5.

Ως προς το πρώτο πρόβλημα η Επιτροπή εμμένει στην άποψη ότι η καταχρηστική άσκηση της εκχωρήσεως εις βάρος των δανειστών του εκχωρητού εμπίπτει στον τομέα της εξωσυμβατικής ευθύνης και, επομένως, στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 215 της συνθήκης EOK. Ο ισχυρισμός αυτός περικλείει ένα ποσοστό αλήθειας, πρέπει, όμως, να εξεταστεί αναλυτικότερα σε σχέση με τις ιδιομορφίες της συγκεκριμένης υποθέσεως. Στην παρούσα περίπτωση — αξίζει να υπομνηστεί — ότι αποφασιστική για τον καθορισμό του δικαίου βάσει του οποίου θα κριθεί το κύρος (ή η πρακτική αποτελεσματικότητα) της εκχωρήσεως είναι η απαίτηση που προτείνει για συμψηφισμό η καθής και όχι η απαίτηση που προβάλλει η προσφεύγουσα. Πρέπει, λοιπόν, να εξεταστεί α) αν η εκχώρηση της απαιτήσεως για αποζημίωση αποκλείει τη δυνατότητα προβολής της ανταπαιτήσεως για απόδοση των επιστροφών λόγω εξαγωγής που εκχώρησαν στην Επιτροπή οι γερμανικές τελωνειακές αρχές και 6) αν, ή ενδεχομένως υπό ποιες προϋποθέσεις, το γεγονός αυτό έχει επίδραση επί της τύχης της συμβάσεως με την οποία εκχωρήθηκε η απαίτηση αποζημιώσεως. Για να προσδιοριστούν οι εθνικοί ή κοινοτικοί κανόνες βάσει των οποίων θα κριθεί το κύρος ή η πρακτική αποτελεσματικότητα της συμβάσεως αυτής, πρέπει να εξακριβωθεί αν η απαίτηση αποδόσεως των επιστροφών που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως ή παρανόμως υπόκειται ή όχι στο κοινοτικό δίκαιο. Έχω τη γνώμη ότι τ απαίτηση αυτή ερείδεται σε κοινοτικές δια τάξεις, υπό την έννοια ότι οι λόγοι για τους οποίους η εκχώρηση θα μπορούσε νο θεωρηθεί άκυρη, πρέπει να αναζητηθού\μεταξύ των αρχών της κοινοτικής έννομη( τάξης. Η άποψη της Επιτροπής πρέπει' λοιπόν, να συμπληρωθεί υπό το φως των διαπιστώσεων αυτών. Όπως ανέφερα, η απαίτηση που προτείνεται για συμψηφισμό αφορά την απόδοση επιστροφών λόγω εξαγωγής. Η κοινοτική της προέλευση πρέπει να αναζητηθεί στις διατάξεις των κανονισμών σύμφωνα με τις οποίες οι εθνικές υπηρεσίες πραγματοποιούν τις πληρωμές — έστω και εσφαλμένα —, όσον δε αφορά την απόδοση αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών, στο άρθρο 8 του κανονισμού 729/70 του Συμβουλίου, της 21ης Απριλίου 1970. Ας εξετάσουμε τη διάταξη αυτή. Το πρώτο εδάφιο της πρώτης παραγράφου προβλέπει ότι «τα κράτη μέλη ... σύμφωνα με τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις, λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα, προκειμένου.. να ανακτήσουν τα απωλεσθέντα εξ αιτίας ανωμαλιών ή αμελειών ποσά». Στην παρούσα περίπτωση, οι τελωνειακές αρχές της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας αφού κατέβαλαν στην επιχείρηση Contifex τις επιστροφές λόγω εξαγωγής, κατά το χρονικό διάστημα 1976/1977, εξαπατηθείσες, λόγω της απατηλής συμπεριφοράς της τελευταίας, ως προς τα χαρακτηριστικά των προϊόντων, αποφάσισαν, κατ' εφαρμογή της παραπάνω διατάξεως να ζητήσουν απόδοση των επιστροφών. Σύμφωνα δε με την πάγια νομολογία σας, οι αρχές των κρατών μελών οι οποίες στα πλαίσια της διαχειρίσεως του κοινοτικού συστήματος γεωργικών παρεμβάσεων, έχουν το καθήκον να αναζητήσουν τα αχρεωστήτως καταβληθέντα ποσά, οφείλουν να ενεργούν σύμφωνα με τις διατάξεις του εσωτερικού τους δικαίου, «μόνο κατά το αναγκαίο για την εκτέλεση των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου μέτρο και εφόσον η εφαρμογή των εν λόγω εθνικών κανόνων δεν θίγει το πεδίο εφαρμογής και την αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου» : Αναφέρομαι στην απόφαση της 6ης Μαΐου 1982 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 146, 192 και 193/81 (BayWa AG κλπ. κατά Bundesanstalt für landwirtschaftliche Marktordnung (συλλογή σ. 1503). Στην εν λόγω υπόθεση, το Δικαστήριο έπρεπε να αποφανθεί αν οι κοινοτικές διατάξεις περί αναζητήσεως αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών, στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (6λ. προαναφερθέν άρθρο 8), επιβάλλουν στα κράτη μέλη την υποχρέωση να φροντίζουν για την αναζήτηση των αχρεωστήτως καταβληθέντων ή παρέχουν απλώς την ευχέρεια, «επιτρέπουν στην νομοθεσία των κρατών μελών, να αναθέτει την εκτίμηση κάθε συγκεκριμένης περιπτώσεως στην αρμοδία εθνική αρχή» (σκέψη 27 της προαναφερθείσας αποφάσεως). Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι διατάξεις του κοινοτικού δικαίου «επιβάλλουν ρητώς την υποχρέωση στις εθνικές αρχές να αναζητούν αχρεωστήτως ή αντικανονικώς καταβληθέντα ποσά, χωρίς οι αρχές αυτές ... να δύνανται... να ασκούν εξουσία εκτιμήσεως ως προς τη σκοπιμότητα ή μη της απαιτήσεως επιστροφής ...» (σκέψη 30 της προαναφερθείσας αποφάσεως). Η άποψη αυτή στηρίζεται στην αρχή της ισότητας^ και στην αρχή της ομοιόμορφης εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου. Το Δικαστήριο πράγματι, έκρινε ότι «αντίθετη ερμηνεία θα είχε ως αποτέλεσμα να θέσει σε κίνδυνο την ίση μεταχείριση των επιχειρηματιών στα διάφορα κράτη μέλη και την εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου, η οποία, κατά το μέτρο του δυνατού, πρέπει να είναι ομοιόμορφη σε όλη την Κοινότητα» (σκέψη 30, in fine, της προαναφερθείσας αποφάσεως). Τα αποσπάσματα που παρατέθηκαν είναι σαφή και αποτελούν την πιο πρόσφατη εκδήλωση μιας προσεγγίσεως που έχει ήδη παγιωθεί' αναφέρω, μεταξύ άλλων, τις προγενέστερες αποφάσεις της 5ης Μαρτίου 1980 επί της υποθέσεως 265/78 (Ferwerda κατά Produktschap voor Vee en Vlees, Race. 1980, σ. 617), της 12ης Ιουνίου 1980 στην υπόθεση 130/79 (Express Dairy Foods κατά Intervention Board for Agricultural Produce, Race. 1980, σ. 1887), καθώς και της 12ης Ιουνίου 1980 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 119 και 126/79 (Lippische Hauptgenossenschaft, Race. 1980, σ. 1863). Αλλά, υπέρ της ερμηνείας που δίνω στο άρθρο 8 το Δικαστήριο προσφέρει ένα ακόμα επιχείρημα με την απόφαση του της 28ης Ιουνίου 1977, στην υπόθεση 118/76 (Balkan, Race. 1977, σ. 1177). Κρίνοντας περί της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ της Κοινότητας και των κρατών μελών ως προς την είσπραξη νομισματικών εξισωτικών ποσών το Δικαστήριο έκρινε ότι οι εθνικές διοικητικές αρχές δεν μπορούν να εφαρμόσουν μια διάταξη εσωτερικού δικαίου «εφόσον θα είχε ως αποτέλεσμα την τροποποίηση της εμβέλειας των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου» (βλ. ιδίως σκέψη 5 της αποφάσεως). Την ίδια άποψη διατυπώνει και ο γενικός εισαγγελέας στις προτάσεις του επί της υποθέσεως BayWa όπου τονίζει ότι δεν επιτρέπεται η εφαρμογή διατάξεως του εθνικού δικαίου «όταν θίγουν την αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου». Από το σύνολο λοιπόν των πιο πάνω παρατηρήσεων συνάγεται ότι η απαίτηση που προτάθηκε για συμψηφισμό υπόκειται, μερικώς, στις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου: σ' ένα σύστημα κανόνων, δηλαδή, οι οποίοι ως γνωστόν, υπερισχύουν των αντιθέτων εθνικών διατάξεων. Οι διατάξεις που αφορούν την παρούσα περίπτωση και οι οποίες συνοπτικά επι6άλλουν την υποχρέωση στις εθνικές αρχές να αναζητούν τα αχρεωστήτως ή αντικανονικώς καταβληθέντα ποσά, έχουν ως σκοπό να διασφαλίσουν ότι οι κοινοτικές απαιτήσεις θα προβάλλονται υπό τις ίδιες συνθήκες σε όλα τα κράτη μέλη. Έχουν, δηλαδή, σκοπό — όπως ήδη τόνισα όταν αναφέρθηκα στις σχετικές σκέψεις του Δικαστηρίου — να διασφαλίσουν ίση μεταχείριση σε όλους τους επιχειρηματίες μέσω της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου. Ποιες είναι, λοιπόν, οι επιπτώσεις των αρχών αυτών στο πρόβλημα που μας αποσχολεί; Νομίζω ότι επιβάλλουν να διασφαλιστεί σε μια απαίτηση που στηρίζεται στο κοινοτικό δίκαιο ο ίδιος βαθμός προστασίας σε όλο το χώρο της κοινής αγοράς. Όπως είναι γνωστό ο οφειλέτης μιας χρηματικής παροχής παρέχει στο δανειστή ένα είδος γενικής εγγυήσεως μέσω της περιουσίας του. Η ίδια αντίληψη εκφράζεται κοινώς με τη διαπίστωση ότι ο οφειλέτης εγγυάται με την περιουσία του ότι σε περίπτωση μη εκπληρώσεως της παροχής του ο δανειστής μπορεί να ζητήσει αναγκαστική εκτέλεση. Πρόκειται για κανόνα που είναι κοινός στα δίκαια όλων των κρατών μελών κατ' αρχήν πρέπει να ισχύει επίσης Kat για τις απαιτήσεις που στηρίζονται στο κοινοτικό δίκαιο. Αν αυτό δεν συμβαίνει — ή δεν εφαρμόζεται ενιαία σε όλη την Κοινότητα — θίγεται το ίδιο το περιεχόμενο της απαιτήσεως. Ένα πάντως είναι βέβαιο: η δυνατότητα ικανοποιήσεως μιας απαιτήσεως μπορεί να παρεμποδιστεί από πράξεις διαθέσεως του οφειλέτη. Ακριβώς όπως συνέβη στην παρούσα περίπτωση: με την εκχώρηση της απαιτήσεως αποζημιώσεως που είχε κατά της Επιτροπής, η επιχείρηση Contifex αποστερήθηκε από στοιχείο του ενεργητικού της και κατέστησε για την Επιτροπή δυσκολότερο, αν όχι αδύνατο, να αναζητήσει το ποσό που της οφείλει η επιχείρηση Contifex. Μετά τις παρατηρήσεις αυτές πρέπει να εξεταστεί η επίπτωση που μπορεί να έχουν οι πιθανές διαφορές μεταξύ των διαφόρων εθνικών εννόμων τάξεων, επί της ικανοποιήσεως απαιτήσεων που στηρίζονται στο κοινοτικό δίκαιο, ως προς την παρεχόμενη στο δικαιούχο τέτοιων απαιτήσεων ασφάλεια κατά διαθέσεως περιουσιακών στοιχείων του οφειλέτου. Είναι πράγματι πιθανό οι διαφορές αυτές να καταλήγουν σε διαφορετική μεταχείριση των οφειλετών και να παρεμποδίζουν την ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου ως προς την αναζήτηση αχρεωστήτως ή αντικανονικώς καταβληθέντων ποσών. Σε περίπτωση ειδικής πράξεως διαθέσεως, όπως είναι η εκχώρηση απαιτήσεως, εμφανίζονται οι διαφορές για τις οποίες έγινε λόγος κατά τρόπο ιδιαίτερα εμφανή και εντυπωσιακό. Είναι γνωστό ότι ορισμένα νομικά συστήματα (όπως το ιταλικό και το γαλλικό) απαιτούν, για να μπορεί να αντιταχθεί η εκχώρηση στον οφειλέτη της εκχωρηθείσας απαίτησης, κοινοποίηση της προς αυτόν, ενώ άλλα νομικά συστήματα (όπως της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας), θεωρούν ότι η εκχώρηση ισχύει έναντι του οφειλέτη χωρίς να προβλέπουν ένα συγκεκριμένο τύπο κοινοποιήσεως. Επομένως, στα συστήματα της πρώτης κατηγορίας ο οφειλέτης της εκχωρηθείσας απαίτησης μπορεί να προβάλει στον εκδοχέα τις ίδιες ενστάσεις που μπορούσε να προβάλει έναντι του εκχωρητού, εφόσον οι ενστάσεις αυτές στηρίζονται σε δικαιώματα που κτήθηκαν μετά την εκχώρηση αλλά πριν από την κοινοποίηση. Στα νομικά συστήματα της δεύτερης κατηγορίας, αντίθετα, ο οφειλέτης της εκχωρηΜσας απαίτησης δεν μπορεί κατά κανόνα να προβάλει καμιά ένσταση που να στηρίζεται σε δικαίωμα που έχει κτηθεί μετά την εκχώρηση. Το συμπέρασμα είναι αυτονόητο: ο οφειλέτης εκχωρηΜσας απαίτησης, ο οποίος είναι ταυτόχρονα δανειστής του εκχωρητού, δεν προστατεύεται στη Γερμανία κατά τον ίδιο τρόπο όπως στην Ιταλία και τη Γαλλία. Όταν δε, η απαίτηση στηρίζεται σε διατάξεις κοινοτικού δικαίου, είναι, επίσης, προφανές ότι η διαφορετική αυτή προστασία επιδρά στην ίδια τη δυνατότητα ικανοποιήσεως του δικαιώματος. Θεωρώ, κατά συνέπεια, απαραίτητο να εξεταστεί αν η κοινοτική έννομη τάξη θέτει φραγμό στην εφαρμογή των διατάξεων των εθνικών έννομων τάξεων, ο οποίος να πηγάζει από αρχές που είναι κοινές στις εθνικές έννομες τάξεις και χάρη στον οποίο να αποφεύγονται οι δυσχέρειες που ανέφερα πιο πάνω. Η νομολογία του Δικαστηρίου παρέχει μια ένδειξη προς την κατεύθυνση αυτή με την απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 1979 (υπόθεση Ireks-Arkady κατά Επιτροπής, Race. 1979, σ. 2955). Η τότε ενάγουσα είχε ασκήσει αγωγή κατά της Επιτροπής και του Συμβουλίου προβάλλοντας απαίτηση αποζημιώσεως (η οποία όπως και στην παρούσα περίπτωση προερχόταν από οφειλόμενες αλλά μη καταβληθείσες επιστροφές λόγω εξαγωγής) την οποία της είχε εκχωρήσει άλλος δικαιούχος. Η Επιτροπή είχε ζητήσει να κριθεί η αγωγή απαράδεκτη με το επιχείρημα ότι δεν επιτρέπεται εκχώρηση αυτού του είδους διότι παρέχει τη δυνατότητα καταχρήσεων. Η ένσταση απορρίφθηκε διότι διαπιστώθηκε ότι η εκχώρηση έγινε προς μια εταιρεία η οποία ανήκε στον ίδιο όμιλο «και ως συνέπεια αναδιαρθρώσεως του ομίλου των επιχειρήσεων» το Δικαστήριο, όμως, τόνισε, κατά τρόπο γενικό ότι «τίποτα δεν εμποδίζει τον εκδοχέα μιας απαιτήσεως να προβάλει το δικαίωμα αποζημιώσεως και να ζητήσει δικαστικώς την ικανοποίηση του», εφόσον «δεν υπάρχει λόγος να θεωρηθεί η εκχώρηση ως καταχρηστική» (σκέψη 5 της αποφάσεως). Για την περίπτωση που εξετάζουμε, μεγαλύτερη σημασία έχει το γεγονός ότι το Δικαστήριο θεώρησε τον κίνδυνο καταχρήσεως ως περιορισμό της ελευθερίας εκχωρήσεως μιας απαιτήσεως, χωρίς να συνάγει την αρχή αυτή από την έννομη τάξη ενός ορισμένου κράτους μέλους σύμφωνα με τους κανόνες συνδέσεως του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου. Κατά τη γνώμη μου πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι διατυπώνοντας την προαναφερθείσα σκέψη το Δικαστήριο θέλησε να αναφερθεί περισσότερο σε μια «κοινοτική» έννοια ^ της καταχρήσεως, η οποία προκύπτει από ης αρχές που είναι κοινές σε όλα τα κράτη μέλη. Με αυτό τον τρόπο η απόφαση Ireks-Arkady επιβεβαιώνει τη σχέση μεταξύ του κοινοτικού ερείσματος της απαιτήσεως και των επίσης κοινοτικών αρχών που διασφαλίζουν την ικανοποίηση της. Πρέπει, ωστόσο, να τονιστεί ότι από τις βασικές αυτές σκέψεις μέχρι τη διαπίστωση ότι η εκχώρηση απαιτήσεως ρυθμίζεται από διατάξεις κοινοτικού δικαίου, η απόσταση είναι μεγάλη. Πρέπει, πράγματι, να γίνει διάκριση μεταξύ των ειδικών διατάξεων που ρυθμίζουν την εκχώρηση (διατάξεις περί τύπου, ουσιαστικές προϋποθέσεις) και γενικές διατάξεις περί διασφαλίσεως μιας απαιτήσεως η οποία στηρίζεται σε κανόνες κοινοτικού δικαίου. Οι πρώτες πρέπει να αναζητηθούν στο εθνικό δίκαιο κάθε κράτους. Αναφέρω, σχετικά, τα όσα ανέπτυξε ο γενικός εισαγγελέας Capotorti, στις προτάσεις του στην υπόθεση Ireks-Arkady (ιδίως σσ. 2986 και 2987). Το γενονός ότι αντικείμενο της εκχωρήσεως είναι απαίτηση που στηρίζεται σε παράνομη ενέργεια της Κοινότητας δεν αρκεί «για να θεμελιώσει μεταξύ της εκχωρήσεως και της παράνομης ενέργειας μια τόσο στενή και άμεση σχέση, ώστε να πρέπει η κατά το ιδιωτικό δίκαιο συναφθείσα σύμβαση εκχωρήσεως να περιληφθεί στο πεδίο εφαρμογής των κοινοτικών κανόνων περί εξωσυμβατικής ευθύνης» (όπως προανεφέρθη σ. 2986 in fine). Όπως, όμως, ανέφερα, η κατάσταση στην παρούσα περίπτωση είναι διαφορετική. Το πρόβλημα που μας απασχολεί είναι να προσδιοριστούν οι θεμελιώδεις αρχές οι οποίες διασφαλίζουν, στις έννομες τάξεις των κρατών μελών την ικανοποίηση των απαιτήσεων και ειδικότερα προστατεύουν τον πιστωτή από πράξεις διαθέσεως του οφειλέτου με τις οποίες ο τελευταίος ελαττώνει την περιουσία του. Θέλω, τέλος, να προσθέσω ότι υπέρ της κοινοτικής λύσεως, που δόθηκε στην περίπτωση αυτή, υπάρχει ένα ακόμη επιχείρημα γενικής φύσεως. Σε αντίθετη περίπτωση που η εκτίμηση του κύρους (ή της αποτελεσματικότητας) της εκχωρήσεως θα έπρεπε να γίνεται σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, τα όργανα θα ήταν υποχρεωμένα να προσφεύγουν για την εκτίμηση αυτή στα δικαστήρια των διαφόρων κρατών, γεγονός που θα περιόριζε τη δική σας δικαιοδοσία: κατά τη γνώμη μου η άποψη αυτή όχι μόνο αντιβαίνει προς τη γνωστή γενική αρχή της οικονομίας των δικών, αλλά και διότι τα εθνικά δικαστήρια θα καλούνταν να αποφανθούν τελεσίδικα για ένα θέμα, το οποίο, όπως ήδη παρατήρησα, έχει ένα διπλό κοινοτικό έρεισμα: ως προς την επίδικη απαίτηση (η οποία στηρίζεται στο άρθρο 215 της συνθήκης ΕΟΚ) και ως προς τη μεγαλύτερη απαίτηση που προτείνεται για συμψηφισμό.