ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

HENRIK SAUGMANDSGAARD ØE

της 13ης Ιουνίου 2019 ( 1 )

Υπόθεση C-377/18

Ποινική δίκη

κατά

AH,

PB,

CX,

KM,

PH,

παρισταμένου του:

MH

[αίτηση του Spetsializiran nakazatelen sad

(ειδικού δικαστηρίου ποινικών υποθέσεων, Βουλγαρία)

για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Οδηγία (ΕΕ) 2016/343 – Τεκμήριο αθωότητας – Άρθρο 4 – Δημόσιες αναφορές στην ενοχή προσώπου – Δικαίωμα προσώπου να μην μνημονεύεται, σε δημόσια δήλωση ή σε δικαστική απόφαση, ως ένοχος πριν από την έκδοση τελεσίδικης δικαστικής απόφασης – Τέλεση αξιόποινης πράξης στο πλαίσιο εγκληματικής οργάνωσης – Συμφωνία με αντικείμενο την προ της δίκης ομολογία ενοχής συναφθείσα μεταξύ της εισαγγελικής αρχής και ενός εκ των κατηγορουμένων – Μνεία και ταυτοποίηση των κατηγορουμένων ως συνεργών στην αξιόποινη πράξη – Συμβατότητα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 48 – Σύμβαση για την Προάσπιση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών – Άρθρο 6, παράγραφος 2»

I. Εισαγωγή

1. Στο πλαίσιο συμφωνίας με αντικείμενο την προ της δίκης ομολογία ενοχής, συναφθείσα μεταξύ εισαγγελικής αρχής και κατηγορουμένου ( 2 ) λόγω τέλεσης αξιόποινης πράξης στο πλαίσιο εγκληματικής οργάνωσης, αντιβαίνει στο τεκμήριο αθωότητας εθνικός δικονομικός κανόνας ο οποίος απαιτεί να μνημονεύεται στη συμφωνία αυτή η συμμετοχή στην αξιόποινη πράξη των άλλων κατηγορούμενων που διώκονται χωριστά και να ταυτοποιούνται τα εν λόγω πρόσωπα;

2. Αυτό είναι, κατ’ ουσίαν, το αντικείμενο του προδικαστικού ερωτήματος που υποβάλλει το Spetsializiran nakazatelen sad (ειδικό δικαστήριο ποινικών υποθέσεων, Βουλγαρία).

3. Το ερώτημα αυτό εντάσσεται στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας κινηθείσας κατά έξι προσώπων λόγω της εικαζόμενης συμμετοχής τους σε εγκληματική οργάνωση. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, ένας εκ των κατηγορουμένων εξέφρασε την επιθυμία να συνάψει συμφωνία περί ομολογίας ενοχής, της οποίας το περιεχόμενο πρέπει να εγκρίνει το αιτούν δικαστήριο, βάσει της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο καλείται να προσδιορίσει αν η μνεία, στη συμφωνία αυτή, των πέντε άλλων χωριστά κατηγορουμένων ως συνεργών και η ταυτοποίηση αυτών με τα ονόματά τους και με τον εθνικό αριθμό ταυτότητάς τους ενδέχεται να συνιστά προσβολή του τεκμηρίου αθωότητας το οποίο απολαύουν τα πέντε αυτά πρόσωπα βάσει του άρθρου 48, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ( 3 ) και, επομένως, παράβαση των διατάξεων του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας (ΕΕ) 2016/343 ( 4 ).

4. Με το προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει το περιεχόμενο μιας εκ των βασικών προϋποθέσεων για τη διασφάλιση του σεβασμού του τεκμηρίου αθωότητας, ήτοι αυτής που αφορά το ότι ο κατηγορούμενος δεν πρέπει να παρουσιάζεται, σε δημόσια δήλωση ή δικαστική απόφαση, ως ένοχος, εφόσον δεν έχει αποδειχθεί προηγουμένως η ενοχή του σύμφωνα με τον νόμο. Το ερώτημα αυτό είναι παρεμφερές εκείνου της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2018, Milev ( 5 ).

II. Το νομικό πλαίσιο

Α. H Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών

5. Το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών ( 6 ), το οποίο επιγράφεται «Δικαίωμα στη χρηστή απονομή δικαιοσύνης», προβλέπει στην παράγραφο 2 τα εξής: «Παν πρόσωπον κατηγορούμενον επί αδικήματι τεκμαίρεται ότι είναι αθώον μέχρι της νομίμου αποδείξεως της ενοχής του.»

Β. Το δίκαιο της Ένωσης

1. Ο Χάρτης

6. Το άρθρο 48 του Χάρτη, με τίτλο «Τεκμήριο αθωότητας και δικαιώματα της υπεράσπισης», προβλέπει τα εξής: «1. Κάθε κατηγορούμενος τεκμαίρεται ότι είναι αθώος μέχρι αποδείξεως της ενοχής του σύμφωνα με τον νόμο. 2. Διασφαλίζεται ο σεβασμός των δικαιωμάτων της υπεράσπισης σε κάθε κατηγορούμενο.»

2. Η οδηγία 2016/343

7. Δυνάμει του άρθρου 1, η οδηγία 2016/343 θεσπίζει «ελάχιστους» (στοιχειώδεις) κανόνες σχετικά με, αφενός, ορισμένες πτυχές του τεκμηρίου αθωότητας και, αφετέρου, το δικαίωμα παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του.

8. Οι αιτιολογικές σκέψεις 9, 10, 16, 17, 47 και 48 της οδηγίας αυτής έχουν ως εξής: «(9) Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι να ενισχυθεί το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών, με τη θέσπιση κοινών ελάχιστων κανόνων για ορισμένες πτυχές του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη. (10) Με τη θέσπιση κοινών ελάχιστων κανόνων για την προστασία των δικονομικών δικαιωμάτων των υπόπτων και κατηγορουμένων η παρούσα οδηγία έχει σκοπό να ενισχύσει την εμπιστοσύνη των κρατών μελών στα συστήματα απονομής ποινικής δικαιοσύνης των άλλων κρατών μελών και, ως εκ τούτου, να συμβάλει στη διευκόλυνση της αμοιβαίας αναγνώρισης των αποφάσεων σε ποινικές υποθέσεις. […] […] (16) Το τεκμήριο αθωότητας παραβιάζεται σε περίπτωση που δημόσιες δηλώσεις δημόσιων αρχών ή δικαστικές αποφάσεις, με εξαίρεση τις αποφάσεις περί ενοχής, αναφέρονται στον ύποπτο ή στον κατηγορούμενο ως να είναι ένοχος κατά το χρονικό διάστημα που το πρόσωπο αυτό δεν έχει αποδειχτεί ένοχο κατά τον νόμο. Οι εν λόγω δηλώσεις και δικαστικές αποφάσεις δεν θα πρέπει να δημιουργούν την αίσθηση ότι το πρόσωπο αυτό είναι ένοχο. […] (17) Με τον όρο “δημόσιες δηλώσεις δημόσιων αρχών” θα πρέπει να νοείται κάθε δήλωση που αναφέρεται σε αξιόποινη πράξη η οποία προέρχεται είτε από αρχή που συμμετέχει σε ποινική διαδικασία σχετική με την εν λόγω αξιόποινη πράξη, π.χ. δικαστικές αρχές, αστυνομία και άλλες αρχές επιβολής του νόμου, είτε από άλλη δημόσια αρχή, π.χ. υπουργούς και άλλους δημόσιους λειτουργούς ή αξιωματούχους, υπό τον όρο ότι δεν θίγεται τυχόν ασυλία που ισχύει σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο. […] (47) Η παρούσα οδηγία συνάδει με τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις αρχές που αναγνωρίζονται από τον Χάρτη και την [ΕΣΔΑ], συμπεριλαμβανομέν[ων] […] του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, του τεκμηρίου αθωότητας και των δικαιωμάτων της υπεράσπισης. […] (48) Δεδομένου ότι η οδηγία ορίζει ελάχιστους κανόνες, τα κράτη μέλη μπορούν να διευρύνουν τα δικαιώματα που προβλέπονται στην παρούσα οδηγία με σκοπό την παροχή μεγαλύτερης προστασίας. Το επίπεδο προστασίας που παρέχουν τα κράτη μέλη δεν θα πρέπει ποτέ να υπολείπεται των προτύπων του Χάρτη ή της ΕΣΔΑ, όπως αυτά έχουν ερμηνευτεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.»

9. Το άρθρο 2 της οδηγίας 2016/343, με τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα εξής: «Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στα φυσικά πρόσωπα που είναι ύποπτα ή κατηγορούμενα σε ποινική διαδικασία. Εφαρμόζεται σε όλα τα στάδια της ποινικής διαδικασίας από τη στιγμή που ένα πρόσωπο θεωρείται ύποπτο ή κατηγορείται για τέλεση αξιόποινης πράξης ή εικαζόμενης αξιόποινης πράξης μέχρι την απόφαση για την τελική εκτίμηση του κατά πόσον το εν λόγω πρόσωπο διέπραξε τη σχετική αξιόποινη πράξη και μέχρι η εν λόγω απόφαση να καταστεί οριστική.»

10. Το άρθρο 3 της οδηγίας αυτής κατοχυρώνει το τεκμήριο αθωότητας. Η διάταξη αυτή έχει ως εξής: «Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι τεκμαίρονται αθώοι μέχρις ότου αποδειχτεί η ενοχή τους σύμφωνα με τον νόμο.»

11. Τα άρθρα 4 έως 7 της οδηγίας αυτής ρυθμίζουν ορισμένες πτυχές του τεκμηρίου αθωότητας.

12. Ειδικότερα, το άρθρο 4 της οδηγίας 2016/343, του οποίου η ερμηνεία ζητείται στην υπό κρίση υπόθεση, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δημόσιες αναφορές στην ενοχή προσώπου», ορίζει τα εξής: «1. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να διασφαλίσουν ότι, όσο δεν έχει αποδειχτεί η ενοχή υπόπτου ή κατηγορουμένου σύμφωνα με τον νόμο, στις δημόσιες δηλώσεις δημόσιων αρχών καθώς και στις δικαστικές αποφάσεις, με εξαίρεση τις αποφάσεις περί της ενοχής, το εν λόγω πρόσωπο δεν αναφέρεται ως ένοχο. Η ανωτέρω διάταξη δεν θίγει τις πράξεις της εισαγγελικής αρχής που αποσκοπούν να αποδείξουν την ενοχή του υπόπτου ή του κατηγορουμένου και δεν θίγει επίσης τις προκαταρκτικές αποφάσεις δικονομικής φύσης που λαμβάνονται από δικαστικές ή άλλες αρμόδιες αρχές και βασίζονται σε υπόνοιες ή ενοχοποιητικά στοιχεία. 2. Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι υπάρχουν διαθέσιμα κατάλληλα μέτρα σε περίπτωση παραβίασης της υποχρέωσης που προβλέπεται στην παράγραφο 1 του παρόντος άρθρου, βάσει της οποίας δεν πρέπει να γίνεται αναφορά στον ύποπτο ή κατηγορούμενο ως να είναι ένοχος, σύμφωνα με την παρούσα οδηγία και ειδικότερα με το άρθρο 10. 3. Η υποχρέωση που ορίζεται στην παράγραφο 1 να μη γίνεται αναφορά στον ύποπτο ή κατηγορούμενο ως να είναι ένοχος δεν εμποδίζει τις δημόσιες αρχές να προβαίνουν σε δημόσια μετάδοση πληροφοριών σχετικά με την ποινική διαδικασία όταν αυτό είναι απολύτως απαραίτητο για λόγους σχετικούς με την ποινική έρευνα ή με το δημόσιο συμφέρον.»

Γ. Το βουλγαρικό δίκαιο

13. Το βουλγαρικό Σύνταγμα (Konstitutsiya), στο άρθρο 31, παράγραφος 3, καθώς και ο nakazatelno protsesualen kodeks (Κώδικας Ποινικής Δικονομίας, στο εξής: NPK), στο άρθρο 16, προβλέπουν ότι ο κατηγορούμενος θεωρείται αθώος μέχρις αποδείξεως του εναντίου μέσω καταδικαστικής αποφάσεως με ισχύ δεδικασμένου.

14. Κατά το άρθρο 381, παράγραφοι 1 και 6, του NPK, μετά το πέρας της έρευνας, εάν ο κατηγορούμενος ομολογήσει την ενοχή του, μπορεί να συνάψει συμφωνία με τον εισαγγελέα μέσω του δικηγόρου του.

15. Το άρθρο 381, παράγραφος 5, σημείο 1, του NPK ορίζει τα εξής: «Η συμφωνία καταρτίζεται εγγράφως και σε αυτήν αναγνωρίζονται τα ακόλουθα στοιχεία: 1. (ότι) έχει τελεστεί πράξη, (ότι) η πράξη τελέστηκε από τον κατηγορούμενο, (ότι) η πράξη καταλογίζεται στον κατηγορούμενο, (ότι) η πράξη είναι αξιόποινη και ποιος είναι ο νομικός χαρακτηρισμός της».

16. Το άρθρο 381, παράγραφος 7, του NPK προβλέπει ότι, «[ό]ταν η διαδικασία αφορά πλείονα πρόσωπα […], η συμφωνία μπορεί να συναφθεί από ορισμένα εξ αυτών […]».

17. Το άρθρο 382, παράγραφος 5, του NPK ορίζει τα εξής: «Το δικαστήριο δύναται να προτείνει τροποποιήσεις της συμφωνίας, οι οποίες εξετάζονται με τον εισαγγελέα και τους δικηγόρους των κατηγορουμένων. Ο κατηγορούμενος λαμβάνει τον λόγο τελευταίος.»

18. Βάσει του άρθρου 382, παράγραφος 7, του NPK, το δικαστήριο εγκρίνει τη συμφωνία εφόσον αυτή δεν αντιβαίνει στον νόμο και στα χρηστά ήθη.

19. Κατά το άρθρο 383, παράγραφος 1, του NPK, η συμφωνία παράγει αποτελέσματα δικαστικής αποφάσεως με ισχύ δεδικασμένου.

20. Τέλος, δυνάμει των άρθρων 12 έως 14 του zakon za grazhdanskata registratsia (νόμου περί προσωπικής καταστάσεως) ( 7 ), οι Βούλγαροι υπήκοοι έχουν τρία ονόματα, το μικρό όνομα, το πατρώνυμο και το επώνυμο. Έχουν επίσης, κατά το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμου περί προσωπικής καταστάσεως, έναν εθνικό αριθμό ταυτότητας ως αριθμό διοικητικής αναγνώρισης που καθιστά εφικτή τη σαφή ταυτοποίηση κάθε προσώπου.

III. Τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης, το προδικαστικό ερώτημα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

21. Η υπό κρίση υπόθεση εντάσσεται στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας κινηθείσας κατά έξι προσώπων, ήτοι των ΑH, PB, CX, KM, PH και MH. Τα πρόσωπα αυτά κατηγορούνται, βάσει του άρθρου 321, παράγραφος 2 και παράγραφος 3, σημείο 2, του nakazatelen kodeks (Ποινικού Κώδικα, στο εξής: NK) για τη εικαζόμενη συμμετοχή τους σε εγκληματική οργάνωση. Η οργάνωση αυτή φέρεται να έδρασε από τον Νοέμβριο του 2014 έως τον Νοέμβριο του 2015 στη Σόφια (Βουλγαρία). Κατά το κατηγορητήριο, τα έξι αυτά πρόσωπα κατένειμαν μεταξύ τους καθήκοντα με σκοπό τον πλουτισμό διά της πλαστογραφήσεως επίσημων εγγράφων ή της παραποιήσεως του περιεχομένου επίσημων εγγράφων, ήτοι ταυτοτήτων και αδειών οδήγησης μηχανοκίνητων οχημάτων.

22. Ένα μόνο από τα πρόσωπα αυτά, ο MH, εξέφρασε την επιθυμία να συνάψει συμφωνία περί ομολογίας ενοχής με αντάλλαγμα την επιβολή μικρότερης ποινής.

23. Οι πέντε άλλοι κατηγορούμενοι συγκατατέθηκαν στη σύναψη της συμφωνίας αυτής από τον MH, επισημαίνοντας ρητώς ότι η συγκατάθεσή τους ουδόλως σήμαινε ότι ομολογούν την ενοχή τους ή ότι παραιτούνται από το δικαίωμά τους να υποστηρίξουν τη αθωότητά τους.

24. Στη συμφωνία που συνήφθη μεταξύ του εισαγγελέα και του MH επισημαίνεται ότι ο MH ομολογεί την ενοχή του: «από τον Νοέμβριο του 2014 έως τις 26 Νοεμβρίου 2015, στη Σόφια και στο Pavlikeni [Βουλγαρία], για συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση, μόνιμη και διαρθρωμένη ομάδα απαρτιζόμενη από περισσότερα από τρία άτομα, στην οποία μετείχαν [ονόματα και εθνικός αριθμός ταυτότητας των πέντε άλλων κατηγορουμένων] με σκοπό την τέλεση αξιόποινης πράξης [κατά την έννοια του άρθρου 308, παράγραφοι 2 και 7, και του άρθρου 321, παράγραφος 2 και παράγραφος 3, σημείο 2, του NK]» ( 8 ). Από το κείμενο της συμφωνίας αυτής προκύπτει ότι όλοι οι κατηγορούμενοι ταυτοποιούνται με τον ίδιο τρόπο, ήτοι με τα τρία ονόματά τους και τον εθνικό αριθμό ταυτότητάς τους. Η μόνη διαφορά έγκειται στην περίσταση ότι ο MH ταυτοποιείται, επιπλέον, με την ημερομηνία και τον τόπο γέννησης, τη διεύθυνση, την ιθαγένεια, την εθνότητα, την οικογενειακή κατάστασή του, καθώς και με το ποινικό του μητρώο.

25. Βάσει των κανόνων της εθνικής δικονομίας, η συναφθείσα συμφωνία μεταξύ του εισαγγελέα και του MH υποβλήθηκε προς έγκριση στο αιτούν δικαστήριο, το οποίο δύναται να επιφέρει σε αυτήν τροποποιήσεις.

26. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν συνάδει προς το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343 η σαφής και ρητή μνεία, στη συμφωνία αυτή, των πέντε άλλων προσώπων, τα οποία δεν συνήψαν την εν λόγω συμφωνία και κατηγορούνται στο πλαίσιο της συνήθους ποινικής διαδικασίας, ως μέλη της εγκληματικής οργάνωσης, και η ταυτοποίηση αυτών με τα ονόματά τους καθώς και με τον εθνικό αριθμό ταυτότητάς τους.

27. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, κατά πάγια εθνική νομολογία, το κείμενο της συμφωνίας περί ομολογίας ενοχής πρέπει να συμπίπτει πλήρως με το κείμενο του κατηγορητηρίου, στο οποίο όλοι οι κατηγορούμενοι μνημονεύονται ως συνεργοί στην αξιόποινη πράξη. Ως εκ τούτου, θα έπρεπε να μνημονεύονται κατ’ αυτόν τον τρόπο στη συναφθείσα μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνία. Επιπλέον, η μνεία των συνεργών στην αξιόποινη πράξη θα μπορούσε να είναι κρίσιμη για τη συνδρομή των στοιχείων της αντικειμενικής υπόστασης της σχετικής αξιόποινης πράξης, καθόσον για τη σύσταση εγκληματικής οργάνωσης απαιτείται η συμμετοχή τουλάχιστον τριών προσώπων.

28. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343 απαγορεύει σε δικαστική αρχή να μνημονεύει κατηγορούμενο ως ένοχο σε απόφαση, με εξαίρεση την απόφαση περί της ενοχής του. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, υφίσταται αντίφαση μεταξύ της εθνικής νομολογίας, η οποία απαιτεί να μνημονεύονται στη συμφωνία οι άλλοι κατηγορούμενοι ως συνεργοί στην επίμαχη αξιόποινη πράξη, και της υποχρέωσης που έθεσε ο νομοθέτης της Ένωσης να μην μνημονεύονται τα πρόσωπα αυτά ως ένοχα.

29. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Spetsializiran nakazatelen sad (ειδικό δικαστήριο ποινικών υποθέσεων) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το εξής προδικαστικό ερώτημα: «Συνάδει με το άρθρο 4, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 16, πρώτη περίοδος, και με την αιτιολογική σκέψη 17 της οδηγίας 2016/343 εθνική νομολογία η οποία επιτάσσει να μνημονεύονται, στο κείμενο συμφωνίας (συναφθείσας στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας) ως δράστες της οικείας αξιόποινης πράξεως όχι μόνο ο κατηγορούμενος που ομολόγησε την ενοχή του για την εν λόγω αξιόποινη πράξη και συνήψε την εν λόγω συμφωνία, αλλά και άλλοι κατηγορούμενοι, συνεργοί στην τέλεση της αξιόποινης πράξεως, οι οποίοι δεν συνήψαν την εν λόγω συμφωνία, δεν ομολόγησαν την ενοχή τους και κατά των οποίων η υπόθεση συνεχίζεται κατά τη συνήθη ποινική διαδικασία, αλλά οι οποίοι συγκατατέθηκαν στη σύναψη της συμφωνίας από τον πρώτο κατηγορούμενο;»

30. Η Γερμανική και η Ιταλική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις και, εξαιρουμένης της Ιταλικής Κυβέρνησης, ανέπτυξαν επίσης προφορικά τις παρατηρήσεις τους.

IV. Ανάλυση

Α. Προκαταρκτική παρατήρηση επί της δυνατότητας εφαρμογής της οδηγίας 2016/343

31. Λαμβανομένης υπόψη της συζήτησης που διεξήχθη ενώπιον του Δικαστηρίου, εκτιμώ ότι η εξέταση του προδικαστικού ερωτήματος επιβάλλει τη διατύπωση προκαταρκτικής παρατήρησης σχετικά με τη ratione personae και ratione materiae εφαρμογή της οδηγίας 2016/343 και, ειδικότερα, του άρθρου 4 αυτής ( 9 ).

32. Κατά πρώτον, η κατάσταση των AH, PB, CX, KM και PH εμπίπτει, αναμφίβολα, στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής.

33. Το πεδίο εφαρμογής ορίζεται στο άρθρο 2 της οδηγίας 2016/343. Κατ’ εφαρμογήν της διάταξης αυτής, η εν λόγω οδηγία εφαρμόζεται στα φυσικά πρόσωπα που είναι ύποπτα ή κατηγορούμενα σε ποινική διαδικασία, σε όλα τα στάδια αυτής από τη στιγμή που ένα πρόσωπο θεωρείται ύποπτο ή κατηγορείται για τέλεση αξιόποινης πράξης και τούτο μέχρι την απόφαση για την τελική εκτίμηση του κατά πόσον το εν λόγω πρόσωπο διέπραξε τη σχετική αξιόποινη πράξη και μέχρι η εν λόγω απόφαση να καταστεί οριστική.

34. Πάντως, στην υπόθεση της κύριας δίκης, δεν αμφισβητείται ότι τα πέντε αυτά πρόσωπα κατηγορούνται για την τέλεση αξιόποινης πράξης και ότι η ενοχή τους δεν έχει ακόμη αποδειχθεί σύμφωνα με τον νόμο.

35. Κατά δεύτερον, οι επίδικες μνείες στη συμμετοχή των AH, PB, CX, KM και PH στην τέλεση της επίμαχης αξιόποινης πράξης μπορούν να εξεταστούν υπό το πρίσμα του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343, λαμβανομένων υπόψη της φύσης και του περιεχομένου της συναφθείσας μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνίας.

36. Συγκεκριμένα, η συμφωνία αυτή συνιστά, έναντι των πέντε άλλων προσώπων, δικαστική απόφαση η οποία δεν αφορά την ενοχή τους, κατά την έννοια της διάταξης αυτής.

37. Αφενός, η συμφωνία περί ομολογίας ενοχής συνιστά δικαστική απόφαση, η οποία εμπίπτει στη συνήθως καλούμενη «ποινική συνδιαλλαγή» ( 10 ).

38. Η συμφωνία με την οποία κατηγορούμενος ομολογεί την ενοχή του όσον αφορά την τέλεση αξιόποινης πράξης με αντάλλαγμα, συχνά, την επιβολή μικρότερης ποινής, συνάπτεται με την κατηγορούσα αρχή, εν προκειμένω, τον εισαγγελέα, και εγκρίνεται, εν συνεχεία, στο πλαίσιο επ’ ακροατηρίου διαδικασίας, από την αρμόδια δικαστική αρχή.

39. Επομένως, η συμφωνία περί ομολογίας ενοχής έχει δικαστικό χαρακτήρα, δεδομένου ότι η σύναψή της απαιτεί την παρέμβαση δικαστή της ουσίας ο οποίος ασκεί τη δικαιοδοτική εξουσία του στο πλαίσιο ταχείας διαδικασίας.

40. Εν προκειμένω, από τα άρθρα 381 έως 384 του NPK προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο πρέπει να αποφανθεί επί της συμφωνίας που συνήφθη μεταξύ του εισαγγελέα και του MH στο πλαίσιο επ’ ακροατηρίου διαδικασίας στην οποία, η εθνική νομοθεσία, επιβάλλει ρητώς την παράσταση του MH. Το αιτούν δικαστήριο οφείλει, επομένως, να ελέγξει αν η συμφωνία περί ομολογίας ενοχής συνήφθη με σεβασμό των εφαρμοστέων δικονομικών και ουσιαστικών κανόνων και αν ο κατηγορούμενος τη συνήψε αυτοβούλως και έχοντας πλήρη επίγνωση της κατάστασης. Στο αιτούν δικαστήριο παρέχεται ρητώς η δυνατότητα να διατυπώσει προτάσεις τροποποίησης όσον αφορά τους χρησιμοποιούμενους στο πλαίσιο της συμφωνίας αυτής όρους και αυτές είναι, άλλωστε, οι περιστάσεις υπό τις οποίες υποβάλλει το προδικαστικό ερώτημα.

41. Επομένως, η συναφθείσα μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνία οδηγεί στην έκδοση απόφασης, κατόπιν απλουστευμένου δικαστικού ελέγχου, όχι μόνο επί του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης, αλλά και επί της ποινικής ευθύνης του MH και της ποινής που θα επιβληθεί σε αυτόν. Η συμφωνία αυτή, όπως εγκρίνεται από το αιτούν δικαστήριο, είναι νομικά δεσμευτική και, όπως προκύπτει από το άρθρο 383 του NPK, παράγει τα αποτελέσματα δικαστικής απόφασης με ισχύ δεδικασμένου. Η εκτελεστότητα και το δεδικασμένο είναι, όμως, τα δύο χαρακτηριστικά κάθε δικαστικής απόφασης.

42. Λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων αυτών, εκτιμώ ότι δεν χωρεί αμφιβολία ότι η συναφθείσα μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνία συνιστά έκφραση του jus punendi και ότι, μέσω αυτής, εκδίδεται δικαστική απόφαση επί των πραγματικών περιστατικών σε σχέση με τα οποία ασκείται δίωξη, καθώς και επί της ενοχής του MH.

43. Αφετέρου, η εν λόγω συμφωνία συνιστά δικαστική απόφαση η οποία δεν αφορά την ενοχή των AH, PB, CX, KM και PH.

44. Η έννοια της έκφρασης «δικαστικές αποφάσεις, με εξαίρεση τις αποφάσεις περί της ενοχής», στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343, πρέπει να ερμηνεύεται κατά τρόπο που να εγγυάται την πρακτική αποτελεσματικότητα της διάταξης αυτής και, ειδικότερα, να διασφαλίζει τον συγκεκριμένο και αποτελεσματικό σεβασμό των δικαιωμάτων που έχουν οι κατηγορούμενοι να μην μνημονεύονται ως ένοχοι εφόσον η ενοχή τους δεν έχει αποδειχθεί σύμφωνα με τον νόμο.

45. Βεβαίως, όπως επιτρέπεται από το άρθρο 381, παράγραφος 7, του NPK, η συμφωνία μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συνήφθη στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας στην οποία εμπλέκονταν πλείονα πρόσωπα. Εντούτοις, επί της ουσίας, αφορά μόνο την ενοχή του προσώπου το οποίο, ομολογώντας την ενοχή του, συνάπτει τη συμφωνία αυτή. Οι άλλοι κατηγορούμενοι, οι οποίοι δεν συνήψαν τη συμφωνία αυτή, δεν παραιτήθηκαν από κανένα από τα δικονομικά δικαιώματά τους, περιλαμβανομένου του δικαιώματος στο τεκμήριο αθωότητας. Συγκεκριμένα, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, παρά τη «συγκατάθεση επί της διαδικασίας» των πέντε άλλων κατηγορουμένων στη σύναψη τέτοιας ποινικής συνδιαλλαγής, τα πρόσωπα αυτά επισήμαναν ρητώς ότι δεν ομολογούν την ενοχή τους και ότι δεν παραιτούνται από το δικαίωμά τους να υποστηρίξουν την αθωότητά τους.

46. Ως εκ τούτου, δεν συμμερίζομαι τις αμφιβολίες που διατύπωσε συναφώς η Γερμανική Κυβέρνηση.

47. Κατά τη Γερμανική Κυβέρνηση, έστω και αν η συναφθείσα μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνία δεν αφορά την ενοχή των άλλων χωριστά κατηγορουμένων, συνιστά παρ’ όλα αυτά δικαστική απόφαση η οποία αφορά την ενοχή του MH και, ως εκ τούτου, πρέπει να χαρακτηριστεί ως τέτοια έναντι των άλλων αυτών προσώπων.

48. Κατά την άποψή μου, η ερμηνεία αυτή είναι υπερβολικά τυπολατρική και έχει ως αποτέλεσμα να στερεί από κάθε πρακτική αποτελεσματικότητα τις εγγυήσεις που κατοχυρώνονται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343.

49. Εξάλλου, αντιβαίνει στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ). Όπως θα εκθέσω στο πλαίσιο της ανάλυσής μου, το ΕΔΔΑ έκρινε, όντως, ότι το δικαίωμα στο τεκμήριο αθωότητας ισχύει επίσης όταν δικαστική απόφαση εκδοθείσα στο πέρας διαδικασίας η οποία δεν στρέφεται άμεσα κατά του προσφεύγοντος ως κατηγορουμένου, αλλά η οποία αφορά, εντούτοις εκκρεμή ποινική διαδικασία κατά του προσφεύγοντος αυτού και συνδέεται με τη διαδικασία αυτή, συνεπάγεται πρόωρη εκτίμηση της ενοχής του ( 11 ).

50. Υπό τις περιστάσεις αυτές, πρέπει να θεωρηθεί ότι η συναφθείσα μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνία συνιστά έναντι των AH, PB, CX, KM και PH, δικαστική απόφαση η οποία δεν αφορά την ενοχή τους, κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343. Επομένως, αυτοί μπορούν να ασκήσουν τα δικαιώματα τα οποία τους αναγνωρίζει η εν λόγω διάταξη.

Β. Επί του προδικαστικού ερωτήματος

51. Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει κατά πόσον, στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας κινηθείσας κατά πλειόνων προσώπων λόγω της τέλεσης αξιόποινης πράξης στο πλαίσιο εγκληματικής οργάνωσης, αντιβαίνει στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343 εθνικός δικονομικός κανόνας ο οποίος επιβάλλει να μνημονεύεται στη συμφωνία περί ομολογίας ενοχής που συνάπτει ένας εκ των κατηγορουμένων η συμμετοχή στην αξιόποινη πράξη των άλλων χωριστά κατηγορουμένων και να ταυτοποιούνται τα πρόσωπα αυτά με τα ονόματά τους καθώς και με τον εθνικό αριθμό ταυτότητάς τους.

52. Με άλλα λόγια, το αιτούν δικαστήριο τρέφει αμφιβολίες σχετικά με τη διατύπωση που πρέπει να χρησιμοποιηθεί στο πλαίσιο τέτοιας συμφωνίας, προκειμένου αυτή να μην προσβάλλει το τεκμήριο αθωότητας των κατηγορουμένων σε χωριστή διαδικασία και, ειδικότερα, το δικαίωμά τους να μην μνημονεύονται, σε δικαστική απόφαση, ως ένοχοι προτού αποδειχθεί προηγουμένως η ενοχή τους σύμφωνα με τον νόμο.

53. Η ιδιαίτερα δυσχερής κατάσταση με την οποία βρίσκεται αντιμέτωπο το αιτούν δικαστήριο οφείλεται στη φύση της επίμαχης αξιόποινης πράξης.

54. Υπενθυμίζεται ότι έξι πρόσωπα κατηγορούνται για τη συμμετοχή τους σε «εγκληματική οργάνωση», κατά την έννοια του άρθρου 321, παράγραφος 2 και παράγραφος 3, σημείο 2, του NK. Η συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση είναι εκ φύσεως συλλογική αξιόποινη πράξη, όπως και η σύσταση συμμορίας, η οποία ποινικοποιεί τη συμμετοχή γενικά. Όπως προκύπτει από τον όρο «οργάνωση», η πράξη στοιχειοθετείται μόνο αν στην τέλεσή της μετείχαν πλείονες δράστες ( 12 ). Κατά τη θεωρία, αυτοί θεωρούνται συνήθως συνεργοί στην τελεσθείσα αξιόποινη πράξη. Μετέχουν όλοι στην ίδια αξιόποινη πράξη και η συμπεριφορά καθενός από αυτούς συνδέεται στενά με αυτή των άλλων. Στο μέτρο που υφίσταται πραγματική αλληλεγγύη μεταξύ των συνεργών κατά την τέλεση της αξιόποινης πράξης, θα ήταν λογικό η αλληλεγγύη αυτή να αντικατοπτρίζεται και στην εφαρμοστέα στην περίπτωσή τους διαδικασία ( 13 ). Αυτή η χαρακτηριστική της συνέργειας αλληλεξάρτηση έχει συνέπειες, a fortiori όταν οι συνεργοί δεν δικάζονται μαζί. Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στο πλαίσιο συμφωνίας περί ομολογίας ενοχής που συνάπτει ένας εξ αυτών, η αλληλεξάρτηση αυτή μπορεί να επιβάλλει την ταυτοποίηση των άλλων συνεργών προκειμένου να καθοριστούν ο νομικός χαρακτηρισμός της αξιόποινης πράξης καθώς και η ποινική ευθύνη του ενδιαφερομένου. Εντούτοις, η απαίτηση αυτή μπορεί να θίγει τις δικονομικές εγγυήσεις για τους συνεργούς και, ειδικότερα, το τεκμήριο αθωότητας.

55. Συγκεκριμένα, στην απόφαση Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου διατύπωσε σημαντικές επιφυλάξεις για την περίσταση στην οποία η δικαστική αρχή αποφασίζει να δικάσει στο πλαίσιο χωριστών διαδικασιών τους συγκατηγορουμένους για αξιόποινη πράξη, ενώ η φύση των κατηγοριών απαιτεί, προκειμένου να καθοριστεί η νομική ευθύνη ενός εξ αυτών, να αποδειχθεί η συμμετοχή των άλλων στην αξιόποινη πράξη ( 14 ).

56. Ως εκ τούτου, διατύπωσε σαφείς απαιτήσεις με σκοπό τον σεβασμό του τεκμηρίου αθωότητας, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, ΕΣΔΑ, όταν δικαστική αρχή αποφασίζει να προβεί σε χωρισμό των υποθέσεων λόγω σύναψης συμφωνίας περί ομολογίας ενοχής από έναν εκ των κατηγορουμένων.

57. Αφενός, η δικαστική αρχή οφείλει, πριν από τη λήψη τέτοιας απόφασης, να εξετάσει λεπτομερώς το σύνολο των διακυβευόμενων συμφερόντων και να παράσχει τη δυνατότητα στους συγκατηγορουμένους να προσβάλλουν την απόφαση αυτή ( 15 ).

58. Αφετέρου, η δικαστική αρχή οφείλει να μεριμνήσει ώστε η διαδικασία περί ομολογίας ενοχής να συνοδεύεται από δύο εγγυήσεις τις οποίες κρίνει απαραίτητες προκειμένου να παρασχεθεί στους συγκατηγορουμένους η δυνατότητα να τύχουν δίκαιας δίκης στο πλαίσιο των εκκρεμών σε βάρος τους διαδικασιών ( 16 ).

59. Πρώτον, η δικαστική αρχή υποχρεούται να μην προσδώσει ισχύ δεδικασμένου σε πραγματικά περιστατικά τα οποία έγιναν δεκτά σε διαδικασία στην οποία δεν μετείχαν οι άλλοι συγκατηγορούμενοι, δεδομένου ότι η εμβέλεια της απόδειξης των συγκεκριμένων πραγματικών περιστατικών περιορίζεται στην οικεία διαδικασία.

60. Δεύτερον, η δικαστική αρχή οφείλει να απόσχει από κάθε μνεία ή δήλωση η οποία θα μπορούσε να θίξει τη δίκαιη εξέταση των κατηγοριών που απαγγέλθηκαν στους συγκατηγορουμένους στο πλαίσιο χωριστής διαδικασίας και, ιδίως, να προσβάλει το δικαίωμά τους στο τεκμήριο αθωότητας.

61. Το υπό κρίση προδικαστικό ερώτημα πραγματεύεται το τελευταίο αυτό ζήτημα και, ειδικότερα, τον τρόπο ταυτοποιήσεως και μνείας, στη συναφθείσα μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνία, των AH, PB, CX, KM και PH λόγω της συμμετοχής τους στην αξιόποινη πράξη.

1. Οι διατάξεις του άρθρου 4 της οδηγίας 2016/343

62. Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343 ορίζει ότι απόκειται στα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να διασφαλίσουν, μεταξύ άλλων, ότι όσο δεν έχει αποδειχτεί η ενοχή υπόπτου ή κατηγορουμένου σύμφωνα με τον νόμο, με εξαίρεση τις αποφάσεις περί της ενοχής, το εν λόγω πρόσωπο δεν αναφέρεται ως ένοχο.

63. Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής προσθέτει ότι τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι υπάρχουν διαθέσιμα κατάλληλα μέτρα σε περίπτωση παράβασης της υποχρέωσης αυτής.

64. Επομένως, οι διατάξεις του άρθρου 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2016/343 δεν παρέχουν καμία ένδειξη όσον αφορά τα μέτρα τα οποία πρέπει να θεσπίσουν συγκεκριμένα οι αρμόδιες εθνικές αρχές προκειμένου να διασφαλίζεται, σε κατάσταση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο σεβασμός του τεκμηρίου αθωότητας των χωριστά κατηγορουμένων. Επιπλέον, καμία άλλη διάταξη της οδηγίας αυτής δεν είναι λυσιτελής ( 17 ). Μόνο στην αιτιολογική σκέψη 16 της οδηγίας, στην οποία παραπέμπει ρητώς το αιτούν δικαστήριο, διευκρινίζεται ότι οι δικαστικές αποφάσεις δεν πρέπει να δημιουργούν την αίσθηση ότι τα πρόσωπα αυτά είναι ένοχα.

65. Από το άρθρο 1, καθώς και από τις αιτιολογικές σκέψεις 10 και 48, της οδηγίας 2016/343 προκύπτει ότι οι κανόνες που τείνουν να προλαμβάνουν και να διορθώνουν κάθε δημόσια μνεία της ενοχής είναι ελάχιστοι (στοιχειώδεις) κανόνες, τα δε κράτη μέλη καλούνται, κατά το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας αυτής, να θεσπίσουν τα «αναγκαία» ή «κατάλληλα» μέτρα για τον σκοπό αυτό.

66. Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης αναθέτει στα κράτη μέλη να μεριμνήσουν, ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες των εθνικών δικαιικών συστημάτων τους, για τη συγκεκριμένη φύση και το συγκεκριμένο περιεχόμενο των μέτρων αυτών. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο αναγνώρισε ρητώς ότι η εν λόγω οδηγία δεν συνιστά πλήρες και εξαντλητικό μέσο το οποίο αποσκοπεί στον καθορισμό του συνόλου των προϋποθέσεων για την έκδοση απόφασης περί προσωρινής κρατήσεως ( 18 ). Ασφαλώς, η διαπίστωση αυτή ισχύει και όσον αφορά τις προϋποθέσεις έγκρισης δικαστικής απόφασης, όπως είναι η επίμαχη συμφωνία περί ομολογίας ενοχής.

67. Εντούτοις, η διακριτική ευχέρεια την οποία διαθέτουν συναφώς τα κράτη μέλη δεν είναι απεριόριστη. Πράγματι, τα κράτη μέλη οφείλουν να σέβονται τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις αρχές που αναγνωρίζουν ο Χάρτης και η ΕΣΔΑ, όπως προκύπτει, εξάλλου, από την αιτιολογική σκέψη 47 της οδηγίας 2016/343, και τα μέτρα που θεσπίζουν πρέπει, ειδικότερα, να καθιστούν εφικτή την πρόληψη ή τη διόρθωση κάθε προσβολής του τεκμηρίου αθωότητας.

68. Επομένως, καταρχήν, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343 θα έπρεπε να ερμηνεύεται με κριτήριο τον κανόνα προστασίας που προβλέπεται στο άρθρο 48 του Χάρτη ( 19 ). Εντούτοις, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι ούτε η διάταξη αυτή ούτε η νομολογία του Δικαστηρίου καθιστούν εφικτό τον καθορισμό της φύσης και του περιεχομένου των μέτρων που πρέπει να λάβουν τα κράτη μέλη.

69. Αντιθέτως, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επιλήφθηκε πλήθους υποθέσεων, των οποίων οι αρχές πρέπει, υπό τις παρούσες περιστάσεις, να υπομνησθούν εν συντομία.

70. Όπως προκύπτει από τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη ( 20 ), το δικαίωμα στο τεκμήριο αθωότητας που κατοχυρώνεται στο άρθρο του 48, παράγραφος 1, του Χάρτη αντιστοιχεί στο άρθρο 6, παράγραφος 2, ΕΣΔΑ. Για τη διασφάλιση της αναγκαίας συνοχής μεταξύ του Χάρτη και της ΕΣΔΑ, ο νομοθέτης της Ένωσης έθεσε τον κανόνα ότι η έννοια και η εμβέλεια του δικαιώματος αυτού είναι ίδιες με αυτές που αναγνωρίζει η ΕΣΔΑ ( 21 ).

71. Επιπλέον, από την πρόταση οδηγίας της Επιτροπής ( 22 ) προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να ενισχύσει και να διασφαλίσει την αποτελεσματική εφαρμογή του τεκμηρίου αθωότητας στο πλαίσιο των ποινικών διαδικασιών, ενσωματώνοντας, στο δίκαιο της Ένωσης, τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου όσον αφορά τον σεβασμό του άρθρου 6, παράγραφος 2, ΕΣΔΑ ( 23 ). Ο νομοθέτης της Ένωσης εξέφρασε σαφώς τη βούλησή του περί διευκόλυνσης της εφαρμογής των άρθρων 6, 47 και 48 του Χάρτη διά παραπομπής στο άρθρο 6 ΕΣΔΑ, όπως αυτό ερμηνεύεται από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

72. Ως εκ τούτου, το άρθρο 3 της οδηγίας 2016/343 κατοχυρώνει το δικαίωμα στο τεκμήριο αθωότητας με διατύπωση πανομοιότυπη με εκείνη που χρησιμοποιείται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, ΕΣΔΑ.

73. Όσον αφορά τα άρθρα 4 έως 7 της οδηγίας αυτής, ρυθμίζουν ορισμένες πτυχές του τεκμηρίου αθωότητας, όπως αυτές διαμορφώθηκαν στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

74. Περαιτέρω, στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, ο νομοθέτης της Ένωσης διατυπώνει μια από τις βασικές απαιτήσεις που έθεσε το ΕΔΔΑ, ήδη το 1983, για τη διασφάλιση του σεβασμού του δικαιώματος στο τεκμήριο αθωότητας, ήτοι του δικαιώματος του ενδιαφερομένου να μην μνημονεύεται σε δημόσια δήλωση ή δικαστική απόφαση ως ένοχο προτού εκδοθεί τελεσίδικη δικαστική απόφαση ( 24 ).

75. Η διάταξη αυτή θέτει έναν στοιχειώδη κανόνα και, ως εκ τούτου, δεν προορίζεται, στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης, να παράσχει προστασία ευρύτερη από την παρεχόμενη από την ΕΣΔΑ ( 25 ).

76. Επομένως, η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι λυσιτελής για την ερμηνεία του τεκμηρίου αθωότητας το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 48 του Χάρτη και, ειδικότερα, μιας εκ των πτυχών του η οποία προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343. Συγκεκριμένα, η νομολογία αυτή παρέχει πολύ χρήσιμες ενδείξεις όσον αφορά τα μέτρα τα οποία οφείλουν να θεσπίζουν οι εθνικές αρχές προκειμένου να διασφαλίζουν ότι, με το σκεπτικό απόφασης ή με τη διατύπωση που χρησιμοποιείται στο πλαίσιο αυτής, δεν προσβάλλεται το τεκμήριο αθωότητας των χωριστά κατηγορουμένων.

2. Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σχετικά με τον σεβασμό του τεκμηρίου αθωότητας στην περίπτωση που οι συγκατηγορούμενοι δικάζονται στο πλαίσιο χωριστών διαδικασιών

77. Κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 6, παράγραφος 2, ΕΣΔΑ, «[π]αν πρόσωπον κατηγορούμενον επί αδικήματι τεκμαίρεται ότι είναι αθώον μέχρι της νομίμου αποδείξεως της ενοχής του» ( 26 ).

78. Στην απόφαση Karaman κατά Γερμανίας, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου υπενθυμίζει ότι το τεκμήριο αθωότητας είναι στοιχείο της δίκαιης ποινικής δίκης που απαιτείται από το άρθρο 6, παράγραφος 1, ΕΣΔΑ. Κατά το ΕΔΔΑ, το τεκμήριο αυτό προσβάλλεται αν, σε δικαστική απόφαση, ο δικαστής της ουσίας εκφράζει πρόωρα την άποψη ότι ο κατηγορούμενος είναι ένοχος, ενώ η ενοχή αυτού δεν έχει αποδειχτεί προηγουμένως σύμφωνα με τον νόμο. Αρκεί, ακόμη και ελλείψει πανηγυρικής διαπιστώσεως, αιτιολογία η οποία υποδηλώνει ότι ο δικαστής θεωρεί το συγκεκριμένο πρόσωπο ένοχο ( 27 ).

79. Για την εκτίμηση του εάν η αιτιολογία αυτή συνιστά προσβολή του τεκμηρίου αθωότητας, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποδίδει «καθοριστική» σημασία στην επιλογή της διατύπωσης που χρησιμοποίησε η δικαστική αρχή ( 28 ). Το ΕΔΔΑ λαμβάνει επίσης υπόψη τις ιδιαίτερες περιστάσεις υπό τις οποίες χρησιμοποιήθηκε η διατύπωση αυτή και, ιδίως, τη φύση της διαδικασίας και τη φύση των κατηγοριών που απαγγέλθηκαν στον(στους) κατηγορούμενο(-ους) ( 29 ). Ειδικότερα, οι παράγοντες αυτοί παρέχουν τη δυνατότητα εκτίμησης του μέτρου στο οποίο η δικαστική αρχή οφείλει να μνημονεύει τον συγκεκριμένο ρόλο και τις προθέσεις όλων των προσώπων που ενδέχεται να εμπλέκονται στην τέλεση αξιόποινης πράξης ( 30 ).

80. Συγκεκριμένα, στην απόφαση Karaman κατά Γερμανίας ( 31 ), το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου δέχθηκε ότι, «στις πολύπλοκες ποινικές διαδικασίες στις οποίες εμπλέκονται πλείονες ύποπτοι οι οποίοι δεν είναι δυνατόν να δικαστούν μαζί, είναι δυνατό το δικαστήριο, προκειμένου να εκτιμήσει την ενοχή των κατηγορουμένων, να πρέπει υποχρεωτικώς να κάνει μνεία της συμμετοχής τρίτων οι οποίοι ενδέχεται να δικαστούν εν συνεχεία χωριστά» ( 32 ). Το ΕΔΔΑ υπογράμμισε ότι, υπό τις περιστάσεις αυτές, τα «ποινικά δικαστήρια οφείλουν να εξακριβώνουν τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης τα οποία πρέπει να ληφθούν υπόψη προκειμένου η ανάλυση της νομικής ευθύνης του κατηγορουμένου να είναι όσο το δυνατόν πιο ορθή και ακριβής και δεν μπορούν να κάνουν μνεία αποδεδειγμένων πραγματικών περιστατικών ωσάν να επρόκειτο για απλούς ισχυρισμούς ή υπόνοιες» ( 33 ). Το ΕΔΔΑ αποφάνθηκε ότι «[τ]ο ίδιο ισχύει όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά που αφορούν την εμπλοκή τρίτων» ( 34 ).

81. Εντούτοις, το ΕΔΔΑ αποσαφήνισε περαιτέρω τη θέση του διευκρινίζοντας ότι, «εάν πρέπει να μνημονευθούν τέτοια πραγματικά περιστατικά, ο δικαστής πρέπει να αποφύγει την κοινοποίηση περισσότερων πληροφοριών από όσες είναι αναγκαίες για την ανάλυση της νομικής ευθύνης των προσώπων που θα δικάσει» ( 35 ).

82. Στην υπόθεση εκείνη, στη δικαστική απόφαση γινόταν κατ’ επανάληψη μνεία όχι μόνο του πλήρους ονοματεπώνυμου του προσφεύγοντος, αλλά και του ρόλου που αυτός διαδραμάτισε στο πλαίσιο της απάτης. Εντούτοις, η ταυτοποίηση του προσφεύγοντος συνοδευόταν από τη φράση «ο οποίος κατηγορείται χωριστά».

83. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου κλήθηκε να εκτιμήσει αν η αιτιολογία αυτής της δικαστικής απόφασης ήταν ικανή να δημιουργήσει ερωτηματικά σχετικά με την ύπαρξη πρόωρης δικαστικής απόφασης όσον αφορά την ενοχή του προσφεύγοντος και, επομένως, να υπονομεύσει τη δίκαιη εξέταση των κατηγοριών που απαγγέλθηκαν σε βάρος του στο πλαίσιο χωριστής διαδικασίας στη Γερμανία ή/και στην Τουρκία.

84. Το ΕΔΔΑ δεν έκρινε ότι συνέτρεχε προσβολή του τεκμηρίου αθωότητας. Επισήμανε ότι, για να εκτιμηθεί ο βαθμός ευθύνης του κατηγορουμένου στο πλαίσιο της επίμαχης δικαστικής απόφασης, η δικαστική αρχή όφειλε να καθορίσει «ποιος είχε καταρτίσει το σχέδιο υπεξαίρεσης των χρημάτων […] και, στη βάση αυτή, ποιος είχε δώσει ποιες οδηγίες σε ποιον» ( 36 ). Επιπλέον, δεν επέκρινε την ταυτοποίηση του προσφεύγοντος με το πλήρες ονοματεπώνυμό του στον βαθμό που, σε ολόκληρη τη δικαστική απόφαση, η ταυτοποίηση αυτή συνοδευόταν από τη φράση «ο οποίος κατηγορείται χωριστά». Κατά το ΕΔΔΑ, η δικαστική αρχή είχε αναδείξει κατ’ αυτόν τον τρόπο την περίσταση ότι δεν είχε κληθεί να αποφανθεί επί της ενοχής του προσφεύγοντος, αλλά ότι, βάσει των κανόνων της εθνικής ποινικής δικονομίας, μοναδικό μέλημά της ήταν να εκτιμήσει την ποινική ευθύνη του δικαζόμενου προσώπου εντός των ορίων της συγκεκριμένης διαδικασίας ( 37 ).

85. Στην απόφαση Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επικύρωσε τη νομολογία αυτή διατυπώνοντας, προκαταρκτικώς, πολλές επιφυλάξεις όσον αφορά την περίπτωση στην οποία συμφωνία περί ομολογίας ενοχής συνάπτεται στο πλαίσιο διαδικασίας στην οποία η φύση των κατηγοριών θα δικαιολογούσε, αντιθέτως, τη συνεκδίκαση των συγκατηγορουμένων ( 38 ). Συγκεκριμένα, το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι είναι «απαραίτητο» να μεριμνά η δικαστική αρχή ώστε η διαδικασία περί ομολογίας ενοχής να συνοδεύεται από δικονομικές εγγυήσεις οι οποίες μπορούν να διασφαλίσουν τον δίκαιο χαρακτήρα των διαδικασιών που έχουν κινηθεί κατά των συγκατηγορουμένων, στις οποίες καταλέγεται η αποχή από κάθε δήλωση η οποία θα μπορούσε να προσβάλλει το τεκμήριο αθωότητας ( 39 ). Για να εκτιμήσει τη διατύπωση της αιτιολογίας αυτής, το ΕΔΔΑ παρέπεμψε εν συνεχεία στη συλλογιστική του στην απόφαση Karaman κατά Γερμανίας.

86. Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας, η δικαστική απόφαση που εκδόθηκε κατά του X στο πλαίσιο διαδικασίας περί ομολογίας ενοχής, μνημόνευε ότι αυτός είχε τελέσει την προσαπτόμενη αξιόποινη πράξη μαζί με δύο άλλα πρόσωπα. Καίτοι τα ονόματά τους είχαν ανωνυμοποιηθεί, στη δικαστική απόφαση γινόταν παρ’ όλα αυτά μνεία των επαγγελματικών καθηκόντων που ασκούσαν τα εν λόγω πρόσωπα στην κυβέρνηση ή σε γνωστές επιχειρήσεις, καθώς και του ρόλου τους στην τέλεση της σχετικής αξιόποινης πράξης ( 40 ). Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επέκρινε τη διατύπωση που χρησιμοποιήθηκε στη δικαστική αυτή απόφαση, καθόσον δεν υπήρχε καμία αμφιβολία όσον αφορά την ταυτότητα των συγκατηγορουμένων και τη συμμετοχή τους στην αξιόποινη πράξη για την οποία είχε καταδικαστεί ο X ( 41 ).

3. Η συμβολή της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην ερμηνεία του άρθρου 48 του Χάρτη και του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343

87. Από την ως άνω νομολογία μπορούν να συναχθούν ορισμένα διδάγματα όσον αφορά το περιεχόμενο του τεκμηρίου αθωότητας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 48 του Χάρτη και, ειδικότερα, τον συγκεκριμένο τρόπο πρόληψης και διόρθωσης κάθε δημόσιας μνείας της ενοχής κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343.

88. Οι δημόσιες μνείες πρέπει να εκτιμώνται κατά περίπτωση, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων περιστάσεων υπό τις οποίες διατυπώθηκαν και, ιδίως, της φύσης και του πλαισίου της οικείας διαδικασίας.

89. Οι περιστάσεις αυτές μπορεί να είναι καθοριστικές όταν συγκατηγορούμενοι δικάζονται στο πλαίσιο χωριστών ποινικών διαδικασιών και, ειδικότερα, όταν ένας εξ αυτών υπήχθη σε ταχεία διαδικασία περί ομολογίας ενοχής.

90. Καταρχήν, η δικαστική αρχή πρέπει να λάβει τα μέτρα τα οποία μπορούν να διασφαλίσουν τη δίκαιη εξέταση των κατηγοριών που απαγγέλθηκαν κατά των άλλων συγκατηγορουμένων στο πλαίσιο της εκκρεμούς σε βάρος τους διαδικασίας και πρέπει, επομένως, να απόσχει, στη συμφωνία περί ομολογίας ενοχής, από κάθε μνεία ή παραπομπή η οποία ενδέχεται να προσβάλλει το τεκμήριο αθωότητας των άλλων συγκατηγορουμένων.

91. Εντούτοις, μπορεί να γίνει δεκτό να γίνεται μνεία, στο πλαίσιο της συμφωνίας αυτής, της συμμετοχής στην αξιόποινη πράξη των άλλων αυτών συγκατηγορουμένων και να ταυτοποιούνται αυτοί εάν, πρώτον, οι μνείες αυτές είναι αναγκαίες για τον νομικό χαρακτηρισμό της αξιόποινης πράξης και την ανάλυση της ποινικής ευθύνης του προσώπου που ομολογεί την ενοχή του και εάν, δεύτερον, οι μνείες αυτές συνοδεύονται από σαφή ένδειξη ότι οι εν λόγω συγκατηγορούμενοι διώκονται χωριστά και ότι η ενοχή τους δεν έχει αποδειχτεί σύμφωνα με τον νόμο.

92. Αυτό σημαίνει ότι η δικαστική αρχή πρέπει να αποδίδει αποφασιστική σημασία όχι μόνο στη διατύπωση που χρησιμοποιείται για τη μνεία και την ταυτοποίηση των άλλων χωριστά κατηγορουμένων, αλλά και στην αιτιολογία, θεωρούμενη στο σύνολό της, της συμφωνίας περί ομολογίας ενοχής.

93. Αφενός, όσον αφορά τη διατύπωση που χρησιμοποιείται για να γίνει μνεία του ρόλου που διαδραμάτισαν οι άλλοι κατηγορούμενοι και της ταυτοποιήσεώς τους τους, υπενθυμίζεται ότι δεν αντιβαίνει στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου η ταυτοποίηση των προσώπων αυτών από τη δικαστική αρχή με το πλήρες όνομά τους. Εντούτοις, στην περίπτωση αυτή, η νομολογία επιτάσσει να συνοδεύονται οι μνείες αυτές από φράση ή διατύπωση η οποία παρέχει στον καθένα τη δυνατότητα να κατανοήσει ότι είναι αναγκαίες για τον σκοπό της εκτίμησης όχι της ενοχής των άλλων χωριστά κατηγορουμένων, αλλά μόνο της ποινικής ευθύνης του ενδιαφερομένου ( 42 ).

94. Αφετέρου, είναι αναγκαίο να ελεγχθεί η αιτιολογία, εξεταζόμενη στο σύνολό της, της επίμαχης συμφωνίας περί ομολογίας ενοχής. Όπως ορθώς επισήμανε η Επιτροπή στο πλαίσιο των παρατηρήσεών της, κάθε έκφραση ή διατύπωση η οποία συνδέεται με τη μνεία και την ταυτοποίηση των άλλων κατηγορουμένων θα στερούνταν νοήματος εάν άλλα μέρη της συλλογιστικής ή της νομικής ανάλυσης της απόφασης μπορούσαν να γίνουν αντιληπτά ως εκτίμηση της ενοχής των άλλων κατηγορουμένων.

95. Ως εκ τούτου, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ως άνω σκέψεων, εκτιμώ ότι, σε κατάσταση στην οποία δικαστική αρχή δικάζει κατηγορούμενο για την τέλεση αξιόποινης πράξης στο πλαίσιο εγκληματικής οργάνωσης στο πλαίσιο ταχείας διαδικασίας περί ομολογίας ενοχής, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343 έχει την έννοια ότι δεν αντιβαίνει σε αυτό να μνημονεύσει η εν λόγω αρχή, στη συμφωνία περί ομολογίας ενοχής, τη συμμετοχή στην αξιόποινη πράξη των άλλων κατηγορουμένων και να ταυτοποιήσει τα πρόσωπα αυτά, υπό την προϋπόθεση ότι διασφαλίζει, πρώτον, ότι οι μνείες αυτές είναι αναγκαίες για τον νομικό χαρακτηρισμό της αξιόποινης πράξης, καθώς και για την ανάλυση της ποινικής ευθύνης του προσώπου που ομολογεί την ενοχή του και, δεύτερον, ότι οι μνείες αυτές συνοδεύονται από διατύπωση από την οποία συνάγεται σαφώς ότι τα πρόσωπα αυτά διώκονται σε χωριστή ποινική διαδικασία και ότι δεν έχει εκδοθεί ακόμη απόφαση, σύμφωνα με τον νόμο, επί της ενοχής τους.

96. Εκτιμώ ότι είναι επίσης σημαντικό να υπενθυμιστεί ότι η οδηγία 2016/343 ορίζει στοιχειώδεις κανόνες και ότι ο νομοθέτης της Ένωσης επιτρέπει ρητώς στα κράτη μέλη να διευρύνουν τα δικαιώματα που προβλέπονται σε αυτήν με σκοπό την παροχή μεγαλύτερης προστασίας ( 43 ). Ως εκ τούτου, δεν αντιβαίνει στην οδηγία αυτή η θέσπιση από κράτος μέλος πιο προστατευτικών μέτρων τα οποία τείνουν στην πρόληψη, σε κατάσταση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, κάθε μνείας η οποία θα μπορούσε να προσβάλλει το τεκμήριο της αθωότητας των κατηγορουμένων στο πλαίσιο χωριστής ποινικής διαδικασίας.

97. Στην υπό κρίση υπόθεση, δεν αμφισβητείται ότι η κινηθείσα κατά των AH, PB, CX, KM, PH και MH ποινική διαδικασία, λόγω της εικαζόμενης συμμετοχής τους σε εγκληματική οργάνωση, διασπάστηκε όταν ο πρώτος κατηγορούμενος εξέφρασε την επιθυμία να συνάψει συμφωνία περί ομολογίας ενοχής. Γίνεται επίσης δεκτό ότι οι πέντε άλλοι κατηγορούμενοι συγκατατέθηκαν στη σύναψη της συμφωνίας αυτής από τον MH, επισημαίνοντας ότι η συγκατάθεση αυτή δεν σήμαινε ότι ομολογούν την ενοχή τους ούτε ότι παραιτούνται από το δικαίωμά τους να υποστηρίξουν την αθωότητά τους.

98. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει επίσης ότι οι άλλες μνείες που αφορούν τη συμμετοχή των AH, PB, CX, KM και PH στην τέλεση της αξιόποινης πράξης και την ταυτοποίησή τους με το πλήρες όνομά τους και με τον εθνικό αριθμό ταυτότητάς τους στο πλαίσιο της συναφθείσας μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνίας είναι αποτέλεσμα εφαρμογής της εθνικής νομολογίας, η οποία επιβάλλει να συμπίπτει πλήρως το κείμενο της συμφωνίας με εκείνο του κατηγορητηρίου.

99. Η απαίτηση αυτή εμπίπτει στη διακριτική ευχέρεια που διαθέτουν τα κράτη μέλη όσον αφορά τις προϋποθέσεις κατάρτισης συμφωνίας όπως η επίμαχη, τούτο δε λόγω του ελάχιστου ορίου εναρμόνισης στην οποία προβαίνει η οδηγία 2016/343.

100. Εντούτοις, η εφαρμογή της απαίτησης αυτής απαιτεί τη λήψη ιδιαίτερων μέτρων προφύλαξης προκειμένου η συναφθείσα μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνία να μην θίγει τη δίκαιη εξέταση των κατηγοριών που έχουν απαγγελθεί σε βάρος των AH, PB, CX, KM και PH στο πλαίσιο της εκκρεμούς σε βάρος τους διαδικασίας και, ειδικότερα, να μην προσβάλλει το δικαίωμά τους στο τεκμήριο αθωότητας. Συγκεκριμένα, ως έχει, η συμφωνία αυτή περιέχει μνείες οι οποίες, ελλείψει κάθε διευκρίνισης, μπορούν να νοηθούν ως πρόωρη δήλωση της ενοχής τους.

101. Δεν απόκειται στο Δικαστήριο να διατυπώσει προτάσεις ή να προτείνει τροποποιήσεις όσον αφορά τη διατύπωση που χρησιμοποιείται στην εν λόγω συμφωνία. Αυτό είναι καθήκον του αιτούντος δικαστηρίου το οποίο είναι, αφενός, το μόνο σε θέση να ερμηνεύσει το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο και να συνεκτιμήσει τις περιστάσεις της διαδικασίας και, αφετέρου, το μόνο αρμόδιο να εγκρίνει τη συμφωνία αυτή.

102. Για την ικανοποίηση των προβλεπόμενων στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/343 απαιτήσεων, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εκτιμήσει τον βαθμό στον οποίο οι επίδικες μνείες είναι αναγκαίες για τον νομικό χαρακτηρισμό της αξιόποινης πράξης και για την ανάλυση της ποινικής ευθύνης του MH. Συναφώς, επισημαίνεται ότι το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει στην απόφαση περί παραπομπής ότι οι μνείες αυτές μπορούν να είναι κρίσιμες για τη συνδρομή των στοιχείων της αντικειμενικής υπόστασης της επίμαχης αξιόποινης πράξης.

103. Το αιτούν δικαστήριο οφείλει ενδεχομένως να εκτιμήσει τον βαθμό στον οποίο οι εν λόγω μνείες μπορούν να συνοδεύονται από έκφραση ή διατύπωση η οποία αναδεικνύει σαφώς την περίσταση ότι οι AH, PB, CX, KM και PH κατηγορούνται στο πλαίσιο χωριστής ποινικής διαδικασίας και ότι δεν έχει ακόμη εκδοθεί απόφαση, σύμφωνα με τον νόμο, περί της ενοχής τους.

104. Τέλος, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διασφαλίσει ότι η συναφθείσα μεταξύ του εισαγγελέα και του MH συμφωνία δεν περιέχει καμία άλλη μνεία η οποία να μπορεί να γίνει αντιληπτή ως πρόωρη δήλωση της ενοχής των πέντε αυτών προσώπων.

V. Πρόταση

105. Λαμβανομένων υπόψη των σκέψεων που προεκτέθηκαν, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Spetsializiran nakazatelen sad (ειδικό δικαστήριο ποινικών υποθέσεων, Βουλγαρία) ως εξής: Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας (ΕΕ) 2016/343 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 2016, για την ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, έχει την έννοια ότι, σε κατάσταση στην οποία εθνική δικαστική αρχή δικάζει κατηγορούμενο για την τέλεση αξιόποινης πράξης στο πλαίσιο εγκληματικής οργάνωσης και στο πλαίσιο της σύναψης συμφωνίας περί παραδοχής της ενοχής, δεν αντιβαίνει σε αυτό να μνημονεύσει η εν λόγω αρχή, στη συμφωνία αυτή, τη συμμετοχή στην αξιόποινη πράξη των άλλων κατηγορουμένων και να ταυτοποιήσει τα πρόσωπα αυτά, υπό την προϋπόθεση ότι διασφαλίζει, πρώτον, ότι οι μνείες αυτές είναι αναγκαίες για τον νομικό χαρακτηρισμό της αξιόποινης πράξης και για την ανάλυση της ποινικής ευθύνης του προσώπου που ομολογεί την ενοχή του και, δεύτερον, ότι συνοδεύονται από όρους οι οποίοι αναδεικνύουν σαφώς ότι τα πρόσωπα αυτά διώκονται σε χωριστή ποινική διαδικασία και ότι δεν έχει εκδοθεί ακόμη απόφαση, σύμφωνα με τον νόμο, επί της ενοχής τους.

( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.

( 2 ) Στο εξής: συμφωνία περί ομολογίας ενοχής. Η σχετική διαδικασία θα καλείται στις παρούσες προτάσεις «διαδικασία περί ομολογίας ενοχής».

( 3 ) Στο εξής: Χάρτης.

( 4 ) Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 2016, για την ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας (ΕΕ 2016, L 65, σ. 1).

( 5 ) C-310/18 PPU, EU:C:2018:732.

( 6 ) Υπογραφείσα στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950, στο εξής: ΕΣΔΑ.

( 7 ) DV [Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας] αριθ. 67, της 27ης Ιουλίου 1999.

( 8 ) Κείμενο της συμφωνίας το οποίο διαβίβασε το αιτούν δικαστήριο κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου.

( 9 ) Κατά την άποψή μου, η ratione temporis εφαρμογή της οδηγίας 2016/343 δεν εμφανίζει καμία ιδιαίτερη δυσχέρεια. Κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, τα κράτη μέλη όφειλαν να έχουν μεταφέρει την εν λόγω οδηγία στην εθνική έννομη τάξη τους έως την 1η Απριλίου 2018. Διαπιστώνεται, πάντως, ότι η επίμαχη συμφωνία συνήφθη μεταξύ του εισαγγελέα και του MH στις 18 Μαΐου 2018 και πρέπει να εγκριθεί επίσης από το αιτούν δικαστήριο.

( 10 ) Πρβλ. παρατηρήσεις επί της ποινικής συνδιαλλαγής εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ruiz-Jarabo Colomer στην υπόθεση Gözütok και Brügge (C‑187/01, EU:C:2002:516, σημεία 61 έως 106). Βλ., επίσης, όσον αφορά τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, απόφαση του ΕΔΔΑ, 23 Φεβρουαρίου 2016, Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας (CE:ECHR:2016:0223JUD004663213, § 100 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), στο εξής: απόφαση Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας.

( 11 ) Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 27ης Φεβρουαρίου 2014, Karaman κατά Γερμανίας (CE:ECHR:2014:0227JUD001710310, § 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), στο εξής: απόφαση Karaman κατά Γερμανίας.

( 12 ) Από την απόφαση περί παραπομπής καθώς και από τη διατύπωση της επίμαχης συμφωνίας προκύπτει ότι για τον χαρακτηρισμό της ομάδας αυτής απαιτείται ελάχιστος αριθμός τριών συμμετεχόντων.

( 13 ) Πρβλ. Baron, E., La coaction en droit pénal, διδακτορική διατριβή υποστηριχθείσα στις 7 Δεκεμβρίου 2012, ιδίως σημείο 371.

( 14 ) Απόφαση Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας (§ 100 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, καθώς και § 103 και 104 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Στο σημείο 104 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επισήμανε τα εξής: «If the nature of the charges makes it unavoidable for the involvement of third parties to be established in one set of proceedings and those findings would be consequential on the assessment of the legal responsibility of the third parties tried separately, this should be considered as a serious obstacle for disjoining the cases».

( 15 ) Απόφαση Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας (§ 104).

( 16 ) Απόφαση Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας (§ 103 έως 105).

( 17 ) Οι διατάξεις του άρθρου 4, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/343 είναι αλυσιτελείς στην υπό κρίση υπόθεση.

( 18 ) Απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2018, Milev (C-310/18 PPU, EU:C:2018:732, σκέψεις 45 έως 47).

( 19 ) Βλ., κατ’ αναλογία, αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Tele2 Sverige και Watson κ.λπ. (C‑203/15 και C-698/15, EU:C:2016:970, σκέψεις 127 και 128 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 25ης Ιουλίου 2018, Minister for Justice and Equality (Πλημμέλειες του δικαστικού συστήματος) (C-216/18 PPU, EU:C:2018:586, σκέψη 62).

( 20 ) ΕΕ 2007, C 303, σ. 17.

( 21 ) Βλ. επεξήγηση σχετικά με το άρθρο 52 του Χάρτη.

( 22 ) Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας [COM(2013) 821 τελικό].

( 23 ) Βλ. σημεία 13 έως 17 της πρότασης αυτής.

( 24 ) Ειδικότερα, στο πλαίσιο της πρότασης οδηγίας, η Επιτροπή παρέπεμψε ρητώς στην απόφαση του ΕΔΔΑ της 25ης Μαρτίου 1983, Minelli κατά Ελβετίας (CE:ECHR:1983:0325JUD000866079, § 37), στην οποία το ΕΔΔΑ αποφάνθηκε ότι «το τεκμήριο αθωότητας παραβιάζεται εφόσον, χωρίς προηγούμενη νόμιμη απόδειξη της ενοχής κατηγορουμένου και, ιδίως, χωρίς αυτός να είχε την ευκαιρία να ασκήσει τα δικαιώματα άμυνάς του, δικαστική απόφαση η οποία τον αφορά δημιουργεί την αίσθηση ότι είναι ένοχος. Αυτό μπορεί να συμβεί ακόμη και ελλείψει πανηγυρικής διαπιστώσεως· αρκεί αιτιολογία η οποία υποδηλώνει ότι ο δικαστής θεωρεί το συγκεκριμένο πρόσωπο ένοχο».

( 25 ) Επιβάλλεται η υπόμνηση, βάσει πάγιας νομολογίας, ότι το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη δεν θίγει την αυτονομία του δικαίου της Ένωσης και του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και, ως εκ τούτου, ο νομοθέτης της Ένωσης δύναται να παράσχει προστασία ευρύτερη από εκείνη της ΕΣΔΑ (πρβλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Tele2 Sverige και Watson κ.λπ., C-203/15 και C-698/15, EU:C:2016:970, σκέψη 129 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 26 ) Βλ., όσον αφορά το τεκμήριο αθωότητας το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, ΕΣΔΑ, Kjølbro, J. F., Den Europaeiske Menneskerettighedskonvention – for praktikere, Jurist- og Okonomforbundets Forlag, Κοπεγχάγη, 2017, ιδίως σ. 655 επ.

( 27 ) Πρβλ. απόφαση Karaman κατά Γερμανίας (§ 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 28 ) Πρβλ. απόφαση Karaman κατά Γερμανίας (§ 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και πρβλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 31ης Οκτωβρίου 2013, Mosinian κατά Ελλάδας (CE:ECHR:2013:1031JUD000804510, § 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 29 ) Πρβλ. αποφάσεις Karaman κατά Γερμανίας (§ 64) και Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας (§ 104), καθώς και απόφαση του ΕΔΔΑ της 25ης Ιανουαρίου 2018, Bikas κατά Γερμανίας (CE:ECHR:2018:0125JUD007660713, § 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 30 ) Όπως επισήμανε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο σημείο 63 της απόφασης Karaman κατά Γερμανίας, «όταν λαμβάνονται υπόψη η φύση και το πλαίσιο της επίμαχης διαδικασίας, ακόμη και η χρήση ατυχών όρων ενδέχεται να μην είναι καθοριστική».

( 31 ) Στην υπόθεση εκείνη, ο προσφεύγων προέβαλε προσβολή του τεκμηρίου αθωότητας λόγω μνείας της συμμετοχής του στην τέλεση αξιόποινης πράξης στο πλαίσιο δικαστικής απόφασης η οποία εκδόθηκε κατά άλλων υπόπτων, χωριστά κατηγορουμένων, στη Γερμανία. Επομένως, η επίμαχη δικαστική απόφαση εκδόθηκε στο πέρας διαδικασίας η οποία δεν στρεφόταν άμεσα κατά του προσφεύγοντος, ως κατηγορουμένου, αλλά αφορούσε, παρ’ όλα αυτά, εκκρεμή ποινική διαδικασία κατά του προσφεύγοντος και συνδεόταν με αυτήν.

( 32 ) Απόφαση Karaman κατά Γερμανίας (§ 64), η υπογράμμιση δική μου.

( 33 ) Απόφαση Karaman κατά Γερμανίας (§ 64).

( 34 ) Όπ.π.

( 35 ) Όπ.π.

( 36 ) Όπ.π. (§ 66).

( 37 ) Όπ.π. (§ 69).

( 38 ) Βλ. παρατηρήσεις επί του ζητήματος αυτού στα σημεία 56 έως 61 των παρουσών προτάσεων.

( 39 ) Απόφαση Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας (§ 103 και 104).

( 40 ) Στην απόφαση αυτή γινόταν μνεία της περιστάσεως ότι ο X είχε συνεργαστεί με δύο άλλα πρόσωπα, «τον N., πρώην άμισθο σύμβουλο του κυβερνήτη» και «τον O., πρώην διευθυντή της VLK», διευκρινίζοντας ειδικότερα ότι «ο N.» είχε «καταρτίσει το εγκληματικό σχέδιο υπεξαίρεσης των στοιχείων ενεργητικού […]» (βλ. ανακοινωθέν Τύπου της απόφασης Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας, διατίθεται στην ακόλουθη διεύθυνση στο διαδίκτυο: http://hudoc.echr.coe.int/fre-press?i=003-5307100-6607284).

( 41 ) Απόφαση Navalnyy και Ofitserov κατά Ρωσίας (§ 106).

( 42 ) Βλ. σημεία 82 έως 84 των παρουσών προτάσεων.

( 43 ) Βλ. αιτιολογική σκέψη 48 της οδηγίας αυτής.