις διατάξεις περί δημοσίων οικονομικών, και ειδικότερα στις ειδικές διατάξεις για τον περιορισμό και εξορθολογισμό των δαπανών των δημόσιων φορέων;»

21. Στην έγγραφη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου παρατηρήσεις κατέθεσαν η AGCOM, η Ιταλική Κυβέρνηση, η Ολλανδική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το Δικαστήριο επέλεξε να δώσει απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα χωρίς να προηγηθεί προφορική διαδικασία.

III – Ανάλυση του προδικαστικού ερωτήματος

22. Με το προδικαστικό ερώτημα, το Consiglio di Stato ζητεί, ουσιαστικά, να διευκρινιστεί εάν αντιβαίνει στο άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου και στο άρθρο 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση η υπαγωγή ΕΚΑ στην ιταλική νομοθεσία περί δημόσιων οικονομικών γενικώς, και, ειδικότερα, στους νόμους που θεσπίζει το κοινοβούλιο για τον περιορισμό και τον εξορθολογισμό των δημόσιων δαπανών.

23. Το Δικαστήριο οφείλει να απαντήσει λαμβάνοντας υπόψη τα πραγματικά περιστατικά και το εθνικό δίκαιο, όπως εκτίθενται από το αιτούν δικαστήριο, στο οποίο απόκειται να αποσαφηνίσει τους κανόνες του εθνικού δικαίου που κρίνει εφαρμοστέους στην υπόθεση της κύριας δίκης ( 18 ). Ως εκ τούτου, πρέπει να εξεταστούν μόνον τα φερόμενα ως περιοριστικά της ανεξαρτησίας της AGCOM μέτρα που παραθέτει το Consiglio di Stato στη διάταξή του ( 19 ).

24. Στις γραπτές παρατηρήσεις της, η AGCOM έκανε μνεία σε άλλες μεταγενέστερες αποφάσεις του Ιταλού νομοθέτη, εκδοθείσες στο ίδιο πνεύμα, βάσει των οποίων εφαρμόζονται σε αυτήν οι γενικοί κανόνες περιορισμού και εξορθολογισμού των δαπανών που επιβάλλονται σε όλους τους ιταλικούς δημόσιους φορείς. Δεν θεωρώ λυσιτελές να ληφθούν υπόψη, για την απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα, οι κανόνες που δεν μνημόνευσε το Consiglio di Stato στην προδικαστική παραπομπή του, καίτοι είναι γεγονός ότι η απάντηση που θα προτείνω θα ήταν, πιθανώς, ίδια, ακόμη και αν είχαν συνεκτιμηθεί τα νέα αυτά μέτρα.

Α — Η ανεξαρτησία των ΕΚΑ στη νομολογία του Δικαστηρίου

25. Η AGCOM συγκαταλέγεται στις «ανεξάρτητες αρχές» ή «ανεξάρτητες διοικητικές αρχές» που συστάθηκαν στα κράτη μέλη της Ένωσης για τη διασφάλιση της εφαρμογής των κανόνων για την ελευθέρωση ορισμένων τομέων της οικονομίας ( 20 ). Δεν εντάσσονται στην κλασική ιεραρχία της δημόσιας διοικήσεως και, για την αμερόληπτη εκτέλεση των καθηκόντων τους τόσο ως ρυθμιστικών φορέων όσο και ως εποπτικών τεχνικών φορέων ( 21 ), είναι θεσμικά ανεξάρτητες σε σχέση τόσο με τους οικονομικούς φορείς όσο και, κατά περίπτωση, με τις πολιτικές αρχές του κράτους ( 22 ).

26. Η ανεξαρτησία νοείται, καταρχάς, έναντι των φορέων της αγοράς. Τούτο ισχύει ειδικά όσον αφορά τις ΕΚΑ στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας-πλαισίου ( 23 ). Η συγκεκριμένη πτυχή της ανεξαρτησίας των ΕΚΑ κατοχυρώνεται ευρέως στο παράγωγο δίκαιο της Ένωσης και, στην περίπτωση της AGCOM, ουδόλως αμφισβητήθηκε στο πλαίσιο της διαφοράς της με την Ιταλική Κυβέρνηση.

27. Το Δικαστήριο ( 24 ) εξέτασε την ανεξαρτησία των ΕΚΑ σε σχέση με τους φορείς της αγοράς και αποφάνθηκε σχετικά με τη διάκριση μεταξύ των κανονιστικών καθηκόντων και των καθηκόντων εμπορικής εκμεταλλεύσεως. Το Δικαστήριο έκρινε, με πολλές αποφάσεις του, ότι, βάσει του άρθρου 3 της οδηγίας-πλαισίου, τα κράτη μέλη, καίτοι διαθέτουν θεσμική αυτονομία για την οργάνωση και τη διάρθρωση των ΕΚΑ τους, οφείλουν εντούτοις να μεριμνούν ώστε τα καθήκοντα που τους ανατίθενται να εκτελούνται από αρμόδιο φορέα. Οφείλουν επίσης να εγγυώνται την ανεξαρτησία των εν λόγω αρχών, εξασφαλίζοντας ότι είναι νομικά διακριτές και λειτουργικά ανεξάρτητες από όλους τους οργανισμούς παροχής δικτύων, εξοπλισμού ή υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, καθώς και να μεριμνούν ώστε οι εν λόγω αρχές να ασκούν τις αρμοδιότητές τους με αμεροληψία, με διαφάνεια και στον κατάλληλο χρόνο ( 25 ).

28. Εντούτοις, το Δικαστήριο δέχθηκε ότι ο εθνικός νομοθέτης μπορεί να ενεργεί ως ΕΚΑ, υπό την έννοια της οδηγίας-πλαισίου, εφόσον, κατά την επιτέλεση της λειτουργίας αυτής, πληροί τις προϋποθέσεις αρμοδιότητας, ανεξαρτησίας, αμεροληψίας και διαφάνειας που προβλέπει η εν λόγω οδηγία, εφόσον οι αποφάσεις που λαμβάνει μπορούν να γίνουν αντικείμενο αποτελεσματικών προσφυγών σε ανεξάρτητο όργανο και εφόσον δεν περιορίζει ούτε καταργεί καθήκοντα τα οποία οι οδηγίες αναθέτουν ρητώς στην ΕΚΑ ( 26 ). Το Δικαστήριο αποφάνθηκε επίσης ότι, κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, οι ΕΚΑ διαθέτουν ευρεία εξουσία ώστε να είναι σε θέση να εκτιμήσουν κατά περίπτωση αν παρίσταται ανάγκη ρυθμίσεως της αγοράς ( 27 ).

29. Πιο πολύπλοκο είναι το ζήτημα εάν και κατά πόσον η ανεξαρτησία των ΕΚΑ επιτρέπει την αποσύνδεσή τους από την επιρροή των κρατικών αρχών και ιδίως της κυβερνήσεως. Πρόκειται για ζήτημα το οποίο, σε ορισμένα κράτη, ενδέχεται να προσλαμβάνει συνταγματικές διαστάσεις, καθόσον, εν τέλει, αναγνωρίζεται η ανεξαρτησία των ΕΚΑ έναντι των πολιτικών αρχών ( 28 ), οι οποίες, ωστόσο, διαθέτουν δημοκρατική νομιμοποίηση. Αυτό ακριβώς είναι το πρότυπο της ΕΚΑ που θεσπίστηκε στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών με τη μεταρρύθμιση του άρθρου 3 της οδηγίας-πλαισίου από την οδηγία 2009/140.

30. Φρονώ ότι η ανεξαρτησία των ΕΚΑ δεν σημαίνει ότι αυτές δεν υπάγονται στους βασικούς κανόνες λειτουργίας της δημόσιας διοικήσεως ή στον έλεγχο και την εποπτεία του κοινοβουλίου. Η ανεξαρτησία αυτή, όπως κατοχυρώνεται με το άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου, περιλαμβάνει κατά βάση τα ακόλουθα στοιχεία ( 29 ): — Θεσμική ανεξαρτησία, κατά την έννοια ότι οι ΕΚΑ είναι φορείς διακριτοί από τα υπουργεία και άλλους δημόσιους οργανισμούς. — Λειτουργική ανεξαρτησία, ήτοι αυτονομία ασκήσεως των καθηκόντων τους χωρίς παρέμβαση από άλλες αρχές. — Ανεξαρτησία των μελών και του προσωπικού της σε σχέση με πιέσεις ή παρεμβάσεις άλλων αρχών. — Οικονομική ανεξαρτησία, κατά την έννοια ότι έχουν στη διάθεσή τους τα αναγκαία οικονομικά και υλικά μέσα για την αυτόνομη ανάπτυξη των δραστηριοτήτων τους. Η παρούσα υπόθεση αφορά ακριβώς την έκταση της οικονομικής ανεξαρτησίας της AGCOM.

31. Το Δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί, επί του παρόντος, επί της πολιτικής ανεξαρτησίας των ΕΚΑ στον τομέα των επικοινωνιών, όπως έχει πράξει σε σχέση με την ανεξαρτησία των εθνικών αρχών ελέγχου της προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Οι αποφάσεις που εξέδωσε επ’ αυτών (ιδίως, οι αποφάσεις Επιτροπή κατά Γερμανίας, Επιτροπή κατά Αυστρίας και Επιτροπή κατά Ουγγαρίας) περιέχουν στοιχεία αναφοράς τα οποία μπορούν να επεκταθούν, με ορισμένες επιφυλάξεις, στις ΕΚΑ στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Οι αρμόδιες για την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα αρχές ενεργούν ως θεματοφύλακες του θεμελιώδους δικαιώματος στην ιδιωτική ζωή, στοιχείο στο οποίο το Δικαστήριο αποδίδει μεγάλη σημασία όσον αφορά την προστασία της ανεξαρτησίας τους ( 30 ), πράγμα το οποίο δεν συμβαίνει στην περίπτωση των ΕΚΑ στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών.

32. Κατά το Δικαστήριο, οι ελεγκτικές αρχές που είναι αρμόδιες για την επίβλεψη της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πρέπει να απολαύουν ανεξαρτησίας, ώστε να έχουν τη δυνατότητα να ασκούν τα καθήκοντά τους χωρίς εξωτερική επιρροή. Η ανεξαρτησία αυτή αποκλείει, ειδικότερα, κάθε εντολή και κάθε άλλη εξωτερική επιρροή, άμεση ή έμμεση, η οποία θα μπορούσε να επηρεάζει το περιεχόμενο των αποφάσεών τους και, ως εκ τούτου, να θέτει σε κίνδυνο την εκπλήρωση του καθήκοντός τους να διασφαλίζουν την προσήκουσα ισορροπία μεταξύ, αφενός, του σεβασμού του δικαιώματος στην ιδιωτική ζωή και, αφετέρου, της ελεύθερης κυκλοφορίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα ( 31 ). Η λειτουργική ανεξαρτησία των ελεγκτικών αρχών αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση ώστε να πληρούν το κριτήριο της ανεξαρτησίας, υπό την έννοια του άρθρου 28, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 95/46, αλλά δεν αρκεί για να τις προστατεύει από κάθε εξωτερική επιρροή ( 32 ).

33. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε ότι απλώς και μόνον ο κίνδυνος ότι οι κρατικές εποπτεύουσες αρχές μπορούν να ασκήσουν πολιτική επιρροή επί των αποφάσεων των ελεγκτικών αρχών αρκεί για να εμποδίσει την ανεξάρτητη άσκηση των καθηκόντων τους, δεδομένου ότι οι αρχές αυτές θα μπορούσαν να επιδείξουν «εκ προοιμίου υπακοή», λαμβάνοντας υπόψη την πρακτική της εποπτεύουσας αρχής κατά τη λήψη αποφάσεων. Η υπακοή τους στην πολιτική εξουσία είναι ασυμβίβαστη με την απαίτηση «ανεξαρτησίας» ( 33 ).

34. Εντούτοις, ακόμη και για τις εθνικές αρχές ελέγχου της προστασίας των δεδομένων, το Δικαστήριο έκρινε ότι η ανεξαρτησία τους δεν είναι απεριόριστη, οπότε είναι αδιανόητη η απουσία κάθε κοινοβουλευτικής επιρροής επ’ αυτών ( 34 ). Τα πρόσωπα που αναλαμβάνουν τη διεύθυνση των ελεγκτικών αρχών μπορούν να διορίζονται από τη βουλή ή την κυβέρνηση, ο δε νομοθέτης μπορεί να καθορίσει τις αρμοδιότητες των εν λόγω αρχών και να τους επιβάλει την υποχρέωση να λογοδοτούν για τις δραστηριότητές τους στο κοινοβούλιο ( 35 ).

35. Συμπερασματικά, ο καθορισμός της εκτάσεως της πολιτικής ανεξαρτησίας των ΕΚΑ, όπως την αντιλαμβάνεται το δίκαιο της Ένωσης, απαιτεί την επίτευξη δύσκολης ισορροπίας μεταξύ, αφενός, των εξουσιών που πρέπει να τους ανατίθενται προς διασφάλιση της ελευθερίας δράσεώς τους και, αφετέρου, της αναγκαιότητας να υπόκεινται στους δημοκρατικούς ελέγχους που χαρακτηρίζουν το κράτος δικαίου και στους γενικούς κανόνες της λειτουργίας της διοικήσεως.

Β — Επί του ενδεχόμενου περιορισμού της οικονομικής ανεξαρτησίας της AGCOM

36. Το Consiglio di Stato ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί σχετικά με τις ενδεχόμενες συνέπειες των εθνικών μέτρων περιορισμού των δημόσιων δαπανών στην ανεξαρτησία και στην αμεροληψία της AGCOM, τις οποίες εγγυάται το άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου. Ουσιαστικά, ζητεί να διευκρινιστεί εάν η οικονομική ανεξαρτησία ΕΚΑ (βασικό στοιχείο της πολιτικής ανεξαρτησίας της) περιορίζεται κατά τρόπο που δεν συνάδει με το άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου, σε περίπτωση που ένα κράτος μέλος περιορίζει διά νόμου (εν προκειμένω, σε 2 %) την ετήσια αύξηση του προϋπολογισμού ΕΚΑ, την υπάγει στη νομοθεσία περί δημόσιων οικονομικών που εφαρμόζεται σε όλους τους διοικητικούς φορείς και μειώνει κατά 10 % τις λειτουργικές της δαπάνες. Οι εν λόγω περιορισμοί έχουν γενικό χαρακτήρα, δηλαδή ισχύουν για όλους τους ιταλικούς δημόσιους φορείς και δεν θεσπίσθηκαν μόνον για την AGCOM.

37. Η AGCOM εκτιμά ότι τα μέτρα που έλαβε η Ιταλία περιορίζουν τη δημοσιονομική αυτονομία της και, ως εκ τούτου, επηρεάζουν την ανεξαρτησία της κατά τρόπο που δεν συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης. Κατ’ αυτήν, η δημοσιονομική αυτονομία των ΕΚΑ δεν επιτρέπει να εφαρμόζονται σε αυτές με γενικευμένο τρόπο οι εθνικοί κανόνες περί δημόσιων οικονομικών, περιλαμβανομένων εκείνων που επιβάλλουν ανώτατα όρια αυξήσεως δαπανών και εκείνων που καθορίζουν οριζόντιες μειώσεις των δαπανών, καθόσον επηρεάζουν την ελευθερία τους να διαχειρίζονται τους οικονομικούς πόρους τους με τον καταλληλότερο τρόπο βάσει των λειτουργικών αναγκών τους.

38. Η AGCOM υποστηρίζει επίσης ότι το συγκεκριμένο είδος μέτρων που περιορίζουν την οικονομική ανεξαρτησία της δεν δικαιολογείται από την επιτακτική ανάγκη μειώσεως των δημόσιων δαπανών, καθόσον τα έξοδα διαχειρίσεώς της δεν χρηματοδοτούνται από τον κρατικό προϋπολογισμό: το σύνολο (100 %) των πόρων της προέρχεται από τις εισφορές των φορέων της αγοράς που υπόκεινται στη ρυθμιστική της δραστηριότητα.

39. Τέλος, η AGCOM επισημαίνει ότι η Ιταλία διέθετε άλλες λύσεις, λιγότερο περιοριστικές της οικονομικής αυτονομίας και της ανεξαρτησίας της, προκειμένου να συνδυάσει τη μείωση των δημόσιων δαπανών με τον σεβασμό της αυτονομίας των ΕΚΑ. Κατά την AGCOM, το ιταλικό κράτος έπρεπε να της επιφυλάξει μεταχείριση ίδια με εκείνη που επιφύλαξε στην κεντρική τράπεζα της Ιταλίας, στην οποία δεν επεκτάθηκαν αυτομάτως τα μέτρα περιορισμού των δημόσιων δαπανών.

40. Η Επιτροπή, η Ιταλία και οι Κάτω Χώρες υποστηρίζουν αντίθετη άποψη, η οποία συμπίπτει με εκείνη που εκθέτει το Consiglio di Stato στη διάταξη περί παραπομπής.

41. Όπως έχει αποφανθεί το Δικαστήριο προκειμένου περί δημοσίου οργάνου, με τον όρο «ανεξαρτησία» νοείται συνήθως το καθεστώς στο πλαίσιο του οποίου διασφαλίζεται για το οικείο όργανο η δυνατότητα να ενεργεί με πλήρη ελευθερία, χωρίς να υπόκειται σε εντολές και σε πιέσεις ( 36 ). Όπως προεκτέθηκε, η εν λόγω ανεξαρτησία αναγνωρίζεται σε σχέση τόσο με τους οικονομικούς φορείς της αγοράς στην οποία δραστηριοποιείται η ΕΚΑ όσο και με τις πολιτικές αρχές των κρατών ( 37 ).

42. Είναι γεγονός ότι οι πολιτικές αρχές ενός κράτους μπορούν, θεωρητικά, να περιορίσουν την ανεξαρτησία και να ασκήσουν επιρροή στις ΕΚΑ διά της δραστικής μειώσεως των οικονομικών και ανθρώπινων πόρων τους ( 38 ). Για να αποφευχθεί αυτό και να εδραιωθεί το καθεστώς των ΕΚΑ στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, η οδηγία 2009/140 επέφερε διάφορες τροποποιήσεις στο άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου, με σκοπό την ενίσχυση της οικονομικής ανεξαρτησίας τους ( 39 ). Επιπλέον, ενσωματώθηκαν στο άρθρο 3, παράγραφος 3α, in fine, δύο ρητές απαιτήσεις: να διαθέτουν οι ΕΚΑ χωριστούς ετήσιους προϋπολογισμούς και να διαθέτουν επαρκείς οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους που θα τους επιτρέπουν να συμμετέχουν ενεργά και να συνεισφέρουν στον BEREC.

43. Εντούτοις, η οικονομική ανεξαρτησία των ΕΚΑ δεν προβλέπεται ως απεριόριστη στην οδηγία-πλαίσιο, καθόσον «δεν εμποδίζει την επιτήρηση σύμφωνα με το εθνικό συνταγματικό δίκαιο». Η διατύπωση αυτή συνδέεται με τη νομολογία του Δικαστηρίου στην υπόθεση Επιτροπή κατά Γερμανίας ( 40 ), κατά την οποία επιτρέπεται σε ορισμένο βαθμό η άσκηση κοινοβουλευτικού ελέγχου επί των εθνικών αρχών ελέγχου της προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Η νομολογία αυτή ισχύει κατ’ αναλογία και για τις ΕΚΑ στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, υπό την έννοια ότι είναι σύννομη η υπαγωγή τους σε ορισμένους κανόνες που απορρέουν από την εγγενή υπεροχή της δημοκρατικής νομιμοποιήσεως ( 41 ). Η λογοδοσία στο εθνικό κοινοβούλιο και η υπαγωγή στον λογιστικό έλεγχο του εθνικού ελεγκτικού συνεδρίου εμπίπτουν, παραδείγματος χάριν, μεταξύ άλλων, στους περιορισμούς τους οποίους δέχεται η οδηγία-πλαίσιο στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών.

44. Όπως επισήμανε και η Ολλανδική Κυβέρνηση με τις παρατηρήσεις της, είμαι της άποψης ότι ο δημοσιονομικός έλεγχος των ΕΚΑ από το εθνικό κοινοβούλιο (ο οποίος, επαναλαμβάνω, συνάδει με την οικονομική ανεξαρτησία που τους αναγνωρίζει το άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου) επιτρέπει την εφαρμογή σε αυτές, επίσης εκ των προτέρων, μέτρων περιορισμού των δημόσιων δαπανών. Τα εν λόγω μέτρα θα επηρέαζαν την ανεξαρτησία τους, κατά τρόπο μη συμβατό με τα προβλεπόμενα στο άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου, εάν ήταν δυσανάλογα και εμπόδιζαν τις ΕΚΑ να ασκήσουν τα καθήκοντά τους ή εάν συνεπάγονταν την κατάργηση του χωριστού προϋπολογισμού τους.

45. Στην κρινόμενη περίπτωση, τα νομοθετικά μέτρα που εφαρμόστηκαν στην AGCOM δεν είχαν ως αποτέλεσμα την κατάργηση του ετήσιου, χωριστού και δημοσιευμένου, προϋπολογισμού της και, κατά το Consiglio di Stato, δεν επηρέασαν την ικανότητά της να χειρίζεται τους αναγκαίους πόρους για την άσκηση των καθηκόντων της. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, ως πραγματικό ζήτημα το οποίο απόκειται στην αποκλειστική αρμοδιότητά του, ότι η AGCOM δεν προσκόμισε συγκεκριμένη απόδειξη για την ύπαρξη αυτών των αρνητικών συνεπειών, προβάλλοντας μόνον ότι η εν λόγω ρύθμιση πλήττει την οικονομική αυτονομία της και την ανεξαρτησία της.

46. Επιπλέον, η νομοθεσία περί δημόσιων οικονομικών και περιορισμού των δημόσιων δαπανών (ανώτατο όριο 2 % αυξήσεως των δαπανών με τον νόμο του 2005 για τον κρατικό προϋπολογισμό και μείωση κατά 10 % των ενδιάμεσων δαπανών με τον νόμο 248, της 4ης Αυγούστου 2006) ανταποκρίνεται σε θεμιτό σκοπό δημοσιονομικής πειθαρχίας, η οποία θεσπίσθηκε με γενικό χαρακτήρα από το ιταλικό κράτος και δεν αποτελεί ατομική απόφαση με ειδικό αποδέκτη την AGCOM.

47. Επομένως, εφόσον η AGCOM δεν απέδειξε στο αιτούν δικαστήριο ότι τα επίμαχα μέτρα είχαν πραγματικές συνέπειες στη δραστηριότητά της ή ότι οι γενικοί δημοσιονομικοί περιορισμοί την εμπόδισαν, συγκεκριμένα, «να διαθέτ[ει] όλους τους απαραίτητους πόρους, όσον αφορά το προσωπικό, την εμπειρία και τα οικονομικά μέσα, για να διεκπεραιών[ει] τα καθήκοντά [της]» (αιτιολογική σκέψη 11 της οδηγίας-πλαισίου), δύσκολα μπορεί να γίνει δεκτό ότι τα εν λόγω μέτρα έθιξαν την ανεξαρτησία της κατά την προεκτεθείσα έννοια ( 42 ).

48. Η αξίωση της AGCOM να τύχει ειδικής μεταχειρίσεως από το ιταλικό κράτος, αντίστοιχη αυτής που εφαρμόστηκε στην Banca d’Italia, η οποία υπόκειται μόνο σε υποχρεώσεις αποτελέσματος, δεν φαίνεται επίσης δικαιολογημένη και συντάσσομαι και πάλι με τη θέση του αιτούντος δικαστηρίου επί του θέματος αυτού.

49. Το άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου δεν προβλέπει ότι η οικονομική ανεξαρτησία των ΕΚΑ απαιτεί από τα κράτη μέλη να περιοριστούν στην επιβολή απλών υποχρεώσεων αποτελέσματος όσον αφορά τον προϋπολογισμό τους, αποκλείοντας τα οριζόντια μέτρα περιορισμού και περικοπής των δαπανών. Εξάλλου, η οδηγία-πλαίσιο δεν περιέχει στοιχεία τα οποία να εξομοιώνουν την ανεξαρτησία των ΕΚΑ με εκείνη κεντρικής τράπεζας κράτους μέλους.

50. Η ανεξαρτησία των εθνικών κεντρικών τραπεζών κατοχυρώνεται σε κανόνες του πρωτογενούς δικαίου (άρθρο 130 ΣΛΕΕ και άρθρο 7 του Πρωτοκόλλου αριθ. 4 για το καταστατικό του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας) και ανταποκρίνεται στην ιδιαίτερη εντολή τους ως εφαρμοστών, υπό την καθοδήγηση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, της ενιαίας νομισματικής πολιτικής, με γνώμονα την επίτευξη της σταθερότητας των τιμών ( 43 ). Επιπλέον, η εν λόγω ανεξαρτησία είναι απαραίτητη για την αποτελεσματική εφαρμογή, στις κεντρικές τράπεζες, της απαγορεύσεως νομισματικής χρηματοδοτήσεως των εθνικών αρχών των κρατών μελών, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 123 ΣΛΕΕ. Η δραστηριότητα των ΕΚΑ στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, των οποίων το καθεστώς ορίζεται με τις αντίστοιχες οδηγίες, δεν αποσκοπεί στην επίτευξη τέτοιων σκοπών.

51. Η AGCOM επισημαίνει ότι η χρηματοδότησή της προέρχεται από τον ιταλικό κρατικό προϋπολογισμό και, κατά το μεγαλύτερο μέρος της, από τις διοικητικές επιβαρύνσεις που εισπράττει από τους φορείς της αγοράς των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Επιπλέον, κατά τις τελευταίες χρήσεις, η αυτοχρηματοδότησή της υπήρξε πλήρης και, ως εκ τούτου, οι δαπάνες της δεν συνεπάγονται δημόσιο έλλειμμα, η δε εφαρμογή των γενικών μέτρων που θεσπίστηκαν από το ιταλικό κράτος στον συγκεκριμένο τομέα αντιβαίνουν στο άρθρο 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση, καθόσον τα μέτρα θα έπρεπε, ενδεχομένως, να περιορισθούν στο μέρος της χρηματοδοτήσεως της AGCOM που προέρχεται από τον κρατικό προϋπολογισμό.

52. Φρονώ, όπως και το αιτούν δικαστήριο, η Επιτροπή, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Ολλανδική Κυβέρνηση, ότι το επιχείρημα αυτό είναι αλυσιτελές. Οι επιβαρύνσεις που επιβάλλονται στις επιχειρήσεις διέπονται από το άρθρο 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση και δεν αποσκοπούν στην κάλυψη των πάσης φύσεως διοικητικών δαπανών στις οποίες υποβάλλεται η ΕΚΑ, αλλά, όπως προβλέπεται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, εκείνων που προκύπτουν από τη διαχείριση, τον έλεγχο και την επιβολή του συστήματος γενικών αδειών και των δικαιωμάτων χρήσεως και των ειδικών υποχρεώσεων που αναφέρονται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, οι οποίες μπορούν να περιλαμβάνουν δαπάνες για διεθνή συνεργασία, εναρμόνιση και τυποποίηση, ανάλυση αγοράς, παρακολούθηση της συμμόρφωσης και άλλους ελέγχους της αγοράς, καθώς και κανονιστικές εργασίες που περιλαμβάνουν την εκπόνηση και την επιβολή παράγωγου δικαίου και διοικητικών αποφάσεων, όπως αποφάσεων για την πρόσβαση και τη διασύνδεση ( 44 ).

53. Κατά το Δικαστήριο, τα κράτη μέλη διαθέτουν μεν ελευθερία όσον αφορά τη νομοθετική ρύθμιση των εν λόγω επιβαρύνσεων, πλην όμως από το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση συνάγεται ότι οι επιβαρύνσεις αυτές πρέπει να καλύπτουν και να αντισταθμίζουν τις διοικητικές δαπάνες που προκύπτουν από τις δραστηριότητες που προβλέπονται στην εν λόγω οδηγία και, επομένως, το σύνολο των εσόδων που αποφέρει στα κράτη μέλη η είσπραξη της εν λόγω επιβαρύνσεως δεν μπορεί να υπερβαίνει το σύνολο των σχετικών με τις γενικές αυτές άδειες δαπανών ( 45 ). Επιπλέον, το άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, επιβάλλει στα κράτη μέλη να κατανέμουν τις εν λόγω διοικητικής φύσεως επιβαρύνσεις στις επιμέρους επιχειρήσεις κατά αντικειμενικό, διαφανή και σύμφωνο με την αρχή της αναλογικότητας τρόπο.

54. Οι επιβαρύνσεις με τις οποίες χρηματοδοτείται η AGCOM αποτελούν φόρους θεσπισθέντες από το ιταλικό κράτος, το δε άρθρο 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση δεν αναγνωρίζει στις ΕΚΑ απόλυτη εξουσία καθορισμού του ύψους τους ( 46 ) στο περιθώριο των κανόνων για τον περιορισμό και την περικοπή των δημόσιων δαπανών που θέσπισε με γενικό χαρακτήρα το κράτος. Οι επιβαρύνσεις πρέπει να είναι ανάλογες προς τις δαπάνες της AGCOM σε τέσσερις δραστηριότητες (ήτοι, την έκδοση, τη διαχείριση, τον έλεγχο και την εκτέλεση του γενικού εφαρμοστέου καθεστώτος αδειοδοτήσεως) και η AGCOM δεν μπορεί να αυξήσει ανεξέλεγκτα τις εν λόγω δαπάνες ούτε να τις μειώσει στο περιθώριο των γενικών δημοσιονομικών νόμων του κράτους. Οι εν λόγω φόροι, σε συνδυασμό με τους λοιπούς φόρους που επιβαρύνουν τις επιχειρήσεις ηλεκτρονικών επικοινωνιών, καθορίζουν μέρος της φορολογικής πιέσεως που υφίστανται οι φορολογούμενοι (οι επιχειρήσεις τούς μετακυλύουν συνήθως στους καταναλωτές) και το κοινοβούλιο μπορεί, όταν το απαιτούν οι οικονομικές ανάγκες, να νομοθετήσει συναφώς. Εάν, όπως συμβαίνει εν προκειμένω, τα νομοθετικά μέτρα για τον περιορισμό των δαπανών δεν επηρέασαν την πραγματική ικανότητα της AGCOM να ασκεί τα καθήκοντά της, δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι θίγουν την οικονομική ανεξαρτησία της.

55. Συμπερασματικά, φρονώ ότι εθνική νομοθεσία δυνάμει της οποίας οι ΕΚΑ υπάγονται εν γένει στην εφαρμοστέα νομοθεσία περί δημόσιων οικονομικών, και ειδικότερα στις διατάξεις περί περιορισμού και εξορθολογισμού των δαπανών των δημόσιων φορέων δεν αντιβαίνει στις αρχές της αμεροληψίας και της ανεξαρτησίας των ΕΚΑ, οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου, ούτε στην αρχή της σε μεγάλο βαθμό αυτοχρηματοδοτήσεως, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση.

IV – Πρόταση

56. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο ερώτημα που υπέβαλε το Consiglio di Stato ως εξής: «Εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας οι εθνικές κανονιστικές αρχές υπάγονται εν γένει στις διατάξεις περί δημοσίων οικονομικών, και ειδικότερα στις ειδικές διατάξεις για τον περιορισμό και εξορθολογισμό των δαπανών των δημόσιων φορέων δεν αντιβαίνει στις αρχές της αμεροληψίας και της ανεξαρτησίας, κατά το άρθρο 3 της οδηγίας 2002/21/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με κοινό κανονιστικό πλαίσιο για δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών, ούτε στην αρχή της σε μεγάλο βαθμό αυτοχρηματοδοτήσεως κατά το άρθρο 12 της οδηγίας 2002/20/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την αδειοδότηση δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών.»

( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ισπανική.

( 2 ) Κατά την παραπομπή στις εν λόγω αρχές χρησιμοποιούνται συνήθως, αδιακρίτως, οι όροι «εθνική κανονιστική αρχή» ή «εθνική ρυθμιστική αρχή». Μολονότι υφίστανται κάποιες διαφορές μεταξύ αυτών, στις παρούσες προτάσεις οι δύο όροι μπορούν να εξομοιωθούν. Στο εξής, θα χρησιμοποιώ το αρκτικόλεξο «ΕΚΑ».

( 3 ) ΕΕ 2002, L 108, σ. 33.

( 4 ) Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009, για την τροποποίηση των οδηγιών 2002/21/ΕΚ σχετικά με κοινό κανονιστικό πλαίσιο για δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών, 2002/19/ΕΚ σχετικά με την πρόσβαση σε δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών και συναφείς ευκολίες καθώς και με τη διασύνδεσή τους, και 2002/20/ΕΚ για την αδειοδότηση δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (ΕΕ 2009, L 337, σ. 37).

( 5 ) Κανονισμός (ΕΚ) 1211/2009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009, για την ίδρυση του Φορέα Ευρωπαϊκών Ρυθμιστικών Αρχών για τις Ηλεκτρονικές Επικοινωνίες (BEREC) και της Υπηρεσίας (ΕΕ 2009, L 337, σ. 1).

( 6 ) ΕΕ 2002, L 108, σ. 21.

( 7 ) Legge del 31 luglio 1997, n. 249, recante istituzione dell’Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (GURI αριθ. 177, της 31ης Ιουλίου 1997).

( 8 ) Decreto legislativo de 1 agosto 2003, n. 259, Codice delle comunicazioni elettroniche (GURI αριθ. 214, της 15ης Σεπτεμβρίου 2003).

( 9 ) Legge del 30 dicembre 2004, n. 311, Disposizioni per la formazzione del bilancio annuale y pluriennale dello Stato (legge finanziaria 2005) (GURI αριθ. 306, της 31ης Δεκεμβρίου 2004).

( 10 ) Legge del 23 dicembre 2005, n. 266, Disposizioni per la formazzione del bilancio annuale y pluriennale dello Stato (legge finanziaria 2006) (GURI αριθ. 306, της 29ης Δεκεμβρίου 2005).

( 11 ) Decreto legge del 4 luglio 2006, n. 223 (GURI αριθ. 153, της 4ης Ιουλίου 2006, σ. 4), convertito, con modifiche, nella legge del 4 agosto 2006, n. 248 (GURI αριθ. 186, της 11ης Αυγούστου 2006).

( 12 ) Legge del 31 dicembre 2009, n. 196, recante la nuova normativa generale in tema di contabilità e finanza pubblica (GURI αριθ. 303, της 31ης Δεκεμβρίου 2009).

( 13 ) Decreto-legge del 2 marzo 2012, n. 16 (GURI αριθ. 52, της 2ας Μαρτίου 2012).

( 14 ) Η υπογράμμιση δική μου.

( 15 ) Elenco delle amministrazioni pubbliche inserite nel conto economico consolidato individuate ai sensi dell’articolo 1, comma 3, della legge 31 dicembre 2009, n. 196 (GURI αριθ. 227, της 28ης Σεπτεμβρίου 2012).

( 16 ) Πρόκειται για το άρθρο 1, παράγραφος 2, του νόμου 196 της 31ης Δεκεμβρίου 2009.

( 17 ) Πρόκειται για τον νόμο 311 της 30ής Δεκεμβρίου 2004, για τον προϋπολογισμό του 2005, και την πράξη νομοθετικού περιεχομένου 223 της 4ης Ιουλίου 2006.

( 18 ) Αποφάσεις της 26ης Ιουνίου 2008, Burda (C‑284/06, EU:C:2008:365, σκέψη 39), και της 21ης Μαρτίου 2013, Belgacom κ.λπ. (C‑375/11, EU:C:2013:185, σκέψη 30).

( 19 ) Πρόκειται, αφενός, για τις διατάξεις δυνάμει των οποίων οι συνολικές δαπάνες των δημόσιων φορέων, οι οποίοι περιλαμβάνονται στον ενοποιημένο λογαριασμό αποτελεσμάτων και οι οποίοι καθορίζονται για το έτος 2005 στον κατάλογο 1 που προσαρτάται στον νόμο 311 της 30ής Δεκεμβρίου 2004, και για τα επόμενα έτη από το Istituto Nazionale di Statistica (ISTAT) με απόφασή του που δημοσιεύεται στην Gazzetta Ufficiale έως τις 31 Ιουλίου κάθε έτους, δεν δύνανται να υπερβαίνουν το 2 % των ενημερωμένων αντίστοιχων προβλέψεων του προηγούμενου έτους, όπως αυτές προκύπτουν από την έκθεση προβλέψεων και προγραμματισμού (άρθρο 1, παράγραφος 5, του νόμου 311, της 30ής Δεκεμβρίου 2004). Αφετέρου, το Consiglio di Stato παραπέμπει στην πράξη νομοθετικού περιεχομένου 223 της 4ης Ιουλίου 2006, η οποία κυρώθηκε, με τροποποιήσεις, με τον νόμο 248 της 4ης Αυγούστου 2006, με την οποία μειώθηκαν οι δαπάνες λειτουργίας δημόσιων φορέων και οργανισμών, πλην των οργανισμών τοπικής αυτοδιοικήσεως. Κατά το άρθρο 22, παράγραφος 1, «[ο]ι πιστώσεις για το έτος 2006 που αφορούν τις ενδιάμεσες δαπάνες των προϋπολογισμών των δημόσιων φορέων και οργανισμών πλην των οργανισμών τοπικής αυτοδιοικήσεως […], οι οποίοι φορείς και οργανισμοί εξατομικεύονται σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφοι 5 και 6, του νόμου 311, της 30ής Δεκεμβρίου 2004, [με ορισμένες εξαιρέσεις] μειώνονται κατά 10 %».

( 20 ) Σχετικά με τη μορφή αυτή, η οποία απέκτησε ιδιαίτερη σημασία τα τελευταία χρόνια στο ευρωπαϊκό δημόσιο δίκαιο, υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία. Παραπέμπω στις εργασίες των Caranta, R.· Andenas, M.· Fairgrieve, D. (επιμ.), Independent Administrative Authorities, British Institute of International and Comparative Law, Λονδίνοs, 2005· García Álvarez, G., «La Unión Europea como estado regulador y las Administraciones independientes», Revista de Adminsitración Pública, 2014, αριθ. 1, σ. 79 έως 111· Hanretty, C.J.· Larouche, Pierre· Reindl, A., Independence, Accountability and Perceived Quality of Regulators, Center on Regulation in Europe, 2012· Ottow, A., «The different levels of protection of national supervisors’ independence in the European landscape», στο Comtois S.· de Graaf, K. (επιμ.), On judicial and quasi-judicial Independence, Eleven International Publishing, Χάγη, 2013, σ. 139 έως 166.

( 21 ) Στα καθήκοντα που τους ανατίθενται συνήθως περιλαμβάνονται η θέσπιση κανόνων, η ρύθμιση, η εποπτεία, η επιθεώρηση, ο έλεγχος και, ενδεχομένως, η επιβολή κυρώσεων. Είναι πρόδηλο ότι δεν έχουν όλες οι ΕΚΑ το ίδιο επίπεδο αρμοδιοτήτων.

( 22 ) Απόφαση της 9ης Μαρτίου 2010, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑518/07, EU:C:2010:125, σκέψη 42).

( 23 ) Παρατίθεται στο σημείο 4.

( 24 ) Η νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την ανεξαρτησία των φορέων διαχειρίσεως σιδηροδρομικών υποδομών περιέχει ελάχιστα ενδιαφέροντα στοιχεία για την παρούσα διαφορά, δεδομένου ότι, αφενός, η εν λόγω ανεξαρτησία ρυθμίζεται με πιο περιορισμένο τρόπο στους κανόνες του παράγωγου δικαίου και, αφετέρου, οι οικείες υποθέσεις αφορούσαν την ανεξαρτησία του φορέα διαχειρίσεως των σιδηροδρόμων σε σχέση με τις εταιρείες του τομέα. Βλ. αποφάσεις της 25ης Οκτωβρίου 2012, Επιτροπή κατά Πορτογαλίας (C‑557/10, EU:C:2012:662), της 28ης Φεβρουαρίου 2013, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑556/10, EU:C:2013:116), και της 18ης Απριλίου 2013, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑625/10, EU:C:2013:243).

( 25 ) Αποφάσεις της 6ης Μαρτίου 2008, Comisión del Mercado de las Telecomunicaciones (C‑82/07, EU:C:2008:143, σκέψη 24), της 6ης Οκτωβρίου 2010, Base κ.λπ. (C‑389/08, EU:C:2010:584, σκέψη 29), και της 17ης Σεπτεμβρίου 2015, KPN (C‑85/14, EU:C:2015:610, σκέψεις 53 και 54).

( 26 ) Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2010, Base κ.λπ. (C‑389/08, EU:C:2010:584, σκέψη 30)· και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Y. Bot στην υπόθεση KPN (C‑85/14, EU:C:2015:245, σημεία 110 έως 117).

( 27 ) Αποφάσεις της 24ης Απριλίου 2008, Arcor (C‑55/06, EU:C:2008:244, σκέψεις 153 έως 156), και της 3ης Δεκεμβρίου 2009, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑424/07, EU:C:2009:749, σκέψη 61).

( 28 ) Σύμφωνα με μέρος της θεωρίας, όταν ανατίθενται με οδηγία αποκλειστικές αρμοδιότητες σε ανεξάρτητη ΕΚΑ δημιουργείται, στην πραγματικότητα, «επιφύλαξη διοικήσεως», δηλαδή, οι νομοθετικές ενέργειες στον συγκεκριμένο τομέα αποκλείονται. Βλ., Baño León, J.M., «Reserva de administración y Derecho comunitario», Papeles de Derecho Europeo e Integración Regional, WP IDEIR, 2001, αριθ. 7, σ. 7.

( 29 ) Βλ., συναφώς, Lavrijssen, S.· Ottow, A., «Independent Supervisory Authorities: A Fragile Concept», Legal Issues of Economic Integration, 2012, αριθ. 4, σ. 427 έως 428.

( 30 ) Το άρθρο 28, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 95/46/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 1995, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών (ΕΕ 1995, L 281, σ. 31), υποχρεώνει τα κράτη μέλη να συστήσουν μία ή περισσότερες αρχές ελέγχου οι οποίες ασκούν τα καθήκοντα που τους ανατίθενται με πλήρη ανεξαρτησία. Κατά το Δικαστήριο: «Η απαίτηση περί ελέγχου από ανεξάρτητη αρχή της τηρήσεως των κανόνων της Ένωσης που αφορούν την προστασία των φυσικών προσώπων σε σχέση με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα προκύπτει επίσης από το πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης, ιδίως από το άρθρο 8, παράγραφος 3, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και από το άρθρο 16, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ» (απόφαση της 8ης Απριλίου 2014, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας, C‑288/12, EU:C:2014:237, σκέψη 47). Επιπλέον, το Δικαστήριο καταλήγει στη διαπίστωση ότι «η σύσταση ανεξάρτητων αρχών ελέγχου εντός των κρατών μελών συνιστά επίσης ουσιώδες στοιχείο του σεβασμού της προστασίας των ατόμων από την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα» (αποφάσεις της 9ης Μαρτίου 2010, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑518/07, EU:C:2010:125, σκέψη 23, και της 16ης Οκτωβρίου 2012, Επιτροπή κατά Αυστρίας, C‑614/10, EU:C:2012:631, σκέψη 37).

( 31 ) Βλ., υπό την έννοια αυτή, αποφάσεις της 9ης Μαρτίου 2010, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑518/07, EU:C:2010:125, σκέψη 30), και της 16ης Οκτωβρίου 2012, Επιτροπή κατά Αυστρίας (C‑614/10, EU:C:2012:631, σκέψεις 41 και 43).

( 32 ) Αποφάσεις της 16ης Οκτωβρίου 2012, Επιτροπή κατά Αυστρίας (C‑614/10, EU:C:2012:631, σκέψη 42), και της 8ης Απριλίου 2014, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (C‑288/12, EU:C:2014:237, σκέψη 52).

( 33 ) Απόφαση της 16ης Οκτωβρίου 2012, Επιτροπή κατά Αυστρίας (C‑614/10, EU:C:2012:631, σκέψη 51).

( 34 ) Για ανάλυση της ισορροπίας μεταξύ ανεξαρτησίας και ευθύνης των ΕΚΑ, βλ. Hanretty, C.J.· Larouche, P.· Reindl, A., Independence, Accountability and Perceived Quality of Regulators, Center on Regulation in Europe, 2012.

( 35 ) Απόφαση της 9ης Μαρτίου 2010, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑518/07, EU:C:2010:125, σκέψεις 43 έως 45).

( 36 ) Απόφαση της 9ης Μαρτίου 2010, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑518/07, EU:C:2010:125, σκέψη 18).

( 37 ) Κατά το Δικαστήριο, «κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, οι αρχές ελέγχου πρέπει να ενεργούν αντικειμενικά και αμερόληπτα. Προς τούτο, δεν πρέπει να υπόκεινται σε καμία εξωτερική επιρροή, δηλαδή […] ούτε στην άμεση ή έμμεση επιρροή του κράτους» (απόφαση της 9ης Μαρτίου 2010, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑518/07, EU:C:2010:125, σκέψη 25).

( 38 ) Τη σημασία της οικονομικής ανεξαρτησίας των ΕΚΑ ανέδειξαν ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Αναπτύξεως (ΟΟΣΑ), The Governance of Regulators. OECD Best Practice Principles for Regulatory Policy, 2014, σ. 99· και το Center on Regulation in Europe (CERRE), Code of Conduct and Best Practices for the setup, operations and procedure of regulatory authorities, 2014, σ. 6, διατίθεται στη διεύθυνση http://www.cerre.eu/content/cerre-code-conduct-and-best-practices-setup-operations-and-procedure-regulatory-authorities.

( 39 ) Παρατίθεται στο σημείο 4. Υπενθυμίζεται ότι, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 3, οι ΕΚΑ πρέπει να διαθέτουν «επαρκείς χρηματοδοτικούς και ανθρώπινους πόρους για την εκτέλεση των καθηκόντων που τους έχουν ανατεθεί».

( 40 ) Απόφαση της 9ης Μαρτίου 2010 (C‑518/07, EU:C:2010:125, σκέψεις 43 έως 46).

( 41 ) Απόφαση της 9ης Μαρτίου 2010, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑518/07, EU:C:2010:125, σκέψη 46).

( 42 ) Επίσης δεν προκύπτει ότι τα μέτρα περιορισμού και περικοπής των δαπανών που εφάρμοσε η Ιταλία στην AGCOM είχαν ως συνέπεια να μη διαθέτει επαρκείς οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους για να συμμετέχει ενεργά και να συνεισφέρει στον BEREC για τους σκοπούς του άρθρου 3, παράγραφος 3α, in fine, της οδηγίας-πλαισίου. Σε κάθε περίπτωση, απόκειται στον εθνικό δικαστή να εκτιμήσει το ενδεχόμενο μιας τέτοιας παραβάσεως βάσει των αποδείξεων που προσκομίσθηκαν στη δίκη.

( 43 ) Το Δικαστήριο αποφάνθηκε, με την απόφαση της 10ης Ιουλίου 2003, Επιτροπή κατά ΕΚΤ (C‑11/00, EU:C:2003:395, σκέψεις 134 και 135), ως εξής: «το άρθρο 108 ΕΚ σκοπεί στην ουσία να προστατεύσει την ΕΚΤ από κάθε πολιτική πίεση προκειμένου να της δώσει τη δυνατότητα να επιδιώξει αποτελεσματικά τους στόχους που εξυπηρετούν τα καθήκοντά της χάρη στην ανεξάρτητη άσκηση των ειδικών εξουσιών που έχει προς τούτο, δυνάμει της Συνθήκης και του καταστατικού του ΕΣΚΤ. […] Αντίστοιχα, […] η αναγνώριση υπέρ της ΕΚΤ μιας τέτοιας ανεξαρτησίας δεν έχει ως συνέπεια να την αποσπάσει εξ ολοκλήρου από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα και να την εξαιρέσει από κάθε κανόνα κοινοτικού δικαίου».

( 44 ) Απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Vodafone Omnitel κ.λπ. (C‑228/12 έως C‑232/12 και C‑254/12 έως C‑258/12, EU:C:2013:495, σκέψεις 38 και 40).

( 45 ) Αυτή είναι η ανάλυση του Δικαστηρίου (συγκεκριμένα σε σχέση με τις επιβαρύνσεις που εισπράττει στην Ιταλία η AGCOM) στην απόφαση που εξέδωσε στις 18 Ιουλίου 2013 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Vodafone Omnitel κ.λπ. (C‑228/12 έως C‑232/12 και C‑254/12 έως C‑258/12, EU:C:2013:495, σκέψη 41). Υπό την ίδια έννοια, απόφαση της 27ης Ιουνίου 2013, Vodafone Malta και Mobisle Communications (C‑71/12, EU:C:2013:431, σκέψη 23).

( 46 ) Επιπλέον, κατά την αιτιολογική σκέψη 31 της οδηγίας για την αδειοδότηση, «[τ]α συστήματα διοικητικών επιβαρύνσεων δεν θα πρέπει να στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό ούτε να εμποδίζουν την είσοδο στην αγορά». Υπερβολικά υψηλό επίπεδο διοικητικών δαπανών της AGCOM θα αντέβαινε στον συγκεκριμένο στόχο.