Απόφαση του Δικαστηρίου (έκτο τμήμα) της 11ης Νοεμßρίου 1999. - Βελγικό Δημόσιο κατά Fatna Mesbah. - Αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως: Cour du travail de Bruxelles - Βέλγιο. - Συμφωνία συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου - Άρθρο 41, παράγραφος 1 - Αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων στον τομέα των κοινωνικών ασφαλίσεων - Προσωπικό πεδίο εφαρμογής. - Υπόθεση C-179/98.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1999 σελίδα I-07955



Περίληψη

Διάδικοι

Σκεπτικό της απόφασης

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Διατακτικό



Λέξεις κλειδιά

1 Διεθνείς συμφωνίες - Συμφωνία συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου - Μαροκινοί εργαζόμενοι απασχολούμενοι εντός κράτους μέλους - Κοινωνική ασφάλιση - Ίση μεταχείριση - Άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας - Επίκλησή του εκ μέρους μέλους της οικογενείας διακινούμενου Μαροκινού εργαζομένου ο οποίος απέκτησε την ιθαγένεια του κράτους υποδοχής - Προϋπόθεση - Διατήρηση εκ μέρους του εργαζομένου, έναντι του δικαίου του κράτους μέλους υποδοχής, της μαροκινής ιθαγενείας - Εκτίμηση από το εθνικό δικαστήριο

(Συμφωνία συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου, άρθρο 41 § 1)

2 Διεθνείς συμφωνίες - Συμφωνία συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου - Μαροκινοί εργαζόμενοι απασχολούμενοι εντός κράτους μέλους - Κοινωνική ασφάλιση - Ίση μεταχείριση - Άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας - Μέλη της οικογενείας διακινούμενου Μαροκινού εργαζομένου - Έννοια - Ανιόντες του εργαζομένου και του συζύγου του - Περιλαμβάνονται - Προϋπόθεση - Κατοικία μαζί με τον εργαζόμενο στο κράτος μέλος υποδοχής

(Συμφωνία συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου, άρθρο 41 § 1)

Περίληψη

1 Ένα μέλος της οικογενείας διακινούμενου εργαζομένου μαροκινής ιθαγενείας, σε περίπτωση που ο εργαζόμενος αυτός απέκτησε την ιθαγένεια του κράτους μέλους υποδοχής πριν από την ημερομηνία κατά την οποία το ως άνω μέλος της οικογενείας άρχισε να κατοικεί μαζί του εντός του εν λόγω κράτους μέλους και ζητεί τη χορήγηση παροχής κοινωνικής ασφαλίσεως δυνάμει της νομοθεσίας του ως άνω κράτους, δεν μπορεί να στηριχθεί στο άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ της ΕΟΚ και του Μαρόκου, επικαλούμενο τη μαροκινή ιθαγένεια του προαναφερθέντος εργαζομένου για να ζητήσει την εφαρμογή της προβλεπόμενης από τη διάταξη αυτή αρχής της ίσης μεταχειρίσεως στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως.

Το ως άνω μέλος της οικογενείας Μαροκινού διακινούμενου εργαζομένου, εφόσον ο εργαζόμενος αυτός έχει και την ιθαγένεια του κράτους μέλους υποδοχής, δεν μπορεί να επικαλεστεί τη μαροκινή ιθαγένεια του εργαζομένου όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας αυτής παρά μόνο βασιζόμενο στο δίκαιο του οικείου κράτους μέλους, του οποίου η ερμηνεία και η εφαρμογή ωστόσο εναπόκεινται μόνο στο εθνικό δικαστήριο, στο πλαίσιο της ενώπιόν του διαφοράς.

2 Ο όρος «μέλη της οικογενείας» του Μαροκινού διακινούμενου εργαζομένου, υπό την έννοια του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ της ΕΟΚ και του Μαρόκου, η οποία παρέχει την προστασία που προβλέπει η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως όχι μόνο στον ίδιο τον Μαροκινό διακινούμενο εργαζόμενο, αλλά και στα μέλη της οικογενείας του που κατοικούν μαζί του, καλύπτει και τους ανιόντες του εργαζομένου αυτού και του συζύγου του που κατοικούν μαζί του εντός του κράτους μέλους υποδοχής.

Διάδικοι

Στην υπόθεση C-179/98,

που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Cour du travail de Bruxelles (Βέλγιο) προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρου 234 ΕΚ), με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου μεταξύ

tat belge

και

Fatna Mesbah,

η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϋκής Οικονομικής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου, η οποία υπογράφηκε στο Ραμπάτ στις 27 Απριλίου 1976 και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Κοινότητας με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2211/78 του Συμβουλίου, της 26ης Σεπτεμβρίου 1978 (ΕΕ ειδ. έκδ. 11/010, σ. 130),

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ

(έκτο τμήμα),

συγκείμενο από τους R. Schintgen (εισηγητή), πρόεδρο του δευτέρου τμήματος, προεδρεύοντα του έκτου τμήματος, P. J. G. Kapteyn και H. Ragnemalm, δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: S. Alber

γραμματέας: D. Louterman-Hubeau, κύρια υπάλληλος διοικήσεως,

λαμβάνοντας υπόψη τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν:

- η F. Mesbah, εκπροσωπούμενη από τον Μ. Mikolajczak, δικηγόρο Nivelles,

- η Βελγική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον J. Devadder, γενικό διευθυντή της νομικής υπηρεσίας του Υπουργείου Εξωτερικών, Εξωτερικού Εμπορίου και Συνεργασίας με τις Αναπτυσσόμενες Ξώρες,

- η Γερμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους E. Rφder, και C.-D. Quassowski, αντιστοίχως Ministerialrat και Regierungsdirektor στο Oμοσπονδιακό Υπουργείο Οικονομίας,

- η Γαλλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις Κ. Rispal-Bellanger, υποδιευθύντρια της υπηρεσίας οικονομικού διεθνούς δικαίου και κοινοτικού δικαίου της διευθύνσεως νομικών υποθέσεων του Υπουργείου Εξωτερικών, και Α. de Bourgoing, chargι de mission στην ίδια διεύθυνση,

- η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, εκπροσωπούμενη από την S. Ridley, του Treasury Solicitor's Department, επικουρούμενη από τον M. Hoskins, barrister,

- η Επιτροπή των Ευρωπαϋκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενη από την M. Wolfcarius, μέλος της Νομικής Υπηρεσίας,

έχοντας υπόψη την έκθεση ακροατηρίου,

αφού άκουσε τις προφορικές παρατηρήσεις της Βελγικής Κυβερνήσεως, εκπροσωπουμένης από την A. Snoecx, σύμβουλο στο Υπουργείο Εξωτερικών, Εξωτερικού Εμπορίου και Συνεργασίας με τις Αναπτυσσόμενες Ξώρες, της Γαλλικής Κυβερνήσεως, εκπροσωπουμένης από την A. de Bourgoing, της Κυβερνήσεως του Ηνωμένου Βασιλείου, εκπροσωπουμένης από τον Μ. Hoskins, και της Επιτροπής, εκπροσωπουμένης από την M. Wolfcarius, κατά τη συνεδρίαση της 25ης Μαρτίου 1999,

αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 18ης Μαου 1999,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Σκεπτικό της απόφασης

1 Με απόφαση της 11ης Μαου 1998, που περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 15 Μαου 1998, το Cour du travail de Bruxelles υπέβαλε στο Δικαστήριο, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρου 234 ΕΚ), δύο προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϋκής Οικονομικής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου, η οποία υπογράφηκε στο Ραμπάτ στις 27 Απριλίου 1976 και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Κοινότητας με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2211/78 του Συμβουλίου, της 26ης Σεπτεμβρίου 1978 (ΕΕ ειδ. έκδ. 11/010, σ. 130, στο εξής: Συμφωνία).

2 Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο δίκης μεταξύ της Fatna Mesbah, Μαροκινής υπηκόου, και του Ιtat belge (Βελγικού Δημοσίου), με αντικείμενο την άρνηση χορηγήσεως επιδόματος αναπηρίας.

3 Από τη δικογραφία της κύριας δίκης προκύπτει ότι η F. Mesbah κατοικεί από τις 10 Σεπτεμβρίου 1985 στο Βέλγιο, όπου είναι μέλος του νοικοκυριού που αποτελούν η θυγατέρα της και ο γαμβρός της.

4 Όπως προκύπτει από την απόφαση του αιτούντος δικαστηρίου, οι τελευταίοι, αμφότεροι μαροκινής ιθαγενείας, απέκτησαν τη βελγική ιθαγένεια με πολιτογράφηση «στα μέσα της δεκαετίας του '70, καθώς φαίνεται». Κατόπιν σχετικής ερωτήσεως του Δικαστηρίου, η Βελγική Κυβέρνηση το πληροφόρησε ότι ο γαμβρός της F. Mesbah έχει τη βελγική ιθαγένεια από τις 2 Σεπτεμβρίου 1985. Εξάλλου, ο δικηγόρος της F. Mesbah συνήψε στις γραπτές παρατηρήσεις του ενώπιον του Δικαστηρίου βεβαίωση του γενικού προξένου του Βασιλείου του Μαρόκου στις Βρυξέλλες από την οποία προκύπτει ότι στις 27 Ιουλίου 1998 ο γαμβρός της προσφεύγουσας της κύριας δίκης εξακολουθούσε να έχει τη μαροκινή ιθαγένεια.

5 Δεν αμφισβητείται ότι ο γαμβρός της F. Mesbah εργάστηκε στο Βέλγιο από το 1964 μέχρι το 1989 και ότι, μετά τη συνταξιοδότησή του, συνέχισε να κατοικεί εντός του κράτους μέλους αυτού με τη σύζυγό του.

6 Στις 22 Μαρτίου 1995 η F. Mesbah, η οποία έχει σωματική αναπηρία και ουδέποτε άσκησε επαγγελματική δραστηριότητα στο Βέλγιο, ζήτησε να της χορηγηθεί επίδομα αναπηρίας δυνάμει του βελγικού νόμου της 27ης Φεβρουαρίου 1987 (Moniteur belge της 1ης Απριλίου 1987, σ. 4832).

7 Το άρθρο 4, παράγραφος 1, του νόμου αυτού, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο της 20ής Ιουλίου 1991 (Moniteur belge της 1ης Αυγούστου 1991, σ. 16951), ορίζει ότι, για να αξιώσει κάποιος επίδομα αναπηρίας, πρέπει να κατοικεί όντως στο Βέλγιο και να έχει τη βελγική ιθαγένεια ή την ιθαγένεια άλλου κράτους μέλους της Κοινότητας ή να είναι άπατρις ή απροσδιόριστης ιθαγένειας ή πρόσφυγας ή να ελάμβανε, μέχρι το 21ο έτος της ηλικίας του, την προβλεπόμενη από τη βελγική ρύθμιση προσαύξηση οικογενειακού επιδόματος. Ο νόμος της 20ής Ιουλίου 1991 τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1992.

8 Στις 8 Μαρτίου 1996, οι αρμόδιες βελγικές αρχές απέρριψαν την αίτηση της F. Mesbah, με την αιτιολογία ότι δεν πληρούσε την προβλεπόμενη στο άρθρο 4, παράγραφος 1, του νόμου της 27ης Φεβρουαρίου 1987 προϋπόθεση ιθαγενείας.

9 Στις 22 Μαρτίου 1996, η F. Mesbah προσέφυγε κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Tribunal du travail de Nivelles, διατεινόμενη ότι η απόφαση αυτή εκδόθηκε κατά παράβαση του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας.

10 Κατά τη διάταξη αυτή, «(...) οι εργαζομένοι μαροκινής υπηκοότητας και τα μέλη της οικογενείας τους, που διαμένουν με αυτούς, απολαύουν στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως καθεστώτος που χαρακτηρίζεται από την απουσία κάθε διακρίσεως βασιζομένης στην ιθαγένεια, σε σχέση προς τους υπηκόους των κρατών μελών, στα οποία απασχολούνται».

11 Κατά την F. Mesbah, από τη διάταξη αυτή προκύπτει ότι η Συμφωνία απαγορεύει στις αρχές των κρατών μελών να επικαλούνται τη μαροκινή ιθαγένεια του αιτούντος για να του αρνηθούν τη χορήγηση των ζητούμενων παροχών κοινωνικής ασφαλίσεως.

12 Με απόφαση της 16ης Μαου 1997, το Tribunal du travail de Nivelles δέχθηκε την προσφυγή της F. Mesbah και ακύρωσε την απόφαση με την οποία απορρίφθηκε η αίτηση χορηγήσεως επιδόματος αναπηρίας στην τελευταία.

13 Στις 15 Ιουνίου 1997, το Βελγικό Δημόσιο άσκησε έφεση ενώπιον του Cour du travail de Bruxelles για τον λόγο ότι η F. Mesbah είναι μαροκινής ιθαγενείας και δεν δικαιούται, επομένως, κατ' εφαρμογή της βελγικής νομοθεσίας, το ζητούμενο επίδομα.

14 Το δικαστήριο αυτό διαπίστωσε ότι, κατά πάγια νομολογία (βλ. ιδίως τις αποφάσεις της 31ης Ιανουαρίου 1991, C-18/90, Kziber, Συλλογή 1991, σ. Ι-199, και της 20ής Απριλίου 1994, C-58/93, Yousfi, Συλλογή 1994, σ. I-1353), το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας έχει άμεσο αποτέλεσμα, οπότε η F. Mesbah μπορεί να το επικαλεστεί ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Δέχθηκε επίσης ότι, δυνάμει της ίδιας αυτής νομολογίας, επιδόματα αναπηρίας όπως το προβλεπόμενο από τον βελγικό νόμο της 27ης Φεβρουαρίου 1987, όπως τροποποιήθηκε, εμπίπτουν στο καθ' ύλην πεδίο εφαρμογής της ως άνω διατάξεως.

15 Κατά το Cour du travail, απομένει εντούτοις να καθοριστεί σε ποιο βαθμό ένα «μέλος της οικογενείας» Μαροκινού εργαζομένου, το οποίο ουδέποτε απέκτησε δικαίωμα λήψεως παροχών κοινωνικής ασφαλίσεως λόγω επαγγελματικής δραστηριότητας, εμπίπτει στο προσωπικό πεδίο εφαρμογής του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας βάσει της δραστηριότητας την οποία ασκεί τώρα ή άσκησε στο παρελθόν μέλος της οικογενείας του.

16 Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο θεώρησε ότι η εν λόγω διάταξη έχει εφαρμογή στους εργαζομένους μαροκινής ιθαγενείας, είτε πρόκειται για εν ενεργεία εργαζομένους είτε για συνταξιούχους, και στα μέλη της οικογενείας τους, που κατοικούν μαζί τους στο κράτος μέλος υποδοχής. Επιπλέον, επικαλέστηκε την απόφαση της 15ης Ιανουαρίου 1998, C-113/97, Babahenini (Συλλογή 1998, σ. I-183, σκέψη 32), για να απορρίψει το επιχείρημα του Βελγικού Δημοσίου, κατά το οποίο η F. Mesbah, που ουδέποτε είχε η ίδια την ιδιότητα του εργαζομένου, δεν μπορεί να ζητεί επίδομα αναπηρίας βάσει του βελγικού νόμου, επειδή η βελγική νομοθεσία θεωρεί την παροχή αυτή ως ίδιο δικαίωμα και όχι ως παρεπόμενο το οποίο να μπορεί να αποκτήσει η εφεσίβλητη της κύριας δίκης λόγω της ιδιότητας του μέλους της οικογενείας διακινούμενου εργαζομένου.

17 Το Cour du travail επισήμανε ωστόσο ότι, αφενός, στις 22 Μαρτίου 1995, οπότε υποβλήθηκε η αίτηση χορηγήσεως επιδόματος αναπηρίας, η F. Mesbah ήταν το μόνο άτομο του νοικοκυριού του γαμβρού της και της θυγατέρας της που είχε διατηρήσει τη μαροκινή ιθαγένεια. Πράγματι, οι τελευταίοι είχαν αποκτήσει τη βελγική ιθαγένεια πριν από την προαναφερθείσα ημερομηνία. Επομένως, ετίθετο το ζήτημα αν η F. Mesbah πρέπει να θεωρείται ακόμη μέλος της οικογενείας «Μαροκινού εργαζομένου», υπό την έννοια του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας. Αφετέρου, δεδομένου ότι η διάταξη αυτή δεν δίδει κανέναν ορισμό του «μέλους της οικογενείας», τίθεται το ερώτημα μέχρι ποιο βαθμό συγγενείας καλύπτει τα μέλη αυτά και αν μπορεί να έχει εφαρμογή σε άτομα τα οποία έχουν μεταξύ τους μόνο συγγένεια εξ αγχιστείας, όπως συμβαίνει στην υπόθεση της κύριας δίκης.

18 Εκτιμώντας ότι η διαφορά έθετε προβλήματα ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου, το Cour du travail de Bruxelles αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1) Μπορεί ένα μέλος της οικογενείας εργαζομένου μαροκινής καταγωγής μεν, ο οποίος όμως απέκτησε αργότερα τη βελγική ιθαγένεια, να εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα επικλήσεως του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϋκής Οικονομικής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου, που υπογράφηκε στο Ραμπάτ στις 27 Απριλίου 1976 και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Κοινότητας με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2211/78 του Συμβουλίου, της 26ης Σεπτεμβρίου 1978, και να επικαλείται υπέρ αυτού την προβλεπόμενη από τη Συμφωνία αυτή αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων σε βάρος των "Μαροκινών εργαζομένων" και των "μελών της οικογενείας τους" που κατοικούν μαζί τους;

2) Μέχρι ποιο βαθμο συγγενείας - σε ευθεία γραμμή ή/και εκ πλαγίου - μπορεί να θεωρηθεί ότι εκτείνεται η κατά το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΚ-Μαρόκου έννοια της "οικογενείας"; Μπορεί η έννοια αυτή να αφορά επίσης άτομα μαροκινής ιθαγενείας τα οποία συνδέονται μόνο με συγγένεια εξ αγχιστείας;»

Επί του πρώτου ερωτήματος

19 Διαπιστώνεται ότι, κατά την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως προς χορήγηση του επίμαχου στην κύρια δίκη επιδόματος αναπηρίας, όπως και τα έτη 1992 έως 1995, που αποτελούν την περίοδο αναφοράς την οποία λαμβάνει υπόψη η εθνική νομοθεσία για τη χορήγηση του επιδόματος αυτού, η F. Mesbah είχε τη μαροκινή ιθαγένεια.

20 Εντούτοις, η προϋπόθεση αυτή δεν αρκεί για να μπορεί ένα μέλος της οικογενείας διακινούμενου Μαροκινού εργαζομένου, που είναι εγκατεστημένο στο κράτος μέλος υποδοχής, να επικαλείται την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων στον τομέα των κοινωνικών ασφαλίσεων, την οποία θέτει το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας.

21 Πράγματι, όπως προκύπτει από το ίδιο το κείμενο της διατάξεως αυτής, η ως άνω αρχή τίθεται υπέρ των εργαζομένων μαροκινής ιθαγενείας και των μελών της οικογενείας τους που κατοικούν μαζί τους στο κράτος μέλος υποδοχής.

22 Ναι μεν δεν αμφισβητείται ότι κατά τον κρίσιμο κατά την εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία χρόνο η F. Mesbah ήταν πράγματι μέλος του νοικοκυριού διακινούμενου εργαζομένου στο κράτος μέλος στου οποίου το έδαφος είχε εργαστεί ο τελευταίος, εν προκειμένω του γαμβρού της στο Βέλγιο όπου αυτός λαμβάνει σύνταξη γήρατος αφού άσκησε εντός του κράτους αυτού επαγγελματική δραστηριότητα, η διαφορά όμως αφορά, αντιθέτως, την ιθαγένεια του εν λόγω εργαζομένου, από τoν οποίo η εφεσίβλητη της κύριας δίκης ενδέχεται να αντλήσει δικαιώματα για τη χορήγηση επιδόματος αναπηρίας δυνάμει της νομοθεσίας του κράτους μέλους υποδοχής και υπό τις ίδιες προϋποθέσεις όπως και οι ημεδαποί.

23 Σύμφωνα με το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας, το μέλος της οικογενείας μπορεί να στηριχθεί στον τιθέμενο από τη διάταξη αυτή κανόνα της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγενείας μόνον εφόσον ο διακινούμενος εργαζόμενος με τον οποίο κατοικεί έχει τη μαροκινή ιθαγένεια.

24 Επ' αυτού, το Cour du travail επισήμανε με την απόφασή του περί υποβολής προδικαστικού ερωτήματος ότι ο γαμβρός και η θυγατέρα της F. Mesbah απέκτησαν τη βελγική ιθαγένεια με πολιτογράφηση «στα μέσα της δεκαετίας του '70, καθώς φαίνεται». Το αιτούν δικαστήριο έλαβε ως δεδομένο ότι, λόγω της κτήσεως της βελγικής ιθαγενείας, ο γαμβρός της εφεσίβλητης απώλεσε κατ' ανάγκη τη μαροκινή ιθαγένεια, καθόσον δέχθηκε ότι στις 22 Μαρτίου 1995, ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως προς χορήγηση του επίμαχου στην κύρια δίκη επιδόματος αναπηρίας, η F. Mesbah ήταν το μόνο άτομο του νοικοκυριού που αποτελούσε μαζί με τον γαμβρό της και τη θυγατέρα της το οποίο είχε διατηρήσει τη μαροκινή ιθαγένεια.

25 Διαρκούσας της ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασίας, η εφεσίβλητη της κύριας δίκης και η Βελγική Κυβέρνηση υποστήριξαν ωστόσο, προβάλλοντας σύμφωνους μεταξύ τους ισχυρισμούς και προσκομίζοντας, αντιστοίχως, βεβαίωση ιθαγενείας χορηγηθείσα από το ληξιαρχείο της κοινότητας της κατοικίας του γαμβρού της F. Mesbah και απόσπασμα του οικείου μητρώου, ότι αυτός έχει τη βελγική ιθαγένεια από τις 2 Σεπτεμβρίου 1985. Επιπλέον, προσκομίστηκε βεβαίωση του γενικού προξένου του Βασιλείου του Μαρόκου στις Βρυξέλλες από την οποία προκύπτει ότι, στις 27 Ιουλίου 1998, ο γαμβρός της F. Mesbah είχε τη μαροκινή ιθαγένεια.

26 Υπό τις συνθήκες αυτές, για να δοθεί στο αιτούν δικαστήριο λυσιτελής για τη λύση της διαφοράς της κύριας δίκης απάντηση και λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι οι διάδικοι που υπέβαλαν γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου έλαβαν ρητά θέση επί του ζητήματος, πρέπει εν προκειμένω να προσδιοριστεί αν μέλος της οικογενείας διακινούμενου εργαζομένου μαροκινής ιθαγενείας, σε περίπτωση που ο εργαζόμενος αυτός έχει αποκτήσει την ιθαγένεια του κράτους μέλους υποδοχής πριν από την ημερομηνία κατά την οποία το ως άνω μέλος της οικογενείας άρχισε να κατοικεί μαζί του εντός του κράτους μέλους και πριν από την εκ μέρους του υποβολή αιτήσεως προς χορήγηση παροχής κοινωνικής ασφαλίσεως δυνάμει της νομοθεσίας του ως άνω κράτους μέλους, μπορεί να στηριχθεί στο άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας, επικαλούμενο τη μαροκινή ιθαγένεια του προαναφερθέντος εργαζομένου για να ζητήσει την εφαρμογή της προβλεπομένης από τη διάταξη αυτή αρχής της ίσης μεταχειρίσεως στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως.

27 Συναφώς, η Βελγική Κυβέρνηση διατείνεται ότι, ακόμα κι αν υποτεθεί ότι ο διακινούμενος εργαζόμενος διατήρησε τη μαροκινή ιθαγένεια από πλευράς μαροκινού δικαίου, ωστόσο, όσον αφορά την εφαρμογή του βελγικού δικαίου, πρέπει να θεωρηθεί ότι έχει μόνον τη βελγική ιθαγένεια. Έτσι, δεν είναι δυνατό ένα μέλος της οικογενείας του να επικαλεστεί στο Βέλγιο τη μαροκινή ιθαγένεια του εργαζομένου με σκοπό τη λήψη παροχής κοινωνικής ασφαλίσεως προβλεπομένης από τη βελγική νομοθεσία.

28 Η Επιτροπή αντιτείνει ότι, σε περίπτωση που ο εργαζόμενος, το μέλος της οικογενείας του οποίου αντλεί δικαιώματα για τη χορήγηση παροχής κοινωνικής ασφαλίσεως όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, έχει τόσο την ιθαγένεια του κράτους καταγωγής του όσο και εκείνη του κράτους μέλους υποδοχής, από την απόφαση της 7ης Ιουλίου 1992, C-369/90, Micheletti κ.λπ. (Συλλογή 1992, σ. I-4239), συνάγεται κατ' αναλογίαν ότι το κοινοτικό δίκαιο απαγορεύει στο κράτος μέλος υποδοχής να εμποδίζει ένα τέτοιο μέλος της οικογενείας να επικαλεστεί τη μαροκινή ιθαγένεια του εργαζομένου για να ζητήσει την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, που προβλέπει υπέρ αυτού το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας, με μόνη αιτιολογία ότι η νομοθεσία του κράτους μέλους αυτού θεωρεί τον ως άνω εργαζόμενο αποκλειστικά ως ημεδαπό.

29 Πρέπει να υπομνησθεί ότι, όπως έκρινε το Δικαστήριο με τη σκέψη 10 της προαναφερθείσας αποφάσεως Micheletti κ.λπ., ο καθορισμός των προϋποθέσεων κτήσεως και απωλείας της ιθαγενείας εμπίπτει, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, στην αρμοδιότητα κάθε κράτους μέλους, η αρμοδιότητα όμως αυτή πρέπει να ασκείται με γνώμονα την τήρηση του κοινοτικού δικαίου.

30 Με την ως άνω απόφαση Micheletti κ.λπ., το Δικαστήριο δέχθηκε ότι οι διατάξεις του κοινοτικού δικαίου σε θέματα ελευθερίας εγκαταστάσεως εμποδίζουν τα κράτη μέλη να στερούν την ελευθερία αυτή από υπήκοο άλλου κράτους μέλους, ο οποίος έχει συγχρόνως την ιθαγένεια τρίτου κράτους, με το αιτιολογικό ότι η νομοθεσία του κράτους υποδοχής τον θεωρεί υπήκοο του τρίτου κράτους.

31 Πράγματι, το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν απόκειται στη νομοθεσία κράτους μέλους να περιορίζει τα αποτελέσματα της απονομής της ιθαγενείας άλλου κράτους μέλους, επιβάλλοντας πρόσθετη προϋπόθεση αναγνωρίσεώς της, όπως η συνήθης κατοικία του ενδιαφερομένου στο έδαφος του κράτους μέλους του οποίου έχει την ιθαγένεια πριν από την άφιξή του στο κράτος μέλος υποδοχής, για να μπορεί να απολαύει των προβλεπόμενων από τη Συνθήκη θεμελιωδών ελευθεριών. Το συμπέρασμα αυτό επιβάλλεται και για τον πρόσθετο λόγο ότι τυχόν αποδοχή της προϋποθέσεως αυτής θα είχε ως συνέπεια να ποικίλλει το προσωπικό πεδίο εφαρμογής των κοινοτικών κανόνων περί ελευθερίας εγκαταστάσεως από το ένα κράτος μέλος στο άλλο (προαναφερθείσα απόφαση Micheletti κ.λπ., σκέψεις 10 έως 12).

32 Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο κατέληξε ότι αφ' ης στιγμής ο ενδιαφερόμενος αποδείξει την ιδιότητά του ως υπηκόου κράτους μέλους, τα λοιπά κράτη μέλη δεν δικαιούνται να αμφισβητούν την ανωτέρω ιδιότητα με το αιτιολογικό ότι το άτομο αυτό έχει και την ιθαγένεια τρίτου κράτους, η οποία, σύμφωνα με τη νομοθεσία του κράτους υποδοχής, υπερισχύει εκείνης του κράτους μέλους (προαναφερθείσα απόφαση Micheletti κ.λπ., σκέψη 14).

33 Εντούτοις, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι τα περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης διαφέρουν από εκείνα της προαναφερθείσας υποθέσεως Micheletti κ.λπ.

34 Έτσι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο διακινούμενος εργαζόμενος έχει, επιπλέον της ιθαγενείας τρίτου κράτους, την ιθαγένεια του κράτους μέλους στο οποίο κατοικεί και στο οποίο άσκησε την επαγγελματική του δραστηριότητα.

35 Ακόμη, το εν λόγω κράτος μέλος υποδοχής αρνείται σε μέλος της οικογενείας του εργαζομένου, το οποίο αντλεί δικαιώματα από την ιδιότητα του τελευταίου βάσει του άρθρου 41, παράγρφαος 1, της Συμφωνίας, τη δυνατότητα επικλήσεως όχι της ιθαγενείας άλλου κράτους μέλους αλλά της ιθαγενείας τρίτου κράτους την οποία έχει ο εν λόγω εργαζόμενος.

36 Επιπλέον, σε αντίθεση προς την προαναφερθείσα απόφαση Micheletti κ.λπ., η οποία αφορούσε την ελευθερία εγκαταστάσεως δυνάμει της Συνθήκης, η νομοθεσία του κράτους μέλους η οποία προβάλλεται έναντι της F. Mesbah δεν επηρεάζει καμία θεμελιώδη ελευθερία σχετική με την κυκλοφορία των ατόμων, διότι η Συμφωνία δεν έχει ως σκοπό την πραγματοποίηση της ελεύθερης κυκλοφορίας των Μαροκινών εργαζομένων εντός της Κοινότητας, αλλά αποσκοπεί αποκλειστικά στην παγίωση της κοινωνικής καταστάσεως των Μαροκινών εργαζομένων και των μελών της οικογενείας τους που κατοικούν μαζί τους μόνο στο κράτος μέλος υποδοχής.

37 Υπό τις συνθήκες αυτές, η λύση που προκρίθηκε με την προαναφερθείσα απόφαση Micheletti κ.λπ., η οποία αφορά διαφορετική νομική κατάσταση σε σχέση με την υπόθεση της κύριας δίκης, δεν μπορεί να μεταφερθεί και σ' αυτήν.

38 Κατά συνέπεια, το σχετικό επιχείρημα που προέβαλε η Επιτροπή δεν μπορεί να γίνει δεκτό.

39 Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι το κοινοτικό δίκαιο δεν απαγορεύει στο κράτος μέλος υποδοχής να εμποδίζει μέλος της οικογενείας εργαζομένου βελγικής ιθαγενείας, ο οποίος διατήρησε τη μαροκινή ιθαγένεια από πλευράς μαροκινού δικαίου, να επικαλεστεί τη μαροκινή ιθαγένεια του εργαζομένου αυτού ζητώντας την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, η οποία προβλέπεται υπέρ αυτού από το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας, με μόνη αιτιολογία ότι η νομοθεσία του ως άνω κράτους μέλους θεωρεί τον εν λόγω εργαζόμενο αποκλειστικά ως ημεδαπό.

40 Επομένως, εναπόκειται μόνο στο αιτούν δικαστήριο, στο πλαίσιο της αποκλειστικής αρμοδιότητάς του προς ερμηνεία και εφαρμογή του εθνικού δικαίου στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί, να προσδιορίσει την ιθαγένεια του γαμβρού της F. Mesbah σύμφωνα με το βελγικό δίκαιο και, ειδικότερα, σύμφωνα με τη νομοθεσία περί ιθαγενείας και με το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο που ίσχυαν κατά την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως για τη χορήγηση του επίδικου επιδόματος αναπηρίας, καθώς και κατά τις περιόδους αναφοράς που λαμβάνονται υπόψη για την εκτίμηση του δικαιώματος της ενδιαφερομένης να λάβει την εν λόγω παροχή κοινωνικής ασφαλίσεως.

41 Ενόψει του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι μέλος της οικογενείας διακινούμενου εργαζομένου μαροκινής ιθαγενείας, σε περίπτωση που ο εργαζόμενος αυτός απέκτησε την ιθαγένεια του κράτους μέλους υποδοχής πριν από την ημερομηνία κατά την οποία το ως άνω μέλος της οικογενείας άρχισε να κατοικεί μαζί του εντός του εν λόγω κράτους μέλους και πριν από την εκ μέρους του υποβολή αιτήσεως προς χορήγηση παροχής κοινωνικής ασφαλίσεως δυνάμει της νομοθεσίας του ως άνω κράτους, δεν μπορεί να στηριχθεί στο άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας, επικαλούμενο τη μαροκινή ιθαγένεια του προαναφερθέντος εργαζομένου για να ζητήσει την εφαρμογή της προβλεπόμενης από τη διάταξη αυτή αρχής της ίσης μεταχειρίσεως στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως.

Το ως άνω μέλος της οικογενείας Μαροκινού διακινούμενου εργαζομένου, εφόσον ο εργαζόμενος αυτός έχει και την ιθαγένεια του κράτους μέλους υποδοχής, δεν μπορεί να επικαλείται τη μαροκινή ιθαγένεια του εργαζομένου όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας παρά μόνο βασιζόμενο στο δίκαιο του οικείου κράτους μέλους, του οποίου η ερμηνεία και η εφαρμογή ωστόσο εναπόκεινται μόνο στο εθνικό δικαστήριο, στο πλαίσιο της ενώπιόν του διαφοράς.

Επί του δευτέρου ερωτήματος

42 Για να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, πρέπει να υπομνησθεί εξαρχής ότι το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας παρέχει την προστασία που προβλέπει η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως όχι μόνο στον ίδιο τον Μαροκινό διακινούμενο εργαζόμενο, αλλά και στα μέλη της οικογενείας του που κατοικούν μαζί του.

43 Εντούτοις, η διάταξη αυτή δεν δίδει ορισμό του όρου «μέλη της οικογενείας» του εργαζομένου.

44 Ωστόσο, από το κείμενο της διατάξεως αυτής προκύπτει ότι ο κανόνας της ίσης μεταχειρίσεως τον οποίο προβλέπει δεν ισχύει μόνον υπέρ του συζύγου και των τέκνων του διακινούμενου εργαζομένου. Πράγματι, το άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας χρησιμοποιεί τη γενικότερη έκφραση των «μελών της οικογενείας» του εργαζομένου, οπότε μπορεί να καλύπτει και άλλους συγγενείς του, όπως ιδίως οι ανιόντες του.

45 Εξάλλου, η εν λόγω διάταξη δεν περιλαμβάνει καμία ένδειξη δικαιολογούσα τη σκέψη ότι το περιεχόμενο του όρου «μέλη της οικογενείας» περιορίζεται μόνο στα άτομα που έχουν εξ αίματος συγγένεια με τον εργαζόμενο.

46 Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι ο χρησιμοποιούμενος στο άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας όρος «μέλη της οικογενείας» δεν αφορά μόνον τον σύζυγο και τους κατιόντες του εργαζομένου, αλλά και τα άτομα που έχουν στενό συγγενικό δεσμό με αυτόν, όπως ιδίως οι ανιόντες του, περιλαμβανομένων και των εξ αγχιστείας, υπό τη ρητή προϋπόθεση όμως ότι τα άτομα αυτά κατοικούν πράγματι μαζί με τον εργαζόμενο.

47 Επομένως, άτομο όπως η εφεσίβλητη της κύριας δίκης, η οποία είναι η μητέρα της συζύγου του διακινούμενου εργαζομένου και διαμένει αδιαλείπτως από το 1985 στην οικία της θυγατέρας της και του γαμβρού της στο κράτος μέλος υποδοχής, πρέπει να θεωρηθεί ως μέλος της οικογενείας του εργαζομένου υπό την έννοια του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας.

48 Κατά συνέπεια, στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι ο όρος «μέλη της οικογενείας» του Μαροκινού διακινούμενου εργαζομένου, υπό την έννοια του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας, καλύπτει και τους ανιόντες του εργαζομένου αυτού και του συζύγου του που κατοικούν μαζί του εντός του κράτους μέλους υποδοχής.

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Επί των δικαστικών εξόδων

49 Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Βελγική, η Γερμανική, η Γαλλική Κυβέρνηση και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, καθώς και η Επιτροπή, που κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Διατακτικό

Για τους λόγους αυτούς,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ

(έκτο τμήμα),

κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε με απόφαση της 11ης Μαου 1998 το Cour du travail de Bruxelles, αποφαίνεται:

1) Μέλος της οικογενείας διακινούμενου εργαζομένου μαροκινής ιθαγενείας, σε περίπτωση που ο εργαζόμενος αυτός απέκτησε την ιθαγένεια του κράτους μέλους υποδοχής πριν από την ημερομηνία κατά την οποία το ως άνω μέλος της οικογενείας άρχισε να κατοικεί μαζί του εντός του εν λόγω κράτους μέλους και πριν από την εκ μέρους του υποβολή αιτήσεως προς χορήγηση παροχής κοινωνικής ασφαλίσεως δυνάμει της νομοθεσίας του ως άνω κράτους, δεν μπορεί να στηριχθεί στο άρθρο 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϋκής Οικονομικής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου, η οποία υπογράφηκε στο Ραμπάτ στις 27 Απριλίου 1976 και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Κοινότητας με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2211/78 του Συμβουλίου, της 26ης Σεπτεμβρίου 1978, επικαλούμενο τη μαροκινή ιθαγένεια του προαναφερθέντος εργαζομένου για να ζητήσει την εφαρμογή της προβλεπόμενης από τη διάταξη αυτή αρχής της ίσης μεταχειρίσεως στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως.

Το ως άνω μέλος της οικογενείας Μαροκινού διακινούμενου εργαζομένου, εφόσον ο εργαζόμενος αυτός έχει και την ιθαγένεια του κράτους μέλους υποδοχής, δεν μπορεί να επικαλεστεί τη μαροκινή ιθαγένεια του εργαζομένου όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 41, παράγραφος 1, της Συμφωνίας αυτής παρά μόνο βασιζόμενο στο δίκαιο του οικείου κράτους μέλους, του οποίου η ερμηνεία και η εφαρμογή ωστόσο εναπόκεινται μόνο στο εθνικό δικαστήριο, στο πλαίσιο της ενώπιόν του διαφοράς.

2) Ο όρος «μέλη της οικογενείας» του Μαροκινού διακινούμενου εργαζομένου, υπό την έννοια του άρθρου 41, παράγραφος 1, της προαναφερθείσας Συμφωνίας, καλύπτει και τους ανιόντες του εργαζομένου αυτού και του συζύγου του που κατοικούν μαζί του εντός του κράτους μέλους υποδοχής.