Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Van Gerven της 29ης Ιουνίου 1993. - ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΚΑΤΑ BASF AG, LIMBURGSE VINYL MAATSCHAPPIJ NV, DSM NV, DSM KUNSTSTOFFEN BV, HUELS AG, ELF ATOCHEM SA, SOCIETE ARTESIENNE DE VINYLE SA, WACKER CHEMIE GMBH, ENICHEM SPA, HOECHST AG, IMPERIAL CHEMICAL INDUSTRIES PLC, SHELL INTERNATIONAL CHEMICAL COMPANY LTD ΚΑΙ MONTEDISON SPA. - ΑΙΤΗΣΗ ΑΝΑΙΡΕΣΕΩΣ - ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ - ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ - ΑΝΥΠΟΣΤΑΤΟ. - ΥΠΟΘΕΣΗ C-137/92 P.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1994 σελίδα I-02555

Σουηδική ειδική έκδοση σελίδα I-00201

Φινλανδική ειδική έκδοση σελίδα I-00239



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

++++

Κύριε Πρόεδρε,

Κύριοι δικαστές,

1. Η παρούσα υπόθεση αφορά αναίρεση ασκηθείσα από την Επιτροπή, δυνάμει του άρθρου 49 του Οργανισμού ΕΟΚ του Δικαστηρίου, κατά της εκδοθείσας την 27η Φεβρουαρίου 1992 αποφάσεως του Πρωτοδικείου επί των υποθέσεων χλωριούχο πολυβινύλιο (PVC) (στο εξής: απόφαση PVC) (1). Με την απόφαση αυτή το Πρωτοδικείο κήρυξε ανυπόστατη την απόφαση 89/190/ΕΟΚ της Επιτροπής, της 21ης Δεκεμβρίου 1988, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ (IV-31.865, PVC) (στο εξής: απόφαση της Επιτροπής) (2), η οποία είχε κοινοποιηθεί στις αναιρεσίβλητες. Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να αναιρέσει την απόφαση PVC και να διατάξει τα νόμιμα, και συγκεκριμένα να αναπέμψει τις υποθέσεις στο Πρωτοδικείο, προκειμένου να αποφανθεί επί των λοιπών λόγων ακυρώσεως τους οποίους προέβαλαν οι προσφεύγουσες κατά τη διαδικασία ενώπιόν του και οι οποίοι δεν εξετάστηκαν με την απόφαση PVC.

Θα αναπτύξω τις προτάσεις μου με την ακόλουθη σειρά. Πρώτα θα ασχοληθώ με την ένσταση απαραδέκτου λόγω εκπρόθεσμης ασκήσεως αναιρέσεως, ένσταση την οποία προέβαλαν οι αναιρεσίβλητες, καθώς και, γενικώς, με το ζήτημα του απαραδέκτου της αναιρέσεως, για τον λόγο ότι η Επιτροπή επικαλείται νέα πραγματικά περιστατικά. Κατόπιν θα εξετάσω τις αιτιάσεις που διατυπώνει η Επιτροπή κατά της αποφάσεως PVC καθώς και την αναπτυχθείσα από τις αναιρεσίβλητες επιχειρηματολογία προς αντίκρουση των αιτιάσεων αυτών. Οι αιτιάσεις αυτές αφορούν: 1) την εκ μέρους του Πρωτοδικείου εκτίμηση των τροποποιήσεων της αποφάσεως της Επιτροπής, 2) τις προϋποθέσεις που θέτει η Συνθήκη σχετικά με την έκδοση των πράξεων της Επιτροπής και συγκεκριμένα τις προϋποθέσεις εκδόσεως των αποφάσεων στις γλώσσες στις οποίες το κείμενο των αποφάσεων αυτών είναι αυθεντικό, 3) τον σκοπό και την ερμηνεία του άρθρου 12 του εσωτερικού κανονισμού της Επιτροπής και 4) την εφαρμογή της θεωρίας του ανυποστάτου των διοικητικών πράξεων. Προηγουμένως, θα υπενθυμίσω εν συντομία το ιστορικό της διαφοράς.

I - Πραγματικά περιστατικά της διαφοράς

2. Κατόπιν της διενεργείας ελέγχων τον Οκτώβριο 1983 σε ορισμένες επιχειρήσεις πολυπροπυλενίου, βάσει του άρθρου 14 του κανονισμού 17/62 (3), η Επιτροπή αποφάσισε τη διεξαγωγή έρευνας σχετικά με το χλωριούχο πολυβινύλιο (PVC). Η Επιτροπή διενήργησε διαφόρους ελέγχους στα γραφεία των εμπλεκομένων επιχειρήσεων και τους απηύθυνε επανειλημμένως αιτήσεις παροχής πληροφοριών. Στις 25 Μαρτίου 1988 η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει τη διαδικασία του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 κατά 14 παραγωγών PVC (4). Αφού δόθηκε η δυνατότητα στις επιχειρήσεις αυτές να διατυπώσουν την άποψή τους επί των αιτιάσεων (5) που περιέχονταν στη γνωστοποίηση της Επιτροπής, της 5ης Απριλίου 1988, και αφού η Συμβουλευτική Επιτροπή επί Συμπράξεων και Δεσποζουσών Θέσεων διατύπωσε την 1η Δεκεμβρίου 1988 τη γνώμη της επί ενός σχεδίου αποφάσεως, η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση, η οποία φέρει επισήμως ημερομηνία 21 Δεκεμβρίου 1988 και κοινοποιήθηκε στις εν λόγω επιχειρήσεις τον Φεβρουάριο 1989. Τα αυθεντικά κείμενα της αποφάσεως είναι τα διατυπωμένα στη γερμανική, την αγγλική, τη γαλλική, την ιταλική και την ολλανδική γλώσσα.

Με την απόφαση διαπιστώθηκε ότι οι 14 παραγωγοί PVC παρέβησαν το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ, μετέχοντες (κατά τις περιόδους που προσδιορίζονται στην απόφαση αυτή) σε συμφωνία ή/και εναρμονισμένη πρακτική που ανάγεται στον Αύγουστο του 1980 περίπου και σύμφωνα με την οποία οι παραγωγοί που προμηθεύουν PVC στην κοινή αγορά πραγματοποιούσαν κατά τακτά διαστήματα συναντήσεις, προκειμένου να καθορίζουν τιμές-στόχους και ποσοστώσεις-στόχους , να σχεδιάζουν συντονισμένες πρωτοβουλίες για την αύξηση των τιμών και να ελέγχουν τη λειτουργία αυτών των συμπαιγνιακών διακανονισμών (άρθρο 1). Η Επιτροπή διέταξε τους 14 παραγωγούς να παύσουν αμέσως τις διαπιστωθείσες παραβάσεις και να απέχουν στο εξής από τις πρακτικές που τους προσάπτονταν (άρθρο 2) και επέβαλε πρόστιμο στον καθένα απ' αυτούς ατομικά (άρθρο 3).

3. Σχεδόν όλες οι επιχειρήσεις τις οποίες αφορούσε η απόφαση της Επιτροπής (6) άσκησαν προσφυγή ενώπιον του Δικαστηρίου, το οποίο διαβίβασε τις υποθέσεις αυτές στο Πρωτοδικείο στις 15 Νοεμβρίου 1989 (7). Κύριο αίτημα όλων των προσφυγών αποτελούσε η ακύρωση της αποφάσεως και, επικουρικώς, η ακύρωση ή τουλάχιστον η μείωση του επιβληθέντος με το άρθρο 3 της αποφάσεως προστίμου (8).

Όσον αφορά τη συλλογιστική που ακολούθησε το Πρωτοδικείο στην απόφαση PVC, παραπέμπω στην έκθεση ακροατηρίου. Αρκεί εδώ η επισήμανση ότι το Πρωτοδικείο αποφάσισε να κηρύξει την απόφαση της Επιτροπής νομικώς ανυπόστατη, με την αιτιολογία ότι διαπιστώθηκε 1) ιδιαίτερα σοβαρή και πρόδηλη παραβίαση της αρχής κατά την οποία δεν επιτρέπεται η μετά την έκδοση της πράξεως τροποποίησή της (9), 2) αναρμοδιότητα καθ' ύλην και ratione temporis του αρμόδιου για θέματα ανταγωνισμού Επιτρόπου, ο οποίος είχε υπογράψει την πράξη (10) και 3) έλλειψη κυρώσεως της εν λόγω πράξεως.

ΙΙ - Ένσταση απαραδέκτου λόγω εκπρόθεσμης ασκήσεως της αναιρέσεως

4. Όλες οι αναιρεσίβλητες, εκτός από τη Shell, την ICC και τη Montedison, προέβαλαν ένσταση απαραδέκτου της αναιρέσεως λόγω εκπρόθεσμης άσκησής της. Υποστηρίζουν συναφώς ότι, εφόσον η απόφαση του Πρωτοδικείου επιδόθηκε στην Επιτροπή στις 28 Φεβρουαρίου 1992, η αναίρεση έπρεπε να ασκηθεί εντός της δίμηνης προθεσμίας του άρθρου 49, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού ΕΟΚ του Δικαστηρίου, δηλαδή, βάσει του άρθρου 80, παράγραφος 1, στοιχείο β', του Κανονισμού Διαδικασίας (11), το αργότερο στις 28 Απριλίου 1992. Η Επιτροπή όμως κατέθεσε το δικόγραφο της αναιρέσεώς της στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 29 Απριλίου 1992.

Κατά τις αναιρεσίβλητες, η Επιτροπή δεν εμπίπτει στις διατάξεις της αποφάσεως περί παρεκτάσεως των δικονομικών προθεσμιών λόγω αποστάσεως (12). Συγκεκριμένα, το πρώτο άρθρο της αποφάσεως αυτής προβλέπει ότι οι δικονομικές προθεσμίες δεν είναι δυνατόν να παρεκτείνονται λόγω αποστάσεως για τους διαδίκους οι οποίοι έχουν τη συνήθη διαμονή τους στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου. Μέχρι την έκδοση της οριστικής αποφάσεως περί της έδρας των κοινοτικών οργάνων, πρέπει να θεωρείται ως τόπος διαμονής τους ο προσωρινός τόπος εργασιών τους. Συνεπώς, η Επιτροπή έχει τη συνήθη διαμονή της και στο Λουξεμβούργο, διότι ασκεί εκεί ένα σημαντικό μέρος των συνηθισμένων καθηκόντων της και διαθέτει εκεί αρκετές υπηρεσίες με ικανό αριθμό υπαλλήλων.

5. Δεν συμφωνώ με αυτή την άποψη. Είναι αλήθεια ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η αυστηρή εφαρμογή των κοινοτικών ρυθμίσεων περί των δικονομικών προθεσμιών ανταποκρίνεται στην απαιτούμενη ασφάλεια δικαίου και στην ανάγκη αποφυγής κάθε διακρίσεως ή αυθαίρετης μεταχειρίσεως κατά την απονομή της δικαιοσύνης (13). Είναι επίσης γνωστό ότι, για την παρέκταση των δικονομικών προθεσμιών λόγω αποστάσεως, το ζήτημα της συνήθους διαμονής ενός διαδίκου θεωρείται από το Δικαστήριο πραγματικό ζήτημα: με τις αποφάσεις Fonzi έχει ήδη αποφανθεί ότι η παρέκταση προθεσμίας λόγω αποστάσεως εξαρτάται μόνο από την πραγματική κατάσταση, δηλαδή τον τόπο διαμονής του προσφεύγοντος (14). Όσον αφορά τα νομικά πρόσωπα ή τα όργανα, είθισται να υιοθετείται ως κριτήριο για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής τους ο τόπος όπου βρίσκεται η έδρα τους. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε ρητώς ότι, όσον αφορά την προθεσμία ασκήσεως προσφυγής από μια εταιρία προς την οποία απευθύνεται μια απόφαση, σημείο ενάρξεως της προθεσμίας αυτής είναι η ημέρα της κοινοποιήσεως στην έδρα της εν λόγω εταιρίας (15). Επομένως, ο καθοριστικός παράγων για τον υπολογισμό των δικονομικών προθεσμιών που ισχύουν για ένα όργανο όπως η Επιτροπή είναι ο τόπος (αυτή είναι η έννοια της λέξεως έδρα ) απ' όπου διευθύνεται πράγματι το όργανο αυτό, δηλαδή ο τόπος όπου λαμβάνονται οι σημαντικότερες αποφάσεις που αφορούν τη δράση του οργάνου και απ' όπου αυτό λαμβάνει τις σχετικές εντολές (16).

6. Είναι αναμφισβήτητο ότι, στην περίπτωση της Επιτροπής, αυτό το νευραλγικό κέντρο βρίσκεται στις Βρυξέλλες. Είναι αληθές ότι, κατά τον χρόνο κατά τον οποίο η Επιτροπή άσκησε την αναίρεσή της, η έδρα των κοινοτικών οργάνων δεν είχε ακόμη οριστικώς καθοριστεί (17) και ότι ίσχυε ακόμη η απόφαση της 8ης Απριλίου 1965 των αντιπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών περί της προσωρινής εγκαταστάσεως ορισμένων οργάνων και ορισμένων υπηρεσιών των Κοινοτήτων (18). Εν πάση περιπτώσει, από την ανωτέρω απόφαση δεν είναι δυνατόν, κατά τη γνώμη μου, να συναχθεί ότι η Επιτροπή έχει τη συνήθη διαμονή της στο Λουξεμβούργο. Τα άρθρα 7, 8 και 9 της αποφάσεως αυτής απαριθμούν μόνον ορισμένες υπηρεσίες της Επιτροπής οι οποίες θα εγκατασταθούν στο Λουξεμβούργο. Κατά τα λοιπά, η απόφαση δεν θίγει, όπως ορίζει το άρθρο 12 αυτής, τους προσωρινούς τόπους εργασίας των οργάνων και υπηρεσιών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων , οι οποίοι είναι, κατά το άρθρο 1 της αποφάσεως, το Λουξεμβούργο, οι Βρυξέλλες και το Στρασβούργο. Παρά το γεγονός ότι τούτο δεν εκφράζεται ρητώς στην απόφαση, είναι γνωστό σε όλους ότι η έδρα της Επιτροπής ως οργάνου λήψεως αποφάσεων βρισκόταν ήδη, υπό το προσωρινό καθεστώς, στις Βρυξέλλες (19) και ότι η εγκατάσταση ορισμένων υπηρεσιών της στο Λουξεμβούργο αποτελούσε το αντιστάθμισμα που προσφέρθηκε στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου για τη μεταφορά της έδρας της Ανωτάτης Αρχής της ΕΚΑΧ από το Λουξεμβούργο στις Βρυξέλλες (20), κατ' εφαρμογήν της Συνθήκης Συγχωνεύσεως (21). Το καθεστώς αυτό επικυρώθηκε οριστικά με την απόφαση που ελήφθη την 12η Δεκεμβρίου 1992 με κοινή συμφωνία των αντιπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών σχετικά με τον καθορισμό της έδρας των οργάνων και ορισμένων οργανισμών και υπηρεσιών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (22). Κατά το άρθρο 1, στοιχείο γ', αυτής της αποφάσεως, η Επιτροπή έχει την έδρα της στις Βρυξέλλες και οι υπηρεσίες που απαριθμούνται στα ως άνω άρθρα της αποφάσεως του 1965 είναι εγκατεστημένες στο Λουξεμβούργο.

7. Από τα ανωτέρω πάνω συνάγεται ότι, για την εφαρμογή των δικονομικών προθεσμιών κατά την ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία, η Επιτροπή έχει τη συνήθη διαμονή της στις Βρυξέλλες και ότι τούτο ίσχυε ήδη υπό το προσωρινό καθεστώς. Συνεπώς, βάσει του άρθρου 1 της αποφάσεως περί παρεκτάσεως των προθεσμιών λόγω αποστάσεως, η Επιτροπή δικαιούται διήμερης παρεκτάσεως των δικονομικών προθεσμιών. Η αναίρεσή της έχει συνεπώς ασκηθεί εμπροθέσμως και επομένως η ένσταση απαραδέκτου λόγω εκπρόθεσμης ασκήσεως πρέπει να απορριφθεί.

ΙΙΙ - Ένσταση απαραδέκτου λόγω επικλήσεως από την Επιτροπή νέων πραγματικών περιστατικών

8. Οι περισσότερες αναιρεσίβλητες προβάλλουν επίσης ένσταση απαραδέκτου της αναιρέσεως, στο μέτρο κατά το οποίο η Επιτροπή εκθέτει μ' αυτή νέα πραγματικά περιστατικά, επί των οποίων δεν αποφάνθηκε το Πρωτοδικείο. Δεδομένου ότι η αναίρεση ενώπιον του Δικαστηρίου επιτρέπεται να αφορά μόνο νομικά ζητήματα, η Επιτροπή όφειλε να περιοριστεί στην υπόμνηση όλων των ουσιωδών πραγματικών περιστατικών, όπως αυτά εκτίθενται στην απόφαση του Πρωτοδικείου. Κατά τις αναιρεσίβλητες όμως, η Επιτροπή παρέλειψε ορισμένες ουσιώδεις διαπιστώσεις του Πρωτοδικείου, ενώ ανέφερε ορισμένα νέα στοιχεία, και δεν έλαβε υπόψη της τα περισσότερα από τα συμπεράσματα που συνήχθησαν από την αποδεικτική διαδικασία που διεξήχθη ενώπιον του Πρωτοδικείου. Επιπλέον, η Επιτροπή δεν εκθέτει προσηκόντως ορισμένα ουσιώδη στοιχεία της διαδικασίας που διεξήχθη ενώπιον του Πρωτοδικείου.

9. Ας αρκεστώ συναφώς στην υπενθύμιση ότι, όσον αφορά τη διαπίστωση των πραγματικών περιστατικών, το Πρωτοδικείο έχει την τελευταία λέξη (23). Δεδομένου ότι ο έλεγχος που μπορεί να ασκεί το Δικαστήριο κατά την εκδίκαση αιτήσεως αναιρέσεως κατά αποφάσεως του Πρωτοδικείου περιορίζεται σε νομικά ζητήματα (άρθρο 168 Α, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ και άρθρο 51 του Οργανισμού ΕΟΚ του Δικαστηρίου), το Δικαστήριο δεν μπορεί να αποφανθεί επί των νέων πραγματικών περιστατικών των οποίων γίνεται επίκληση. Τούτο θα απαιτούσε μια νέα εκτίμηση πραγματικών περιστατικών, πράγμα το οποίο, κατά πάγια νομολογία, αποκλείεται:

(Η) αίτηση αναιρέσεως δεν μπορεί να στηρίζεται παρά μόνο σε λόγους που αφορούν την εκ μέρους του Πρωτοδικείου παράβαση νομικών κανόνων, ενώ αποκλείεται οποιαδήποτε εκτίμηση πραγματικών περιστατικών. Η αίτηση αναιρέσεως είναι συνεπώς παραδεκτή μόνο κατά το μέρος κατά το οποίο στηρίζεται στον ισχυρισμό ότι το Πρωτοδικείο αποφάνθηκε κατά παράβαση των κανόνων δικαίου των οποίων την τήρηση όφειλε να εξασφαλίσει (24).

Για τον λόγο αυτό, αφετηρία του συλλογισμού μου αποτελεί η αρχή ότι, προκειμένου να εκτιμηθούν οι λόγοι αναιρέσεως που προβάλλει η Επιτροπή - καθώς επίσης και οι ισχυρισμοί των αναιρεσιβλήτων (25) -, μπορούν να ληφθούν υπόψη μόνο τα πραγματικά περιστατικά που διαπιστώθηκαν από το Πρωτοδικείο. Επομένως, η περιγραφή των πραγματικών στοιχείων που αποτελούν το ιστορικό της υποθέσεως PVC, την οποία δίδει η Επιτροπή με την αναίρεσή της, δεν έχει, κατά νόμο, καμία αποδεικτική αξία και μπορεί μόνο να θεωρηθεί ως μονομερής δήλωση. Δεν είναι συνεπώς ανάγκη να επανέλθω πλέον επί της περιγραφής αυτής.

Θα ήθελα αντιθέτως να υπογραμμίσω εξ αρχής ότι, όταν η Επιτροπή, στο τμήμα Νομική θεμελίωση του δικογράφου της αναιρέσεώς της, προσβάλλει τις αιτιολογίες της αποφάσεως PVC στο μέτρο κατά το οποίο το Πρωτοδικείο συνάγει έννομες συνέπειες από πραγματικά περιστατικά τα οποία δεν έχουν αποδειχθεί επαρκώς, επικαλείται παράβαση νόμου, η οποία αποτελεί καταρχήν παραδεκτό λόγο αναιρέσεως. Συγκεκριμένα, ο λόγος που αφορά την παραβίαση του κοινοτικού δικαίου , επί του οποίου μπορεί, κατά το άρθρο 51 του Οργανισμού ΕΟΚ του Δικαστηρίου, να βασίζεται μια αίτηση αναιρέσεως, πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως (26): όπως προκύπτει από την απόφαση του Δικαστηρίου επί της υποθέσεως Vidranyi, αυτή η έννοια δεν καλύπτει μόνο τους γραπτούς κανόνες του κοινοτικού δικαίου, αλλά επίσης τις (άγραφες) γενικές αρχές οι οποίες αποτελούν τμήμα της κοινοτικής έννομης τάξης. Με την προαναφερθείσα απόφαση, το Δικαστήριο δέχθηκε ως λόγους αναιρέσεως τον λόγο που αφορούσε παραβίαση της γενικής αρχής της τηρήσεως των δικαιωμάτων άμυνας καθώς και αυτόν που αφορούσε παραβίαση της υποχρεώσεως των δικαστηρίων να αιτιολογούν τις αποφάσεις τους (27). Εξάλλου, η συναγωγή εννόμων συνεπειών από μη αποδειχθέντα ή μη επαρκώς αποδειχθέντα πραγματικά περιστατικά αποτελεί αναμφισβήτητα παραβίαση αυτής της υποχρεώσεως αιτιολογίας, οπότε η αιτίαση κατά της συναγωγής των συνεπειών αυτών αποτελεί λόγο που αφορά την παραβίαση του κοινοτικού δικαίου και που πρέπει, ως εκ τούτου, να κριθεί παραδεκτός από το Δικαστήριο (28). Το ζήτημα εάν οι λόγοι της Επιτροπής κατά των οποίων προβλήθηκε η ένσταση απαραδέκτου πληρούν τις προϋποθέσεις αυτές θα επιλυθεί κατά την εξέταση αυτού του συγκεκριμένου σημείου (στο σημείο 24 κατωτέρω).

IV - Η εκ μέρους του Πρωτοδικείου εκτίμηση των τροποποιήσεων της αποφάσεως

10. Ο πρώτος λόγος αναιρέσεως της αποφάσεως PVC τον οποίο προβάλλει η Επιτροπή αφορά την παραβίαση του δικαίου και την εσφαλμένη αιτιολογία, ιδίως ως προς την εκ μέρους του Πρωτοδικείου εκτίμηση των τροποποιήσεων της αποφάσεως κατά το χρονικό διάστημα που μεσολάβησε μεταξύ της εκδόσεως της αποφάσεως από την ολομέλεια της Επιτροπής και της κοινοποιήσεώς της προς τους αποδέκτες της. Οι αιτιάσεις της Επιτροπής αφορούν: 1) τις τροποποιήσεις του κειμένου της αποφάσεώς της στη γερμανική γλώσσα και 2) τις τροποποιήσεις του κειμένου της αποφάσεώς της σ' όλες τις γλώσσες, και ιδίως το εδάφιο που προστέθηκε στο σημείο 27 της αποφάσεως και την τροποποίηση του διατακτικού της αποφάσεώς της.

Προκειμένου να γίνουν καλύτερα κατανοητά το περιεχόμενο του λόγου ακυρώσεως και τα σχετικά σχόλιά μου, πρέπει πρώτα να υπομνησθεί η τριακοστή πέμπτη σκέψη της αποφάσεως PVC. Η σκέψη αυτή εκθέτει τα στοιχεία επί των οποίων βασίστηκε το Πρωτοδικείο για την ανάλυση των τροποποιήσεων της αποφάσεως. Με βάση την απόφαση που εξέδωσε το Δικαστήριο στις 23 Φεβρουαρίου 1988 επί της υποθέσεως 131/86, Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου (στο εξής: απόφαση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου) (29), επί της οποίας θα επανέλθω στα σημεία 13 και 14 κατωτέρω, το Πρωτοδικείο καταλήγει στο ακόλουθο σκεπτικό:

Πράγματι, η αρχή κατά την οποία δεν επιτρέπεται η μετά την έκδοση της πράξεως από την αρμόδια αρχή αλλοίωσή της αποτελεί ουσιώδη παράγοντα για τη νομική ασφάλεια και τη σταθερότητα των νομικών καταστάσεων στην κοινοτική τάξη, τόσο για τα κοινοτικά όργανα όσο και για τους ιδιώτες, η νομική και πραγματική κατάσταση των οποίων επηρεάζεται από τις αποφάσεις των εν λόγω οργάνων. Μόνο με την αυστηρή και απόλυτη τήρηση της αρχής αυτής μπορεί να είναι βέβαιο ότι, μετά την έκδοσή της, η πράξη δεν θα τροποποιηθεί παρά μόνο στο πλαίσιο των ισχυόντων κανόνων που διέπουν την αρμοδιότητα και τη διαδικασία και ότι, επομένως, η πράξη που κοινοποιείται ή δημοσιεύεται αποτελεί ακριβές αντίγραφο της εκδοθείσας πράξεως, εκφράζοντας πιστά τη βούληση της αρμόδιας αρχής.

Α. Οι τροποποιήσεις του γερμανικού κειμένου της αποφάσεως

1. Η απόφαση του Πρωτοδικείου και οι απόψεις των διαδίκων

11. Η Επιτροπή θεωρεί ότι το Πρωτοδικείο παρέβη το δίκαιο, καθόσον έκρινε: 1) ότι δεν ήταν αναγκαίο να εξετάσει κατά πόσον οι διαπιστωθείσες τροποποιήσεις του γερμανικού κειμένου της αποφάσεως της Επιτροπής ήταν ουσιώδεις ή όχι και 2) ότι αυτές οι τροποποιήσεις έθιγαν τη νομιμότητα ολόκληρης της αποφάσεως και μάλιστα σε σχέση με όλες τις προσφεύγουσες. Θα εξετάσω αρχικά το πρώτο ζήτημα, αλλά θα ήθελα προηγουμένως να υπενθυμίσω εν συντομία το σχετικό χωρίο της αποφάσεως PVC.

Το Πρωτοδικείο διαπίστωσε ότι το γερμανικό κείμενο της αποφάσεως που εγκρίθηκε από την ολομέλεια της Επιτροπής κατά τη συνεδρίαση της 21ης Δεκεμβρίου 1988 παρουσιάζει αισθητές διαφορές, πέραν των γραμματικών και συντακτικών διορθώσεων , από το κείμενο της αποφάσεως στην αγγλική και στη γαλλική γλώσσα - πρόκειται εν προκειμένω για τα τρία κείμενα της αποφάσεως τα οποία εγκρίθηκαν κατά τη διάρκεια της συνεδριάσεως της Επιτροπής - και από το κείμενο της αποφάσεως στη γερμανική γλώσσα που κοινοποιήθηκε και δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της 17ης Μαρτίου 1989 (30). Αφού απαρίθμησε όλες τις κρίσιμες τροποποιήσεις (βλ. σημείο 14 κατωτέρω), το Πρωτοδικείο αποφάνθηκε, με τη σκέψη 42, ως εξής:

Εφόσον αυτές οι τροποποιήσεις, αφενός, είναι μεταγενέστερες της εκδόσεως της πράξεως της 21ης Δεκεμβρίου 1988 και, αφετέρου, δεν αποτελούν απλώς και μόνο ορθογραφικές ή συντακτικές διορθώσεις, προστέθηκαν οπωσδήποτε από αναρμόδιο προς τούτο πρόσωπο και, επομένως, θίγουν την πράξη που εκδόθηκε από την ολομέλεια της Επιτροπής, οπότε δεν είναι αναγκαίο να εξεταστεί το περιεχόμενο, η σπουδαιότητα των εν λόγω τροποποιήσεων ή το ουσιώδες αυτών, όπως προκύπτει από την προαναφερθείσα απόφαση του Δικαστηρίου της 23ης Φεβρουαρίου 1988.

12. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο, ερμηνεύοντας με τον τρόπο αυτό την απόφαση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου, ερμήνευσε εσφαλμένα το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, διάταξη επί της οποίας έχει βασιστεί η απόφαση αυτή του Δικαστηρίου. Κατά το άρθρο αυτό, (ο)ι κανονισμοί, οι οδηγίες και οι αποφάσεις του Συμβουλίου και της Επιτροπής πρέπει να αιτιολογούνται και να αναφέρονται στις προτάσεις ή γνώμες που απαιτούνται κατά τη (...) Συνθήκη . Προκειμένου να θεμελιωθεί παράβαση του άρθρου αυτού, πρέπει να αποδειχθεί ότι οι τροποποιήσεις της πράξεως μετά την έγκρισή της έχουν ουσιώδη χαρακτήρα. Ωστόσο, στην προκειμένη περίπτωση πρόκειται για διορθώσεις γλωσσικής φύσεως, οι οποίες ουδόλως έθιξαν τις προνομίες των μελών της Επιτροπής ή, κατά μείζονα λόγο, τα δικαιώματα των αποδεκτών της αποφάσεως. Η Επιτροπή ισχυρίζεται τέλος ότι πρέπει να έχει τη δυνατότητα να διορθώνει το κείμενο μιας αποφάσεως, ακόμη και όταν το κείμενο αυτό είναι αυθεντικό, προκειμένου να το εναρμονίσει πλήρως με το κείμενο της πράξεως στη γλώσσα στην οποία έχει συνταχθεί η πράξη αυτή.

Οι αναιρεσίβλητες απαντούν ότι οι επισημανθείσες διαφορές μεταξύ του κειμένου που υποβλήθηκε στην ολομέλεια της Επιτροπής και του κοινοποιηθέντος κειμένου στη γερμανική γλώσσα βαίνουν πέραν των απλών συντακτικών και ορθογραφικών διορθώσεων, οι οποίες είναι, κατ' αυτές, και οι μόνες επιτρεπόμενες μετά την έγκριση του κειμένου, όπως προκύπτει από την απόφαση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου. Η διάκριση μεταξύ ουσιωδών και μη ουσιωδών τροποποιήσεων, στην οποία προβαίνει η Επιτροπή, δεν βρίσκει κανένα νομολογιακό έρεισμα ούτε θεμελιώνεται επί αντικειμενικών κριτηρίων.

2. Η απόφαση επί της υποθέσεως 131/86, Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου

13. Τα ανωτέρω με οδηγούν σε λεπτομερέστερη ανάλυση της αποφάσεως Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου. Στην υπόθεση εκείνη το Ηνωμένο Βασίλειο άσκησε προσφυγή ενώπιον του Δικαστηρίου με αίτημα την ακύρωση της οδηγίας 86/113/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 25ης Μαρτίου 1986, για τον καθορισμό των ελάχιστων προδιαγραφών σχετικά με την προστασία των ωοπαραγωγών ορνίθων που εκτρέφονται σε κλωβοστοιχίες (31). Ο δεύτερος λόγος ακυρώσεως βασιζόταν στο ότι το κείμενο του προοιμίου της οδηγίας διέφερε σε τρία σημεία από το κείμενο το οποίο είχε υποβληθεί στο Συμβούλιο προς έγκριση. Ο λόγος αυτός κρίθηκε βάσιμος από το Δικαστήριο, το οποίο στήριξε την αιτιολογία του στον εσωτερικό κανονισμό του Συμβουλίου και στο άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ. Αφού ανακεφαλαίωσε τις εφαρμοστέες διατάξεις του προαναφερθέντος εσωτερικού κανονισμού, το Δικαστήριο δέχθηκε τα εξής (που παρατίθενται κατωτέρω εν εκτάσει):

Ο εσωτερικός κανονισμός του Συμβουλίου δεν επιτρέπει όμως ούτε στον γενικό γραμματέα ούτε στο προσωπικό της γενικής γραμματείας να επιφέρουν τροποποιήσεις ή διορθώσεις στα κείμενα που εγκρίνει το Συμβούλιο. Η διόρθωση ορθογραφικών ή γραμματικών σφαλμάτων είναι πράγματι συμφυής προς τα καθήκοντα του γενικού γραμματέα του Συμβουλίου, πλην όμως η δυνατότητα αυτή δεν καλύπτει και το ίδιο το περιεχόμενο της συγκεκριμένης πράξης.

[Ο]ι τροποποιήσεις που επέφερε η γενική γραμματεία του Συμβουλίου αφορούν μόνο την αιτιολογία της επίδικης οδηγίας και δεν θίγουν την πράξη υπό στενή έννοια. Η αιτιολογία αυτή όμως καταρτίστηκε σύμφωνα με το άρθρο 190 της Συνθήκης, που ορίζει ότι οι κανονισμοί, οι οδηγίες και οι αποφάσεις του Συμβουλίου και της Επιτροπής πρέπει να αναφέρουν τους λόγους που οδήγησαν το όργανο στην έκδοσή τους, ώστε να μπορεί το Δικαστήριο να ασκήσει τον έλεγχό του και να γνωρίζουν τόσο τα κράτη μέλη όσο και οι ενδιαφερόμενοι υπό ποιες συνθήκες εφάρμοσαν τη Συνθήκη τα κοινοτικά όργανα (βλ. απόφαση της 7ης Ιουλίου 1981, 150/80, Rewe κατά Hauptzollamt Kiel, Συλλογή 1981, σ. 1805).

Από τη σκέψη αυτή προκύπτει ότι η αιτιολογία μιας πράξεως αποτελεί ουσιώδες στοιχείο αυτής. Κατά συνέπεια, ούτε ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου ούτε το προσωπικό της γενικής γραμματείας έχουν την εξουσία να τροποποιούν την αιτιολογία των πράξεων που έχει εγκρίνει το Συμβούλιο (32).

Αφού αποδείχθηκε ότι οι τροποποιήσεις της οδηγίας έβαιναν πολύ πέραν των απλών ορθογραφικών ή γραμματικών διορθώσεων, το Δικαστήριο ακύρωσε την επίδικη οδηγία (33).

3. Διαφορές μεταξύ της παρούσας υποθέσεως και της υποθέσεως 131/86

14. Νομίζω ότι το Πρωτοδικείο παρέβλεψε κάπως αβασάνιστα ορισμένες σημαντικές διαφορές μεταξύ των επιδίκων περιστάσεων στην υπόθεση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου και των υπό εξέταση περιστάσεων στην παρούσα διαφορά (βλ. κατωτέρω) καθώς και το ζήτημα (βλ. τα σημεία 15 έως 17 κατωτέρω) ποιο είναι, κατά τη σχετική με το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ νομολογία του Δικαστηρίου, το συγκεκριμένο κριτήριο, προκειμένου να εκτιμηθεί αν είναι παράνομες ορισμένες τροποποιήσεις μιας ατομικής πράξεως που εκδίδεται στον τομέα του ανταγωνισμού, οι οποίες επέρχονται μετά την επίσημη έγκριση της πράξεως.

'Οσον αφορά το πρώτο σημείο, δηλαδή τις σημαντικές διαφορές περιστάσεων, οι δύο υποθέσεις διαφέρουν, πρώτον, ως προς τη φύση των τροποποιήσεων. Επομένως, τίποτα δεν επιτρέπει, κατά τη γνώμη μου, να συναχθεί από την απόφαση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου ότι επιτρέπεται να μην εξετάζονται το περιεχόμενο, η σπουδαιότητα ή το ουσιώδες των τροποποιήσεων. Πράγματι, το Δικαστήριο, με την απόφαση εκείνη, διέκρινε μεταξύ των τροποποιήσεων του περιεχομένου μιας πράξεως, συμπεριλαμβανομένων των αιτιολογικών σκέψεων, και των καθαρά γλωσσικών διορθώσεων (34). Οι διαφορές στο κείμενο του προοιμίου τις οποίες εξέτασε το Δικαστήριο σ' εκείνη την υπόθεση ανήκαν αναμφισβήτητα στην πρώτη κατηγορία: ειδικότερα, αφορούσαν τη νομική βάση της επίδικης οδηγίας (είχε προστεθεί στο προοίμιο μια επιπλέον αναφορά σε άρθρο της Συνθήκης) και την απάλειψη μιας ολόκληρης αιτιολογικής σκέψεως από το προοίμιο (35). Μολονότι στην παρούσα υπόθεση οι διαφορές που επισήμανε το Πρωτοδικείο στο γερμανικό κείμενο της αποφάσεως της Επιτροπής δεν αποτελούν απλές ορθογραφικές ή γραμματικές διορθώσεις κατά την έννοια της αποφάσεως Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου, θεωρώ ωστόσο ότι, αν εξετασθούν προσεκτικότερα, δεν είναι ικανές να τροποποιήσουν το περιεχόμενο, δηλαδή το περιεχόμενο της αιτιολογίας της αποφάσεως της Επιτροπής. Είναι πασιφανές ότι οι τροποποιήσεις αυτές έγιναν αποκλειστικά και μόνο για να εναρμονιστεί το γερμανικό κείμενο της αποφάσεως της Επιτροπής με το αγγλικό και το γαλλικό κείμενο (πρόκειται περί των τροποποιήσεων που αναφέρονται στην πρώτη και δεύτερη περίπτωση της σκέψεως 41 της αποφάσεως του Πρωτοδικείου (36)) ή για να απαλειφθεί ένα τυπογραφικό λάθος προερχόμενο από το αγγλικό κείμενο της αποφάσεως της Επιτροπής (πρόκειται για την τρίτη τροποποίηση, η οποία αναφέρεται στην τρίτη περίπτωση (37)). Εν πάση περιπτώσει, οι τροποποιήσεις αυτές είναι τόσο ασήμαντες και περιορισμένες, ώστε δεν ήταν δυνατόν να έχουν τον παραμικρό αντίκτυπο στη νομική εκτίμηση της παραβάσεως του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ ούτε στο δικαίωμα των αποδεκτών της αποφάσεως να τύχουν όσο το δυνατόν πληρέστερης έννομης προστασίας (βλ. κατωτέρω το σημείο 17).

Η δεύτερη σημαντική διαφορά μεταξύ της υποθέσεως Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου και της παρούσας υποθέσεως συνίσταται, τουλάχιστον όσον αφορά αυτό το σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, στο ότι εδώ πρόκειται αποκλειστικά για διαφορές στο κείμενο της αποφάσεως σε μία μόνο γλώσσα, συγκεκριμένα στη γερμανική, ενώ στην υπόθεση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου οι διαπιστωθείσες τροποποιήσεις εμφανίζονταν στα κείμενα της οδηγίας σε όλες τις γλώσσες. Τούτο φαίνεται να επιβεβαιώνει ότι, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, οι τροποποιήσεις στο γερμανικό κείμενο της αποφάσεως της Επιτροπής είχαν σκοπό κυρίως να καταστήσουν αυτό το κείμενο ταυτόσημο με τα κείμενα της αποφάσεως στις άλλες γλώσσες.

Τέλος, θα ήθελα να επισημάνω μια τελευταία διαφορά, ουσιώδη κατ' εμέ, μεταξύ των περιστάσεων που αφορούσε η απόφαση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου και των υπό εξέταση περιστάσεων στην παρούσα υπόθεση. Στην πρώτη υπόθεση, ένα κράτος μέλος, το οποίο μετέχει ως μέλος στο ενδιαφερόμενο κοινοτικό όργανο, και συγκεκριμένα στο Συμβούλιο (βλ. το άρθρο 2 της Συνθήκης Συγχωνεύσεως) θεώρησε - δικαίως - ότι θίγονται τα δικαιώματά του, διότι μετά την έγκριση της επίδικης οδηγίας από το Συμβούλιο έγιναν ορισμένες τροποποιήσεις, χωρίς να ακολουθηθεί η προβλεπόμενη για την λήψη των αποφάσεων διαδικασία, πράγμα το οποίο εμπόδισε το εν λόγω κράτος μέλος να λάβει μέρος στη διαδικασία αυτή. Είναι αναμφισβήτητο ότι το κράτος μέλος αυτό μπορούσε, δυνάμει του εσωτερικού κανονισμού του οργάνου στο οποίο μετέχει, να επικαλεστεί την αναρμοδιότητα της γενικής γραμματείας να επιφέρει τροποποιήσεις σε ένα κείμενο το οποίο είχε ήδη εγκριθεί (38). Είναι επίσης αναμφισβήτητο ότι το ζήτημα εάν η παράβαση αυτή είχε ζημιώσει το Ηνωμένο Βασίλειο στην υπόθεση εκείνη δεν είχε σημασία για την κρίση του Δικαστηρίου: όπως υπενθύμισε το Δικαστήριο με την ίδια απόφαση (39), η πρώτη παράγραφος του άρθρου 173 της Συνθήκης ΕΟΚ παρέχει σε κάθε κράτος μέλος το δικαίωμα να αμφισβητήσει τη νομιμότητα μιας οδηγίας, χωρίς να απαιτείται προς τούτο να αποδείξει ότι έχει έννομο συμφέρον. Οι υπό εξέταση περιστάσεις εν προκειμένω είναι εντελώς διαφορετικές, δεδομένου ότι πρόκειται για μια απόφαση με την οποία η Επιτροπή, ενεργώντας δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 17, διαπίστωσε παράβαση του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ: κατά το άρθρο 173, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΟΚ, οι ιδιώτες - οι οποίοι προφανώς δεν έχουν την ιδιότητα του μέλους του οικείου κοινοτικού οργάνου και δεν είναι σε θέση να διεκδικήσουν υπό την ιδιότητα αυτή την εφαρμογή της ορθής διαδικασίας λήψεως αποφάσεων (40) - δεν μπορούν να αμφισβητήσουν τη νομιμότητα μιας τέτοιας αποφάσεως παρά μόνο υπό την προϋπόθεση ότι αυτή απευθύνεται προς αυτούς ή τους αφορά άμεσα και ατομικά (41).

4. Η θεσπιζόμενη από το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ υποχρέωση αιτιολογήσεως των ατομικών αποφάσεων στις υποθέσεις ανταγωνισμού

15. 'Ερχομαι κατόπιν αυτού στο δεύτερο σημείο της κριτικής μου. Η απόφαση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου, η οποία, όπως έχω ήδη πει, αφορούσε μια οδηγία, δεν είναι ο μόνος γνώμονας σχετικά με το ζήτημα εάν πληρούται η προϋπόθεση αιτιολογήσεως που προβλέπεται από το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ. Δεν είναι ιδίως ο μόνος γνώμονας σε μια υπόθεση όπως η παρούσα, η οποία αφορά μια ατομική απόφαση σε υπόθεση ανταγωνισμού. Συγκεκριμένα, στον τομέα αυτό το Δικαστήριο έχει αναπτύξει πλούσια νομολογία επί της ως άνω προϋποθέσεως, την οποία νομολογία κακώς αγνόησε η απόφαση ΡVC. Η κριτική μου αυτή δεν αφορά μόνο τον λόγο ακυρώσεως που εξετάζουμε εδώ, δεδομένου ότι και σε άλλα σημεία το Πρωτοδικείο βασίζει την απόφασή του στην προαναφερθείσα ερμηνεία του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΟΚ και στην απόφαση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου (42).

16. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η υποχρέωση αιτιολογήσεως μιας ατομικής αποφάσεως έχει σκοπό

να επιτρέπει στο Δικαστήριο να ασκεί τον έλεγχο της νομιμότητας της αποφάσεως και να παρέχει στον ενδιαφερόμενο ικανές ενδείξεις ως προς το αν η απόφαση έχει επαρκές έρεισμα ή αν ενδεχομένως πάσχει ελάττωμα που καθιστά δυνατή την αμφισβήτηση της νομιμότητάς της (43).

Για τον λόγο αυτό η απαιτούμενη κατά το άρθρο 190 της Συνθήκης αιτιολογία πρέπει να εμφαίνει κατά τρόπο σαφή και μη διφορούμενο τη συλλογιστική της κοινοτικής αρχής η οποία έχει εκδώσει την προσβαλλομένη πράξη (44). Η ακριβής έκταση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως ωστόσο εξαρτάται από τη φύση της οικείας πράξεως και τις περιστάσεις υπό τις οποίες εξεδόθη (45): πρέπει συναφώς να λαμβάνονται ιδίως υπόψη το πλαίσιο εντός του οποίου ελήφθη η απόφαση, οι υλικές δυνατότητες, οι τεχνικές προϋποθέσεις και η προθεσμία εκδόσεώς της (46), καθώς επίσης και το πιθανόν ενδιαφέρον που μπορεί να παρουσιάζει η απόφαση για τους αποδέκτες της ή για άλλα πρόσωπα τα οποία αφορά άμεσα και ατομικά, κατά την έννοια του άρθρου 173, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΟΚ (47).

'Οσον αφορά, πιο συγκεκριμένα, τις υποθέσεις ανταγωνισμού, το Δικαστήριο δέχεται ότι η Επιτροπή έχει εκπληρώσει την υποχρέωση αιτιολογήσεως, η οποία της επιβάλλεται από το άρθρο 190, όταν εκτίθενται στην απόφασή της τα νομικά και πραγματικά στοιχεία από τα οποία εξαρτάται η νόμιμη αιτιολόγησή της (48). Η Επιτροπή δεν υποχρεούται να εξετάζει, κατά την αιτιολογία της πράξεώς της, όλα τα πραγματικά και νομικά ζητήματα που προβλήθηκαν από τους ενδιαφερομένους κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας (49). Αρκεί αντιθέτως να έχει εκθέσει επαρκώς όλες τις πραγματικές και νομικές εκτιμήσεις επί των οποίων βασίστηκε για να καταλήξει στο διατακτικό της αποφάσεώς της, πράγμα το οποίο σημαίνει, με άλλα λόγια, ότι πρέπει να παρέχει στους ενδιαφερομένους τις αναγκαίες ενδείξεις, προκειμένου να γνωρίζουν αν η απόφασή της είναι βάσιμη ή όχι (50). 'Οσον αφορά, ειδικότερα, τις αποφάσεις που επιβάλλουν πρόστιμο, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι

η αιτιολογία πρέπει να λογίζεται επαρκής, εφόσον εκθέτει κατά τρόπο σαφή και συνεκτικό τους νομικούς και πραγματικούς λόγους επί των οποίων στηρίζεται η καταδίκη των ενδιαφερομένων, έτσι ώστε να επιτρέπει τόσο σ' αυτούς, όσο και στο Δικαστήριο, να αντιληφθούν τα ουσιώδη στοιχεία του συλλογισμού της Επιτροπής (51).

Για τον λόγο αυτό, το Δικαστήριο θεωρεί ότι δεν υπάρχει παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογίας, την οποία επιβάλλει το άρθρο 190, όταν (η) απόφαση, στο σύνολό της, εκθέτει κατά τρόπο σαφή και συνεκτικό τα ουσιώδη πραγματικά και νομικά στοιχεία επί των οποίων βασίζεται (52). Δεν υπάρχει επίσης τέτοια παράβαση, όταν η Επιτροπή παραλείπει από τις αιτιολογίες της αποφάσεώς της τα στοιχεία τα οποία έκρινε, ορθώς ή εσφαλμένως, ξένα προς την υπόθεση (53). Ακόμη και όταν ορισμένα χωρία δεν έχουν συνταχθεί με όλη την επιθυμητή ακρίβεια, δεν υπάρχει παράβαση ουσιώδους τύπου, κατά την έννοια του άρθρου 173, όταν το γεγονός αυτό δεν είναι ικανό να εμποδίσει τους προσφεύγοντες ή το Δικαστήριο να αντιληφθούν το περιεχόμενο των αιτιάσεων της Επιτροπής και να εκτιμήσουν το βάσιμο ή το αβάσιμό τους (54). Αντιθέτως, τέτοια παράβαση ουσιώδους τύπου υπάρχει, όταν η αιτιολογία είναι υπερβολικά συνοπτική, ιδίως όταν η Επιτροπή βαίνει πολύ πέραν προηγουμένων αποφάσεών της (55).

17. Από αυτή τη νομολογία πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να συναχθούν οι ακόλουθες κατευθυντήριες αρχές, όσον αφορά τη σημασία του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΟΚ στις υποθέσεις ανταγωνισμού. Η υποχρέωση αιτιολογήσεως, την οποία επιβάλλει η διάταξη αυτή, δεν έχει απόλυτο χαρακτήρα αλλά σχετικό, υπό την έννοια ότι αποσκοπεί στο να δώσει στους αποδέκτες μιας αποφάσεως τη δυνατότητα να γνωρίζουν και να προασπίζουν τα δικαιώματά τους όσο το δυνατόν καλύτερα (56). Για τον λόγο αυτό πρέπει να πληροφορούνται με επαρκή σαφήνεια και λογική συνοχή τα κύρια σημεία της συλλογιστικής της Επιτροπής, δηλαδή τις νομικές και πραγματικές εκτιμήσεις που τους είναι απαραίτητες για να αξιολογήσουν το βάσιμο της αποφάσεως που έχει ληφθεί σχετικά με αυτούς.

Εξάλλου, η αιτιολογία πρέπει να δίνει τη δυνατότητα στο Δικαστήριο, όταν εκδικάζει προσφυγές ασκηθείσες από τους αποδέκτες μιας αποφάσεως σε υποθέσεις ανταγωνισμού, να ασκεί τον έλεγχο νομιμότητας, του οποίου η άσκηση του έχει ανατεθεί με το άρθρο 173 της Συνθήκης ΕΟΚ. Η τελευταία αυτή αρχή πηγάζει επίσης από την ανάγκη διασφαλίσεως μιας όσο το δυνατόν πληρέστερης έννομης προστασίας των αποδεκτών της επίδικης πράξεως.

'Οταν όμως τα κενά που επισημαίνουν τα μέρη δεν είναι ικανά να επηρεάσουν τη νομική κατάσταση των επιχειρήσεων που αφορά η επίδικη πράξη, δηλαδή όταν δεν προβάλλουν το δικαίωμά τους να τους παρασχεθεί όσο το δυνατόν πληρέστερη έννομη προστασία, τότε δεν υφίσταται παράβαση του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΟΚ (57).

5. Εφαρμογή της προαναφερθείσας νομολογίας στις επίδικες τροποποιήσεις

18. 'Οσον αφορά πιο συγκεκριμένα το πρόβλημα που μας απασχολεί εν προκειμένω, δηλάδή την εκτίμηση, υπό το πρίσμα του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, των (περιορισμένων) τροποποιήσεων του κειμένου μιας αποφάσεως της Επιτροπής επί ζητημάτων ανταγωνισμού, οι οποίες επήλθαν κατά το διάστημα που μεσολάβησε από την έγκρισή της μέχρι την κοινοποίηση και τη δημοσίευσή της, θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικές τις αποφάσεις Suiker Unie και Hasselblad (58).

Στην υπόθεση Suiker Unie, ένας από τους προσφεύγοντες είχε επικαλεστεί ένα σφάλμα το οποίο εμφανιζόταν στο γαλλικό μόνο κείμενο της αποφάσεως που είχε κοινοποιηθεί στους προσφεύγοντες, δηλαδή ότι στο κείμενο αυτό αναγραφόταν ως έτος ενάρξεως μιας αντίθετης προς τους κανόνες ανταγωνισμού πρακτικής η περίοδος εμπορίας 1969/70 αντί της περιόδου εμπορίας 1968/69. Το Δικαστήριο απέρριψε την αντίρρηση αυτού του προσφεύγοντος, ο οποίος ενέμενε στο γράμμα του γαλλικού κειμένου το οποίο του είχε κοινοποιηθεί: η γνωστοποίηση των αιτιάσεων ανέφερε με αρκετή σαφήνεια από ποια περίοδο εμπορίας θεωρούσε η Επιτροπή ότι ο προσφεύγων είχε εμπλακεί στην επίδικη εναρμονισμένη πρακτική και, επιπλέον, από τα έγγραφα του φακέλου προέκυπτε ότι και ο προσφεύγων είχε σαφώς αντιληφθεί την απόφαση κατά τον τρόπο αυτόν. Υπό τις περιστάσεις αυτές το Δικαστήριο έκρινε ότι η έννοια της αποφάσεως της Επιτροπής ήταν ότι η παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού είχε διαπιστωθεί από την περίοδο εμπορίας 1968/69 (59).

Η υπόθεση Hasselblad αφορούσε ένα σφάλμα στο κείμενο της αποφάσεως σε όλες τις γλώσσες στο οποίο είχε εκδοθεί, κοινοποιηθεί και δημοσιευθεί, ως προς τον καθορισμό των ρητρών μιας στερεότυπης συμβάσεως αντιπροσωπείας για την πώληση προϊόντων υπό το σήμα Hasselblad, οι οποίες είχαν κριθεί ασυμβίβαστες προς το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ. Μία από τις βαλλόμενες ρήτρες εμφανιζόταν μόνο σε ένα μεταγενέστερο, τροποποιημένο κείμενο της στερεότυπης συμβάσεως αντιπροσωπείας, ενώ δυο άλλες ρήτρες έφεραν διαφορετική αρίθμηση στο αρχικό κείμενο της συμβάσεως αυτής. Το Δικαστήριο έκρινε ωστόσο ότι το κενό αυτό δεν αποτελούσε αξεπέραστο εμπόδιο και αποφάνθηκε ότι η απόφαση της Επιτροπής είχε την έννοια ότι αφορούσε τις ρήτρες κατά των οποίων πράγματι έβαλλε η Επιτροπή (οι οποίες όμως είχαν εξατομικευθεί εσφαλμένα):

ως προς τις ρήτρες αυτές, καίτοι από παραδρομή παρεισέφρησε γραφικό λάθος στην απόφαση, το σφάλμα αυτό δεν μπορούσε να επηρεάσει ουσιαστικά την κατανόηση από την προσφεύγουσα των αιτιάσεων που της απευθύνθηκαν (60).

19. Οι αποφάσεις Suiker Unie και Haseelblad ενισχύουν το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξα ανωτέρω (στο σημείο 17), δηλαδή ότι, προκειμένου να εκτιμήσει αν πληρούται η προϋπόθεση αιτιολογήσεως την οποία επιβάλλει το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, το Δικαστήριο εξετάζει καταρχάς εάν οι αποδέκτες της αποφάσεως έχουν ενημερωθεί επαρκώς, δηλαδή με αρκετή σαφήνεια και λογική συνοχή, για τις αιτιάσεις που τους προσάπτονται. Η προϋπόθεση αυτή επληρούτο τόσο στη μία όσο και στην άλλη υπόθεση. Εφόσον το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι μεμονωμένες αποκλίσεις μεταξύ των κοινοποιηθέντων κειμένων της αποφάσεως στις διάφορες γλώσσες ή γραφικά λάθη στο κοινοποιηθέν κείμενο της αποφάσεως σε όλες τις γλώσσες δεν μπορούσαν να κλονίσουν το κύρος της εν λόγω αποφάσεως, δεδομένου ότι δεν είχαν ουσιαστική σημασία για την κατανόηση των επικρίσεων της Επιτροπής, δεν βλέπω πώς θα ήταν δυνατόν να συναχθεί, δυνάμει του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, το συμπέρασμα ότι είναι παράνομη μια απόφαση της Επιτροπής, στο γερμανικό κείμενο της οποίας επήλθαν ασήμαντες γλωσσικές διορθώσεις και ήσσονος σημασίας τροποποιήσεις περιεχομένου πριν ακόμη κοινοποιηθεί η απόφαση στους ενδιαφερομένους, δηλαδή πριν οι ενδιαφερόμενοι λάβουν επισήμως γνώση των αιτιάσεων που τους προσήπτε η Επιτροπή (61). Το μόνο πρόβλημα που ανακύπτει από το γεγονός αυτό είναι το πρόβλημα της αρμοδιότητας του προσώπου που επέφερε τις επίδικες τροποποιήσεις (βλ. το σημείο 44 κατωτέρω).

20. Τα προεκτεθέντα μού επιτρέπουν να λάβω την ακόλουθη θέση επί της πρώτης αιτιάσεως της Επιτροπής. Αρνούμενο να εξετάσει την έκταση, τη σημασία ή τον ουσιώδη ή μη χαρακτήρα των τροποποιήσεων της αποφάσεως της Επιτροπής μετά την έγκρισή της, το Πρωτοδικείο ερμήνευσε, κατά τρόπο υπερβολικά απόλυτο, την απόφαση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου. Από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την υποχρέωση αιτιολογήσεως των αποφάσεων της Επιτροπής επί θεμάτων ανταγωνισμού, την οποία θεσπίζει το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, συνάγεται ότι το κριτήριο που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την εξακρίβωση του αν πληρούται η προϋπόθεση αυτή δεν είναι τόσο το εάν οι τροποποιήσεις αυτές βαίνουν πέραν των απλών ορθογραφικών και γραμματικών διορθώσεων, αλλά το εάν αυτές επηρέασαν ουσιωδώς την κατανόηση εκ μέρους των αναιρεσιβλήτων των αιτιάσεων που τους απηύθυνε η Επιτροπή και αν εξ αυτού εθίγη το δικαίωμά τους να τους παρασχεθεί η πληρέστερη δυνατή έννομη προστασία. Παρά τους ισχυρισμούς των αναιρεσιβλήτων, θεωρώ ότι το κριτήριο αυτό είναι απολύτως αντικειμενικό και μπορεί κάλλιστα να εφαρμόζεται, προκειμένου να υπάρχει δυνατότητα αποτελεσματικού δικαστικού ελέγχου. Παραβλέποντας το κριτήριο αυτό, το Πρωτοδικείο παραβίασε το κοινοτικό δίκαιο.

6. Επικουρικώς: θίγεται η νομιμότητα ολόκληρης της αποφάσεως και όσον αφορά όλους τους αποδέκτες;

21. Ενόψει του ανωτέρω συμπεράσματος, δεν είναι για την ακρίβεια αναγκαίο να εξετάσω τη δεύτερη παράβαση νόμου την οποία επικαλείται η Επιτροπή, δηλαδή το ζήτημα εάν οι τροποποιήσεις του γερμανικού κειμένου της αποφάσεως ήταν ικανές να θίξουν τη νομιμότητα της αποφάσεως στο σύνολό της και όσον αφορά όλους τους προσφεύγοντες. Επικουρικώς, ωστόσο, για την περίπτωση κατά την οποία το Δικαστήριο αποφασίσει, αντιθέτως προς την άποψη την οποία υποστήριξα, να θεωρήσει τις επίδικες τροποποιήσεις ως παράβαση του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, θα ασχοληθώ με τον ισχυρισμό αυτό.

Θα ήθελα συναφώς να κάνω μια πρώτη παρατήρηση: είναι αληθές ότι, όπως παρατήρησαν οι αναιρεσίβλητες, το Πρωτοδικείο δεν έκρινε επί λέξει ότι η νομιμότητα μιας αποφάσεως θίγεται στο σύνολό της λόγω των τροποποιήσεων του κειμένου της σε μια συγκεκριμένη γλώσσα, οι οποίες επήλθαν μετά την έγκρισή της από την ολομέλεια της Επιτροπής. Θεωρώ παρά ταύτα ότι αυτό ακριβώς συνάγεται από τη σκέψη 42 της αποφάσεως και, πιο συγκεκριμένα, από το χωρίο όπου το Πρωτοδικείο αποφαίνεται ότι επομένως (οι τροποποιήσεις) θίγουν την πράξη που εκδόθηκε από την ολομέλεια της Επιτροπής . Τούτο φαίνεται ακόμη σαφέστερα κατά την ανάγνωση του χωρίου αυτού σε συνδυασμό με τη σκέψη 49 της αποφάσεως PVC, όπου το Πρωτοδικείο αποφαίνεται ότι οι τροποποιήσεις που επηρεάζουν την αιτιολογία μιας αποφάσεως αποτελούν, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, ελάττωμα ικανό να επηρεάσει τη νομιμότητα του συνόλου της τροποποιουμένης αποφάσεως, καθόσον (...) τέτοιες τροποποιήσεις θίγουν την πρακτική αποτελεσματικότητα του άρθρου 190 της Συνθήκης (62). Πρέπει λοιπόν να γίνει εξαρχής δεκτό ότι το Πρωτοδικείο πράγματι συνήγαγε από τις επίδικες τροποποιήσεις του γερμανικού κειμένου της αποφάσεως την ακυρότητα του συνόλου της αποφάσεως, δηλαδή την ακυρότητα του κειμένου της σε όλες τις γλώσσες και όσον αφορά όλους τους αποδέκτες της.

Θεωρώ ότι το συμπέρασμα αυτό είναι καταφανώς δυσανάλογο. Κατά τη γνώμη μου, η παράβαση του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, αν υποθέσουμε ότι υπήρξε τέτοια παράβαση, μπορεί να επηρεάσει μόνο το κύρος του αυθεντικού κειμένου της αποφάσεως στη γερμανική γλώσσα. Πράγματι, ένα από τα ουσιώδη χαρακτηριστικά της αποφάσεως είναι, όπως προκύπτει από το άρθρο 189, τέταρτο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΟΚ, ότι αποτελεί ατομική νομική πράξη (63). Η απόφαση έχει σκοπό να εφαρμόσει ένα γενικό κανόνα (εν προκειμένω το άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΟΚ) σε μια συγκεκριμένη περίπτωση: για τον λόγο αυτό δεσμεύει μόνο αυτούς προς τους οποίους ρητώς απευθύνεται, και μάλιστα δεσμευτικό είναι, βάσει του άρθρου 3 του κανονισμού 1 του Συμβουλίου, της 15ης Απριλίου 1958, για την καθιέρωση του γλωσσικού καθεστώτος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (64), αποκλειστικά και μόνο το κείμενο στη γλώσσα του κράτους μέλους στη δικαιοδοσία του οποίου υπάγεται ο ενδιαφερόμενος. Τα ελαττώματα της αιτιολογίας που εμφανίζονται στο κείμενο της αποφάσεως σε μία μόνο γλώσσα επηρεάζουν συνεπώς μόνο τη νομική κατάσταση των αποδεκτών για τους οποίους είναι αυθεντικό το κείμενο στη γλώσσα αυτή.

Αντιθέτως προς όσα διατείνονται η Huels AG, η Societe Artesienne de Vinyle (στο εξής: SAV) και η Shell ICC, το γεγονός ότι η Επιτροπή έλαβε στην υπόθεση αυτή μία μόνο απόφαση, της οποίας βεβαίως υπάρχουν αυθεντικά κείμενα σε διάφορες γλώσσες, δεν αλλάζει σε τίποτα την κατάσταση αυτή. Στην απόφαση Suiker Unie, το Δικαστήριο έκρινε συγκεκριμένα ότι:

τίποτε δεν εμποδίζει την Επιτροπή να εκδώσει ενιαία απόφαση για περισσότερες παραβάσεις, έστω και αν ορισμένοι αποδέκτες δεν έχουν σχέση με ορισμένες παραβάσεις, αρκεί να επιτρέπει η απόφαση σε κάθε αποδέκτη να σχηματίζει σαφή εικόνα των αιτιάσεων που τον αφορούν (65).

Οι τροποποιήσεις στο γερμανικό κείμενο μιας αποφάσεως δεν θίγουν από καμία άποψη την ικανότητα των αποδεκτών προς τους οποίους κοινοποιήθηκε το αυθεντικό κείμενο της αποφάσεως σε μια άλλη γλώσσα, τη δική τους, να αντιληφθούν με ακρίβεια τις αιτιάσεις που τους προσάπτονται με την απόφαση αυτή. Επομένως, οι τροποποιήσεις του αυθεντικού κειμένου της αποφάσεως σε μία γλώσσα δεν επηρεάζουν τη νομιμότητα των αυθεντικών κειμένων της αποφάσεως στις άλλες γλώσσες.

Θεωρώ συνεπώς ότι και επ' αυτού του σημείου υφίσταται παραβίαση του κοινοτικού δικαίου, καθόσον επιβλήθηκε δυσανάλογη κύρωση.

Β. Οι τροποποιήσεις του κειμένου της αποφάσεως σ' όλες τις γλώσσες

1. Η απόφαση του Πρωτοδικείου και οι απόψεις των διαδίκων

22. Εκτός των τροποποιήσεων του γερμανικού κειμένου της αποφάσεως, το Πρωτοδικείο διαπίστωσε, κατά τη διεξαγωγή των αποδείξεων που διέταξε, δύο τροποποιήσεις του κειμένου της αποφάσεως σε όλες τις γλώσσες, οι οποίες επήλθαν μεταξύ της εγκρίσεώς της από την ολομέλεια της Επιτροπής και της κοινοποιήσεώς της. Πρόκειται: 1) για την προσθήκη, στο σημείο 27 της αποφάσεως, ενός τετάρτου, εντελώς νέου εδαφίου (το κείμενο του εδαφίου αυτού παρατίθεται στο σημείο 27 κατωτέρω) και 2) για την παράλειψη, στο πρώτο άρθρο του διατακτικού της αποφάσεως, της αναγραφής της μνείας (EME-Group) μετά την επωνυμία της επιχειρήσεως SAV.

Η Επιτροπή βάλλει κατά της εκτιμήσεως των τροποποιήσεων αυτών από το Πρωτοδικείο, επικαλούμενη δύο λόγους για κάθε τροποποίηση, τους οποίους θα μπορούσα να συνοψίσω ως ακολούθως: όσον αφορά την πρώτη τροποποίηση, η Επιτροπή υποστηρίζει: 1) ότι, κρίνοντας, αφενός, ότι το εδάφιο που προστέθηκε στο σημείο 27 του κειμένου της αποφάσεως σε όλες τις γλώσσες δεν εγκρίθηκε από την ολομέλεια της Επιτροπής και, αφετέρου, ότι ο ουσιώδης χαρακτήρας του εδαφίου αυτού είναι αδιαμφισβήτητος, το Πρωτοδικείο δεν εκπλήρωσε την υποχρέωση αιτιολογίας, 2) ότι το Πρωτοδικείο, κρίνοντας ότι δεν είναι αναγκαία η εξέταση του ουσιώδους χαρακτήρα του εδαφίου αυτού, παρέβη τον νόμο και 3) ότι, υποστηρίζοντας ότι η προσθήκη του εδαφίου αυτού θίγει τη νομιμότητα του συνόλου της αποφάσεως, παρέβη τον νόμο. 'Οσον αφορά τη δεύτερη τροποποίηση, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο: 1) δεν εκπλήρωσε την υποχρέωση αιτιολογίας, κρίνοντας ότι η παράλειψη της αναγραφής της μνείας (EMC-Group) ήταν ικανή να τροποποιήσει την έκταση εφαρμογής της αποφάσεως και 2) παρέβη τον νόμο, εκτιμώντας ότι η παράλειψη αυτή θίγει τη νομιμότητα του συνόλου της αποφάσεως και μάλιστα όσον αφορά όλες τις προσφεύγουσες.

2. 'Ενσταση απαραδέκτου λόγω επικλήσεως νέων πραγματικών περιστατικών;

23. Πριν αναλύσω όλες αυτές τις αιτιάσεις, πρέπει πρώτα να εξετάσω την ένσταση απαραδέκτου που προέβαλε η πλειοψηφία των αναιρεσιβλήτων, καθόσον η Επιτροπή επικαλείται με την αναίρεσή της νέα πραγματικά περιστατικά, επί των οποίων δεν αποφάνθηκε το Πρωτοδικείο. Κατά τις αναιρεσίβλητες, η Επιτροπή επικαλέστηκε, ιδίως στα σημεία 5 και 38 της αναιρέσεως, νέα πραγματικά περιστατικά, τα οποία αφορούσαν συγκεκριμένα τα διαμειφθέντα στην ειδική σύσκεψη των διευθυντών των γραφείων των Επιτρόπων που διεξήχθη το πρωινό της 19ης Δεκεμβρίου 1988, όσα αποφάσισαν οι διευθυντές αυτοί να προτείνουν στην Επιτροπή κατά τη διάρκεια της συνήθους εβδομαδιαίας συσκέψεώς τους, η οποία διεξήχθη την ίδια ημέρα, και όσα συζητήθηκαν κατά τη συνεδρίαση της ολομελείας της Επιτροπής στις 21 Δεκεμβρίου 1988.

24. 'Οπως εξέθεσα στο σημείο 9 ανωτέρω, το Δικαστήριο δεσμεύεται καταρχήν από την εκ μέρους του Πρωτοδικείου διαπίστωση των πραγματικών περιστατικών. Για τον λόγο αυτό δεν μπορεί να λάβει υπόψη του νέα πραγματικά δεδομένα, τα οποία προβάλλουν οι διάδικοι. Πράγματι, στα σημεία 5 και 38 της αναιρέσεώς της η Επιτροπή επικαλείται τρία πραγματικά στοιχεία τα οποία δεν διαπιστώθηκαν από το Πρωτοδικείο με την απόφασή του και συνεπώς δεν είναι δυνατόν να προβληθούν ενώπιον του Δικαστηρίου:

- Στο σημείο 5, η Επιτροπή παραθέτει απόσπασμα των πρακτικών της ειδικής συσκέψεως ων διευθυντών των γραφείων που διεξήχθη το πρωινό της 19ης Δεκεμβρίου 1988, το οποίο αφορά τα πορίσματα της συσκέψεως αυτής. Από τα πορίσματα αυτά συνάγεται, κατά την Επιτροπή, ότι συμφωνήθηκε, κατόπιν προτάσεως που υπέβαλε το γραφείο του αρμοδίου για θέματα ανταγωνισμού Επιτρόπου, να προστεθεί στο σημείο 27 του σχεδίου αποφάσεως μια παράγραφος, το κείμενο της οποίας παρατίθεται στα αγγλικά και στα γαλλικά στο παράρτημα ΙΙΙ των πρακτικών της συσκέψεως αυτής. Το πόρισμα αυτό δεν περιλαμβάνεται όμως στο τμήμα των πρακτικών αυτών [πρόκειται για ένα έγγραφο το οποίο φέρει τον αριθμό SEC (88) 2033] το οποίο προσκόμισε η Επιτροπή ενώπιον του Πρωτοδικείου την 21η Νοεμβρίου 1991 κατά την προφορική διαδικασία (66).

- Στο σημείο 5 της αναιρέσεώς της η Επιτροπή υποστηρίζει ακόμη ότι κατά τη διάρκεια της τακτικής εβδομαδιαίας συσκέψεώς τους το μεσημέρι της 19ης Δεκεμβρίου 1988 οι διευθυντές των γραφείων των Επιτρόπων συνέστησαν στην Επιτροπή να εγκρίνει τις προτάσεις του αρμόδιου για θέματα ανταγωνισμού Επιτρόπου υπό τις προϋποθέσεις που καθορίζονταν στα πρακτικά της ειδικής συσκέψεως που είχε διεξαχθεί εκείνο το πρωί. Το γεγονός αυτό όμως δεν διαπιστώθηκε με την απόφαση του Πρωτοδικείου.

- Τέλος, στο σημείο 38 της αναιρέσεώς της, η Επιτροπή επισημαίνει ότι κατά τη διάρκεια της εννιακοσιοστής τεσσαρακοστής πέμπτης συνεδριάσεως της ολομελείας της, που διεξήχθη την 21η Δεκεμβρίου 1988, τα μέλη της Επιτροπής, αφού αντάλλαξαν απόψεις επί θεμάτων γενικού ενδιαφέροντος, όπως, για παράδειγμα, το ύψος των προστίμων (...), δέχθηκαν πλήρως τις συστάσεις των διευθυντών των γραφείων των Επιτρόπων . Ούτε αυτό το στοιχείο μνημονεύεται πουθενά στις εκ μέρους του Πρωτοδικείου διαπιστώσεις πραγματικών περιστατικών. Αντιθέτως, το Πρωτοδικείο, βασιζόμενο στο κείμενο των πρακτικών της προαναφερθείσας συνεδριάσεως της ολομελείας της Επιτροπής της 21ης Δεκεμβρίου 1988, διαπίστωσε μόνο ότι η ολομέλεια έλαβε γνώση της εξετάσεως της υποθέσεως εκ μέρους των διευθυντών των γραφείων των Επιτρόπων κατά την ειδική εβδομαδιαία σύσκεψη της 19ης Δεκεμβρίου 1988 (αλλά βλ. το σημείο 25 κατωτέρω) (67).

Επομένως, η επιχειρηματολογία της Επιτροπής πρέπει να κηρυχθεί απαράδεκτη στο μέτρο που βασίζεται σε αυτά τα πραγματικά περιστατικά. Συγκεκριμένα, το απαράδεκτο σημαίνει μόνο, κατά την άποψή μου, ότι το Δικαστήριο πρέπει να μη λάβει υπόψη του τα ανωτέρω για πρώτη φορά στη φάση της αναιρέσεως προβαλλόμενα πραγματικά περιστατικά, προκειμένου να κρίνει την αιτίαση την οποία εκθέτει η Επιτροπή στο σημείο 38 της αναιρέσεώς της - και την οποία επανέλαβα ανωτέρω στο σημείο 22, που αφορά την πρώτη τροποποίηση υπό 1). Τούτο όμως δεν συνεπάγεται το απαράδεκτο ολόκληρης της αιτιάσεως: το περιεχόμενο (του συνόλου) της αιτιάσεως αυτής είναι κατ' ουσίαν ότι το Πρωτοδικείο παρέβη την υποχρέωση αιτιολογίας, αποφαινόμενο, επί τη βάσει ανεπαρκώς αποδειχθέντων δεδομένων, ότι το επίδικο εδάφιο δεν είχε εγκριθεί από την ολομέλεια της Επιτροπής. Στο μέτρο αυτό η αιτίαση πρέπει να κριθεί παραδεκτή και να εξεταστεί κατ' ουσίαν (βλ. το σημείο 9 ανωτέρω).

3. Εξέταση των αιτιάσεων που αφορούν την προσθήκη ενός νέου εδαφίου

25. Κατά την Επιτροπή, το Πρωτοδικείο παρέβη την υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχει, αποφαινόμενο, επί τη βάσει ανεπαρκώς αποδειχθέντων πραγματικών περιστατικών, ότι το προστεθέν νέο εδάφιο (βλ. το κείμενο στο σημείο 27 κατωτέρω) δεν είχε εγκριθεί από την ολομέλεια της Επιτροπής. Αν στην αιτίαση της Επιτροπής δοθεί η έννοια αυτή, μια πιο βαθιά ανάλυση καταδεικνύει, κατά τη γνώμη μου, ότι η αιτίαση αυτή πρέπει να κριθεί βάσιμη. Η ερμηνεία που έδωσε το Πρωτοδικείο στα πρακτικά της οικείας συνεδριάσεως της Επιτροπής αποτελεί ουσιώδες τμήμα της συλλογιστικής με την οποία κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το εν λόγω εδάφιο δεν εγκρίθηκε από την ολομέλεια της Επιτροπής. Βασιζόμενο ακριβώς σ' αυτό το κείμενο, το Πρωτοδικείο, με τη σκέψη 46 της αποφάσεώς του, θεώρησε ως αποδεδειγμένο ότι η Επιτροπή απλώς έλαβε γνώση της εξετάσεως της υποθέσεως από τους διευθυντές των γραφείων των Επιτρόπων στην ειδική σύσκεψη της 19ης Δεκεμβρίου 1988 (68). Στη σκέψη 47 της αποφάσεως, το Πρωτοδικείο αποφαίνεται ότι από το κείμενο των πρακτικών της προεκτεθείσας συσκέψεως (βλ. ανωτέρω σκέψη 37) προκύπτει ότι η ολομέλεια της Επιτροπής, δεχθείσα τα σχέδια της 14ης Δεκεμβρίου 1988, τα οποία δεν περιείχαν το εν λόγω εδάφιο, αποφάσισε σιωπηρώς να μη δεχθεί την τροποποίηση . Αν όμως ανατρέξει κανείς στο ίδιο το κείμενο των πρακτικών - και όχι στην περίληψή τους, την οποία παραθέτει το Πρωτοδικείο στη σκέψη 37 της αποφάσεως PVC - θα διαπιστώσει ότι στο σημείο 2 αναγράφονται ρητώς τα εξής:

Η Επιτροπή λαμβάνει γνώση του αποτελέσματος της εξετάσεως του ζητήματος αυτού από τους διευθυντές των γραφείων των Επιτρόπων κατά την ειδική σύσκεψή τους [βλ. έγγραφο SEC (88) 2033, σημείο 11] και κατά την εβδομαδιαία σύσκεψή τους [βλ. έγγραφο SEC (88) 1958, σημείο 16].

Διαπιστώνω ότι το Πρωτοδικείο επαναλαμβάνει το χωρίο αυτό στο σημείο 37 της αποφάσεώς του κατά τρόπο όχι εντελώς ακριβή: 1) αφενός, το Πρωτοδικείο δεν αναφέρει ότι το εν λόγω σημείο αναφέρεται ρητώς στα πρακτικά της ειδικής συσκέψεως των διευθυντών των γραφείων των Επιτρόπων (τα οποία έφεραν αριθμό εγγράφου SEC (88) 2033 και στα οποία είχε προσαρτηθεί, όπως προκύπτει από τη δήλωση που έκανε και τα έγγραφα που προσκόμισε η Επιτροπή στις 21 Νοεμβρίου 1991, το παράρτημα ΙΙΙ στο οποίο περιεχόταν η προστεθείσα παράγραφος) (69) και 2) αφετέρου, το Πρωτοδικείο διαπιστώνει μόνο ότι η ολομέλεια της Επιτροπής έλαβε γνώση της εξετάσεως της υποθέσεως εκ μέρους των διευθυντών των γραφείων των Επιτρόπων, ενώ στο εν λόγω σημείο των πρακτικών αναφέρεται ότι η ολομέλεια της Επιτροπής έλαβε γνώση του αποτελέσματος των συζητήσεων μεταξύ των διευθυντών των γραφείων των Επιτρόπων κατά τη διάρκεια της ειδικής συσκέψεώς τους καθώς και - αντίθετα απ' ό,τι διαπιστώνει το Πρωτοδικείο στο σημείο 46 - κατά τη διάρκεια της τακτικής συσκέψεώς τους.

Τούτο αποτελεί, κατά την άποψή μου, ένδειξη ότι το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Πρωτοδικείο, δηλαδή ότι η ολομέλεια της Επιτροπής έδειξε σιωπηρώς ότι δεν επιθυμούσε να δεχθεί την προτεινόμενη προσθήκη, στηρίζεται σε ανακριβή περιγραφή των πραγματικών περιστατικών. Αντιθέτως, επί τη βάσει των προαναφερθέντων πραγματικών περιστατικών, μου φαίνεται ότι, αν η ολομέλεια σκόπευε να μην υιοθετήσει την προτεινόμενη προσθήκη - της οποίας είχε λάβει προφανώς γνώση, όπως προκύπτει από το προαναφερθέν σημείο 2 των πρακτικών - θα το είχε κατά πάσα πιθανότητα αναγράψει στα πρακτικά. Με άλλα λόγια, από τα πραγματικά δεδομένα προκύπτει μάλλον ότι η ολομέλεια της Επιτροπής δέχθηκε σιωπηρώς την προταθείσα από τους διευθυντές των γραφείων των Επιτρόπων προσθήκη και όχι ότι την απέρριψε. Το σημείο αυτό και μόνο αποτελεί παράβαση εκ μέρους του Πρωτοδικείου της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως που υπέχει, δεδομένου ότι προσέδωσε έννομες συνέπειες σε ανεπαρκώς αποδειχθέντα περιστατικά.

26. Στα ανωτέρω πρέπει επίσης να προστεθεί ότι εκτιμώ ότι η δεύτερη αιτίαση την οποία προέβαλε η Επιτροπή σχετικά με το προαναφερθέν εδάφιο (βλ. το σημείο 22 ανωτέρω, πρώτη τροποποίηση, στοιχείο ii) είναι επίσης βάσιμη, όπως θα καταδείξω κατωτέρω. Με την αιτίαση αυτή υποστηρίζεται ότι το Πρωτοδικείο παρέβη την υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχει, δεδομένου ότι αποφάνθηκε ότι δεν υπήρχε λόγος να εξεταστεί ο ουσιώδης χαρακτήρας του επίδικου εδαφίου, ο οποίος πάντως δεν αμφισβητούνταν. Κατά την Επιτροπή, είναι αντιθέτως προφανές ότι το εδάφιο αυτό δεν είναι ουσιώδες: συγκεκριμένα, αποτελεί μέρος των εκτιμήσεων επί ενός διαδικαστικού ζητήματος, το οποίο ανέκυψε κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας που κινήθηκε κατ' εφαρμογήν του κανονισμού 17 και δεν αποτελεί μέρος της συλλογιστικής που αποτελεί το αναγκαίο θεμέλιο του διατακτικού της αποφάσεως της Επιτροπής.

Πριν εξετάσω αυτή τη δεύτερη αιτίαση, παραθέτω το βαλλόμενο χωρίο της αποφάσεως PVC:

Αυτή η προσθήκη στην αιτιολογία της αποφάσεως, η οποία δεν είναι ούτε συντακτικής ούτε γραμματικής φύσεως, θίγει το κύρος του συνόλου των κοινοποιηθεισών πράξεων, καθώς και της αποφάσεως που δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, όπως έκρινε το Δικαστήριο με την προαναφερθείσα απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 1988, οπότε δεν είναι απαραίτητο να εξεταστεί αν είναι ουσιώδης, πράγμα το οποίο, εξάλλου, δεν αμφισβητείται (70).

27. Το κείμενο του εδαφίου που προστέθηκε στο σημείο 27 της αποφάσεως της Επιτροπής έχει ως ακολούθως:

Πρέπει να σημειωθεί ότι κάθε παραίτηση εκ μέρους των επιχειρήσεων από τον απόρρητο χαρακτήρα των εσωτερικών επιχειρηματικών εγγράφων τους τελεί υπό την αίρεση του δημοσίου συμφέροντος, το οποίο αξιώνει να μην πληροφορούνται αμοιβαία οι αναγωνιστές τις εμπορικές τους δραστηριότητες και πολιτικές κατά τρόπο που να περιορίζεται ο μεταξύ τους ανταγωνισμός.

Είναι σαφές κατά την άποψή μου ότι οι αρχές τις οποίες έχω ήδη εκθέσει ανωτέρω (στα σημεία 17, 19 και 20) πρέπει να εφαρμοστούν και σ' αυτήν επίσης την αιτίαση: το κριτήριο που επιτρέπει να καθοριστεί εάν οι τροποποιήσεις μιας αποφάσεως αποτελούν παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως την οποία θεσπίζει το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ είναι το αν οι τροποποιήσεις αυτές επηρέασαν καθοριστικά τη δυνατότητα των αναιρεσιβλήτων να κατανοήσουν τις αιτιάσεις που τους απηύθυνε η Επιτροπή και, κατά συνέπεια, αν προσέβαλαν το δικαίωμά τους να τύχουν μιας όσο το δυνατόν πληρέστερης έννομης προστασίας.

Δεχόμενο ότι δεν ήταν απαραίτητο να εξεταστεί αν είναι ουσιώδης (η προσθήκη του εδαφίου), πράγμα το οποίο, εξάλλου, δεν αμφισβητείται , το Πρωτοδικείο παρέλειψε, κακώς, κατά την άποψή μου, να εξετάσει αν η επίδικη προσθήκη επηρέασε αποφασιστικά τη δυνατότητα των αναιρεσιβλήτων να κατανοήσουν την αιτίαση ότι παρέβησαν το άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΟΚ και, κατά συνέπεια, το δικαίωμά τους να τύχουν πλήρους έννομης προστασίας. Κατά τη γνώμη μου, δεν υπήρξε τέτοιου είδους επηρεασμός. Η επίδικη προσθήκη αφορά συγκεκριμένα το πρόβλημα - το οποίο το Πρωτοδικείο χαρακτήρισε λεπτό και αμφιλεγόμενο - αν, στην περίπτωση που μια διαδικασία κινηθείσα δυνάμει του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ αφορά πλείονες επιχειρήσεις, η Επιτροπή μπορεί να δεχθεί, υπέρ των άλλων επιχειρήσεων τις οποίες αφορά η διαδικασία αυτή, την παραίτηση μιας επιχειρήσεως από τον απόρρητο χαρακτήρα των στοιχείων που την αφορούν ή αν, αντιθέτως, υπάρχουν λόγοι - όπως η τήρηση των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού - οι οποίοι το απαγορεύουν (71). Με άλλα λόγια, το εδάφιο αυτό δεν αφορά την αιτιολογία της αποφάσεως σε σχέση με τη δυνατότητα που πρέπει να παρέχεται στις επιχειρήσεις να κατανοούν πλήρως τις αιτιάσεις που τους απευθύνει η Επιτροπή περί της συμμετοχής τους σε συμφωνίες ασυμβίβαστες προς το άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΟΚ, αλλά αφορά αποκλειστικά ένα διαδικαστικό ζήτημα (πράγμα το οποίο διαφαίνεται άλλωστε και από τη θέση που καταλαμβάνει το εδάφιο αυτό στην απόφαση της Επιτροπής, δηλαδή υπό τον τίτλο Δ'. Διαδικαστικά θέματα ), και συγκεκριμένα το ζήτημα αν, κατά τη διοικητική διαδικασία, η Επιτροπή σεβάστηκε τα δικαιώματα άμυνας.

Αν εξεταστεί προσεκτικότερα ολόκληρο το σημείο 27 της αποφάσεως της Επιτροπής - το οποίο αφορά το ζήτημα αν η Επιτροπή, απαγορεύοντας σε ορισμένες αναιρεσίβλητες την απολύτως ελεύθερη πρόσβαση στους διοικητικούς φακέλους, προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνάς τους - καθίσταται σαφές ότι το νέο εδάφιο έχει περιορισμένη μόνο σημασία: διευκρινίζει απλώς τον λόγο για τον οποίο η Επιτροπή αποφάσισε να μη δεχθεί το αίτημα της πλειοψηφίας των επιχειρήσεων, οι οποίες, κατόπιν αμοιβαίων παραιτήσεων από τον απόρρητο χαρακτήρα των στοιχείων που τις αφορούσαν, ζήτησαν από την Επιτροπή να επιτρέψει σε καθεμιά τους να εξετάσει όλα τα έγγραφα που προσκόμισαν στην Επιτροπή οι άλλες επιχειρήσεις. Για την ακρίβεια, αυτό το νέο εδάφιο δεν ήταν μάλιστα απαραίτητο προς τούτο, δεδομένου αφενός ότι η Επιτροπή είχε επισημάνει στο προηγούμενο εδάφιο ότι δεν ήταν de facto αντίθετη στην ανταλλαγή μεταξύ των επιχειρήσεων εγγράφων των οποίων διέθεταν αντίγραφα και αφετέρου ότι στο επόμενο εδάφιο (το οποίο εν πάση περιπτώσει υπήρχε στο σχέδιο της αποφάσεως της Επιτροπής) η Επιτροπή δικαιολογεί de jure την άρνησή της να αποκαλύψει το περιεχόμενο των εγγράφων, βασιζόμενη σε πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, και ιδίως στην απόφαση VBVB και VBBB, με την οποία το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι,

καίτοι ο σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας απαιτεί να είναι σε θέση η ενδιαφερόμενη επιχείρηση να καταστήσει λυσιτελώς γνωστή την άποψή της επί των εγγράφων επί των οποίων στήριξε η Επιτροπή τις διαπιστώσεις που αποτελούν τη βάση της απόφασής της, δεν υπάρχει διάταξη που να επιβάλλει στην Επιτροπή την υποχρέωση να αποκαλύπτει τους φακέλους της στα ενδιαφερόμενα μέρη (72).

28. Τα ως άνω οδηγούν στο ακόλουθο συμπέρασμα: ακόμη και αν ήταν δυνατόν να γίνει δεκτό ότι η ολομέλεια της Επιτροπής δεν υιοθέτησε το προστεθέν στο σημείο 27 της αποφάσεως της Επιτροπής εδάφιο (βλ. ανωτέρω το σημείο 25 των παρουσών προτάσεων), η εκτίμηση της προσθήκης αυτής εκ μέρους του Πρωτοδικείου βάσει της αποφάσεως Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου προσκρούει σε μεγάλο βαθμό στις ίδιες αντιρρήσεις μ' εκείνες που προέβαλα ανωτέρω, κατά την εκ μέρους μου εκτίμηση των τροποποιήσεων του κειμένου της αποφάσεως της Επιτροπής στη γερμανική γλώσσα: αν εξεταστεί το ζήτημα από την άποψη του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΟΚ, το κριτήριο εκτιμήσεως δεν είναι ο συντακτικός ή γραμματικός χαρακτήρας των διαφορών μεταξύ του κειμένου μιας αποφάσεως που εκδόθηκε από την Επιτροπή και εκείνου που κοινοποιήθηκε προς τους αποδέκτες της αποφάσεως, αλλά το ζήτημα αν οι τροποποιήσεις επηρέασαν θεμελιωδώς τη δυνατότητα των αναιρεσιβλήτων να κατανοήσουν τις αιτιάσεις που τους απηύθυνε η Επιτροπή και, ως εκ τούτου, αν επηρέασαν τη νομική τους κατάσταση. Μη εφαρμόζοντας το κριτήριο αυτό και, συνεπώς, αμελώντας να εξετάσει επαρκώς τη σημασία της επίδικης προσθήκης υπό το φως του κριτηρίου αυτού, το Πρωτοδικείο παραβίασε το κοινοτικό δίκαιο και δεν εκπλήρωσε την υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχει.

Κατόπιν των ανωτέρω παρατηρήσεων, δεν θεωρώ αναγκαία την εξέταση της τρίτης αιτιάσεως που προβάλλει η Επιτροπή - την οποία ανέφερα στο σημείο 22, πρώτη τροποποίηση, στοιχείο 3 - δηλαδή ότι η επιβληθείσα από το Πρωτοδικείο κύρωση ήταν υπέρμετρη.

4. Εξέταση των αιτιάσεων που αφορούν την παράλειψη της μνείας (EMC-Group) από το διατακτικό της αποφάσεως της Επιτροπής

29. Η Επιτροπή προβάλλει την αντίρρηση ότι η επίδικη μνεία είναι περιγραφική και μόνο και δεν επιφέρει καμία έννομη συνέπεια. Η μνεία αυτή, η οποία ελάχιστα χρησιμοποιήθηκε κατά τη διάρκεια των διαφόρων φάσεων της διαδικασίας, απαλείφθηκε, κατά την Επιτροπή, κατά τη γλωσσική αναθεώρηση της αποφάσεως, προκειμένου να αποκλειστεί κάθε πιθανότητα συγχύσεως. Η Επιτροπή υποστηρίζει εξάλλου ότι το Πρωτοδικείο δεν αιτιολόγησε την κρίση του ότι η απάλειψη της μνείας (EMC-Group) ήταν ικανή να επηρεάσει τη δυνατότητα να αποδοθεί η εν λόγω παράβαση στον συγκεκριμένο δράστη ή μάλιστα να μεταθέσει τη χρηματική επιβάρυνση εκ του επιβληθέντος χρηματικού προστίμου.

Η SAV υποστηρίζει, αντιθέτως, ότι η παράλειψη της μνείας (EMC-Group) από το διατακτικό της αποφάσεως της Επιτροπής, παράλειψη η οποία τη θίγει ειδικά, είναι ικανή να επηρεάσει την ευθύνη του δράστη της προσαπτομένης παραβάσεως και να μεταθέσει τη χρηματική επιβάρυνση εκ του επιβληθέντος χρηματικού προστίμου.

30. Θα ήθελα να ανακεφαλαιώσω εν συντομία την απόφαση του Πρωτοδικείου επί του σημείου αυτού. Αφού διαπίστωσε ότι η επίδικη μνεία υπήρχε σε όλα τα σχέδια αποφάσεως που υποβλήθηκαν στην ολομέλεια της Επιτροπής, αλλά δεν υπήρχε πλέον στο κείμενο που κοινοποιήθηκε σε όλες τις αναιρεσίβλητες και που δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα, το Πρωτοδικείο έκρινε ότι αυτή η τροποποίηση είναι ασυμβίβαστη προς το άρθρο 190 της Συνθήκης ΕΟΚ:

Τροποποιήσεις που θίγουν το διατακτικό μιας αποφάσεως έχουν άμεση σχέση με το περιεχόμενο των υποχρεώσεων οι οποίες μπορούν να επιβληθούν στα υποκείμενα δικαίου με την τροποποιούμενη πράξη ή, αντιθέτως, το περιεχόμενο των δικαιωμάτων που τους παρέχονται με την εν λόγω πράξη. Εν προκειμένω, αυτή η τροποποίηση είναι ικανή να επηρεάσει την ευθύνη του δράστη της προσαπτομένης παραβάσεως ή ακόμα να μεταθέσει τη χρηματική επιβάρυνση εκ του επιβληθέντος χρηματικού προστίμου. (73)

Το Πρωτοδικείο έκρινε κατόπιν ότι η λύση την οποία συνήγαγε από την απόφαση Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου ισχύει κατά μείζονα λόγο όταν, όπως στην προκειμένη υπόθεση, με την τροποποιούμενη πράξη επιβάλλονται πρόστιμα και υποχρεώσεις στους αποδέκτες της πράξεως και όταν η τροποποίηση είναι ικανή να επηρεάσει τον προσδιορισμό του νομικού προσώπου το οποίο βαρύνουν οι εν λόγω υποχρεώσεις. Το ίδιο πρέπει να γίνει δεκτό, κατ' ανάγκη, για την τροποποίηση του προαναφερθέντος άρθρου 1 του διατακτικού των αποφάσεων με τις οποίες η Επιτροπή καταλήγει, βάσει της συλλογιστικής που εκτίθεται στην αιτιολογία της αποφάσεως, στον χαρακτηρισμό των επιδίκων πραγματικών περιστατικών σε σχέση με το άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΟΚ και στον καθορισμό των επιχειρήσεων που διέπραξαν τη σχετική παράβαση. Επομένως, μια τέτοια τροποποίηση έχει αναγκαστικά άμεσο αντίκτυπο στα υπόλοιπα άρθρα του διατακτικού, τα οποία, επιβάλλοντας στις προσφεύγουσες υποχρεώσεις και χρηματικές κυρώσεις και καθορίζοντας τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες οι αποδέκτες των πράξεων μπορούν να ελευθερωθούν από τις υποχρεώσεις τους, απλώς ορίζουν τις αναγκαίες συνέπειες του άρθρου 1 του διατακτικού, το οποίο ακριβώς τροποποιήθηκε εν προκειμένω (74).

31. Μπορούσε η τροποποίηση για την οποία γίνεται λόγος εδώ αφενός να επηρεάσει την ευθύνη της SAV για την προσαπτόμενη παράβαση και, ως εκ τούτου, να επηρεάσει θεμελιωδώς τη δυνατότητα των αναιρεσιβλήτων να κατανοήσουν την απόφαση και αφετέρου να επηρεάσει το δικαίωμά τους να τύχουν έννομης προστασίας, πράγμα το οποίο αποτελεί, όπως επισήμανα πιο πάνω (στο σημείο 17), το καθοριστικό κριτήριο; Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει αδιαμφισβήτητα ότι, όταν μια επιχείρηση έχει ενσωματωθεί σε έναν όμιλο επιχειρήσεων κατά τέτοιο τρόπο ώστε να έχει χάσει κάθε αυτοτέλεια, η μητρική εταιρία είναι (συν)υπεύθυνη για τις ασυμβίβαστες προς τους κανόνες ανταγωνισμού ενέργειες της θυγατρικής. Πράγματι, κατόπιν των αποφάσεων χρωστικές ύλες , κατά πάγια νομολογία η αναγνώριση διακεκριμένης νομικής προσωπικότητας σε θυγατρική δεν αρκεί για να αποκλείσει τη δυνατότητα καταλογισμού της συμπεριφοράς της στη μητρική εταιρία και αυτό μπορεί να συμβεί ιδίως όταν η θυγατρική δεν καθορίζει κατά τρόπο αυτόνομο τη συμπεριφορά της στην αγορά, αλλά εφαρμόζει κατά βάση τις εντολές που της απευθύνει η μητρική εταιρία (75).

Δεν έχω όμως πειστεί στη συγκεκριμένη περίπτωση ότι η αναγραφή της μνείας (EMC-Group) ή η παράλειψή της στο πρώτο άρθρο του διατακτικού της αποφάσεως της Επιτροπής (76) επηρέασε ή μπορούσε να επηρεάσει τη δυνατότητα αποδόσεως της διαπιστωθείσας με την απόφαση παραβάσεως σε συγκεκριμένο δράστη. Πρώτον, αποδείχθηκε ότι ούτε το σχέδιο αποφάσεως ούτε το κείμενο της αποφάσεως που κοινοποιήθηκε στους αποδέκτες και δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα περιελάμβαναν στα σημεία 3 και 4 του διατακτικού την παραμικρή αναφορά στο γεγονός ότι η SAV ανήκει στον όμιλο EMC. Εξάλλου, αντιθέτως προς όσα εκθέτει το Πρωτοδικείο στη σκέψη 50 της αποφάσεώς του, θεωρώ ότι η απόφαση της Επιτροπής δεν εμφανίζει την παραμικρή ασάφεια, δεδομένου ότι επιβάλλει συγκεκριμένο πρόστιμο στη SAV, και μόνο σ' αυτήν (άρθρο 3), και ρυθμίζει τον τρόπο πληρωμής του προστίμου αυτού (άρθρο 4). Τέλος, το προοίμιο της αποφάσεως της Επιτροπής αναφέρει με συνέπεια μόνο την ίδια τη SAV, χωρίς να την προσδιορίζει ως θυγατρική κάποιας μητρικής εταιρίας (77).

32. Από όλα τα ανωτέρω συνάγεται ότι, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου του κειμένου της αποφάσεως της Επιτροπής (78), η επίδικη τροποποίηση δεν επηρέασε ή δεν μπορούσε να επηρεάσει τη δυνατότητα να αποδοθεί στη SAV η εν λόγω παράβαση και επομένως τη δυνατότητα της επιχειρήσεως αυτής να κατανοήσει την απόφαση ούτε επηρέασε το δικαίωμά της να τύχει έννομης προστασίας. Παραβλέποντας το κριτήριο αυτό και παραλείποντας να το εφαρμόσει στην ένδικη τροποποίηση, το Πρωτοδικείο παρέβη αντιστοίχως το κοινοτικό δίκαιο και την υποχρέωση αιτιολογήσεως που υπέχει.

33. Κατόπιν αυτού θα εξετάσω την τελευταία αιτίαση που προέβαλε η Επιτροπή, δηλαδή ότι το Πρωτοδικείο κακώς έκρινε ότι η παράλειψη της ανωτέρω μνείας έθιξε τη νομιμότητα του συνόλου της αποφάσεως ως προς όλες τις αναιρεσίβλητες. Επί του σημείου αυτού μπορώ να αναφερθώ σε όσα έχω ήδη παρατηρήσει ανωτέρω (στο σημείο 21) σχετικά με τις τροποποιήσεις του κειμένου της αποφάσεως στη γερμανική γλώσσα: η παράλειψη της μνείας (EMC-Group) μετά την επωνυμία της SAV δεν μπορούσε να έχει την παραμικρή επίδραση στην δυνατότητα των άλλων επιχειρήσεων προς τις οποίες απευθυνόταν η απόφαση της Επιτροπής να κατανοήσουν πλήρως, αναγιγνώσκουσες την απόφαση, τις αιτιάσεις που τις αφορούσαν και δεν μπορούσε βεβαίως να έχει επίδραση ούτε στο ζήτημα της ευθύνης για την παράβαση του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ, για την οποία κατηγορούνταν.

V - Επιταγές της Συνθήκης ΕΟΚ σχετικά με την έκδοση των πράξεων της Επιτροπής, και συγκεκριμένα των αυθεντικών κειμένων μιας αποφάσεως

34. Κατά την Επιτροπή, η απόφαση PVC βασίζεται σε μια καταφανώς υπερβολική τυπολατρεία, αν ληφθούν υπόψη όσα επιτάσσει η Συνθήκη ΕΟΚ σχετικά με τη δράση της Επιτροπής ως συλλογικού οργάνου κατά την έκδοση των πράξεών της. Η απόφαση του Πρωτοδικείου βασίζεται σε εσφαλμένη νομική αντίληψη, καθόσον απαιτεί να ενεργεί η ολομέλεια της Επιτροπής για την έκδοση όλων των αυθεντικών κειμένων των πράξεών της. Αντίθετα, οι επιταγές της Συνθήκης ΕΟΚ και του εσωτερικού κανονισμού της Επιτροπής, όσον αφορά τη δράση της ολομέλειας της Επιτροπής, τηρήθηκαν πλήρως κατά την έγκριση της αποφάσεως.

1. Η απόφαση του Πρωτοδικείου και οι απόψεις των διαδίκων

35. Θα εξετάσω αμέσως τη συγκεκριμένη επιχειρηματολογία των διαδίκων. Θα ήθελα πρώτα να υπενθυμίσω τι ακριβώς αποφασίστηκε πρωτοβαθμίως επί του συγκεκριμένου θέματος. Οι βαλλόμενες σκέψεις της αποφάσεως PVC βρίσκονται στο τμήμα αυτής στο οποίο το Πρωτοδικείο εξετάζει την αρμοδιότητα του εκδόντος την απόφαση οργάνου και συγκεκριμένα το ζήτημα αν ο αρμόδιος για ζητήματα ανταγωνισμού Επίτροπος ήταν καθ' ύλην αρμόδιος να εκδώσει τα κοινοποιηθέντα προς τους αποδέκτες και δημοσιευθέντα στην Επίσημη Εφημερίδα κείμενα της αποφάσεως στην ιταλική και την ολλανδική γλώσσα. Ορισμένες από τις προσφεύγουσες ενώπιον του Πρωτοδικείου επικαλέστηκαν την αναρμοδιότητα του εκδόντος την απόφαση, λόγω του ότι από τα πρακτικά της εννιακοσιοστής τεσσαρακοστής πέμπτης συνεδριάσεως της ολομελείας της Επιτροπής προκύπτει ότι η ολομέλεια δεν είχε εγκρίνει την απόφαση παρά μόνο στη γερμανική, την αγγλική και τη γαλλική γλώσσα και είχε εξουσιοδοτήσει τον αρμόδιο για θέματα ανταγωνισμού Επίτροπο, ο οποίος την εποχή εκείνη ήταν ο P. Sutherland, να εκδώσει την απόφαση στις άλλες επίσημες γλώσσες, δηλαδή στην ιταλική και την ολλανδική. Επιπλέον, τα δύο αυτά κείμενα της αποφάσεως της Επιτροπής κατατέθηκαν στη Γενική Γραμματεία της Επιτροπής στις 16 Ιανουαρίου 1989, ενώ η θητεία του Επιτρόπου P. Sutherland είχε λήξει στις 5 Ιανουαρίου 1989.

Καταρχάς, με τη σκέψη 55 της αποφάσεώς του, το Πρωτοδικείο συνάγει τα ακόλουθα από τον συνδυασμό των διατάξεων του άρθρου 3 του κανονισμού 1 του Συμβουλίου, της 15ης Απριλίου 1958, περί καθορισμού του γλωσσικού καθεστώτος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (79), και του άρθρου 12, πρώτο εδάφιο, του εσωτερικού κανονισμού της Επιτροπής (80):

Από τον συνδυασμό των διατάξεων αυτών προκύπτει ότι σε περιπτώσεις στις οποίες, όπως η προκείμενη, η Επιτροπή θέλει να εκδώσει, με ενιαία πράξη, μια απόφαση δεσμεύουσα νομικά πρόσωπα, για το καθένα από τα οποία ισχύει διαφορετικό γλωσσικό καθεστώς, η απόφαση πρέπει να εκδίδεται σε καθεμιά από τις αυθεντικές γλώσσες της αποφάσεως, γιατί διαφορετικά καθίσταται αδύνατη η κύρωσή της.

Κατόπιν, το Πρωτοδικείο απορρίπτει τον ισχυρισμό της Επιτροπής ότι η εξουσιοδότηση που είχε δοθεί από την ολομέλεια της Επιτροπής προς το αρμόδιο για ζητήματα ανταγωνισμού μέλος της, προκειμένου να εκδώσει την απόφαση στην ιταλική και την ολλανδική γλώσσα, ήταν σύμφωνη προς το άρθρο 27 του εσωτερικού κανονισμού (81). Κατά το Πρωτοδικείο, η έκδοση μιας αποφάσεως κατ' εφαρμογήν του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ δεν αποτελεί μέτρο διαχειρίσεως ή διοικήσεως υπό την έννοια του προαναφερθέντος άρθρου 27 (82). Κατά το Πρωτοδικείο, από την εξέταση των προαναφερθεισών διατάξεων του άρθρου 27, πρώτο εδάφιο (...), σε συνδυασμό με εκείνες του δευτέρου εδαφίου του ίδιου άρθρου, (...) προκύπτει ότι η ολομέλεια της Επιτροπής μπορούσε ενδεχομένως να παράσχει εξουσιοδότηση σε κάποιο από τα μέλη της προς έκδοση της αποφάσεως στις άλλες επίσημες γλώσσες της Κοινότητας, εκτός των αυθεντικών, δεδομένου ότι οι αποφάσεις της Επιτροπής στις γλώσσες αυτές δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα και δεν αποτελούν τίτλο εκτελεστό έναντι μιας ή περισσοτέρων εκ των επιχειρήσεων που διαλαμβάνονται στο διατακτικό της αποφάσεως (83). Το Πρωτοδικείο αποφαίνεται τέλος ότι ο αρμόδιος για ζητήματα ανταγωνισμού Επίτροπος ήταν καθ' ύλην αναρμόδιος για την έκδοση της αποφάσεως στην ιταλική και την ολλανδική γλώσσα. Προς τούτο βασίζεται στην ακόλουθη σκέψη:

Διαφορετική είναι η περίπτωση της εκδόσεως της αποφάσεως στην αυθεντική γλώσσα. Πράγματι, η απόφαση με την οποία διαπιστώνεται η διάπραξη παραβάσεως του άρθρου 85 της Συνθήκης, η οποία επιβάλλει υποχρεώσεις σε πολλές επιχειρήσεις, επιβάλλοντάς τους σημαντικές χρηματικές κυρώσεις, και η οποία αποτελεί εκτελεστό τίτλο επηρεάζει σαφώς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των εν λόγω επιχειρήσεων, καθώς και την περιουσία τους. Δεν μπορεί να θεωρηθεί ως απλό μέσο διαχειρίσεως ή διοικήσεως και, επομένως, δεν μπορεί να εκδοθεί αρμοδίως μόνο από έναν Επίτροπο, χωρίς να παραβιαστεί η αρχή της συλλογικότητας, η οποία υπενθυμίζεται ρητά στο προαναφερθέν άρθρο 27 . (84)

36. Η Επιτροπή ομολογεί ότι οι αποφάσεις που λαμβάνονται έναντι των επιχειρήσεων κατ' εφαρμογήν των άρθρων 85 επ. της Συνθήκης ΕΟΚ πρέπει πάντα να λαμβάνονται από την ολομέλεια. 'Οταν όμως η ολομέλεια της Επιτροπής έχει εγκρίνει μια απόφαση, το κείμενο της οποίας έχει συνταχθεί σε μία, δύο ή τρεις επίσημες γλώσσες της Κοινότητας, όπως συνέβη με την επίδικη απόφαση, η ολομέλεια έχει εκπληρώσει πλήρως τα καθήκοντά της. Πράγματι, κατά την έκδοση μιας αποφάσεως της Επιτροπής, πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ του νοητικού στοιχείου και του τυπικού στοιχείου αυτής της ενέργειας. Το νοητικό στοιχείο εντάσσεται σε ένα εσωτερικό στάδιο της διαδικασίας λήψεως μιας αποφάσεως, εκδηλώνεται δηλαδή κατά τον σχηματισμό της συλλογικής βουλήσεως μετά από μελέτη και συζήτηση του φακέλου το τυπικό στοιχείο, αντιθέτως, αποτελείται από όλα τα μέτρα εκτελέσεως μέσω των οποίων η πράξη θα ενταχθεί οριστικά στο σύστημα δικαίου (σύνταξη, μετάφραση, οριστικοποίηση του κειμένου, κοινοποίηση και δημοσίευση). Μόνο το πρώτο στοιχείο συνεπάγεται την άσκηση εξουσίας εκτιμήσεως και, ως εκ τούτου, η ενέργεια της ολομέλειας έχει νόημα μόνο για το στοιχείο αυτό. Η μετάφραση μιας αποφάσεως της Επιτροπής, καθώς και η επεξεργασία του αυθεντικού κειμένου της στις διάφορες γλώσσες, δεδομένου ότι αποτελούν καθαρώς διοικητικά μέτρα εκτελέσεως, πρέπει να επιτρέπεται επίσης να πραγματοποιηθούν υπό τον έλεγχο του αρμοδίου μέλους της Επιτροπής, χωρίς ειδική ρητή εξουσιοδότηση της ολομέλειας της Επιτροπής. Η Επιτροπή επισημαίνει ακόμη συναφώς ότι η εξουσιοδότηση η οποία παρασχέθηκε προς το αρμόδιο για ζητήματα ανταγωνισμού μέλος της Επιτροπής, όπως συνάγεται από τα πρακτικά της εννιακοσιοστής τεσσαρακοστής πέμπτης συνεδριάσεως της ολομέλειας, δεν συνιστούσε εξουσιοδότηση υπό τη στενή έννοια του άρθρου 27 του εσωτερικού κανονισμού. Δεν αποτελεί μάλιστα ούτε καν μέτρο διαχειρίσεως ή διοικήσεως, αλλά απλώς ένα καθήκον το οποίο δεν αφήνει κανένα περιθώριο χειρισμών ή ενέργειας κατά το δοκούν. Αν παρά ταύτα το Δικαστήριο κρίνει ότι επρόκειτο σαφώς περί εξουσιοδοτήσεως υπό την έννοια της προαναφερθείσας διατάξεως, η εξουσιοδότηση θα είναι, κατά μείζονα λόγο, σύμφωνη προς τη διάταξη αυτή.

Αντιθέτως, οι αναιρεσίβλητες υποστηρίζουν κυρίως ότι η διάκριση που κάνει η Επιτροπή μεταξύ του νοητικού και του τυπικού στοιχείου μιας αποφάσεως είναι εντελώς τεχνητή και δεν βρίσκει έρεισμα ούτε στη Συνθήκη ΕΟΚ ούτε στον εσωτερικό κανονισμό της Επιτροπής ούτε άλλωστε στη νομολογία του Δικαστηρίου. Κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση πρόσθεσαν ότι, αν ήταν ορθή η άποψη της Επιτροπής, τούτο θα απέκλειε τη δυνατότητα κυρώσεως, κατά το άρθρο 12 του εσωτερικού κανονισμού, των κειμένων της αποφάσεως της Επιτροπής στις γλώσσες που δεν υποβλήθηκαν στην έγκριση της ολομέλειας της Επιτροπής. Το άρθρο 12 θα έχανε έτσι τον δεσμευτικό χαρακτήρα του.

37. Στις παραγράφους που θα ακολουθήσουν θα επικεντρώσω την ανάλυσή μου στο ουσιώδες ζήτημα το οποίο έχει τεθεί εν προκειμένω, δηλαδή το ζήτημα αν και κατά πόσον η Επιτροπή, αφού εγκρίνει μια απόφαση εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού, η οποία απευθύνεται σε επιχειρήσεις και έχει συνταχθεί σε μία ή περισσότερες γλώσσες, μπορεί, βασιζόμενη στο άρθρο 27 του εσωτερικού κανονισμού της, να εξουσιοδοτήσει τον αρμόδιο για ζητήματα ανταγωνισμού Επίτροπο να εκδώσει την απόφαση αυτή στις (άλλες) αυθεντικές γλώσσες. Δεν θα εξετάσω επί του παρόντος το ζήτημα αν το Πρωτοδικείο, στη σκέψη 55 της αποφάσεώς του, η οποία παρατίθεται στο σημείο 35 ανωτέρω, ερμήνευσε ορθά το άρθρο 12 του εσωτερικού κανονισμού: αυτό ακριβώς θα αποτελέσει το αντικείμενο της αναλύσεώς μου στο επόμενο τμήμα των παρουσών προτάσεων.

2. Η αρχή της συλλογικότητας και τα κριτήρια της παροχής εξουσιοδοτήσεως κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου

38. Θεωρώ απαραίτητο να σκιαγραφήσω εν συντομία το νομικό πλαίσιο. 'Οπως είναι γνωστό, η διαδικασία λήψεως αποφάσεων από την Επιτροπή βασίζεται στην αρχή της συλλογικότητας (85). 'Οσον αφορά τις Συνθήκες, η αρχή αυτή εκφράζεται στο άρθρο 17, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης Συγχωνεύσεως, το οποίο προβλέπει ότι (η) Επιτροπή αποφασίζει με την πλειοψηφία του αριθμού των μελών που προβλέπεται στο άρθρο 10 (86). Η αρχή αυτή αναπτύχθηκε περαιτέρω στον εσωτερικό κανονισμό της Επιτροπής, ο οποίος προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι η Επιτροπή ενεργεί συλλογικώς σύμφωνα με τις διατάξεις αυτού του κανονισμού (άρθρο 1) και ότι, κατά κανόνα, η Επιτροπή αποφασίζει σε σύνοδο (άρθρο 2). Το ίδιο το Δικαστήριο εξέθεσε ευστόχως, με την απόφαση Akzo της 23ης Σεπτεμβρίου 1986, τη λογική της αρχής της συλλογικότητας:

Η αρχή της συλλογικότητας που καθιερώνεται με τον τρόπο αυτό [με το άρθρο 17 της Συνθήκης Συγχωνεύσεως] βασίζεται στην ισότητα των μελών της Επιτροπής κατά τη συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεως και συνεπάγεται ιδίως, αφενός, ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται από κοινού και, αφετέρου, ότι όλα τα μέλη του συλλογικού οργάνου είναι συλλογικά υπεύθυνα, στο πολιτικό επίπεδο, για όλες τις θεσπιζόμενες αποφάσεις. (87)

Ο εσωτερικός κανονισμός της Επιτροπής όμως περιέχει έναν ορισμένο αριθμό εξαιρέσεων από αυτόν τον συλλογικό τρόπο λήψεως αποφάσεως, και συγκεκριμένα τη λεγόμενη έγγραφη διαδικασία βάσει του άρθρου 11 (διαδικασία κατά την οποία η συγκατάθεση των μελών της Επιτροπής δίδεται εγγράφως) και, ιδίως, τη μεταβίβαση αρμοδιότητας, η οποία επιτρέπεται δυνάμει του άρθρου 27, πρώτο εδάφιο. Μετά την τροποποίηση που υπέστη το 1975 (88), το κείμενο της διατάξεως αυτής έχει ως εξής:

Η Επιτροπή δύναται, με την προϋπόθεση ότι η αρχή της συλλογικής ευθύνης θα παραμείνει άθικτη, να εξουσιοδοτεί τα μέλη της να λαμβάνουν εξ ονόματός της και υπό τον έλεγχό της μέτρα διαχειρίσεως ή διοικήσεως σαφώς καθορισμένα. (89)

39. Εντός του ως άνω προσδιορισθέντος πλαισίου και κυρίως βάσει του προαναφερθέντος άρθρου 27, πρώτο εδάφιο, του εσωτερικού κανονισμού της, μπορεί η Επιτροπή να εξουσιοδοτήσει τον αρμόδιο για ζητήματα ανταγωνισμού Επίτροπο να εκδώσει το αυθεντικό κείμενο της αποφάσεως σε μία ή περισσότερες γλώσσες εκτός αυτών στις οποίες το σχέδιο της αποφάσεως υποβλήθηκε στην Επιτροπή και εγκρίθηκε από αυτήν συλλογικώς;

Προκειμένου να απαντήσω στο ερώτημα αυτό, συμβουλεύτηκα τη νομολογία του Δικαστηρίου: κατά τη γνώμη μου, η προαναφερθείσα απόφαση Αkzo, της 23ης Σεπτεμβρίου 1986, είναι αποφασιστικής σημασίας. Θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι, τόοσ ενώπιον του Πρωτοδικείου όσο και ενώπιον του Δικαστηρίου, η Επιτροπή βασίστηκε στη νομολογία αυτή, προς στήριξη του ισχυρισμού της ότι η διαδικασία που ακολουθήθηκε στην παρούσα υπόθεση ήταν σύμφωνη προς την αρχή της συλλογικότητας (90). Προφανώς δεν κατάφερε να πείσει το Πρωτοδικείο, δεδομένου ότι αυτό προσέδωσε στην απόφαση Akzo την αξία νομολογιακού προηγουμένου μόνον όσον αφορά τη δυνατότητα λήψεως, βάσει του άρθρου 27 του εσωτερικού κανονισμού, μέτρων ελέγχου και διαδικαστικών μέτρων κατά την προπαρασκευαστική της αποφάσεως της Επιτροπής διοικητική φάση, ιδίως μέτρων λαμβανομένων στο πλαίσιο των γενικών ελεγκτικών εξουσιών που παρέχει στην Επιτροπή ο κανονισμός 17 (91).

40. Η υπόθεση Akzo αφορούσε προσφυγή ακυρώσεως δύο επιχειρήσεων του ομίλου Akzo κατά αποφάσεως την οποία είχε εκδώσει ο αρμόδιος για ζητήματα ανταγωνισμού Επίτροπος και με την οποία ο Επίτροπος αυτός είχε υποβάλει τις επιχειρήσεις αυτές σε έλεγχο βάσει του άρθρου 14, παράγραφος 3, του κανονισμού 17. Οι επιχειρήσεις προέβαλαν, μεταξύ άλλων, ότι η μεταβίβαση αρμοδιότητας βάσει της οποίας είχε εκδοθεί η προσβαλλόμενη απόφαση παραβίαζε την αρχή της συλλογικότητας, όπως αυτή εκφράζεται στο άρθρο 17 της Συνθήκης Συγχωνεύσεως.

Το Δικαστήριο απέρριψε κατηγορηματικά αυτό τον λόγο ακυρώσεως. Προκειμένου να εκτιμήσει αν η διαδικασία εξουσιοδοτήσεως, όπως έχει θεσπιστεί ιδίως από το άρθρο 27 του εσωτερικού κανονισμού, συμβιβάζεται με την αρχή της συλλογικότητας, υπενθύμισε καταρχάς την πάγια νομολογία του, κατά την οποία:

η Επιτροπή μπορεί, εντός ορισμένων ορίων και με ορισμένες προϋποθέσεις, να εξουσιοδοτεί τα μέλη της να λαμβάνουν ορισμένες αποφάσεις εξ ονόματός της, χωρίς εντούτοις να θίγεται η αρχή της συλλογικότητας που διέπει τη λειτουργία της (92).

Το Δικαστήριο εξηγεί κατόπιν ότι η νομολογία αυτή βασίζεται σε δύο σκέψεις:

Αφενός, αυτό το σύστημα εξουσιοδοτήσεως δεν έχει ως αποτέλεσμα να μεταβιβάζει στο εξουσιοδοτημένο μέλος αυτοτελή εξουσία, στερώντας την Επιτροπή από τις εν λόγω αρμοδιότητές της. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται κατόπιν εξουσιοδοτήσεως λαμβάνονται εξ ονόματος της Επιτροπής, η οποία αναλαμβάνει σχετικώς την πλήρη ευθύνη, και μπορούν να αποτελέσουν το αντικείμενο προσφυγής ακυρώσεως υπό τους ίδιους όρους, όπως αν είχαν ληφθεί συλλογικώς. Εξάλλου, η Επιτροπή θέσπισε συστήματα με τα οποία μπορούν να επιφυλάσσονται στο συλλογικό όργανο ορισμένα μέτρα που είναι δυνατό να ληφθούν κατόπιν εξουσιοδοτήσεως. Τέλος, η Επιτροπή κράτησε την ευχέρεια να επανεξετάζει τις αποφάσεις εξουσιοδοτήσεως.

Αφετέρου, αυτό το σύστημα εξουσιοδοτήσεως, το οποίο περιορίζεται σε καθορισμένες κατηγορίες πράξεων διοικήσεως και διαχειρίσεως, γεγονός που αποκλείει εξ ορισμού τις αποφάσεις αρχής, φαίνεται αναγκαίο, αν ληφθεί υπόψη η σημαντική αύξηση του αριθμού των πράξεων αποφασιστικού χαρακτήρα που η Επιτροπή καλείται να λάβει, προκειμένου να μπορεί να εκπληρώσει τα καθήκοντά της. Η ανάγκη να εξασφαλιστεί η ικανότητα λειτουργίας του αποφασιστικού οργάνου αντιστοιχεί σε μια αρχή που είναι συμφυής σε κάθε θεσμικό σύστημα και διατυπώνεται ιδιαίτερα στο άρθρο 16 της Συνθήκης Συγχωνεύσεως, σύμφωνα με το οποίο 'η Επιτροπή θεσπίζει τον κανονισμό της προς διασφάλιση της λειτουργίας της και της λειτουργίας των υπηρεσιών της' (93).

41. Το συμπέρασμα που αντλώ από το χωρίο αυτό είναι το εξής: πρώτον, οι προαναφερθείσες νομικές σκέψεις έχουν, κατ' εμέ, σημασία η οποία ξεπερνά κατά πολύ τα πλαίσια της επίδικης διαφοράς στην υπόθεση Akzo, δεδομένου μάλιστα ότι οι εκφράσεις που χρησιμοποίησε το Δικαστήριο διατυπώνουν αρχές και δεν περιορίζονται στα διαδικαστικά μέτρα που είχαν ληφθεί κατ' εφαρμογή του κανονισμού 17 πριν από την επίδικη στην υπόθεση εκείνη απόφαση - και μόνο στις επόμενες σκέψεις (94) το Δικαστήριο εφαρμόζει τις αρχές αυτές στις συγκεκριμένες περιστάσεις της υποθέσεως Akzo.

Περαιτέρω, νομίζω ότι η επιχειρηματολογία που ανέπτυξε το Δικαστήριο για να δικαιολογήσει τη διαδικασία μεταβιβάσεως αρμοδιότητας ή εξουσιοδοτήσεως που ακολουθεί η Επιτροπή βασίζεται στην αντίληψη ότι η αρχή της συλλογικότητας πρέπει να συνάδει με, και συνεπώς να περιορίζεται από, την αρχή της εύρυθμης λειτουργίας του οργάνου που διαθέτει την εξουσία λήψεως αποφάσεως, θεσμική αρχή η οποία, κατά το Δικαστήριο - και τούτο είναι επίσης σημαντικό (βλ. το σημείο 55 κατωτέρω) - διαπνέει τον εσωτερικό κανονισμό της Επιτροπής. Ενόψει της αυξήσεως του αριθμού των αποφάσεων που λαμβάνει η Επιτροπή, το Δικαστήριο κρίνει, υπό το πρίσμα της αρχής αυτής, ότι η διαδικασία εξουσιοδοτήσεως είναι μάλιστα αναγκαία, προκειμένου να είναι σε θέση η Επιτροπή να εκπληρώνει δεόντως την αποστολή της, όσον αφορά τουλάχιστον ορισμένα μέτρα διοικήσεως και διαχειρίσεως.

Το Δικαστήριο διατύπωσε τέλος δύο κριτήρια, στα οποία πρέπει να ανταποκρίνεται η διαδικασία της εξουσιοδοτήσεως, προκειμένου να συμβιβάζεται προς την αρχή της συλλογικότητας. Η εξουσιοδότηση πρέπει πρώτα απ' όλα να μην υπερβαίνει ορισμένα όρια αρμοδιότητας, πράγμα το οποίο σημαίνει: 1) ότι η Επιτροπή δεν μπορεί να παραιτηθεί από την αρμοδιότητά της - με άλλα λόγια, η μεταβίβαση της εξουσίας ασκήσεως της αρμοδιότητας δεν μπορεί να μετατραπεί σε πραγματική μεταβίβαση αρμοδιότητας προς ένα μέλος της Επιτροπής - ούτως ώστε να μην μπορεί να υπάρξει καμία αμφιβολία ως προς την ταυτότητα και τις εξουσίες του λαβόντος την απόφαση οργάνου, δηλαδή της Επιτροπής (95), 2) ότι η Επιτροπή πρέπει να εξακολουθεί να φέρει την πλήρη ευθύνη των κατ' εξουσιοδότηση ληφθεισών αποφάσεων (πράγμα το οποίο αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της αρχής της συλλογικότητας) και 3) ότι η Επιτροπή πρέπει να διατηρεί την εξουσία να ασχολείται η ίδια, ως συλλογικό όργανο, με θέματα τα οποία μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο εξουσιοδοτήσεως καθώς και την εξουσία να ανακαλεί την απόφαση εξουσιοδοτήσεως. Δεύτερον, οι κατ' εξουσιοδότηση λαμβανόμενες αποφάσεις πρέπει κα υπόκεινται σε προσφυγή υπό τις ίδιες προϋποθέσεις όπως αν είχαν ληφθεί από την ολομέλεια της Επιτροπής. Με άλλα λόγια, δεν πρέπει να θίγεται η έννομη προστασία των αποδεκτών των αποφάσεων, οι οποίοι δεν πρέπει να στερούνται τη δυνατότητα να αμφισβητούν τη νομιμότητα της αποφάσεως εξουσιοδοτήσεως ή το κύρος της αποφάσεως που ελήφθη κατ' εξουσιοδότηση (96).

3. Τα διάφορα επίπεδα της εξουσίας λήψεως αποφάσεων

42. Τα κριτήρια που διατύπωσε το Δικαστήριο με την απόφαση Akzo εναρμονίζονται πλήρως, κατά τη γνώμη μου, με τις άλλες αποφάσεις με τις οποίες το Δικαστήριο εξέτασε το ζήτημα της μεταβιβάσεως εκ μέρους των κοινοτικών οργάνων της ασκήσεως των αρμοδιοτήτων τους. Από τον συνδυασμό των αποφάσεων αυτών συνάγεται σε γενικές γραμμές μια διάκριση μεταξύ τριών επιπέδων όσον αφορά την εκ μέρους της Επιτροπής άσκηση των αρμοδιοτήτων της σε θέματα πολιτικής ανταγωνισμού.

Πρόκειται, πρώτον, για την άσκηση αρμοδιότητας σε πολιτικό επίπεδο, η οποία αποτελεί τον πυρήνα της πολιτικής εξουσίας την οποία απονέμει η Συνθήκη ΕΟΚ στην Επιτροπή στον τομέα του ανταγωνισμού και δυνάμει της οποίας η Επιτροπή δίνει υπόσταση στην πολιτική της σε θέματα ανταγωνισμού θεσπίζοντας είτε γενικά κανονιστικά μέτρα είτε ατομικές αποφάσεις (97). Σύμφωνα με τη διατύπωση που χρησιμοποίησε το Δικαστήριο για τον καθορισμό των κριτηρίων στην υπόθεση Akzo, πρόκειται για αποφάσεις αρχής , οι οποίες πρέπει να εξακολουθήσουν να εμπίπτουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα της ολομελείας της Επιτροπής. Είναι σαφές ότι, όπως υπογράμμισε το Πρωτοδικείο με την απόφαση PVC (98) και όπως υπενθύμισε η Επιτροπή στο πλαίσιο της κρινομένης αναιρέσεως, οι αποφάσεις οι οποίες λαμβάνονται έναντι των επιχειρήσεων κατ' εφαρμογήν των άρθρων 85 επ. της Συνθήκης ΕΟΚ ανήκουν στην κατηγορία αυτή: πράγματι, οι αποφάσεις αυτές προϋποθέτουν ευρεία πολιτική εξουσία εκτιμήσεως και συνεπάγονται την υποχρέωση εκ μέρους της Επιτροπής να τοποθετηθεί επί συνθέτων νομικών και οικονομικών καταστάσεων. Η αρχή της συλλογικότητας πρέπει να τηρείται αυστηρά εν προκειμένω, πράγμα που αποκλείει την παροχή εξουσιοδοτήσεως για την έκδοση των αποφάσεων αυτών (99).

Τα μέτρα διαχειρίσεως και διοικήσεως, με τη στενή του όρου έννοια, βρίσκονται σε ένα δεύτερο επίπεδο. 'Οσον αφορά τις υποθέσεις ανταγωνισμού, στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα μέτρα συλλογής αποδείξεων, δηλαδή τα μέτρα τα οποία λαμβάνει η Επιτροπή κατά τη διάρκεια της προπαρασκευαστικής φάσεως, η οποία προηγείται της αποφάσως, προκειμένου να διαπιστώσει ορισμένες πρακτικές ασυμβίβαστες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού. Για τη λήψη των μέτρων αυτών η Επιτροπή διαθέτει κάποιο περιθώριο εκτιμήσεως, αν και περιορισμένο (λόγω του προπαρασκευαστικού χαρακτήρα της πράξεως). Στην κατηγορία αυτή εμπίπτουν για παράδειγμα οι αποφάσεις τις οποίες εκδίδει η Επιτροπή βάσει του άρθρου 14, παράγραφος 3, του κανονισμού 17, προκειμένου να υποβάλει σε έλεγχο τις επιχειρήσεις. Με την απόφαση Akzo το Δικαστήριο έκρινε ότι, στο μέτρο που ανταποκρίνεται προς τα διατυπωθέντα ανωτέρω (στο σημείο 41) κριτήρια, η άσκηση της εξουσίας αυτής είναι δυνατόν να μεταβιβαστεί στο αρμόδιο για ζητήματα ανταγωνισμού μέλος της Επιτροπής:

(...) μια απόφαση που επιτάσσει σε μια επιχείρηση να υποβληθεί σε έλεγχο πρέπει, ως μέτρο συλλογής αποδείξεων, να θεωρηθεί απλή απόφαση διαχειρίσεως. Αυτό ισχύει ακόμη και αν οι επιχειρήσεις αντιτίθενται στον έλεγχο. (100)

Υπάρχει τέλος το επίπεδο της υλικής εκτελέσεως, το οποίο περιλαμβάνει πράξεις καθαρά εσωτερικής οργανώσεως. Για την ακρίβεια, δεν πρόκειται περί μεταβιβάσεως αρμοδιότητας πρόκειται περί μέτρων που λαμβάνονται προς εκτέλεση ήδη εκδοθεισών αποφάσεων, όπως είναι η γνωστοποίηση ή η διαβίβαση των αποφάσεων προς τους αποδέκτες τους καθώς και άλλα υλικά μέτρα εκτελέσεως (101). Τα μέτρα εκτελέσεως αυτά δεν ενέχουν κανένα απολύτως περιθώριο εκτιμήσεως. 'Ενα πολύ γνωστό παράδειγμα είναι η εξουσία που χορηγείται στον Γενικό Διευθυντή Ανταγωνισμού να υπογράφει τις ανακοινώσεις αιτιάσεων του άρθρου 2 του κανονισμού 99/63 της Επιτροπής. Το Δικαστήριο έχει δεχθεί επανειλημμένως τη νομιμότητα της πρακτικής αυτής, βασιζόμενο στο άρθρο 27 του εσωτερικού κανονισμού: συγκεκριμένα, ο εν λόγω υπάλληλος ενεργεί στο πλαίσιο όχι μεταβιβάσεως αρμοδιοτήτων, αλλά απλής εξουσιοδοτήσεως προς υπογραφή, την οποία του χορήγησε το μέλος της Επιτροπής (102). Κατά την άποψη του Δικαστηρίου, αυτή η εξουσιοδότηση προς υπογραφή αποτελεί μέτρο σχετικό με την εσωτερική οργάνωση των υπηρεσιών της Επιτροπής (103). Συνιστά επομένως το κανονικό μέσο με το οποίο η Επιτροπή ασκεί τις αρμοδιότητές της (104).

4. Διάκριση των διαφόρων επιπέδων ως προς τη λήψη αποφάσεων στην επίδικη διαφορά

43. Πριν εφαρμόσω την πιο πάνω διάκριση στην επίδικη διαφορά, θα ήθελα καταρχάς να κάνω την ακόλουθη παρατήρηση, όσον αφορά τη χρήση των γλωσσών στην εσωτερική λειτουργία ενός κοινοτικού οργάνου όπως η Επιτροπή. 'Οπως όλα τα κοινοτικά όργανα, η Επιτροπή εργάζεται επισήμως σε όλες τις επίσημες γλώσσες της Κοινότητας (105). Τούτο δεν την εμποδίζει ωστόσο να χρησιμοποιεί μία ή περισσότερες κοινοτικές γλώσσες ως γλώσσες εσωτερικής εργασίας, υπό την προϋπόθεση ότι κατά τη δράση της προς τα έξω τηρεί πλήρως την αρχή της νομικής ισοτιμίας όλων των επισήμων γλωσσών της Κοινότητας, όπως προβλέπεται από τον κανονισμό 1 (106). Η επιλογή μιας ή περισσοτέρων γλωσσών εργασίας μπορεί πράγματι, κατά τη διατύπωση της αποφάσεως Akzo (βλ. το σημείο 41 ανωτέρω), να είναι αναγκαία για την εύρυθμη λειτουργία της Επιτροπής ως αποφασιστικού οργάνου, δηλαδή για την αποτελεσματικότητα των διαβουλεύσεων και της λήψεως αποφάσεων. Θεωρώ ότι προς τούτο η ολομέλεια της Επιτροπής μπορεί, ακόμα και στις υποθέσεις ανταγωνισμού, να εκδίδει απόφαση βάσει σχεδίου αποφάσεως συνταχθέντος σε μία ή περισσότερες από τις γλώσσες εργασίας της Επιτροπής: αυτό δηλαδή που έχει σημασία είναι, σύμφωνα με την αρχή της συλλογικότητας, να έχουν όλα τα μέλη της Επιτροπής τη δυνατότητα να συμμετάσχουν στη συζήτηση και στη λήψη αποφάσεως σε μια γλώσσα την οποία κατέχουν (βλ. το σημείο 38 ανωτέρω) (107).

Δεν μπορεί να ληφθεί σοβαρά υπόψη το επιχείρημα των αναιρεσιβλήτων ότι η υποβολή στην ολομέλεια της Επιτροπής του σχεδίου μιας αποφάσεως σε όλα τα αυθεντικά κείμενα θα αποτελούσε εγγύηση για τον έλεγχο των κειμένων αυτών (διότι τότε τουλάχιστον ένας Επίτροπος, του οποίου η μητρική γλώσσα είναι μία από τις οικείες γλώσσες, θα μπορούσε να ελέγξει το κείμενο στη γλώσσα αυτή): τα μέλη της Επιτροπής παρεμβαίνουν σε επίπεδο διασκέψεως και λήψεως αποφάσεως - που είναι δυνατόν, όπως είπα πιο πάνω, για πρακτικούς λόγους, να διεξάγονται σε μία ή περισσότερες από τις γλώσσες εργασίας της Επιτροπής - και όχι στο επίπεδο της γλωσσικής αναθεωρήσεως ενός κειμένου.

44. Ως εκ τούτου, θα ήθελα να τοποθετηθώ ως εξής. Η αρχή της συλλογικότητας τηρείται, όταν η ολομέλεια της Επιτροπής πράγματι διασκέφθηκε και αποφάσισε, επί τη βάσει κειμένου συντεταγμένου σε μία ή περισσότερες γλώσσες (εργασίας), να εκδώσει απόφαση με την οποία διαπιστώνει παράβαση του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ και επιβάλλει τις σχετικές κυρώσεις. Κανείς από τους διαδίκους δεν αμφισβητεί ότι πράγματι αυτό έγινε εν προκειμένω. Αυτό ακριβώς άλλωστε προκύπτει από τις διαπιστώσεις των πραγματικών περιστατικών εκ μέρους του Πρωτοδικείου (108).

Αντιθέτως προς την άποψη του Πρωτοδικείου, θεωρώ ότι η εξουσιοδότηση που δίδεται στον αρμόδιο για ζητήματα ανταγωνισμού Επίτροπο, προκειμένου να εκδώσει στις άλλες γλώσσες το αυθεντικό (ή μη) κείμενο μιας αποφάσεως που έχει εγκριθεί από την ολομέλεια (σε μία ή περισσότερες γλώσσες εργασίας) πρέπει να θεωρηθεί μέτρο υλικής εκτελέσεως ή εσωτερικής οργανώσεως: πράγματι, αυτό που χορηγείται ουσιαστικά στον Επίτροπο είναι μόνο η εξουσία να προβεί σε υλικές πράξεις εκτελέσεως, δηλαδή στη μετάφραση μιας ήδη εκδοθείσας αποφάσεως και, ενδεχομένως στην εναρμόνισή της με τις άλλες μεταφράσεις.

Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν, λαμβανομένου υπόψη ότι τα προς έκδοση κείμενα της αποφάσεως (σε ορισμένες γλώσσες) ήσαν αυθεντικά, γίνει δεκτό ότι η εξουσιοδότηση την οποία παρέσχε η ολομέλεια της Επιτροπής στον αρμόδιο για ζητήματα ανταγωνισμού Επίτροπο, όπως προκύπτει από τα πρακτικά της εννιακοσιοστής τεσσαρακοστής πέμπτης συνεδριάσεως, αποτελεί μέτρο διαχειρίσεως και διοικήσεως με τη στενή του όρου έννοια, θεωρώ ότι η Επιτροπή είχε το δικαίωμα να του την παράσχει. Πράγματι, μετά από προσεκτικότερη εξέταση καθίσταται σαφές ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις που ετέθησαν συναφώς από την απόφαση Akzo. Πρώτον, είναι σαφές δηλαδή ότι, όσον αφορά τα όρια αρμοδιότητας που πρέπει να τηρούνται, η Επιτροπή, παρέχοντας την εν λόγω εξουσιοδότηση, δεν παραχώρησε καθ' οιονδήποτε τρόπο την εξουσία της να λάβει μια απόφαση αρχής ούτε παραιτήθηκε από τη συλλογική ευθύνη της ως προς την απόφαση αυτή: η προσεκτική ανάγνωση των πρακτικών καθιστά σαφές ότι η Επιτροπή πρώτα συζήτησε και ενέκρινε η ίδια την απόφαση αυτή σε μια γλώσσα εργασίας (και μάλιστα εν προκειμένω σε πλείονες γλώσσες εργασίας, δηλαδή τα γερμανικά, τα αγγλικά και τα γαλλικά) και ότι στη συνέχεια και μόνο ζήτησε από τον αρμόδιο για ζητήματα ανταγωνισμού Επίτροπο να μεταφέρει το κείμενο της αποφάσεως στις άλλες επίσημες γλώσσες. Επομένως, η εξουσιοδότηση δεν θα μπορούσε λογικά να ερμηνευθεί ως απονομή εξουσίας εκδόσεως νέας αποφάσεως, αλλά αποκλειστικά ως απονομή εξουσίας επιβλέψεως, εξ ονόματος της Επιτροπής, της μεταφοράς της αποφάσεως στις άλλες γλώσσες (στις οποίες το κείμενο ενδέχεται να είναι αυθεντικό), σύμφωνα με την απόφαση η οποία είχε εγκριθεί από την Επιτροπή στη γερμανική, γαλλική και αγγλική γλώσσα. Εξάλλου, η έννομη προστασία των επιχειρήσεων προς τις οποίες απευθύνθηκε η απόφαση της Επιτροπής στα αυθεντικά κείμενα, δεν θίγεται από οιαδήποτε άποψη: οι επιχειρήσεις αυτές μπορούσαν πράγματι να ασκήσουν προσφυγή ακυρώσεως κατά της αποφάσεως - πράγμα που έπραξαν άλλωστε - υπό τις ίδιες ακριβώς προϋποθέσεις που θα ίσχυαν αν η απόφαση είχε εγκριθεί στις εν λόγω γλώσσες από την ίδια την ολομέλεια. Επιπλέον, από την απόφαση PVC προκύπτει ότι κανένας από τους διαδίκους προς τους οποίους απευθύνθηκε η απόφαση της Επιτροπής στα ιταλικά ή στα ολλανδικά δεν προέβαλε πρωτοβαθμίως σχετικό λόγο ακυρώσεως (109).

45. Καταλήγω συνεπώς στο συμπέρασμα ότι το Πρωτοδικείο, αποφαινόμενο ότι η ολομέλεια της Επιτροπής δεν μπορούσε να εξουσιοδοτήσει τον αρμόδιο για ζητήματα ανταγωνισμού Επίτροπο να εκδώσει τα αυθεντικά κείμενα της αποφάσεως στις άλλες γλώσσες, δηλαδή στα ιταλικά και στα ολλανδικά, παρέβη το κοινοτικό δίκαιο. Θα ήθελα πάντως να τονίσω ότι η ανωτέρω εκτίμησή μου σχετικά με την κρίση του Πρωτοδικείου επί της καθ' ύλην αρμοδιότητας του αρμοδίου για ζητήματα ανταγωνισμού Επιτρόπου είναι εντελώς ανεξάρτητη από το ζήτημα της κατά χρόνο αρμοδιότητας του εν λόγω Επιτρόπου, δηλαδή του κ. Sutherland, να κοινοποιήσει την απόφαση προς τους αποδέκτες της. Ενόψει του διαπιστωθέντος από το Πρωτοδικείο πραγματικού περιστατικού ότι η απόφαση της Επιτροπής ήταν οριστικά έτοιμη - κατόπιν δηλαδή της μεταφράσεως και γλωσσικής αναθεωρήσεώς της - μόλις στο τέλος Ιανουαρίου 1989, οπότε τόσο τα αυθεντικά κείμενα της αποφάσεως στις πέντε γλώσσες, όσο και τα κείμενα στις άλλες τέσσερις επίσημες κοινοτικές γλώσσες, είναι αναμφισβήτητο ότι ο κ. Sutherland, του οποίου η θητεία ως Επιτρόπου είχε λήξει στις 5 Ιανουαρίου 1989, δεν ήταν πλέον αρμόδιος να κοινοποιήσει την απόφαση στους αποδέκτες της ιδίω ονόματι και για λογαριασμό της Επιτροπής. Είναι σαφές ότι η κοινοποίηση αυτή έπρεπε να έχει γίνει από τον διάδοχο του κ. Sutherland. Θα επανέλθω, στο τελευταίο τμήμα των προτάσεών μου, επί του ζητήματος αν η πλημμέλεια αυτή είναι αρκετά σημαντική, ώστε να θίγει τη νομιμότητα ή ακόμη και το υποστατό της αποφάσεως.

VI - Σκοπός και ερμηνεία του άρθρου 12 του εσωτερικού κανονισμού της Επιτροπής, το οποίο αφορά την κύρωση των αποφάσεων

46. Κατά την Επιτροπή, η απόφαση PVC χαρακτηρίζεται από υπερβολική τυπολατρεία και παραγνωρίζει την έννοια και το περιεχόμενο της κυρώσεως των πράξεων, η οποία προβλέπεται από το άρθρο 12 του εσωτερικού κανονισμού. Η τυπική διαδικασία του άρθρου 10 (που αφορά την έγκριση των πρακτικών των συνεδριάσεων της Επιτροπής) και η διαδικασία του άρθρου 12 του κανονισμού (που αφορά την κύρωση των αποφάσεων της Επιτροπής) (110) χρησιμεύουν ως υπόμνηση για την Επιτροπή και δεν έχουν επομένως παρά μόνο καθαρά εσωτερικές συνέπειες. Κατά την Επιτροπή, οι διαδικασίες αυτές δεν αποτελούν συστατικά στοιχεία της εκδόσεως και του υποστατού των πράξεων αυτών ούτε βέβαια στοιχεία που καθιστούν τις πράξεις εκτελεστές ή διασφαλίζουν την πλήρη ένταξή τους στην κοινοτική έννομη τάξη. Αντιθέτως, μια πράξη εντάσσεται στην εκτός του οργάνου έννομη τάξη, όταν τίθεται σε ισχύ ή αρχίζει να εφαρμόζεται έναντι των αποδεκτών της, δηλαδή όταν δημοσιεύεται ή κοινοποιείται σύμφωνα με το άρθρο 191 της Συνθήκης.

47. Κατά την άποψή μου, στην παρούσα υπόθεση τίθενται δύο στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους νομικά ζητήματα, και συγκεκριμένα: 1) Ποια νομική σημασία πρέπει να αποδοθεί στην κύρωση των πράξεων της Επιτροπής δυνάμει του άρθρου 12 του εσωτερικού κανονισμού; και: 2) Μπορούν οι τρίτοι να επικαλεστούν τη μη τήρηση της διατάξεως αυτής; Προκειμένου να επιλυθούν ορθώς τα ζητήματα αυτά, θα εξετάσω πρώτα τη νομολογία που έχει διαμορφώσει το Δικαστήριο επί του γενικοτέρου ζητήματος του νομικού καθεστώτος του εσωτερικού κανονισμού ενός κοινοτικού θεσμικού ή συλλογικού οργάνου και του ζητήματος κατά πόσον μπορεί να γίνει επίκληση του κανονισμού από τρίτους.

Α. Καθεστώς των εσωτερικών κανονισμών, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, και δικαίωμα επικλήσεώς τους από τους τρίτους

1. Διατάξεις της Συνθήκης και νομολογιακά προηγούμενα

48. Με εξαίρεση το Δικαστήριο και το Πρωτοδικείο (τα οποία έχουν Κανονισμό Διαδικασίας (111)), όλα τα όργανα της Κοινότητας έχουν εσωτερικό κανονισμό, τον οποίο είχαν υποχρέωση να θεσπίσουν κατ' εφαρμογήν της Συνθήκης ΕΟΚ ή της Συνθήκης Συγχωνεύσεως (112). Για την Επιτροπή, η υποχρέωση αυτή απορρέει από το άρθρο 16 της Συνθήκης Συγχωνεύσεως, κατά το οποίο:

Η Επιτροπή θεσπίζει τον κανονισμό της προς εξασφάλιση της λειτουργίας της και της λειτουργίας των υπηρεσιών της, κατά τους όρους που προβλέπονται στις Συνθήκες περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητος 'Ανθρακος και Χάλυβος, της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητος και της Ευρωπαϊκής Κοινότητος Ατομικής Ενεργείας, καθώς και στην παρούσα Συνθήκη. Η Επιτροπή δημοσιεύει τον κανονισμό της.

Συνεπώς, το άρθρο 16 της Συνθήκης Συγχωνεύσεως χορηγεί στην Επιτροπή εξουσία αυτο-οργανώσεως (113). Αυτή η θεσμική αυτοτέλεια, η οποία, όπως έκρινε το Δικαστήριο με την απόφαση Akzo, αποτελεί την έκφραση μιας αρχής που είναι συμφυής προς κάθε θεσμικό σύστημα (βλ. το σημείο 39 ανωτέρω) τελεί ωστόσο ρητώς - πράγμα το ο