ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

JULIANE KOKOTT

της 16ης Ιανουαρίου 2014 ( 1 )

Υπόθεση C‑237/12

Ευρωπαϊκή Επιτροπή

κατά

Γαλλικής Δημοκρατίας

«Παράβαση των Συνθηκών — Οδηγία 91/676/EΟΚ — Προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προελεύσεως — Περίοδοι διασποράς κόπρου στο έδαφος — Χωρητικότητα των δοχείων αποθηκεύσεως κόπρου — Οριοθέτηση της διασποράς — Απαγόρευση διασποράς σε εντόνως επικλινή, παγωμένα ή καλυμμένα με χιόνι εδάφη»

Περιεχόμενα

I – Εισαγωγή II – Το δίκαιο της Ένωσης III – Η διαδικασία και τα αιτήματα IV – Εκτίμηση Α – Επί των νομικών βάσεων Β – Οι από χρονικής απόψεως κρίσιμες γαλλικές ρυθμίσεις Γ – Επί του κριτηρίου εκτιμήσεως της μεταφοράς στην εθνική νομοθεσία στοιχείων των παραρτημάτων της οδηγίας για τη νιτρορύπανση Δ – Επί του πρώτου λόγου προσφυγής — Περίοδοι διασποράς 1. Επί των σκελών του λόγου προσφυγής οι οποίοι δεν αμφισβητούνται επί της ουσίας 2. Επί της διασποράς λιπασμάτων του τύπου II επί σπαρθέντων από εξαμήνου και πλέον λειμώνων 3. Επί της διασποράς λιπασμάτων του τύπου III επί σπαρθέντων από εξαμήνου και πλέον λειμώνων Ε – Επί του δευτέρου λόγου προσφυγής — Χωρητικότητα αποθηκεύσεως της κόπρου 1. Επί της ελλείψεως ακριβών κανόνων για τον καθορισμό της αναγκαίας χωρητικότητας 2. Επί της διάρκειας που πρέπει να έχουν οι μέγιστες περίοδοι αποθηκεύσεως 3. Επί της αποθηκεύσεως στον αγρό ΣΤ – Τρίτος λόγος προσφυγής — Ισόρροπη λίπανση Ζ – Τέταρτος λόγος προσφυγής — Διασφάλιση του ανώτατου ορίου των 170 kg αζώτου ανά εκτάριο και έτος 1. Επί των γαλακτοφόρων αγελάδων 2. Επί των λοιπών ζώων εκμεταλλεύσεως Η – Ο πέμπτος λόγος προσφυγής — Διασπορά σε επικλινή εδάφη Θ – Ο έκτος λόγος προσφυγής — Εδάφη παγωμένα ή καλυμμένα με χιόνι V – Τα δικαστικά έξοδα VI – Πρόταση

I – Εισαγωγή

1. Η οδηγία για τη νιτρορύπανση ( 2 ) έχει μεγάλη σημασία για την ποιότητα των υδάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η οδηγία αυτή αφορά τη διασπορά στο έδαφος αζωτούχων λιπασμάτων, ιδίως κόπρου, για γεωργικούς σκοπούς. Σκοπός της οδηγίας είναι να μην προβαίνουν οι γεωργοί στη διασπορά αζώτου σε μεγαλύτερες ποσότητες από αυτές που χρειάζονται τα φυτά κατά την εκάστοτε χρονική στιγμή. Εάν σημειωθεί υπέρβαση της ποσότητας αυτής, τότε υφίσταται ο κίνδυνος να μην απορροφηθεί το άζωτο από τα φυτά, αλλά να εκλυθεί στο περιβάλλον.

2. Συναφώς, αυτό που είναι σημαντικό δεν είναι το άζωτο καθαυτό, το οποίο ως γνωστόν υπάρχει σε μεγάλες ποσότητες στον αέρα, αλλά ορισμένες αζωτούχες ενώσεις, τις οποίες χρειάζονται τα φυτά για να αναπτυχθούν, κυρίως δε νιτρικά ιόντα. Αυτές οι μορφές του αζώτου χαρακτηρίζονται ως «ανοργανοποιημένες». Η κόπρος περιέχει, πέραν του ανοργανοποιημένου αζώτου, και μεγάλα ποσοστά οργανικού αζώτου, π.χ. υπό μορφή πρωτεϊνών και αμινοξέων. Αυτό το οργανικό άζωτο πρέπει μέσω μικροοργανισμών να «ανοργανοποιηθεί», προτού διατεθεί σε φυτά.

3. Τα νιτρικά ιόντα, τα οποία δεν χρησιμοποιούνται από τα φυτά, ενδέχεται να ρυπάνουν τα ύδατα. Τα νιτρικά ιόντα διαλύονται στο νερό και, με τον τρόπο αυτόν, είναι δυνατό να καταλήξουν, διά διηθήσεως, στα υπόγεια ή τα επιφανειακά ύδατα. Περαιτέρω, είναι δυνατή η ρύπανση των επιφανειακών υδάτων μέσω νιτρικών ιόντων τα οποία μεταφέρονται από τα επιφανειακώς ρέοντα ύδατα. Μέσω αυτής της οδού ρυπάνσεως μπορεί να μεταφερθεί και οργανικό άζωτο το οποίο ανοργανοποιείται το πρώτον στο νερό.

4. Στα επιφανειακά ύδατα δρουν νιτρικά ιόντα όπως είναι η κόπρος και, ως εκ τούτου, τούτο ενισχύει ιδίως την ανάπτυξη ορισμένων φυκιών. Αυτά είναι δυνατό να βλάψουν την ποιότητα και τη βιοποικιλότητα των υδάτων. Πέραν τούτου, είναι δυνατό να αυξηθούν υπέρμετρα και είδη φυκιών τα οποία απομονώνουν δηλητηριώδεις ουσίες. Η επιβάρυνση των επιφανειακών υδάτων με νιτρικά ιόντα μπορεί, μεταξύ άλλων, να επηρεάσει την ποιότητα του πόσιμου νερού.

5. Βεβαίως, προσφάτως η Επιτροπή διαπίστωσε με έκθεσή της ότι έχει βελτιωθεί η ποιότητα των επιφανειακών υδάτων, πλην όμως ουδεμία μεταβολή διαπιστώθηκε στην περίπτωση των υπογείων υδάτων ( 3 ). Τούτο ισχύει και για τη Γαλλία στην οποία από το 2000, σε ποσοστό άνω του 10 % όλων των σταθμών μετρήσεως, έχουν καταγραφεί τιμές νιτρικών ιόντων στα υπόγεια ύδατα που υπερβαίνουν τα 50 mg/l. Στην περίπτωση των επιφανειακών υδάτων τούτο συμβαίνει σαφώς με πολύ μικρότερη συχνότητα και, πέραν τούτου, διαπιστώνεται η τάση να μειώνονται τα προβληματικά αποτελέσματα των μετρήσεων ( 4 ). Σε κάθε περίπτωση, υπάρχουν ακόμη πολλά τα οποία πρέπει να γίνουν προκειμένου να μειωθεί η νιτρορύπανση των υδάτων.

6. Ως εκ τούτου, η οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν απασχολεί το Δικαστήριο για πρώτη φορά. Ωστόσο, η παρούσα διαδικασία αποτελεί ένα νέο στάδιο της εφαρμογής της. Ενώ οι μέχρι τούδε διαδικασίες σκοπούσαν κατ’ ουσία να υποχρεωθούν τα κράτη μέλη να λάβουν πράγματι τα προβλεπόμενα μέτρα, εν προκειμένω η Επιτροπή ασχολείται εν εκτάσει με την ποιότητα των μέτρων μεταφοράς.

7. Συναφώς, εν μέρει τίθενται δυσχερή τεχνικά ζητήματα που αφορούν τις περιόδους κατά τη διάρκεια των οποίων πρέπει να απαγορεύεται η διασπορά στο έδαφος κόπρου, την εκ του λόγου αυτού αναγκαία χωρητικότητα των δοχείων για την αποθήκευση της κόπρου, τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες επιτρέπεται η διασπορά κόπρου στο έδαφος και τις ακριβείς ποσότητές της, καθώς και τη διασπορά κόπρου σε εντόνως επικλινή, παγωμένα ή καλυμμένα με χιόνι εδάφη.

II – Το δίκαιο της Ένωσης

8. Ο σκοπός της οδηγίας για τη νιτρορύπανση καθορίζεται στο άρθρο 1: «Η παρούσα οδηγία αποβλέπει: — στη μείωση της ρύπανσης των υδάτων που προκαλείται άμεσα ή έμμεσα από νιτρικά ιόντα γεωργικής προελεύσεως και — στην πρόληψη της περαιτέρω ρύπανσης αυτού του είδους.»

9. Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη εκδίδουν, δυνάμει του άρθρου 4 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, μη δεσμευτικούς κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής, που καλύπτουν τουλάχιστον τα στοιχεία του παραρτήματος ΙΙ Α, και προσδιορίζουν, δυνάμει του άρθρου 3, τις ευπρόσβλητες ζώνες, οι οποίες χρήζουν ιδιαίτερης προστασίας, η δε προστασία αυτή καθορίζεται αναλυτικότερα στο άρθρο 5: «1. [...] τα κράτη μέλη εκπονούν προγράμματα δράσης όσον αφορά τις χαρακτηρισμένες ευπρόσβλητες περιοχές για να επιτύχουν τους στόχους του άρθρου 1. 2. […] 3. Τα προγράμματα δράσης λαμβάνουν υπόψη: α) τα διαθέσιμα επιστημονικά και τεχνικά στοιχεία, και μάλιστα εκείνα που αφορούν τις σχετικές εισροές αζώτου γεωργικής και άλλης προέλευσης, β) τις περιβαλλοντικές συνθήκες στις συγκεκριμένες περιοχές του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους. 4. Τα προγράμματα δράσης εφαρμόζονται εντός τετραετίας από τη σύνταξή τους και περιλαμβάνουν τα εξής υποχρεωτικά μέτρα: α) τα μέτρα του παραρτήματος ΙΙΙ· β) τα μέτρα τα οποία τα κράτη μέλη περιλαμβάνουν στον ή στους κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής που καταρτίζονται σύμφωνα με το άρθρο 4, εκτός από όσα έχουν καταστεί κενά νοήματος λόγω των μέτρων του παραρτήματος ΙΙΙ. 5. […] 6. […] 7. Τα κράτη μέλη επανεξετάζουν και ενδεχομένως αναθεωρούν τα εθνικά τους προγράμματα δράσης και οποιοδήποτε πρόσθετο μέτρο έχουν λάβει βάσει της παραγράφου 5, τουλάχιστον ανά τετραετία. Ενημερώνουν την Επιτροπή για κάθε τροποποίηση των προγραμμάτων δράσης.»

10. Ειδικότερα, πρόκειται για τα κατωτέρω μέτρα που αναφέρονται στα παραρτήματα II και III: «Παράρτημα II Κώδικας(ες) ορθής γεωργικής πρακτικής A. Ο κώδικας ή οι κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής που αποβλέπουν στη μείωση της νιτρορύπανσης και συνεκτιμούν τις συνθήκες που επικρατούν στις διάφορες περιοχές της Κοινότητας οφείλουν να περιλαμβάνουν κανόνες σχετικά με τα παρακάτω θέματα, εφόσον αυτά έχουν σημασία στις εκάστοτε συνθήκες: 1. τις χρονικές περιόδους κατά τις οποίες δεν ενδείκνυται η διασπορά λιπασμάτων στο έδαφος· 2. τη διασπορά λιπασμάτων σε [εντόνως] επικλινή εδάφη· 3. τη διασπορά λιπασμάτων σε εδάφη κεκορεσμένα με νερό, πλημμυρισμένα, παγωμένα ή σκεπασμένα με χιόνι· 4. […] 5. τη χωρητικότητα και τον τρόπο κατασκευής των δοχείων αποθήκευσης της κόπρου, συμπεριλαμβανομένων μέτρων για πρόληψη της ρύπανσης των υδάτων από την απορροή και τη διαρροή, στα επιφανειακά και τα υπόγεια ύδατα, υγρών που περιέχουν κόπρο και λυμάτων από αποθηκευμένα φυτικά υλικά όπως π.χ. από ενσιρωμένη χορτονομή· 6. μεθόδους για τη διασπορά στο έδαφος τόσο χημικών λιπασμάτων όσο και κόπρου, συμπεριλαμβανομένης της αναλογίας και της ομοιομορφίας της διασποράς, που να διατηρούν τις απώλειες θρεπτικών στοιχείων στο νερό σε αποδεκτό επίπεδο. […]» «Παράρτημα III Μέτρα που θα ληφθούν σε προγράμματα δράσης σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ 1 Τα μέτρα θα περιλαμβάνουν κανόνες σχετικούς με: 1. τις περιόδους κατά τις οποίες θα απαγορεύεται η διασπορά στο έδαφος ορισμένων τύπων λιπασμάτων· 2. τη χωρητικότητα των δοχείων αποθήκευσης κοπριάς· η χωρητικότητα αυτή πρέπει να υπερβαίνει τη χωρητικότητα που απαιτείται για αποθήκευση κατά τη διάρκεια της μακρότερης περιόδου κατά την οποία απαγορεύεται η διασπορά κοπριάς στο έδαφος στην ευπρόσβλητη ζώνη, εκτός εάν μπορεί να αποδειχθεί στην αρμόδια αρχή ότι κάθε πλεονάζουσα ποσότητα κοπριάς πέραν από όση χωρούν τα δοχεία θα διατίθεται κατά τρόπο αβλαβή για το περιβάλλον· 3. τον περιορισμό της ποσότητας λιπάσματος που επιτρέπεται να διασπείρεται στο έδαφος, στα πλαίσια της ορθής γεωργικής πρακτικής, λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών της εν λόγω ευπρόσβλητης ζώνης, ιδίως [δε]: α) των εδαφολογικών συνθηκών, του τύπου εδάφους και της κλίσης του· β) των κλιματικών, βροχομετρικών και αρδευτικών συνθηκών· γ) της χρήσης του εδάφους και των γεωργικών πρακτικών, συμπεριλαμβανομένων και των συστημάτων αμειψισποράς· και βάσει της ισορροπίας μεταξύ: i) των προβλεπομένων αναγκών των καλλιεργειών σε άζωτο και ii) της ποσότητας αζώτου που διατίθεται για τις καλλιέργειες από το έδαφος και από τη λίπανση, που αντιστοιχεί προς: — την ποσότητα αζώτου που ενυπάρχει στο έδαφος τη στιγμή κατά την οποία οι καλλιέργειες αρχίζουν να το χρησιμοποιούν σε σημαντικό βαθμό (υπόλοιπες ποσότητες κατά το πέρας του χειμώνα), — το άζωτο που αντλείται από το ισοζύγιο της μετατροπής των αποθεμάτων οργανικού αζώτου του εδάφους σε ανόργανες ουσίες, — την εισροή αζωτούχων ενώσεων από τα ζωικά περιττώματα, — την εισροή αζωτούχων ενώσεων από τα χημικά και άλλα λιπάσματα. 2. Τα μέτρα αυτά εξασφαλίζουν ότι, για κάθε γεωργική ή κτηνοτροφική μονάδα, η ποσότητα κόπρου που προστίθεται κάθε χρόνο στο έδαφος, είτε από ανθρώπους είτε από τα ίδια τα ζώα, δεν υπερβαίνει μια καθορισμένη ποσότητα ανά εκτάριο. Η ποσότητα αυτή ανά εκτάριο είναι η ποσότητα κόπρου που περιέχει 170 kg άζωτο. 3. Τα κράτη μέλη μπορούν να υπολογίζουν τις ποσότητες που αναφέρονται στην παράγραφο 2 με βάση τον αριθμό των ζώων.»

III – Η διαδικασία και τα αιτήματα

11. Το 2009 η Επιτροπή άρχισε να εξετάζει τις γαλλικές ρυθμίσεις και μετά από πρόσκληση για την υποβολή παρατηρήσεων στις 28 Οκτωβρίου 2011 απηύθυνε στη Γαλλία αιτιολογημένη γνώμη με την οποία της έθεσε μια τελευταία προθεσμία μέχρι τις 28 Δεκεμβρίου 2011 προκειμένου να εκπληρώσει τις απορρέουσες από το δίκαιο της Ένωσης υποχρεώσεις της. Δεδομένου ότι η απάντηση της Γαλλίας δεν ήρε τις επιφυλάξεις της Επιτροπής, αυτή κατέθεσε στις 16 Μαΐου 2012 την υπό κρίση προσφυγή.

12. Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο: 1. να αναγνωρίσει ότι η Γαλλική Δημοκρατία, παραλείποντας να διασφαλίσει την ορθή και πλήρη εφαρμογή όλων των απαιτήσεων που καθορίζονται στα παραρτήματα II και III της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 5, παράγραφος 4, σε συνδυασμό προς τα παραρτήματα ΙΙ Α, σημεία 1, 2, 3 και 5, καθώς και III, σημεία 1.1, 1.2, 1.3 και 2 της εν λόγω οδηγίας, 2. να καταδικάσει τη Γαλλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.

13. Η Γαλλική Δημοκρατία ζητεί από το Δικαστήριο: 1. να απορρίψει την προσφυγή της Επιτροπής και 2. να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

14. Οι διάδικοι ανέπτυξαν τις απόψεις τους γραπτώς και, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 7ης Νοεμβρίου 2013, προφορικώς.

IV – Εκτίμηση

Α – Επί των νομικών βάσεων

15. Κατά το άρθρο 1 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, σκοπός αυτής είναι η μείωση της ρυπάνσεως των υδάτων που προκαλείται άμεσα ή έμμεσα από νιτρικά ιόντα γεωργικής προελεύσεως και η πρόληψη της περαιτέρω ρυπάνσεως αυτού του είδους.

16. Για την επίτευξη του ανωτέρω σκοπού, τα κράτη μέλη οφείλουν μεταξύ άλλων να προβαίνουν σε χαρακτηρισμό των περιοχών που είναι ευπρόσβλητες σε σχέση με τη νιτρορύπανση, εφόσον δεν ληφθούν μέτρα προστασίας. Για τις περιοχές αυτές πρέπει τα κράτη μέλη να εκπονούν προγράμματα δράσεως κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 5, παράγραφος 1.

17. Αντικείμενο της παρούσας διαδικασίας είναι αυτά τα προγράμματα δράσεως. Τα εν λόγω προγράμματα αφορούν περίπου το ήμισυ της γαλλικής επικράτειας ( 5 ).

18. Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 4, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, τα προγράμματα δράσεως πρέπει να προβλέπουν κατά τρόπο δεσμευτικό τα μέτρα που αναφέρονται στο παράρτημα ΙΙΙ και στους κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής. Οι κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής πρέπει να περιλαμβάνουν, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, τουλάχιστον τα στοιχεία που περιλαμβάνει το παράρτημα ΙΙ Α.

Β – Οι από χρονικής απόψεως κρίσιμες γαλλικές ρυθμίσεις

19. Η Επιτροπή έβαλε, κατά την προηγηθείσα διοικητική διαδικασία, καθώς και στο πλαίσιο της προσφυγής, μεταξύ άλλων κατά του υπ’ αριθ. 2001-34 διατάγματος της 10ης Ιανουαρίου 2001 ( 6 ) και κατά μιας αποφάσεως της 6ης Μαρτίου 2001 ( 7 ) που είχαν αντιστοίχως ως αντικείμενο τα εθνικά προγράμματα δράσεως για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προελεύσεως, καθώς και κατά των προγραμμάτων δράσεως διαφόρων départements.

20. Ωστόσο, η Γαλλία επικαλείται αποκλειστικώς νεώτερες ρυθμίσεις, μεταξύ δε άλλων την απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2011 ( 8 ), επί των διατάξεων της οποίας διατύπωσε τις απόψεις της και η Επιτροπή.

21. Ως προς το σημείο αυτό, πρέπει να τονιστεί ότι, κατά πάγια νομολογία, η ύπαρξη παραβάσεως πρέπει να εκτιμάται σε συνάρτηση με την κατάσταση του κράτους μέλους όπως αυτή είχε κατά τη λήξη της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας. Τυχόν μεταβολές που επέρχονται εν συνεχεία δεν μπορούν να ληφθούν κατ’ αρχήν υπόψη από το Δικαστήριο ( 9 ).

22. Η Επιτροπή έθεσε στη Γαλλία, με την από 28 Οκτωβρίου 2011 αιτιολογημένη γνώμη της, μια τελευταία προθεσμία μέχρι τις 28 Δεκεμβρίου 2011.

23. Η απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2011 ετέθη σε ισχύ πριν από τη λήξη της προθεσμίας αυτής και, ως εκ τούτου, πρέπει κατ’ αρχήν να ληφθεί υπόψη εν προκειμένω ( 10 ). Ωστόσο, το άρθρο 2, παράγραφος II, της αποφάσεως απαριθμεί διάφορες διατάξεις οι οποίες ετέθησαν σε ισχύ το πρώτον την 1η Σεπτεμβρίου 2012, ήτοι μετά τη λήξη της προθεσμίας που είχε τάξει η αιτιολογημένη γνώμη. Πέραν αυτού, ορισμένες ρυθμίσεις θα αρχίσουν να εφαρμόζονται από 1ης Ιουλίου 2016, ήτοι σε μια ακόμη πιο μακρινή ημερομηνία. Ως εκ τούτου, αμφότερες οι ομάδες διατάξεων είναι άνευ σημασίας εν προκειμένω.

24. Περαιτέρω, πρέπει να εξετασθεί εάν η Επιτροπή μπορεί να στραφεί κατά των υπολοίπων ρυθμίσεων της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011. Οι ρυθμίσεις αυτές δεν αποτέλεσαν μεν αντικείμενο της προηγηθείσας διοικητικής διαδικασίας, πλην όμως δεν μπορεί να απαιτείται σε κάθε περίπτωση πλήρης σύμπτωση μεταξύ των εθνικών διατάξεων που μνημονεύονται στην αιτιολογημένη γνώμη και εκείνων που διαλαμβάνονται στο δικόγραφο της προσφυγής. Οσάκις μεταξύ των διαφόρων σταδίων της διαδικασίας επέρχεται νομοθετική μεταβολή, τότε αρκεί ότι η ρύθμιση εκείνη, η οποία είχε θεσπιστεί με τη νομοθεσία που εβάλλετο κατά την προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία, διατηρήθηκε, στο σύνολό της, με τα νέα μέτρα τα οποία θέσπισε το κράτος μέλος μετά τη διατύπωση της αιτιολογημένης γνώμης και κατά των οποίων βάλλει η προσφυγή ( 11 ).

25. Το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει παραδεκτή προσφυγή που αφορούσε νέα εθνικά μέτρα με τα οποία εισήχθησαν εξαιρέσεις στη ρύθμιση που αποτελούσε το αντικείμενο της αιτιολογημένης γνώμης, ικανοποιώντας μερικώς με τον τρόπο αυτό τη σχετική αιτίαση. Πράγματι, η μη αναγνώριση του παραδεκτού της προσφυγής σε μια τέτοια περίπτωση θα παρείχε τη δυνατότητα στα κράτη μέλη να παρεμποδίζουν την άσκηση προσφυγής λόγω παραβάσεως κράτους μέλους τροποποιώντας ελαφρά τη νομοθεσία τους κάθε φορά που τους κοινοποιείται αιτιολογημένη γνώμη, διατηρώντας όμως κατά τα λοιπά την επικρινόμενη ρύθμιση ( 12 ).

26. Αντιθέτως, αυτό δεν ισχύει όταν προβάλλονται νέες αιτιάσεις σε σχέση με τις προβληθείσες με την αιτιολογημένη γνώμη, στρεφόμενες κατά των εθνικών μέτρων που ελήφθησαν μετά τη λήψη της αιτιολογημένης γνώμης, με σκοπό να ικανοποιήσουν τις αιτιάσεις που είχαν διατυπωθεί με τη γνώμη αυτή ( 13 ).

27. Ως εκ τούτου, το παραδεκτό των αιτιάσεων που περιλαμβάνονται στο δικόγραφο της προσφυγής πρέπει να εξετάζεται αφού πρώτα διερευνηθεί κατά πόσον το Δικαστήριο μπορεί να τις λάβει υπόψη του.

Γ – Επί του κριτηρίου εκτιμήσεως της μεταφοράς στην εθνική νομοθεσία στοιχείων των παραρτημάτων της οδηγίας για τη νιτρορύπανση

28. Η Γαλλία αντιτάσσει στις διάφορες αιτιάσεις ότι κατά την οδηγία για τη νιτρορύπανση απόκειται στα κράτη μέλη να αποφασίσουν ποιες διατάξεις θα εκδώσουν προκειμένου να μεταφέρουν στην εσωτερική τους έννομη τάξη τα επιμέρους στοιχεία των παραρτημάτων II και III. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή μπορεί να διατυπώσει αντιρρήσεις μόνο για ρυθμίσεις που είναι προδήλως απρόσφορες.

29. Το επιχείρημα αυτό πρέπει να γίνει δεκτό, δεδομένου ότι τα εριζόμενα στοιχεία των παραρτημάτων έχουν σχετικώς ευρεία διατύπωση. Τα κράτη μέλη πρέπει να θεσπίσουν διατάξεις ή ρυθμίσεις για συγκεκριμένα ζητήματα, ωστόσο από τη διατύπωση και μόνο δεν συνάγεται πάντοτε ποιο είναι το ακριβές περιεχόμενο το οποίο πρέπει να έχουν οι κανόνες που τις μεταφέρουν στην εσωτερική έννομη τάξη. Ως εκ τούτου, η οδηγία για τη νιτρορύπανση καταλείπει στα κράτη μέλη περιθώριο για τη μεταφορά τους στην εσωτερική έννομη τάξη ( 14 ).

30. Εντούτοις, αυτό το περιθώριο περιορίζεται, και δη προ πάντων από τον παρατιθέμενο στο άρθρο 1 σκοπό της οδηγίας που είναι η μείωση της υφιστάμενης ρυπάνσεως των υδάτων που προκαλείται από νιτρικά ιόντα γεωργικής προελεύσεως και η πρόληψη της περαιτέρω ρυπάνσεως αυτού του είδους ( 15 ). Συνεπώς, σκοπός της οδηγίας είναι να βελτιωθεί η ποιότητα του περιβάλλοντος κατά την έννοια του άρθρου 191, παράγραφος 1, πρώτη περίπτωση, ΣΛΕΕ και να εμπεδωθεί η αρχή της προφυλάξεως του άρθρου 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ.

31. Κατά τα λοιπά, κατά τον προσδιορισμό των αναγκαίων μέτρων στο πλαίσιο των προγραμμάτων δράσεως, τα κράτη μέλη πρέπει, δυνάμει του άρθρου 5, παράγραφος 3, της οδηγίας —όπως και κατά την έννοια του άρθρου 191, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ— να λαμβάνουν υπόψη τα διαθέσιμα επιστημονικά και τεχνικά δεδομένα ( 16 ).

32. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή μπορεί να προβάλλει τις αντιρρήσεις της για το σύνολο των ελλείψεων που παρουσιάζουν τα εθνικά προγράμματα δράσεως οι οποίες εμποδίζουν την αποτελεσματική μείωση και πρόληψη της ρυπάνσεως των υδάτων από νιτρικά ιόντα γεωργικής προελεύσεως. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να στηρίζεται στα βέλτιστα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα.

33. Εν προκειμένω, ενδιαφέρον παρουσιάζουν συναφώς κυρίως τρεις μελέτες. Η Επιτροπή επικαλείται ρητώς μια μελέτη του 2001 η οποία εκπονήθηκε με εντολή της ( 17 ) και ένα επιστημονικό άρθρο του 2007 ( 18 ), το οποίο δεν προσκομίζει μεν, πλην όμως το περιεχόμενό του δεν έχει αμφισβητηθεί από τη Γαλλία. Περαιτέρω, η Επιτροπή δημοσίευσε στο διαδίκτυο μια πιο ενημερωμένη μελέτη του 2011 ( 19 ) η οποία επίσης εκπονήθηκε με εντολή της. Βεβαίως, η τελευταία αυτή μελέτη δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη προκειμένου να συναχθούν συμπεράσματα εις βάρος της Γαλλίας, δεδομένου ότι οι διάδικοι δεν την επικαλούνται. Πλην όμως, δεδομένου ότι η Επιτροπή τη θεωρεί προφανώς σημαντική, πρέπει να θεωρηθεί ότι η τεκμηρίωσή της στηρίζεται, σε σχέση προς τη μελέτη του 2001, σε επικαιροποιημένα επιστημονικά δεδομένα. Ως εκ τούτου, είναι κατ’ αρχήν πρόσφορη να αποδυναμώσει τα επιστημονικώς θεμελιωμένα επιχειρήματα της Επιτροπής ή, τουλάχιστον, να τα σχετικοποιήσει.

34. Κατά τα λοιπά, η Γαλλία μπορεί να αποκρούσει τέτοιου είδους αιτιάσεις, μεταξύ άλλων, μέσω νέων ή πιο έγκυρων επιστημονικών δεδομένων. Προς τούτο, το εν λόγω κράτος μέλος προσκομίζει διάφορα έγγραφα.

35. Τέλος, πρέπει να τονισθεί και η ανάγκη μεταφοράς στην εσωτερική νομοθεσία της οδηγίας για τη νιτρορύπανση κατά τρόπο πρακτικά εφαρμόσιμο από τους γεωργούς. Για το ζήτημα της μεταφοράς της οδηγίας περί οικοτόπων ( 20 ) το Δικαστήριο απεφάνθη ότι στο πλαίσιο της οδηγίας, η οποία θέτει περίπλοκους και τεχνικούς κανόνες στον τομέα του δικαίου του περιβάλλοντος, τα κράτη μέλη υποχρεούνται ειδικώς να μεριμνούν ώστε η νομοθεσία τους που αποσκοπεί στη διασφάλιση της μεταφοράς της εν λόγω οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο να είναι σαφής και ακριβής ( 21 ). Όπως καθιστά προφανές η παρούσα διαδικασία, οι ρυθμίσεις της εν λόγω οδηγίας είναι επίσης περίπλοκες και τεχνικές. Πέραν τούτου, η πρακτική εφαρμογή τους εναπόκειται πρωτίστως όχι στις δημόσιες υπηρεσίες, οι οποίες πρέπει να διαθέτουν την απαιτούμενη τεχνογνωσία, αλλά στους γεωργούς. Ως εκ τούτου, η μεταφορά τους πρέπει να είναι τόσο σαφής και ακριβής ώστε η εφαρμογή τους να είναι εφικτή και χωρίς την ακαδημαϊκή κατάρτιση του περιβαλλοντικού επιστήμονα ( 22 ).

Δ – Επί του πρώτου λόγου προσφυγής — Περίοδοι διασποράς

36. Ο πρώτος λόγος προσφυγής περιλαμβάνει πέντε σκέλη σχετικά με τις περιόδους διασποράς λιπασμάτων. Κατά το παράρτημα ΙΙ Α, σημείο 1, της οδηγίας, οι κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής οφείλουν να περιλαμβάνουν κανόνες σχετικά με τις χρονικές περιόδους κατά τις οποίες δεν ενδείκνυται η διασπορά λιπασμάτων στο έδαφος, εφόσον αυτές έχουν σημασία στις εκάστοτε συνθήκες. Και κατά το παράρτημα III, σημείο 1.1, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, τα προγράμματα δράσεως περιλαμβάνουν κανόνες σχετικά με τις περιόδους κατά τις οποίες απαγορεύεται η διασπορά στο έδαφος ορισμένων τύπων λιπασμάτων.

37. Η Γαλλία ανταπαντά επικαλούμενη αποκλειστικώς το παράρτημα I, σημείο I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011, το οποίο περιλαμβάνει, σε σχέση προς τα περισσότερα σκέλη του πρώτου λόγου προσφυγής, νέες ρυθμίσεις. Η απόφαση αυτή ετέθη μεν σε ισχύ πριν από την 28η Δεκεμβρίου 2011, εντούτοις —όπως συνομολογεί η Γαλλία— οι κρίσιμες διατάξεις έπρεπε να τεθούν σε εφαρμογή, βάσει του άρθρου της 2, παράγραφος II, από 1ης Σεπτεμβρίου 2012. Επομένως, οι διατάξεις αυτές δεν καθόριζαν τη νομική κατάσταση κατά τον κρίσιμο χρόνο.

38. Ως εκ τούτου, κρίσιμη είναι η προϊσχύσασα απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001. Όπως και οι νέοι κανόνες, η ανωτέρω απόφαση διακρίνει, αφενός, μεταξύ διαφόρων καλλιεργειών και, αφετέρου, μεταξύ διαφόρων τύπων λιπασμάτων. Οι καλλιέργειες διακρίνονται μεταξύ των μεγάλων εαρινών και φθινοπωρινών καλλιεργειών και των λειμώνων που έχουν σπαρθεί από εξαμήνου και πλέον. Ο τύπος Ι της κατηγοριοποιήσεως των λιπασμάτων περιλαμβάνει κυρίως την κόπρο στερεάς μορφής, ενώ αντιθέτως ο τύπος II περιλαμβάνει ως επί το πλείστον την υγρή κόπρο, όπως είναι η οργανική κόπρος ή η ιλύς. Ο τύπος III περιλαμβάνει π.χ. χημικά λιπάσματα.

1. Επί των σκελών του λόγου προσφυγής οι οποίοι δεν αμφισβητούνται επί της ουσίας

39. Η Επιτροπή προσάπτει στη Γαλλία ότι παρέβη τις υποχρεώσεις αυτές, δεδομένου ότι — δεν απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου I σε μεγάλες φθινοπωρινές καλλιέργειες και σε λειμώνες σπαρθέντες από εξαμήνου και πλέον, — απαγόρευσε μόνο για τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου I σε μεγάλες εαρινές καλλιέργειες, — στην περίπτωση των μεγάλων φθινοπωρινών καλλιεργειών απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου II μόνον από 1ης Νοεμβρίου έως 15 Ιανουαρίου, ενώ δεν απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου III για το χρονικό διάστημα πέραν της 15ης Ιανουαρίου, και — απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου II σε μεγάλες εαρινές καλλιέργειες μόνο μέχρι τις 15 Ιανουαρίου.

40. Όσον αφορά τη μη επιβολή απαγορεύσεως, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται κατ’ αρχήν, βάσει του παραρτήματος ΙΙ Α, σημείο 1, και του παραρτήματος III, σημείο 1.1, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, να επιβάλουν τέτοιου είδους απαγορεύσεις. Ως εκ τούτου, χρήζει δικαιολογήσεως η μη επιβολή απαγορεύσεων.

41. Η Επιτροπή θεωρεί τις υφιστάμενες απαγορεύσεις ως ανεπαρκείς και υποστηρίζει ότι μετά το πέρας ή την έναρξη της εποχής βλαστήσεως δεν επιτρέπεται η διασπορά λιπασμάτων.

42. Εντούτοις, η Γαλλία δεν επιχειρεί να δικαιολογήσει τη μη επιβολή απαγορεύσεων ή να αιτιολογήσει τη διάρκεια των επικρινόμενων απαγορεύσεων. Με την επιχειρηματολογία της, περιορίζεται στην παράθεση ήτοι την προάσπιση των στοιχειωδών απαγορεύσεων διασποράς οι οποίες εισήχθησαν με το παράρτημα I, μέρος I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011.

43. Ως εκ τούτου, η Γαλλία δεν απαντά στην αιτίαση ότι οι προ του 2011 υφιστάμενες ρυθμίσεις ήσαν ανεπαρκείς. Ωστόσο, δεδομένου ότι οι νέες ρυθμίσεις κατά τον κρίσιμο χρόνο δεν είχαν εισέτι τεθεί σε ισχύ, αυτά τα σκέλη του λόγου προσφυγής είναι βάσιμα.

44. Εντούτοις, στον βαθμό που η Επιτροπή βάλλει κατά των νέων κανόνων ( 23 ), πρέπει να απορριφθεί η επιχειρηματολογία της για τον λόγο που ορθώς προβάλλει η Γαλλία, ήτοι ότι οι αιτιάσεις αυτές δεν περιλαμβάνονται, κατά παράβαση του άρθρου 21, παράγραφος 1, του Οργανισμού και του άρθρου 38, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, του ισχύοντος κατά την κατάθεση της προσφυγής του Κανονισμού Διαδικασίας (νυν άρθρου 120, στοιχείο γʹ, του Κανονισμού Διαδικασίας), στο δικόγραφο της προσφυγής, αλλά μόνο σε ένα παράρτημα της αιτιολογημένης γνώμης ( 24 ).

45. Τούτο είναι εν προκειμένω ακόμη πιο σημαντικό, δεδομένου ότι η Επιτροπή περιορίζεται στο δικόγραφο της προσφυγής της να επικρίνει ως ανεπαρκείς ορισμένες περιόδους απαγορεύσεως, και μόνο στο εν λόγω παράρτημα παραθέτει τις ενδεδειγμένες, κατά την άποψή της, περιόδους απαγορεύσεως. Εντούτοις, αυτή η τελευταία επιχειρηματολογία θα μετέβαλε το αντικείμενο της προσφυγής και, ως εκ τούτου, θα έπρεπε να έχει ήδη περιληφθεί στο δικόγραφο της προσφυγής (και να έχει εκτεθεί στο πλαίσιο της προηγηθείσας διοικητικής διαδικασίας) κατά τρόπο σαφή. Οι αντίστοιχες αναπτύξεις που περιλαμβάνονται στο υπόμνημα απαντήσεως είναι εκπρόθεσμες δυνάμει του άρθρου 42, παράγραφος 2, του ισχύοντος κατά τον χρόνο καταθέσεως του υπομνήματος απαντήσεως Κανονισμού Διαδικασίας (νυν άρθρου 127, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας).

46. Εντούτοις, τούτο δεν σημαίνει ότι το παράρτημα I, μέρος I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 δεν πλήττεται από τον παρόντα λόγο προσφυγής. Πράγματι, η Γαλλία δεν εξέθεσε παρά μόνον ελλιπώς τους νέους κανόνες που διέπουν τη διασπορά σε λειμώνες. Περιλαμβάνουν μια εξαίρεση για τη διασπορά ελάχιστα επιβαρυμένης κόπρου του τύπου I σε λειμώνες μέχρι του ορίου των 20 kg αζώτου ανά εκτάριο για την περίοδο ισχύος της απαγορεύσεως, ήτοι από 15 Δεκεμβρίου έως 15 Ιανουαρίου ( 25 ). Ωστόσο, εάν οι γεωργοί προέβαιναν κάθε μήνα σε διασπορά μιας τόσο μεγάλης ποσότητας αζώτου, το επίπεδο της τιμής θα ανερχόταν σε 240 kg αζώτου κατ’ έτος, ήτοι σαφώς περισσότερο από όσο επιτρέπει το παράρτημα III, σημείο 2, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Συνεπώς, υπό το πρίσμα αυτής της υπέρμετρα ευρείας εξαιρέσεως, το παράρτημα I, μέρος I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 πρέπει να θεωρηθεί ότι αποτελεί, σε σχέση με τη διασπορά κόπρου του τύπου I σε λειμώνες, απλώς μια αμελητέα τροποποίηση της προηγούμενης νομικής καταστάσεως. Ως εκ τούτου, η ρύθμιση αυτή αποτελεί αντικείμενο της παρούσας διαδικασίας, στον βαθμό που επιτρέπει καθ’ όλο το έτος τη διασπορά κόπρου του τύπου I σε λειμώνες ( 26 ).

47. Συνεπώς, η Γαλλία παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, παράρτημα ΙΙ Α, σημείο 1, και το παράρτημα III, σημείο 1.1, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, δεδομένου — ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 δεν απαγόρευε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου I σε μεγάλες φθινοπωρινές καλλιέργειες και — ότι το παράρτημα I, μέρος I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 επιβάλλει ελάχιστους μόνον περιορισμούς επί της διασποράς λιπασμάτων του τύπου I επί σπαρθέντων από εξαμήνου και πλέον λειμώνων, — ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου I σε μεγάλες εαρινές καλλιέργειες μόνο μεταξύ 1ης Ιουλίου και 31ης Αυγούστου, — ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου II σε μεγάλες φθινοπωρινές καλλιέργειες μόνο μεταξύ 1ης Νοεμβρίου και 15ης Ιανουαρίου, καθώς και δεδομένου — ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου III σε μεγάλες φθινοπωρινές καλλιέργειες και λιπασμάτων του τύπου II σε μεγάλες εαρινές καλλιέργειες μόνο μέχρι της 15ης Ιανουαρίου.

2. Επί της διασποράς λιπασμάτων του τύπου II επί σπαρθέντων από εξαμήνου και πλέον λειμώνων

48. Η Επιτροπή απαιτεί από τη Γαλλία να απαγορεύσει τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου II επί λειμώνων το αργότερο από της 15ης Σεπτεμβρίου και όχι από της 15ης Νοεμβρίου, όπως προβλέπεται στις αποφάσεις της 6ης Μαρτίου 2001 και της 19ης Δεκεμβρίου 2011. Υποστηρίζει ότι τα φυτά αυξάνονται μόλις η εξωτερική θερμοκρασία εγγίσει τους 5 βαθμούς Κελσίου και ότι, συνεπεία τούτου, απορροφούν άζωτο. Πέραν αυτού, το οργανικό άζωτο ανοργανοποιείται και σε χαμηλές θερμοκρασίες, ήτοι μετατρέπεται σε μια μορφή η οποία μπορεί να απορροφηθεί από τα φυτά. Προκειμένου να αντιμετωπισθεί ο κίνδυνος της εκπλύσεως του αζώτου αυτού, θα πρέπει η λίπανση να γίνεται το αργότερο δεκαπέντε ημέρες πριν από το πέρας της περιόδου βλαστήσεως. Στο υπόμνημα απαντήσεως, η Επιτροπή συμπληρώνει ότι η κόπρος του τύπου II περιέχει ιδιαιτέρως υψηλή συγκέντρωση ανόργανου αζώτου. Ως εκ τούτου, ο κίνδυνος της ρυπάνσεως των υδάτων είναι ιδιαιτέρως υψηλός.

49. Κατά την άποψη της Γαλλίας, πρέπει να ληφθούν υπόψη και άλλες παράμετροι. Ωστόσο, τα επιχειρήματά της αφορούν πρωτίστως την κόπρο του τύπου I που είναι άνευ σημασίας για την υπό εξέταση αιτίαση.

50. Όσον αφορά την κόπρο του τύπου II, η Γαλλία υποστηρίζει κάπως γενικόλογα ότι το περιεχόμενο οργανικό άζωτο δεν ανοργανοποιείται με την ταχύτητα που δέχεται η Επιτροπή. Προκειμένου να διασφαλισθεί η επαρκής διαθεσιμότητα ανοργανοποιημένου αζώτου κατά την έναρξη της περιόδου βλαστήσεως, είναι σκόπιμο η κόπρος να διασπείρεται ήδη κατά τα τέλη του φθινοπώρου που προηγείται.

51. Εντούτοις, η Γαλλία δεν αντικρούει την πειστική επιχειρηματολογία της Επιτροπής επί του σχετικώς αυξημένου ποσοστού ήδη ανοργανοποιημένου αζώτου στην εν λόγω κόπρο. Επομένως, η διασπορά κατά το φθινόπωρο αυξάνει τον κίνδυνο εκπλύσεως του ανοργανοποιημένου αζώτου κατά τη διάρκεια του χειμώνα και, ως εκ τούτου, συμβάλλει στη ρύπανση των υδάτων αντί να απορροφάται από τα φυτά.

52. Ούτε το επιχείρημα περί ελλείψεως αζώτου («faim d’azote») λόγω της ακινητοποιήσεως του αζώτου από μικροοργανισμούς μπορεί να δικαιολογήσει τη διασπορά κατά το φθινόπωρο. Αντιθέτως, υπάρχει ο φόβος ότι μεγάλα ποσοστά του διασπαρθέντος το φθινόπωρο αζώτου είτε ακινητοποιούνται είτε εκπλύνονται μέχρι την άνοιξη. Ο κίνδυνος της ακινητοποιήσεως μπορεί να αντιμετωπισθεί μόνον όταν η διασπορά της κόπρου πραγματοποιείται όσο το δυνατόν εγγύτερα προς την περίοδο βλαστήσεως.

53. Ως εκ τούτου, η Γαλλία, παραλείποντας να απαγορεύσει με το παράρτημα Ι, μέρος Ι, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 ήδη από τις 15 Σεπτεμβρίου τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου II επί σπαρθέντων από εξαμήνου και πλέον λειμώνων, παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, παράρτημα ΙΙ Α, σημείο 1, και το παράρτημα III, σημείο 1.1, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση.

3. Επί της διασποράς λιπασμάτων του τύπου III επί σπαρθέντων από εξαμήνου και πλέον λειμώνων

54. Η Επιτροπή απαιτεί να απαγορεύεται και τον Φεβρουάριο η διασπορά λιπασμάτων του τύπου III σε λειμώνες ευρισκομένους σε ορεινές περιοχές όπου η θερμοκρασία κατά την περίοδο αυτή δεν εγγίζει τους 5 βαθμούς Κελσίου. Την απαίτηση αυτή δεν λαμβάνει υπόψη ούτε η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 ούτε η απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2011.

55. Η πειστικότητα της επιχειρηματολογίας αυτής προκύπτει από το γεγονός ότι τα φυτά δεν αναπτύσσονται σε χαμηλότερες θερμοκρασίες και, ως εκ τούτου, δεν απορροφούν άζωτο. Πέραν αυτού, το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί ότι η σημασία των κανόνων του παραρτήματος ΙΙ Α της οδηγίας για τη νιτρορύπανση πρέπει να εκτιμάται βάσει αντικειμενικών κριτηρίων όπως είναι τα γεωλογικά και κλιματολογικά χαρακτηριστικά κάθε περιοχής ( 27 ). Για τις απαιτήσεις του παραρτήματος III, σημείο 1.1, τούτο προκύπτει ήδη από το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ. Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι στις ορεινές περιοχές επικρατούν επί μακρότερον χαμηλές θερμοκρασίες πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στο πλαίσιο των απαγορεύσεων της διασποράς κόπρου στο έδαφος.

56. Η Γαλλία δεν αντικρούει αυτή την πειστική επιχειρηματολογία της Επιτροπής.

57. Ως εκ τούτου, η Γαλλία, παραλείποντας να απαγορεύσει με το παράρτημα I, μέρος I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου III τον Φεβρουάριο σε από εξαμήνου και πλέον σπαρθέντες λειμώνες ορεινών περιοχών, όταν οι εκεί θερμοκρασίες δεν εγγίζουν τους 5 βαθμούς Κελσίου, παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, παράρτημα ΙΙ Α, σημείο 1, και το παράρτημα III, σημείο 1.1, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση.

Ε – Επί του δευτέρου λόγου προσφυγής — Χωρητικότητα αποθηκεύσεως της κόπρου

58. Με τον δεύτερο λόγο της προσφυγής της, η Επιτροπή βάλλει κατά των γαλλικών ρυθμίσεων που αφορούν την αποθήκευση της κόπρου.

59. Κατά το παράρτημα ΙΙ Α, σημείο 5, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, οι κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής οφείλουν να περιλαμβάνουν κανόνες σχετικά με τη χωρητικότητα και τον τρόπο κατασκευής των δοχείων αποθηκεύσεως της κόπρου, συμπεριλαμβανομένων μέτρων για πρόληψη της ρυπάνσεως των υδάτων από την απορροή και τη διαρροή, στα επιφανειακά και στα υπόγεια ύδατα, υγρών που περιέχουν κόπρο και λυμάτων από αποθηκευμένα φυτικά υλικά όπως π.χ. από ενσιρωμένη χορτονομή, εφόσον αυτά έχουν σημασία στις εκάστοτε συνθήκες. Σύμφωνα και με το παράρτημα III, σημείο 1.2, τα προγράμματα δράσεως πρέπει να περιλαμβάνουν κανόνες σχετικά με τη χωρητικότητα των δοχείων αποθηκεύσεως κόπρου. Η χωρητικότητα αυτή πρέπει να υπερβαίνει τη χωρητικότητα που απαιτείται για αποθήκευση κατά τη διάρκεια της μακρότερης περιόδου κατά την οποία απαγορεύεται η διασπορά κόπρου στο έδαφος γεωργικών εκτάσεων στην ευπρόσβλητη ζώνη, εκτός εάν μπορεί να αποδειχθεί στην αρμόδια αρχή ότι κάθε πλεονάζουσα ποσότητα κόπρου πέραν εκείνης που χωρούν τα δοχεία θα διατίθεται κατά τρόπο αβλαβή για το περιβάλλον.

60. Η Επιτροπή προσάπτει στη Γαλλία ότι δεν υπήρχαν ακριβείς κανόνες για τη μέτρηση της αναγκαίας χωρητικότητας κατά τρόπο δεκτικό ελέγχου. Οι καθορισθείσες περίοδοι για τη μέτρηση ήσαν υπέρμετρα σύντομες, ενώ η αποθήκευση στερεάς κόπρου επί του αγρού δεν θα πρέπει να επιτρέπεται.

1. Επί της ελλείψεως ακριβών κανόνων για τον καθορισμό της αναγκαίας χωρητικότητας

61. Κατά την άποψη της Επιτροπής, δεν αρκεί ότι το γαλλικό δίκαιο παραθέτει κατά τρόπο αφηρημένο τους σκοπούς των ρυθμίσεων περί της αναγκαίας χωρητικότητας, χωρίς να θέτει συγκεκριμένες ρυθμίσεις προκειμένου να υπολογίζεται η αναγκαία χωρητικότητα αποθηκεύσεως των επιμέρους εκμεταλλεύσεων. Ούτε οι γεωργοί ούτε οι εποπτικές αρχές μπορούν να διαπιστώσουν ποια είναι η απαιτούμενη χωρητικότητα αποθηκεύσεως.

62. Η Γαλλία δεν βάλλει κατά της αναγκαιότητας να θεσπιστεί μια συγκεκριμένη ρύθμιση, πλην όμως αντιτάσσει στην Επιτροπή ότι το παράρτημα II, μέρος II, σημείο 1, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 περιλαμβάνει τα αναγκαία κριτήρια. Κατά την άποψή της, η χωρητικότητα αποθηκεύσεως πρέπει να καλύπτει τις περιόδους κατά τη διάρκεια των οποίων απαγορεύεται η διασπορά κόπρου και μπορεί να υπολογίζεται με τη βοήθεια της μεθόδου DEXEL (Diagnostic Environnement de l’Exploitation d’Elevage — Περιβαλλοντική διάγνωση της κτηνοτροφικής εκμεταλλεύσεως).

63. Η διάταξη αυτή ετέθη σε ισχύ επισήμως αμέσως μετά τη δημοσίευση της αποφάσεως. Κατά τα μη αμφισβητηθέντα στοιχεία της Γαλλίας, η διάταξη αυτή ήταν, βάσει των υφιστάμενων περιόδων απαγορεύσεως της διασποράς κόπρου στο έδαφος, απευθείας εφαρμοστέα. Κατά τα εν λόγω στοιχεία, ίσχυε ήδη κατά τη λήξη της προθεσμίας που της έτασσε η αιτιολογημένη γνώμη της 28ης Δεκεμβρίου 2011 και πρέπει να ληφθεί υπόψη εν προκειμένω.

64. Εντούτοις, η Επιτροπή προβάλλει ότι ούτε και η μέθοδος DEXEL είναι αρκούντως σαφής, δεδομένου ότι δεν προβλέπει απλά κριτήρια για τον προσδιορισμό της αναλογούσας κόπρου. Αντιθέτως, περιλαμβάνει ένα περίπλοκο ρυθμιστικό πλαίσιο το οποίο πρέπει να εφαρμόζεται από διαπιστευμένους εμπειρογνώμονες σε κάθε επιμέρους εκμετάλλευση.

65. Ωστόσο, δεν μπορεί να διαπιστωθεί κατά πόσον η εμπλοκή εμπειρογνωμόνων προκειμένου να διαπιστωθεί η απαιτούμενη χωρητικότητα αποθηκεύσεως είναι απρόσφορη ή αποκλείεται από την οδηγία για τη νιτρορύπανση. Αντιθέτως, και από μελέτη της Επιτροπής συνάγεται ότι ο ακριβής προσδιορισμός της αναγκαίας χωρητικότητας αποθηκεύσεως αποτελεί ένα άκρως περίπλοκο έργο ( 28 ) που είναι πολύ πιθανό να απαιτεί τη συνεργασία εμπειρογνωμόνων.

66. Περαιτέρω, η Επιτροπή επέκρινε στο πλαίσιο της προηγηθείσας διοικητικής διαδικασίας το γεγονός ότι η μέθοδος DEXEL καταλήγει σε πολύ μικρή χωρητικότητα αποθηκεύσεως. Στο υπόμνημα απαντήσεως, η κριτική αυτή συγκεκριμενοποιείται κατά τρόπο παραδεκτό υπό την έννοια ότι δεν προβλέπεται κάποιο περιθώριο ασφαλείας και ότι η μέθοδος για τον προσδιορισμό της χωρητικότητας αποθηκεύσεως συνεκτιμά και τους περιορισμούς οικονομικής και γεωπονικής φύσεως της εκμεταλλεύσεως.

67. Η ανάγκη ενός περιθωρίου ασφαλείας απορρέει από το γράμμα του παραρτήματος III, σημείο 1.2, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Βάσει της διατάξεως αυτής, η χωρητικότητα των δοχείων για την αποθήκευση κόπρου πρέπει να είναι μεγαλύτερη απ’ ό,τι η απαιτούμενη χωρητικότητα για την αποθήκευση κόπρου κατά τη διάρκεια της μέγιστης χρονικής περιόδου.

68. Εντούτοις, η Γαλλία ορθώς υποστηρίζει ότι στο παράρτημα I, μέρος II, σημείο 1, παράγραφος 3, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 προβλέπεται ένα ελάχιστο περιθώριο ασφαλείας. Βάσει της διατάξεως αυτής, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι κίνδυνοι λόγω κλιματικών συνθηκών, ήτοι ο κίνδυνος περαιτέρω περιόδων κατά τη διάρκεια των οποίων δεν πρέπει να υπάρξει διασπορά κόπρου, π.χ. διότι το έδαφος είναι παγωμένο. Κατά συνέπεια, αυτή η αιτίαση της Επιτροπής είναι αβάσιμη.

69. Όσον αφορά τους περιορισμούς οικονομικής και γεωπονικής φύσεως, ουδαμού η οδηγία για τη νιτρορύπανση προβλέπει ότι οι περιορισμοί αυτοί θα δικαιολογούσαν την παρέκκλιση από τις απαιτήσεις της. Όταν μια εκμετάλλευση δεν μπορεί να διαθέσει χώρους αποθηκεύσεως με την απαιτούμενη χωρητικότητα ούτε μπορεί να αποδείξει την οικολογική διάθεση με άλλο τρόπο, τότε θα πρέπει να περιορίσει το ζωικό της κεφάλαιο στον αντίστοιχο βαθμό.

70. Ωστόσο, τα παρατιθέμενα από την Επιτροπή χωρία του εγγράφου για τη μέθοδο DEXEL ( 29 ) δεν στηρίζουν την παραδοχή ότι στο πλαίσιο της μεθόδου αυτής οι περιορισμοί οικονομικής και γεωπονικής φύσεως είχαν βαρύνουσα σημασία κατά τον προσδιορισμό της αναγκαίας χωρητικότητας. Αντιθέτως, σκοπούν να εκπληρώσουν τις απαιτήσεις της οδηγίας για τη νιτρορύπανση άνευ περιττών δαπανών.

71. Μπορεί να επικριθεί, το πολύ, το γεγονός ότι η μέθοδος προβλέπει μεταβατικά μέτρα πριν από τη δημιουργία των αναγκαίων αποθηκευτικών χώρων και, με τον τρόπο αυτόν, αποδέχεται το ενδεχόμενο διασποράς κόπρου στο έδαφος κατά παράβαση της οδηγίας, εφόσον δεν υφίστανται ήδη επαρκείς αποθηκευτικοί χώροι. Στην πράξη είναι μεν ελάχιστα ρεαλιστικό να ασκείται πίεση στους γεωργούς να μην προβαίνουν στη διασπορά κόπρου, μολονότι έχουν ήδη εξαντληθεί οι αποθηκευτικοί χώροι τους, ωστόσο όταν τα κράτη μέλη επιδοκιμάζουν μια τέτοια συμπεριφορά, παραβιάζουν την οδηγία για τη νιτρορύπανση. Αντιθέτως, θα πρέπει να μεριμνούν ούτως ώστε οι γεωργοί να αποθηκεύουν εν ανάγκη σε άλλο μέρος την πλεονάζουσα κόπρο ή να προβαίνουν στη δέουσα διάθεσή της. Ωστόσο, το ζήτημα αυτό δεν αποτελεί αντικείμενο της προσφυγής.

72. Κατά συνέπεια, αυτή η αιτίαση είναι αβάσιμη.

2. Επί της διάρκειας που πρέπει να έχουν οι μέγιστες περίοδοι αποθηκεύσεως

73. Με το δεύτερο σκέλος του δευτέρου λόγου της προσφυγής της, η Επιτροπή ρητώς επισημαίνει ότι, στο πλαίσιο του υπολογισμού της χωρητικότητας αποθηκεύσεως, η καθορισθείσα διάρκεια των μέγιστων περιόδων αποθηκεύσεως ήταν πολύ σύντομη.

74. H αιτίαση αυτή είναι βάσιμη εκ του λόγου ότι, δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος I, σημείο 2, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011, οι νέες απαγορεύσεις της διασποράς κόπρου στο έδαφος θα λαμβάνονται υπόψη ως βάση για τον υπολογισμό της αναγκαίας χωρητικότητας αποθηκεύσεως το πρώτον τρία έτη μετά από την έκδοση του πέμπτου προγράμματος δράσεως και, το αργότερο, την 1η Ιουλίου 2016. Δεδομένου ότι οι απαγορεύσεις διασποράς κόπρου στο έδαφος εξακολουθούν να είναι εξαιρετικά σύντομες ( 30 ), αναπόφευκτα οι προβλεπόμενες χωρητικότητες αποθηκεύσεως δεν καλύπτουν ακόμη τις ανάγκες.

75. Εντούτοις, η Επιτροπή προχωρεί περαιτέρω τον συλλογισμό της: κατά την άποψή της θα πρέπει σε όλα τα διαμερίσματα των περιφερειών της Βρετάνης, της Κάτω Νορμανδίας, της Άνω Νορμανδίας, της Πικαρδίας, της Καμπανίας-Αρδένες, της Λορέννης, της Αλσατίας, του Poitou-Charentes, της France-Comté, της Ile-de-France, του Ροδανού-Άλπεις, της Οβέρνης, της Βουργουνδίας, της Χώρας του Λίγηρα, του Nord-Pas-deCalais και της Κεντρικής Γαλλίας να προβλεφθούν χρονικές περίοδοι τουλάχιστον έξι μηνών, καθώς και σε όλα τα διαμερίσματα των περιφερειών του Languedoc-Roussillon, της Ακουιτανίας, της Midi-Pyrénées και της Κυανής Ακτής χρονικές περίοδοι τουλάχιστον πέντε μηνών. Προκειμένου να αιτιολογήσει αυτές τις χρονικές περιόδους, η Επιτροπή στηρίζεται στη μελέτη του 2001 ( 31 ).

76. Η Γαλλία αντιτάσσει στην Επιτροπή ότι οι απαιτήσεις αυτές δεν διαφοροποιούνται επαρκώς. Κατά την άποψή της, υπάρχει σωρεία παραγόντων που θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και οι οποίοι μπορούν να δικαιολογήσουν διαφορετικές χρονικές περιόδους.

77. Μεταξύ των παραγόντων αυτών δύο πρέπει να τύχουν ιδιαίτερης μνείας: αφενός, η χρήση στερεάς κόπρου ήτοι συμπαγούς κοπροσωρού («fumier compact pailleux»), που στη Γαλλία ορίζεται ως κόπρος του τύπου I και, αφετέρου, η σημασία των λειμώνων.

78. Η Γαλλία προσκόμισε τη σύνοψη μιας μελέτης, το περιεχόμενο της οποίας δεν αμφισβητεί η Επιτροπή, από την οποία προκύπτει ότι διάφορα είδη κόπρου και, ιδίως, ο συμπαγής κοπροσωρός δεσμεύουν κατ’ αρχάς μεγαλύτερες ποσότητες ανόργανου αζώτου απ’ ό,τι αποδεσμεύουν ( 32 ). Επομένως, ακόμη και στην περίπτωση που η διασπορά τους πραγματοποιείται αρκετά πριν την έναρξη της περιόδου βλαστήσεως, ο κίνδυνος ρυπάνσεως των υδάτων είναι περιορισμένος. Μια πλέον πρόσφατη μελέτη την οποία δημοσίευσε η Επιτροπή καταλήγει σε παρεμφερή συμπεράσματα ( 33 ).

79. Περαιτέρω, όπως φαίνεται, οι λειμώνες μπορούν να απορροφούν το άζωτο για σαφώς μεγαλύτερες χρονικές περιόδους απ’ ό,τι άλλες καλλιέργειες. Ως εκ τούτου, η δημοσιευθείσα από την Επιτροπή μελέτη του 2011 καθορίζει για τους λειμώνες σαφώς συντομότερες χρονικές περιόδους που πρέπει να καλυφθούν απ’ ό,τι για λοιπές καλλιέργειες, ήτοι, για τη Γαλλία, μεταξύ δύο και έξι μηνών, ανάλογα με την περιφέρεια ( 34 ). Εν προκειμένω, η μελέτη αυτή έχει βαρύνουσα σημασία, δεδομένου ότι επικαιροποιεί τα επιστημονικά στοιχεία τα οποία παρατίθενται από την Επιτροπή στη μελέτη του 2001.

80. Συνεπώς, επιβάλλεται η διαπίστωση, χωρίς να απαιτείται να εξετασθούν αναλυτικότερα οι λοιπές ενστάσεις της Γαλλίας, ότι οι άνευ περαιτέρω διαφοροποιήσεων χρονικές περίοδοι των έξι ή των πέντε μηνών, τις οποίες προτίθεται να επιβάλει η Επιτροπή, δεν δικαιολογούνται για το σύνολο της Γαλλίας.

81. Έτσι, οι περίοδοι αυτές θα ήσαν, για μια κτηνοτροφική εκμετάλλευση η οποία λειτουργεί στον Nότο της Γαλλίας υπό συνθήκες εκτατικής εκτροφής, πιθανώς υπερβολικά μεγάλης διάρκειας. Αντιθέτως, ένα εκτροφείο εντατικής παχύνσεως το οποίο βρίσκεται στον Βορρά, το οποίο χρησιμοποιεί τις εκτάσεις του αποκλειστικά για την παραγωγή ζωοτροφών, πρέπει να λαμβάνει ως βάση του για τον υπολογισμό της αναγκαίας χωρητικότητας αποθηκεύσεως ενδεχομένως ακόμη και μεγαλύτερες χρονικές περιόδους.

82. Ως εκ τούτου, η Γαλλία, υπολογίζοντας τις χωρητικότητες αποθηκεύσεως που ισχύουν για την κόπρο επί τη βάσει απαγορεύσεων διασποράς στο έδαφος ιδιαίτερα σύντομης ισχύος κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 2, παράγραφος I, σημεία 1 και 2, καθώς και του παραρτήματος I, μέρος II, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011, παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, παράρτημα ΙΙ Α, σημείο 5, και παράρτημα III, σημείο 1.2, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Κατά τα λοιπά, αυτό το σκέλος του λόγου προσφυγής είναι αβάσιμο.

3. Επί της αποθηκεύσεως στον αγρό

83. Με το τελευταίο σκέλος του δευτέρου λόγου της προσφυγής, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι σχεδόν το σύνολο των προγραμμάτων δράσεως της Γαλλίας επιτρέπει την αποθήκευση συμπαγούς κοπροσωρού στον αγρό για διάρκεια δέκα μηνών χωρίς να απαιτείται στεγανοποίηση έναντι του εδάφους ή κάλυψη. Ως εκ τούτου, είναι πιθανόν τα νιτρικά ιόντα να καταλήξουν στα υπόγεια ύδατα και, σε περίπτωση έντονης βροχοπτώσεως, και στα επιφανειακά ύδατα. Η Επιτροπή προέβαλε το πρώτον με το υπόμνημα απαντήσεως την αιτίαση περί αδυναμίας ελέγχου των όρων αποθηκεύσεως που προβλέπονται στο γαλλικό δίκαιο.

84. Κατ’ αρχάς, η Γαλλία ορθώς αντιτάσσει ότι η Επιτροπή θεωρούσε ήδη με την αιτιολογημένη γνώμη ότι επιτρέπεται η προσωρινή αποθήκευση λίγων εβδομάδων ( 35 ). Ως εκ τούτου, η αιτίαση αυτή είναι παραδεκτή μόνο στον βαθμό που η Επιτροπή βάλλει κατά αποθηκεύσεως που υπερβαίνει το διάστημα των λίγων εβδομάδων.

85. Και όσον αφορά τη δυνατότητα ελέγχου της τηρήσεως των όρων αυτών, οι αιτιάσεις της Επιτροπής στο υπόμνημα απαντήσεως διευρύνουν το αντικείμενο της διαδικασίας. Πράγματι, οι αιτιάσεις αυτές δεν αφορούν άμεσα τους κινδύνους ρυπάνσεως συνεπεία επιτρεπόμενων πρακτικών, αλλά τον κίνδυνο απαγορευμένης αποθηκεύσεως κόπρου στον αγρό, κίνδυνος περί του οποίου προηγουμένως δεν είχε γίνει λόγος.

86. Αντιθέτως, στον βαθμό που η Επιτροπή βάλλει με το δικόγραφο της προσφυγής της κατά των όρων αποθηκεύσεως, ήτοι κατά της παραλείψεως να προβλεφθεί η στεγανοποίηση από το έδαφος και η κάλυψη, η αιτίασή της, παρά τα όσα υποστηρίζει η Γαλλία περί του αντιθέτου, περιεχόταν τουλάχιστον εμμέσως στην προβληθείσα στο πλαίσιο της προηγηθείσας διοικητικής διαδικασίας αιτίαση περί αποθηκεύσεως στον αγρό για υπέρμετρα μεγάλο χρονικό διάστημα. Και τούτο διότι οι όροι αυτοί είναι χαρακτηριστικοί για τον συνδεόμενο με την πρακτική αυτή κίνδυνο της ρυπάνσεως των υδάτων. Συνεπώς, η αιτίαση αυτή είναι παραδεκτή.

87. Βεβαίως, η Γαλλία επικαλείται μια ρύθμιση η οποία, δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος II, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011, ετέθη σε ισχύ το πρώτον μετά το πέρας της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, ήτοι το παράρτημα I, μέρος II, σημείο 2. Ωστόσο, βάσει των μη αμφισβητηθέντων στοιχείων της Γαλλίας, οι ρυθμίσεις αυτές αντιστοιχούν στο 4ο πρόγραμμα δράσεως που ήδη ίσχυε κατά το παρελθόν. Ως εκ τούτου, μπορούν εν προκειμένω να ληφθούν υπόψη.

88. Οι ρυθμίσεις αυτές μειώνουν τον κίνδυνο ρυπάνσεως των υδάτων, δεδομένου ότι ο συμπαγής κοπροσωρός πρέπει κατ’ αρχάς να προαποθηκευθεί για δύο μήνες ούτως ώστε να είναι εφικτή η αποστράγγιση των υγρών που ενδεχομένως περιέχουν νιτρικά ιόντα. Στην υπολειπόμενη, ως επί το πλείστον ξηρή κόπρο δεν δημιουργείται κατ’ αρχάς περίσσεια νιτρικών ιόντων, δεδομένου ότι το ανοργανοποιημένο άζωτο επαναπροσλαμβάνεται από μικροοργανισμούς ( 36 ).

89. Ωστόσο, και βάσει των στοιχείων της Γαλλίας, η πρόσληψη ανοργανοποιημένου αζώτου από μικρόβια είναι χρονικώς περιορισμένη, λαμβάνει δε ουσιαστικά χώρα το φθινόπωρο και τον χειμώνα ( 37 ). Ωστόσο, δεδομένου ότι επιτρέπεται η αποθήκευση της κόπρου μέχρι και δέκα μήνες, πρέπει να θεωρείται ότι σε θερμότερες εποχές του έτους δημιουργείται και πάλι περίσσεια ανοργανοποιημένου αζώτου. Το αργότερο σε αυτό το χρονικό σημείο αποκτά σημασία και η παράλειψη επιβολής της υποχρεώσεως στεγανοποιήσεως της κόπρου από το έδαφος και καλύψεώς της. Πράγματι, ο εκτεθειμένος στον αγρό συμπαγής κοπροσωρός μπορεί, συνεπεία βροχοπτώσεων, να εμπλουτισθεί εκ νέου με νερό το οποίο απορροφά το ανοργανοποιημένο άζωτο και το μεταφέρει στα υπόγεια ή τα επιφανειακά ύδατα.

90. Ως εκ τούτου, η Γαλλία, επιτρέποντας με το παράρτημα I, μέρος II, σημείο 2, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 την αποθήκευση συμπαγούς κοπροσωρού στον αγρό μέχρι και δέκα μήνες, χωρίς να προβλέψει τη στεγανοποίηση της κόπρου από το έδαφος και την κάλυψή της, παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, παράρτημα ΙΙ Α, σημείο 5, και παράρτημα III, σημείο 1.2, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση.

ΣΤ – Τρίτος λόγος προσφυγής — Ισόρροπη λίπανση

91. Το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει ότι τα μέτρα που περιλαμβάνονται στα προγράμματα δράσεως βάσει του άρθρου 5, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, σε συνδυασμό με το παράρτημα III, σημείο 1.3, της οδηγίας πρέπει να περιέχουν κανόνες σχετικούς με τον περιορισμό της διασποράς λιπασμάτων βάσει της ισορροπίας μεταξύ των προβλεπόμενων αναγκών των καλλιεργειών σε άζωτο και της ποσότητας αζώτου που εισρέει στις καλλιέργειες από το έδαφος και τα λιπάσματα ( 38 ). Η ερμηνεία αυτή του παραρτήματος III, σημείο 1.3, επιβεβαιώνεται κατά τα λοιπά από τον επιδιωκόμενο με την οδηγία σκοπό της θεσπίσεως των αναγκαίων μέτρων ώστε να διασφαλίζεται, εντός της Κοινότητας, η προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση που προέρχεται από γεωργικές χρήσεις ( 39 ).

92. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι οι γαλλικές ρυθμίσεις επαναλαμβάνουν μεν τις αρχές αυτές, πλην όμως δεν τις μεταφέρουν με μια απευθείας εφαρμοστέα ρύθμιση. Αυτό που λείπει είναι μια αξιόπιστη μέθοδος υπολογισμού καθώς και ο καθορισμός των αναγκαίων παραμέτρων ούτως ώστε να παρασχεθεί στους γεωργούς η δυνατότητα να υπολογίσουν ποιες ποσότητες κόπρου μπορούν να διασπείρουν. Κατά την Επιτροπή, οι παράμετροι αυτοί θα πρέπει να συνεκτιμούν μεταξύ άλλων τις εκάστοτε καλλιέργειες, την αποτελεσματικότητα του αζώτου στο πλαίσιο του εκάστοτε τύπου λιπάσματος, καθώς και το ήδη υπάρχον στο έδαφος άζωτο.

93. Η Γαλλία προβάλλει κατ’ ουσίαν δύο ενστάσεις κατ’ αυτού του λόγου προσφυγής: Πρώτον, η οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν απαιτεί μια τόσο επακριβή ρύθμιση και, δεύτερον, το παράρτημα I, μέρος III, σημείο 1, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 είναι πλέον ενδεδειγμένο να διασφαλίσει την ισόρροπη λίπανση απ’ ό,τι οι απαιτήσεις που θέτει η Επιτροπή.

94. Όσον αφορά την πρώτη ένσταση, το Δικαστήριο έχει ήδη τονίσει ότι το παράρτημα III, σημείο 1.3, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση πρέπει να μεταφέρεται στην εθνική νομοθεσία κατά τρόπο ακριβή ( 40 ). Ως προς τον αναγκαίο βαθμό ακρίβειας, σημασία πρέπει να έχουν οι αποδέκτες της ρυθμίσεως. Πρέπει να μπορούν να αντιληφθούν ποιες υποχρεώσεις υπέχουν. Εάν οι εκάστοτε κανόνες απευθύνονται σε γεωργούς, πρέπει αυτοί να είναι σε θέση να εκτιμήσουν με αξιόπιστο τρόπο, βάσει των μέσων που διαθέτουν, ποιες ποσότητες κόπρου μπορούν να διασπείρουν.

95. Στο σημείο αυτό παρέλκει η εξέταση του ζητήματος εάν οι απαιτήσεις αυτές μπορούν να καλυφθούν μόνο μέσω του συστήματος της Επιτροπής.

96. Οι παρατιθέμενες από τη Γαλλία διατάξεις δεν πληρούσαν τις απαιτήσεις αυτές, δεδομένου ότι δεν ήσαν ακόμη εφαρμοστέες έναντι των γεωργών κατά τη λήξη της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας. Πράγματι, το παράρτημα I, μέρος III, σημείο 1, στοιχείο c, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011, το οποίο ορίζει τις υποχρεώσεις των γεωργών, ετέθη σε ισχύ, δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος II, της αποφάσεως το πρώτον από 1ης Σεπτεμβρίου 2012.

97. Το προβλεπόμενο στο παράρτημα I, μέρος III, σημείο 1, στοιχεία a και b, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 σύστημα είχε μεν τεθεί σε ισχύ κατά την κρίσιμη ημερομηνία, ωστόσο ούτε αυτό μπορούσε ακόμη να εφαρμοσθεί. Πράγματι, το στοιχείο a απαιτεί τον καθορισμό των λεπτομερειών εφαρμογής, ήτοι μια λειτουργική επεξεργασία και την πλήρη παραμετροποίησή της. Βάσει του στοιχείου b, αυτές οι λεπτομέρειες εφαρμογής πρέπει να καθορισθούν από τις περιφέρειες για κάθε καλλιέργεια και για τους λειμώνες. Βάσει των στοιχείων που παραθέτει η Επιτροπή, οι ρυθμίσεις αυτές ετέθησαν σε ισχύ το πρώτον μετά τη λήξη της κρίσιμης προθεσμίας, ήτοι την 1η Σεπτεμβρίου 2012.

98. Η Επιτροπή, προβάλλοντας το πρώτον με το υπόμνημά της απαντήσεως τις ουσιαστικές ελλείψεις αυτών των ρυθμίσεων των περιφερειών και αμφισβητώντας συγκεκριμένες επιμέρους ρυθμίσεις της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011, επιχειρεί να διευρύνει το αντικείμενο της παρούσας διαδικασίας. Ως εκ τούτου, η επιχειρηματολογία αυτή είναι απαράδεκτη.

99. Τέλος, οι παλαιές ρυθμίσεις του σημείου 2.3 του παραρτήματος της αποφάσεως της 6ης Μαρτίου 2001, οι οποίες εξακολουθούσαν να ισχύουν έναντι των γεωργών κατά την κρίσιμη ημερομηνία, περιορίζονται στην επιβολή επί των γεωργών της απαιτήσεως περί ισόρροπης λιπάνσεως κατά την έννοια του παραρτήματος III, σημείο 1.3, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση.

100. Αντιλαμβάνομαι την επιχειρηματολογία της Γαλλίας επί των κανόνων αυτών υπό την έννοια ότι οι ίδιοι οι γεωργοί πρέπει να καθορίζουν βάσει των κανόνων αυτών για κάθε επιμέρους αγροτεμάχιο ποια είναι η επιτρεπόμενη λίπανση. Κατά τη Γαλλία, η λύση αυτή είναι προτιμητέα του καθορισμού συγκεκριμένων παραμέτρων, δεδομένου ότι θα μπορούσαν να ληφθούν καθ’ ολοκληρίαν υπόψη οι τοπικές συνθήκες.

101. Από θεωρητικής απόψεως η προσέγγιση αυτή εγγυάται τη βέλτιστη λίπανση. Εντούτοις, από την παρούσα διαδικασία συνάγεται ότι ο προσδιορισμός της επιτρεπόμενης λιπάνσεως αποτελεί ένα εξαιρετικά περίπλοκο εγχείρημα. Δεν είναι βέβαιον ότι κάθε γεωργός θα μπορέσει να ανταποκριθεί στην υποχρέωση αυτή χωρίς να έχει λάβει πιο συγκεκριμένες οδηγίες ( 41 ). Πέραν αυτού, υφίσταται σημαντικός κίνδυνος καταχρήσεων, εάν δεν εφαρμοστούν ευχερώς ελέγξιμα κριτήρια. Κατά τα λοιπά, και η Γαλλία εγκατέλειψε με τους νέους κανόνες την προσέγγιση αυτή και την αντικατέστησε με περιφερειακούς κανόνες εφαρμογής.

102. Ως εκ τούτου, η Γαλλία, παραλείποντας να καθορίσει με την απόφαση της 16ης Μαρτίου 2001 αρκούντως συγκεκριμένους κανόνες σχετικά με την ισόρροπη λίπανση, παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, και το παράρτημα III, σημείο 1.3, της οδηγίας.

Ζ – Τέταρτος λόγος προσφυγής — Διασφάλιση του ανώτατου ορίου των 170 kg αζώτου ανά εκτάριο και έτος

103. Αυτός ο λόγος προσφυγής αφορά την εφαρμοσθείσα στη Γαλλία μέθοδο περί διασφαλίσεως της τηρήσεως του ανώτατου ορίου των 170 kg αζώτου ανά εκτάριο και έτος βάσει του παραρτήματος III, σημείο 2, της οδηγίας. Το παράρτημα III, σημείο 3, επιτρέπει τον καθορισμό της ποσότητας αυτής επί τη βάσει του αριθμού των ζώων. Αυτή η μέθοδος εφαρμόζεται στη Γαλλία διά του καθορισμού για τα διάφορα είδη ζώων ποσοτήτων αζώτου οι οποίες περιέχονται στη διασπειρόμενη επί έτος και πλέον κόπρο ενός δείγματος.

104. Μέσω του καθορισμού της επιτρεπόμενης ποσότητας αζώτου επί τη βάσει του αριθμού των ζώων σκοπείται προφανώς να καταστεί ευχερέστερη η εφαρμογή του ανώτατου ορίου. Οι γεωργοί δεν χρειάζεται να υπολογίζουν την ποσότητα αζώτου την οποία πράγματι διασπείρουν. Αντιθέτως, εφόσον ο αριθμός των ζώων τους δεν υπερβαίνει την ικανότητα προσλήψεως των λιπαινομένων εδαφών, αρκεί η ισοκατανομή της κόπρου προκειμένου να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις αυτές.

105. Εντούτοις, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η Γαλλία δέχεται για τα διάφορα είδη ζώων υπέρμετρα μικρές ποσότητες αζώτου στη διασπειρόμενη κόπρο.

106. Βεβαίως, η Γαλλία κακώς επικαλείται και για αυτόν τον λόγο προσφυγής τις νέες ρυθμίσεις της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2001, ήτοι το παράρτημα II, το οποίο βάσει του παραρτήματος I, μέρος V, σε συνδυασμό προς το άρθρο 2, παράγραφος II, είναι εφαρμοστέο το πρώτον από το φθινόπωρο του 2012. Εντούτοις, τούτο παρουσιάζει ενδιαφέρον μόνο για την εκτίμηση των τιμών αζώτου το οποίο απεκκρίνεται στα περιττώματα των γαλακτοφόρων αγελάδων, δεδομένου ότι διατηρήθηκαν οι τιμές για τα λοιπά ζώα εκμεταλλεύσεως.

1. Επί των γαλακτοφόρων αγελάδων

107. Η Επιτροπή στηρίζει την αμφισβήτηση των τιμών αζώτου το οποίο απεκκρίνεται με τα περιττώματα των γαλακτοφόρων αγελάδων σε δύο επιστημονικώς θεμελιωμένα επιχειρήματα: πρώτον, δεν λαμβάνεται υπόψη η γαλακτοπαραγωγή των αγελάδων. Συγκεκριμένα, σε περίπτωση αυξημένης γαλακτοπαραγωγής απεκκρίνονται ακόμη μεγαλύτερες ποσότητες αζώτου. Δεύτερον, η Επιτροπή αμφισβητεί την ορθότητα της εφαρμογής ενός υπέρμετρα υψηλού συντελεστή εξατμίσεως όπως αυτός επονομάζεται.

108. Η Γαλλία δεν αρνείται τη στηριζόμενη στη γαλακτοπαραγωγή επιχειρηματολογία της Επιτροπής ούτε, ειδικότερα, τα επιστημονικά της ερείσματα. Αντιθέτως, το παράρτημα II, στοιχείο Β, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011, επιβεβαιώνει την άποψη της Επιτροπής. Αντί μίας και μόνης τιμής για το άζωτο το οποίο απεκκρίνεται με τα περιττώματα των γαλακτοφόρων αγελάδων, στο παράρτημα αυτό καθορίζονται διάφορες τιμές ανεξαρτήτως της γαλακτοπαραγωγής. Ως εκ τούτου, ως προς την εν λόγω πτυχή το σκέλος αυτό του λόγου προσφυγής είναι βάσιμο.

109. Το δεύτερο επιχείρημα, το οποίο αφορά τον επονομαζόμενο συντελεστή εξατμίσεως, χρήζει διευκρινίσεων. Αυτός ο συντελεστής παρέχει τη δυνατότητα να αφαιρείται από τις απεκκρινόμενες ποσότητες αζώτου ένα ποσοστό το οποίο εξατμίζεται πριν από τη διασπορά στο έδαφος. Η αφαίρεση αυτή στηρίζεται σε μια απόφαση του Δικαστηρίου στην οποία κρίθηκε ότι για την εφαρμογή του ετήσιου ανώτατου ορίου των 170 kg καθοριστική σημασία έχει το άζωτο το οποίο περιέχει η κόπρος κατά τον χρόνο της διασποράς. Ως εκ τούτου, η εξάτμιση του αζώτου κατά τη διασπορά στο έδαφος δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ( 42 ). Ωστόσο, η Επιτροπή δεν αμφισβητεί ότι, συναφώς, μπορεί να ληφθεί υπόψη το άζωτο το οποίο εξατμίστηκε πριν από τη διασπορά στο έδαφος, ήτοι στο ποιμνιοστάσιο και κατά τη διάρκεια της αποθηκεύσεως της κόπρου.

110. H Γαλλία προβαίνει στην αφαίρεση αυτή εφαρμόζοντας τον συντελεστή εξατμίσεως. Πριν από την απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2011, ο συντελεστής αυτός ανερχόταν σε 30 % για τις γαλακτοφόρες αγελάδες. Ως εκ τούτου, η Γαλλία δεχόταν ότι το 30 % του αζώτου που απεκκρίνεται με τα περιττώματα εντός του ποιμνιοστασίου απελευθερώνεται στον αέρα στον χώρο αυτόν ή κατά τη διάρκεια της αποθηκεύσεως της κόπρου. Εντούτοις, η Επιτροπή επικαλείται επιστημονική μελέτη του 2007 ( 43 ) από την οποία ο προκύπτων συντελεστής ανέρχεται μόνο σε 24 %.

111. Η προσκομισθείσα από τη Γαλλία ανάλυση της σχετικής βιβλιογραφίας επιβεβαιώνει την τιμή αυτή ( 44 ). Ως εκ τούτου, η απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2011 δεν στηρίζεται πλέον σε συντελεστή 30 %, αλλά σε συντελεστή 25 %.

112. Ως εκ τούτου, η Γαλλία παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, σε συνδυασμό προς το παράρτημα III, σημεία 2 και 3, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, δεδομένου ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 δεν έλαβε δεόντως υπόψη, κατά τον καθορισμό των τιμών αζώτου το οποίο απεκκρίνεται με τα περιττώματα γαλακτοφόρων αγελάδων, τις διαφορές στη γαλακτοπαραγωγή και δεδομένου ότι στηρίχθηκε σε υπέρμετρα υψηλό συντελεστή εξατμίσεως.

113. Στον βαθμό που η Επιτροπή βάλλει κατά μιας μεταβατικής ρυθμίσεως για το χρονικό διάστημα από 1ης Σεπτεμβρίου 2012 έως 31 Αυγούστου 2013, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η ρύθμιση αυτή δεν αποτέλεσε αντικείμενο της προηγηθείσας διοικητικής διαδικασίας. Ως εκ τούτου, η επιχειρηματολογία αυτή είναι απαράδεκτη.

2. Επί των λοιπών ζώων εκμεταλλεύσεως

114. Στην περίπτωση των λοιπών ειδών ζώων εκμεταλλεύσεως, οι αιτιάσεις της Επιτροπής περιορίζονται στους εκάστοτε ισχύοντες συντελεστές εξατμίσεως οι οποίοι παρέμειναν αμετάβλητοι τόσο πριν όσο και μετά την απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2011. Ωστόσο, σε σχέση με τους χοίρους, η Επιτροπή παραιτήθηκε της προσφυγής της.

115. Στη συνάφεια αυτή, η Επιτροπή δέχεται σε σχέση με τα βοοειδή, πλην των γαλακτοφόρων αγελάδων, την πρώτη ένσταση της Γαλλίας ότι στο πλαίσιο της συγκεκριμενοποιήσεως των αιτιάσεων αυτών στο δικόγραφο της προσφυγής υπέπεσε σε υπολογιστικό σφάλμα το οποίο οδήγησε σε εσφαλμένη παρουσίαση των συνεπειών του επικρινόμενου συντελεστή. Η Επιτροπή δεν αντικρούει ούτε την επιχειρηματολογία της Γαλλίας ότι το ίδιο σφάλμα εμφιλοχώρησε και στην παρουσίαση των συνεπειών που αφορούν τα λοιπά είδη ζώων εκμεταλλεύσεως. Ωστόσο, αυτό το υπολογιστικό σφάλμα δεν ανατρέπει την αιτίαση περί εφαρμογής ενός υπέρμετρα υψηλού συντελεστή.

116. Κατά τα λοιπά, πρέπει να τονισθεί ότι η Επιτροπή εσφαλμένως ορίζει σε πίνακα για τα λοιπά είδη βοοειδών την εφαρμογή συντελεστή 30 %, μολονότι στην πράξη εφαρμόζει συντελεστή 21 % ( 45 ). Τούτο έχει ως πιθανή συνέπεια να υπολαμβάνει πεπλανημένως η Γαλλία ότι η Επιτροπή δεν αμφισβητεί πλέον τους γαλλικούς συντελεστές ( 46 ). Ωστόσο, δεν μπορεί να προσδοθεί ένα τέτοιο νόημα στην προφανή παραδρομή της Επιτροπής, δεδομένου ότι από τη συνάφεια και τις συγκεκριμένες τιμές που αναγράφονται συνάγεται ότι εξακολουθεί να λαμβάνει ως αφετηρία της έναν χαμηλότερο συντελεστή.

117. Περαιτέρω, η Γαλλία υποστηρίζει ότι οι επικρινόμενοι συντελεστές καθορίσθηκαν κατ’ εφαρμογήν μιας βελτιωμένης μεθόδου σε σχέση προς τις τιμές τις οποίες επικαλείται η Επιτροπή. Οι τιμές της Επιτροπής στηρίχθηκαν στις ποσότητες αζώτου οι οποίες εκλύονται στην ατμόσφαιρα από τα ποιμνιοστάσια και τους χώρους αποθηκεύσεως της κόπρου. Αντιθέτως, οι γαλλικές τιμές στηρίζονταν σε σύγκριση του αζώτου που απεκκρίνεται με τα περιττώματα από το άζωτο το οποίο εξακολουθεί να υπάρχει στην κόπρο, όταν αυτή εγκαταλείπει το ποιμνιοστάσιο ή την αποθήκη προκειμένου να διασκορπισθεί στο έδαφος.

118. Η Επιτροπή δεν αντικρούει μεν ρητώς, αλλά μόνον εμμέσως, αυτήν την εκ πρώτης όψεως πειστική επιχειρηματολογία, δεδομένου ότι εμμένει στις δικές της τιμές.

119. Γεννώνται αμφιβολίες ως προς την ορθότητα της γαλλικής απόψεως, δεδομένου ότι από την προσκομισθείσα από τη Γαλλία επισκόπηση της βιβλιογραφίας δεν διαφαίνεται κάποια μεθοδολογική προτίμηση, πλην όμως προκύπτει ότι όλες οι τιμές στη βιβλιογραφία στηρίζονται σε πειράματα τα οποία λαμβάνουν υπόψη μόνον τις εκάστοτε in concreto ερευνώμενες συνθήκες της κτηνοτροφικής εκμεταλλεύσεως ( 47 ). Περαιτέρω, σε αυτήν επισημαίνονται οι μεγάλες διακυμάνσεις των διαπιστωθεισών τιμών και εκτίθεται ότι οι γαλλικοί συντελεστές είναι πολύ κοντά στις τιμές της βιβλιογραφίας ( 48 ). Τέλος, περιλαμβάνεται και η παρατιθέμενη από την Επιτροπή μελέτη χωρίς να τίθεται σε αμφισβήτηση.

120. Πέραν αυτού, εάν μελετηθούν τα γαλλικά έγγραφα, στα οποία καθορίζονται για πρώτη φορά οι συντελεστές εξατμίσεως που εξακολουθούν και σήμερα να ισχύουν για τα βοοειδή, γίνεται αντιληπτό ότι πρόκειται απλώς για τη μέση τιμή βάσει της τότε υφιστάμενης βιβλιογραφίας περί της εξατμίσεως του απεκκρινομένου με τα περιττώματα γαλακτοφόρων αγελάδων αζώτου ( 49 ). Δεν προκύπτει η ύπαρξη κάποιας συζητήσεως για την εφαρμοστέα μέθοδο.

121. Ως εκ τούτου, δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι τυχόν μεθοδολογικές διαφορές στο πλαίσιο του υπολογισμού των συντελεστών θέτουν εν αμφιβόλω την επιστημονική βάση αυτού του λόγου προσφυγής της Επιτροπής.

122. Μεγαλύτερη βαρύτητα θα μπορούσε να έχει η ένσταση της Γαλλίας ότι τα επιστημονικά δεδομένα παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές όσον αφορά την εξάτμιση νιτρικών ιόντων εντός του ποιμνιοστασίου και κατά τη διάρκεια της αποθηκεύσεως. Κατά την άποψη της Γαλλίας, οι διακυμάνσεις αυτές αποτελούν επιχείρημα κατά της απόψεως ότι μια συγκεκριμένη τιμή μπορεί να θεωρηθεί ως ο μόνος ορθός συντελεστής εξατμίσεως. Τούτο θα μπορούσε να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι τα κράτη μέλη είναι κατ’ αρχήν ελεύθερα να ορίσουν έναν συντελεστή εξατμίσεως ο οποίος να κινείται εντός του πλαισίου που έχει καθορισθεί από τα διάφορα αποτελέσματα των επιστημονικών μελετών.

123. Ωστόσο, ένα τέτοιο ρυθμιστικό περιθώριο θα ήταν ασυμβίβαστο με την αρχή της προλήψεως η οποία πρέπει να τηρείται στο πλαίσιο της εφαρμογής της οδηγίας για τη νιτρορύπανση ( 50 ) και, ως εκ τούτου, και κατά τη μεταφορά του παραρτήματος III, σημεία 2 και 3. Ως εκ τούτου, η καθοριζόμενη ανά ζώο ποσότητα αζώτου που απεκκρίνεται στα περιττώματα πρέπει οπωσδήποτε να διασφαλίζει την τήρηση του ανώτατου ορίου των 170 kg. Τούτο επιτυγχάνεται μόνον εάν η ποσότητα αυτή καθορισθεί σε τόσο χαμηλά επίπεδα ώστε ανεξαρτήτως των διακυμάνσεων των πραγματικών τιμών εξατμίσεως σε καμία περίπτωση να μη διασπείρεται ποσότητα μεγαλύτερη από 170 kg νιτρικών ιόντων.

124. Σε διαφορετική περίπτωση, υπάρχει ο κίνδυνος λόγω των κλιματικών συνθηκών ή των συνήθων πρακτικών σε ορισμένες περιοχές να εκλύεται στον αέρα σε μόνιμη βάση μικρότερη ποσότητα αζώτου προ της διασποράς στο έδαφος από αυτήν που γίνεται δεκτή σε σχέση με τον συντελεστή εξατμίσεως. Συνεπώς, στις περιοχές αυτές θα διασκορπιζόταν ποσότητα μεγαλύτερη των 170 kg αζώτου ανά έτος και εκτάριο. Τούτο θα μπορούσε να έχει ως συνέπεια τη ρύπανση των υδάτων η οποία θα πρέπει να αποτρέπεται μέσω των προγραμμάτων δράσεως.

125. Επομένως, μπορούν να καθορίζονται συντελεστές εξατμίσεως, κατά τον καθορισμό των ποσοτήτων αζώτου το οποίο απεκκρίνεται με τα ζωικά περιττώματα, για την εφαρμογή του ανώτατου ορίου βάσει του αριθμού των ζώων όπως προβλέπει το παράρτημα III, σημεία 2 και 3, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση μόνο με βάση την κατώτατη εξάτμιση που μπορεί να αποδειχθεί επιστημονικά.

126. Εντούτοις, στην περίπτωση που ορισμένα κράτη μέλη προτίθενται να παράσχουν στους γεωργούς τη δυνατότητα να εξαντλήσουν πλήρως σε κάθε περίπτωση την ανώτατη επιτρεπόμενη ποσότητα, μπορούν να μην καθορίσουν τις επιτρεπόμενες ποσότητες διασποράς μέσω μιας απλής κατηγοριοποιήσεως βάσει του αριθμού των ζώων. Πράγματι, κάθε κατηγοριοποίηση πρέπει να περιλαμβάνει ένα επαρκές περιθώριο ασφαλείας προκειμένου να αποτρέπεται σε ορισμένες περιπτώσεις η υπέρβαση του ανώτατου ορίου.

127. Ως εκ τούτου, δεδομένου ότι οι απαιτούμενοι από την Επιτροπή χαμηλοί συντελεστές εξατμίσεως στηρίζονται ουσιαστικά σε μια επιστημονική μελέτη του 2007 ( 51 ), η οποία δεν αντικρούεται από τη Γαλλία με πιο αξιόπιστα στοιχεία, οι συντελεστές αυτοί είναι κρίσιμοι για τον υπό εξέταση λόγο προσφυγής.

128. Εντούτοις, η Γαλλία εφαρμόζει επί των λοιπών ειδών ζώων εκμεταλλεύσεως σαφώς υψηλότερους συντελεστές εξατμίσεως από αυτούς που βάσει των στοιχείων της Επιτροπής επιτρέπονται, ήτοι 30 % αντί 21 % για τα λοιπά βοοειδή, 60 % αντί 30 % για τα πουλερικά, αντιστοίχως 30 % αντί 9,5 % για τα αιγοπρόβατα, 30 % αντί 13 % για τους ίππους, καθώς και 60 % αντί 45 % για τους κονίκλους.

129. Ως εκ τούτου, η Γαλλία παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, σε συνδυασμό προς το παράρτημα III, σημεία 2 και 3, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, δεδομένου ότι ο καθορισμός των τιμών αζώτου το οποίο απεκκρίνεται με περιττώματα βοοειδών, πλην των γαλακτοφόρων αγελάδων, καθώς και πουλερικών, αιγοπροβάτων, ίππων και κονίκλων στηρίχθηκε, στο πλαίσιο του παραρτήματος II της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011, σε υπέρμετρα υψηλούς συντελεστές εξατμίσεως.

Ο πέμπτος λόγος προσφυγής — Διασπορά σε επικλινή εδάφη

130. Κατά το παράρτημα ΙΙ A, σημείο 2, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, οι κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής οφείλουν να περιλαμβάνουν κανόνες σχετικά με τη διασπορά λιπασμάτων σε επικλινή εδάφη, εφόσον αυτό έχει σημασία στις εκάστοτε συνθήκες. Κατά το παράρτημα III, σημείο 3, στοιχείο αʹ, η κλίση του εδάφους πρέπει να λαμβάνεται υπόψη.

131. Με τον πέμπτο λόγο της προσφυγής της, η Επιτροπή βάλλει κατά της Γαλλίας, διότι απαγόρευσε μεν τη διασπορά σε τέτοια εδάφη, πλην όμως δεν ρύθμισε την επιτρεπόμενη κλίση. Επί αγρών, η διασπορά πρέπει να απαγορεύεται όταν η κλίση είναι 8 % και άνω, στην περίπτωση δε των λειμώνων η διασπορά επιτρέπεται μέχρι κλίσεως 15 %.

132. Η Γαλλία αντιτάσσει ότι δεν είναι αναγκαία η ρύθμιση της κλίσεως. Αντιθέτως, κρίσιμοι είναι και πολλοί άλλοι παράγοντες σε σχέση με τον κίνδυνο της ρυπάνσεως των υδάτων. Ως εκ τούτου, αρκεί μια γενική απαγόρευση στο πλαίσιο της οποίας οι γεωργοί θα μπορούν να λαμβάνουν υπόψη αυτούς τους παράγοντες.

133. Η Επιτροπή δεν αμφισβητεί τη σημασία άλλων παραγόντων, πλην όμως επικαλείται μια μελέτη βάσει της οποίας ήδη μια κλίση της τάξεως του 5 % του εδάφους δημιουργεί σημαντικούς κινδύνους και συστήνει η λίπανση να πραγματοποιείται μόνον όταν το έδαφος παρουσιάζει κλίση μέχρι 7 %. Στην περίπτωση που χρησιμοποιούνται τα κατάλληλα μηχανήματα ή πρόκειται για ορεινά εδάφη, η λίπανση είναι δυνατή μέχρι κλίσεως της τάξεως του 10 %. Ωστόσο, η ιλύς, ήτοι η υδαρής κοπριά, δέον να διασπείρεται σε κάθε περίπτωση μόνο μέχρι ορίου κλίσεως 7 % ( 52 ).

134. Η Γαλλία δεν προβάλλει επιστημονικά επιχειρήματα προκειμένου να αντικρούσει τις συστάσεις αυτές. Τούτο θα μπορούσε να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αυτή η επιχειρηματολογία της Επιτροπής ευσταθεί. Συνεπώς, δεδομένου ότι τα προγράμματα δράσεως πρέπει να στηρίζονται στις βέλτιστες διαθέσιμες επιστημονικές γνώσεις, η Γαλλία δεν εξέδωσε επαρκείς κανόνες για τη διασπορά λιπασμάτων σε εδάφη με μεγάλη κλίση.

135. Ωστόσο, σε μια νεότερη μελέτη, την οποία δημοσίευσε η Επιτροπή στο διαδίκτυο, δεν συνιστάται η επιφανειακή λίπανση μόνο σε αγροτεμάχια που βρίσκονται σε καθεστώς προσωρινής παύσεως της καλλιέργειας τα οποία παρουσιάζουν κλίση άνω του 8 % και τούτο, ιδίως, στην περίπτωση που το μήκος των πρανών υπερβαίνει τα εκατό μέτρα. Συνιστάται η πλήρης απαγόρευση της λιπάνσεως το πρώτον όταν υπάρχει κλίση 15 % και άνω. Αμφότερες οι συστάσεις ισχύουν κυρίως στην περίπτωση γειτνιάσεως προς επιφανειακά ύδατα ( 53 ).

136. Το μήκος των πρανών που υπερβαίνει τα 100 μέτρα χρησιμοποιείται στην περίπτωση κλιτύων με κλίση άνω του 8 % μόνον εν είδει παραδείγματος περί της υπάρξεως ιδιαιτέρων κινδύνων. Συνεπώς, δεν πρέπει να θεωρηθεί ως αναγκαία προϋπόθεση μιας υποχρεωτικής απαγορεύσεως.

137. Εκ πρώτης όψεως θα μπορούσε να γίνει δεκτό ότι το ίδιο ισχύει για τη γειτνίαση προς επιφανειακά ύδατα με αυτό που ισχύει για το μήκος των πρανών. Ωστόσο, η μελέτη περιορίζει την περιγραφή των κινδύνων διασποράς σε πρανή με μεγάλη κλίση στην πιθανή ρύπανση των επιφανειακών υδάτων. Η διασπορά σε επικλινή εδάφη είναι, κατά την ανωτέρω μελέτη, προβληματική, διότι η κόπρος ή οι ήδη διαλυθείσες στο νερό αζωτούχες ενώσεις μπορούν να μεταφερθούν μέσω της κατωφερούς κλίσεως των εκρεόντων υδάτων. Εάν εκεί υπάρχουν επιφανειακά ύδατα, είναι πιθανή η απευθείας ρύπανσή τους.

138. Βεβαίως, είναι πιθανή η ύπαρξη ιδιαίτερων κινδύνων για τα υπόγεια ύδατα λόγω της διασποράς κόπρου σε επικλινή εδάφη, πλην όμως οι κίνδυνοι αυτοί δεν αναφέρονται ούτε στη μελέτη ούτε στην επιχειρηματολογία της Επιτροπής. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι επιβάλλεται η απαγόρευση της διασποράς κόπρου σε επικλινή πρανή, όταν δεν υπάρχουν εγγύς επιφανειακά ύδατα.

139. Εντούτοις, οι γαλλικοί κανόνες σχετικά με τη διασπορά κόπρου πλησίον επιφανειακών υδάτων που προβλέπει το παράρτημα I, μέρος VI, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 δεν αντικρούουν αυτόν τον λόγο προσφυγής. Πρώτον, και οι κανόνες αυτοί ετέθησαν το πρώτον σε ισχύ, βάσει του άρθρου 2, παράγραφος II, της αποφάσεως από 1ης Σεπτεμβρίου 2012 μετά τη λήξη της κρίσιμης προθεσμίας και, ως εκ τούτου, είναι άνευ σημασίας εν προκειμένω. Δεύτερον, δεν προκύπτει ότι οι προβλεπόμενες σε αυτούς αποστάσεις αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο της ρυπάνσεως σε πρανή με μεγάλη κλίση. Πράγματι, οι κανόνες αυτοί ισχύουν ανεξαρτήτως της κλίσεως των όμορων εδαφών και, ως εκ τούτου, οι αποστάσεις είναι αντικειμενικώς πάρα πολύ μικρές. Πράγματι, οι αποστάσεις ασφαλείας κυμαίνονται μόνο μεταξύ δύο και 35 μέτρων. Στην περίπτωση υδάτων που ρέουν στους πρόποδες πρανών οι αποστάσεις αυτές δεν μπορούν να αποκλείσουν την απευθείας προσθήκη νιτρικών ιόντων.

140. Ως εκ τούτου, η Γαλλία, παραλείποντας να απαγορεύσει τη διασπορά κόπρου πλησίον επιφανειακών υδάτων σε πρανή με κλίση άνω του 15 % καθώς και επιφανειακώς σε αγροτεμάχια που βρίσκονται σε καθεστώς προσωρινής παύσεως καλλιέργειας με κλίση κυμαινομένη από 8 % έως 15 %, παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, σε συνδυασμό προς το παράρτημα ΙΙ Α, σημείο 2, και το παράρτημα ΙΙΙ, σημείο 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση.

Θ – Ο έκτος λόγος προσφυγής — Εδάφη παγωμένα ή καλυμμένα με χιόνι

141. Κατά το παράρτημα IΙ Α, σημείο 3, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, τα προγράμματα δράσεως πρέπει να περιλαμβάνουν κανόνες για τη διασπορά λιπασμάτων σε παγωμένα ή καλυμμένα με χιόνι εδάφη. Κατά το παράρτημα III, σημείο 1.3, στοιχείο βʹ, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι κλιματικές συνθήκες.

142. Με τον έκτο λόγο της προσφυγής της, η Επιτροπή βάλλει κατά της δυνατότητας που παρέχει στους γεωργούς το σημείο 2.5, αριθ. 3, του παραρτήματος της αποφάσεως της 6ης Μαρτίου 2001 να προβαίνουν στη διασπορά λιπασμάτων των τύπων I και III, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, σε παγωμένα εδάφη. Το αυτό ισχύει για τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου I σε καλυμμένα από χιόνι εδάφη. Όταν το έδαφος εντός 24 ωρών εναλλάξ αποψύχεται και ψύχεται εκ νέου, επιτρέπεται η διασπορά όλων των λιπασμάτων.

143. Η Γαλλία αντιτάσσει ότι στην οδηγία δεν προβλέπεται κάποια απόλυτη απαγόρευση της διασποράς λιπασμάτων σε παγωμένα ή καλυμμένα από χιόνι εδάφη.

144. Εντούτοις, και ως προς το σημείο αυτό, το περιθώριο μεταφοράς στην εσωτερική έννομη τάξη περιορίζεται από τους σκοπούς της οδηγίας και το επίπεδο των επιστημονικών γνώσεων ( 54 ). Από την προσκομισθείσα από την Επιτροπή μελέτη προκύπτει ότι η λίπανση παγωμένων ή καλυμμένων με χιόνι εδαφών ουδέποτε μπορεί να επιτραπεί, δεδομένου ότι συνεπάγεται σημαντικούς κινδύνους για τα υπόγεια και τα επιφανειακά ύδατα ( 55 ). Η ίδια μελέτη τονίζει ότι ακριβώς η εναλλαγή μεταξύ ψύξεως και αποψύξεως του εδάφους ευνοεί την ανοργανοποίηση του αζώτου. Οι προκύπτουσες αζωτούχες ενώσεις είναι υδατοδιαλυτές και, ως εκ τούτου, μπορούν να συμβάλουν στη ρύπανση, μεταξύ άλλων, των υπογείων υδάτων, δεδομένου ότι σε τόσο χαμηλές θερμοκρασίες τα φυτά δεν απορροφούν άζωτο ( 56 ).

145. Η Γαλλία δεν αντικρούει αυτή την επιστημονικώς θεμελιωμένη επιχειρηματολογία.

146. Βεβαίως, η πιο πρόσφατη μελέτη της Επιτροπής έχει ως σκοπό να μετριάσει την απαγόρευση της διασποράς κόπρου σε ξηρά, παγωμένα εδάφη τα οποία είναι εκτεθειμένα στον ιδιαίτερο κίνδυνο της συμπιέσεως λόγω εντατικής χρήσεως ( 57 ). Εντούτοις, οι γαλλικές εξαιρέσεις δεν αφορούν την περίπτωση αυτή.

147. Συνεπώς, η Γαλλία, επιτρέποντας με το σημείο 2.5, αριθ. 3, του παραρτήματος της αποφάσεως της 6ης Μαρτίου 2001 τη διασπορά λιπασμάτων σε εδάφη τα οποία εντός 24 ωρών εναλλάξ αποψύχονται και ψύχονται εκ νέου, καθώς και παρέχοντας τη δυνατότητα διασποράς, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, λιπασμάτων των τύπων I και III σε παγωμένα εδάφη, καθώς και λιπασμάτων του τύπου I σε καλυμμένα με χιόνι εδάφη, παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, σε συνδυασμό προς το παράρτημα II Α, σημείο 3, και το παράρτημα III, σημείο 1.3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση.

V – Τα δικαστικά έξοδα

148. Δυνάμει του άρθρου 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον υπήρχε σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι η Επιτροπή ζήτησε να καταδικαστεί η Γαλλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα και αυτή —ακόμη και αν ληφθούν υπόψη τα σκέλη των λόγων προσφυγής από τα οποία παραιτήθηκε και η απαράδεκτη επιχειρηματολογία της Επιτροπής— κατ’ ουσίαν ηττήθηκε, πρέπει να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα.

VI – Πρόταση

149. Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ως εξής: 1) Η Γαλλική Δημοκρατία παρέβη το άρθρο 5, παράγραφος 4, σε συνδυασμό προς το παράρτημα ΙΙ Α, σημεία 1, 2, 3 και 5, καθώς και προς το παράρτημα III, σημεία 1.1, 1.2, 1.3, 2 και 3, της οδηγίας 91/676/EΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 1991, περί προστασίας των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προελεύσεως, δεδομένου ότι — η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 περί του εφαρμοστέου στις ευάλωτες περιοχές εθνικού προγράμματος δράσεως για τη μείωση της ρυπάνσεως των υδάτων από νιτρικά ιόντα γεωργικής προελεύσεως δεν απαγορεύει τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου I σε μεγάλες φθινοπωρινές καλλιέργειες, — ότι το παράρτημα I, μέρος I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 περί του εφαρμοστέου στις ευπρόσβλητες περιοχές εθνικού προγράμματος δράσεως περί μειώσεως της ρυπάνσεως των υδάτων από νιτρικά ιόντα γεωργικής προελεύσεως περιλαμβάνει ελάχιστους μόνον περιορισμούς στη διασπορά λιπασμάτων του τύπου I επί λειμώνων σπαρθέντων από εξαμήνου και πλέον, — ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου I σε μεγάλες εαρινές καλλιέργειες μόνο μεταξύ 1ης Ιουλίου και 31ης Αυγούστου, — ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου II σε μεγάλες φθινοπωρινές καλλιέργειες μόνο μεταξύ 1ης Νοεμβρίου και 15ης Ιανουαρίου, — ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 απαγόρευσε τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου III σε μεγάλες φθινοπωρινές καλλιέργειες και τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου II σε μεγάλες εαρινές καλλιέργειες μόνο μέχρι τις 15 Ιανουαρίου, — ότι το παράρτημα I, μέρος I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 δεν απαγορεύει ήδη από τις 15 Σεπτεμβρίου τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου II επί σπαρθέντων από εξαμήνου και πλέον λειμώνων, — ότι το παράρτημα I, μέρος I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 δεν απαγορεύει τη διασπορά λιπασμάτων του τύπου III επί σπαρθέντων από εξαμήνου και πλέον λειμώνων σε ορεινές περιοχές τον Φεβρουάριο, εφόσον σε αυτές οι θερμοκρασίες δεν υπερβαίνουν τους 5 βαθμούς Κελσίου, — ότι η χωρητικότητα αποθηκεύσεως της κόπρου υπολογίζεται, βάσει του άρθρου 2, παράγραφος I, σημεία 1 και 2, καθώς και του παραρτήματος I, μέρος II, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011, επί τη βάσει απαγορεύσεων διασποράς με υπέρμετρα σύντομη διάρκεια, — ότι το παράρτημα I, μέρος II, σημείο 2, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 επιτρέπει την αποθήκευση συμπαγούς κοπροσωρού στον αγρό έως και δέκα μήνες, χωρίς να προβλέπει τη στεγανοποίηση και την κάλυψη της κόπρου ώστε να μην έρχεται σε επαφή με το έδαφος, — ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 δεν περιλαμβάνει επαρκώς συγκεκριμένους κανόνες περί ισόρροπης λιπάνσεως, — ότι η απόφαση της 6ης Μαρτίου 2001 δεν έλαβε δεόντως υπόψη κατά τον καθορισμό των τιμών του απεκκρινομένου με τα περιττώματα γαλακτοφόρων αγελάδων αζώτου τις διαφοροποιήσεις στη γαλακτοπαραγωγή και στηρίχθηκε σε έναν υπέρμετρα υψηλό συντελεστή εξατμίσεως, — ότι ο καθορισμός των τιμών του απεκκρινομένου αζώτου με τα περιττώματα βοοειδών, πλην των γαλακτοφόρων αγελάδων, καθώς και πουλερικών, αιγοπροβάτων, ίππων και κονίκλων, στο παράρτημα II της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011 στηρίζεται σε υπέρμετρα υψηλούς συντελεστές εξατμίσεως, — ότι δεν απαγορεύει πλησίον επιφανειακών υδάτων τη διασπορά κόπρου σε πρανή με κλίση άνω του 15 % καθώς και επιφανειακώς σε αγροτεμάχια που βρίσκονται σε καθεστώς προσωρινής παύσεως της καλλιέργειας με κλίση από 8 % έως 15 %, καθώς και δεδομένου ότι — το σημείο 2.5, αριθ. 3, του παραρτήματος της αποφάσεως της 6ης Μαρτίου 2001 επιτρέπει τη διασπορά λιπασμάτων σε εδάφη τα οποία εντός 24 ωρών εναλλάξ αποψύχονται και ψύχονται εκ νέου και παρέχει επίσης τη δυνατότητα, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να επιτραπεί η διασπορά λιπασμάτων των τύπων I και III σε παγωμένα εδάφη, καθώς και λιπασμάτων του τύπου I σε καλυμμένα με χιόνι εδάφη. 2) Απορρίπτει κατά τα λοιπά την προσφυγή. 3) Καταδικάζει τη Γαλλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.

( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.

( 2 ) Οδηγία 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 1991, για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης (ΕΕ L 375, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 1137/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2008, για την προσαρμογή στην απόφαση 1999/468/ΕΚ του Συμβουλίου ορισμένων πράξεων που υπόκεινται στη διαδικασία του άρθρου 251 της συνθήκης, όσον αφορά την κανονιστική διαδικασία με έλεγχο (ΕΕ L 311, σ. 1).

( 3 ) Έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης, βασισμένη στις εκθέσεις που υπέβαλαν τα κράτη μέλη για την περίοδο 2008-2011 [COM(2013) 683 τελικό].

( 4 ) Commission staff working document accompanying the Report on the implementation of Council Directive 91/676/EEC concerning the protection of waters against pollution caused by nitrates from agricultural sources based on Member State reports for the period 2008-2011, SWD(2013) 405 final, Part ¾, σ. 41.

( 5 ) Έγγραφο της Επιτροπής SWD(2013) 405 τελικό (προπαρατεθέν στην υποσημείωση 4, σ. 17).

( 6 ) JORF της 13ης Ιανουαρίου 2001, σ. 655.

( 7 ) JORF της 25ης Μαρτίου 2001, σ. 4712.

( 8 ) JORF της 21ης Δεκεμβρίου 2011, σ. 21556.

( 9 ) Αποφάσεις της 28ης Ιουνίου 2007, C-235/04, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Συλλογή 2007, σ. I-5415, σκέψη 52), της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, C‑150/11, Επιτροπή κατά Βελγίου (σκέψη 43), και της 6ης Νοεμβρίου 2012, C‑286/12, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (σκέψη 41).

( 10 ) Έτσι η απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2005, C-221/03, Επιτροπή κατά Βελγίου (Συλλογή 2005, σ. I-8307, σκέψεις 24 επ.).

( 11 ) Αποφάσεις της 1ης Δεκεμβρίου 1965, 45/64, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Συλλογή τόμος 1954-1964, σ. 173 επ.), της 17ης Νοεμβρίου 1992, C-105/91, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Συλλογή 1992, σ. I-5871, σκέψη 13), και Επιτροπή κατά Βελγίου (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 10, σκέψη 39).

( 12 ) Αποφάσεις της 1ης Φεβρουαρίου 2005, C-203/03, Επιτροπή κατά Αυστρίας (Συλλογή 2005, σ. I-935, σκέψη 30), και Επιτροπή κατά Βελγίου (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 10, σκέψη 40).

( 13 ) Απόφαση Επιτροπή κατά Βελγίου (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 10, σκέψη 41).

( 14 ) Απόφαση της 2ας Οκτωβρίου 2003, C-322/00, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών (Συλλογή 2003, σ. I-11267, σκέψη 46). Βλ. επίσης, σε σχέση με τον προσδιορισμό των ευπρόσβλητων περιοχών, την απόφαση της 29ης Απριλίου 1999, C-293/97, Standley κ.λπ. (Συλλογή 1999, σ. I-2603, σκέψεις 37 και 39).

( 15 ) Απόφαση Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 14, σκέψη 46).

( 16 ) Βλ. αποφάσεις της 8ης Ιουνίου 2006, C-60/05, WWF Italia κ.λπ. (Συλλογή 2006, σ. I-5083, σκέψη 27), της 25ης Οκτωβρίου 2007, C-334/04, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Συλλογή 2007, σ. I-9215, σκέψη 32), και της 13ης Δεκεμβρίου 2007, C-418/04, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Συλλογή 2007, σ. I-10947, σκέψη 63).

( 17 ) Environmental Resources Management, Evaluation des programmes d’action élaborés par les États membres (2001), συνημμένο A-10 του δικογράφου της προσφυγής.

( 18 ) Α. Gac, F. Béline, T. Bioteau, και K. Maguet (2007) «A French inventory of gaseous emissions (CH4, N20, NH3) from livestock manure management using a mass-flow approach», Livestock Science 112 (2007) σ. 252 έως 260.

( 19 ) DLO-Alterra Wageningen UR κ.λπ., Recommendations for establishing Action Programmes under Directive 91/676/EEC concerning the protection of waters against pollution caused by nitrates from agricultural sources (http://ec.europa.eu/environment/water/water-nitrates/pdf/study4.zip).

( 20 ) Οδηγία 92/43/EΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ L 206, σ. 7).

( 21 ) Αποφάσεις της 20ής Οκτωβρίου 2005, C-6/04, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (Συλλογή 2005, σ. I-9017, σκέψη 26), της 10ης Μαΐου 2007, C-508/04, Επιτροπή κατά Αυστρίας (Συλλογή 2007, σ. I-3787, σκέψη 73), και Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 16, σκέψη 219).

( 22 ) Βλ. τις προτάσεις μου της 28ης Ιανουαρίου 2010 επί της υποθέσεως C-526/08, Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου (απόφαση της 29ης Ιουνίου 2010, Συλλογή 2010, σ. I-6151, σημείο 99).

( 23 ) Σημείο 108, τελευταία περίοδος, του δικογράφου της προσφυγής.

( 24 ) Σελίδα 446 των παραρτημάτων του δικογράφου της προσφυγής.

( 25 ) Βλ. υποσημείωση 7 του παραρτήματος I, μέρος I, της αποφάσεως της 19ης Δεκεμβρίου 2011.

( 26 ) Βλ. ανωτέρω σημείο 25.

( 27 ) Απόφαση Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 14, σκέψη 136).

( 28 ) Βλ. τη μελέτη του 2011 (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 19, Part B, Farming practices in relation to water pollution risks, σ. 46).

( 29 ) http://www.inst-elevage.asso.fr/IMG/pdf/Dexel_Methode_et_referentiel.pdf, σ. 63.

( 30 ) Βλ. ανωτέρω σημεία 36 επ.

( 31 ) Προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 17.

( 32 ) Συνημμένο 3 του υπομνήματος αντικρούσεως, σ. 93.

( 33 ) Βλ. τη μελέτη του 2011 (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 19, Part B, Farming practices in relation to water pollution risks, σ. 43).

( 34 ) Προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 19, Part D, Recommendations for Measures, σ. 47.

( 35 ) Σελίδες 392 και 394 των συνημμένων του δικογράφου της προσφυγής.

( 36 ) Βλ. ανωτέρω σημείο 78.

( 37 ) Βλ. συνημμένο 3 του υπομνήματος αντικρούσεως, σ. 97.

( 38 ) Απόφαση Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 14, σκέψη 71).

( 39 ) Απόφαση Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 14, σκέψη 73).

( 40 ) Απόφαση της 8ης Μαρτίου 2001, C-266/00, Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου (Συλλογή 2001, σ. I-2073, σκέψη 30).

( 41 ) Βλ. ανωτέρω σημείο 35.

( 42 ) Απόφαση της 14ης Μαρτίου 2002, C-161/00, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Συλλογή 2002, σ. I-2753, σκέψη 46).

( 43 ) Προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 18.

( 44 ) Συνημμένο 5 του υπομνήματος αντικρούσεως, σ. 101 επ.

( 45 ) Σημείο 132 του υπομνήματος απαντήσεως.

( 46 ) Σημείο 171 του υπομνήματος ανταπαντήσεως.

( 47 ) Συνημμένο 5 του υπομνήματος αντικρούσεως, σ. 103.

( 48 ) Συνημμένο 5 του υπομνήματος αντικρούσεως, σ. 103 επ.

( 49 ) CORPEN, Estimation des flux d’azote, de phosphore et de potassium associés aux bovins allaitants et aux bovins en croissance et à l’engrais, issus des troupeaux allaitants et laitiers et à leur système fourrager (2001), σ. 6, που παραπέμπει για τις τιμές για τις γαλακτοφόρες αγελάδες σε CORPEN, Estimation des flux d’azote, de phosphore et de potassium associés aux vaches laitières et à leur système fourrager (1999), σ. 5.

( 50 ) Βλ. ανωτέρω σημείο 30.

( 51 ) Προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 18.

( 52 ) Μελέτη του 2001 (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 17, σ. 18).

( 53 ) Μελέτη του 2011 (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 19, Part D, Recommendations for Measures, σ. 54 και 55).

( 54 ) Βλ. ανωτέρω σημεία 30 και 31.

( 55 ) Μελέτη του 2001 (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 17, σ. 16).

( 56 ) Μελέτη του 2001 (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 17, σ. 17).

( 57 ) Μελέτη του 2011 (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 19, Part D, Recommendations for Measures, σ. 55 και 56).