ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

MANUEL CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA

της 17ης Δεκεμβρίου 2020 ( 1 )

Υπόθεση C‑709/19

Vereniging van Effectenbezitters

κατά

BP plc

[αίτηση του Hoge Raad der Nederlanden

(Ανωτάτου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών)

για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προδικαστική παραπομπή – Κανονισμός (ΕΕ) 1215/2012 – Διεθνής δικαιοδοσία σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία ως προς τις ενοχές εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας – Διαφορά που αφορά επενδύσεις – Τόπος όπου συνέβη το ζημιογόνο γεγονός – Ζημία συνιστάμενη αποκλειστικώς σε οικονομική απώλεια – Αναγνωριστική αγωγή ασκηθείσα από ένωση εκπροσώπησης συλλογικών συμφερόντων»

1. Ένωση μετόχων άσκησε ενώπιον του Hoge Raad der Nederlanden (Ανωτάτου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών) αγωγή με αίτημα την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν τα μέλη της λόγω μείωσης της αξίας των μετοχών τους σε εταιρία με έδρα στο Ηνωμένο Βασίλειο, συνεπεία πετρελαιοκηλίδας προκληθείσας στις εγκαταστάσεις της εταιρίας αυτής στον Κόλπο του Μεξικού.

2. Στο πλαίσιο της διαφοράς αυτής, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά αναγκαίο να ζητήσει από το Δικαστήριο να ερμηνεύσει το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού (ΕΕ) 1215/2012 ( 2 ). Καθόσον η ζημία που αποτελεί αντικείμενο της αγωγής είναι αμιγώς περιουσιακή, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες όσον αφορά τη διεθνή δικαιοδοσία του, υπό το πρίσμα προγενέστερων αποφάσεων του Δικαστηρίου, ειδικότερα στις υποθέσεις Kolassa, Universal και Löber ( 3 ).

3. Οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου αναδεικνύουν τους κινδύνους που είναι συμφυείς σε σχετικές διατάξεις που επιδέχονται πλείονες ερμηνείες, όπως αυτή που συνδέει τη διεθνή δικαιοδοσία με τις «ιδιαίτερες περιστάσεις» της διαφοράς. Αποτελούν, ταυτοχρόνως, ευκαιρία διαφοροποίησης ή, εφόσον απαιτείται, αναθεώρησης των ερμηνειών αυτών.

I. Το νομικό πλαίσιο

Α. Το δίκαιο της Ένωσης. Ο κανονισμός 1215/2012

4. Η αιτιολογική σκέψη 16 διαλαμβάνει τα εξής: «Η δωσιδικία της κατοικίας του εναγομένου πρέπει να συμπληρωθεί από εναλλακτικές δωσιδικίες που θα ισχύουν λόγω του στενού συνδέσμου μεταξύ του δικαστηρίου και της διαφοράς ή για την ορθή απονομή της δικαιοσύνης. Η ύπαρξη στενού συνδέσμου θα πρέπει να παρέχει ασφάλεια δικαίου και να αποφεύγεται το ενδεχόμενο ο εναγόμενος να ενάγεται ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους το οποίο δεν μπορούσε ευλόγως να προβλέψει. […]»

5. Κατά το άρθρο 4 του κανονισμού: «1. Με την επιφύλαξη των διατάξεων του παρόντος κανονισμού, τα πρόσωπα που έχουν την κατοικία τους στο έδαφος κράτους μέλους ενάγονται ενώπιον των δικαστηρίων αυτού του κράτους μέλους, ανεξάρτητα από την ιθαγένειά τους. […]»

6. Κατά το άρθρο 7: «Πρόσωπο που έχει την κατοικία του σε κράτος μέλος μπορεί να εναχθεί σε άλλο κράτος μέλος: [...] 2) ως προς ενοχές εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός· [...]».

Β. Το ολλανδικό δίκαιο. Ο Burgerlijk Wetboek ( 4 )

7. Το άρθρο 305a του βιβλίου 3 του BW ορίζει τα εξής: ( 5 ) «1. Ίδρυμα ή ένωση που διαθέτει πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα δύναται να ασκήσει αγωγή για την προάσπιση παρεμφερών συμφερόντων άλλων προσώπων, εφόσον ενεργεί σύμφωνα με το καταστατικό του. [...] 3. Αγωγή όπως η μνημονευόμενη στην παράγραφο 1 δεν μπορεί να έχει ως αντικείμενο [...] χρηματική αποζημίωση. [...]»

II. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και τα προδικαστικά ερωτήματα

8. Η Vereniging van Effectenbezitters (ένωση μετόχων, στο εξής: VEB) είναι ολλανδική ένωση με έδρα στη Χάγη (Κάτω Χώρες), της οποίας καταστατικός σκοπός είναι η προάσπιση των συμφερόντων μετόχων.

9. Η BP plc (στο εξής: BP) είναι επιχείρηση προϊόντων πετρελαίου και φυσικού αερίου με έδρα στο Λονδίνο (Ηνωμένο Βασίλειο), η οποία δραστηριοποιείται σε παγκόσμια κλίμακα. Οι κοινές μετοχές της είναι εισηγμένες στο χρηματιστήριο του Λονδίνου και της Φρανκφούρτης.

10. Τον Απρίλιο του 2010 σημειώθηκε έκρηξη σε εξέδρα άντλησης πετρελαίου, μισθωμένη από την BP, στον Κόλπο του Μεξικού, η οποία προκάλεσε σοβαρή περιβαλλοντική ζημία.

11. Στις 17 Απριλίου 2015 η VEB άσκησε, δυνάμει του άρθρου 3:305a BW, συλλογική αγωγή κατά της BP ενώπιον του rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείου Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) εκ μέρους όλων των προσώπων τα οποία, κατά το χρονικό διάστημα από τις 16 Ιανουαρίου 2007 έως τις 25 Ιουνίου 2010, είχαν αποκτήσει, διατηρήσει ή πωλήσει κοινές μετοχές της BP μέσω επενδυτικού λογαριασμού στις Κάτω Χώρες ή μέσω επενδυτικού λογαριασμού σε εδρεύουσα στις Κάτω Χώρες τράπεζα ή εταιρία επενδύσεων (στο εξής: μέτοχοι της BP).

12. Η VEB ζήτησε από το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) να αναγνωριστεί: – ότι τα ολλανδικά δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσουν τις αγωγές αποζημιώσεως των μετόχων της BP· – ότι το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) είναι κατά τόπον αρμόδιο για την εκδίκαση των αγωγών αυτών· – ότι η BP ενήργησε παράνομα έναντι των μετόχων της, στο μέτρο που διαβίβασε στους μετόχους της BP εσφαλμένες, ελλιπείς και παραπλανητικές πληροφορίες αναφορικά με: i) το πρόγραμμά της ασφάλειας και συντήρησης πριν από την πετρελαιοκηλίδα της 20ής Απριλίου 2010, ή ii) το μέγεθος της εν λόγω πετρελαιοκηλίδας, ή iii) τον ρόλο και την ευθύνη της BP σε σχέση με την εν λόγω πετρελαιοκηλίδα· – ότι, εάν η BP δεν είχε ενεργήσει παράνομα, οι αγοραπωλησίες μετοχών της BP από τους μετόχους της BP θα είχαν πραγματοποιηθεί σε ευνοϊκότερη τιμή αγοράς ή δεν θα είχαν πραγματοποιηθεί καθόλου· – ότι υφίσταται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ, αφενός, της παράνομης ενέργειας της BP και, αφετέρου, της σχετικής με τη συμμετοχή τους οικονομικής ζημίας που υπέστησαν οι μέτοχοι της BP κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ της 16ης Ιανουαρίου 2007 και της 25ης Ιουνίου 2010.

13. Η BP προέβαλε ένσταση ελλείψεως διεθνούς δικαιοδοσίας των ολλανδικών δικαστηρίων στηριζόμενη στον κανονισμό 1215/2012. Το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) κήρυξε εαυτό αναρμόδιο, το δε gerechtshof Amsterdam (εφετείο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) επικύρωσε την απόφαση αυτή.

14. Η VEB άσκησε αναίρεση ενώπιον του Hoge Raad der Nederlanden (Ανωτάτου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών), το οποίο υποβάλλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα: «1) α) Έχει το άρθρο 7, initio και σημείο 2, του [κανονισμού 1215/2012] την έννοια ότι η άμεση επέλευση αμιγώς οικονομικής ζημίας σε επενδυτικό λογαριασμό στις Κάτω Χώρες ή σε επενδυτικό λογαριασμό σε εδρεύουσα στις Κάτω Χώρες τράπεζα και/ή εταιρεία επενδύσεων, συνεπεία επενδυτικών αποφάσεων οι οποίες ελήφθησαν υπό την επιρροή γενικώς διαθέσιμων σε παγκόσμια κλίμακα, πλην όμως εσφαλμένων, ελλιπών και παραπλανητικών πληροφοριών πολυεθνικής επιχειρήσεως εισηγμένης στο χρηματιστήριο, συνιστά επαρκές συνδετικό στοιχείο για τη θεμελίωση διεθνούς δικαιοδοσίας των ολλανδικών δικαστηρίων με βάση τον τόπο επελεύσεως της ζημίας (“Erfolgsort”); β) Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως, χρειάζεται να συντρέχουν συμπληρωματικές περιστάσεις οι οποίες να δικαιολογούν την αναγνώριση διεθνούς δικαιοδοσίας των ολλανδικών δικαστηρίων και ποιες είναι οι περιστάσεις αυτές; Αρκούν οι [υπό 4.2.2] παρατιθέμενες συμπληρωματικές περιστάσεις [ ( 6 )], για να θεμελιώσουν διεθνή δικαιοδοσία των ολλανδικών δικαστηρίων; 2) Πρέπει να δοθεί διαφορετική απάντηση στο πρώτο ερώτημα εάν πρόκειται για αγωγή ασκηθείσα βάσει του άρθρου 3:305a BW (Αστικού Κώδικα) από ένωση η οποία έχει ως σκοπό, δυνάμει ιδίου δικαιώματος, την προάσπιση των συλλογικών συμφερόντων επενδυτών οι οποίοι υπέστησαν ζημία υπό την έννοια του πρώτου ερωτήματος, πράγμα που, μεταξύ άλλων, σημαίνει ότι δεν προσδιορίζονται ούτε οι εκάστοτε τόποι κατοικίας των εν λόγω επενδυτών ούτε οι ιδιαίτερες περιστάσεις των ατομικών συναλλαγών ή των ατομικών αποφάσεων να μην πωληθούν ήδη αποκτηθείσες μετοχές; 3) Εάν τα ολλανδικά δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία, βάσει του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού [1215/2012], να εκδικάσουν την αγωγή που ασκήθηκε δυνάμει του άρθρου 3:305a BW, έχει το επιλαμβανόμενο δικαστήριο, σύμφωνα με το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού αυτού, τόσο διεθνή δικαιοδοσία όσο και, από άποψη εθνικού δικαίου, κατά τόπον αρμοδιότητα να εκδικάσει όλες τις μεταγενέστερες ατομικές αγωγές αποζημιώσεως επενδυτών οι οποίοι υπέστησαν ζημία υπό την έννοια του πρώτου ερωτήματος; 4) Εάν το επιλαμβανόμενο ολλανδικό δικαστήριο του τρίτου ερωτήματος έχει μεν διεθνή δικαιοδοσία όχι όμως και κατά τόπον αρμοδιότητα να εκδικάσει όλες τις ατομικές αγωγές αποζημιώσεως των επενδυτών οι οποίοι υπέστησαν ζημία υπό την έννοια του πρώτου ερωτήματος, πρέπει η κατά το εθνικό δίκαιο κατά τόπον αρμοδιότητα να καθοριστεί με βάση τον τόπο κατοικίας του ζημιωθέντος επενδυτή, την έδρα της τράπεζας στην οποία ο επενδυτής αυτός τηρεί τον προσωπικό τραπεζικό του λογαριασμό, ή με βάση την έδρα της τράπεζας στην οποία τηρείται ο επενδυτικός λογαριασμός, ή πρέπει να ληφθεί υπόψη άλλο συνδετικό στοιχείο;»

III. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

15. Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρωτοκολλήθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 25 Σεπτεμβρίου 2019.

16. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η VEB, η BP και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Κατόπιν ματαίωσης της αρχικώς ορισθείσας επ’ ακροατηρίου συζητήσεως, το Δικαστήριο έθεσε στους μετέχοντες στη διαδικασία ερωτήσεις για γραπτή απάντηση, στις οποίες η VEP, η BP και η Επιτροπή απάντησαν στις 8 Οκτωβρίου 2020.

IV. Ανάλυση

Α. Διευκρινίσεις γενικού χαρακτήρα

17. Καθ’ υπόδειξιν του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν μόνο στα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα.

18. Προτού τα εξετάσω, εκτιμώ ότι είναι σκόπιμο να υπενθυμίσω τα ακόλουθα: – οι κανόνες του κανονισμού 1215/2012 πρέπει να ερμηνεύονται αυτοτελώς, λαμβανομένων υπόψη του συνολικού συστήματος και των σκοπών του ( 7 ). – Στο μέτρο που ο κανονισμός 1215/2012 αντικαθιστά τον κανονισμό (ΕΚ) 44/2001 ( 8 ) (ο οποίος αντικατέστησε με τη σειρά του τη Σύμβαση των Βρυξελλών) ( 9 ), η εκ μέρους του Δικαστηρίου ερμηνεία των προϊσχυσασών διατάξεων που είναι ισοδύναμες αυτών της ισχύουσας πράξης εξακολουθεί να ισχύει ( 10 ). – Μοναδικός σκοπός του προσδιορισμού του τόπου επέλευσης ή συγκεκριμένης εκδήλωσης της ζημίας, στο πλαίσιο του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, είναι ο καθορισμός της διεθνούς δικαιοδοσίας των δικαστηρίων κράτους μέλους. – Ο καθορισμός αυτός σκοπεί στην αποτελεσματική ένδικη προστασία των διαδίκων σε διασυνοριακές διαφορές ιδιωτικού δικαίου, καθιερώνοντας δωσιδικία εναλλακτική της κατοικίας του εναγομένου για την ικανοποίηση «αντικειμενικ[ών] αν[αγκών] από πλευράς διεξαγωγής αποδείξεων ή οργανώσεως της δίκης» ( 11 ). – Στο σύστημα του κανονισμού 1215/2012, η απονομή δικαιοδοσίας στα δικαστήρια της κατοικίας του ενάγοντος (forum actoris) συνιστά εξαίρεση ( 12 ).

Β. Προκαταρκτικές παρατηρήσεις επί της προδικαστικής παραπομπής

19. Το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα θίγουν διαδοχικά διάφορα ζητήματα σχετικά με το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012.

20. Η αλληλουχία των εν λόγω ζητημάτων μπορεί να συνοψισθεί ως ακολούθως: – το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν μια αμιγώς οικονομική απώλεια, την οποία υπέστησαν άμεσα επενδυτές σε επενδυτικό λογαριασμό ( 13 ) τηρούμενο στις Κάτω Χώρες, μπορεί να καθορίσει τη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων του κράτους αυτού, ως τόπου εκδήλωσης της ζημίας, όταν η απώλεια είναι αποτέλεσμα αποφάσεων οι οποίες ελήφθησαν βάσει πληροφοριών διαθέσιμων σε όλους τους επενδυτές, τις οποίες κοινοποίησε διεθνής εταιρία εισηγμένη σε χρηματιστήριο άλλου κράτους μέλους· – σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο ανωτέρω ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν απαιτείται να συντρέχουν συμπληρωματικές περιστάσεις και ποιες είναι αυτές· – ζητεί ειδική εξέταση των ιδιαίτερων περιστάσεων της διαφοράς της κύριας δίκης ( 14 )· και – τέλος, ζητεί να διευκρινιστεί η επιρροή που ενδέχεται να ασκεί στην απάντηση ο συλλογικός χαρακτήρας της ασκηθείσας αγωγής.

21. Εν πάση περιπτώσει, πρέπει να προσδιοριστούν τα ζητήματα επί των οποίων οι διάδικοι δεν ερίζουν και τα οποία θεωρούνται δεδομένα. Πρόκειται για τα εξής: – ο χαρακτηρισμός της αξίωσης ως απορρέουσας εξ εξωσυμβατικής ευθύνης· – η επέλευση του γενεσιουργού της ζημίας γεγονότος εκτός των Κάτω Χωρών· και – ο αμιγώς οικονομικός και δυνάμενος να εξατομικευθεί χαρακτήρας της ζημίας, η οποία συνίσταται στην απώλεια αξίας των κοινών μετοχών της BP ( 15 ).

22. Οι αμφιβολίες του Hoge Raad der Nederlanden (Ανωτάτου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών) ανάγονται στην «ολιστική προσέγγιση» ( 16 ) την οποία εφάρμοσε το Δικαστήριο σε σχέση με το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, προκειμένου να εφαρμόσει τη διάταξη αυτή σε ορισμένες διαφορές στον τομέα των επενδύσεων ( 17 ), στις οποίες θεωρήθηκε ότι η ζημία επήλθε στον τόπο τήρησης του λογαριασμού του επενδυτή ( 18 ).

23. Καίτοι είναι αληθές ότι ο τόπος τήρησης του λογαριασμού του επενδυτή χρησιμοποιήθηκε για τον προσδιορισμό του έχοντος δικαιοδοσία δικαστηρίου, επισημαίνεται, εντούτοις, ότι το Δικαστήριο χαρακτήρισε «ιδιαίτερα» ( 19 ) τα πλαίσια εντός των οποίων πραγματοποιήθηκε η διαπίστωση αυτή, και τούτο διότι: – το ζήτημα εξετάστηκε από πολύ συγκεκριμένη έποψη, καθόσον επρόκειτο να επιβεβαιωθεί η δικαιοδοσία των δικαστηρίων της κατοικίας του ενάγοντος· και – η σημασία του τόπου τήρησης του λογαριασμού ως συνδετικού στοιχείου ήταν σχετική, δεδομένου ότι άλλα στοιχεία επιβεβαίωναν, στο σύνολό τους, ότι ο τόπος αυτός ήταν ικανός να καθορίσει τη δικαιοδοσία των δικαστηρίων, λαμβανομένων υπόψη της εγγύτητας μεταξύ της διαφοράς και του δικαστηρίου, καθώς και της προβλεψιμότητας της δωσιδικίας αυτής για τους διαδίκους.

1. Δυσχέρειες όσον αφορά την αποδοχή του τόπου τήρησης επενδυτικού λογαριασμού ως τόπου επέλευσης της ζημίας

24. Δεν είμαι βέβαιος ότι η τήρηση του λογαριασμού του ενάγοντος στο κράτος μέλος του οποίου η δικαιοδοσία αμφισβητείται είναι χρήσιμο σημείο αναφοράς, ακόμη και αν συντρέχουν πρόσθετα στοιχεία, σε οποιαδήποτε διαφορά εξ εξωσυμβατικής ευθύνης λόγω ζημίας προκληθείσας στις επενδύσεις συνεπεία ελλιπούς ενημέρωσης. Εκτιμώ ότι πρόκειται, μάλλον, για ζήτημα προς εξέταση, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη η προσέγγιση του Δικαστηρίου επ’ αυτού.

25. Στο μέτρο που ο επενδυτικός λογαριασμός συνιστά περιουσία και αυτή υφίσταται ζημία, ο τόπος τήρησης του λογαριασμού αυτού θα μπορούσε, κατ’ αρχήν, να είναι ο τόπος εκδήλωσης της αμιγώς οικονομικής ζημίας του δικαιούχου του. Εντούτοις, ο γεωγραφικός αυτός καθορισμός της ζημίας είναι θεωρητικός ή εικονικός, όπως κάθε καθορισμός που αφορά μη υλική ζημία ( 20 ).

26. Πάντως, όσον αφορά τη ζημία αυτή, η επιλογή οποιουδήποτε από τους δυνητικούς άλλους τόπους ως τόπου επέλευσής της πρέπει να πραγματοποιηθεί με γνώμονα τον σκοπό του επίμαχου κανόνα. Η σημασία του επενδυτικού λογαριασμού (ή του τραπεζικού λογαριασμού, υπό την ευρεία έννοια) είναι, από την άποψη αυτή, αμφισβητήσιμη: η νομολογία του Δικαστηρίου επιβεβαιώνει τον αδύναμο χαρακτήρα του συνδετικού αυτού στοιχείου.

27. Ο τόπος τήρησης του λογαριασμού εξυπηρετεί, κατά κύριο λόγο, τον μέτοχο, ιδίως εάν συμπίπτει με τον τόπο κατοικίας ή διαμονής του, και τούτο συνάδει προς τους σκοπούς της νομοθετικής πολιτικής θέσπισης των ουσιαστικών κανόνων, όταν πρόκειται περί καταναλωτών ή μικροεπενδυτών ( 21 ). Η πολιτική αυτή όμως δεν πρέπει να προάγεται εις βάρος του σκοπού του κανονισμού 1215/2012, όπως αποτυπώνεται στο ισχύον γράμμα του.

28. Ο τόπος τήρησης του λογαριασμού μπορεί να ενισχύει την αντικειμενική εγγύτητα μεταξύ της διαφοράς και του δικαστηρίου, πλην όμως το γεγονός αυτό δεν πρέπει να υπερτιμάται. Οι λογαριασμοί στους οποίους κατατίθενται οι χρηματιστηριακές αξίες ή στους οποίους επέρχεται η μείωση της αξίας τους δεν καθορίζουν, για παράδειγμα, την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ ζημιογόνου γεγονότος και ζημίας ούτε την έκταση της επακόλουθης ζημίας.

29. Επιπλέον, από την άποψη της εταιρίας που εκδίδει τις εισηγμένες στο χρηματιστήριο μετοχές, ο τόπος τήρησης των λογαριασμών των μετόχων της είναι απρόβλεπτο στοιχείο, το οποίο δεν παρέχει σε αυτήν καμία δυνατότητα να προβλέψει τα έχοντα διεθνή δικαιοδοσία δικαστήρια ενώπιον των οποίων θα μπορούσε να εναχθεί.

30. Βεβαίως, όταν αποφασίζει να εισαγάγει τις μετοχές του στο χρηματιστήριο κράτους διαφορετικού από εκείνο στο οποίο εδρεύει, ο εκδότης αποδέχεται, εμμέσως, ότι ενδέχεται να εναχθεί εκτός του τόπου της έδρας του. Εντούτοις, στο μέτρο που αδυνατεί να ελέγξει τη μεταγενέστερη κυκλοφορία των κινητών αξιών, ο τόπος τήρησης του επενδυτικού λογαριασμού ( 22 ) είναι για τον εκδότη τόσο τυχαίος όσο και απρόβλεπτος ( 23 ).

31. Υπό τις συνθήκες αυτές, η αποδοχή του τόπου τήρησης του λογαριασμού ως παράγοντα καθορισμού της δικαιοδοσίας δεν αποτρέπει «το ενδεχόμενο ο εναγόμενος να ενάγεται ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους το οποίο δεν μπορούσε ευλόγως να προβλέψει» ( 24 ). Αντιθέτως, το ενισχύει.

2. Επιφυλάξεις όσον αφορά την εφαρμογή της «ολιστικής προσέγγισης» σε περιπτώσεις όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη

32. Στις προτάσεις μου στην υπόθεση Verein für Konsumenteninformation επισήμανα ότι η απουσία φυσικής βλάβης δυσχεραίνει τον εντοπισμό του τόπου επέλευσης της ζημίας και γεννά αμφιβολίες όσον αφορά τη σκοπιμότητα να ληφθεί υπόψη ο τόπος αυτός ως συνδετικό στοιχείο για τους σκοπούς του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 ( 25 ).

33. Υπενθύμισα ότι, για τον λόγο αυτό, σε αρκετές περιπτώσεις προτάθηκε στο Δικαστήριο να εγκαταλείψει, σε περιπτώσεις αποκλειστικώς περιουσιακής ζημίας, την επιλογή μεταξύ του τόπου του γενεσιουργού της ζημίας γεγονότος και του τόπου της ζημίας. Συντάχθηκα με την άποψη αυτή, με τη διευκρίνιση ότι μπορούσα να την αποδεχθώ σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά όχι κατ’ ανάγκην σε όλες ( 26 ).

34. Επομένως, συμμερίζομαι τις επιφυλάξεις όσον αφορά τυχόν ερμηνεία του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, σε σχέση με εξωσυμβατική ευθύνη ως προς επενδύσεις σε κινητές αξίες, η οποία εκκινεί από την υπόθεση ότι μη υλική ζημία εκδηλώνεται σε συγκεκριμένο τόπο και απαιτεί, επιπλέον, τη συνδρομή ιδιαίτερων περιστάσεων για την απονομή δικαιοδοσίας στα δικαστήρια του τόπου αυτού ( 27 ).

35. Ένα επιχείρημα το οποίο ανάγεται στην ασφάλεια δικαίου ενισχύει τη σκοπιμότητα της επανεξέτασης της προσέγγισης αυτής: στο κατάλληλο στάδιο της διαδικασίας (σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και κατά το αρχικό στάδιο της διαδικασίας), το δικαστήριο ενώπιον του οποίου ασκήθηκε η αγωγή πρέπει να προσδιορίσει τα συνδετικά στοιχεία με το κράτος δωσιδικίας από τα οποία θα συναγάγει τη δική του διεθνή δικαιοδοσία, λαμβανομένης υπόψη της ισχύουσας κανονιστικής ρύθμισης. Για λόγους όχι μόνο πρακτικούς, αλλά, όπως προεκτέθηκε, και ασφάλειας δικαίου, πρέπει να είναι σε θέση να αποφανθεί ευχερώς επί του ζητήματος αυτού, προτού εξετάσει την αγωγή επί της ουσίας.

36. Ερμηνεία του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 η οποία επιβάλλει την ανάλυση των ιδιαίτερων περιστάσεων κάθε περίπτωσης, σε συνθήκες όπως οι υπό κρίση, δεν ευνοεί τη βεβαιότητα του αποτελέσματος. Επιπλέον, η ίδια η φύση του κριτηρίου θα δημιουργήσει, κατά πάσα πιθανότητα, αμφιβολίες στους επαγγελματίες του νομικού κλάδου και θα συντείνει σε παρελκυστικές διαδικαστικές τακτικές, καθώς και σε αποκλίνουσες ερμηνείες στα κράτη μέλη και στην υποβολή νέων αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο ( 28 ).

3. Ενδιάμεσο συμπέρασμα

37. Επομένως, σε διαφορές όπως η υπό κρίση στην κύρια δίκη, ενδέχεται να μην είναι αναγκαία η εφαρμογή της μεθόδου της ολιστικής προσέγγισης για την απονομή της δικαιοδοσίας βάσει του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012. Συνεπώς, η ζημία θα πρέπει να τοποθετηθεί σε τόπο ο οποίος είναι καταλληλότερος για τους σκοπούς που επιδιώκει ο κανόνας δικαίου, αποκλείοντας τον τόπο τήρησης του επενδυτικού λογαριασμού.

38. Κατ’ εμέ, η προσέγγιση αυτή είναι δυνατή και έχει, πράγματι, εφαρμοστεί από δικαστήρια ορισμένων κρατών μελών, τα οποία εξετάζουν τη δικαιοδοσία τους βάσει άλλων στοιχείων, προκρίνοντας, για παράδειγμα, το στοιχείο της αγοράς στην οποία είναι εισηγμένες οι μετοχές ( 29 ). Αυτός είναι ένας τόπος (όχι κατ’ ανάγκην με υλική υπόσταση) γνωστός εκ των προτέρων, τον οποίον ο εκδότης επέλεξε και στο δίκαιο του οποίου αυτός υπόκειται όσον αφορά υποχρεώσεις ενημέρωσης· από την πλευρά του, ο επενδυτής τον γνωρίζει, ή οφείλει να τον γνωρίζει, εκ των προτέρων όταν αποκτά μετοχές της εταιρίας ( 30 ).

39. Εντούτοις, λαμβανομένης υπόψη της διατύπωσης των προδικαστικών ερωτημάτων, θα τα εξετάσω βάσει των παραδοχών τους, ήτοι υπό το πρίσμα της έως σήμερα νομολογίας του Δικαστηρίου, αναλύοντας, εφόσον συντρέχει περίπτωση, τις προτεινόμενες εναλλακτικές λύσεις.

Γ. Πρώτο προδικαστικό ερώτημα

1. Απάντηση υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου

α) Πρώτο σκέλος: συνιστά ο τόπος στον οποίο τηρείται ο επενδυτικός λογαριασμός «επαρκές συνδετικό στοιχείο»;

40. Από τις αποφάσεις Kolassa, Universal και Löber συνάγεται ότι η τήρηση, σε ένα κράτος μέλος, του τραπεζικού λογαριασμού (υπό την ευρεία έννοια) στον οποίο αποτυπώνεται η οικονομική ζημία δεν αρκεί για να απονεμηθεί διεθνής δικαιοδοσία στα δικαστήρια του κράτους αυτού. Πρέπει να συντρέχουν, επιπλέον, ιδιαίτερες περιστάσεις οι οποίες καθιστούν δυνατή, στο σύνολό τους, την απονομή της δικαιοδοσίας αυτής ( 31 ).

41. Με την επιφύλαξη, προς το παρόν, της επιρροής που ενδέχεται να ασκεί στην υπό κρίση υπόθεση το είδος της αγωγής (συλλογική) που άσκησε η VEB ( 32 ), δεν εντοπίζω σε αυτήν κανένα διακριτικό στοιχείο βαρύτητας τέτοιας ώστε το Δικαστήριο να αποστεί από τη νομολογία αυτή.

42. Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι, στην απόφαση Universal, η οικονομική ζημία σημειώθηκε σε τραπεζικό λογαριασμό του ενάγοντος τον οποίο είχε επιλέξει ο ίδιος προς εξόφληση της οφειλής του· ο ίδιος ο ζημιωθείς αποφάσισε σχετικά με τον τόπο επέλευσης της ζημίας του, στοιχείο το οποίο μειώνει την αξιοπιστία του τόπου τήρησης του λογαριασμού ως στοιχείου απονομής διεθνούς δικαιοδοσίας. Αντιθέτως, στην υπό κρίση υπόθεση, η περιουσιακή ζημία που έπεται της μείωσης της αξίας των μετοχών που τηρούνται σε επενδυτικούς λογαριασμούς επέρχεται άμεσα σε αυτούς.

43. Το επιχείρημα αυτό δεν με πείθει, και τούτο για διάφορους λόγους: – στην απόφαση εκείνη, το Δικαστήριο δεν μνημόνευσε την έλλειψη αξιοπιστίας του επιλεγέντος από τον ενάγοντα λογαριασμού ως κύριο στοιχείο της συλλογιστικής του, αλλά συμπληρωματικώς ( 33 ). – Δεν μπορεί να αποκλειστεί η παρέμβαση μετόχου ο οποίος επιλέγει τον λογαριασμό κατάθεσης των κινητών αξιών του, προκαθορίζοντας τοιουτοτρόπως τον τόπο τήρησης του λογαριασμού αυτού, ως συνδέσμου με ένα έδαφος, εν όψει μελλοντικής άσκησης αγωγής κατά του εκδότη των μετοχών ( 34 ). – Η μη επιλογή του τόπου αυτού από τον μέτοχο του οποίου οι κινητές αξίες κατέγραψαν απώλειες δεν τον καθιστά λιγότερο απρόβλεπτο παράγοντα για τον εκδότη, όπως προεκτέθηκε.

44. Εξάλλου, η διαφορά μεταξύ της υπό κρίση υπόθεσης και των υποθέσεων επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις Kolassa και Löber, όσον αφορά τη μορφή και την έκταση των προβαλλόμενων ως παραπλανητικών πληροφοριών που παρέσχε ο εναγόμενος, δεν δικαιολογεί την απονομή της διεθνούς δικαιοδοσίας στα δικαστήρια του τόπου τήρησης των επενδυτικών λογαριασμών.

45. Στην πραγματικότητα, το γεγονός ότι οι πληροφορίες της εκδότριας εταιρίας δεν απευθύνονταν ειδικά ή χωριστά στους Ολλανδούς επενδυτές συνηγορεί μάλλον υπέρ του αντίθετου συμπεράσματος ( 35 ). Εντούτοις, στο μέτρο που ο παράγοντας αυτός συνιστά, για τη VEB, ιδιαίτερη περίσταση η οποία επιρρωννύει τη δικαιοδοσία των δικαστηρίων των Κάτω Χωρών, θα τον αναλύσω εν συνεχεία από την άποψη αυτή.

46. Εν κατακλείδι, η επέλευση της οικονομικής ζημίας σε επενδυτικό λογαριασμό τηρούμενο στις Κάτω Χώρες δεν μπορεί να γίνει δεκτή ως «επαρκές συνδετικό στοιχείο για απονομή διεθνούς δικαιοδοσίας» στα δικαστήρια του κράτους αυτού.

β) Δεύτερο σκέλος: ιδιαίτερες περιστάσεις της υπόθεσης

47. Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε, το Hoge Raad der Nederlanden (Ανώτατο Δικαστήριο των Κάτω Χωρών) ζητεί να διευκρινιστεί αν «χρειάζεται να συντρέχουν συμπληρωματικές περιστάσεις οι οποίες να δικαιολογούν την αναγνώριση διεθνούς δικαιοδοσίας των ολλανδικών δικαστηρίων και ποιες είναι οι περιστάσεις αυτές». Συγκεκριμένα, ζητεί να καθοριστεί αν θα αρκούσαν οι περιστάσεις που μνημονεύονται στο σημείο 4.2.2 της διατάξεως περί παραπομπής ( 36 ).

48. Όπως εξέθεσα επ’ ευκαιρία άλλης υποθέσεως, δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστούν αφηρημένα οι ιδιαίτερες περιστάσεις οι οποίες δημιουργούν, σωρευτικώς, επαρκή σύνδεσμο μεταξύ της διαφοράς και του δικαστηρίου, όταν η ζημία που εκτίθεται στην αγωγή είναι αμιγώς οικονομική ( 37 ).

49. Εντούτοις, εκτιμώ ότι είναι σκόπιμο να επαναλάβω ότι οι «ιδιαίτερες περιστάσεις» οι οποίες έχουν σημασία για την απονομή δικαιοδοσίας είναι εκείνες που αναδεικνύουν την εγγύτητα μεταξύ της διαφοράς και του δικαστηρίου, καθώς και την προβλεψιμότητα της δωσιδικίας για τους διαδίκους, καθόσον αυτές είναι οι αρχές στις οποίες στηρίζεται το κριτήριο διεθνούς δικαιοδοσίας του «τόπου της ζημίας» ( 38 ).

50. Οι περιστάσεις αυτές θα πρέπει να περιλαμβάνουν: – στοιχεία κρίσιμα για την ορθή απονομή της δικαιοσύνης και την αποτελεσματική οργάνωση της δίκης· και – παράγοντες που ενδεχομένως έχουν οδηγήσει τους διαδίκους να σχηματίσουν πεποίθηση ως προς το πού θα ασκήσουν αγωγή ή ως προς το πού θα μπορούσαν να εναχθούν συνεπεία των πράξεών τους.

51. Από τα στοιχεία της δικογραφίας δεν συνάγεται ότι συντρέχουν στην υπόθεση της κύριας δίκης ιδιαίτερες περιστάσεις ανάλογες εκείνων των υποθέσεων Kolassa και Löber. Αντιθέτως, κατά τη διάταξη περί παραπομπής, ενδέχεται να συντρέχουν άλλες ( 39 ). Εκτιμώ ότι οι περισσότερες εξ αυτών (με την επιφύλαξη, προς το παρόν, της περίστασης που αφορά τον συλλογικό χαρακτήρα της αγωγής) δεν ασκούν επιρροή για την απονομή δικαιοδοσίας ( 40 ).

1) Ο διακανονισμός που συνομολογήθηκε μεταξύ της BP και άλλων μετόχων

52. Εκτιμώ αλυσιτελές το γεγονός ότι η BP συνομολόγησε με τους μετόχους της στις Ηνωμένες Πολιτείες διακανονισμό, τον οποίο δεν προσέφερε στους Ευρωπαίους μετόχους. Το στοιχείο αυτό ουδόλως συνηγορεί, από απόψεως προβλεψιμότητας, εγγύτητας ή ορθής απονομής της δικαιοσύνης, υπέρ της αναγνώρισης της δικαιοδοσίας των ολλανδικών δικαστηρίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

2) Η ιδιότητα μετόχων-καταναλωτών

53. Κατ’ εμέ, ουδεμία ασκεί επίσης επιρροή το γεγονός ότι ορισμένοι εκ των ζημιωθέντων έχουν την ιδιότητα του καταναλωτή ( 41 ). Θα μπορούσε να είναι ευκταία η ρύθμιση της κατάστασης των επενδυτών λιανικής βάσει του κεφαλαίου ΙΙ, τέταρτο τμήμα, του κανονισμού 1215/2012 ( 42 ), πλην όμως, δεν χωρεί αμφιβολία ότι, επί του παρόντος, δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο.

54. Ο καταναλωτής που προστατεύεται βάσει του κανονισμού 1215/2012 είναι μόνον αυτός που συνάπτει σύμβαση υπό τις προβλεπόμενες στο άρθρο 17 περιστάσεις ( 43 ). Ο εν λόγω κανονισμός, ως έχει επί του παρόντος, δεν καθιερώνει σφαιρική αρχή προστασίας του καταναλωτή η οποία να συνδέει την ουσιαστική αυτή ιδιότητα με τη δυνατότητα αυτού να ασκεί πάντοτε αγωγή στον τόπο κατοικίας του.

55. Ελλείψει τέτοιου γενικού κανόνα, η ιδιότητα του «καταναλωτή» πρέπει να εκτιμάται στο πλαίσιο του άρθρου 7, σημείο 2, όπως οι λοιποί παράγοντες: ήτοι, ως προς την εγγύτητα και την προβλεψιμότητα της δωσιδικίας. Υπ’ αυτή την έννοια, δεν αντιλαμβάνομαι με ποιον τρόπο η ιδιότητα του καταναλωτή ορισμένων επενδυτών της BP δημιουργεί αντικειμενικά εγγύτητα μεταξύ της διαφοράς και του δικαστηρίου ή καθιστά κατά το μάλλον ή ήττον προβλέψιμη τη δικαιοδοσία των ολλανδικών δικαστηρίων για τον εναγόμενο ( 44 ).

3) Η ενημέρωση της BP σχετικά με τις μετοχές της

56. Η ενημέρωση που παρέχει η BP σχετικά με τις μετοχές της απευθύνεται σε επενδυτές ανά τον κόσμο. Επομένως, η BP αντιλαμβάνεται ότι τις κινητές αυτές αξίες μπορούν να αποκτήσουν επενδυτές σε κράτη διαφορετικά από εκείνο στο οποίο έχει την έδρα της ή από εκείνο ή εκείνα στα οποία έχουν την έδρα τους τα χρηματιστήρια στα οποία είναι εισηγμένες οι μετοχές της ( 45 ).

57. Είναι αληθές ότι ο επιχειρηματίας δεν μπορεί να επικαλεστεί τη γενικότητα των πληροφοριών που δημοσιοποιεί ο ίδιος προκειμένου να αποφύγει να εναχθεί σε συγκεκριμένο τόπο. Εντούτοις, δεν είναι επίσης εύλογο να μπορεί να εναχθεί ο επιχειρηματίας σε καθεμία από τις δικαιοδοσίες στις οποίες φθάνουν οι πληροφορίες αυτές, λόγω της προσβασιμότητας στο Διαδίκτυο, όταν αντικείμενό τους είναι να εκθέσουν τα χαρακτηριστικά ορισμένων εισηγμένων στο χρηματιστήριο μετοχών, οι οποίες μεταβιβάζονται κανονικά μέσω διαδοχικών διαμεσολαβητών, διαδικασία η οποία εκφεύγει του ελέγχου του εκδότη.

58. Με άλλα λόγια, εκτιμώ ότι, για τους σκοπούς του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, το γεγονός ότι μια εταιρία διανέμει πληροφορίες, παγκοσμίως, σχετικά με τις μετοχές της ουδόλως συνηγορεί υπέρ της δικαιοδοσίας των δικαστηρίων συγκεκριμένου κράτους ( 46 ).

59. Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν θεωρώ ότι οι ιδιαίτερες περιστάσεις οι οποίες μνημονεύονται στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα συνηγορούν υπέρ της απονομής δικαιοδοσίας στα ολλανδικά δικαστήρια.

2. Μια εναλλακτική λύση;

60. Η Επιτροπή προτείνει να δοθεί, κατ’ εξαίρεση, η ερμηνεία ότι η ζημία επέρχεται στον επενδυτικό λογαριασμό ο οποίος τηρείται σε κράτος μέλος με αποτέλεσμα να μπορεί να απονεμηθεί δικαιοδοσία στα δικαστήρια αυτού, χωρίς να απαιτείται να συντρέχουν συμπληρωματικές περιστάσεις, εφόσον δεν υπάρχουν στοιχεία που να υποδεικνύουν επέλευση ζημίας σε άλλο κράτος μέλος.

61. Άλλως, κατά την Επιτροπή, ο ενάγων θα απωλέσει την επιλογή που του παρέχει το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, όταν, στην προεκτεθείσα κατάσταση, ο τόπος του γενεσιουργού της ζημίας γεγονότος συμπίπτει με τον τόπο κατοικίας του εναγομένου.

62. Κατά την άποψή μου, το αποτέλεσμα αυτό, καίτοι ατυχές, δεν αντιβαίνει στο σύστημα απονομής διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού 1215/2012. Το αντίθετο θα μπορούσε, όμως, να αντιβαίνει στο εν λόγω σύστημα.

63. Η Σύμβαση των Βρυξελλών και, μεταγενέστερα, οι κανονισμοί εκκινούν από τη θέση ότι (με τις εξαιρέσεις που προβλέπουν) η κατοικία του εναγομένου είναι, και πρέπει να είναι, η κύρια δωσιδικία. Οι ειδικές δωσιδικίες που προστίθενται ανταποκρίνονται σε ένα σύνολο περιστάσεων, στις οποίες δεν περιλαμβάνεται ρητώς, ως αυτοτελής σκοπός, η παροχή εναλλακτικών δυνατοτήτων στον ενάγοντα ( 47 ).

64. Είναι αληθές ότι η ερμηνεία του άρθρου 5, σημείο 3, της Σύμβασης των Βρυξελλών στηρίζεται στην πρακτική αποτελεσματικότητα της διάταξης, με αποτέλεσμα να περιλαμβάνει τόσο τον τόπο του γεγονότος όσο και τον τόπο της ζημίας. Η διάταξη θα έχανε την πρακτική αποτελεσματικότητά της, εάν ερμηνευόταν μόνο, ή συστηματικά, ως παραπέμπουσα στον τόπο του ζημιογόνου γεγονότος, διότι αυτός τείνει να συμπίπτει με την κατοικία του εναγομένου ( 48 ).

65. Ταυτοχρόνως, το Δικαστήριο έχει υπενθυμίσει, επανειλημμένως, ότι το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού πρέπει να ερμηνεύεται στενά, ειδάλλως θα υπάρχει κίνδυνος να καταστεί άνευ περιεχομένου η γενική αρχή περί διεθνούς δικαιοδοσίας των δικαστηρίων του κράτους στο έδαφος του οποίου κατοικεί ο εναγόμενος ( 49 ).

66. Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 δεν καθορίζει δωσιδικία για την προστασία του ενάγοντος. Η διαπίστωση αυτή συνοδεύεται, συνήθως, από την προειδοποίηση να μην ερμηνεύεται η διάταξη κατά τρόπο ώστε να ευνοείται η δικαιοδοσία των δικαστηρίων του τόπου κατοικίας του ενάγοντος ( 50 ).

67. Επομένως, η διευκόλυνση της αγωγής του ενάγοντος δεν είναι δυνατόν να υπερισχύσει των σκοπών της ασφάλειας δικαίου και της φυσικής εγγύτητας μεταξύ της διαφοράς και του δικαστηρίου.

68. Κατ’ εμέ, από τα προεκτεθέντα συνάγεται ότι δεν είναι επιβεβλημένη –και σε καμία περίπτωση απολύτως επιβεβλημένη– η παροχή επιλογών στον ενάγοντα για την άσκηση αγωγής, πόσο μάλλον, η παροχή της επιλογής άσκησης της αγωγής του σε τόπο στον οποίο εικάζεται ότι εκδηλώθηκε η ζημία, όταν, λόγω του εικονικού, στην πραγματικότητα, χαρακτήρα του, ο τόπος αυτός δεν αντιπροσωπεύει τον αναγκαίο σύνδεσμο μεταξύ της διαφοράς και του δικαστηρίου.

69. Στο πνεύμα αυτό, υπενθυμίζεται ότι, κατά το Δικαστήριο, ο ζημιωθείς θα πρέπει να ασκήσει την αγωγή του ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου επέλευσης της ζημίας όταν ο καθορισμός του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός μπορεί να είναι δυσχερής έως αδύνατος ( 51 ).

70. Υπενθυμίζω, όπως έπραξα επ’ ευκαιρία άλλης υπόθεσης ( 52 ), ότι το Δικαστήριο απέκλεισε την εφαρμογή του άρθρου 5, σημείο 1, της Σύμβασης των Βρυξελλών (νυν άρθρου 7, σημείο 1, του κανονισμού 1215/2012) σε σχέση με υποχρέωση που «δεν μπορεί […] να συνδεθεί ούτε με συγκεκριμένο τόπο ούτε με κάποιο δικαστήριο που θα ήταν ειδικώς αρμόδιο να επιληφθεί της σχετικής με την εν λόγω παροχή διαφοράς» ( 53 ).

71. Τέλος, στο μέτρο που η κατοικία του εναγομένου σε κάποιο κράτος μέλος είναι προϋπόθεση της δυνατότητας εφαρμογής του κανονισμού 1215/2012, ο ενάγων διαθέτει, τουλάχιστον, πρόσβαση σε δικαστήρια οσάκις ο εν λόγω κανονισμός τυγχάνει εφαρμογής. Επομένως, δεν υφίσταται κίνδυνος αρνησιδικίας ( 54 ).

Δ. Δεύτερο προδικαστικό ερώτημα

72. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, για την απάντηση στο πρώτο ερώτημα, ασκούν επιρροή η φύση της ασκηθείσας από τη VEB αγωγής (ήτοι, ο συλλογικός χαρακτήρας της) και το γεγονός ότι το αίτημά της είναι αμιγώς αναγνωριστικό.

73. Στο πλαίσιο αυτό, παραπέμπει στην απόφαση CDC Hydrogen Peroxide ( 55 ), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι οι εκχωρήσεις απαιτήσεων, εκ μέρους κάθε αρχικού πιστωτή υπέρ του ενάγοντος, δεν ασκούν επιρροή στον καθορισμό του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία, κατά το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012.

74. Κατά το αιτούν δικαστήριο, εάν η λύση αυτή εφαρμοστεί στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο μηχανισμός της συλλογικής αγωγής θα απολέσει την αποτελεσματικότητά του.

1. Η συλλογική αγωγή και ο τόπος της ζημίας

α) Η απλή αναγνωριστική της ευθύνης αγωγή

75. Κατά την εθνική νομοθεσία που ίσχυε κατά τον χρόνο άσκησης της αγωγής, ένωση εκπροσώπησης συλλογικών συμφερόντων όπως η VEB δεν νομιμοποιείται ενεργητικώς να ασκήσει αγωγή περί (χρηματικής) αποκατάστασης ζημίας. Τέτοιου είδους αποκατάσταση μπορούν να αξιώσουν μόνον ιδιώτες.

76. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 καλύπτει αμιγώς αναγνωριστικές αγωγές εξ εξωσυμβατικής ευθύνης ( 56 ), περιλαμβανομένων εκείνων που έχουν ως αίτημα την αναγνώριση μη συνδρομής ευθύνης ( 57 ), καθώς και τις αγωγές που ασκούνται για προληπτικούς λόγους με σκοπό την αποφυγή μελλοντικής ζημίας ( 58 ).

77. Βάσει της νομολογιακής αυτής γραμμής, τα δικαστήρια του κράτους μέλους στο οποίο επήλθε το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός ή επήλθε ή προβλέπεται ότι θα επέλθει η ζημία μπορούν εγκύρως να κηρύξουν εαυτά αρμόδια δυνάμει του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 σε σχέση με αγωγές στις οποίες δεν ζητείται (ακόμη) συγκεκριμένη αποζημίωση ( 59 ).

78. Στην απόφαση DFDS Torline, το Δικαστήριο: – στήριξε τη συλλογιστική του, μεταξύ άλλων στοιχείων, στη σχέση μεταξύ του πρώτου σταδίου (περί αναγνωρίσεως του παράνομου χαρακτήρα συγκεκριμένης συμπεριφοράς) και του δευτέρου σταδίου της αγωγής (περί αποζημιώσεως λόγω της παράνομης αυτής συμπεριφοράς)· – έκρινε ότι ο διαχωρισμός των δύο σταδίων, για τους σκοπούς της διεθνούς δικαιοδοσίας, θα υποχρέωνε τον ενάγοντα να ασκήσει την αγωγή του σε δικαστήρια διαφορετικών κρατών μελών και τούτο «θα ήταν αντίθετ[ο] στις αρχές της ορθής διοικήσεως της δικαιοσύνης, της ασφάλειας δικαίου και της μη αυξήσεως των αρμοδίων για την ίδια έννομη σχέση δικαστηρίων» ( 60 ).

79. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, δεν θεωρώ απρόσφορη την εφαρμογή του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 σε αναγνωριστικές αγωγές, όπως η ασκηθείσα από τη VEB, οι οποίες προηγούνται μεταγενέστερων αγωγών αποζημιώσεως που θα μπορούν να ασκήσουν στο μέλλον ατομικώς μόνον οι ζημιωθέντες, των οποίων τα στοιχεία και ο τόπος κατοικίας δεν είναι γνωστά κατά τον χρόνο άσκησης της (πρώτης) αγωγής.

80. Εν πάση περιπτώσει, η προεκτεθείσα εκτίμηση προϋποθέτει ότι υφίσταται κάποιος σύνδεσμος, ή λειτουργικός προσανατολισμός, μεταξύ της αναγνωριστικής αγωγής που ασκεί η VEB και εκείνων που θα ασκηθούν μεταγενέστερα για την εξασφάλιση της αποζημίωσης ( 61 ). Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν πληρούται η προϋπόθεση αυτή, στο πλαίσιο του άρθρου 3:305a BW.

81. Πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι ο προσδιορισμός του τόπου επέλευσης της ζημίας θα είναι πιο πολύπλοκος σε αυτές τις δικαστικές διαδικασίες δύο σταδίων, καθόσον η ζημία συνδέεται με δικαιούχους των οποίων τα στοιχεία δεν είναι ακόμη κατ’ ανάγκην γνωστά. Κατά την άποψή μου, ο παράγοντας αυτός δεν αναιρεί, άνευ ετέρου, τον «συγκεκριμένο και όχι αφηρημένο χαρακτήρα» ( 62 ) της ζημίας.

82. Εν προκειμένω, η δυσχέρεια μειώνεται μέσω της οριοθέτησης των συμφερόντων που προασπίζει η ενάγουσα ένωση, ήτοι των συμφερόντων που απορρέουν από την τήρηση στις Κάτω Χώρες επενδυτικών λογαριασμών στους οποίους αποτυπώνεται η μείωση της αξίας των μετοχών.

β) Συλλογική αγωγή και πλείονες τόποι επέλευσης της ζημίας

83. Ο τόπος της ζημίας ως κριτήριο απονομής διεθνούς δικαιοδοσίας είναι εκείνος στον οποίο επέρχονται με συγκεκριμένο τρόπο οι δυσμενείς συνέπειες ενός γεγονότος ( 63 ). Επομένως, πρέπει κατ’ αρχάς να προσδιοριστεί η ζημία και, προς τούτο, πρέπει να καθοριστεί το δυνητικώς θιγόμενο έννομο αγαθό.

84. Τα υλικά συμφέροντα τα οποία μπορούν να υποστούν ζημία μπορεί να είναι διάφορων ειδών. Χάριν απλούστευσης, μπορεί να γίνει διάκριση μεταξύ διάχυτων συμφερόντων ( 64 ), συλλογικών συμφερόντων ( 65 ) και ατομικών συμφερόντων: όσον αφορά τα ατομικά συμφέροντα, ο δικαιούχος τους είναι γνωστός εκ των προτέρων ή μπορεί να καθοριστεί όταν ασκηθεί η αγωγή (ή, ακόμη, όταν εκδοθεί η δικαστική απόφαση).

85. Δεν απόκειται στο Δικαστήριο, αλλά στο αιτούν δικαστήριο να χαρακτηρίσει τη φύση των συμφερόντων που εκπροσωπεί η ενάγουσα ένωση στο είδος συλλογικής αγωγής που προβλέπεται στο άρθρο 3:305a BW, στο οποίο φαίνεται ότι αυτή βασίστηκε.

86. Εάν το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, στη συλλογική αγωγή που άσκησε η VEB, τα επίμαχα συμφέροντα είναι (όπως φαίνεται) ( 66 ) συμφέροντα συγκεκριμένων δικαιούχων ή δικαιούχων που μπορούν ευχερώς να καθοριστούν, η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να βασιστεί στη σχετική πάγια νομολογία του Δικαστηρίου.

87. Στην απόφαση CDC, στην οποία η συγκέντρωση των αξιώσεων επιμέρους προσώπων πραγματοποιείται μετά την εκχώρησή τους, το Δικαστήριο δεν δέχθηκε ότι η μεταβίβαση αυτή μπορούσε να ασκήσει επιρροή στον καθορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας ( 67 ).

88. Τοιουτοτρόπως, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε την κρίση του στην απόφαση ÖFAB, δεδομένου ότι: α) ο ιδιαίτερα στενός σύνδεσμος μεταξύ του τόπου του ζημιογόνου γεγονότος και του δικαστηρίου που καλείται να επιληφθεί της διαφοράς διατηρείται, ακόμη και αν ο αρχικός πιστωτής εκχωρήσει την αξίωση· και β) διαφορετική απάντηση θα αντέβαινε στον σκοπό του κανονισμού, κατά τον οποίο οι κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας πρέπει να παρουσιάζουν υψηλό βαθμό προβλεψιμότητας ( 68 ).

89. Βάσει της νομολογίας αυτής, στην περίπτωση που η VEB εκπροσωπεί, στη συλλογική αγωγή της, τα ατομικά συμφέροντα των επενδυτών που της ανέθεσαν την προάσπισή τους ενώπιον των δικαστηρίων, θα πρέπει να συναχθεί ότι η συλλογική εκπροσώπηση δεν μεταβάλλει τις προϋποθέσεις απονομής της δικαιοδοσίας στα ολλανδικά δικαστήρια, δυνάμει του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012.

90. Επομένως, αυτή η απονομή δικαιοδοσίας θα εξαρτάται από τη συνδρομή των γενικών προϋποθέσεων που απαιτεί η νομολογία του Δικαστηρίου: α) να βρίσκεται στις Κάτω Χώρες ο τόπος ή οι τόποι όπου επέρχεται συγκεκριμένα η ζημία για κάθε ζημιωθέντα· και β) να συντρέχουν ιδιαίτερες περιστάσεις που επιβεβαιώνουν τον στενό σύνδεσμο μεταξύ του δικαστηρίου και της διαφοράς.

91. Το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι, εν προκειμένω, «δεν διαπιστώνονται ούτε οι εκάστοτε τόποι κατοικίας των επενδυτών αυτών ( 69 ) ούτε οι ιδιαίτερες περιστάσεις των ατομικών συναλλαγών ή των ατομικών αποφάσεων να μην πωληθούν ήδη αποκτηθείσες μετοχές». Εντούτοις, δεδομένης της φύσης της ασκηθείσας αγωγής, οι παραλείψεις αυτές δεν εμποδίζουν την απονομή δικαιοδοσίας στα ολλανδικά δικαστήρια, εάν συντρέχουν οι προεκτεθείσες γενικές προϋποθέσεις.

2. Αποτελεσματικότητα της συλλογικής αγωγής

92. Κατά το Hoge Raad der Nederlanden (Ανώτατο Δικαστήριο των Κάτω Χωρών), ο μηχανισμός της συλλογικής αγωγής θα έχανε την αποτελεσματικότητά του εάν ένωση όπως η VEB υποχρεούνταν να ασκήσει αγωγή σε κάθε τόπο στον οποίο επέρχεται η ατομική ζημία.

93. Δεν αμφιβάλλω για την ορθότητα της άποψης του αιτούντος δικαστηρίου ( 70 ), πλην όμως δεν υφίσταται άλλη εναλλακτική δυνατότητα στο ισχύον στην Ευρωπαϊκή Ένωση σύστημα απονομής διεθνούς δικαιοδοσίας, το οποίο αποτυπώνεται επί του παρόντος στον κανονισμό 1215/2012.

94. Εντούτοις, εάν αποδειχθεί ότι όλες οι σχετικές ζημίες επέρχονται σε ένα και μοναδικό κράτος μέλος, δεν αποκλείεται λόγοι σχετικοί με την ειδίκευση συγκεκριμένου τοπικού δικαστηρίου να καθιστούν δυνατή την υπέρβαση του κατακερματισμού της κατά τόπον αρμοδιότητας η οποία προκύπτει από τη στενή εφαρμογή του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 ( 71 ).

95. Κατά τα λοιπά, συμφωνώ με την άποψη του γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στις προτάσεις του στην υπόθεση Schrems, όσον αφορά το γεγονός ότι ο κανονισμός 44/2001 δεν προβλέπει «ειδικές διατάξεις σχετικά με την εκχώρηση απαιτήσεων […] ή διαδικασίες συλλογικής έννομης προστασίας»: δεν είναι καθήκον των δικαστηρίων, περιλαμβανομένου του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να θεσπίσουν νέους δικονομικούς μηχανισμούς, προλαμβάνοντας τον νομοθέτη σε ένα τόσο λεπτό ζήτημα ( 72 ), ούτε είναι αρμόδια να διατυπώσουν κριτήριο ad hoc δικαιοδοσίας ( 73 ).

V. Πρόταση

96. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα του Hoge Raad der Nederlanden (Ανωτάτου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών) ως εξής: «1) Το άρθρο 7, initio και σημείο 2, του κανονισμού (ΕΕ) 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (αναδιατύπωση), έχει την έννοια ότι: α) δεν συνιστά επαρκές συνδετικό στοιχείο για την απονομή διεθνούς δικαιοδοσίας στα δικαστήρια κράτους μέλους το γεγονός ότι η μείωση της αξίας των μετοχών εταιρίας εισηγμένης σε χρηματιστήρια άλλων κρατών μελών αποτυπώθηκε σε επενδυτικούς λογαριασμούς τηρούμενους στο πρώτο κράτος μέλος ή σε επενδυτικούς λογαριασμούς τηρούμενος σε εδρεύουσα σε αυτό το κράτος μέλος τράπεζα ή σε εταιρία επενδύσεων, όταν η ζημία αυτή είναι συνέπεια των αποφάσεων που έλαβαν οι επενδυτές υπό την επιρροή πληροφοριών, φερόμενων ως εσφαλμένων, ελλιπών και παραπλανητικών, τις οποίες η εισηγμένη στο χρηματιστήριο εταιρία δημοσιοποίησε παγκοσμίως. β) Δεν συνιστούν ιδιαίτερες περιστάσεις οι οποίες ασκούν επιρροή για την απονομή διεθνούς δικαιοδοσίας βάσει του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 η ύπαρξη διακανονισμού μεταξύ της εναγομένης εταιρίας και ορισμένων εκ των μετόχων της σε τρίτο κράτος, ο οποίος δεν προσφέρθηκε στους ενάγοντες της υπόθεσης της κύριας δίκης, ούτε η ιδιότητα του καταναλωτή ορισμένων εξ αυτών. Δεν ασκεί επίσης επιρροή η δημοσιοποίηση ανά τον κόσμο των σχετικών πληροφοριών εκ μέρους της εναγομένης εταιρίας. 2) Η άσκηση συλλογικής αγωγής, βάσει των εθνικών δικονομικών κανόνων, από ένωση που εκπροσωπεί τα συμφέροντα των δικαιούχων κινητών αξιών που υπέστησαν τη ζημία, δεν μεταβάλλει την ερμηνεία του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012.»

( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ισπανική.

( 2 ) Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (αναδιατύπωση) (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1).

( 3 ) Αποφάσεις της 28ης Ιανουαρίου 2015, Kolassa (C‑375/13, EU:C:2015:37, στο εξής: απόφαση Kolassa), της 16ης Ιουνίου 2016, Universal Music International Holding (C‑12/15, EU:C:2016:449, στο εξής: απόφαση Universal), και της 12ης Σεπτεμβρίου 2018, Löber (C‑304/17, EU:C:2018:701, στο εξής: απόφαση Löber).

( 4 ) Ολλανδικός Αστικός Κώδικας (στο εξής: BW).

( 5 ) Στο εξής: άρθρο 3:305a BW.

( 6 ) Οι περιστάσεις αυτές είναι οι εξής: η BP απευθύνεται σε επενδυτές ανά τον κόσμο, περιλαμβανομένων των Ολλανδών επενδυτών· η VEB εκπροσωπεί τα συμφέροντα μεγάλου αριθμού επενδυτών, εκ των οποίων οι περισσότεροι κατοικούν στις Κάτω Χώρες· ο διακανονισμός που συνομολογήθηκε μεταξύ της BP και των μετόχων της στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν προσφέρθηκε στους επενδυτές των οποίων τα συμφέροντα εκπροσωπεί η VEB, ούτε διεξήχθη άλλη παρεμφερής διαδικασία στην Ευρώπη· μεταξύ των μετόχων για λογαριασμό των οποίων ενεργεί η VEB περιλαμβάνονται καταναλωτές, για τους οποίους ο κανονισμός 1215/2012 προβλέπει ειδική έννομη προστασία.

( 7 ) Βλ., όσον αφορά τον κανόνα της ειδικής δωσιδικίας σε ενοχές εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2011, eDate Advertising κ.λπ. (C‑509/09 και C‑161/10, EU:C:2011:685, σκέψη 38).

( 8 ) Κανονισμός του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2001, L 12, σ. 1).

( 9 ) Σύμβαση των Βρυξελλών του 1968 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση των αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (παγιωμένη μορφή) (ΕΕ 1998, C 27, σ. 1, στο εξής: Σύμβαση των Βρυξελλών).

( 10 ) Βλ. αιτιολογική σκέψη 34 του κανονισμού 1215/2012.

( 11 ) Απόφαση της 10ης Ιουνίου 2004, Kronhofer (C‑168/02, EU:C:2004:364, σκέψη 18, στο εξής: απόφαση Kronhofer).

( 12 ) Απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 1995, Marinari (C‑364/93, EU:C:1995:289, σκέψη 13, στο εξής: απόφαση Marinari), και απόφαση Kronhofer (σκέψη 20).

( 13 ) Το αιτούν δικαστήριο περιλαμβάνει στον όρο αυτό «τους επενδυτικούς λογαριασμούς στις Κάτω Χώρες» και «τους επενδυτικούς λογαριασμούς σε εδρεύουσα στις Κάτω Χώρες τράπεζα ή εταιρία επενδύσεων».

( 14 ) Βλ. υποσημείωση 6 των παρουσών προτάσεων.

( 15 ) Στις παρατηρήσεις της, η BP αμφισβητεί τον χαρακτηρισμό της ζημίας που επήλθε στους επενδυτικούς λογαριασμούς ως «άμεσης», πλην όμως το αιτούν δικαστήριο δεν υποβάλλει κανένα ερώτημα ως προς το ζήτημα αυτό. Εάν έπρεπε να εξεταστεί το ζήτημα αυτό, εκτιμώ ότι δεν υφίσταται έμμεση ζημία νοουμένη ως «ζημία παρακολουθηματική μιας αρχικώς επελθούσας ζημίας την οποία υπέστη κάποιος αμέσως ζημιωθείς», κατά την διατύπωση του γενικού εισαγγελέα P. Lèger στις προτάσεις του στην υπόθεση Kronhofer (C‑168/02, EU:C:2004:24, σημείο 45), όταν η ζημία συνίσταται σε απώλεια αξίας μετοχών, επερχόμενη σε επενδυτικούς λογαριασμούς: δεν υφίστανται δύο διαφορετικές διαδοχικές ζημίες, αλλά μόνον μία. Η μείωση της αξίας των κινητών αξιών και η περιουσιακή ζημία του μετόχου δεν μπορούν, κατ’ εμέ, να διαχωριστούν· συμμερίζομαι επ’ αυτού την άποψη του γενικού εισαγγελέα P. Lèger. Επισημαίνεται, τέλος, ότι το αιτούν δικαστήριο δεν χρησιμοποιεί το επίθετο «άμεση» (ή το επίρρημα «άμεσα») για να διακρίνει μεταξύ άμεσης και έμμεσης ζημίας, αλλά για να επισημάνει τη διαφορά ως προς τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Universal, στην οποία ο ίδιος ο ενάγων επέλεξε τον λογαριασμό από τον οποίο μεταφέρθηκαν τα κεφάλαια που αναζητήθηκαν εν συνεχεία (βλ. σημείο 4.9.1 της διάταξης περί παραπομπής).

( 16 ) Στη θεωρία ο όρος αυτός (όπως και οι όροι «minimum contacts approach» ή «théorie du groupement des points de contact») χρησιμοποιείται σε σχέση με τη συλλογιστική που εκτίθεται στις αποφάσεις Universal, Kolassa και Löber: Gargantini, M., «Competent Courts and Applicable Law», σε Busch, D., Ferrarini, G., και Franx, J. P., Prospectus Regulation and Prospectus Liability, OUP, 2020, πλαγιάριθμος 19.27.

( 17 ) Αποφάσεις Kolassa και Löber. Ο όρος δεν μνημονεύεται στην προγενέστερη απόφαση Kronhofer, στην οποία εναγόμενος δεν ήταν ο εκδότης των κινητών αξιών, αλλά ο χρηματοπιστωτικός διαμεσολαβητής, ο οποίος είχε διατηρήσει άμεση επαφή με τον ενάγοντα.

( 18 ) Αποφάσεις Kolassa (σκέψη 55 και σημείο 3 του διατακτικού) και Löber (σκέψεις 16 και 35 και διατακτικό). Προηγουμένως, στην απόφαση Kronhofer (σκέψη 18), εμμέσως. Από τις αποφάσεις αυτές, στις οποίες εξετάστηκαν διάφορα είδη λογαριασμών, δεν προκύπτει σαφώς αν προκρίθηκε ως τόπος επέλευσης της ζημίας εκείνος από τον οποίο μεταφέρονται τα κεφάλαια ή εκείνος στον οποίο κατατίθενται οι αξίες: Gargantini, M., όπ.π., πλαγιάριθμοι 19.21 και 19.24.

( 19 ) Αποφάσεις Universal (σκέψη 37, με παραπομπή στην απόφαση Kolassa) και Löber (σκέψη 29).

( 20 ) Στην απόφαση Kronhofer το Δικαστήριο απέκλεισε τη δικαιοδοσία των δικαστηρίων της κατοικίας του ενάγοντος, καίτοι αναγνώρισε την επέλευση οικονομικής ζημίας στον τόπο αυτόν. Στην πραγματικότητα, συμφώνησε με την άποψη του αιτούντος δικαστηρίου ότι η ζημία αφορούσε ταυτοχρόνως το σύνολο της περιουσίας· εκτίμησε ότι ο τόπος επέλευσης της ζημίας και εκείνος στον οποίο επήλθε το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός συμπίπτουν· έκανε δεκτό ότι υπάρχουν άλλοι τόποι επέλευσης της ίδιας ζημίας (για παράδειγμα, ο τόπος τήρησης του λογαριασμού προέλευσης των κεφαλαίων), αλλά αρνήθηκε να επιβεβαιώσει τη δικαιοδοσία των δικαστηρίων του τόπου κατοικίας και επικέντρου της περιουσίας του ενάγοντος, που συνέπιπτε με αυτούς. Βλ. σκέψεις 17 κ.επ. και διατακτικό.

( 21 ) Όπως ο κανονισμός (ΕΕ) 2017/1129 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 2017, σχετικά με το ενημερωτικό δελτίο που πρέπει να δημοσιεύεται κατά τη δημόσια προσφορά κινητών αξιών ή κατά την εισαγωγή κινητών αξιών προς διαπραγμάτευση σε ρυθμιζόμενη αγορά και την κατάργηση της οδηγίας 2003/71/ΕΚ (ΕΕ 2017, L 168, σ. 12).

( 22 ) Καθώς και τα στοιχεία της ταυτότητας του επενδυτή, σε ορισμένες περιπτώσεις. Η υποχρέωση των κρατών μελών να εξασφαλίζουν ότι οι εταιρίες έχουν το δικαίωμα να γνωρίζουν τα στοιχεία αυτά προβλέφθηκε με το άρθρο 3α της οδηγίας 2007/36/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2007, σχετικά με την άσκηση ορισμένων δικαιωμάτων από μετόχους εισηγμένων εταιρειών (ΕΕ 2007, L 184, σ. 17), μετά την οδηγία (ΕΕ) 2017/828 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 2017, για την τροποποίηση της οδηγίας 2007/36/ΕΚ όσον αφορά την ενθάρρυνση της μακροπρόθεσμης ενεργού συμμετοχής των μετόχων (ΕΕ 2017, L 132, σ. 1).

( 23 ) Βλ. Staedler, A., «Der deliktische Erfolgsort als internationaler Gerichtsstand bei reinen Vermögensdelikten», σε Festschrift für Reinhold Geimer zum 80. Geburtstag, C.H. Beck, 2017, σ. 715-722. Εάν ο λογαριασμός θεωρηθεί κριτήριο απονομής δικαιοδοσίας, ο εκδότης μετοχών ο οποίος επιθυμεί να εξαλείψει τον κίνδυνο άσκησης αγωγών ενώπιον απρόβλεπτων δικαστηρίων θα πρέπει να αποκλείσει την πώληση αυτών σε επενδυτές λιανικής.

( 24 ) Αιτιολογική σκέψη 16 του κανονισμού 1215/2012.

( 25 ) Υπόθεση C‑343/19 (EU:C:2020:253, σημεία 46 και 48, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση Verein für Konsumenteninformation).

( 26 ) Όπ.π.

( 27 ) Για παράδειγμα, δεν αποκλείω το ενδεχόμενο, σε άλλες διαφορές που αφορούν αμιγώς οικονομική ζημία να μπορεί να καθοριστεί ο τόπος επέλευσης της ζημίας, με απλό τρόπο, βάσει της «ολιστικής προσέγγισης», χωρίς να τίθεται σοβαρά εν αμφιβόλω η προβλεψιμότητα του τόπου αυτού ή η εγγύτητα με τη διαφορά, ούτε, εν τέλει, η χρησιμότητά του για την ορθή απονομή της δικαιοσύνης. Αυτή ήταν η άποψή μου στις προτάσεις που ανέπτυξα στην υπόθεση Verein für Konsumenteninformation (με την επισήμανση, εντούτοις, ότι απαιτείται προσοχή: βλ. σημείο 70). Το ίδιο θα ισχύει σε διαφορές σχετικές με την κατάσχεση τραπεζικών λογαριασμών η οποία επιβλήθηκε ως συντηρητικό μέτρο σε διασυνοριακές υποθέσεις, όταν ο οφειλέτης δικαιούται αποζημίωση διότι η συντηρητική κατάσχεση ήταν αδικαιολόγητη. Η δικαιοδοσία των δικαστηρίων του τόπου τήρησης του αδικαιολογήτως κατασχεθέντος λογαριασμού είναι αδιαμφισβήτητη.

( 28 ) Πριν από την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, βλ. προδικαστική παραπομπή επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Verein für Konsumenteninformation (C‑343/19, EU:C:2020:534).

( 29 ) Βλ. αποφάσεις του Cour de cassation (Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Γαλλία), της 7ης Ιανουαρίου 2014, αριθ. 11-24.157 (JurisData αριθ. 2014-000040) και του Oberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Αυστρία), της 7ης Ιουλίου 2017 (6Ob18/17s).

( 30 ) Αναγνωρίζω, εντούτοις, ότι και η λύση αυτή επιδέχεται κριτική: δεν ευνοεί τον μικροεπενδυτή ο οποίος κατοικεί σε άλλο κράτος (το άρθρο 7, σημείο 2, δεν έχει προβλεφθεί, όμως, για την προστασία του) και ενδέχεται οι μετοχές να είναι εισηγμένες σε πλείονες αγορές. Ενδέχεται, επιπλέον, αυτό το συνδετικό στοιχείο να οδηγεί στον τόπο κατοικίας του εναγομένου, εάν αυτός επιλέξει το κράτος μέλος στο οποίο ευρίσκεται ως κράτος μέλος προέλευσης, κατά την έννοια της οδηγίας 2004/109/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Δεκεμβρίου 2004, για την εναρμόνιση των προϋποθέσεων διαφάνειας αναφορικά με την πληροφόρηση σχετικά με εκδότες των οποίων οι κινητές αξίες έχουν εισαχθεί προς διαπραγμάτευση σε ρυθμιζόμενη αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 2001/34/ΕK (ΕΕ 2004, L 390, σ. 38). Αναγνωρίζω επίσης ότι ενδέχεται να έχει ως συνέπεια τη σύμπτωση του «τόπου του γενεσιουργού της ζημίας γεγονότος» και του «τόπου της ζημίας». Παραπέμπω επ’ αυτού στις διευκρινίσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στις προτάσεις του στην υπόθεση Universal Music International Holding (C‑12/15, EU:C:2016:161, σημείο 38): «Οσάκις πρόκειται […] για ζημία η οποία συνίσταται αποκλειστικώς σε μείωση περιουσιακών στοιχείων, φρονώ ότι η έννοια του “Erfolgsort” δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι έννοιες του “Handlungsort” και του “Erfolgsort” δεν μπορούν να διακριθούν […]». Βλ., επίσης, σημεία 60 επ. των παρουσών προτάσεων.

( 31 ) Αποφάσεις Universal (σκέψεις 36 και 37) και Löber (σκέψη 31 και διατακτικό).

( 32 ) Το ζήτημα αυτό εξετάζεται στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.

( 33 ) Σκέψη 38.

( 34 ) Επομένως, η διαφορά με την απόφαση Universal δεν έγκειται στην επιλογή του λογαριασμού αναφοράς, αλλά στον χρόνο πραγματοποίησης της επιλογής αυτής.

( 35 ) Το ίδιο το αιτούν δικαστήριο αναγνωρίζει ότι, υπό τις συνθήκες αυτές, η δωσιδικία θα είναι απρόβλεπτη για τον εναγόμενο: βλ. σημείο 4.9.3 της διάταξης περί παραπομπής.

( 36 ) Παρατίθενται στην υποσημείωση 6 των παρουσών προτάσεων. Στο μέτρο που το αιτούν δικαστήριο ζητεί την αξιολόγηση συγκεκριμένων περιστάσεων, το προδικαστικό ερώτημα δεν είναι, κατά την άποψή μου, υποθετικό, εν αντιθέσει προς όσα υποστηρίζει η BP στη γραπτή απάντησή της στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου (σημεία 3 έως 6).

( 37 ) Προτάσεις στην υπόθεση Verein für Konsumenteninformation (σημείο 67).

( 38 ) Όπ.π.

( 39 ) Βλ. υποσημείωση 6 των παρουσών προτάσεων.

( 40 ) Η κατοικία στις Κάτω Χώρες των μετόχων της BP που υπέστησαν ζημία από την απώλεια αξίας των μετοχών ενδέχεται να πρέπει να εξεταστεί χωριστά από την άποψη της διαχείρισης της διαδικασίας (για παράδειγμα, για σκοπούς επιδόσεων ή εάν οι καταθέσεις τους ενδέχεται να είναι αναγκαίες ως αποδεικτικό στοιχείο). Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν ισχύει κάτι τέτοιο, λαμβανομένων υπόψη του είδους της διαδικασίας και του αντικειμένου της.

( 41 ) Η παρατήρηση αυτή δεν θα ήταν διαφορετική ακόμη και αν όλοι οι ζημιωθέντες ήταν καταναλωτές. Επιπλέον, στην υπό κρίση υπόθεση, την αγωγή άσκησε η VEB και όχι οι καταναλωτές.

( 42 ) Το Δικαστήριο απέκλεισε το ενδεχόμενο αυτό στην απόφαση Kolassa, μη δεχόμενο τον χαρακτηρισμό της διαφοράς ως «διαφοράς εκ συμβάσεως» και, επομένως, τη δυνατότητα εφαρμογής του εν λόγω τμήματος, καθώς και του άρθρου 5, σημείο 1, του κανονισμού 44/2001.

( 43 ) Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι το άρθρο 5, σημείο 3, του κανονισμού 44/2001 δεν επιδιώκει τον σκοπό της ενίσχυσης της προστασίας του ασθενέστερου διαδίκου: βλ. απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2012, Folien Fischer και Fofitec (C‑133/11, EU:C:2012:664, σκέψη 46, στο εξής: απόφαση Folien Fischer και Fofitec).

( 44 ) Είναι αληθές ότι, γενικά, ο καταναλωτής είναι ο επενδυτής ο οποίος είναι πιθανότερο να εμπίπτει στην κατηγορία των «ανεπαρκώς ενημερωμένων» προσώπων που μνημονεύει το Δικαστήριο στις αποφάσεις Kolassa (σκέψη 56) και Löber (σκέψη 35) ως παράγοντα τον οποίο θα πρέπει να εκτιμήσει ο εναγόμενος. Πάντως, για την ερμηνεία του Δικαστηρίου, καθοριστικός παράγοντας (μεταξύ άλλων ενδεχομένως) δεν υπήρξε το στοιχείο αυτό καθεαυτό, αλλά η διανομή του ενημερωτικού δελτίου στο κράτος κατοικίας των επενδυτών.

( 45 ) Η δημοσιοποίηση πληροφοριών χωρίς στοιχεία που συνεπάγονται γεωγραφικό περιορισμό (όπως οι τεχνικές γεωγραφικού αποκλεισμού ή η χρήση γλώσσας που ομιλείται αποκλειστικά και μόνο σε ένα έδαφος) μπορεί ακριβώς να υποδηλώνει τη γνώση του γεγονότος αυτού.

( 46 ) Στη γραπτή απάντησή της στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου, η VEB φαίνεται να αναγνωρίζει το έωλο της επιχειρηματολογίας της επί του ζητήματος αυτού, όταν επισημαίνει (σημεία 19 και 21) ότι η διανομή, παγκοσμίως, των πληροφοριών μπορεί να συνιστά επαρκές συνδετικό στοιχείο με τις Κάτω Χώρες, «τουλάχιστον, σε συνδυασμό με την κατοικία του επενδυτή» στο εν λόγω κράτος.

( 47 ) Αιτιολογικές σκέψεις 15 και 16 του κανονισμού 1215/2012. Το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει τον αντικειμενικό χαρακτήρα της θεμελίωσης των ειδικών δωσιδικιών: βλ. απόφαση Folien Fischer και Fofitec (σκέψη 45), όπου επισημαίνεται ότι οι αφορώντες τη δυνατότητα πρόβλεψης του δικαστηρίου και την ασφάλεια δικαίου σκοποί, τους οποίους επιδιώκει το άρθρο 7, σημείο 2, «δεν συνδέονται ούτε με την κατανομή των αντιστοίχων ρόλων του ενάγοντος και του εναγομένου ούτε με την προστασία ενός εκ των δύο».

( 48 ) Απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1976Bier (21/76, EU:C:1976:166, σκέψεις 20 και 23).

( 49 ) Βλ., μεταξύ πολλών, απόφαση Marinari (σκέψη 13), απόφαση της 27ης Οκτωβρίου 1998, Réunion européenne κ.λπ. (C‑51/97, EU:C:1998:509, σκέψη 29), ή απόφαση Universal (σκέψη 25).

( 50 ) Αποφάσεις Marinari (σκέψη 13) και Kronhofer (σκέψη 20).

( 51 ) Απόφαση της 27ης Οκτωβρίου 1998, Réunion européenne κ.λπ. (C‑51/97, EU:C:1998:509, σκέψη 33).

( 52 ) Προτάσεις στην υπόθεση Verein für Konsumenteninformation (σημεία 49 και 50).

( 53 ) Απόφαση της 19ης Φεβρουαρίου 2002, Besix (C‑256/00, EU:C:2002:99, σκέψη 49). Η υπόθεση αφορούσε παροχή συνιστάμενη σε παράλειψη που έπρεπε να εκπληρωθεί χωρίς γεωγραφικό περιορισμό.

( 54 ) Το Δικαστήριο ερμηνεύει γενναιόδωρα τον τόπο κατοικίας ως προϋπόθεση εφαρμογής της ευρωπαϊκής νομοθεσίας: βλ. απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2011, Hypoteční banka (C‑327/10, EU:C:2011:745). Εάν ο εναγόμενος δεν διαθέτει τόπο κατοικίας στην Ένωση, ο κανονισμός 1215/2012 δεν τυγχάνει εφαρμογής, εφαρμόζονται όμως τα άλλα καθεστώτα που προβλέπουν τα κράτη μέλη.

( 55 ) Απόφαση της 21ης Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, στο εξής: απόφαση CDC).

( 56 ) Απόφαση της 5ης Φεβρουαρίου 2004, DFDS Torline (C‑18/02, EU:C:2004:74, στο εξής: απόφαση DFDS Torline).

( 57 ) Απόφαση Folien Fischer και Fofitec.

( 58 ) Απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2002, Henkel (C‑167/00, EU:C:2002:555, στο εξής: απόφαση Henkel). Πλέον, μετά τη θέσπιση του κανονισμού 44/2001, η δυνατότητα αυτή ενσωματώνεται στο γράμμα του.

( 59 ) Τα προδικαστικά ερωτήματα στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις Henkel και Folien Fischer και Fofitec δεν αφορούσαν άμεσα τη χρησιμότητα του κριτηρίου του «τόπου επέλευσης της ζημίας» στις αντίστοιχες αγωγές, αλλά τον χαρακτηρισμό των αξιώσεων ως «εξωσυμβατικών». Βλ., ειδικότερα, σκέψεις 42 επ. της απόφασης Henkel και σκέψεις 39, 48 και 52 της απόφασης Folien Fischer και Fofitec.

( 60 ) Απόφαση DFDS Torline (σκέψεις 25 και 26). Στη σκέψη 27, το Δικαστήριο μνημονεύει τη συνήθη επιχειρηματολογία περί της εγγύτητας προς τη διαφορά και της ευχέρειας διαχείρισης των αποδείξεων, επισημαίνοντας ότι «ισχύει ασχέτως του αν η διαφορά αφορά την αποκατάσταση ήδη επελθούσας ζημίας ή έχει σχέση με αγωγή σκοπούσα στην παρεμπόδιση επελεύσεως της ζημίας». Στο ίδιο πνεύμα, απόφαση Folien Fischer και Fofitec, σκέψη 48. Εκτιμώ ότι, όταν αντικείμενο της αγωγής είναι η αναγνώριση του παράνομου χαρακτήρα συμπεριφοράς, ο δικαιολογητικός λόγος που στηρίζεται στην ευχέρεια διαχείρισης της απόδειξης της ζημίας είναι μεν, ευλόγως, δευτερεύουσας σημασίας, πλην όμως εξακολουθεί να υφίσταται –εν αντιθέσει προς ό,τι υποστηρίζει η BP στις παρατηρήσεις της. Το ίδιο ισχύει όσον αφορά την αιτιώδη συνάφεια, στο μέτρο που, όπως φαίνεται να συμβαίνει στην περίπτωση των Κάτω Χωρών, μετατρέπεται σε αφηρημένο κριτήριο βάσει του οποίου μπορεί να διαπιστωθεί αν υφίσταται σχέση sine qua non μεταξύ της πράξης και της ζημίας. Η σχέση αιτίας-αποτελέσματος, υπό την στενή έννοια, θα πρέπει να αποδειχθεί εν συνεχεία, σε κάθε επιμέρους αγωγή. Βλ. Bosters, T., Collective redress and private international law in the EU, T.M.C. Asser Press, 2017, σ. 41, και απόφαση του Hoge Raad der Nederlanden (Ανωτάτου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών) της 27ης Νοεμβρίου 2009, LJN BH2162 (VEB κατά World Online).

( 61 ) Η ύπαρξη συνδέσμου ή λειτουργικού προσανατολισμού μεταξύ διαδικασιών αναιρεί, κατά την άποψή μου, τη θέση που υποστηρίζει η BP στα σημεία 14 έως 18 της γραπτής απάντησής της στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου, κατά την οποία ο τόπος στον οποίος επέρχεται η ζημία δεν λειτουργεί ως κριτήριο απονομής δικαιοδοσίας σε αγωγές όπως η ασκηθείσα στην υπό κρίση υπόθεση.

( 62 ) Όπως αναφέρει ο γενικός εισαγγελέας N. Jääskinen στις προτάσεις που ανέπτυξε στην υπόθεση Folien Fischer και Fofitec (C‑133/11, EU:C:2012:226, σημείο 49).

( 63 ) Μεταξύ άλλων, απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, Zuid-Chemie (C‑189/08, EU:C:2009:475, σκέψη 27) και απόφαση CDC (σκέψη 52).

( 64 ) Πρόκειται για τα γενικά συμφέροντα τα οποία, κατ’ αρχήν, αφορούν όλους τους πολίτες και τα οποία αναγνωρίζονται σε κανονιστικό (νομοθετικό ή συνταγματικό) κείμενο.

( 65 ) Πρόκειται για τα συμφέροντα συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας (όπως, για παράδειγμα, οι καταναλωτές), τα μέλη της οποίας συνδέονται μεταξύ τους λόγω αντικειμενικών ιδιοτήτων ή ορισμένων νομικών δεσμών, των οποίων η εκπροσώπηση μπορεί να ανατεθεί σε νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου ή σε δημόσια οντότητα.

( 66 ) Η διάταξη περί παραπομπής δεν περιέχει ισχυρισμούς περί προσβολής έννομων αγαθών διαφορετικών της περιουσίας κάθε μετόχου, όπως θα μπορούσε να είναι η ελευθερία λήψης αποφάσεων των φορέων της αγοράς –οι οποίοι πραγματοποίησαν επενδύσεις υποκινούμενοι από (εικαζόμενες) ψευδείς πληροφορίες– ή η εμπιστοσύνη της ίδιας της αγοράς.

( 67 ) Σημείο 2 του διατακτικού.

( 68 ) Απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, ÖFAB (C‑147/12, EU:C:2013:490, σκέψεις 57 και 58 και σημείο 3 του διατακτικού).

( 69 ) Στην πραγματικότητα, το συνδετικό στοιχείο δεν είναι ο τόπος κατοικίας του επενδυτή, αλλά ο τόπος τήρησης του επενδυτικού λογαριασμού, όπως επισημαίνεται στη διάταξη περί παραπομπής.

( 70 ) Καίτοι το αιτούν δικαστήριο δεν παρέχει διευκρινίσεις, εκτιμώ ότι η ενδεχόμενη απώλεια αποτελεσματικότητας έχει επιπλέον δύο όψεις: η ένωση που εκπροσωπεί συλλογικά συμφέροντα ενδέχεται να υποχρεωθεί να ασκήσει αγωγές σε διαφορετικές δικαιοδοσίες, ανάλογα με τον τόπο της ζημίας, εάν αυτή επέλθει σε διάφορα κράτη μέλη· και, εντός αυτών, ενδέχεται να πρέπει επίσης να ασκήσει αγωγές σε διάφορες δικαστικές περιφέρειες, δεδομένου ότι το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, καθορίζει την κατά τόπον αρμοδιότητα ταυτόχρονα με τη διεθνή δικαιοδοσία.

( 71 ) Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2014, Sanders και Huber (C‑400/13 και C‑408/13 EU:C:2014:2461).

( 72 ) Υπόθεση C‑498/16 (EU:C:2017:863, σημεία 119 έως 123).

( 73 ) Η οδηγία (ΕΕ) 2020/1828 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2020, σχετικά με τις αντιπροσωπευτικές αγωγές για την προστασία των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών και για την κατάργηση της οδηγίας 2009/22/ΕΚ (ΕΕ 2020, L 409, σ. 1), δεν θίγει το καθεστώς διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού 1215/2012, όπως είχε ήδη προταθεί στην πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τις αντιπροσωπευτικές αγωγές για την προστασία των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών και με την κατάργηση της οδηγίας 2009/22/ΕΚ, της 11ης Απριλίου 2018 [COM(2018) 184 τελικό]: βλ. αιτιολογική σκέψη 21 και άρθρο 2, παράγραφος 3. Η οδηγία προβλέπει, επιπλέον της αυτόματης αναγνώρισης της ενεργητικής νομιμοποίησης φορέων οι οποίοι ορίζονται σε ορισμένο κράτος μέλος προκειμένου να ασκούν αγωγές σε άλλο κράτος μέλος, την ενθάρρυνση της συνεργασίας μεταξύ αυτών για τη διευκόλυνση της άσκησης αγωγών λόγω διασυνοριακών παραβάσεων: βλ. αιτιολογικές σκέψεις 32, 71, και άρθρα 6, παράγραφοι 2 και 3, και 20, παράγραφος 4. Καθιερώνει επίσης την υποχρέωση των κρατών μελών να προβλέπουν μηχανισμούς για την εκπροσώπηση των καταναλωτών που έχουν τη συνήθη διαμονή τους σε ορισμένο κράτος μέλος σε συλλογικές αγωγές αποζημίωσης που ασκούνται σε άλλο κράτος μέλος: βλ. αιτιολογική σκέψη 31 και άρθρο 6, παράγραφος 2.