Υποθέσεις T-394/08, T-408/08, T-453/08 και T-454/08

Regione autonoma della Sardegna (Ιταλία) κ.λπ.

κατά

Ευρωπαϊκής Επιτροπής

«Κρατικές ενισχύσεις – Ενισχύσεις υπέρ του ξενοδοχειακού κλάδου στην Περιφέρεια Σαρδηνίας – Απόφαση κηρύσσουσα τις ενισχύσεις εν μέρει συμβατές και εν μέρει ασύμβατες προς την κοινή αγορά και διατάσσουσα την ανάκτησή τους – Νέες ενισχύσεις – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης – Παροχή κινήτρου – Κανόνας de minimis»

Περίληψη της αποφάσεως

1. Διαδικασία – Παρέμβαση – Λόγοι ακυρώσεως διαφορετικοί από αυτούς του υποστηριζόμενου κυρίου διαδίκου – Παραδεκτό – Προϋπόθεση – Σύνδεση προς το αντικείμενο της διαφοράς

(Οργανισμός του Δικαστηρίου, άρθρο 40, εδ. 4· Κανονισμός Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου, άρθρο 116 § 4)

2. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Απόφαση περί κινήσεως της προβλεπόμενης από το άρθρο 88, παράγραφος 2, ΕΚ επίσημης διαδικασίας έρευνας – Απόφαση στηριζόμενη σε ελλιπή πραγματικά περιστατικά ή σε εσφαλμένο νομικό χαρακτηρισμό των εν λόγω πραγματικών περιστατικών

(Άρθρο 88 § 2 ΕΚ· κανονισμός 659/1999 του Συμβουλίου, άρθρα 6 § 1 και 7)

3. Προσφυγή ακυρώσεως – Πράξεις δεκτικές προσφυγής – Πράξεις παράγουσες δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα – Απόφαση της Επιτροπής με την οποία περατώνεται η προβλεπόμενη από το άρθρο 88, παράγραφος 2, ΕΚ επίσημη διαδικασία έρευνας σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις

(Άρθρα 88 § 2 ΕΚ και 230 ΕΚ)

4. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Εξέταση ενός καθεστώτος ενισχύσεων στο σύνολό του – Επιτρέπεται – Συνέπεια

(Άρθρα 87 ΕΚ και 88 § 3 ΕΚ)

5. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας – Μέγιστη προθεσμία δύο μηνών – Δεν έχει εφαρμογή σε περίπτωση μη κοινοποιηθείσας ενισχύσεως – Κατοχή, εκ μέρους της Επιτροπής, πληροφοριών σχετικά με μια φερόμενη ως παράνομη ενίσχυση – Εξέταση των εν λόγω πληροφοριών που διενεργείται αμελλητί – Περιεχόμενο

(Άρθρα 87 ΕΚ και 88 ΕΚ· κανονισμός 659/1999 του Συμβουλίου, άρθρο 10 § 1)

6. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Υποχρέωση ολοκληρώσεως εντός ευλόγου χρόνου της προκαταρκτικής έρευνας που κινείται κατόπιν καταγγελίας

(Άρθρα 87 ΕΚ και 88 ΕΚ)

7. Πράξεις των οργάνων – Αιτιολογία – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Περιεχόμενο – Απόφαση της Επιτροπής στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων

(Άρθρα 87 ΕΚ, 88 ΕΚ και 253 ΕΚ)

8. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Διοικητική διαδικασία – Συμβατότητα της ενισχύσεως προς την κοινή αγορά – Το βάρος αποδείξεως φέρουν ο χορηγών την ενίσχυση και ο δυνητικός δικαιούχος αυτής

(Άρθρο 88 § 2 ΕΚ)

9. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Σχέδια ενισχύσεων – Υλοποίηση χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση στην Επιτροπή – Απόφαση της Επιτροπής με την οποία διατάσσεται η επιστροφή της ενισχύσεως – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Περιεχόμενο

(Άρθρα 88 § 3 ΕΚ και 253 ΕΚ· κανονισμός 659/1999 του Συμβουλίου, άρθρο 14 § 1)

10. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Υφιστάμενες ενισχύσεις και νέες ενισχύσεις – Μέτρο που έχει ως συνέπεια τη μεταβολή ενός καθεστώτος υφιστάμενων ενισχύσεων – Χαρακτηρισμός των ενισχύσεων ως νέων ενισχύσεων – Κριτήρια – Εκτίμηση

(Άρθρο 87 ΕΚ· κανονισμός 659/1999 του Συμβουλίου, άρθρο 1, στοιχεία β΄ και γ΄)

11. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Συμβατότητα ενισχύσεως προς την κοινή αγορά – Εξουσία εκτιμήσεως

(Άρθρα 87 ΕΚ και 88 ΕΚ)

12. Ένσταση ελλείψεως νομιμότητας – Περιεχόμενο – Πράξεις κατά των οποίων μπορεί να προβληθεί η ένσταση ελλείψεως νομιμότητας – Κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα – Εμπίπτουν – Προϋποθέσεις

(Άρθρα 87 § 3, στοιχεία α΄ και γ΄, ΕΚ, 230 ΕΚ και 241 ΕΚ· ανακοίνωση της Επιτροπής 98/C 74/06)

13. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Απαγόρευση – Παρεκκλίσεις – Κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα – Κριτήρια

(Άρθρα 87 ΕΚ και 88 ΕΚ· ανακοίνωση της Επιτροπής 98/C 74/06, σημείο 4.2)

14. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Διοικητική διαδικασία – Συμβατότητα της ενισχύσεως προς την κοινή αγορά – Το βάρος αποδείξεως φέρουν ο χορηγών την ενίσχυση και ο δυνητικός δικαιούχος αυτής

(Άρθρο 88 § 2 ΕΚ)

15. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Συμβατότητα ενισχύσεως προς την κοινή αγορά –Δικαιολογημένη εμπιστοσύνη την οποία είχαν ενδεχομένως οι δικαιούχοι – Προστασία – Προϋποθέσεις και όρια

(Άρθρο 88 ΕΚ)

16. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Ενισχύσεις ήσσονος σημασίας – Κατακερματισμός μιας ενισχύσεως η οποία υπερβαίνει το εφαρμοστέο ανώτατο όριο, προκειμένου να εφαρμοσθεί ο κανόνας de minimis ως προς έναν ενδιαφερόμενο – Δεν επιτρέπεται

(Άρθρο 88 § 3 ΕΚ· κανονισμοί της Επιτροπής 69/2001, άρθρο 2 §§ 1 και 2, και 1998/2006, άρθρο 2 § 2, εδ. 2)

1. Το άρθρο 40, τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου και το άρθρο 116, παράγραφος 4, του Κανονισμού Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου παρέχουν στον παρεμβαίνοντα το δικαίωμα να προβάλει αυτοτελώς όχι μόνον επιχειρήματα, αλλά και λόγους ακυρώσεως, καθόσον αυτοί προβάλλονται προς υποστήριξη αιτημάτων ενός από τους κύριους διαδίκους και δεν είναι εντελώς ξένοι προς τη βάση της ένδικης διαφοράς όπως αυτή διαμορφώθηκε μεταξύ του προσφεύγοντος και του καθού, πράγμα το οποίο θα κατέληγε σε τροποποίηση του αντικειμένου της διαφοράς.

Επομένως, για να αποφανθεί το Γενικό Δικαστήριο επί του παραδεκτού των λόγων που προβάλλει ένας παρεμβαίνων, πρέπει να εξακριβώσει αν οι ως άνω λόγοι συνδέονται με το αντικείμενο της διαφοράς, όπως τούτο καθορίστηκε από τους κύριους διαδίκους.

(βλ. σκέψεις 42-43)

2. Στο πλαίσιο της διαδικασίας εξετάσεως της συμβατότητας των χορηγηθεισών από τα κράτη μέλη ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, η τελική απόφαση της Επιτροπής μπορεί να εμφανίζει ορισμένες αποκλίσεις έναντι της αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας, χωρίς ωστόσο οι αποκλίσεις αυτές να καθιστούν ελαττωματική την τελική απόφαση. Επομένως, υπό το πρίσμα αυτό, δεν συντρέχει λόγος να προβαίνει η Επιτροπή σε διόρθωση μιας αποφάσεως περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας. Ωστόσο, ευλόγως και, επιπλέον, προς το συμφέρον των δυνητικών δικαιούχων ενός καθεστώτος ενισχύσεων, σε περίπτωση που η Επιτροπή αντιληφθεί, μετά την έκδοση μιας αποφάσεως περί κινήσεως επίσημης διαδικασίας έρευνας σχετικά με μια ενίσχυση που χορηγήθηκε από κράτος μέλος, ότι η τελευταία αυτή απόφαση στηρίζεται είτε σε ελλιπή πραγματικά περιστατικά είτε σε εσφαλμένο νομικό χαρακτηρισμό των εν λόγω πραγματικών περιστατικών, πρέπει να έχει τη δυνατότητα να προσαρμόζει τη θέση της, εκδίδοντας απόφαση περί διορθώσεως. Συγκεκριμένα, μια τέτοια απόφαση περί διορθώσεως, η οποία συνοδεύεται από νέα πρόσκληση προς τους ενδιαφερομένους για την υποβολή παρατηρήσεων, παρέχει στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να αντιδράσουν στη μεταβολή που επήλθε ως προς την προσωρινή εκτίμηση του επίμαχου μέτρου εκ μέρους της Επιτροπής και να προβάλουν την άποψή τους επ’ αυτού.

Συναφώς, η Επιτροπή θα μπορούσε, επίσης, να επιλέξει να εκδώσει κατ’ αρχάς απόφαση περί περατώσεως της διαδικασίας δίχως περαιτέρω ενέργειες και, στη συνέχεια, νέα απόφαση περί κινήσεως επίσημης διαδικασίας έρευνας, η οποία θα στηριζόταν στην τροποποιημένη νομική εκτίμησή της και η οποία θα είχε, κατ’ ουσίαν, το ίδιο περιεχόμενο με την απόφαση περί διορθώσεως. Υπό τις συνθήκες αυτές, λόγοι οικονομίας της διαδικασίας και η αρχή της χρηστής διοικήσεως καθιστούν προτιμότερη την έκδοση αποφάσεως περί διορθώσεως σε σχέση με την περάτωση της διαδικασίας και την κίνηση νέας διαδικασίας.

Όσον αφορά τον νομικό χαρακτηρισμό μιας τέτοιας αποφάσεως περί διορθώσεως, με δεδομένο ότι αυτή εκδίδεται μετά την απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας και ότι αποτελεί, μαζί με την τελευταία, μια τροποποιημένη απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας, η ως άνω απόφαση περί διορθώσεως έχει την ίδια νομική φύση με την απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας. Συγκεκριμένα, η ανακοίνωση σχετικά με την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας έχει ως μοναδικό σκοπό να συλλέξει η Επιτροπή από τους ενδιαφερομένους όλα τα στοιχεία που μπορούν να τη διαφωτίσουν στις μελλοντικές της ενέργειες.

(βλ. σκέψεις 70-73)

3. Η εκδοθείσα από την Επιτροπή τελική απόφαση για την περάτωση της επίσημης διαδικασίας έρευνας του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ συνιστά πράξη δυναμένη να προσβληθεί βάσει του άρθρου 230 ΕΚ. Πράγματι, η απόφαση αυτή παράγει δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα ικανά να επηρεάσουν τα συμφέροντα των ενδιαφερομένων μερών, εφόσον θέτει τέρμα στην επίμαχη διαδικασία και αποφαίνεται οριστικώς επί της συμβατότητας του εξετασθέντος μέτρου με τους εφαρμοστέους στις κρατικές ενισχύσεις κανόνες. Επομένως, τα ενδιαφερόμενα μέρη διαθέτουν πάντοτε τη δυνατότητα να προσβάλουν την τελική απόφαση με την οποία περατώνεται η επίσημη διαδικασία έρευνας και, στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να μπορούν να αμφισβητήσουν τα διάφορα στοιχεία που θεμελιώνουν την τελικώς υιοθετηθείσα από την Επιτροπή θέση.

Η δυνατότητα αυτή είναι ανεξάρτητη από το ζήτημα αν η απόφαση περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας επιφέρει ή δεν επιφέρει έννομα αποτελέσματα ικανά να αποτελέσουν αντικείμενο προσφυγής ακυρώσεως. Βεβαίως, είναι δυνατό να ασκηθεί προσφυγή κατά αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας, όταν η απόφαση αυτή συνεπάγεται οριστικά έννομα αποτελέσματα τα οποία δεν μπορούν να διευθετηθούν a posteriori με την τελική απόφαση. Τούτο συμβαίνει όταν η Επιτροπή κινεί την επίσημη διαδικασία έρευνας σχετικά με ένα μέτρο το οποίο χαρακτηρίζει προσωρινώς ως νέα ενίσχυση, εφόσον αυτή η απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας συνεπάγεται αυτόνομα έννομα αποτελέσματα σε σχέση με την τελική απόφαση. Πράγματι, η αναστολή της εφαρμογής του εν λόγω μέτρου, προκύπτουσα, δυνάμει του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ, από τον προσωρινό χαρακτηρισμό του μέτρου αυτού ως νέας ενισχύσεως, έχει αυτόνομο χαρακτήρα σε σχέση με την τελική απόφαση, που περιορίζεται χρονικώς μέχρι το πέρας της επίσημης διαδικασίας

Ωστόσο, η ως άνω δυνατότητα προσβολής της αποφάσεως περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια την αποδυνάμωση των διαδικαστικών δικαιωμάτων των ενδιαφερομένων μερών, εμποδίζοντάς τα να προσβάλουν την τελική απόφαση και να επικαλεσθούν προς στήριξη της προσφυγής τους ελαττώματα σχετικά με όλα τα στάδια της διαδικασίας που κατέληξε στην έκδοση της αποφάσεως αυτής.

Κατά συνέπεια, το γεγονός ότι οι προσφεύγουσες και οι παρεμβαίνουσες δεν ασκούν εμπροθέσμως προσφυγή κατά αποφάσεως της Επιτροπής περί διορθώσεως δεν τις εμποδίζει να προβάλλουν λόγους ακυρώσεως, οι οποίοι αντλούνται από έλλειψη νομιμότητας της εν λόγω αποφάσεως περί διορθώσεως, κατά της τελικής αποφάσεως της Επιτροπής.

(βλ. σκέψεις 77-79)

4. Στην περίπτωση ενός καθεστώτος ενισχύσεων, η Επιτροπή δεν υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να εξετάσει τις χορηγηθείσες σε κάθε κατ’ ιδίαν περίπτωση ενισχύσεις, αλλά μπορεί να περιορισθεί στην εξέταση των χαρακτηριστικών του καθεστώτος ενισχύσεων. Εξάλλου, οι ιδιαίτερες περιστάσεις των επιμέρους δικαιούχων ενός καθεστώτος ενισχύσεων μπορούν να εκτιμώνται μόνον κατά το στάδιο της ανακτήσεως της ενισχύσεως εκ μέρους του οικείου κράτους μέλους. Συγκεκριμένα, εάν τούτο δεν ίσχυε, το βάρος της διεξαγωγής έρευνας, το οποίο φέρει η Επιτροπή, θα ήταν σημαντικότερο στην περίπτωση ενός καθεστώτος ενισχύσεων το οποίο τέθηκε σε εφαρμογή παρανόμως, κατά παράβαση του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ απ’ ό,τι στην περίπτωση που το οικείο κράτος μέλος θα τηρούσε την υποχρέωση κοινοποιήσεως την οποία επιβάλλει η εν λόγω διάταξη, καθόσον, στην τελευταία περίπτωση, οι ιδιαίτερες περιστάσεις των δυνητικών δικαιούχων είναι, εξ ορισμού, άγνωστες κατά το στάδιο της έρευνας.

Επομένως η Επιτροπή μπορεί να περιορισθεί στην εξέταση του καθεστώτος ενισχύσεων, αυτού καθαυτού, και δεν είναι υποχρεωμένη να λάβει υπόψη ούτε τις σχέσεις μεταξύ των δικαιούχων επιχειρήσεων και του οικείου κράτους, ούτε τις διαφορές που υφίσταντο μεταξύ των διαφόρων εμπλεκομένων επιχειρήσεων, ούτε καν την ενδεχόμενη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη την οποία θα μπορούσαν να επικαλεσθούν ορισμένες από τις επιχειρήσεις αυτές. Οι περιστάσεις αυτές μπορούν να ληφθούν υπόψη μόνον κατά το στάδιο της ανακτήσεως των επιμέρους ενισχύσεων.

(βλ. σκέψεις 91-92)

5. Δυνάμει του άρθρου 10, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 88 ΕΚ, εφόσον η Επιτροπή έχει στην κατοχή της πληροφορίες αφορώσες παράνομες ενισχύσεις, ανεξαρτήτως της πηγής τους, εξετάζει αμελλητί τις πληροφορίες αυτές. Η διάταξη αυτή δεν πρέπει να νοηθεί ως αναφερόμενη στην περάτωση του προκαταρκτικού σταδίου έρευνας, αλλά ως αφορώσα την έναρξη της προκαταρκτικής έρευνας, άποψη που επιρρωννύεται από το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν δεσμεύεται από τη συνήθη προθεσμία σε περίπτωση προκαταρκτικής έρευνας το έναυσμα για την οποία υπήρξε η υποβολή καταγγελίας.

Συγκεκριμένα, η προθεσμία δύο μηνών, εντός της οποίας η Επιτροπή οφείλει να περατώνει το προκαταρκτικό στάδιο έρευνας, έχει εφαρμογή μόνον στις περιπτώσεις των ενισχύσεων που κοινοποιούνται από τα κράτη μέλη και όχι στις περιπτώσεις κατά τις οποίες, παραδείγματος χάρη, το προκαταρκτικό στάδιο έρευνας άρχισε διά της υποβολής καταγγελίας.

(βλ. σκέψεις 97-98)

6. Η Επιτροπή, καθόσον διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα προς εκτίμηση του συμβατού μιας κρατικής ενισχύσεως προς την κοινή αγορά, υποχρεούται να προβαίνει, προς ορθή εφαρμογή των θεμελιωδών κανόνων της Συνθήκης που αφορούν τις κρατικές ενισχύσεις, σε επιμελή και αμερόληπτη εξέταση των καταγγελιών περί υπάρξεως ενισχύσεως ασύμβατης προς την κοινή αγορά και, ως εκ τούτου, η Επιτροπή δεν μπορεί να παρατείνει επ’ αόριστον την προκαταρκτική έρευνα σχετικά με κρατικά μέτρα που αποτελούν το αντικείμενο καταγγελίας περί υπάρξεως κρατικής ενισχύσεως.

Ο εύλογος χαρακτήρας της διάρκειας μιας τέτοιας διοικητικής διαδικασίας πρέπει να εκτιμάται σε συνάρτηση με τις ιδιαίτερες περιστάσεις της κάθε υποθέσεως και, ιδίως, με το γενικό πλαίσιό της, τα διάφορα διαδικαστικά στάδια που οφείλει να ακολουθεί η Επιτροπή, την πολυπλοκότητα της υποθέσεως καθώς και τα διακυβευόμενα συμφέροντα των διαφόρων ενδιαφερομένων μερών.

(βλ. σκέψη 99)

7. Η υποχρέωση αιτιολογήσεως την οποία υπέχει η Επιτροπή δεν ισχύει όσον αφορά τη διάρκεια της διαδικασίας, αλλά μόνον όσον αφορά το ίδιο το περιεχόμενο της αποφάσεως. Πράγματι, η επιβαλλόμενη από το άρθρο 253 ΕΚ αιτιολογία πρέπει να είναι προσαρμοσμένη στη φύση της οικείας πράξεως και να επιτρέπει να διαφανεί κατά τρόπο σαφή και μη διφορούμενο η συλλογιστική του θεσμικού οργάνου που εκδίδει την πράξη, ούτως ώστε οι ενδιαφερόμενοι να γνωρίζουν τους λόγους που δικαιολογούν τη λήψη του μέτρου και το αρμόδιο δικαιοδοτικό όργανο να ασκεί τον έλεγχό του. H υποχρέωση αιτιολογήσεως πρέπει να εκτιμάται αναλόγως των περιστάσεων της συγκεκριμένης περιπτώσεως, ιδίως του περιεχομένου της πράξεως, της φύσεως των προβαλλομένων λόγων και του συμφέροντος που έχουν ενδεχομένως στην παροχή διευκρινίσεων οι αποδέκτες ή άλλα πρόσωπα τα οποία η πράξη αφορά άμεσα και ατομικά.

Η διάρκεια μιας διαδικασίας δεν αποτελεί απόρροια συλλογιστικής του οικείου θεσμικού οργάνου η οποία θα μπορούσε να δικαιολογήσει τη διάρκεια αυτή, αλλά είναι μια περίσταση σχετιζόμενη αμιγώς με τα πραγματικά περιστατικά, η οποία εξαρτάται αποκλειστικώς από τον χρόνο τον οποίο χρειάζεται το θεσμικό όργανο για να ολοκληρώσει την εν λόγω διαδικασία. Επομένως, η διάρκεια μιας διαδικασίας δεν αποτελεί μέρος του περιερχομένου της αποφάσεως, που θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο αιτιολογίας. Απαιτεί μόνον την απαρίθμηση, καθαρά σε επίπεδο πραγματικών περιστατικών, των διαφόρων σταδίων της διαδικασίας μέχρι την έκδοση της επίμαχης αποφάσεως.

(βλ. σκέψεις 120-122)

8. Eφόσον η Επιτροπή έχει προβεί, με την απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ, σε επαρκή προκαταρκτική ανάλυση των λόγων για τους οποίους είχε αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα των επίμαχων ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, εναπόκειται στο κράτος μέλος και στον δυνητικό δικαιούχο να προσκομίσουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι ενισχύσεις αυτές είναι συμβατές προς την κοινή αγορά.

Ωστόσο, τούτο συνιστά μόνον κανόνα σχετικό με το βάρος αποδείξεως και όχι με το καθήκον αιτιολογήσεως, οπότε στην Επιτροπή εναπόκειται, ενδεχομένως, να παραθέσει, στην απόφασή της, τους λόγους που την ώθησαν να εκτιμήσει ότι, παρά τα στοιχεία που προσκομίσθηκαν από το κράτος μέλος ή από τους δικαιούχους, οι επίμαχες ενισχύσεις δεν είναι συμβατές προς την κοινή αγορά.

(βλ. σκέψη 132)

9. Στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, όταν, αντιθέτως προς τις διατάξεις του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ, η ενίσχυση έχει ήδη καταβληθεί, η Επιτροπή, η οποία έχει την εξουσία να ζητήσει από τις εθνικές αρχές να διατάξουν την επιστροφή, δεν είναι υποχρεωμένη να εκθέτει συγκεκριμένους λόγους για να δικαιολογεί την άσκηση αυτής της εξουσίας. Η λύση αυτή, η οποία είναι προγενέστερη της ενάρξεως ισχύος του κανονισμού 659/1999, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 88 ΕΚ, εξακολουθεί να εφαρμόζεται στο πλαίσιο του άρθρου 14, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού.

Επομένως, η απόφαση περί ανακτήσεως της ενισχύσεως αποτελεί σχεδόν αυτόματη συνέπεια σε περίπτωση διαπιστώσεως του παράνομου χαρακτήρα της και της ασυμβατότητάς της προς την κοινή αγορά –με τη μόνη επιφύλαξη, που απορρέει από τη δεύτερη περίοδο της εν λόγω διατάξεως, ότι μια διαταγή περί ανακτήσεως δεν πρέπει να αντιβαίνει σε κάποια γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου. Συνεπώς, η Επιτροπή δεν έχει περιθώριο εκτιμήσεως επ’ αυτού. Πάντως, υπό τις περιστάσεις αυτές, άπαξ η Επιτροπή εκθέσει τους λόγους για τους οποίους εκτιμά ότι η επίμαχη ενίσχυση είναι παράνομη και ασύμβατη προς την κοινή αγορά, δεν υποχρεούται να αιτιολογήσει την απόφαση με την οποία διατάσσεται η ανάκτηση της ενισχύσεως.

(βλ. σκέψη 152)

10. Στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, τα μέτρα που αποσκοπούν στη θέσπιση ή στη μεταβολή ενισχύσεων συνιστούν νέες ενισχύσεις. Ειδικότερα, όταν η μεταβολή επηρεάζει την ίδια την ουσία του αρχικού καθεστώτος, μετατρέπεται το καθεστώς αυτό σε νέο καθεστώς ενισχύσεων. Αντιθέτως, όταν η μεταβολή δεν είναι ουσιώδης, μόνον οι μεταβολές αυτές καθαυτές θεωρούνται ως νέες ενισχύσεις.

Ειδικότερα, όταν μια απόφαση της Επιτροπής περί εγκρίσεως μνημονεύει ρητώς την προϋπόθεση ότι κάθε αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως πρέπει κατ’ ανάγκην να προηγείται της ενάρξεως της εκτελέσεως των επενδυτικών σχεδίων και το οικείο κράτος μέλος χορηγεί, βάσει κανονιστικής ρυθμίσεως που θεσπίσθηκε μετά την απόφαση περί εγκρίσεως, ενισχύσεις για περιφερειακά σχέδια των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από την υποβολή των αιτήσεων για τη χορήγηση ενισχύσεων, πρόκειται για νέες ενισχύσεις κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο γ΄, του κανονισμού 659/1999, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 88 ΕΚ. Συγκεκριμένα, μια τέτοια μεταβολή δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως δευτερεύουσα ή ασήμαντη. Στο μέτρο που η Επιτροπή εξαρτά κατά κανόνα την εκ μέρους της έγκριση των καθεστώτων ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα από την προϋπόθεση ότι η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως πρέπει κατ’ ανάγκην να προηγείται της ενάρξεως της εκτελέσεως των σχεδίων, είναι προφανές ότι η κατάργηση της προϋποθέσεως αυτής είναι ικανή να έχει επίδραση επί της αξιολογήσεως της συμβατότητας του σχετικού με την ενίσχυση μέτρου προς την κοινή αγορά.

(βλ. σκέψεις 176-179)

11. Η συμβατότητα ενός καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά πρέπει να εκτιμάται αποκλειστικώς βάσει των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του, με γνώμονα την πολιτική που ακολουθεί η Επιτροπή κατά το χρονικό σημείο της εκτιμήσεως αυτής. Αντιθέτως, η εκτίμηση της συμβατότητας ενός καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά δεν μπορεί να επηρεάζεται από το γεγονός ότι προηγήθηκαν, ενδεχομένως, του ως άνω καθεστώτος ενισχύσεων άλλα καθεστώτα ενισχύσεων ως προς τα οποία η Επιτροπή έχει δεχθεί ορισμένους λεπτομερείς κανόνες. Συγκεκριμένα, εάν τούτο δεν ίσχυε, θα ήταν αδύνατο να τροποποιεί η Επιτροπή τα κριτήρια βάσει των οποίων εκτιμά τη συμβατότητα των κρατικών ενισχύσεων, δυνατότητα την οποία το εν λόγω θεσμικό όργανο πρέπει να έχει προκειμένου να μπορεί να αντιδρά τόσο έναντι της εξελίξεως της πρακτικής που ακολουθούν τα κράτη μέλη στον τομέα της χορηγήσεως κρατικών ενισχύσεων όσο και έναντι της εξελίξεως της κοινής αγοράς.

(βλ. σκέψη 190)

12. Το άρθρο 241 ΕΚ εκφράζει γενική αρχή διασφαλίζουσα σε κάθε διάδικο το δικαίωμα να αμφισβητήσει, για να επιτύχει την ακύρωση αποφάσεως που τον αφορά άμεσα και ατομικά, το κύρος προγενεστέρων πράξεων θεσμικού οργάνου, οι οποίες, έστω και αν δεν έχουν τη μορφή κανονισμού, αποτελούν τη νομική βάση της επίδικης απόφασης, εφόσον ο διάδικος αυτός δεν διέθετε το δικαίωμα να ασκήσει, δυνάμει του άρθρου 230 ΕΚ, απ’ ευθείας προσφυγή κατά των εν λόγω πράξεων, των οποίων υφίσταται έτσι τις συνέπειες, χωρίς να του έχει παρασχεθεί η δυνατότητα να ζητήσει την ακύρωσή τους.

Όσον αφορά τις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα, από το εισαγωγικό τους μέρος απορρέει ότι αυτές καθορίζουν, κατά γενικό και αφηρημένο τρόπο, τα κριτήρια που εφαρμόζει η Επιτροπή προς τον σκοπό της εκτιμήσεως της συμβατότητας των ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα προς την κοινή αγορά, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχεία α΄ και γ΄, ΕΚ, και διασφαλίζουν, κατά συνέπεια, την ασφάλεια δικαίου των κρατών μελών που χορηγούν τέτοιες ενισχύσεις. Ειδικότερα, η θεσπισθείσα στο σημείο 4.2 των εν λόγω κατευθυντηρίων γραμμών προϋπόθεση τυγχάνει εφαρμογής επί του συνόλου των ενισχύσεων που προβλέπονται από τις εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές, ανεξάρτητα από το αντικείμενό τους, τη μορφή τους ή το ποσό τους.

Εφόσον η Επιτροπή, με την τελική απόφασή της, επικαλείται ρητώς το σημείο 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών, στο πλαίσιο της εκ μέρους της εκτιμήσεως της συμβατότητας ορισμένων ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, έστω και αν το εν λόγω σημείο 4.2 δεν συνιστά τη νομική βάση της αποφάσεως αυτής, η περιλαμβανόμενη στο σημείο αυτό προϋπόθεση μπορεί να θεωρηθεί ότι καθόρισε κατά γενικό και αφηρημένο τρόπο τη μεθοδολογία βάσει της οποίας η Επιτροπή αξιολόγησε τη συμβατότητα των σχετικών ενισχύσεων προς την κοινή αγορά. Στην περίπτωση αυτή, υφίσταται άμεσος νομικός δεσμός μεταξύ της τελικής αποφάσεως της Επιτροπής και των κατευθυντηρίων γραμμών και, εφόσον ένας ενδιαφερόμενος δεν ήταν σε θέση να ζητήσει την ακύρωση των εν λόγω κατευθυντηρίων γραμμών, καθόσον αυτές αποτελούν πράξη γενικής ισχύος, οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ενστάσεως ελλείψεως νομιμότητας.

(βλ. σκέψεις 206, 208-210)

13. Η εφαρμογή του κριτηρίου του σημείου 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα, το οποίο ορίζει ότι τα καθεστώτα ενισχύσεων πρέπει να προβλέπουν ότι η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως πρέπει να υποβάλλεται πριν από την έναρξη της εκτελέσεως των σχεδίων, αποσκοπεί στο να καταδειχθεί αν ένα μέτρο ενισχύσεως έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου, σε μια περίπτωση στην οποία δεν είναι δυνατό να διεξαχθεί πλήρης εξέταση όλων των οικονομικών πτυχών της περί επενδύσεως αποφάσεως των μελλοντικών δικαιούχων της ενισχύσεως.

Συναφώς, από το σημείο 2, δεύτερο έως τέταρτο εδάφιο, των κατευθυντηρίων γραμμών προκύπτει ότι η Επιτροπή εγκρίνει, κατ’ αρχήν, τις ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα μόνον υπό τη μορφή καθεστώτων ενισχύσεων, καθόσον εκτιμά ότι οι ατομικές ενισχύσεις ad hoc δεν πληρούν την προϋπόθεση ότι πρέπει να εξασφαλίζεται ισορροπία μεταξύ των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού που απορρέουν από τις ενισχύσεις και των οφελών που παρέχουν οι ενισχύσεις από την άποψη της αναπτύξεως μιας μειονεκτούσας περιοχής.

Πάντως, κατά την εξέταση της συμβατότητας ενός κοινοποιηθέντος καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, οι ιδιαίτερες περιστάσεις που προσιδιάζουν στους διαφόρους δυνητικούς δικαιούχους του καθεστώτος ενισχύσεων και στα συγκεκριμένα σχέδια, ως προς τα οποία αυτοί μπορούν να ζητήσουν επιδοτήσεις, είναι εξ ορισμού άγνωστες στην Επιτροπή. Κατά συνέπεια, η τελευταία πρέπει να στηρίζεται, προκειμένου να εκτιμήσει τη συμβατότητα ενός καθεστώτος ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, σε κριτήρια τα οποία είτε είναι ανεξάρτητα από τις ιδιαίτερες περιστάσεις που προσιδιάζουν στους μελλοντικούς δικαιούχους είτε είναι ομοιόμορφα για όλους τους μελλοντικούς δικαιούχους.

Το γεγονός ότι απαιτείται όπως η αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως προηγείται της ενάρξεως της εκτελέσεως του επιδοτούμενου σχεδίου παρέχει τη δυνατότητα να διασφαλισθεί ότι η ενδιαφερόμενη επιχείρηση έχει σαφώς εκδηλώσει τη βούλησή της να επωφεληθεί του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων προτού αρχίσει την εκτέλεση του εν λόγω σχεδίου. Επομένως, τούτο παρέχει τη δυνατότητα να αποφευχθεί η εκ των υστέρων υποβολή αιτήσεων για σχέδια των οποίων η υλοποίηση έχει αρχίσει ανεξάρτητα από την ύπαρξη καθεστώτος ενισχύσεων. Λαμβανομένων υπόψη των εκτιμήσεων αυτών, απλώς και μόνον η διαπίστωση της χρονικής προτεραιότητας της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως σε σχέση με την έναρξη της εκτελέσεως του επενδυτικού σχεδίου συνιστά ένα απλό, λυσιτελές και κατάλληλο κριτήριο που παρέχει τη δυνατότητα στην Επιτροπή να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ενίσχυση έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου.

(βλ. σκέψη 215)

14. Στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, όταν η Επιτροπή αποφασίζει να κινήσει την επίσημη διαδικασία εξετάσεως, στο οικείο κράτος μέλος και στους ωφελούμενους από το επίδικο μέτρο εναπόκειται να προβάλουν τα επιχειρήματά τους προκειμένου να αποδειχθεί ότι το επίδικο μέτρο δεν συνιστά ενίσχυση ή ότι συμβιβάζεται με την κοινή αγορά, δεδομένου ότι αντικείμενο της επίσημης διαδικασίας είναι ακριβώς να διαφωτιστεί η Επιτροπή επί του συνόλου των δεδομένων της υποθέσεως. Συγκεκριμένα, όταν η Επιτροπή κινεί επίσημη διαδικασία, οφείλει μεν να διατυπώνει σαφώς τις αμφιβολίες της ως προς το συμβατό της ενισχύσεως, προκειμένου να παράσχει στο κράτος μέλος και στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να απαντήσουν κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο, γεγονός παραμένει όμως ότι στους τελευταίους εναπόκειται να διαλύσουν τις αμφιβολίες αυτές και να αποδείξουν ότι το επίμαχο μέτρο πληροί τις προϋποθέσεις παρεκκλίσεως. Ειδικότερα, το οικείο κράτος μέλος, προκειμένου να επιτύχει την έγκριση ενισχύσεων κατά παρέκκλιση από τους κανόνες της Συνθήκης, βάσει του καθήκοντος συνεργασίας που υπέχει έναντι της Επιτροπής, έχει την υποχρέωση να παράσχει στο θεσμικό όργανο αυτό όλα τα στοιχεία που θα του δώσουν τη δυνατότητα να ελέγξει αν πληρούνται οι προϋποθέσεις της παρεκκλίσεως της οποίας ζητεί να τύχει το κράτος αυτό.

(βλ. σκέψη 246)

15. Δεν μπορεί κατ’ αρχήν, εκτός αν συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις, να γίνει επίκληση δικαιολογημένης εμπιστοσύνης στη νομιμότητα μιας κρατικής ενισχύσεως παρά μόνον αν η ενίσχυση αυτή χορηγήθηκε τηρηθείσας της διαδικασίας που προβλέπει το άρθρο 88 ΕΚ. Πράγματι, ένας επιμελής επιχειρηματίας πρέπει κανονικά να είναι σε θέση να βεβαιωθεί ότι τηρήθηκε η διαδικασία αυτή.

Έτσι, οι δικαιούχοι ενισχύσεων που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις, τις οποίες θέτει η απόφαση της Επιτροπής περί εγκρίσεως, δεν μπορούν, κατ’ αρχήν, να επικαλεσθούν παραδεκτώς τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη τους στη νομιμότητα των εν λόγω ενισχύσεων. Βέβαια, ουδόλως αποκλείεται η δυνατότητα των δικαιούχων μιας παράνομης ενισχύσεως να επικαλεστούν, στο πλαίσιο της διαδικασίας ανακτήσεως, εξαιρετικές περιστάσεις επί των οποίων θεμιτώς στηρίχθηκε η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη τους στον νόμιμο χαρακτήρα της ενισχύσεως αυτής, προκειμένου να αντιταχθούν στην επιστροφή της. Πάντως, οι δικαιούχοι αυτοί δεν μπορούν να επικαλούνται τέτοιες εξαιρετικές περιστάσεις, βάσει σχετικών διατάξεων του εθνικού δικαίου, παρά μόνο στο πλαίσιο της διαδικασίας ανακτήσεως ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, τα οποία είναι τα μόνα αρμόδια να εκτιμήσουν, ενδεχομένως αφού υποβάλουν στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα περί ερμηνείας, τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως.

Εξάλλου, δεδομένου ότι η γενική αρχή την οποία προβλέπει το άρθρο 87, παράγραφος 1, ΕΚ είναι η απαγόρευση των κρατικών ενισχύσεων και ότι οι παρεκκλίσεις από την αρχή αυτή πρέπει να ερμηνεύονται στενά, μια απόφαση περί μη προβολής αντιρρήσεων ως προς ένα καθεστώς ενισχύσεων αφορά μόνον την πραγματική χορήγηση των ενισχύσεων που εμπίπτουν στο καθεστώς αυτό και δεν μπορεί, ως εκ τούτου, να θεμελιώσει δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των προσώπων τα οποία ενδέχεται να ωφεληθούν από μελλοντικά σχέδια παρεμφερών ενισχύσεων όσον αφορά το συμβατό των σχετικών ενισχύσεων προς την κοινή αγορά.

(βλ. σκέψεις 274-277, 283)

16. Στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, ο κανόνας de minimis σκοπεί στην απλούστευση των διοικητικών διαδικασιών, τόσο προς το συμφέρον των δικαιούχων ενισχύσεων σχετικώς χαμηλού ποσού και, συνεπώς, ενισχύσεων που δεν μπορούν να στρεβλώσουν τον ανταγωνισμό όσο και προς το συμφέρον της Επιτροπής, η οποία πρέπει να είναι σε θέση να επικεντρώνει τις προσπάθειές της στις περιπτώσεις που έχουν πραγματικό κοινοτικό ενδιαφέρον.

Συναφώς, το να επιτραπεί ο κατακερματισμός μιας ενισχύσεως προκειμένου να εφαρμοσθεί ο κανόνας de minimis ως προς έναν ενδιαφερόμενο δεν συντελεί στην επίτευξη του προαναφερθέντος σκοπού. Συγκεκριμένα, απλώς και μόνον η αφαίρεση από το ποσό μιας ενισχύσεως η οποία πρόκειται να χορηγηθεί σε μια επιχείρηση του ποσού που αντιστοιχεί στο ανώτατο όριο de minimis δεν απαλλάσσει την Επιτροπή από το καθήκον να εξετάσει τη συμβατότητα της επίμαχης ενισχύσεως με την κοινή αγορά, όσον αφορά το ποσό που υπερβαίνει το εν λόγω ανώτατο όριο, ούτε την οικεία επιχείρηση από την υποχρέωση να αναμείνει την έκβαση της εξετάσεως αυτής, πριν να τύχει της ενισχύσεως ή, σε περίπτωση παράνομης ενισχύσεως, πριν να υποχρεωθεί ενδεχομένως να την επιστρέψει.

Επιπλέον, η έννοια της ενισχύσεως ήσσονος σημασίας σημαίνει ότι πρέπει να πρόκειται περί ενισχύσεως χαμηλού ποσού. Αν επιτρεπόταν εκ των υστέρων ο κατακερματισμός ενισχύσεων οι οποίες υπερβαίνουν το εφαρμοστέο συναφώς ανώτατο όριο, τούτο θα συνεπαγόταν ότι θα υπάγονταν εν μέρει στον κανόνα de minimis ενισχύσεις που δεν ήταν χαμηλού ποσού κατά τον χρόνο χορηγήσεώς τους.

Είναι αληθές ότι, κατόπιν της ανακτήσεως ολοκλήρου του ποσού της παρανόμως χορηγηθείσας ενισχύσεως, το οικείο κράτος μέλος μπορεί κατ’ αρχήν να χορηγήσει αμέσως στην επιχείρηση μια νέα ενίσχυση ήσσονος σημασίας μέχρι του ποσού του ανωτάτου ορίου των 100 000 ευρώ. Ωστόσο, τούτο προϋποθέτει την έκδοση νέας αποφάσεως περί χορηγήσεως δημοσίων πόρων εκ μέρους του κράτους μέλους, το οποίο παραμένει ελεύθερο να αποφασίσει, οπότε η απαγόρευση του κατακερματισμού δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αμιγώς τυπικός κανόνας.

Ως εκ τούτου, το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 69/2001, για την εφαρμογή των άρθρων 87 ΕΚ και 88 ΕΚ στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η απαλλαγή από την υποχρέωση κοινοποιήσεως την οποία προβλέπει το άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ δεν μπορεί να έχει εφαρμογή σε ποσά τα οποία αποτελούν μέρος ενισχύσεως της οποίας το συνολικό ποσό υπερβαίνει το ανώτατο όριο των 100 000 ευρώ σε διάστημα τριών ετών. Εν πάση περιπτώσει, η ρητή πρόβλεψη της περιοριστικής αυτής ερμηνείας στο άρθρο 2, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 1998/2006, για την εφαρμογή των άρθρων 87 ΕΚ και 88 ΕΚ στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας, έχει συνεπώς την έννοια ότι εισάγει μια διευκρίνιση και όχι ότι προσθέτει μια νέα προϋπόθεση για την εφαρμογή του κανόνα de minimis.

(βλ. σκέψεις 304-305, 308-311)

ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τέταρτο τμήμα)

της 20ής Σεπτεμβρίου 2011 ( )

«Κρατικές ενισχύσεις – Ενισχύσεις υπέρ του ξενοδοχειακού κλάδου στην Περιφέρεια Σαρδηνίας – Απόφαση κηρύσσουσα τις ενισχύσεις εν μέρει συμβατές και εν μέρει ασύμβατες προς την κοινή αγορά και διατάσσουσα την ανάκτησή τους – Νέες ενισχύσεις – Υποχρέωση αιτιολογήσεως – Προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης – Παροχή κινήτρου – Κανόνας de minimis»

Στις υποθέσεις T‑394/08, T‑408/08, T‑453/08 και T‑454/08,

Regione autonoma della Sardegna (Ιταλία), εκπροσωπούμενη από τους A. Fantozzi, P. Carrozza και G. Mameli, δικηγόρους,

προσφεύγουσα στην υπόθεση T‑394/08,

υποστηριζόμενη από τις

Selene di Alessandra Cannas Sas, με έδρα το Cagliari (Ιταλία),

HGA Srl, με έδρα το Golfo Aranci (Ιταλία),

Gimar Srl, με έδρα το Sassari (Ιταλία),

Coghene Costruzioni Srl, με έδρα το Alghero (Ιταλία),

Camping Pini e Mare di Cogoni Franco & C. Sas, με έδρα το Quartu Sant’Elena (Ιταλία),

Immobiliare 92 Srl, με έδρα την Arzachena (Ιταλία),

Gardena Srl, με έδρα την Santa Teresa di Gallura (Ιταλία),

Hotel Stella 2000 Srl, με έδρα την Olbia (Ιταλία),

Vadis Srl, με έδρα την Valledoria (Ιταλία),

Macpep Srl, με έδρα το Sorso (Ιταλία),

San Marco Srl, με έδρα το Alghero,

Due Lune SpA, με έδρα το Μιλάνο (Ιταλία),

Nicos Residence Srl, με έδρα την Santa Teresa di Gallura,

Rosa Murgese, κάτοικος Iglesias (Ιταλία),

Mavi Srl, με έδρα την Arzachena,

Hotel Mistral di Bruno Madeddu & C. Sas, με έδρα το Alghero,

L’Esagono di Mario Azara & C. Snc, με έδρα το San Teodoro (Ιταλία),

Le Buganville di Cogoni Giuseppe & C. Snc, με έδρα το Villasimius (Ιταλία),

Le Dune di Stefanelli Vincenzo & C. Snc, με έδρα το Arbus (Ιταλία),

εκπροσωπούμενες από τους G. Dore, F. Ciulli, A. Vinci, δικηγόρους,

παρεμβαίνοουσες στην υπόθεση T‑394/08,

SF Turistico Immobiliare Srl, με έδρα το Orosei (Ιταλία), εκπροσωπούμενη από τον L. Marcialis, δικηγόρο,

προσφεύγουσα στην υπόθεση T‑408/08,

Timsas Srl, με έδρα το Arezzo (Ιταλία), εκπροσωπούμενη από τους D. Dodaro, S. Pinna και S. Cianciullo, δικηγόρους,

προσφεύγουσα στην υπόθεση T‑453/08,

Grand Hotel Abi d’Oru SpA, με έδρα την Olbia, εκπροσωπούμενη από τους D. Dodaro, S. Cianciullo και R. Masuri, δικηγόρους,

προσφεύγουσα στην υπόθεση T‑454/08,

κατά

Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εκπροσωπουμένης, στις υποθέσεις T‑394/08 και T‑454/08, από την E. Righini και τους D. Grespan και C. Urraca Caviedes, στην υπόθεση T‑408/08, από την E. Righini και τον D. Grespan, στην υπόθεση T‑453/08, από τους D. Grespan και C. Urraca Caviedes,

καθής στις υποθέσεις T‑394/08, T‑408/08, T‑453/08 και T‑454/08,

με αντικείμενο αίτημα περί ακυρώσεως της αποφάσεως 2008/854/ΕΚ της Επιτροπής, της 2ας Ιουλίου 2008, σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων «Περιφερειακός νόμος 9/1998 – καταχρηστική χορήγηση της ενίσχυσης N 272/98» C-1/04 (πρώην NN 158/03 και CP 15/03) (EE L 302, σ. 9), δυνάμει του οποίου η Regione autonoma della Sardegna χορήγησε επιδοτήσεις υπέρ αρχικών επενδύσεων στον ξενοδοχειακό κλάδο στη Σαρδηνία,

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τέταρτο τμήμα),

συγκείμενο από τις I. Pelikánová (εισηγήτρια), πρόεδρο, K. Jürimäe και τον M. van der Woude, δικαστές,

γραμματέας: J. Palacio González, κύριος υπάλληλος διοικήσεως,

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 16ης Φεβρουαρίου 2011,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Ιστορικό της διαφοράς

1 Στις 11 Μαρτίου 1998, η Regione autonoma della Sardegna (στο εξής: Περιφέρεια Σαρδηνίας) εξέδωσε τον legge regionale no 9, incentivi per la riqualificazione e l’adeguamento delle strutture alberghiere e norme modificative e integrative della legge regionale 14 settembre 1993, n. 40 (interventi creditizi a favore dell’industria alberghiera) (περιφερειακό νόμο αριθ. 9 σχετικά με την παροχή κινήτρων για την αναβάθμιση και την προσαρμογή των ξενοδοχειακών εγκαταστάσεων και διατάξεις περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του περιφερειακού νόμου αριθ. 40 της 14ης Σεπτεμβρίου 1993, Bollettino ufficiale della Regione Autonoma della Sardegna αριθ. 9 της 21ης Μαρτίου 1998, στο εξής: νόμος 9/1998), ο οποίος άρχισε να ισχύει στις 5 Απριλίου 1998.

2 Το άρθρο 2 του νόμου αυτού θέσπισε, προς όφελος των επιχειρήσεων του ξενοδοχειακού τομέα, ενισχύσεις για αρχικές επενδύσεις υπό τη μορφή επιδοτήσεων και επιδοτούμενων δανείων, καθώς και ενισχύσεις λειτουργίας, βάσει του κανόνα de minimis (στο εξής: αρχικό καθεστώς ενισχύσεων ή αρχικό καθεστώς).

3 Με έγγραφο της 6ης Μαΐου 1998, οι ιταλικές αρχές κοινοποίησαν τον νόμο 9/1998 στην Επιτροπή, ενώ συγχρόνως δεσμεύθηκαν να μην εφαρμόσουν το αρχικό καθεστώς ενισχύσεων πριν από την ενδεχόμενη έγκριση του καθεστώτος αυτού από την Επιτροπή.

4 Με έγγραφο της 22ας Ιουνίου 1998, οι ιταλικές αρχές, απαντώντας σε αίτηση της Επιτροπής για την παροχή συμπληρωματικών πληροφοριών, ενημέρωσαν το εν λόγω θεσμικό όργανο ότι οι διατάξεις εφαρμογής του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων επρόκειτο να θεσπισθούν μόνον έπειτα από την ενδεχόμενη έγκριση του εν λόγω καθεστώτος εκ μέρους της Επιτροπής.

5 Με έγγραφο της 28ης Σεπτεμβρίου 1998, οι ιταλικές αρχές ενημέρωσαν, επίσης, την Επιτροπή ότι η χορήγηση των προβλεπομένων από τον νόμο 9/1998 ενισχύσεων θα μπορούσε να αφορά μόνον σχέδια τα οποία επρόκειτο να υλοποιηθούν «μεταγενεστέρως» και ότι η προϋπόθεση αυτή θα επιβεβαιωνόταν με τις διατάξεις εφαρμογής του εν λόγω νόμου.

6 Με την απόφαση SG(98) D/9547, της 12ης Νοεμβρίου 1998, η Επιτροπή ενέκρινε το καθεστώς ενισχύσεων «N 272/98 – Ιταλία – ενισχύσεις υπέρ του ξενοδοχειακού κλάδου», το οποίο θεσπίσθηκε με τον νόμο 9/1998 (στο εξής: απόφαση περί εγκρίσεως). Με την απόφαση αυτή, η Επιτροπή συνήγαγε ότι το αρχικό καθεστώς ενισχύσεων ήταν συμβατό προς την κοινή αγορά δυνάμει του άρθρου 92, παράγραφος 3, στοιχείο α΄, ΕΚ (νυν άρθρο 87, παράγραφος 3, στοιχείο α΄, ΕΚ).

7 Στις 29 Απριλίου 1999, ο Assessore del Turismo, Artigianato e Commercio (περιφερειακός σύμβουλος αρμόδιος για τον τουρισμό, τη βιοτεχνία και το εμπόριο) της Περιφέρειας Σαρδηνίας εξέδωσε το decreto no 285 esecutività della deliberazione della giunta regionale n° 58/60 del 22.12.1998 come modificata dalla deliberazione n° 16/20 del 16.03.1999 che approva la direttiva di attuazione prevista dall’art. 2 della L.R. 11 marzo 1998 n. 9 disciplinante: incentivi per la riqualificazione delle strutture alberghiere e norme modificativi della L.R. 14.9.1993 n. 40 (κανονιστική απόφαση 285 περί εφαρμογής του νόμου 9/1998, Bollettino ufficiale della Regione Autonoma della Sardegna αριθ. 15 της 8ης Μαΐου 1999, στο εξής: κανονιστική απόφαση 285/1999).

8 Δυνάμει του άρθρου 2 της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999, το αρχικό καθεστώς ενισχύσεων έπρεπε να εφαρμοσθεί στο πλαίσιο διαδικασίας προσκλήσεως προς υποβολή αιτήσεων. Τα άρθρα 4 και 5 της ίδιας κανονιστικής αποφάσεως προέβλεπαν, αντιστοίχως, ότι οι χορηγούμενες ενισχύσεις έπρεπε να αφορούν σχέδια που επρόκειτο να υλοποιηθούν μετά την υποβολή των αιτήσεων για τη χορήγηση ενισχύσεων και ότι οι επιλέξιμες δαπάνες έπρεπε να είναι μεταγενέστερες των εν λόγω αιτήσεων. Ωστόσο, το άρθρο 17 της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999, που τιτλοφορείται «Μεταβατική διάταξη», προέβλεπε ότι, κατά το στάδιο της πρώτης εφαρμογής του κανονιστικού διατάγματος, ήσαν επιλέξιμες οι δαπάνες και οι επεμβάσεις που πραγματοποιήθηκαν μετά τις 5 Απριλίου 1998, ημερομηνία ενάρξεως ισχύος του νόμου 9/1998.

9 Στις 27 Ιουλίου 2000, η Περιφέρεια Σαρδηνίας εξέδωσε την deliberazione no 33/3 (απόφαση αριθ. 33/3), περί καταργήσεως της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999, λόγω των τυπικών πλημμελειών με τις οποίες βαρυνόταν η εν λόγω κανονιστική απόφαση, και την deliberazione no 33/4 (απόφαση αριθ. 33/4) περί θεσπίσεως των νέων διατάξεων εφαρμογής του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων.

10 Την ίδια ημερομηνία, η Περιφέρεια Σαρδηνίας εξέδωσε, επίσης, την deliberazione no 33/6 (απόφαση αριθ. 33/6) που προέβλεπε ότι, στον βαθμό που η δημοσίευση της κανονιστικής αποφάσεως 285/1999, η οποία περιείχε διατάξεις μη συνάδουσες προς τους κοινοτικούς κανόνες, μπορούσε να έχει δημιουργήσει στους δυνητικούς δικαιούχους ενισχύσεως την προσδοκία ότι όλες οι εκτελεσθείσες μετά τις 5 Απριλίου 1998 εργασίες επρόκειτο να θεωρηθούν ως επιλέξιμες, έπρεπε να ληφθούν υπόψη, κατά το στάδιο της πρώτης εφαρμογής του νόμου 9/1998, οι εκτελεσθείσες μετά την ως άνω ημερομηνία εργασίες, εφόσον αυτές είχαν αποτελέσει αντικείμενο αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως στο πλαίσιο της πρώτης ετήσιας προσκλήσεως προς υποβολή αιτήσεων.

11 Με έγγραφο της 2ας Νοεμβρίου 2000, οι ιταλικές αρχές, απαντώντας σε αίτηση της Επιτροπής σχετικά με τα προβλεπόμενα πρόσφορα μέτρα προς διασφάλιση της συμβατότητας, από την 1η Ιανουαρίου 2000, των υφιστάμενων καθεστώτων ενισχύσεων προς τις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα της 10ης Μαΐου 1998 (EE C 74, σ. 9, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές του 1998), ενημέρωσαν την Επιτροπή για τις διατάξεις εφαρμογής του νόμου 9/1998, απευθύνοντας στο εν λόγω θεσμικό όργανο ένα αντίγραφο της αποφάσεως αριθ. 33/4, χωρίς, ωστόσο, να μνημονεύσουν την απόφαση αριθ. 33/6.

12 Στις 29 Δεκεμβρίου 2000, η Περιφέρεια Σαρδηνίας προέβη σε δημοσίευση της πρώτης προσκλήσεως προς υποβολή αιτήσεων στο πλαίσιο της εφαρμογής του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων.

13 Με έγγραφο της 28ης Φεβρουαρίου 2001, η Επιτροπή ζήτησε από τις ιταλικές αρχές συμπληρωματικές πληροφορίες σχετικά με την εφαρμογή του νόμου 9/1998, καθώς και σχετικά με τον μηχανισμό των προσκλήσεων προς υποβολή αιτήσεων και τον τρόπο κατά τον οποίο, στο πλαίσιο του εν λόγω μηχανισμού, τηρήθηκε η διάταξη κατά την οποία η αίτηση έπρεπε να έχει υποβληθεί πριν από την έναρξη της εκτελέσεως του σχεδίου.

14 Με έγγραφο της 25ης Απριλίου 2001, στο οποίο επισυνάφθηκε, εκ νέου, η απόφαση αριθ. 33/4, οι ιταλικές αρχές επιβεβαίωσαν ότι το καθεστώς ενισχύσεων, όπως αυτό εφαρμόσθηκε, ήταν σύμφωνο προς τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998.

15 Στις 21 Φεβρουαρίου 2003, η Επιτροπή έλαβε καταγγελία περί καταχρηστικής εφαρμογής του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων. Κατόπιν της καταγγελίας αυτής, η Επιτροπή ζήτησε, στις 26 Φεβρουαρίου 2003, συμπληρωματικές πληροφορίες από τις ιταλικές αρχές.

16 Με έγγραφο της 22ας Απριλίου 2003, οι ιταλικές αρχές απάντησαν στην αίτηση της Επιτροπής για την παροχή συμπληρωματικών πληροφοριών μνημονεύοντας, για πρώτη φορά, την απόφαση αριθ. 33/6.

17 Με απόφαση της 3ης Φεβρουαρίου 2004, η Επιτροπή κίνησε τη διαδικασία του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ, σχετικά με την καταχρηστική εφαρμογή [του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων] (EE C 79, σ. 4, στο εξής: απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας). Με την απόφαση αυτή, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι οι ιταλικές αρχές, επιτρέποντας τη χορήγηση ενισχύσεων για σχέδια επενδύσεων των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει πριν από την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων, δεν τήρησαν την υποχρέωση που προβλέπεται από την απόφαση περί εγκρίσεως ούτε τις προϋποθέσεις που καθορίζονται στις κατευθυντήριες γραμμές του 1998. Η Επιτροπή συνήγαγε εντεύθεν ότι ήταν δυνατό να συντρέχει καταχρηστική εφαρμογή του αρχικού καθεστώτος ενισχύσεων, κατά την έννοια του άρθρου 16 του κανονισμού ΕΚ 659/1999 του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1999 για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου [88] ΕΚ (ΕΕ L 83, σ. 1), και διατύπωσε αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα των ενισχύσεων οι οποίες χορηγήθηκαν υπέρ σχεδίων επενδύσεων των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει πριν από την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων.

18 Στις 19 Απριλίου 2004, οι ιταλικές αρχές διαβίβασαν στην Επιτροπή τις παρατηρήσεις τους. Στις 30 Απριλίου 2004, η Επιτροπή έλαβε τις παρατηρήσεις της προσφεύγουσας στην υπόθεση T‑454/08, Grand Hotel Abi d’Oru SpA. Στις 25 Ιουνίου 2005, η Επιτροπή έλαβε συμπληρωματικές πληροφορίες από τις ιταλικές αρχές.

19 Στις 22 Νοεμβρίου 2006, η Επιτροπή εξέδωσε απόφαση περί διορθώσεως και επεκτάσεως της εκκρεμούσας διαδικασίας C 1/2004 κατ’ εφαρμογή του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ (EE 2007, C 32, σ. 2, στο εξής: απόφαση περί διορθώσεως). Με την απόφαση αυτή, υπό τον τίτλο «Λόγοι για τη διόρθωση και την επέκταση της διαδικασίας», η Επιτροπή τόνισε, ιδίως, ότι η απόφαση αριθ. 33/6 δεν μνημονεύθηκε εντός της αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας, ενώ ακριβώς βάσει της πράξεως αυτής, ήτοι της αποφάσεως αριθ. 33/6, χορηγήθηκε, σε 28 περιπτώσεις, ενίσχυση υπέρ σχεδίων επενδύσεων των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει πριν από την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεων, και όχι βάσει της αποφάσεως αριθ. 33/4, όπως τονίσθηκε εσφαλμένως στην απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας. Επιπλέον, η Επιτροπή επισήμανε ότι η έννοια της καταχρηστικής εφαρμογής μιας ενισχύσεως, κατά το πνεύμα του άρθρου 16 του κανονισμού 659/1999, στην οποία αναφέρεται η απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας, αφορά καταστάσεις στο πλαίσιο των οποίων ο δικαιούχος εγκριθείσας ενισχύσεως την εφαρμόζει κατά τρόπο αντίθετο προς τους όρους που καθορίστηκαν στην απόφαση περί χορηγήσεως και δεν αφορά καταστάσεις στο πλαίσιο των οποίων ένα κράτος μέλος, τροποποιώντας υφιστάμενο καθεστώς ενισχύσεων, δημιουργεί νέα, παράνομη ενίσχυση (άρθρο 1, στοιχεία γ΄ και στ΄, του κανονισμού 659/1999).

Η προσβαλλόμενη απόφαση

20 Στις 2 Ιουλίου 2008, η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση 2008/854/ΕΚ, σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων «περιφερειακός νόμος αριθ. 9 του 1998 – καταχρηστική χορήγηση της ενίσχυσης N 272/98» C 1/04 (πρώην NN 158/03 και CP 15/2003) (EE L 302, σ. 9, στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση).

21 Με την ως άνω απόφαση, η Επιτροπή επισήμανε, ιδίως, ότι η απόφαση αριθ. 33/6 θέσπισε τροποποιήσεις του κοινοποιηθέντος μέτρου, οι οποίες δεν ήσαν συμβατές προς το γράμμα της αποφάσεως περί εγκρίσεως. Η απόφαση αριθ. 33/6 δεν κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή, κατά παράβαση του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ και της υποχρεώσεως συνεργασίας, την οποία υπέχει η Ιταλική Δημοκρατία δυνάμει του άρθρου 10 ΕΚ. Συνεπώς, κατά την Επιτροπή, το καθεστώς ενισχύσεων, όπως αυτό πράγματι εφαρμόστηκε, δεν συνάδει προς την απόφαση περί εγκρίσεως και, επομένως, τα σχέδια ενισχύσεως των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από την υποβολή αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως πρέπει να θεωρηθούν παράνομα.

22 Όσον αφορά τη συμβατότητα των εν λόγω ενισχύσεων προς την κοινή αγορά, η Επιτροπή, αφού υπενθύμισε την αξιολόγηση στην οποία προέβη με τις αποφάσεις περί κινήσεως της διαδικασίας και περί διορθώσεως, έκρινε ασύμβατες προς την κοινή αγορά τις ατομικές ενισχύσεις που χορηγήθηκαν για σχέδια των οποίων οι επιλέξιμες δαπάνες πραγματοποιήθηκαν πριν από την υποβολή αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως, βάσει των σχετικών εκτελεστικών διατάξεων που ίσχυαν κατά το χρονικό σημείο υποβολής της αιτήσεως, και ήσαν υψηλότερες από το ποσό de minimis το οποίο ο δικαιούχος θα μπορούσε να λάβει κατά το συγκεκριμένο χρονικό σημείο, υπολογιζόμενο σύμφωνα με τον κανονισμό (EK) 69/2001 της Επιτροπής, της 12ης Ιανουαρίου 2001, για την εφαρμογή των άρθρων 87 [ΕΚ] και 88 [ΕΚ] στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (EE L 10, σ. 30).

23 Το διατακτικό της προσβαλλομένης αποφάσεως έχει ως εξής:

«Άρθρο 1

Οι κρατικές ενισχύσεις που έχουν χορηγηθεί βάσει του περιφερειακού νόμου αριθ. 9 του 1998, που εφαρμόστηκε παράνομα στην [Ιταλική Δημοκρατία] με την απόφαση αριθ. 33/6 και τον 1o διαγωνισμό, δεν συμβιβάζονται με την κοινή αγορά, παρά μόνο εάν ο δικαιούχος έχει υποβάλει αίτηση ενίσχυσης βάσει του καθεστώτος αυτού πριν από την πραγματοποίηση των σχετικών με το σχέδιο αρχικής επένδυσης εργασιών.

Άρθρο 2

1. Η Ιταλική Δημοκρατία προβαίνει στην ανάκτηση από τους δικαιούχους των μη συμβιβάσιμων ενισχύσεων που έχουν χορηγηθεί βάσει του καθεστώτος που αναφέρεται στο άρθρο 1.

2. Τα προς ανάκτηση ποσά συμπεριλαμβάνουν τους τόκους που τρέχουν από την ημερομηνία κατά την οποία τα εν λόγω ποσά τέθηκαν στη διάθεση των δικαιούχων μέχρι εκείνη της πραγματικής τους ανάκτησης.

3. […]

4. Η Ιταλική Δημοκρατία από την ημερομηνία έκδοσης της παρούσας απόφασης ακυρώνει όλες τις εκκρεμείς πληρωμές βάσει του καθεστώτος που αναφέρεται στο άρθρο 1.

Άρθρο 3

1. Η ανάκτηση της ενίσχυσης στο πλαίσιο του καθεστώτος που αναφέρεται στο άρθρο 1 είναι άμεση και αποτελεσματική.

2. Η Ιταλική Δημοκρατία εξασφαλίζει την εφαρμογή της παρούσας απόφασης εντός τεσσάρων μηνών από την ημερομηνία της κοινοποίησής της.

[…]

Άρθρο 5

Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στην Ιταλική Δημοκρατία.»

Διαδικασία

24 Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου [νυν Γενικού Δικαστηρίου] στις 16 Σεπτεμβρίου 2008, η Περιφέρεια Σαρδηνίας άσκησε την προσφυγή της υποθέσεως T‑394/08.

25 Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 25 Σεπτεμβρίου 2008, η SF Turistico Immobiliare Srl άσκησε την προσφυγή της υποθέσεως T‑408/08.

26 Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 3 Οκτωβρίου 2008, η Timsas Srl άσκησε την προσφυγή της υποθέσεως T‑453/08.

27 Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 6 Οκτωβρίου 2008, η Grand Hotel Abi d’Oru SpA άσκησε την προσφυγή της υποθέσεως T‑454/08.

28 Με δικόγραφο που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 19 Δεκεμβρίου 2008, οι Selene di Alessandra Cannas Sas, HGA Srl, Gimar Srl, Coghene Costruzioni Srl, Camping Pini e Mare di Cogoni Franco & C. Sas, Immobiliare 92 Srl, Gardena Srl, Hotel Stella 2000 Srl, Vadis Srl, Macpep Srl, San Marco Srl, Due Lune SpA, Nicos Residence Srl, Rosa Murgese, Mavi Srl, Hotel Mistral di Bruno Madeddu & C. Sas, L’Esagono di Mario Azara & C. Snc, Le Buganville di Cogoni Giuseppe & C. Snc και Le Dune di Stefanelli Vincenzo & C. Snc (στο εξής: παρεμβαίνουσες) ζήτησαν να παρέμβουν στη διαδικασία που αφορά την υπόθεση T‑394/08, υπέρ της Περιφέρειας Σαρδηνίας. Με διάταξη της 15ης Ιουνίου 2009, ο πρόεδρος του δευτέρου τμήματος του Πρωτοδικείου δέχθηκε το αίτημα αυτό.

29 Με διάταξη της 25ης Ιουνίου 2009, ο πρόεδρος του δευτέρου τμήματος του Πρωτοδικείου, αφού άκουσε τους διαδίκους, αποφάσισε τη συνεκδίκαση των υποθέσεων T‑394/08, T‑408/08, T‑453/08 και T‑454/08 προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας, σύμφωνα με το άρθρο 50 του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου.

30 Στις 27 Ιουλίου 2009, οι παρεμβαίνουσες κατέθεσαν το υπόμνημά τους παρεμβάσεως στην υπόθεση T‑394/08. Στις 21 Σεπτεμβρίου 2009, η Επιτροπή κατέθεσε τις παρατηρήσεις της επί του υπομνήματος αυτού. Η Περιφέρεια Σαρδηνίας δεν υπέβαλε παρατηρήσεις εντός της προθεσμίας που έταξε η Γραμματεία του Πρωτοδικείου.

31 Κατόπιν μεταβολής της συνθέσεως των τμημάτων του Πρωτοδικείου, ο εισηγητής δικαστής τοποθετήθηκε στο τέταρτο τμήμα, στο οποίο, κατά συνέπεια, ανατέθηκαν οι υπό κρίση υποθέσεις.

32 Στις 7 Δεκεμβρίου 2010, στο πλαίσιο μέτρου οργανώσεως της διαδικασίας, το Γενικό Δικαστήριο απηύθυνε έγγραφες ερωτήσεις στην Επιτροπή καθώς και στην Grand Hotel Abi d’Oru, προσφεύγουσα της υποθέσεως T‑454/08, στις οποίες οι εν λόγω διάδικοι απάντησαν εμπροθέσμως.

Αιτήματα των διαδίκων

33 Στην υπόθεση T‑394/08, η Περιφέρεια Σαρδηνίας, υποστηριζόμενη από τις παρεμβαίνουσες, ζητεί από το Γενικό Δικαστήριο:

– να ακυρώσει την προσβαλλόμενη απόφαση·

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

34 Στην υπόθεση T‑408/08, η SF Turistico Immobiliare ζητεί από το Γενικό Δικαστήριο:

– κυρίως,

– να ακυρώσει την προσβαλλόμενη απόφαση·

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

– επικουρικώς, να ακυρώσει εν μέρει την προσβαλλόμενη απόφαση, κατά το μέτρο που η εν λόγω απόφαση κρίνει ασύμβατο προς την κοινή αγορά το καθεστώς ενισχύσεων στο σύνολό του και εντέλλεται την ανάκτηση των ποσών που εμπίπτουν στα όρια τα οποία προβλέπουν οι διατάξεις περί των ενισχύσεων ήσσονος σημασίας·

– επικουρικότερα,

– αφενός, να ακυρώσει το σημείο 4.2 των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998, κατά το μέτρο που αποκλείει την επιλεξιμότητα του συνόλου της χορηγηθείσας στους δικαιούχους ενισχύσεως χωρίς να εξαιρεί το τμήμα της ενισχύσεως που αφορά τις επενδύσεις οι οποίες πραγματοποιήθηκαν μετά την υποβολή της αιτήσεως και οι οποίες παρουσιάζουν λειτουργική ή διαρθρωτική αυτοτέλεια και,

– αφετέρου, να ακυρώσει εν μέρει την προσβαλλόμενη απόφαση, κατά το μέτρο που εντέλλεται την εκ μέρους της Ιταλικής Δημοκρατίας ανάκτηση των καταβληθέντων ποσών, χωρίς να εξαιρεί την ενίσχυση για τις δαπάνες στις οποίες υποβλήθηκε ο δικαιούχος μετά την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως και οι οποίες αφορούν λειτουργικώς ή διαρθρωτικώς αυτοτελή τμήματα του υπό εκτέλεση σχεδίου.

35 Στην υπόθεση T‑453/08, η Timsas ζητεί από το Γενικό Δικαστήριο:

– να ακυρώσει την προσβαλλόμενη απόφαση·

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

36 Στην υπόθεση T‑454/08, η Grand Hotel Abi d’Oru ζητεί από το Γενικό Δικαστήριο:

– να ακυρώσει την προσβαλλόμενη απόφαση·

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

37 Η Επιτροπή ζητεί από το Γενικό Δικαστήριο:

– να απορρίψει τις προσφυγές·

– να καταδικάσει τις προσφεύγουσες στα δικαστικά έξοδα.

– να υποχρεώσει τις παρεμβαίνουσες να φέρουν τα δικαστικά έξοδά τους, καθώς και τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή εξ αιτίας της παρεμβάσεώς τους.

Σκεπτικό

38 Αφού άκουσε τις απόψεις των διαδίκων επί του θέματος αυτού, το Γενικό Δικαστήριο εκτιμά ότι οι υπό κρίση υποθέσεις πρέπει να συνεκδικασθούν προς έκδοση κοινής αποφάσεως, σύμφωνα με το άρθρο 50 του Κανονισμού Διαδικασίας.

1. Επί του παραδεκτού ορισμένων από τους λόγους ακυρώσεως που προέβαλαν οι παρεμβαίνουσες στην υπόθεση T‑394/08

39 Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι παρεμβαίνουσες προέβαλαν ορισμένους λόγους ακυρώσεως οι οποίοι δεν έχουν προβληθεί από την Περιφέρεια Σαρδηνίας, προσφεύγουσα στην υπόθεση T‑394/08 και οι οποίοι, ως εκ τούτου, κείνται εκτός του πλαισίου της ένδικης διαφοράς στην υπόθεση αυτή, το οποίο καθορίστηκε με τους λόγους που προέβαλε η Περιφέρεια Σαρδηνίας με το δικόγραφο της προσφυγής.

40 Κατά την Επιτροπή, τούτο αφορά τους ακόλουθους λόγους:

– τον λόγο που στηρίζεται στο ότι η Επιτροπή κίνησε την επίσημη διαδικασία έρευνας βασιζόμενη στην εσφαλμένη υπόθεση περί παραβάσεως μιας προγενέστερης υπό όρους αποφάσεως·

– τον λόγο που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 9 του κανονισμού 659/1999, καθόσον η Επιτροπή όφειλε να ανακαλέσει την απόφαση περί εγκρίσεως, προτού εκδώσει την προσβαλλόμενη απόφαση·

– τον λόγο που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 16 του κανονισμού 659/1999, το οποίο δεν προβλέπει τη διόρθωση και την επέκταση μιας ήδη εκκρεμούς διαδικασίας:

– τον λόγο που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχεία α΄ και γ΄, ΕΚ, καθόσον η Επιτροπή απέκλεισε εσφαλμένως τη συμβατότητα της επίμαχης ενισχύσεως προς την κοινή αγορά, καθώς και από έλλειψη αιτιολογίας της προσβαλλομένης αποφάσεως συναφώς, λόγω αντιφάσεως προς προγενέστερες αποφάσεις·

– τον λόγο που στηρίζεται σε παράβαση ορισμένων διατάξεων του κανονισμού 659/1999 που αφορούν τις διαδικαστικές προθεσμίες, καθώς και σε παραβίαση της αρχής της εύλογης διάρκειας της διαδικασίας·

– τον λόγο που στηρίζεται σε παραβίαση των αρχών της αμεροληψίας και της προστασίας του ανταγωνισμού·

– τον λόγο που στηρίζεται σε παράβαση του κανόνα de minimis λόγω παραλείψεως της Επιτροπής να αφαιρέσει ποσό ύψους 100 000 ευρώ ή ποσό ύψους 200 000 ευρώ από τις ενισχύσεις των οποίων την ανάκτηση εντέλλεται.

41 Το άρθρο 40, τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου ορίζει ότι η παρέμβαση έχει ως αντικείμενο την υποστήριξη των αιτημάτων ενός εκ των διαδίκων. Το άρθρο 116, παράγραφος 4, του Κανονισμού Διαδικασίας ορίζει ότι το υπόμνημα παρεμβάσεως περιέχει, μεταξύ άλλων, τα αιτήματα του παρεμβαίνοντος, με τα οποία υποστηρίζονται τα αιτήματα ενός εκ των διαδίκων ή ζητείται η μερική ή ολική απόρριψή τους, καθώς και τους ισχυρισμούς και τα επιχειρήματα που προβάλλει ο παρεμβαίνων.

42 Οι διατάξεις αυτές παρέχουν στον παρεμβαίνοντα το δικαίωμα να προβάλει αυτοτελώς όχι μόνον επιχειρήματα, αλλά και λόγους ακυρώσεως, καθόσον αυτοί προβάλλονται προς υποστήριξη αιτημάτων ενός από τους κύριους διαδίκους και δεν είναι εντελώς ξένοι προς τη βάση της ένδικης διαφοράς όπως αυτή διαμορφώθηκε μεταξύ του προσφεύγοντος και του καθού, πράγμα το οποίο θα κατέληγε σε τροποποίηση του αντικειμένου της διαφοράς (απόφαση του Πρωτοδικείου της 15ης Ιουνίου 2005, T‑171/02, Regione autonoma della Sardegna κατά Επιτροπής, Συλλογή 2005, σ. II‑2123, σκέψη 152 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).

43 Επομένως, για να αποφανθεί το Γενικό Δικαστήριο επί του παραδεκτού των λόγων που προβάλλει ένας παρεμβαίνων, πρέπει να εξακριβώσει αν οι ως άνω λόγοι συνδέονται με το αντικείμενο της διαφοράς, όπως τούτο καθορίστηκε από τους κύριους διαδίκους.

44 Οσάκις προκύπτει ότι μια προσφυγή της οποίας το παραδεκτό αμφισβητείται πρέπει εν πάση περιπτώσει να απορριφθεί επί της ουσίας, ο δικαστής έχει την ευχέρεια, μεριμνώντας για την οικονομία της δίκης, να αποφανθεί εξαρχής επί της ουσίας της προσφυγής (βλ., υπό την έννοια αυτή, τις αποφάσεις του Δικαστηρίου της 26ης Φεβρουαρίου 2002, C-23/00 P, Συμβούλιο κατά Boehringer, Συλλογή 2002, σ. I-1873, σκέψη 52, και της 23ης Μαρτίου 2004, C-233/02, Γαλλία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. I-2859, σκέψη 26). Ομοίως, οσάκις προκύπτει ότι ένας ισχυρισμός ή ένας λόγος ακυρώσεως του οποίου η σύνδεση προς το αντικείμενο της διαφοράς είναι αμφισβητήσιμη πρέπει εν πάση περιπτώσει να απορριφθεί ως απαράδεκτος εξ άλλου λόγου ή ως αβάσιμος, ο δικαστής έχει την ευχέρεια να τον απορρίψει χωρίς να αποφανθεί επί του ζητήματος αν ο παρεμβαίνων υπερέβη τον ρόλο του που έγκειται στην υποστήριξη των αιτημάτων ενός εκ των κυρίων διαδίκων (απόφαση του Δικαστηρίου της 24ης Ιανουαρίου 2002, C-118/99, Γαλλία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2002, σ. I-747, σκέψεις 64 και 65, και απόφαση Regione autonoma della Sardegna κατά Επιτροπής, σκέψη 42 ανωτέρω, σκέψη 155).

45 Εν προκειμένω, διαπιστώνεται, αφενός, ότι οι περισσότεροι λόγοι ακυρώσεως οι οποίοι προβλήθηκαν μεν από τις παρεμβαίνουσες αλλά δεν προβλήθηκαν και από την Περιφέρεια Σαρδηνίας, έχουν προβληθεί από τη μία ή την άλλη εκ των προσφευγουσών στις υποθέσεις T‑408/08, T‑453/08 και T‑454/08. Αφετέρου, οι ως άνω λόγοι ακυρώσεως είναι εν πάση περιπτώσει αβάσιμοι, για τους λόγους που θα εκτεθούν κατωτέρω.

46 Υπό τις περιστάσεις αυτές και χάριν μέριμνας για την οικονομία της δίκης, παρέλκει η εξέταση του προβληθέντος από την Επιτροπή λόγου απαραδέκτου.

2. Επί του παραδεκτού ορισμένων αιτιάσεων που προβλήθηκαν κατά το στάδιο του υπομνήματος απαντήσεως

47 Η Επιτροπή διατείνεται ότι οι προσφεύγουσες προέβαλαν για πρώτη φορά κατά το στάδιο του υπομνήματος απαντήσεως νέους λόγους ακυρώσεως, που θα πρέπει, επομένως, να απορριφθούν ως απαράδεκτοι.

Υπόθεση T‑394/08

48 Στην υπόθεση T‑394/08, η Επιτροπή θεωρεί ως νέους λόγους ακυρώσεως, πρώτον, τον λόγο που στηρίζεται σε πρόδηλη πλάνη ως προς την εκτίμηση του αν η ενίσχυση έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου, δεύτερον, τον λόγο που στηρίζεται σε παράβαση της υποχρεώσεως διεξαγωγής έρευνας την οποία υπέχει η Επιτροπή και, τρίτον, τον λόγο που στηρίζεται στο ότι η αντίθεση του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων προς την αρχή της αναγκαιότητας της ενισχύσεως είναι μόνον φαινομενική.

49 Όσον αφορά τον πρώτο και τον τρίτο λόγο των οποίων το παραδεκτό αμφισβητεί η Επιτροπή, οι παρατηρήσεις τις οποίες η Επιτροπή χαρακτηρίζει ως νέους λόγους ακυρώσεως σκοπούν στην πραγματικότητα μόνο στη διεξοδικότερη ανάπτυξη αιτιάσεων που ήδη έχουν προβληθεί με το δικόγραφο της προσφυγής, στο πλαίσιο του πρώτου λόγου ακυρώσεως.

50 Είναι αληθές ότι ο ως άνω πρώτος λόγος ακυρώσεως που προέβαλε η Περιφέρεια Σαρδηνίας τιτλοφορείται «Παράβαση ουσιώδους τύπου λόγω αντιφατικής αιτιολογίας: προβαλλόμενη έλλειψη λυσιτέλειας της επιδειχθείσας εμπιστοσύνης για την εκτίμηση του αν η ενίσχυση έχει “ως αποτέλεσμα την παροχή” προς τους δικαιούχους και, επομένως, για την εκτίμηση της προϋποθέσεως της “αναγκαιότητας της ενισχύσεως”». Ο τίτλος αυτός δίδει την εντύπωση ότι περιορίζει το περιεχόμενο του λόγου ακυρώσεως σε παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως. Ωστόσο, το κείμενο που έπεται του τίτλου αυτού περιέχει, επίσης, αποσπάσματα τα οποία σχετίζονται σαφώς με πλάνη ως προς την εκτίμηση του αν η ενίσχυση έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου, παραδείγματος χάρη στο σημείο 17, τέταρτη περίπτωση, και στα σημεία 18, 20 και 23 του δικογράφου της προσφυγής. Πάντως, το κριτήριο του αν μια ενίσχυση έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου χρησιμοποιείται από την Περιφέρεια Σαρδηνίας ως συνώνυμο του κριτηρίου της αναγκαιότητας, λαμβανομένου υπόψη ότι η χορήγηση της ενισχύσεως αναμένεται να παρακινήσει τον δικαιούχο να υλοποιήσει ένα ορισμένο σχέδιο, το οποίο σε διαφορετική περίπτωση δεν θα υλοποιείτο. Επομένως, ο πρώτος λόγος ακυρώσεως, τον οποίο προέβαλε η Περιφέρεια Σαρδηνίας, εμπεριέχει στην πραγματικότητα δύο λόγους ακυρώσεως, εκ των οποίων ο ένας αντλείται από πλάνη ως προς την εκτίμηση του αν η ενίσχυση έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου και ο έτερος αντλείται από έλλειψη αιτιολογίας ως προς το ζήτημα αυτό.

51 Όσον αφορά τον δεύτερο λόγο του οποίου το παραδεκτό αμφισβητεί η Επιτροπή, η τελευταία διατείνεται ότι η Περιφέρεια Σαρδηνίας, με το υπόμνημα απαντήσεως, υπό το πρόσχημα της στηρίξεως της συλλογιστικής της περί της προβαλλόμενης παραβάσεως της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως στο πλαίσιο της εκτιμήσεως του αν η ενίσχυση έχει ως αποτέλεσμα την παροχή κινήτρου, βάλλει κατά του γεγονότος ότι η Επιτροπή δεν διεξήγαγε προσήκουσα έρευνα που να τεκμηριώνει την προσβαλλόμενη απόφαση.

52 Από τα επίμαχα αποσπάσματα του υπομνήματος απαντήσεως, προκύπτει ότι η Περιφέρεια Σαρδηνίας, η οποία ουδόλως σκόπευε να προβάλει ένα νέο λόγο ακυρώσεως, αντλούμενο από παράλειψη διεξαγωγής έρευνας, προετίθετο απλώς να ενισχύσει τον πρώτο λόγο ακυρώσεως τον οποίο προέβαλε και ο οποίος στηρίζεται, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 50 ανωτέρω, τόσο σε πλάνη ως προς την εκτίμηση του αν η ενίσχυση έχει τον χαρακτήρα κινήτρου όσο και σε έλλειψη αιτιολογίας ως προς το ζήτημα αυτό.

53 Συνεπώς, η Περιφέρεια Σαρδηνίας δεν προέβαλε νέους λόγους ακυρώσεως κατά το στάδιο του υπομνήματος απαντήσεως, οπότε πρέπει να απορριφθεί ο λόγος απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή.

Υπόθεση T‑408/08

54 Στην υπόθεση T‑408/08, η Επιτροπή θεωρεί ως νέο λόγο ακυρώσεως τον λόγο που στηρίζεται σε έλλειψη αιτιολογίας όσον αφορά την επίπτωση του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων επί του μεταξύ κρατών μελών εμπορίου.

55 Αυτός ο λόγος απαραδέκτου, τον οποίο προέβαλε η Επιτροπή, οφείλεται σε παρανόηση των δικογράφων της SF Turistico Immobiliare, που όντως δίνουν λαβή για σύγχυση. Συγκεκριμένα, η εν λόγω προσφεύγουσα ήδη μνημόνευσε, με το δικόγραφο της προσφυγής, την «αλλοίωση των όρων των εμπορικών συναλλαγών σε βαθμό αντίθετο προς το κοινό συμφέρον», στο πλαίσιο του ενάτου λόγου ακυρώσεως τον οποίο προέβαλε και ο οποίος αντλείται από παράβαση του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχείο γ΄, ΕΚ και των κατευθυντηρίων γραμμών του 1998. Ωστόσο, με τη μνεία αυτή, η εν λόγω προσφεύγουσα προετίθετο μόνον να ενισχύσει τον ως άνω λόγο ακυρώσεως, ο οποίος στηρίζεται σε παράβαση των διατάξεων που διέπουν τη συμβατότητα της ενισχύσεως, και όχι να προβάλει έναν αυτοτελή λόγο ακυρώσεως, στηριζόμενο σε παράβαση του άρθρου 87, παράγραφος 1, ΕΚ, διότι η Επιτροπή δήθεν συνήγαγε εσφαλμένως ότι υφίστατο κρατική ενίσχυση.

56 Κατά συνέπεια, η εκ μέρους της SF Turistico Immobiliare μνεία, στο υπόμνημα απαντήσεως, του ότι αυτή «προέβαλε, εξάλλου [με το δικόγραφο της προσφυγής] την ουσιώδη έλλειψη επαρκούς αιτιολογίας όσον αφορά την επίπτωση της ενισχύσεως επί του μεταξύ κρατών μελών εμπορίου» πρέπει να νοηθεί υπό το ίδιο πνεύμα, ήτοι ως σκοπούσα στο να ενισχύσει τον λόγο ακυρώσεως που αντλείται από παράβαση των διατάξεων που διέπουν τη συμβατότητα της ενισχύσεως.

57 Επομένως, η SF Turistico Immobiliare δεν προέβαλε νέο λόγο ακυρώσεως κατά το στάδιο του υπομνήματος απαντήσεως, οπότε πρέπει να απορριφθεί ο λόγος απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή.

Υπόθεση T‑453/08

58 Στην υπόθεση αυτή, η Επιτροπή θεωρεί ως νέο λόγο ακυρώσεως τον λόγο που αντλείται από παράβαση του άρθρου 253 ΕΚ όσον αφορά την εφαρμογή του κανόνα de minimis.

59 Συναφώς, η Επιτροπή διατείνεται ότι ο λόγος ακυρώσεως που προβλήθηκε με το δικόγραφο της προσφυγής αφορά την ακριβή εφαρμογή του ορίου de minimis και όχι την προσήκουσα αιτιολογία της εν λόγω εφαρμογής.

60 Το επιχείρημα αυτό δεν είναι ακριβές, αν ληφθεί υπόψη το γράμμα των επίμαχων σημείων του δικογράφου της προσφυγής, που κάνουν μνεία περί της «ελλείψεως αιτιολογίας όσον αφορά την ύπαρξη, ως προς την ενίσχυση, του στοιχείου της παροχής κινήτρου, σε σχέση με το γεγονός ότι το τμήμα της επιδοτήσεως που σχετίζεται με τη δαπάνη που πραγματοποιήθηκε πριν από την υποβολή της αιτήσεως ανέρχεται σε ποσό χαμηλότερο από το όριο de minimis» και της υπάρξεως «αντιφάσεως» μεταξύ της προσβαλλομένης αποφάσεως και των σχετικών με το ανώτατο όριο de minimis ισχυρισμών της Επιτροπής στο πλαίσιο άλλων επαφών με την Περιφέρεια Σαρδηνίας.

61 Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο λόγος ακυρώσεως που στηρίζεται σε έλλειψη αιτιολογίας όσον αφορά την εφαρμογή του κανόνα de minimis έχει ήδη προβληθεί από την Timsas με το δικόγραφο της προσφυγής, οπότε πρέπει να απορριφθεί ο λόγος απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή.

Υπόθεση T‑454/08

62 Στην υπόθεση αυτή, η Επιτροπή θεωρεί ως νέο λόγο ακυρώσεως τον λόγο που στηρίζεται σε προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας, ο οποίος προβλήθηκε, όπως υποστηρίχθηκε, από την Grand Hotel Abi d’Oru κατά το στάδιο του υπομνήματος απαντήσεως.

63 Συναφώς, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, με το δικόγραφο της προσφυγής, η Grand Hotel Abi d’Oru προέβαλε σαφώς, σε σχέση με το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν της κοινοποίησε ορισμένα έγγραφα, μόνον παράβαση του άρθρου 254 ΕΚ και του άρθρου 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999.

64 Απαντώντας σε έγγραφη ερώτηση που έθεσε το Γενικό Δικαστήριο, η Grand Hotel Abi d’Oru υποστήριξε ότι δεν προετίθετο, με το απόσπασμα του υπομνήματος απαντήσεως στο οποίο αναφέρθηκε η Επιτροπή, να προβάλει νέο λόγο ακυρώσεως, στηριζόμενο σε προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας, λαμβανομένου υπόψη του ότι το απόσπασμα αυτό σκοπεί μόνο στην ενίσχυση του προβληθέντος με το δικόγραφο της προσφυγής λόγου ακυρώσεως ο οποίος στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 254 ΕΚ και του άρθρου 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999. Κατά συνέπεια, δεν συντρέχει λόγος να απορριφθεί ως απαράδεκτος ένας λόγος ακυρώσεως προβληθείς από την Grand Hotel Abi d’Oru.

3. Επί του παραδεκτού των λόγων ακυρώσεως που στηρίζονται σε έλλειψη νομιμότητας της αποφάσεως περί διορθώσεως

65 Οι παρεμβαίνουσες και η SF Turistico Immobiliare επικαλέσθηκαν την έλλειψη νομιμότητας της αποφάσεως περί διορθώσεως προκειμένου να προβάλουν τον παράνομο χαρακτήρα της προσβαλλομένης αποφάσεως.

66 Η Επιτροπή, χωρίς να προβάλει ρητώς ένσταση απαραδέκτου συναφώς, φρονεί ότι οι επίμαχοι λόγοι ακυρώσεως είναι απαράδεκτοι, καθόσον η απόφαση περί διορθώσεως κατέστη απρόσβλητη. Συγκεκριμένα, η εν λόγω απόφαση περί διορθώσεως δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 14 Φεβρουαρίου 2007 και δεν προσβλήθηκε εντός των προθεσμιών που προβλέπονται από το άρθρο 230, πέμπτο εδάφιο, ΕΚ.

67 Η SF Turistico Immobiliare υποστηρίζει ότι η απόφαση περί διορθώσεως δεν της προκάλεσε ζημία κατά το μέτρο που η μόνη συγκεκριμένη ζημία στα συμφέροντά της απέρρεε από την προσβαλλόμενη απόφαση. Επομένως, διατείνεται ότι έχει έννομο συμφέρον ασκήσεως προσφυγής μόνον όσον αφορά την τελευταία αυτή απόφαση.

68 Συναφώς, πρέπει ευθύς εξαρχής να προσδιορισθεί η νομική φύση της αποφάσεως περί διορθώσεως, προκειμένου να προσδιορισθεί στη συνέχεια, ενδεχομένως, αν οι προσφεύγουσες, λόγω του ότι δεν προσέβαλαν ενδίκως την εν λόγω απόφαση εντός της προθεσμίας που προβλέπεται από το άρθρο 230, πέμπτο εδάφιο, ΕΚ, αποκλείονται του δικαιώματος να προβάλουν την έλλειψη νομιμότητας της ως άνω αποφάσεως στο πλαίσιο προσφυγής ακυρώσεως κατά της προσβαλλομένης αποφάσεως.

Επί της νομικής φύσεως της αποφάσεως περί διορθώσεως

69 Τα νομοθετικά κείμενα που διέπουν τη διαδικασία στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων δεν προβλέπουν ρητώς απόφαση περί διορθώσεως και επεκτάσεως μιας εκκρεμούς διαδικασίας.

70 Συναφώς, από την αιτιολογική σκέψη 8 του κανονισμού 659/1999 και από το άρθρο 6, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού προκύπτει ότι η απόφαση περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας πρέπει να αναφέρει συνοπτικά τα κρίσιμα πραγματικά και νομικά στοιχεία, να περιλαμβάνει μια προκαταρκτική εκτίμηση ως προς το αν το επίμαχο μέτρο έχει τον χαρακτήρα ενισχύσεως και να εκθέτει τους λόγους που δίνουν λαβή για την ύπαρξη αμφιβολιών ως προς τη συμβατότητα του εν λόγω μέτρου προς την κοινή αγορά, ώστε να παρέχεται στο οικείο κράτος μέλος και στα λοιπά ενδιαφέρομενα μέρη η δυνατότητα να υποβάλουν λυσιτελώς τις παρατηρήσεις τους και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να παράσχουν στην Επιτροπή όλες τις πληροφορίες που της είναι αναγκαίες για να αξιολογήσει τη συμβατότητα της ενισχύσεως προς την κοινή αγορά. Η επίσημη διαδικασία έρευνας παρέχει τη δυνατότητα να γίνει εμπεριστατωμένη εξέταση των ζητημάτων που τέθηκαν με την απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας και να αποσαφηνισθούν τα εν λόγω ζητήματα. Από το άρθρο 7 του κανονισμού 659/1999 προκύπτει ότι, μετά την περάτωση της διαδικασίας αυτής, η εκ μέρους της Επιτροπής ανάλυση ενδέχεται να έχει μεταβληθεί, εφόσον αυτή μπορεί να αποφασίσει, εν τέλει, ότι το μέτρο δεν συνιστά ενίσχυση ή ότι διαλύθηκαν οι αμφιβολίες ως προς την ασυμβατότητα του εν λόγω μέτρου προς την κοινή αγορά. Συνεπώς, η τελική απόφαση μπορεί να εμφανίζει ορισμένες αποκλίσεις έναντι της αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας, χωρίς ωστόσο οι αποκλίσεις αυτές να καθιστούν ελαττωματική την τελική απόφαση (απόφαση του Πρωτοδικείου της 4ης Μαρτίου 2009, T‑424/05, Ιταλία κατά Επιτροπής, που δεν έχει δημοσιευθεί στη Συλλογή, σκέψη 69). Επομένως, υπό το πρίσμα αυτό, δεν συντρέχει λόγος να προβαίνει η Επιτροπή σε διόρθωση μιας αποφάσεως περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας.

71 Ωστόσο, ευλόγως και, επιπλέον, προς το συμφέρον των δυνητικών δικαιούχων ενός καθεστώτος ενισχύσεων, σε περίπτωση που η Επιτροπή αντιληφθεί, μετά την έκδοση μιας αποφάσεως περί κινήσεως επίσημης διαδικασίας έρευνας, ότι η τελευταία αυτή απόφαση στηρίζεται είτε σε ελλιπή πραγματικά περιστατικά είτε σε εσφαλμένο νομικό χαρακτηρισμό των εν λόγω πραγματικών περιστατικών, πρέπει να έχει τη δυνατότητα να προσαρμόζει τη θέση της, εκδίδοντας απόφαση περί διορθώσεως. Συγκεκριμένα, μια τέτοια απόφαση περί διορθώσεως, η οποία συνοδεύεται από νέα πρόσκληση προς τους ενδιαφερομένους για την υποβολή παρατηρήσεων, παρέχει στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να αντιδράσουν στη μεταβολή που επήλθε ως προς την προσωρινή εκτίμηση του επίμαχου μέτρου εκ μέρους της Επιτροπής και να προβάλουν την άποψή τους επ’ αυτού.

72 Εξάλλου, πρέπει να επισημανθεί ότι η Επιτροπή θα μπορούσε, επίσης, να επιλέξει να εκδώσει κατ’ αρχάς απόφαση περί περατώσεως της διαδικασίας δίχως περαιτέρω ενέργειες και, στη συνέχεια, νέα απόφαση περί κινήσεως επίσημης διαδικασίας έρευνας, η οποία θα στηριζόταν στην τροποποιημένη νομική εκτίμησή της και η οποία θα είχε, κατ’ ουσίαν, το ίδιο περιεχόμενο με την απόφαση περί διορθώσεως. Υπό τις συνθήκες αυτές, λόγοι οικονομίας της διαδικασίας και η αρχή της χρηστής διοικήσεως καθιστούν προτιμότερη την έκδοση αποφάσεως περί διορθώσεως σε σχέση με την περάτωση της διαδικασίας και την κίνηση νέας διαδικασίας. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να επισημανθεί ότι η διόρθωση του αντικειμένου της διαδικασίας παρέσχε τη δυνατότητα στην Επιτροπή να λάβει υπόψη, στην προσβαλλόμενη απόφαση, παρατηρήσεις υποβληθείσες από την Grand Hotel Abi d’Oru κατόπιν της αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας, πράγμα το οποίο δεν θα συνέβαινε εάν η Επιτροπή είχε περατώσει την επίσημη διαδικασία έρευνας προκειμένου να κινήσει νέα σχετική διαδικασία.

73 Όσον αφορά τον νομικό χαρακτηρισμό μιας τέτοιας αποφάσεως περί διορθώσεως, με δεδομένο ότι αυτή εκδίδεται μετά την απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας και ότι αποτελεί, μαζί με την τελευταία, μια τροποποιημένη απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η ως άνω απόφαση περί διορθώσεως έχει την ίδια νομική φύση με την απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας. Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι η ανακοίνωση σχετικά με την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας έχει ως μοναδικό σκοπό να συλλέξει η Επιτροπή από τους ενδιαφερομένους όλα τα στοιχεία που μπορούν να τη διαφωτίσουν στις μελλοντικές της ενέργειες (απόφαση του Δικαστηρίου της 12ης Ιουλίου 1973, 70/72, Επιτροπή κατά Γερμανίας, Συλλογή τόμος 1972-1973, σ. 609, σκέψη 19· απόφαση του Πρωτοδικείου της 22ας Οκτωβρίου 1996, T‑266/94, Skibsværftsforeningen κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1996, σ. II‑1399, point 256).

74 Εν προκειμένω, η Επιτροπή παρέθεσε, με την απόφαση περί διορθώσεως, τους λόγους για τους οποίους θεωρούσε ότι η περιλαμβανόμενη στην απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας νομική εκτίμηση του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων έπρεπε να διορθωθεί. Η Επιτροπή διευκρίνισε, ιδίως, ότι επρόκειτο, κατά τη γνώμη της, για παράνομο καθεστώς ενισχύσεων και όχι για την καταχρηστική εφαρμογή ενός εγκριθέντος από αυτή καθεστώτος ενισχύσεων. Η Επιτροπή συνόδευσε τις διευκρινίσεις αυτές με νέα πρόσκληση προς τους ενδιαφερομένους για την υποβολή παρατηρήσεων. Επομένως, η απόφαση περί διορθώσεως είχε το ίδιο αντικείμενο και τον ίδιο σκοπό με μια απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας, οπότε η εν λόγω απόφαση περί διορθώσεως πρέπει να τύχει του ιδίου νομικού χαρακτηρισμού με την απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας.

Επί των συνεπειών, εν προκειμένω, για το παραδεκτό των λόγων ακυρώσεως που στηρίζονται σε έλλειψη νομιμότητας της αποφάσεως περί διορθώσεως

75 Κατ’ αρχάς, πρέπει να επισημανθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, συνιστούν πράξεις ή αποφάσεις δυνάμενες να αποτελέσουν αντικείμενο προσφυγής ακυρώσεως κατά την έννοια του άρθρου 230 ΕΚ τα μέτρα των οποίων τα έννομα αποτελέσματα είναι δεσμευτικά και ικανά να επηρεάσουν τα συμφέροντα του προσφεύγοντος, μεταβάλλοντας κατά τρόπο σαφή τη νομική του κατάσταση (απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Νοεμβρίου 1981, 60/81, IBM κατά Επιτροπής, Συλλογή 1981, σ. 2639, σκέψη 9, και απόφαση του Πρωτοδικείου της 18ης Δεκεμβρίου 1992, T‑10/92 έως T‑12/92 και T‑15/92, Cimenteries CBR κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1992, σ. II‑2667, σκέψη 28).

76 Όταν πρόκειται για πράξεις ή αποφάσεις των οποίων η εκπόνηση πραγματοποιείται σε διάφορα στάδια, ιδίως σύμφωνα με εσωτερική διαδικασία, συνιστούν, κατ’ αρχήν, πράξεις δυνάμενες να προσβληθούν μόνον τα μέτρα που καθορίζουν οριστικώς τη θέση του θεσμικού οργάνου κατά το πέρας της διαδικασίας αυτής, αποκλειομένων των ενδιάμεσων μέτρων των οποίων σκοπός είναι να προετοιμάσουν την τελική απόφαση (απόφαση IBM κατά Επιτροπής, σκέψη 75 ανωτέρω, σκέψη 10, και απόφαση Cimenteries CBR κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψη 75 ανωτέρω, σκέψη 28).

77 Κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας αυτής, η εκδοθείσα από την Επιτροπή τελική απόφαση για την περάτωση της επίσημης διαδικασίας έρευνας του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ συνιστά πράξη δυναμένη να προσβληθεί βάσει του άρθρου 230 ΕΚ. Πράγματι, η απόφαση αυτή παράγει δεσμευτικά έννομα αποτελέσματα ικανά να επηρεάσουν τα συμφέροντα των ενδιαφερομένων μερών, εφόσον θέτει τέρμα στην επίμαχη διαδικασία και αποφαίνεται οριστικώς επί της συμβατότητας του εξετασθέντος μέτρου με τους εφαρμοστέους στις κρατικές ενισχύσεις κανόνες. Επομένως, τα ενδιαφερόμενα μέρη διαθέτουν πάντοτε τη δυνατότητα να προσβάλουν την τελική απόφαση με την οποία περατώνεται η επίσημη διαδικασία έρευνας και, στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να μπορούν να αμφισβητήσουν τα διάφορα στοιχεία που θεμελιώνουν την τελικώς υιοθετηθείσα από την Επιτροπή θέση (απόφαση του Πρωτοδικείου της 27ης Νοεμβρίου 2003, Τ-190/00, Regione Siciliana κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003, σ. II‑5015, σκέψη 45). Η δυνατότητα αυτή είναι ανεξάρτητη από το ζήτημα αν η απόφαση περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας επιφέρει ή δεν επιφέρει έννομα αποτελέσματα ικανά να αποτελέσουν αντικείμενο προσφυγής ακυρώσεως. Βεβαίως, η νομολογία του Δικαστηρίου και του Γενικού Δικαστηρίου έχει δεχθεί τη δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής κατ’ αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας, όταν η απόφαση αυτή συνεπάγεται οριστικά έννομα αποτελέσματα τα οποία δεν μπορούν να διευθετηθούν a posteriori με την τελική απόφαση. Τούτο συμβαίνει όταν, όπως εν προκειμένω, η Επιτροπή κινεί την επίσημη διαδικασία έρευνας σχετικά με ένα μέτρο το οποίο χαρακτηρίζει προσωρινώς ως νέα ενίσχυση, εφόσον αυτή η απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας συνεπάγεται αυτόνομα έννομα αποτελέσματα σε σχέση με την τελική απόφαση. Πράγματι, η αναστολή της εφαρμογής του εν λόγω μέτρου, προκύπτουσα, δυνάμει του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ, από τον προσωρινό χαρακτηρισμό του μέτρου αυτού ως νέας ενισχύσεως, έχει αυτόνομο χαρακτήρα σε σχέση με την τελική απόφαση, που περιορίζεται χρονικώς μέχρι το πέρας της επίσημης διαδικασίας (αποφάσεις του Δικαστηρίου της 30ής Ιουνίου 1992, C‑312/90, Ισπανία κατά Επιτροπής, Συλλογή 1992, σ. I‑4117, σκέψεις 12 έως 24· της 5ης Οκτωβρίου 1994, C‑47/91, Ιταλία κατά Επιτροπής, Συλλογή 1994, σ. I‑4635, σκέψεις 29 και 30, και της 9ης Οκτωβρίου 2001, C‑400/99, Ιταλία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2001, σ. I‑7303, σκέψεις 56 έως 62 και 69· απόφαση του Πρωτοδικείου της 30ής Απριλίου 2002, T‑195/01 και T‑207/01, Government of Gibraltar κατά Επιτροπής, Συλλογή 2002, σ. II‑2309, σκέψεις 80 έως 86).

78 Ωστόσο, η ως άνω δυνατότητα προσβολής της αποφάσεως περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια την αποδυνάμωση των διαδικαστικών δικαιωμάτων των ενδιαφερομένων μερών, εμποδίζοντάς τα να προσβάλουν την τελική απόφαση και να επικαλεσθούν προς στήριξη της προσφυγής τους ελαττώματα σχετικά με όλα τα στάδια της διαδικασίας που κατέληξε στην έκδοση της αποφάσεως αυτής (απόφαση Regione Siciliana κατά Επιτροπής, σκέψη 77 ανωτέρω, σκέψη 47).

79 Από τα προεκτεθέντα απορρέει ότι το γεγονός ότι οι προσφεύγουσες και οι παρεμβαίνουσες δεν άσκησαν εμπροθέσμως προσφυγή κατά της αποφάσεως περί διορθώσεως δεν τις εμποδίζει να προβάλουν λόγους ακυρώσεως, οι οποίοι αντλούνται από έλλειψη νομιμότητας της εν λόγω αποφάσεως περί διορθώσεως, κατά της προσβαλλομένης αποφάσεως, οπότε πρέπει να απορριφθεί ο λόγος απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή.

4. Επί των λόγων ακυρώσεως που στηρίζονται σε διαδικαστικές πλημμέλειες

80 Οι προσφεύγουσες και οι παρεμβαίνουσες προβάλλουν τρεις λόγους ακυρώσεως που αφορούν διαδικαστικές πλημμέλειες και οι οποίοι στηρίζονται, πρώτον, σε παράβαση του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ και του κανονισμού 659/1999, δεύτερον, σε παράβαση του άρθρου 254, παράγραφος 3, ΕΚ και του άρθρου 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999 και, τρίτον, σε ελλείψεις ως προς την αιτιολογία της προσβαλλομένης αποφάσεως.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 88, παράγραφος 2, ΕΚ και του κανονισμού 659/1999

81 Ο ως άνω λόγος ακυρώσεως υποδιαιρείται σε τρεις αιτιάσεις, οι οποίες αφορούν, αντιστοίχως, παράβαση του άρθρου 9 του κανονισμού 659/1999, παράλειψη διεξαγωγής έρευνας και μη τήρηση των προβλεπομένων από τον κανονισμό 659/1999 προθεσμιών.

Επί της αιτιάσεως που αφορά παράβαση του άρθρου 9 του κανονισμού 659/1999

82 Οι παρεμβαίνουσες διατείνονται ότι, δεδομένου ότι η ενίσχυση η οποία κρίθηκε ασύμβατη με την προσβαλλόμενη απόφαση είχε εγκριθεί προηγουμένως από την Επιτροπή, η τελευταία όφειλε να ανακαλέσει την απόφαση περί εγκρίσεως, όπως της επέβαλλε το άρθρο 9 του κανονισμού 659/1999.

83 Η Επιτροπή δεν έλαβε ρητώς θέση επί του βασίμου της αιτιάσεως αυτής.

84 Δυνάμει του άρθρου 9 του κανονισμού 659/1999, η Επιτροπή μπορεί, ιδίως, να ανακαλέσει μια απόφαση με την οποία ενέκρινε μια ενίσχυση, αφού δώσει πρώτα στο οικείο κράτος μέλος την ευκαιρία να υποβάλει παρατηρήσεις, εφόσον η απόφαση βασίστηκε σε εσφαλμένες πληροφορίες παρασχεθείσες κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, και οι οποίες ήσαν καθοριστικές για την απόφαση.

85 Ωστόσο, διαπιστώνεται ότι η απόφαση περί εγκρίσεως δεν στηρίζεται σε ανακριβείς πληροφορίες. Συναφώς, πρέπει να επισημανθεί ότι, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις 51, 54, 59, 61 και 72 της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Επιτροπή δεν προσάπτει στις ιταλικές αρχές ότι της διαβίβασαν ανακριβείς ή ελλιπείς πληροφορίες κατά τη διάρκεια της διαδικασίας που προηγήθηκε της αποφάσεως περί εγκρίσεως. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή αποδίδει την ασυμβατότητα των επίμαχων στην υπό κρίση υπόθεση ενισχύσεων προς την κοινή αγορά στο γεγονός ότι η απόφαση αριθ. 33/6 εισήγαγε τροποποιήσεις του αρχικώς κοινοποιηθέντος μέτρου οι οποίες δεν ήσαν σύμφωνες προς το γράμμα της αποφάσεως περί εγκρίσεως, στον βαθμό που, όταν δημοσιεύθηκε η πρώτη πρόσκληση προς υποβολή αιτήσεων στο πλαίσιο του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων, μπορούσαν να γίνουν δεκτά τα σχέδια των οποίων η εκτέλεση είχε αρχίσει πριν από την υποβολή της αιτήσεως για τη χορήγηση ενισχύσεως (στο εξής: επίδικο καθεστώς ενισχύσεων ή επίδικο καθεστώς). Η απόφαση αριθ. 33/6 φέρει όμως ως ημερομηνία την 27η Ιουλίου 2000 και, ως εκ τούτου, είναι μεταγενέστερη της από 12 Νοεμβρίου 1998 αποφάσεως περί εγκρίσεως.

86 Επομένως, το άρθρο 9 του κανονισμού 659/1999 δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω.

87 Συναφώς, πρέπει να προστεθεί ότι δεν υπήρχε κανένας λόγος να ανακαλέσει η Επιτροπή την απόφαση περί εγκρίσεως, εφόσον η εκτίμησή της όσον αφορά τη συμβατότητα του εγκριθέντος δυνάμει της ως άνω αποφάσεως καθεστώτος ενισχύσεων δεν είχε μεταβληθεί. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή διαπίστωσε, με το άρθρο 1 της προσβαλλομένης αποφάσεως, ότι «οι κρατικές ενισχύσεις που έχουν χορηγηθεί βάσει του […] νόμου […] 9 του 1998, που εφαρμόστηκε παράνομα στην Ιταλία με την απόφαση αριθ. 33/6 […], δεν συμβιβάζονται με την κοινή αγορά, παρά μόνο εάν ο δικαιούχος έχει υποβάλει αίτηση ενίσχυσης βάσει του καθεστώτος αυτού πριν από την πραγματοποίηση των […] εργασιών». Εξ αυτών απορρέει ότι η προσβαλλόμενη απόφαση δεν θίγει τη συμβατότητα των κρατικών ενισχύσεων που χορηγήθηκαν βάσει του νόμου 9/1998, καθόσον μια αίτηση για τη χορήγηση ενισχύσεως έχει υποβληθεί πριν από την εκτέλεση των εργασιών. Ακριβώς υπό την προϋπόθεση αυτή η Επιτροπή τόνισε, με την απόφαση περί εγκρίσεως, ότι δεν θα προέβαλλε αντιρρήσεις έναντι του κοινοποιηθέντος από την Ιταλία καθεστώτος ενισχύσεων.

88 Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί η αιτίαση την οποία προέβαλαν οι παρεμβαίνουσες και η οποία αφορά παράβαση του άρθρου 9 του κανονισμού 659/1999.

Επί της αιτιάσεως που αντλείται από παράλειψη διεξαγωγής έρευνας

89 H Timsas και η Grand Hotel Abi d’Oru προσάπτουν στην Επιτροπή παράλειψη διεξαγωγής έρευνας καθόσον δεν έλαβε υπόψη την ιδιαίτερη κατάσταση στην οποία αυτές βρίσκονταν. Ειδικότερα, η Επιτροπή παρέλειψε να εξετάσει την κατάστασή τους ως ιδιωτών σε σχέση με την Περιφέρεια Σαρδηνίας και τις διαφορές που υφίστανται μεταξύ των διαφόρων επιχειρήσεων τις οποίες αφορά η εφαρμογή του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων. Επιπλέον, η Επιτροπή παρέλειψε να εξετάσει τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη που δημιουργήθηκε σ’ αυτές τόσο εκ μέρους της Περιφέρειας Σαρδηνίας όσο και εκ μέρους της Επιτροπής.

90 Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα της Timsas και της Grand Hotel Abi d’Oru.

91 Από πάγια νομολογία προκύπτει ότι, στην περίπτωση ενός καθεστώτος ενισχύσεων, η Επιτροπή δεν υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να εξετάσει τις χορηγηθείσες σε κάθε κατ’ ιδίαν περίπτωση ενισχύσεις, αλλά μπορεί να περιορισθεί στην εξέταση των χαρακτηριστικών του καθεστώτος ενισχύσεων (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 14ης Οκτωβρίου 1987, 248/84, Γερμανία κατά Επιτροπής, Συλλογή 1987, σ. 4013, σκέψη 18· της 7ης Μαρτίου 2002, C‑310/99, Ιταλία κατά Επιτροπής, Συλλογή 2002, σ. I‑2289, σκέψη 89, και της 29ης Απριλίου 2004, C‑278/00, Ελλάδα κατά Επιτροπής, Συλλογή 2004, σ. I‑3997, σκέψη 24). Εξάλλου, οι ιδιαίτερες περιστάσεις των επιμέρους δικαιούχων ενός καθεστώτος ενισχύσεων μπορούν να εκτιμώνται μόνον κατά το στάδιο της ανακτήσεως της ενισχύσεως εκ μέρους του οικείου κράτους μέλους [απόφαση της 7ης Μαρτίου 2002, Ιταλία κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψη 91, και απόφαση του Πρωτοδικείου της 31ης Μαΐου 2006, T‑354/99, Kuwait Petroleum (Nederland) κατά Επιτροπής, Συλλογή 2006, σ. II‑1475, σκέψη 67]. Συγκεκριμένα, εάν τούτο δεν ίσχυε, το βάρος της διεξαγωγής έρευνας, το οποίο φέρει η Επιτροπή, θα ήταν σημαντικότερο στην περίπτωση ενός καθεστώτος ενισχύσεων το οποίο τέθηκε σε εφαρμογή παρανόμως, κατά παράβαση του άρθρου 88, παράγραφος 3, ΕΚ απ’ ό,τι στην περίπτωση που το οικείο κράτος μέλος θα τηρούσε την υποχρέωση κοινοποιήσεως την οποία επιβάλλει η εν λόγω διάταξη, καθόσον, στην τελευταία περίπτωση, οι ιδιαίτερες περιστάσεις των δυνητικών δικαιούχων είναι, εξ ορισμού, άγνωστες κατά το στάδιο της έρευνας.

92 Επομένως, εν προκειμένω, η Επιτροπή μπορούσε να περιορισθεί στην εξέταση του καθεστώτος ενισχύσεων, αυτού καθαυτό, και δεν ήταν υποχρεωμένη να λάβει υπόψη ούτε τις σχέσεις μεταξύ των προσφευγουσών και της Περιφέρειας Σαρδηνίας, ούτε τις διαφορές που υφίσταντο μεταξύ των διαφόρων εμπλεκομένων επιχειρήσεων, ούτε καν την ενδεχόμενη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη την οποία θα μπορούσαν να επικαλεσθούν ορισμένες από τις επιχειρήσεις αυτές και η οποία φέρεται ότι δημιουργήθηκε σ’ αυτές είτε εκ μέρους της Επιτροπής είτε εκ μέρους της Περιφέρειας Σαρδηνίας. Οι περιστάσεις αυτές μπορούν να ληφθούν υπόψη μόνον κατά το στάδιο της ανακτήσεως των επιμέρους ενισχύσεων.

93 Συνεπώς, η αιτίαση που αφορά παράλειψη διεξαγωγής έρευνας πρέπει να απορριφθεί.

Επί της αιτιάσεως που αφορά μη τήρηση των προβλεπομένων από τον κανονισμό 659/1999 προθεσμιών

94 Οι παρεμβαίνουσες προσάπτουν στην Επιτροπή ότι δεν τήρησε τις ακόλουθες προθεσμίες, που προβλέπει ο κανονισμός 659/1999:

– την προθεσμία δύο μηνών, η οποία αρχίζει την επομένη της ημέρας παραλαβής της πλήρους κοινοποιήσεως και εντός της οποίας η Επιτροπή οφείλει να λάβει απόφαση κατά το πέρας του προκαταρκτικού σταδίου έρευνας, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 5, του κανονισμού 659/1999·

– την προθεσμία δύο μηνών εντός της οποίας η Επιτροπή θα πρέπει να λάβει απόφαση κατά το πέρας του προκαταρκτικού σταδίου έρευνας, εφόσον έχει στην κατοχή της πληροφορίες σχετικά με την ύπαρξη μιας φερόμενης ως παράνομης ενισχύσεως, σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999, όπως έχει ερμηνευθεί από τη νομολογία·

– την προθεσμία 18 μηνών, η οποία αρχίζει από το χρονικό σημείο κινήσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας και εντός της οποίας η Επιτροπή οφείλει να εκδώσει απόφαση περί περατώσεως της διαδικασίας αυτής, σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 6, του κανονισμού 659/1999.

95 Η Επιτροπή δεν έλαβε ρητώς θέση επί του βασίμου της αιτιάσεως αυτής.

96 Συναφώς, πρέπει να επισημανθεί, πρώτον, ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 4, παράγραφος 5, του κανονισμού 659/1999 δίμηνη προθεσμία για την περάτωση του προκαταρκτικού σταδίου έρευνας αρχίζει την επομένη της ημέρας παραλαβής της πλήρους κοινοποιήσεως. Πάντως, εν προκειμένω, η προκαταρκτική έρευνα του επίδικου καθεστώτος ενισχύσεων δεν άρχισε διά της κοινοποιήσεως του ως άνω καθεστώτος ενισχύσεων εκ μέρους της Ιταλικής Δημοκρατίας, αλλά διά της υποβολής καταγγελίας σχετικά με την καταχρηστική εφαρμογή του αρχικού καθεστώτος, την οποία έλαβε η Επιτροπή στις 21 Φεβρουαρίου 2003. Επομένως, η Επιτροπή δεν δεσμευόταν από τη δίμηνη προθεσμία του άρθρου 4, παράγραφος 5, του κανονισμού 659/1999 (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, ήδη πριν από την έναρξη ισχύος του κανονισμού 659/1999, αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 15ης Σεπτεμβρίου 1998, T‑95/96, Gestevisión Telecinco κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. II‑3407, σκέψη 79, και της 10ης Μαΐου 2000, T‑46/97, SIC κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. II‑2125, σκέψη 103).

97 Δεύτερον, όσον αφορά τη δίμηνη προθεσμία την οποία, όπως υποστηρίχθηκε, έχει επιβάλει η νομολογία με βάση το άρθρο 10, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999, πρέπει κατ’ αρχάς να επισημανθεί ότι, κατά τη διάταξη αυτή, εφόσον η Επιτροπή έχει στην κατοχή της πληροφορίες αφορώσες παράνομες ενισχύσεις, ανεξαρτήτως της πηγής τους, εξετάζει αμελλητί τις πληροφορίες αυτές. Η διάταξη αυτή δεν πρέπει να νοηθεί ως αναφερόμενη στην περάτωση του προκαταρκτικού σταδίου έρευνας, αλλά ως αφορώσα την έναρξη της προκαταρκτικής έρευνας, άποψη που επιρρωννύεται από το υπογραμμισθέν στην προηγούμενη σκέψη γεγονός ότι η Επιτροπή δεν δεσμεύεται από τη συνήθη προθεσμία σε περίπτωση προκαταρκτικής έρευνας το έναυσμα για την οποία υπήρξε η υποβολή καταγγελίας.

98 Η νομολογία την οποία επικαλέσθηκαν οι παρεμβαίνουσες δεν προσδίδει στις ως άνω διατάξεις διαφορετική ερμηνεία από αυτήν που προεκτέθηκε. Συγκεκριμένα, καίτοι είναι αληθές ότι η νομολογία αυτή υπογραμμίζει το γεγονός ότι η Επιτροπή οφείλει να περατώνει το προκαταρκτικό στάδιο έρευνας εντός προθεσμίας δύο μηνών, γεγονός παραμένει ότι η προθεσμία αυτή έχει εφαρμογή μόνον στις περιπτώσεις των ενισχύσεων που κοινοποιούνται από τα κράτη μέλη, όπως απορρέει σαφώς από το νοηματικό πλαίσιο των χωρίων που παρέθεσαν οι παρεμβαίνουσες, και όχι στις περιπτώσεις κατά τις οποίες, όπως εν προκειμένω, το προκαταρκτικό στάδιο έρευνας άρχισε διά της υποβολής καταγγελίας.

99 Είναι αληθές ότι τούτο δεν πρέπει να έχει ως συνέπεια την παροχή προς την Επιτροπή της δυνατότητας να παρατείνει, κατά διακριτική ευχέρεια, το προκαταρκτικό στάδιο έρευνας. Έτσι, έχει κριθεί ότι η Επιτροπή, καθόσον διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα προς εκτίμηση του συμβατού μιας κρατικής ενισχύσεως προς την κοινή αγορά, υποχρεούται να προβαίνει, προς ορθή εφαρμογή των θεμελιωδών κανόνων της Συνθήκης που αφορούν τις κρατικές ενισχύσεις, σε επιμελή και αμερόληπτη εξέταση των καταγγελιών περί υπάρξεως ενισχύσεως ασύμβατης προς την κοινή αγορά (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση του Δικαστηρίου της 2ας Απριλίου 1998, C‑367/95 P, Επιτροπή κατά Sytraval και Brink’s France, Συλλογή 1998, σ. I‑1719, σκέψη 62, και απόφαση Gestevisión Telecinco κατά Επιτροπής, σκέψη 96 ανωτέρω, σκέψη 72), και ότι, ως εκ τούτου, η Επιτροπή δεν μπορεί να παρατείνει επ’ αόριστον την προκαταρκτική έρευνα σχετικά με κρατικά μέτρα που αποτελούν το αντικείμενο καταγγελίας περί υπάρξεως κρατικής ενισχύσεως (απόφαση Gestevisión Telecinco κατά Επιτροπής, σκέψη 96 ανωτέρω, σκέψη 74). Κατά πάγια νομολογία, ο εύλογος χαρακτήρας της διάρκειας μιας τέτοιας διοικητικής διαδικασίας πρέπει να εκτιμάται σε συνάρτηση με τις ιδιαίτερες περιστάσεις της κάθε υποθέσεως και, ιδίως, με το γενικό πλαίσιό της, τα διάφορα διαδικαστικά στάδια που οφείλει να ακολουθεί η Επιτροπή, την πολυπλοκότητα της υποθέσεως καθώς και τα διακυβευόμενα συμφέροντα των διαφόρων ενδιαφερομένων μερών (αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 19ης Μαρτίου 1997, T‑73/95, Oliveira κατά Επιτροπής, Συλλογή 1997, σ. II‑381, σκέψη 45· της 22ας Οκτωβρίου 1997, T‑213/95 και T‑18/96, SCK και FNK κατά Επιτροπής, Συλλογή 1997, σ. II‑1739, σκέψη 57, και Gestevisión Telecinco κατά Επιτροπής, σκέψη 96 ανωτέρω, σκέψη 75).

100 Εν προκειμένω, μεταξύ της παραλαβής της καταγγελίας εκ μέρους της Επιτροπής, στις 21 Φεβρουαρίου 2003, και της εκδόσεως της αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας, στις 3 Φεβρουαρίου 2004, παρήλθε χρονικό διάστημα λίγο μεγαλύτερο από έντεκα μήνες. Λαμβανομένου υπόψη, ιδίως, ότι ήταν αναγκαίο να ζητήσει η Επιτροπή, μέσω της Ιταλικής Δημοκρατίας, συμπληρωματικές πληροφορίες από την Περιφέρεια Σαρδηνίας ένα τέτοιο χρονικό διάστημα δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως υπερβολικό.

101 Τρίτον, κατά το άρθρο 13, παράγραφος 2, και το άρθρο 16 του κανονισμού 659/1999, στην περίπτωση μιας φερόμενης ως παράνομης ενισχύσεως όπως και στην περίπτωση μιας φερόμενης ως καταχρηστικώς εφαρμοσθείσας ενισχύσεως, η Επιτροπή δεν δεσμεύεται, μεταξύ άλλων, από την προθεσμία του άρθρου 7, παράγραφος 6, του κανονισμού 659/1999. Πάντως, εν προκειμένω, η επίσημη διαδικασία έρευνας την οποία κίνησε η Επιτροπή αφορούσε αρχικώς μια φερόμενη ως καταχρηστικώς εφαρμοσθείσα ενίσχυση, στη συνέχεια δε, κατόπιν της αποφάσεως περί διορθώσεως, μια φερόμενη ως παράνομη ενίσχυση.

102 Συνεπώς, πρέπει να απορριφθεί η αιτίαση που αφορά μη τήρηση των προβλεπομένων από τον κανονισμό 659/1999 προθεσμιών

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 254, παράγραφος 3, ΕΚ και του άρθρου 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999

103 Η Grand Hotel Abi d’Oru υποστηρίζει ότι η Επιτροπή παρέβη την προβλεπόμενη από το άρθρο 254, παράγραφος 3, ΕΚ και από το άρθρο 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999 υποχρέωση κοινοποιήσεως, καθόσον δεν της γνωστοποίησε ούτε την απευθυνθείσα εκ μέρους της Επιτροπής προς την Ιταλική Δημοκρατία στις 26 Φεβρουαρίου 2003 αίτηση παροχής συμπληρωματικών πληροφοριών (βλ. σκέψη 15 ανωτέρω) ούτε την απόφαση περί διορθώσεως, ενώ η Grand Hotel Abi d’Oru, κατόπιν της προσκλήσεως που περιεχόταν στην απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας, είχε καταθέσει παρατηρήσεις σχετικά με το επίδικο καθεστώς ενισχύσεων.

104 Η Επιτροπή αντιτίθεται στα επιχειρήματα της Grand Hotel Abi d’Oru.

105 Κατ’ αρχάς, σύμφωνα με το άρθρο 254, παράγραφος 3, ΕΚ, οι αποφάσεις κοινοποιούνται στους αποδέκτες τους και αποκτούν ενέργεια με την κοινοποίησή τους.

106 Όσον αφορά, πρώτον, την απόφαση περί διορθώσεως, από πάγια νομολογία απορρέει ότι οι αποφάσεις της Επιτροπής στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων έχουν πάντοτε ως αποδέκτες τα οικεία κράτη μέλη (απόφαση Επιτροπή κατά Sytraval και Brink’s France, σκέψη 99 ανωτέρω, σκέψη 45· αποφάσεις του Πρωτοδικείου της 17ης Ιουνίου 1999, T‑82/96, ARAP κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1999, σ. II‑1889, σκέψη 28, και SIC κατά Επιτροπής, σκέψη 96 ανωτέρω, σκέψη 45). Η νομολογία αυτή, η οποία είναι προγενέστερη του κανονισμού 659/1999, επικυρώθηκε ρητώς με το άρθρο 25 του κανονισμού αυτού, που ορίζει ότι οι αποφάσεις που λαμβάνονται κατ’ εφαρμογή των κεφαλαίων II, III, IV, V και VII του εν λόγω κανονισμού απευθύνονται στο οικείο κράτος μέλος, στο οποίο η Επιτροπή κοινοποιεί αμελλητί τις εν λόγω αποφάσεις. Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι, όπως διαπιστώθηκε στις σκέψεις 69 έως 74 ανωτέρω, η απόφαση περί διορθώσεως πρέπει να χαρακτηρισθεί, από νομικής απόψεως, ως απόφαση περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας.

107 Επομένως, η απόφαση περί διορθώσεως απευθυνόταν αποκλειστικώς στην Ιταλική Δημοκρατία και όχι στους υπαχθέντες στο επίδικο καθεστώς ενισχύσεων. Κατά συνέπεια, το άρθρο 254, παράγραφος 3, ΕΚ δεν επέβαλλε στην Επιτροπή την υποχρέωση να κοινοποιήσει την απόφαση περί διορθώσεως στην Grand Hotel Abi d’Oru.

108 Όσον αφορά, δεύτερον, την αίτηση παροχής συμπληρωματικών πληροφοριών, η εν λόγω αίτηση δεν αποτελεί απόφαση, κατά την έννοια του άρθρου 249, τέταρτο εδάφιο, ΕΚ, οπότε το άρθρο 254, παράγραφος 3, ΕΚ δεν είναι εφαρμοστέο επ’ αυτής.

109 Επομένως, πρέπει να απορριφθεί η αιτίαση που αντλείται από παράβαση της ως άνω διατάξεως.

110 Δεύτερον, κατά το άρθρο 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999, σε κάθε ενδιαφερόμενο μέρος το οποίο έχει υποβάλει παρατηρήσεις, κατόπιν της εκδόσεως αποφάσεως της Επιτροπής περί κινήσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας, αποστέλλεται αντίγραφο της αποφάσεως που έλαβε η Επιτροπή σύμφωνα με το άρθρο 7 του εν λόγω κανονισμού.

111 Πάντως, ούτε η απόφαση περί διορθώσεως ούτε η αίτηση παροχής συμπληρωματικών πληροφοριών μπορούν να χαρακτηρισθούν ως «απόφαση που ελήφθη σύμφωνα με το άρθρο 7» του κανονισμού 659/1999. Συγκεκριμένα, το άρθρο αυτό αφορά αποκλειστικώς, τόσο βάσει του τίτλου του όσο και βάσει του περιεχομένου του, τις αποφάσεις της Επιτροπής με τις οποίες περατώνεται η επίσημη διαδικασία έρευνας. Αφενός, όπως διευκρινίσθηκε στις σκέψεις 73 και 74 ανωτέρω, η απόφαση περί διορθώσεως δεν πρέπει να χαρακτηρισθεί ως απόφαση περί περατώσεως της επίσημης διαδικασίας έρευνας, αλλά, αντιθέτως, ως απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας αυτής. Αφετέρου, όσον αφορά την αίτηση παροχής συμπληρωματικών πληροφοριών, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 108 ανωτέρω, δεν πρόκειται για πράξη που μπορεί να χαρακτηρισθεί ως απόφαση, οπότε η εν λόγω πράξη ωσαύτως δεν καλύπτεται από το άρθρο 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999.

112 Επομένως, πρέπει να απορριφθεί η αιτίαση που αφορά παράβαση της ως άνω διατάξεως.

113 Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί ο λόγος ακυρώσεως που στηρίζεται σε παράβαση του άρθρου 254, παράγραφος 3, ΕΚ και του άρθρου 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 659/1999.

Επί του λόγου ακυρώσεως που στηρίζεται σε ελλείψεις ως προς την αιτιολογία της προσβαλλομένης αποφάσεως

114 Οι προσφεύγουσες και οι παρεμβαίνουσες προβάλλουν έξι αιτιάσεις όσον αφορά την έλλειψη αιτιολογίας της προσβαλλομένης αποφάσεως και της αποφάσεως περί διορθώσεως.

Επί της αιτιάσεως που αφορά έλλειψη αιτιολογίας ως προς την παραβίαση της αρχής της εύλογης διάρκειας της διαδικασίας

115 Η SF Turistico Immobiliare υποστηρίζει ότι τόσο η απόφαση περί διορθώσεως όσο και η προσβαλλόμενη απόφαση στερούνται αιτιολογίας όσον αφορά την προβαλλόμενη παραβίαση της αρχής της εύλογης διάρκειας της διαδικασίας.

116 Η απόφαση περί διορθώσεως δεν διευκρινίζει τους λόγους που ώθησαν την Επιτροπή να αναμείνει επί δυόμισι έτη προκειμένου να προβεί σε διόρθωση και επέκταση της αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας, ενώ είχε πλήρη γνώση όλων των ουσιωδών στοιχείων από τον Απρίλιο του 2003.

117 Όσον αφορά την προσβαλλόμενη απόφαση, η SF Turistico Immobiliare δέχεται ότι, δυνάμει του άρθρου 13, παράγραφος 2, του κανονισμού 659/1999, η Επιτροπή δεν δεσμεύεται, στην περίπτωση ενδεχόμενης παράνομης ενισχύσεως, από τις προθεσμίες που προβλέπονται στο άρθρο 4, παράγραφος 5, στο άρθρο 7, παράγραφος 6 και στο άρθρο 7, παράγραφος 7, του κανονισμού 659/1999. Ωστόσο, τούτο δεν συνεπάγεται ότι η αρχή της εύλογης διάρκειας της διαδικασίας δεν τυγχάνει εφαρμογής σε μια τέτοια περίπτωση. Δεδομένου ότι η προσβαλλόμενη απόφαση δεν δικαιολογεί την ασυνήθη διάρκεια της διαδικασίας της έρευνας, που υπερέβη τα τέσσερα έτη και πέντε μήνες, βαρύνεται με πλημμέλεια ως προς την αιτιολογία.

118 Η Επιτροπή αντικρούει τα επιχειρήματα της SF Turistico Immobiliare.

119 Εκ προοιμίου, πρέπει να υπομνηστεί ότι, στο πλαίσιο της εξετάσεως της υπό κρίση αιτιάσεως, το επίμαχο ζήτημα δεν συνίσταται στο να εξετασθεί αν η διάρκεια της διαδικασίας όντως ήταν υπερβολική εν προκειμένω, αλλά μόνο στο να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αν η υποχρέωση αιτιολογήσεως την οποία υπέχει η Επιτροπή ισχύει όσον αφορά τη διάρκεια της διαδικασίας και, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, αν η Επιτροπή εκπλήρωσε την υποχρέωση αυτή.

120 Πρέπει να δοθεί αρνητική απάντηση στο πρώτο από τα ερωτήματα αυτά –με άλλα λόγια, η υποχρέωση αιτιολογήσεως την οποία υπέχει η Επιτροπή δεν ισχύει όσον αφορά τη διάρκεια της διαδικασίας, αλλά μόνον όσον αφορά το ίδιο το περιεχόμενο της αποφάσεως.

121 Πράγματι, κατά πάγια νομολογία, η επιβαλλόμενη από το άρθρο 253 ΕΚ αιτιολογία πρέπει να είναι προσαρμοσμένη στη φύση της οικείας πράξεως και να επιτρέπει να διαφανεί κατά τρόπο σαφή και μη διφορούμενο η συλλογιστική του θεσμικού οργάνου που εκδίδει την πράξη, ούτως ώστε οι ενδιαφερόμενοι να γνωρίζουν τους λόγους που δικαιολογούν τη λήψη του μέτρου και το αρμόδιο δικαιοδοτικό όργανο να ασκεί τον έλεγχό του. H υποχρέωση αιτιολογήσεως πρέπει να εκτιμάται αναλόγως των περιστάσεων της συγκεκριμένης περιπτώσεως, ιδίως του περιεχομένου της πράξεως, της φύσεως των προβαλλομένων λόγων και του συμφέροντος που έχουν ενδεχομένως στην παροχή διευκρινίσεων οι αποδέκτες ή άλλα πρόσωπα τα οποία η πράξη αφορά άμεσα και ατομικά (βλ. αποφάσεις του Δικαστηρίου Επιτροπή κατά Sytraval και Brink’s France, σκέψη 99 ανωτέρω, σκέψη 63 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία, και της 10ης Ιουλίου 2008, C‑413/06 P, Bertelsmann και Sony Corporation of America κατά Impala, Συλλογή 2008, σ. I‑4951, σκέψη 166 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).

122 Η διάρκεια μιας διαδικασίας δεν αποτελεί απόρροια συλλογιστικής του οικείου θεσμικού οργάνου η οποία θα μπορούσε να δικαιολογήσει τη διάρκεια αυτή, αλλά είναι μια περίσταση σχετιζόμενη αμιγώς με τα πραγματικά περιστατικά, η οποία εξαρτάται αποκλειστικώς από τον χρόνο τον οποίο χρειάζεται το θεσμικό όργανο για να ολοκληρώσει την εν λόγω διαδικασία. Επομένως, η διάρκεια μιας διαδικασίας δεν αποτελεί μέρος του περιερχομένου της αποφάσεως, που θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο αιτιολογίας, κατά την έννοια της νομολογίας που παρατέθηκε στην προηγούμενη σκέψη. Απαιτεί μόνον, όπως ορθώς υποστηρίζει η Επιτροπή, την απαρίθμηση, καθαρά σε επίπεδο πραγματικών περιστατικών, των διαφόρων σταδίων της διαδικασίας μέχρι την έκδοση της επίμαχης αποφάσεως.

123 Κατά συνέπεια, πρέπει να απορριφθεί η αιτίαση που αφορά έλλειψη αιτιολογίας ως προς την παραβίαση της αρχής της εύλογης διάρκειας της διαδικασίας.

Επί της αιτιάσεως που αφορά έλλειψη αιτιολογίας ως προς τον χαρακτηρισμό της ενισχύσεως ως νέας παράνομης ενισχύσεως

124 Η Περιφέρεια Σαρδηνίας προβάλλει έλλειψη αιτιολογίας της προσβαλλομένης αποφάσεως, όσον αφορά τον χαρακτηρισμό ως παρανόμων και όχι καταχρηστικών των ενισχύσεων για τα σχέδια των οποίων η εκτέλεση άρχισε πριν από την υποβολή αιτήσεως.

125 Η Επιτροπή αμφισβητεί τα επιχειρήματα της Περιφέρειας Σαρδηνίας.

126 Συναφώς, πρέπει να επισημανθεί ότι η Επιτροπή εξέθεσε, στις αιτιολογικές σκέψεις 48 έως 55 της προσβαλλομένης αποφάσεως, κατ’ ουσίαν, ότι το καθεστώς ενισχύσεων, το οποίο εφαρμόσθηκε με την έκδοση, ιδίως, της αποφάσεως αριθ. 33/6, δεν συνήδε προς τους όρους της αποφάσεως περί εγκρίσεως, καθόσον δεν διασφάλιζε ότι οι επίμαχες ενισχύσεις έχουν