Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Lenz της 14ης Οκτωβρίου 1987. - ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΒΡΕΤΑΝΙΑΣ ΚΑΙ ΒΟΡΕΙΟΥ ΙΡΛΑΝΔΙΑΣ ΚΑΤΑ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. - ΟΥΣΙΕΣ ΜΕ ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΔΡΑΣΗ - ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΑΚΥΡΩΣΕΩΣ - ΝΟΜΙΚΟ ΕΡΕΙΣΜΑ - ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΠΑΡΑΤΥΠΙΕΣ ΤΗΣ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ - ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑΣ. - ΥΠΟΘΕΣΗ 68/86.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1988 σελίδα 00855

Σουηδική ειδική έκδοση σελίδα 00367

Φινλανδική ειδική έκδοση σελίδα 00371



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

++++

Κύριε πρόεδρε,

Κύριοι δικαστές,

Α - Τα πραγματικά περιστατικά

1 . Στις 31 Ιουλίου 1981 εκδόθηκε η οδηγία 81/602 του Συμβουλίου "περί απαγορεύσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική ή θυρεοστατική δράση" ( 1 ). Η οδηγία απαγορεύει ιδίως τη χορήγηση στα ζώα εκμεταλλεύσεως των ουσιών που αναφέρει το άρθρο 2, στο άρθρο 4 δε προβλέπει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να επιτρέψουν τη χορήγηση στα ζώα εκμεταλλεύσεως ορισμένων ουσιών για θεραπευτική αγωγή ( και παρόμοιους σκοπούς ). Κατά το άρθρο 5 το Συμβούλιο όφειλε να λάβει το ταχύτερο δυνατόν, κατόπιν προτάσεως της Επιτροπής και με ομοφωνία, απόφαση σχετικά με τη χορήγηση στα ζώα εκμεταλλεύσεως πέντε ορμονών με σκοπό την πάχυνση . Το άρθρο 7 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μεριμνούν ώστε να υποβάλλονται σε έλεγχο τα ζώα εκμεταλλεύσεως, τα κρέατα των ζώων αυτών καθώς και τα προϊόντα που παρασκευάζονται από ή με τα κρέατα αυτά, οι δε λεπτομέρειες του εν λόγω ελέγχου καθορίζονται και αυτές από το Συμβούλιο που αποφασίζει ομόφωνα .

2 . Στο πλαίσιο αυτό το Συμβούλιο εξέδωσε την οδηγία 85/358 της 16ης Ιουλίου 1985 ( 2 ). Η οδηγία ορίζει στο άρθρο 14 και πάλι ότι το Συμβούλιο, αποφασίζοντας ομόφωνα κατόπιν προτάσεως της Επιτροπής, θα εκδώσει την απόφαση που προβλέπει το άρθρο 5 της οδηγίας 81/602 πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 1985 .

3 . Η Επιτροπή που, εις εκτέλεση του καθήκοντος που της επέβαλε το άρθρο 8 της οδηγίας 81/602 είχε συγκροτήσει επιστημονική ομάδα η οποία θα προσδιόριζε τα αποτελέσματα των πέντε ουσιών που αναφέρονται στο άρθρο 5 της οδηγίας 81/602, ενήργησε για πρώτη φορά στο πλαίσιο του εν λόγω άρθρου 5 καταρτίζοντας πρόταση τον Ιούνιο 1984 ( 3 ). Κατά την πρόταση αυτή τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να εγκρίνουν τη χορήγηση στα ζώα εκμεταλλεύσεως με σκοπό την πάχυνση, τριών από τις πέντε ουσίες που μνημονεύει το άρθρο 5 της οδηγίας 81/602 . Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή που κλήθηκε να λάβει θέση σχετικώς, δήλωσε με γνώμη του Δεκεμβρίου 1985, ότι δεν πρέπει να επιτραπεί η χορήγηση των τεχνητών και φυσικών ορμονών στα ζώα εκμεταλλεύσεως με σκοπό την πάχυνση και κάλεσε την Επιτροπή να υιοθετήσει τις τροποποιήσεις που επέφερε στην πρότασή της ( 4 ). Ομοίως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανέφερε στο από 11 Οκτωβρίου 1985 ψήφισμα ότι αντιτίθεται στη χορήγηση τεχνητών και φυσικών ορμονών με σκοπό την πάχυνση και κάλεσε την Επιτροπή να υιοθετήσει τις τροποποιήσεις που επέφερε στην πρότασή της ( 5 ).

4 . Η Επιτροπή, που είχε ήδη τροποποιήσει ως προς ένα σημείο την αρχική της πρόταση τον Απρίλιο του 1985 ( 6 ), υπέβαλε τότε, στις 5 Νοεμβρίου 1985, νέα πρόταση αυτή τη φορά για την έκδοση κανονισμού ( 7 ). Κατά την πρόταση αυτή οι παρεκκλίσεις από το άρθρο 2 της οδηγίας 81/602 ( απαγόρευση της χορήγησης ορισμένων ουσιών στα ζώα εκμεταλλεύσεως ) δεν μπορούν να επιτραπούν παρά μόνο σύμφωνα με το άρθρο 4 της οδηγίας ( χορήγηση ορισμένων ουσιών σε ζώα εκμεταλλεύσεως για θεραπευτική αγωγή ή άλλο παρόμοιο σκοπό ) και προβλέφθηκε η δυνατότητα χορηγήσεως τριών φυσικών ορμονών σε ζώα εκμεταλλεύσεως για θεραπευτική αγωγή . Το Συμβούλιο, κατά τη συνεδρίαση της 19ης Δεκεμβρίου 1985, συζήτησε επί πολλές ώρες, όπως αναφέρθηκε, την πρόταση αυτή - ακριβέστερα : ένα ελαφρά τροποποιημένο κείμενο της 18ης Δεκεμβρίου 1985 ( 8 ). Στο θέμα αυτό επιτεύχθηκε εξάλλου πολιτική συμφωνία ( το απόσπασμα των πρακτικών της συνεδριάσεως του Συμβουλίου της 19ης Δεκεμβρίου 1985 που προσκομίστηκε δείχνει ότι το κείμενο που πρότεινε τελικά η Επιτροπή είχε την έγκριση της πλειψηφίας των αντιπροσωπειών ). Δεν εγκρίθηκε πάντως αμέσως με πλειοψηφία ( ήταν αδύνατο να επιτευχθεί ομοφωνία ) και τούτο - όπως μας πληροφόρησαν - διότι η τελευταία πρόταση της Επιτροπής υπήρχε στις 19 Δεκεμβρίου 1985 μόνο στα γαλλικά, οι δε μεταφράσεις στις άλλες επίσημες γλώσσες ήταν προσωρινές, έπρεπε δηλαδή να αναθεωρηθούν από γλωσσομαθείς νομικούς . Η οδηγία θα εγκρινόταν λοιπόν με "γραπτή διαδικασία που θα ολοκληρωθεί στις 31 Δεκεμβρίου 1985 ".

5 . Αυτό ακριβώς έγινε, αφού οκτώ κράτη μέλη δήλωσαν ότι συμφωνούν ( το Ηνωμένο Βασίλειο και το Βασίλειο της Δανίας αντιτάχθηκαν στην εφαρμογή της γραπτής διαδικασίας ), στη συνέχεια δε ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου διαπίστωσε με έγγραφο της 31ης Δεκεμβρίου 1985 ότι η οδηγία 85/649 εγκρίθηκε με εφαρμογή της γραπτής διαδικασίας .

6 . Ως προς το περιεχόμενο της οδηγίας, που δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα ( 1985 L 382, σ . 228 και επ .), στο στάδιο αυτό θα αναφέρω μόνο ότι δίνει τον ορισμό της θεραπευτικής αγωγής την οποία και απαγορεύει για τα ζώα που προορίζονται για πάχυνση ( άρθρο 1 ) ορίζει ότι οι παρεκκλίσεις από το άρθρο 2 της οδηγίας 81/602 επιτρέπονται μόνο με την επιφύλαξη του άρθρου 4 της οδηγίας αυτής και ότι μόνο ορισμένες ουσίες μπορούν να χορηγηθούν σε ζώα εκμεταλλεύσεως για θεραπευτικούς σκοπούς ( άρθρο 2 ) εξάλλου επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μεριμνούν ώστε να μην αποστέλλονται από το έδαφός τους προς το έδαφος άλλου κράτους μέλους ζώα στα οποία έχουν χορηγηθεί ορισμένες ουσίες ή κρέατα που προέρχονται από τα ζώα αυτά ( άρθρο 5 ) καλεί επίσης τα κράτη μέλη να απαγορεύσουν την εισαγωγή από τρίτες χώρες ζώων εκμεταλλεύσεως στα οποία έχουν χορηγηθεί ορισμένες ουσίες καθώς επίσης και κρέατα προερχόμενα από τα ζώα αυτά ( άρθρο 6 ).

7 . Το Ηνωμένο Βασίλειο ζητεί από το Δικαστηριο την ακύρωση αυτής ακριβώς της οδηγίας που έγινε στόχος επικρίσεων όσον αφορά τη διαδικασία εγκρίσεως και το περιεχόμενο, αλλά που στο μεταξύ μεταφέρθηκε προφανώς στην εθνική νομοθεσία όλων των κρατών μελών ( εκτός ενός ). Το Ηνωμένο Βασίλειο υποστηρίζεται από το Βασίλειο της Δανίας, που συμμερίζεται σε μεγάλη έκταση τις επικρίσεις του πρώτου .

8 . Πρέπει λοιπόν να εξεταστεί αν οι αιτιάσεις αυτές είναι βάσιμες ή αν - όπως ισχυρίζεται το Συμβούλιο και η Επιτροπή που το υποστηρίζει - η προσφυγή πρέπει να απορριφθεί .

Β - Η γνώμη μου επί της υποθέσεως

1 . Ζητήματα παραδεκτού

9 . Ενστάσεις απαραδέκτου δεν προβλήθηκαν ρητά . Ωστόσο τα υπομνήματα του Συμβουλίου περιέχουν παρατηρήσεις που άπτονται του θέματος αυτού υπό ευρεία έννοια . Αυτές ακριβώς θα εξετάσω προκαταρκτικά .

10 . 1 ) Υποστηρίχθηκε ότι το προσφεύγον δεν απέδειξε ότι υπέστη ζημία λόγω του στοιχείου για το οποίο διαμαρτύρεται - δηλαδή ότι η προσβαλλόμενη οδηγία εγκρίθηκε με ειδική πλειοψηφία βάσει μόνο του άρθρου 43 της Συνθήκης ΕΟΚ . Κατά το επιχείρημα αυτό, η αδυναμία επιτεύξεως ομοφωνίας θα οδηγούσε στη διατήρηση της κατάστασης πραγμάτων που προκύπτει από την οδηγία 81/602, με άλλα λόγια θα είχαμε, λόγω των διαφορών μεταξύ των νομοθεσιών των διαφόρων κρατών μελών σχετικά με τις ορμόνες που μνημονεύει το άρθρο 5 της οδηγίας 81/602, στρεβλώσεις του ανταγωνισμού και εμπόδια στο εμπόριο που θα είχαν δυσμενείς επιπτώσεις και για το Ηνωμένο Βασίλειο .

11 . Ορθώς όμως υποστηρίχθηκε εις αντίκρουση του επιχειρήματος αυτού ότι το κράτος μέλος που ασκεί προσφυγή δεν υποχρεούται να αποδείξει έννομο συμφέρον ( 9 ), επομένως δεν απαιτείται, σύμφωνα με την απόφαση στην υπόθεση 230/81 ( 10 ) - να δικαιολογεί έννομο συμφέρον, όπως υποστηρίζεται σε τελευταία ανάλυση με την ένσταση αυτή . 'Αρα, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι ευσταθεί αυτός ο συλλογισμός ( ότι δηλαδή η έννομη κατάσταση που προκύπτει από την οδηγία 81/602 ήταν δυσμενέστερη για το προσφεύγον ), αυτό δεν σημαίνει ότι το Ηνωμένο Βασίλειο δεν μπορεί να ζητήσει τον έλεγχο της νομιμότητας της επίδικης οδηγίας .

12 . 2 ) Το Συμβούλιο υποστηρίζει επίσης, όσον αφορά τις αιτιάσεις της παράβασης ουσιώδους τύπου ( δηλαδή : σχετική έλλειψη αιτιολογίας, μη τήρηση του εσωτερικού κανονισμού του Συβμουλίου και παράλειψη διαβουλεύσεων με άλλα κοινοτικά όργανα ), δεν υπάρχει συμφέρον στην ακύρωση της οδηγίας για τους λόγους αυτούς, διότι μετά την ενδεχόμενη ακύρωση της πράξης αυτής θα εκδοθεί μάλλον άλλη, πανομοιότυπη πράξη .

13 . Ως προς αυτό το σημείο πρέπει να σημειωθεί ότι έχει πράγματι νομολογηθεί ( λόγου χάρη σε υποθέσεις υπαλλήλων - απόφαση στην υπόθεση 432/85 ) ( 11 ) ότι δεν υπάρχει έννομο συμφέρον στην προβολή σχετικής ελλείψεως αιτιολογίας διότι η ακύρωση της απόφασης θα οδηγήσει αναπόφευκτα στην έκδοση άλλης πανομοιότυπης . Κατά τη γνώμη μου όμως οι σκεψεις αυτές δεν ισχύουν εν προκειμένω . Πράγματι δεν πρέπει να λησμονούμε αφενός ότι, αν η οδηγία ακυρωνόταν για τους προαναφερθέντες λόγους, μια νέα απόφαση επί του θέματος αυτού θα απαιτούσε την ανάμειξη δύο ακόμα κρατών μελών . Για το λόγο αυτό δεν είναι βέβαιο ότι θα θεσπιζόταν κατ' ουσία πανομοιότυπο σύστημα ( καίτοι - όπως προκύπτει από τα πρακτικά της συνόδου του Συμβουλίου - η Ισπανία και η Πορτογαλία έπαυσαν κατά το τέλος του 1985 να ζητούν διαδικασία διαβουλεύσεως ). 'Ενα άλλο στοιχείο - που αναφέρθηκε κατά την προφορική διαδικασία - θα μπορούσε επίσης να ασκήσει επιρροή, δηλαδή το ότι διεξάγονται ήδη συζητήσεις στο πλαίσιο της ΓΣΔΕ και σχετικά με τις συνέπειες της προσβαλλόμενης οδηγίας, με τις ΗΠΑ που δεν εγκρίνουν αυτό το σύστημα . Αυτό το στοιχείο μπορεί επίσης να επηρεάσει το περιεχόμενο της νέας οδηγίας .

14 . Δεν πρέπει λοιπόν να παραμεριστούν, για λόγους που αφορούν τα υπάρχοντα συμφέροντα, οι αιτιάσεις σχετικά με την παράβαση ουσιώδους τύπου ( αν βεβαίως το στοιχείο αυτό μπορεί να ληφθεί υπόψη στην περίπτωση προσφυγών που ασκούνται από τα κράτη - στο σημείο δε αυτό παραπέμπω στις παρατηρήσεις μου σχετικά με το έννομο συμφέρον ).

2 . Επί του βασίμου της προσφυγής

15 . 1 ) Η κύρια αιτίαση - όπως προανέφερα - είναι ότι η οδηγία 85/649 εκδόθηκε ( σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής ) βάσει μόνο του άρθρου 43 της Συνθήκης ΕΟΚ και όχι και του άρθρου 100 το οποίο, στην περίπτωση των μέτρων προσεγγίσεως των νομοθεσιών, απαιτεί ομόφωνη απόφαση και διαβούλευση με το Κοινοβούλιο και με την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή .

16 . Το προσφεύγον υποστηρίζει σχετικώς ότι δεν αρκεί η αναφορά στο άρθρο 43 διότι η προσβαλλόμενη οδηγία δεν έχει μόνο γεωργικού χαρακτήρα στόχους αλλά και στόχους που εξέρχονται των ορίων του τομέα αυτού, δηλαδή την προσέγγιση των διατάξεων περί προστασίας των συμφερόντων και της υγείας των καταναλωτών . Το προσφεύγον φρονεί εξάλλου ότι, κατά την έκδοση πράξεων αυτού του είδους, δεν επιτρέπεται διάκριση μεταξύ πρωταρχικών και δευτερευόντων σκοπών η οποία είναι συχνά πάρα πολύ δύσκολη . Φρονεί περαιτέρω ότι, εν προκειμένω, όπως προκύπτει από το ιστορικό της οδηγίας, η μέριμνα λήψεως μέτρων προσεγγίσεως στον τομέα της προστασίας της υγείας ( που εμπίπτει στο άρθρο 100 της Συνθήκης ΕΟΚ ) βρισκόταν στην πρώτη θέση . Τέλος και προπαντός, το προσφεύγον επικαλείται την πάγια προηγούμενη πρακτική που δείχνει ότι οι οδηγίες - ακόμη και αν είχαν κατά προτεραιότητα γεωργικούς στόχους - στηρίζονταν και στο άρθρο 43 και στο άρθρο 100, επικρίνει δε το γεγονός ότι εν προκειμένω εγκατελείφθη η πρακτική αυτή χωρίς να δοθεί καμιά εξήγηση με την προσβαλλόμενη οδηγία .

17 . Η δανική κυβέρνηση, που υποστηρίζει το προσφεύγον, επικαλέστηκε εξάλλου, υπέρ της απόψεως ότι οι περί γεωργίας διατάξεις δεν αρκούσαν για την έκδοση της οδηγίας, το άρθρο 38 της Συνθήκης ΕΟΚ κατά το οποίο οι κανόνες που προβλέπονται για την εγκαθίδρυση της κοινής αγοράς εφαρμόζονται και στα γεωργικά προϊόντα . Επομένως, κατά τη δανική κυβέρνηση, το εμπόριο των γεωργικών προϊόντων διέπεται από τις γενικές διατάξεις της Συνθήκης που εφαρμόζονται στην κοινή αγορά . Φρονεί συνεπώς ότι οσάκις πρόκειται για τη διασφάλιση της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων μέσω της προσέγγισης των νομοθεσιών πρέπει να τηρούνται οι γενικοί κανόνες που θέτει σχετικώς το άρθρο 100 διότι διαφορετικά τα κράτη μέλη στερούνται των αρμοδιοτήτων που τους παρέχει το άρθρο 36 της Συνθήκης ( μεταξύ άλλων για την προστασία της υγείας ).

18 . α ) Τα επιχειρήματα αυτά του παρεμβαίνοντος δεν λαμβάνουν υπόψη το άρθρο 38, παράγραφος 2, που ορίζει ότι, εκτός αντιθέτων διατάξεων των άρθρων 39 μέχρι και 46, οι κανόνες που προβλέπονται για την εγκαθίδρυση της κοινής αγοράς εφαρμόζονται στα γεωργικά προϊόντα . Αυτό σημαίνει ότι οι εν λόγω γενικοί κανόνες έρχονται ενδεχομένως σε δεύτερη μοίρα εφόσον τα άρθρα 39 μέχρι και 46 περιέχουν ειδικές διατάξεις . Το άρθρο 38, παράγροφος 2, δίνει - όπως κρίθηκε με την απόφαση στην υπόθεση 177/78 ( 12 ) - "το προβάδισμα ... στις ειδικές διατάξεις που εκδίδονται στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής έναντι των γενικών διατάξεων της Συνθήκης περί ιδρύσεως της κοινής αγοράς ".

19 . Κατά την προφορική διαδικασία οι διάδικοι έθιξαν επίσης το ζήτημα των σχέσεων μεταξύ του άρθρου 100 και του άρθρου 43 σε σύγκριση με τη σχέση μεταξύ των άρθρων 235 και 113, κατόπιν της αποφάσεως του Δικαστηρίου της 26ης Μαρτίου 1973 9 - γενικευμένες δασμολογικές προτιμήσεις . Το Δικαστήριο έκρινε με την απόφαση αυτή :

"'Οπως προκύπτει από το ίδιο το γράμμα του άρθρου 235, η χρησιμοποίηση του άρθρου αυτού ως νομικής βάσεως μιας πράξεως δικαιολογείται μόνον όταν καμία άλλη διάταξη της Συνθήκης δεν παρέχει στα κοινοτικά όργανα την αναγκαία αρμοδιότητα για την έκδοση της πράξεως αυτής ."

Αυτό σημαίνει ότι δεν τίθεται θέμα εφαρμογής του άρθρου 235 στην περίπτωση όπου η αρμοδιότητα της Κοινότητας προκύπτει από άλλη διάταξη . Εν προκειμένω, όπως ορθά παρατήρησε το προσφεύγον, το άρθρο 100 δεν προβλέπει παρόμοιο περιορισμό . Το ότι το άρθρο 100 δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω δεν προκύπτει από το γράμμα του αλλά από την οικονομία της Συνθήκης που, όπως είδαμε, δίνει προτεραιότητα στις διατάξεις του περί γεωργίας κεφαλαίου έναντι των γενικών διατάξεων της . Επομένως το προσφεύγον δεν μπορεί εν προκειμένω να αντλήσει επιχείρημα από τη διατύπωση του άρθρου 100 .

20 . Από τις ειδικές διατάξεις που περιλαμβάνει ο περί γεωργίας τίτλος ιδιαίτερη σημασία έχει πρώτον το άρθρο 40, παράγραφος 2, που ορίζει ότι για να επιτευχθούν οι στόχοι που προβλέπονται στο άρθρο 39 δημιουργείται κοινή οργάνωση των γεωργικών αγορών . Αναφερόμενο στους στόχους αυτούς ( επί των οποίων θα έχω την ευκαιρία να επανέλθω με λεπτομέρειες ), το άρθρο αυτό ανοίγει ευρύ φάσμα και επιτρέπει - όπως δείχνει η μη αμφισβητούμενη και σχετικά πάγια πρακτική - αρκετά δεσμευτικές ρυθμίσεις της αγοράς περιλαμβάνουσες μέτρα προσεγγίσεως ( αρκεί να υπενθυμίσουμε τους κανόνες ποιότητας των οπωροκηπευτικών που καθορίζονται με τον κανονισμό 1035/72 βάσει των άρθρων 42 και 43 ). Πρέπει επίσης να αναφερθεί το άρθρο 43 που αναφέρεται στη χάραξη της κοινής γεωργικής πολιτικής μέσα στο πλαίσιο των στόχων του άρθρου 39 . Το γεγονός ότι αυτό συνεπάγεται ευρείες εξουσίες δεν προκύπτει μόνο από τα χωρία του άρθρου 43 που αναφέρονται στα μέσα που έχει στη διάθεσή του το Συμβούλιο και μνημονεύουν την αντικατάσταση των εθνικών οργανώσεων αγοράς ( στην περίπτωση αυτή χορηγούνται ισοδύναμες εγγυήσεις ), υπογραμμίζοντας δε ότι πρέπει να εξασφαλιστούν όροι ανάλογοι με εκείνους που υπάρχουν σε μία εθνική αγορά . Προκύπτει επίσης και από τη σχετική νομολογία, λόγου χάρη από την απόφαση στην υπόθεση 138/78 ( 13 ), με την οποία κρίθηκε ότι το άρθρο 43 πρέπει να ερμηνεύεται υπό το φως των άρθρων 39 και 40 της Συνθήκης ΕΟΚ, την απόφαση στην υπόθεση 108/81 ( 14 ), με την οποία κρίνεται ότι δυνάμει του άρθρου 40, παράγραφος 3, η κοινή οργάνωση αγοράς μπορεί να περιλαμβάνει όλα τα μέτρα που είναι αναγκαία για την επίτευξη των στόχων του άρθρου 39, και την απόφαση στις υποθέσεις 80 και 81/77 ( 15 ), με την οποία κρίθηκε ότι για την άσκηση της κοινής γεωργικής πολιτικής παρασχέθηκαν ευρείες εξουσίες στα κοινοτικά όργανα ( με την απόφαση στην υπόθεση 138/78 κρίθηκε κατά την ίδια έννοια ότι το Συμβούλιο διαθέτει διακριτική εξουσία αντίστοιχη των πολιτικών ευθυνών που του αναθέτουν τα άρθρα 40 και 43 ).

21 . Τέλος και κυρίως πρέπει να σημειωθεί ότι το άρθρο 3, στοιχείο στ ) ( εγκαθίδρυση καθεστώτος που να εξασφαλίζει ανόθευτο ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς ), εφαρμόζεται και στο γεωργικό τομέα . Αυτό προκύπτει πρωτίστως από το άρθρο 42 κατά την ίδια έννοια όμως μπορούμε να επικαλεστούμε και το άρθρο 40, που ορίζει ότι η κοινή οργάνωση των γεωργικών αγορών μπορεί να λάβει τη μορφή κοινών κανόνων ανταγωνισμού ( αυτό μάλλον αναφέρεται - όπως φρονεί η Επιτροπή - σε κανόνες που εξέρχονται των ορίων των άρθρων 92 ώς 95 της Συνθήκης ).

22 . Επομένως μπορούμε κάλλιστα να δεχθούμε ότι η κοινή γεωργική πολιτική περιλαμβάνει επίσης, από τη φύση των πραγμάτων, σημαντικά μέτρα προσεγγίσεως, άρα δεν απαιτείται εφαρμογή του άρθρου 100 .

23 . β ) Σχετικά με την άποψη που διατύπωσε η βρετανική κυβέρνηση, μπορούμε να δεχτούμε ότι το προσβαλλόμενο μέτρο επιδιώκει διάφορους στόχους, και συγκεκριμένα ομοιόμορφες συνθήκες παραγωγής από συγκεκριμένη πλευρά ( για ένα εμπόριο χωρίς εμπόδια και στρεβλώσεις του ανταγωνισμού ) και προστασία της υγείας των καταναλωτών καθώς και, γενικότερα, των συμφερόντων τους . Αυτή η εντύπωση προκύπτει από το σύνολο των προπαρασκευαστικών εργασιών και από τις απόψεις όλων των ενδιαφερομένων όπως έγιναν γνωστές εξάλλου το σημείο αυτό δεν φαίνεται να αμφισβητείται εν προκειμένω .

24 . Δεν είναι όμως αναγκαίο - αναφέρομαι στην άποψη του προσφεύγοντος ότι είναι πάρα πολύ δύσκολος ο διαχωρισμός μεταξύ των κύριων και των δευτερευόντων στόχων ενός συστήματος - να επιδιώκεται η ιεραρχική κατάταξη και ο καθορισμός του νομίμου ερείσματος αναλόγως του ή των σημαντικότερων σκοπών . Πράγματι, αν λάβουμε υπόψη τα χαρακτηριστικά του περί γεωργίας τίτλου της Συνθήκης και της σχετικής νομολογίας, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι όλοι αυτοί οι στόχοι, που αναφέρονται βεβαίως σε γεωργικά προϊόντα κατά την έννοια του παραρτήματος ΙΙ της Συνθήκης, εμπίπτουν στο γεωργικό τομέα .

25 . Υπέρ της απόψεως αυτής μπρούμε να επικαλεστούμε ορισμένους από τους στόχους του άρθρου 39, οι οποίοι - όπως είδαμε - είναι μεγάλης σημασίας για το άρθρο 43 . Συγκεκριμένα, ορθώς υποστηρίχθηκε σχετικά με το άρθρο 39, παράγραφος 1, στοιχείο α ), ότι η αύξηση της παραγωγικότητας της γεωργίας υπονοεί και τη βελτίωση της παραγωγής, η δε ορθολογική ανάπτυξη της γεωργικής παραγωγής για την οποία γίνεται λόγος πιο κάτω, δηλαδή η ορθολογική χρησιμοποίηση των συντελεστών παραγωγής, αναφέρεται στην παραγωγή ενόψει της πωλήσεως, δηλαδή στην παραγωγή που λαμβάνει υπόψη τα συμφέροντα των καταναλωτών τα οποία μνημονεύονται στις αιτιολογικές σκέψεις της οδηγίας 81/602 και προβάλλονται εν μέρει στο προαναφερθέν ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και στη γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής . ( Το γεγονός ότι οι σκέψεις αυτές δεν προβλήθηκαν ρητά κατά τη συζήτηση της προσβαλλόμενης οδηγίας - όπως δηλώνει το προσφεύγον - δεν είναι αποφασιστικής σημασίας τώρα, διότι το ζήτημα είναι να αναζητηθεί αντικειμενικά το νόμιμο έρεισμα στο οποίο στηρίχθηκε η προσβαλλόμενη οδηγία .) Ορθώς αναφέρθηκε επίσης, σχετικά με το άρθρο 39, παράγραφος 1, στοιχείο γ ) ( σταθεροποίηση των αγορών ), ότι σ' έναν τομέα όπου σημειώνεται υπερπαραγωγή, αυτό εξυπακούει βεβαίως τον προσανατολισμό της παραγωγής αναλόγως της ζητήσεως των καταναλωτών όπως εκδηλώνεται . Τέλος, ορθά υποστηρίχθηκε σχετικά με το άρθρο 39, παράγραφος 1, στοιχείο δ ) ( ασφάλεια του εφοδιασμού ) ότι δεν πρόκειται μόνο για τον εφοδιασμό σε συμφέρουσες τιμές και επαρκείς ποσότητες ( όπως φρονεί ο εκπρόσωπος της δανικής κυβέρνησης ) αλλά και για την εξασφάλιση της ποιότητας ( που κατά τα λοιπά - ας μου επιτραπεί να αναφέρω σχετικά με την παρατήρηση ότι η απαγόρευση της χρησιμοποιήσεως των ορμονών δεν καθιστά τα εν λόγω προϊοντα "υγιεινότερα" - δεν καλύπτει μόνο την έννοια "χωρίς κινδύνους για την υγεία" αλλά είναι ευρύτερή της .

26 . Σημαντικά στοιχεία μπορούμε να αντλήσουμε σχετικώς και από τη νομολογία . Υπενθυμίζω λόγου χάρη την απόφαση στην υπόθεση 45/82 ( 16 ) που είχε ως αντικείμενο τον καθορισμό ποιοτικών προδιαγραφών για τη ρυθμιζόμενη με κοινοτικούς κανονισμούς μεταποίηση αποκορυφωμένου γάλακτος σε σύνθετες ζωοτροφές . Αναφέρω επίσης ( όσον αφορά το στόχο της δημιουργίας εμπορίου χωρίς εμπόδια και στρεβλώσεις του ανταγωνισμού ) την απόφαση στις υποθέσεις 80 και 81/77, με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι οι κοινές οργανώσεις αγοράς εξασφαλίζουν στο εμπόριο εντός της Κοινότητας συνθήκες ανάλογες αυτών που επικρατούν στην εθνική αγορά και τόνισε ότι οι ευρείες εξουσίες που παρέχονται στα κοινοτικά όργανα στον τομέα της γεωργικής πολιτικής πρέπει, μετά το τέλος της μεταβατικής περιόδου να ασκούνται με την προοπτική της ενιαίας αγοράς ( 17 ). Υπενθυμίζω τέλος τις διαπιστώσεις που περιέχουν οι αποφάσεις στις υποθέσεις 83/78 ( 18 ) και 177/78 ( 19 ), ότι δηλαδή οι διατάξεις της Συνθήκης περί εξαλείψεως των εμποδίων στο ενδοκοινοτικό εμπόριο πρέπει να θεωρούνται "ως αναπόσπαστο μέρος της κοινής οργάνωσης των αγορών", υπενθυμίζω δε επίσης ότι με την τελευταία απόφαση το Δικαστήριο έκρινε, σχετικά με το σύστημα αγοράς που καθιέρωσε ο κανονισμός 2759/75, ότι αποβλέπει στην απελευθέρωση του εμπορίου εντός της Κοινότητας με την εξάλειψη και των εμποδίων και όλων των στρεβλώσεων στο ενδοκοινοτικό εμπόριο .

27 . Επομένως, στην περίπτωση των διατάξεων με τις οποίες ρυθμίστηκαν κατά τρόπο ομοιόμορφο οι συνθήκες παραγωγής των προϊόντων κτηνοτροφίας ( δηλαδή γεωργικών προϊόντων ) από μια συγκεκριμένη σκοπιά - τη χρησιμοποίηση ορμονών - επιβάλλεται να αναγνωριστεί ότι πρόκειται για μέτρο οικονομικής πολιτικής που εμπίπτει στο γεωργικό τομέα και ως εκ τούτου ( ακόμη και αν έχει σχέση με άλλους τομείς - προστασία των καταναλωτών - σχέση την οποία το Δικαστήριο έκρινε αμελητέα με την απόφαση στην υπόθεση 45/86 ) παρέλκει η παράλληλη αναφορά στο άρθρο 100 της Συνθήκης ΕΟΚ ως νόμιμο έρεισμα . Αντιθέτως - θα προσθέσω για λόγους πληρότητας - από την απόφαση στην υπόθεση 28/84 ( 20 ), που μνημονεύθηκε επίσης κατά τη διαδικασία, δεν προκύπτει κανένα κρίσιμο στοιχείο κατά τη γνώμη μου . Βεβαίως με την απόφαση αυτή κρίθηκε, σχετικά με τις οδηγίες περί ζωοτροφών, ότι στηρίζονται στα άρθρα 43 και 100 της Συνθήκης ΕΟΚ και επομένως εμπίπτουν συγχρόνως στον τομέα της κοινής γεωργικής πολιτικής και στον τομέα της εναρμονίσεως των νομοθεσιών που επηρεάζουν άμεσα τη λειτουργία της κοινής αγοράς . Δεν πρέπει όμως να λησμονούμε ότι στην υπόθεση εκείνη επρόκειτο για τη μη τήρηση οδηγιών από ένα κράτος μέλος και επομένως εκείνη η διαδικασία και η απόφαση του Δικαστηρίου δεν αφορούσαν το πρόβλημα που μας απασχολεί εν προκειμένω, με όλες τις πτυχές και τα επιχειρήματα που καλύπτει .

28 . γ ) Σχετικά με την προηγούμενη, πάγια και διαφορετική, πρακτική του Συμβουλίου που επικαλέστηκε επίσης το προσφεύγον στο πλαίσιο αυτό ( ότι δηλαδή σε παρόμοιες περιπτώσεις γίνεται αναφορά τόσο στο άρθρο 43 όσο και στο άρθρο 100 ) δεν νομίζω ότι απαιτείται να εξεταστεί λεπτομερώς αν επρόκειτο πράγματι για συγκρίσιμες περιπτώσεις και αν μπορεί πράγματι να γίνει λόγος για αδιάλειπτη πρακτική αυτού του είδους ( θα παρατηρήσω απλώς ότι το Συμβούλιο προσπάθησε πάντως να αποδείξει ότι ορισμένες παρόμοιες διατάξεις έχουν επίσης εκδοθεί βάσει μόνο του άρθρου 43 ).

29 . Πράγματι, αφενός μπορεί να θεωρηθεί τελείως ικανοποιητική η διευκρίνιση που δόθηκε σχετικώς, ότι δηλαδή στις περιπτώσεις αποκλίσεως από τις προτάσεις της Επιτροπής επρόκειτο συχνά για πολιτικούς συμβιβασμούς και όχι για αυστηρή εφαρμογή της Συνθήκης ( αξίζει δε να σημειωθεί σχετικώς ότι, όπως προκύπτει από ένα έγγραφο του Συμβουλίου του Ιουλίου 1964 που προσαρτάται στο υπόμνημα ανταπάντησης, ορισμένοι αντιπρόσωποι κρατών μελών που θεωρούσαν ότι αρκεί η αναφορά στο άρθρο 43 δεν δέχθηκαν τη μνεία και του άρθρου 100 παρά μόνο προς εξεύρεση ταχείας λύσεως και ότι οι αντιπροσωπείες αυτών των κρατών μελών επιφυλάχθηκαν ως προς το δικαίωμά τους για το μέλλον ). Αφετέρου, πρέπει να σημειωθεί ότι για την ερμηνεία της Συνθήκης που μας απασχολεί εν προκειμένω, το κρίσιμο στοιχείο δεν έγκειται βεβαίως στην πρακτική του Συμβουλίου, ενδεχομένως επαναλαμβανόμενη, αλλά μόνο στις επιταγές που προκύπτουν αντικειμενικά από τη Συνθήκη . Ως προς το σημείο αυτό, η προκειμένη υπόθεση μπορεί κάλλιστα να συγκριθεί με την υπόθεση 230/81, στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η πρακτική του Κοινοβουλίου να πραγματοποιεί συνόδους της ολομέλειας στο Λουξεμβούργο δεν έχει δημιουργήσει έθιμο δεσμευτικό για το Κοινοβούλιο .

30 . Αν όμως αυτό ευσταθεί, είναι εξίσου σαφές - αυτό δε με αναγκάζει να εξετάσω εν συντομία το ζήτημα της έλλειψης αιτιολογίας που προβάλλει το προσφεύγον - ότι δεν υπήρχε βεβαίως κανένας λόγος να αιτιολογηθεί στην προσβαλλόμενη οδηγία η εγκατάλειψη της προηγουμένης πρακτικής . Μόνο το μέτρο που λαμβάνεται με την προσβαλλόμενη οδηγία πρέπει να αιτιολογείται, δεδομένου δε ότι, όπως προκύπτει σαφώς, πρόκειται για την επιδίωξη στόχων στο πλαίσιο της γεωργικής πολιτικής, η αιτίαση της παραβάσεως τύπου που προβάλλει το προσφεύγον είναι αστήρικτη .

31 . 2 ) Φθάνω τώρα σε μια σειρά άλλων αιτιάσεων που χαρακτηρίζονται ως "διαδικαστικές πλημμέλειες" και αναφέρονται στην αιτιολογία της προσβαλλόμενης οδηγίας ( αυτή τη φορά από μια άλλη πλευρά ), στην έγκρισή της με ειδική πλειοψηφία και γραπτή διαδικασία καθώς και στο ότι δεν ζητήθηκε η γνώμη του Κοινοβουλίου και της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής .

32 . α ) 'Οσον αφορά την αιτιολογία της οδηγίας, το προσφεύγον διατυπώνει την αιτίαση - πέραν του θέματος που εξετάστηκε ήδη - ότι δεν αναφέρονται οι πραγματικοί λόγοι της εκδόσεώς της ( προσέγγιση των διατάξεων που εκδίδονται προς το συμφέρον των καταναλωτών για την προστασία της υγείας τους ). Αιτιάται επίσης ότι η προσβαλλόμενη οδηγία δεν αναφέρεται στην οδηγία 81/602 ( ενώ είναι συμπληρωματική αυτής και εκτελεί την υποχρέωση του άρθρου 5 ) ότι δεν εξειδικεύει την πρόταση της Επιτροπής βάσει της οποίας εκδόθηκε τέλος ότι δεν αναφέρεται καθόλου στην επιστημονική έκθεση που καταρτίστηκε με αίτηση της Επιτροπής ( την οποία όφειλε να λάβει υπόψη το Συμβούλιο ) καθώς και τους λόγους για τους οποίους δεν την ακολούθησε .

33 . αα ) Ως προς αυτό το σημείο υπενθυμίζω πρώτον τη σχετική νομολογία κατά την οποία η αιτιολογία πρέπει να είναι προσαρμοσμένη προς τη φύση της συγκεκριμένης πράξης και από την οποία προκύπτει ότι δεν απαιτείται να αναφέρεται ρητά σε όλες τις λεπτομέρειες μιας διάταξης αλλά μόνο στα ουσιώδη σημεία του επιδιωκόμενου στόχου ( 21 ). Σημειωτέον εξάλλου ότι εδώ πρόκειται για οδηγία που απευθύνεται στα κράτη μέλη, στην εκπόνηση της οποίας μετείχαν οι εκπρόσωποι όλων των κρατών μελών μπορεί λοιπόν να θεωρηθεί ότι οι ενδιαφερόμενοι ενημερώνονταν με ακρίβεια για όλες τις λεπτομέρειες σε κάθε φάση της διαδικασίας λήψεως της απόφασης .

34 . ββ ) Επομένως είναι απορίας άξιο πώς το προσφεύγον προβάλλει την αιτίαση ότι δεν φανερώθηκαν οι πραγματικοί λόγοι της εκδόσεως της οδηγίας . Αντικειμενικά όμως δεν μπορεί να λεχθεί ότι η οδηγία επιδιώκει στόχους διαφορετικούς από αυτούς που αναφέρει . Θεωρώ πιθανό ότι το Συμβούλιο θέλησε πριν απ' όλα να δημιουργήσει πανομοιότυπες συνθήκες κτηνοτροφικής παραγωγής ( όσον αφορά τις ορμόνες ) και να επιτύχει την εξάλειψη των εμποδίων στο ενδοκοινοτικό εμπόριο και των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού ( όπως αναφέρεται με επαρκή σαφήνεια στις δύο πρώτες αιτιολογικές σκέψεις ). Αν πέραν αυτού έπαιξαν κάποιο ρόλο και τα προβλήματα της προστασίας της υγείας, αυτό μνημονεύθηκε κατά τρόπο επαρκώς σαφή στην πρώτη αιτιολογική σκέψη ( όπου γίνεται λόγος για τις επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία ). Κατά τη γνώμη μου δεν υπάρχει υπό τις συνθήκες αυτές έλλειψη αιτιολογίας όπως πιστεύει το προσφεύγον .

35 . γγ ) Κατά τη γνώμη μου επίσης - και υπό το φως της αναφερθείσας νομολογίας - η αιτίαση του προσφεύγοντος ότι το προοίμιο της οδηγίας δεν αναφέρεται στην οδηγία 81/602 είναι αλυσιτελής . Πράγματι ήταν απολύτως σαφές για τους αποδέκτες ότι η προσβαλλόμενη οδηγία είχε ως αντικείμενο - αν όχι ως μοναδικό αντικείμενο - να καλύψει ένα κενό της οδηγίας 81/602 .

36 . Εξάλλου δεν πρέπει να λησμονούμε ότι το ίδιο το κείμενο της οδηγίας αναδεικνύει επανειλημμένα ( λόγου χάρη στα άρθρα 1 και 2 ) τη στενή σχέση με την οδηγία 81/602 . Το να απαιτείται επιπλέον η σχετική μνεία και στο προοίμιο της προσβαλλόμενης οδηγίας μαρτυρεί αναμφισβήτητα υπερβολικά αυστηρή αντίληψη της υποχρέωσης αιτιολογίας .

37 . δδ ) 'Οσον αφορά εξάλλου το γεγονός ότι το προοίμιο της οδηγίας απλώς αναφέρεται γενικά στην "πρόταση της Επιτροπής" ( χωρίς άλλη διευκρίνιση ), δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι τελείως πειστική η εξήγηση ότι η πρόταση τροποποιήθηκε επανειλημμένα ( αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αδύνατη η εξειδίκευση ). Μπορούμε όμως να θεωρήσουμε ότι ευλόγως παρελείφθη ο ακριβής προσδιορισμός - που προσδοκούσε το προσφεύγον - στο προοίμιο μιας πράξης που απευθύνεται στα κράτη μέλη, τα οποία γνώριζαν λεπτομερώς τη διαδικασία εκδόσεώς της . Η αιτίαση της σχετικής ελλείψεως αιτιολογίας είναι τόσο αστήρικτη εν προκειμένω όσο και στην υπόθεση Επιτροπή κατά Συμβουλίου ( 22 ), στην οποία αντιλέχθηκε στην Επιτροπή ότι η συμμετοχή στις εργασίες του Συμβουλίου της έδωσε όλες τις νομικές εγγυήσεις που δίνει το άρθρο 190 στους τρίτους τους οποίους αφορούν οι πράξεις που μνημονεύει η διάταξη αυτή .

38 . εε ) 'Οσον αφορά, τέλος, την επιστημονική έκθεση που αναφέρει το προσφεύγον - χωρίς αμφιβολία εννοεί την έκθεση της επιστημονικής ομάδας που συγκρότησε η Επιτροπή κατ' εφαρμογή του άρθρου 8 της οδηγίας 81/602 - πρέπει να σημειωθεί ότι η έκθεση αυτή - εκτός του ότι περιέχει πορίσματα μόνο ως προς μια πτυχή του προβλήματος - προοριζόταν για την Επιτροπή, με αίτηση της οποίας καταρτίστηκε και επομένως η Επιτροπή όφειλε να τη λάβει υπόψη κατά την εκπόνηση της πρότασης οδηγίας . Αντιθέτως το Συβούλιο δεν είχε την υποχρέωση να αναμειχθεί άμεσα στο θέμα αυτό δυνάμει του άρθρου 8 της οδηγίας 81/602 . Εξάλλου, όπως προκύπτει από τις διευκρινίσεις που δόθηκαν κατά τη διαδικασία, λόγω της αντίδρασης της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής και του Κοινοβουλίου στην πρώτη πρόταση της Επιτροπής του Ιουνίου 1984, το κύριο μέλημα της Επιτροπής - επομένως και του Συμβουλίου - δεν ήταν πλέον η προστασία της υγείας των καταναλωτών ( ζήτημα που αποτέλεσε την κύρια μέριμνα της επιστημονικής ομάδας ) αλλά γενικώς τα συμφέροντα των καταναλωτών ( διότι έγινε γνωστό ότι σε μεγάλο βαθμό δεν δέχονταν το κρέας ζώων στα οποία είχαν χορηγηθεί ορμόνες ). Αυτό ανήκει βεβαίως στην "εμπειρία" για την οποία κάνει λόγο το άρθρο 8 της οδηγίας 81/602 . Αφού λοιπόν δόθηκε έμφαση σ' αυτή την πλευρά της μελετώμενης δράσης, δεν υπήρχε πλέον κανένας λόγος να αναφερθούν ειδικά τα προβλήματα υγείας στα οποία κυρίως είχε συγκεντρωθεί αρχικά η προσοχή και δεν νομίζω ότι συνιστά σχετική έλλειψη αιτιολογίας το γεγονός ότι το Συμβούλιο δεν περιέλαβε στο προοίμιο της προσβαλλόμενης οδηγίας τα μερικά πορίσματα της επιστημονικής ομάδας τα οποία του είχε κοινοποιήσει χωρίς αμφιβολία η Επιτροπή .

39 . β ) Με το δεύτερο ισχυρισμό το προσφεύγον επικαλείται το προαναφερθέν άρθρο 5 της οδηγίας 81/602 και το άρθρο 14 της οδηγίας 85/358 που ορίζουν αμφότερα, όπως γνωρίζομε, ότι το Συμβούλιο αποφασίζει ομόφωνα περί της χορηγήσεως στα ζώα εκμεταλλεύσεως πέντε ορμονών με σκοπό την πάχυνση . Το προσφεύγον υποστηρίζει ότι το γεγονός ότι η προσβαλλόμενη οδηγία δεν εγκρίθηκε ομόφωνα ( γνωρίζομε ότι ψήφισε κατά ) συνιστά παράβαση των διατάξεων αυτών, επίσης δε κάνει λόγο για παραβίαση της αρχής ότι το Συμβούλιο δεν δικαιούται να προσβάλλει τη στηριζόμενη σε προγενέστερες πράξεις εμπιστοσύνη των κρατών μελών .

40 . αα ) Ορθώς κατά τη γνώμη μου υποστηρίχθηκε στο σημείο αυτό - αυτό αφορά το πρώτο σκέλος της υπό κρίση αιτιάσεως - ότι το Συμβούλιο δεν μπορούσε να καθορίσει οριστικά με παλαιότερες οδηγίες τον τρόπο κατά τον οποίο θα αντιμετωπιζόταν στο μέλλον το πρόβλημα που μας απασχολεί . Το σημείο αυτό εξαρτάται αποκλειστικά από τις σχετικές διατάξεις της Συνθήκης η τελική ερμηνεία των οποίων ανήκει μόνο στο Δικαστήριο . Επομένως για να μπορεί να γίνει λόγος για παράβαση του νόμου δεν αρκεί ότι το Συμβούλιο παρεξέκλινε από τη γραμμή πλεύσεως που είχε θεωρήσει ορθή παλαιότερα η παράβαση του νόμου σημαίνει παράβαση κάποιου κανόνα της Συνθήκης όπως όμως απέδειξα, το στοιχείο αυτό δεν υπάρχει εν προκειμένω διότι δεν έχει εφαρμογή το άρθρο 100 της Συνθήκης ΕΟΚ .

41 . Στο πλαίσιο αυτό δεν μπορεί να γίνει αναφορά στην υπόθεση 81/72 ( 23 ). Στην υπόθεση εκείνη διατυπώθηκε κατά του Συμβουλίου η αιτίαση ότι δεν τήρησε μία απόφαση που είχε εκδώσει το ίδιο με τριετή ισχύ, στο πλαίσιο της προσαρμογής των αποδοχών του προσωπικού των Κοινοτήτων, πλην όμως δεν πρέπει να λησμονούμε ότι η απόφαση εκείνη εκδόθηκε στο πλαίσιο ευρείας εξουσίας εκτιμήσεως ύστερα από διαδικασία συνεννοήσεως με τις οργανώσεις του προσωπικού, το δε Συμβούλιο αυτοδεσμεύτηκε τότε ως προς την εφαρμογή ορισμένων κριτηρίων . Εν προκειμένω η περίπτωση δεν είναι δεκτική συγκρίσεως και παρίσταται πολύ λογικότερη η αναφορά στο γενικό κανόνα ότι ο νομοθέτης που θεσπίζει μία διάταξη μπορεί και να την τροποποιήσει ( ή στην προαναφερθείσα νομολογία που προκύπτει από την απόφαση στην απόφαση 230/81, κατά την οποία η πρακτική που ακολουθεί το Κοινοβούλιο επί σειρά ετών δεν το υποχρεώνει να τη διατηρήσει ).

42 . ββ ) Σχετικά, εξάλλου, με τον ισχυρισμό του προσφεύγοντος ότι παραβιάστηκε η εμπιστοσύνη των κρατών μελών διότι δεν ακολουθήθηκε ο τρόπος ενέργειας που ορίζουν οι προαναφερθείσες διατάξεις των οδηγιών πρέπει να σημειωθεί, πρώτον, ότι στο κοινοτικό δίκαιο και στη σχέση μεταξύ του Συμβουλιου και των κρατών μελών δεν υπάρχει αρχή όπως η αγγλική αρχή του "estoppel", που φαίνεται ότι προβάλλεται εν προκειμένω ( πρόκειται για την αρχή ότι όποιος παρακινήσει άλλον να δείξει εμπιστοσύνη σε ορισμένη κατάσταση και να ενεργήσει αναλόγως δεν μπορεί να επικαλεστεί υπέρ αυτού μεταβολή της κατάστασης αυτής ).

43 . Εξάλλου η αρχή αυτή έχει εφαρμογή μόνον όταν οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να διαθέσουν το αντικείμενο σε σχέση με το οποίο αξιώνουν την προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης . Τα μέλη του Συμβουλίου όμως δεν βρίσκονται σ' αυτή την κατάσταση όσον αφορά τα της ψήφου εντός του οργάνου αυτού . Οι κανόνες περί ψήφου έχουν θεσπιστεί προς το συμφέρον και της Κοινότητας και δεν τελούν στη διάθεση των οργάνων . Τα όργανα μπορούν μόνο να θεσπίζουν διατάξεις που συνάδουν προς τους κανόνες της Συνθήκης και όχι αντίθετες αυτών . Τα κράτη μέλη και τα όργανα μπορούν να βασίζονται στη Συνθήκη αλλά όχι σε συμφωνίες που δεν συνάδουν προς αυτή, και μάλιστα όταν οι συμφωνίες αυτές λαμβάνουν, όπως εν προκειμένω, τη μορφή ενέργειας . Το μεταγενέστερο Συμβούλιο δεν δεσμεύεται από παρόμοιες αποφάσεις που δεν συνάδουν προς τους κανόνες της Συνθήκης .

44 . Η καλή πίστη του προσφεύγοντος όσον αφορά τον κανόνα της ομοφωνίας δεν κάμπτει την αρχή αυτή . Το υποκειμενικό αυτό στοιχείο δεν επηρεάζει το απολύτως εφαρμοστέο των διατάξεων της Συνθήκης . Κατά τα λοιπά το προσφεύγον γνώριζε ότι η άποψή του αμφισβητείται επομένως μπορούσε και όφειλε να είναι προετοιμασμένο να τη δει να υποχωρεί αυτό έπραξε εξάλλου μεταφέροντας την οδηγία στο εσωτερικό δίκαιο .

45 . Δεν αντιλαμβάνομαι εξάλλου πώς το προσφεύγον, βασιζόμενο στην εφαρμογή της οδηγίας 81/602, διεξήγαγε ( όπως είπε ) με εθνικούς οργανισμούς και ενώσεις διαπραγματεύσεις που δεν θα έπρεπε να στερηθούν τη βάση τους εκ των υστέρων εν πάση περιπτώσει επρόκειτο για διαβουλεύσεις και αναλύσεις των σχετικών συμφερόντων, στο σημείο δε αυτό δεν παίζει αποφασιστικό ρόλο ο τρόπος κατά τον οποίο πρέπει να θεσπιστεί μία διάταξη στο κοινοτικό επίπεδο .

46 . Εφόσον όμως η αιτίαση σχετικά με τις εν λόγω διατάξεις των οδηγιών στηρίζεται σε εσφαλμένη αφετηρία, δεν απαιτείται να εξεταστεί λεπτομερώς το - επίσης επίδικο - ζήτημα αν η προσβαλλόμενη οδηγία αποτελεί πράγματι την πράξη στην οποία αναφέρεται το άρθρο 5 της οδηγίας 81/602 ή αν - όπως φρονούν το Συμβούλιο και η Επιτροπή - η απάντηση που αρμόζει είναι αρνητική διότι η προσβαλλόμενη οδηγία υπερακοντίζει το άρθρο 5 της οδηγίας 81/602 ( διότι δεν ρυθμίζει μόνο τη χρησιμοποίηση των ορμονών αλλά και απαγορεύει γενικώς τη χρήση τους, επιπλέον δε περιέχει διατάξεις που αφορούν τους ελέγχους και τις εισαγωγές ).

47 . γ ) Μια άλλη αιτίαση του προσφεύγοντος που πρέπει να εξεταστεί σ' αυτή την αλληλουχία είναι ότι η προσβαλλόμενη οδηγία εκδόθηκε με την "έγγραφη διαδικασία" ενώ δεν υπήρχε η κατά το άρθρο 6 του εσωτερικού κανονισμού του Συμβουλίου αναγκαία προς τούτο συμφωνία όλων των μελών του Συμβουλίου ( γνωρίζουμε ότι το προσφεύγον και το Βασίλειο της Δανίας δεν συμφώνησαν ) και δεν υπήρχε επείγον . Ως προς αυτό το σημείο τονίστηκε ότι η εν λόγω διάταξη του εσωτερικού κανονισμού έχει μεγάλη σημασία για την προστασία της εκάστοτε μειοψηφίας και επομένως πρέπει να εφαρμόζεται αυστηρά τονίστηκε επίσης ότι η τήρηση του εσωτερικού κανονισμού - για την παράβαση του οποίου δεν δόθηκε εξάλλου καμία εξήγηση - δεν θα άφηνε κανένα φόβο προσβολής των κοινοτικών συμφερόντων .

48 . Αν εξετάσουμε τη διατύπωση του άρθρου 6 του εσωτερικού κανονισμού, η αιτίαση της βρετανικής κυβέρνησης φαίνεται πράγματι βάσιμη . Εν πάση περιπτώσει δεν μπορεί να γίνει δεκτή μία δικαιολογία - όπως προβλήθηκε εξάλλου - στηριζόμενη στο ότι ο εσωτερικός κανονισμός του Συμβουλίου έχει μάλλον το χαρακτήρα "κατευθυντήριας γραμμής" ( είναι δηλαδή λίγο πολύ προαιρετικός ), με επίκληση μιας μη δημοσιευθείσας δήλωσης που έγινε κατά την έκδοσή του ( κατά την οποία οι θεσπιζόμενες διατάξεις μπορούν να βελτιωθούν και να τροποποιηθούν με συμπληρωματικές διατάξεις ), ή του γεγονότος ότι, κατά το άρθρο 5 της Συνθήκης περί συγχωνεύσεως, ο εσωτερικός κανονισμός εκδόθηκε μόνο με απλή πλειοψηφία και επομένως, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, χωρούν παρεκκλίσεις με ειδική πλειοψηφία ( δεν προτίθεμαι να εξετάσω λεπτομερώς τα ζητήματα αυτά ).

49 . Ορθώς όμως τονίστηκε ότι, όταν πρόκειται για αμφισβητούμενα κοινοτικά κείμενα, δεν πρέπει να προσκολλάται κανείς υπερβολικά στη διατύπωση αλλά να λαμβάνει κυρίως υπόφη το αντικείμενο και το σκοπό της διάταξης, τη ratio legis . Πρόσφατα πραγματεύθηκα ένα παρόμοια ερμηνευτικό πρόβλημα με τις προτάσεις σε μια υπόθεση υπαλλήλου ( 24 ) ( επρόκειτο για σαφή κατά φαινόμενο διάταξη του εσωτερικού κανονισμού της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής ). Σχετική είναι και η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση 9/70 ( 25 ) με την οποία κρίθηκε ότι η γραμματική ερμηνεία δεν ανταποκρίνεται στο αντικείμενο των επίδικων στην υπόθεση εκείνη οδηγιών ), η απόφαση στην υπόθεση 7/77 ( 26 ) - που αφορούσε επίσης το δίκαιο της δημόσιας υπηρεσίας - ( όπου κρίθηκε έγκυρη η παρέκκλιση από το σαφές κείμενο του άρθρου 91 του κανονισμού υπηρεσιακής καταστάσεως ) ή την απόφαση στην υπόθεση 23/75 ( 27 ) ( με την οποία κρίθηκε ότι, όταν το Συμβούλιο έχει αναθέσει στην Επιτροπή ευρύτατη εξουσία, τα όριά της εκτιμώνται μάλλον αναλόγως των ουσιωδών γενικών στόχων της οργάνωσης αγοράς παρά κατά το γράμμα της εξουσιοδότησης ).

50 . Αν εφαρμόσουμε τις αρχές αυτές στον εσωτερικό κανονισμό του Συμβουλίου βλέπουμε ότι το άρθρο 6 αναφέρεται σε περιπτώσεις στις οποίες μία υπόθεση εξετάζεται μόνο γραπτώς ( χωρίς συζήτηση από τα μέλη του Συμβουλίου ), πράγμα το οποίο συμβαίνει πότε πότε όταν πρόκειται για ζητήματα που δεν παρουσιάζουν δυσκολίες ή μετά από εμπεριστατωμένη προετοιμασία της υποθέσεως από επιτροπές εμπειρογνωμόνων . Αντιθέτως το άρθρο 6 δεν προβλέφθηκε για τις υποθέσεις που έχουν συζητηθεί διά μακρών κατά τις συνόδους του Συμβουλίου . 'Οταν το Συμβούλιο τελεί "σε σύνοδο", οι αποφάσεις του διέπονται από τους γενικούς κανόνες ( που προβλέπουν δηλαδή τη λήψη αποφάσεων με πλειοψηφία ) ( 28 ), όπως αναφέρθηκε, ορθά κατά τη γνώμη μου, η δε ομοφωνία για την οποία ομιλεί το άρθρο 6 του εσωτερικού κανονισμού δεν έχει λόγο υπάρξεως εκτός αν το απαιτεί η συγκεκριμένη υπόθεση .

51 . Βάσει των ανωτέρω θα πρέπει να θεωρηθεί για την υπό κρίση υπόθεση ότι το ζήτημα της εγκρίσεως ή της απαγορεύσεως των ορμονών στην κτηνοτροφική παραγωγή συζητείται τουλάχιστον από το καλοκαίρι 1984 στο πλαίσιο πολλών επιτροπών . Στις αρχές Νοεμβρίου 1985 υποβλήθηκε νέα πρόταση της Επιτροπής επί του θέματος ( που, όπως αναφέρθηκε, διαβιβάστηκε αμέσως στα κράτη μέλη τα οποία - θα παρατηρήσω εν παρόδω - είχαν τη δυνατότητα να προβούν στις αναγκαίες εσωτερικές θεωρήσεις ). Η πρόταση αυτή συζητήθηκε στις 18 Νοεμβρίου 1985 κατά τρόπο τόσο εμπεριστατωμένο ώστε στις αρχές Οκτωβρίου εννέα αντιπροσωπείες φαίνονταν να υποστηρίζουν τη λύση που διαμορφώθηκε στη συνέχεια . Βασιζόμενη στην κατάσταση αυτή, η Επιτροπή υπέβαλε στις 18 Δεκεμβρίου ορισμένες τροποποιήσεις της αρχικής πρότασης, σχετικά με τις οποίες λέχθηκε ότι είχαν ήδη συζητηθεί προηγουμένως κατά τις συνόδους υψηλού επιπέδου . Στη συνέχεια η πρόταση αυτή συζητήθηκε επί πολλές ώρες στις 19 Δεκεμβρίου ( οι συζητήσεις αναφέρθηκαν κυρίως - όπως μας είπαν - στο ζήτημα του ενδεικνυομένου νομίμου ερείσματος ). 'Ετσι διαμορφώθηκε τελικά η κατάσταση όπως διαγραφόταν ήδη στις αρχές Δεκεμβρίου . Υπήρχε λοιπόν αναγκαστικά η εντύπωση ότι η υπόθεση όχι μόνο είχε τύχει επαρκούς προετοιμασίας στο εθνικό επίπεδο αλλά και είχε πλήρως συζητηθεί εντός του Συμβουλίου και επομένως ήταν επαρκώς ώριμη για ψηφοφορία .

52 . Δεν μάθαμε εξάλλου ποια είναι τα συγκεκριμένα σημεία επί των οποίων το προσφεύγον ( και το Βασίλειο της Δανίας ) επιθυμούσαν να συνεχιστεί η συζήτηση με σκοπό την τροποποίηση του κειμένου . Στο από 31 Δεκεμβρίου 1985 έγγραφο της Μόνιμης Αντιπροσωπείας του Ηνωμένου Βασιλείου αναφέρεται ότι η αρνητική ψήφος της Μεγάλης Βρετανίας οφείλεται στο στοιχείο ότι το άρθρο 43 δεν αποτελεί επαρκές νόμιμο έρεισμα και στο ότι δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη που να δικαιολογεί την απαγόρευση της χρησιμοποιήσεως των ορμονών, μπορούμε όμως να παρατηρήσουμε επ' αυτού ότι επρόκειτο για ζητήματα τα οποία είχαν συζητηθεί επαρκώς ή - όπως το δεύτερο - δεν είχαν πλέον σημασία για τη λήψη αποφάσεως, δεδομένου ότι η προσοχή είχε στραφεί σε άλλη πτυχή του συστήματος .

53 . Εξάλλου η ολοκλήρωση της υποθέσεως και η τυπική έκδοση της οδηγίας δεν προσέκρουσαν τελικά παρά μόνο στο ότι δεν υπήρχε οριστικό κείμενο σε όλες τις επίσημες γλώσσες αλλά μόνο ένα προσωρινό κείμενο σε ορισμένες γλώσσες . Σε τέτοιες περιπτώσεις εφαρμόζεται συνήθως το άρθρο 2, παράγραφος 6, του εσωτερικού κανονισμού ( εγγραφή του συγκεκριμένου θέματος στο μέρος Α της ημερήσιας διάταξης της προσεχούς συνόδου του Συμβουλίου για έγκριση χωρίς συζήτηση ). Αυτό δεν ήταν δυνατό εν προκειμένω διότι η επόμενη σύνοδος του Συμβουλίου ( που ήταν η τελευταία του 1985 ) θα πραγματοποιούνταν την επόμενη ημέρα και δεν ήταν δυνατόν να προετοιμαστούν οι οριστικές μεταφράσεις .

54 . Αν, ενόψει της κατάστασης αυτής, η ειδική πλειοψηφία, που υποστηρίζει εξάλλου το εν λόγω κείμενο, αποφαίνεται υπέρ της διαδικασίας της γραπτής εγκρίσεως, αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελεί περίπτωση εφαρμογής του άρθρου 6 του εσωτερικού κανονισμού του Συμβουλίου . Αναφορά στη διάταξη αυτή δεν γίνεται ούτε στα πρακτικά της συνόδου του Συμβουλίου της 19ης Δεκεμβρίου 1985 ούτε στο από 23 Δεκεμβρίου 1985 τηλετύπημα του γενικού γραμματέα . Η έγκριση των μεταφράσεων δεν αποτελούσε "απόφαση του Συμβουλίου σχετικά με επείγουσα υπόθεση" ( 29 ) αλλά "written procedure concerning the adoption in the official languages of the Communities of a Council directive ..." ( 30 ). Δεν επρόκειτο λοιπόν για ουσιαστική απόφαση, αφορώσα δηλαδή την πρόταση της Επιτροπής αλλά για την έγκριση των κειμένων που είχε συντάξει εν τω μεταξύ η μεταφραστική υπηρεσία της γενικής γραμματείας . Τελικά επρόκειτο για παραλλαγή της συνήθους διαδικασίας του μέρους Α που είναι εξάλλου διαδικασία χωρίς συζήτηση, με τη διαφορά ότι η ημερομηνία της επομένης συνόδου του Συμβουλίου αντικαταστάθηκε από την 31η Δεκεμβρίου 1985, που αναφέρεται και στην απόφαση του Συμβουλίου .

55 . Για μια τέτοια διαδικαστική απόφαση αρκεί η απλή πλειοψηφία του Συμβουλίου ( 31 ).

56 . Υπό τις συνθήκες αυτές η αμφισβήτηση ως προς το ζήτημα αν παραβιάστηκε το άρθρο 6 του εσωτερικού κανονισμού του Συμβουλίου είναι άνευ αντικειμένου . Για λόγους πληρότητας θα προσθέσω πάντως τα ακόλουθα .

57 . Το προσφεύγον δεν διατύπωσε αντιρρήσεις κατά των γλωσσικών αποδόσεων του κειμένου και οι αιτιάσεις που διατύπωσε με το από 31 Δεκεμβρίου 1985 έγγραφο της μόνιμης αντιπροσωπείας του δεν μπορούσαν πλέον να προβληθούν, οπότε ο γενικός γραμματέας του καθού δημοσίευσε την οδηγία στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων σύμφωνα με το άρθρο 13 του εσωτερικού κανονισμού του Συμβουλίου .

58 . Υπό τις συνθήκες αυτές είναι επίσης άνευ σημασίας το ζήτημα αν μπορεί πράγματι να γίνει λόγος για "επείγουσα υπόθεση", πράγμα που αμφισβητεί το προσφεύγον .

59 . Αν πάντως θεωρηθεί αναγκαία η απάντηση σ' αυτό το ερώτημα, θα παρατηρήσω τότε ότι το Συμβούλιο έχει ευρεία εξουσία εκτιμήσεως κατά την ερμηνεία της ασαφούς αυτής έννοιας . Για να δικαιολογήσει αυτό τον τρόπο ενέργειας, το Συμβούλιο επικαλέστηκε την απόφαση της 10ης Μαΐου 1984 ( 32 ), με την οποία προέβλεψε την έκδοση ρυθμίσεως πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 1985 καθώς και οικονομικούς και πολιτικούς λόγους που, κατά τη γνώμη του, καθιστούσαν αναγκαία τη ρύθμιση αυτή . Κατ' αυτό τον τρόπο δεν φαίνεται να υπερέβη τα όρια της ελευθερίας δράσεως που είχε .

60 . 'Ανευ σημασίας είναι επίσης ( ακριβώς διότι δεν μπορεί να γίνει λόγος για παράβαση του εσωτερικού κανονισμού του Συμβουλίου ) το στοιχείο ότι το προοίμιο της οδηγίας δεν αναφέρεται στις υποχρεώσεις που επιβάλλει το άρθρο 6 του εσωτερικού κανονισμού .

61 . Τέλος θα παρατηρήσω ως προς το σημείο αυτό ότι δεν αντιλαμβάνομαι σε τι αποβλέπει η παρατήρηση του προσφεύγοντος, ότι το κείμενο της προσβαλλόμενης οδηγίας που δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα διαφέρει ελαφρά ως προς ορισμένα σημεία από το κοινοποιηθέν κείμενο . Βεβαίως δεσμευτικό είναι το κείμενο που κοινοποιήθηκε στους αποδέκτες σύμφωνα με το άρθρο 191 της Συνθήκης ΕΟΚ ( η δημοσίευση δεν είναι αναγκαία αντιθέτως στο Συμβούλιο εναπόκειται, σύμφωνα με το άρθρο 15 του εσωτερικού κανονισμού, να αποφασίσει αν θα γίνει δημοσίευση για λόγους ενημερώσεως ). Αν όμως το κοινοποιηθέν κείμενο δεν περιλαμβάνει ακόμα άρτια μετάφραση, το φαινόμενο αυτό - που μπορεί πάντα να επαναληφθεί - δεν αποτελεί ένδειξη ότι η υπόθεση την οποία αφορά η απόφαση δεν ήταν ακόμα ώριμη κατ' ουσία και επομένως δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί με έγγραφη διαδικασία .

62 . δ ) Τέλος το προσφεύγον διαμαρτύρεται επίσης στο ίδιο πλαίσιο για το ότι δεν ζητήθηκε η γνώμη του Κοινοβουλίου και της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής επί των προτάσεων που υπέβαλε η Επιτροπή στο Συμβούλιο το Νοέμβριο και το Δεκέμβριο 1985 . Αυτή η διαβούλευση όμως ήταν απαραίτητη, κατά το προσφεύγον, δεδομένου ότι η προηγούμενη αφορούσε μια αισθητά διαφορετική πρόταση ( του Ιουνίου 1984 ).

63 . αα ) Σχετικά μ' αυτή την αιτίαση πρέπει να θεωρηθεί ( όσον αφορά τη συμμετοχή του Κοινοβουλίου, που είναι πράγματι απαραίτητη δυνάμει του άρθρου 43 της Συνθήκης ΕΟΚ ) ότι το σχέδιο του Ιουνίου 1984 επί του οποίου διατύπωσε τη γνώμη του το Κοινοβούλιο διέφερε αισθητά ως προς την ουσία από τα αναφερθέντα μεταγενέστερα σχέδια, ιδίως καθότι προέβλεπε τη δυνατότητα να επιτραπεί η χρησιμοποίηση τριών ορμονών .

Επομένως δεν μπορεί να γίνει επίκληση της νομολογίας κατά την οποία η παράλειψη νέας διαβουλεύσεως δεν ασκεί επιρροή στην περίπτωση που η υποβαλλομένη για διατύπωση γνώμης πρόταση "εξεταζόμενη στο σύνολό της δεν τροποποιήθηκε κατ' ουσία" ( 33 ) ή κατά την οποία δεν είναι απαραίτητη νέα διαβούλευση στην περίπτωση που η τροποποίηση της αρχικής πρότασης αποτελεί "αλλαγή μεθόδου μάλλον παρά ουσίας" ( 34 ).

64 . Ορθώς όμως το Συμβούλιο φρονεί ότι για άλλους λόγους δεν είναι επιλήψιμο το γεγονός ότι δεν ζητήθηκε και πάλι η γνώμη του Κοινοβουλίου το φθινόπωρο του 1985 . Ορθώς επικαλείται το άρθρο 149, δεύτερη παράγραφος, της Συνθήκης ΕΟΚ, που ορίζει : "Μέχρι να αποφασίσει το Συμβούλιο, η Επιτροπή δύναται να τροποποιήσει την αρχική της πρόταση ιδίως στις περιπτώσεις που έχει προηγουμένως ζητηθεί η γνώμη της Συνελεύσεως ". Σημειωτέον εξάλλου ότι το Κοινοβούλιο διατύπωσε γνώμη αρνητική για το σχέδιο της Επιτροπής του Ιουνίου 1984 και ανέφερε συγκεκριμένα σε ψήφισμα της 11ης Οκτωβρίου 1985 5 ότι δεν συμφωνεί με την πρόταση να επιτραπούν οι τρεις φυσικές ορμόνες, παρά μόνο για θεραπευτικούς σκοπούς ζήτησε δε, δεδομένου ότι η απαγόρευση της χρησιμοποίησης τεχνητών και φυσικών ορμονών με σκοπό την πάχυνση θα επηρέαζε οπωσδήποτε το εμπόριο με τις τρίτες χώρες προϊόντων με βάση το κρέας, να αναληφθούν διαπραγματεύσεις με τους ενδιαφερόμενους εμπορικούς εταίρους προκειμένου να απαγορευτούν απολύτως οι εισαγωγές κρέατος ζώων στα οποία έχουν χορηγηθεί οι ουσίες αυτές αντιτίθεται δε στην έγκριση της χρησιμοποίησης των τεχνητών και φυσικών ορμονών με σκοπό την πάχυνση . Το αναγκαίο συμπέρασμα είναι λοιπόν ότι η Επιτροπή και το Συμβούλιο έλαβαν υπόψη τη γνώμη του Κοινοβουλίου κατά την έκδοση της προσβαλλόμενης οδηγίας και επομένως, όπως ακριβώς και στην υπόθεση 1253/79, μπορούσε να παραλειφθεί η νέα διαβούλευση, δεδομένου μάλιστα ότι οι τροποποιήσεις που έγιναν ανταποκρίνονταν κατά μεγάλο βαθμό "στην ευχή που εξέφρασε το Κοινοβούλιο" 34 . Οι ενδεχόμενες άλλες διαφορές στα διάφορα σχέδια ( εξετάστηκαν λεπτομερώς με τα υπομνήματα ) αφορούσαν εν μέρει μόνο διαδικαστικά ζητήματα ή ζητήματα που έχασαν το αντικείμενό τους με την έκδοση της οδηγίας 85/358 της 16ης Ιανουαρίου 1985 σχετικά με τους ελέγχους . Υπό τις συνθήκες αυτές δεν μπορεί να γίνει λόγος για παραβίαση των δικαιωμάτων του Κοινοβουλίου . Ενδεικτικό ως προς αυτό το σημείο είναι επίσης το γεγονός ότι το Κοινοβούλιο που ενημερωνόταν από την Επιτροπή δεν επέμεινε να διατυπώσει και πάλι τη γνώμη του και δεν παρενέβη στην υπό κρίση υπόθεση .

65 . Συνεπώς δεν νομίζω ότι υπάρχει διαδικαστική πλημμέλεια όσον αφορά τη συμμετοχή του Κοινοβουλίου ενδεικτικό είναι το στοιχείο ότι το προσφεύγον δεν επέμεινε στο κεφάλαιο αυτό κατά την προφορική διαδικασία ( καίτοι δεν δήλωσε ότι το εγκαταλείπει ).

66 . ββ ) Κατόπιν αυτού δεν θα ασχοληθώ πολύ με το ζήτημα αν έπρεπε να ζητηθεί και πάλι η γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής .

67 . Αρκεί να σημειωθεί σχετικώς ότι το άρθρο 43 της Συνθήκης ΕΟΚ το οποίο, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί επαρκές νόμιμο έρεισμα για την προσβαλλόμενη οδηγία δεν προβλέπει διαβούλευση με την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή . Εξάλλου, το Συμβούλιο ορθά παρατήρησε ότι η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, η γνώμη της οποίας ζητήθηκε πριν από τη θέσπιση του συστήματος, αντέδρασε όπως το Κοινοβούλιο . Δεδομένου ότι η Επιτροπή έλαβε υπόψη την αντίδραση αυτή δεν υπήρχε ο παραμικρός λόγος - λόγου χάρη πολιτικής τάξεως - να υποβληθεί και το τελευταίο σχέδιο της Επιτροπής στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή .

68 . 3 ) Πρέπει τώρα να εξεταστεί η αιτίαση σχετικά με το περιεχόμενο του ληφθέντος μέτρου που κατά τη γνώμη του προσφεύγοντος δεν δικαιολογείται για διάφορους λόγους .

69 . 'Οπως υποστηρίχθηκε σχετικώς, έχει αποδειχθεί ότι η υγεία των καταναλωτών - στην προστασία της οποίας αποβλέπει η οδηγία - δεν διατρέχει κίνδυνο από τη χρησιμοποίηση των ορμονών στην κτηνοτροφία . Αναφέρθηκε επίσης ότι εν πάση περιπτώσει οι λόγοι που μνημονεύονται στο προοίμιο της οδηγίας ( δηλαδή η ανάγκη να αποφευχθούν οι στρεβλώσεις των όρων του ανταγωνισμού και τα εμπόδια στο ενδοκοινοτικό εμπόριο ) δεν δικαιολογούσαν την απόλυτη απαγόρευση της χρησιμοποιήσεως των ορμονών . Το προσφεύγον φρονεί συγκεκριμένα ότι κατά την οδηγία 81/602 ( που προβλέπει στο άρθρο 5 ότι για πέντε ορμόνες ισχύουν οι εθνικές ρυθμίσεις ), ισχύει η υποχρέωση της τηρήσεως των γενικών διατάξεων της Συνθήκης ( δηλαδή εν προκειμένω των άρθρων 7 και 30 ). 'Ετσι, κατά το προσφεύγον - παρά τις διαφορές στα νομικά συστήματα των κρατών μελών - αποφεύχθηκαν σημαντικά εμπόδια στο εμπόριο, και συγκεκριμένα διότι κατά τα πορίσματα της προαναφερθείσας επιστημονικής έκθεσης ( για την οποία δεν έκανε λόγο το Συμβούλιο ) δεν υπάρχει κίνδυνος για την υγεία ( πράγμα που καθιστά αδύνατες τις απαγορεύσεις των εισαγωγών για το λόγο αυτό ). 'Οσον αφορά τα συμφέροντα των καταναλωτών, το προσφεύγον φρονεί ότι μπορούν να προστατευθούν επαρκώς με την καθιέρωση της υποχρέωσης να επιτίθεται η κατάλληλη σήμανση στο κρέας που προέρχεται από ζώα στα οποία έχουν χορηγηθεί ορμόνες .

70 . Αναφέρθηκε επίσης σχετικώς ότι η απαγόρευση που επιβάλλει η οδηγία δεν μπορεί να επιτύχει τον επιδιωκόμενο στόχο ( ότι δηλαδή δεν έχει νόημα ), διότι στην πράξη δεν μπορεί να γίνει διάκριση μεταξύ του κρέατος που προέρχεται από ζώα στα οποία έχουν χορηγηθεί φυσικές ορμόνες και αυτού που προέρχεται από ζώα στα οποία δεν έχουν χορηγηθεί ορμόνες .

71 . Τέλος και κυρίως, το προσφεύγον φρονεί ότι το σύστημα που υιοθετήθηκε συνιστά επίσης παραβίαση της αρχής της κοινοτικής προτίμησης . Το προσφεύγον φρονεί ότι το σύστημα αυτό συνεπάγεται χειροτέρευση των συνθηκών παραγωγής εντός της Κοινότητας ( λόγω της αυξήσεως του κόστους ) αντιθέτως οι παραγωγοί των τρίτων χωρών, ακόμη και αν οφείλουν να τηρούν, για τις εισαγωγές προς την Κοινότητα, τις συνθήκες παραγωγής που ισχύουν εκεί, είναι ελεύθεροι και μπορούν να παρουσιάζουν ελκυστικότερες προσφορές προς τους αγοραστές της Κοινότητας χάρη στα πλεονεκτήματα που αποκομίζουν κατ' αυτό τον τρόπο όσον αφορά τα έξοδα .

Επί των επιχειρημάτων αυτών θα παρατηρήσω τα ακόλουθα .

72 . α ) Στον ισχυρισμό του προσφεύγοντος ότι, όπως αποδεικνύεται, η υγεία των καταναλωτών δεν διατρέχει κίνδυνο από τη χορήγηση ορμονών στα ζώα εκμεταλλεύσεως θα απαντήσω όχι μόνο ότι - όπως προανέφερα - η πλευρά αυτή του θέματος δεν ήταν η πρωταρχική κατά την έκδοση της οδηγίας αλλά και ότι η επιστημονική έκθεση την οποία επικαλείται το προσφεύγον αποφαίνεται μόνο επί τριών φυσικών ορμονών, επιπλέον δε τα πορίσματά της δεν είναι απολύτως σαφή κατά την έννοια που υποστηρίζει το προσφεύγον ( η έκθεση κάνει λόγο αφενός για χρήση "under the appropriate conditions" και αφετέρου υπογραμμίζει την ανάγκη εφαρμογής προγραμμάτων ελέγχου ).

73 . Ενδεικτικό είναι επίσης ότι το προσφεύγον ομιλεί μόνο για σημαντικά εμπόδια στο εμπόριο τα οποία, κατά την άποψή του, δεν υπήρχαν υπό το προϊσχύσαν δίκαιο ( το προσφεύγον διαπιστώνει - όπως δήλωσε εξάλλου - ότι κατά την προετοιμασία της οδηγίας δεν έγινε αναφορά σε τέτοια σημαντικά εμπόδια στο εμπόριο ". Νομίζω ότι το προσφεύγον δέχεται κατ' αυτό τον τρόπο ότι υπό το κράτος της προηγούμενης ρύθμισης, δηλαδή της οδηγίας 81/602, ορισμένα εμπόδια ήταν απολύτως ανεκτά, αυτό δε συνάδει εξάλλου με τη δήλωση της Επιτροπής ότι διατυπώθηκε αιτιολογημένη γνώμη βάσει του άρθρου 169 της Συνθήκης ΕΟΚ κατά ενός κράτος μέλους για μη τήρηση της ρύθμισης και ότι κινείται η διαδικασία του άρθρου 169 κατά ενός άλλου κράτους μέλους λόγω των περιορισμών που επιβάλλει στις εισαγωγές με την αιτιολογία της χρησιμοποίησης ορμονών . Αυτό όμως αρκεί για να ωθήσει την Κοινότητα να ενεργήσει με σκοπό την άρση των εμποδίων στο εμπόριο και την τροποποίηση της έννομης κατάστασης που προκύπτει από την προηγούμενη οδηγία . Πράγματι το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΟΚ απαιτεί - όπως προκύπτει από την έκφραση που χρησιμοποιείται παγίως στη νομολογία - εμπόριο εξ ολοκλήρου απαλλαγμένο εμποδίων, μ' αυτή δε την προοπτική δεν είναι δυνατό να αγνοούνται οι μικρής σημασίας παραβάσεις .

74 . Επιπλέον η οδηγία, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις της, αποβλέπει στην εξάλειψη των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού που προκύπτουν από το ότι οι ουσίες με τις οποίες ασχολείται επιτρέπονται σε ορισμένα κράτη μέλη και απαγορεύονται σε άλλα με άλλα λόγια πρόκειται για τη δημιουργία ομοιόμορφων συνθηκών παραγωγής στην Κοινότητα . Δεν μπορεί όμως να λεχθεί ότι το δίκαιο που προκύπτει από την οδηγία 81/602 εξυπηρετεί το στόχο αυτό . Είναι εξίσου βέβαιο ότι, λαμβάνοντας υπόψη τον ουσιώδη αυτό στόχο της οδηγίας θα μπορούσαμε να αντιπαρέλθουμε τη συζήτηση περί της επιστημονικής έκθεσης που επικαλείται το προσφεύγον και δεν θα μπορούσε εξάλλου να θεωρηθεί επαρκές μέτρο - προς το συμφέρον των καταναλωτών - η κατάλληλη σήμανση των εισαγομένων προϊόντων που έχουν υποστεί επεξεργασία με ορμόνες .

75 . β ) Στον ισχυρισμό ότι δεν είναι δυνατό να αποδειχθεί με αναλύσεις η παρουσία προσθέτων ουσιών δεδομένου ότι το κρέας περιέχει εν πάση περιπτώσει μεγάλη ποσότητα φυσικών ορμονών, το προσφεύγον έλαβε την ορθή απάντηση ότι δεν τον απέδειξε και επομένως δεν απέδειξε ότι είναι ατελέσφορη η απαγόρευση της χορήγησης ορμονών . Υπό τις συνθήκες αυτές δεν μπορεί να λυθεί καταφατικά το ζήτημα που, κατά τη νομολογία, είναι κρίσιμο σε παρόμοιες περιπτώσεις, αν πρόκειται δηλαδή για μέτρο προφανώς ακατάλληλο προς τον επιδιωκόμενο στόχο ( βλέπε απόφαση στην υπόθεση 138/78 ) ( 35 ) . Θα προσθέσω σχετικώς ότι η προσβαλλόμενη οδηγία προβλέπει επίσης μέτρα σχετικά με τις συνθήκες που άπτονται της χρησιμοποιήσεως ορμονών στην κτηνοτροφική παραγωγή ( βλέπε άρθρο 4 που εφαρμόζεται στους παραγωγούς ορμονών ) και ότι για την εκτίμηση όλων των προβλημάτων που μνημονεύει το προσφεύγον πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη η οδηγία 85/358 και οι περί ελέγχου διατάξεις της ( που αφορούν ιδίως την παραγωγή των ορμονών ) καθώς και η οδηγία 86/469 ( 36 ) "σχετικά με την εξέταση των ζώων και του νωπού κρέατος για την παρουσία καταλοίπων" και στη μία και στην άλλη περίπτωση πρόκειται για ρυθμίσεις που συμβάλλουν στην αποτελεσματικότητα της απαγόρευσης της χρησιμοποιήσεως .

76 . γ ) 'Οσον αφορά τέλος την αρχή της κοινοτικής προτίμησης, αφενός παραπέμπω στο άρθρο 6, παράγραφος 7, της προσβαλλόμενης οδηγίας, κατά το οποίο καταρτίζεται πρόγραμμα ελέγχου για τις εισαγωγές από τρίτες χώρες έτσι ώστε να εξασφαλίζεται ότι οι εισαγωγές δεν θα έχουν ευνοϊκότερη μεταχείριση από τα κοινοτικά προϊόντα . 'Οσον αφορά αφετέρου το ενδεχόμενο ότι οι παραγωγοί των τρίτων χωρών θα αποκομίζουν πλεονεκτήματα στο επίπεδο των εξόδων ιδίως για τις εξαγωγές προς την Κοινότητα, θα πρέπει πρώτον να διερωτηθούμε αν πρόκειται για πραγματικό κίνδυνο ή για αβάσιμο φόβο . Εν πάση περιπτώσει η Επιτροπή ορθώς παρατήρησε ότι το ενδεχόμενο αυτό μπορεί κάλλιστα να αντιμετωπιστεί αν παραστεί ανάγκη, με την προσθήκη των κατάλληλων ρυθμίσεων στους μηχανισμούς οργανώσεως της αγοράς που, όπως ξέρουμε, ισχύουν και για τις εισαγωγές από τρίτες χώρες . Δεν είναι λοιπόν δυνατόν, για λόγους που ανάγονται στην τήρηση της αρχής της κοινοτικής προτίμησης, να εγκαταλειφθεί ένα μέτρο που είναι ουσιώδους σημασίας για την ενοποίηση της αγοράς και ζητήθηκε επίμονα από οργανώσεις καταναλωτών εντός της Κοινότητας .

Γ - Προτάσεις

Βάσει των ανωτέρω προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει ως αβάσιμη την προσφυγή του Ηνωμένου Βασιλείου . Στην περίπτωση αυτή το προσφεύγον πρέπει να φέρει όχι μόνο τα δικά του έξοδα αλλά και τα έξοδα του καθού και της Επιτροπής που παρενέβη υπέρ αυτού . Το παρεμβαίνον Βασίλειο της Δανίας πρέπει να φέρει τα δικά του δικαστικά έξοδα .

(*) Μετάφραση από τα γερμανικά .

( 1 ) ΕΕ 1981, L 222, σ . 32 και επ .

( 2 ) ΕΕ 1985, L 191, σ . 46 και επ .

( 3 ) ΕΕ 1984, C 170, σ . 4 και επ .

( 4 ) ΕΕ 1985, C 4, σ . 14 και επ .

( 5 ) ΕΕ 1985, C 288, σ . 158 και επ .

( 6 ) ΕΕ 1985, C 106, σ . 7 .

( 7 ) ΕΕ 1985, C 313, σ . 4 και επ .

( 8 ) ΕΕ 1985, C 351, σ . 13 και επ .

( 9 ) Βλέπε απόφαση της 26ης Μαρτίου 1987 στην υπόθεση 45/86, Επιτροπή κατά Συμβουλίου, Συλλογή 1987, σ . 1493 .

( 10 ) Απόφαση της 10ης Φεβρουαρίου 1983 στην υπόθεση 230/81, Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου κατά Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Συλλογή 1983, σ . 255 .

( 11 ) Απόφαση της 20ής Μαΐου 1987 στην υπόθεση 432/85, Sουξα jatae Επιτροπής, Συλλογή 1987, σ . 2229 .

( 12 ) Απόφαση της 26ης Ιουνίου 1979 στην υπόθεση 177/78, Ριης αξδ Bacon Commission jatae ΜγCασσεξ jai Cονπαξω Lινιτεδ, Sμη . 1979, r . 2161, idiys r . 2186, rjaxg 9 .

( 13 ) Απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 1979 στην υπόθεση 138/78, Ηαξς-Μασλυς Sτύμτιξη jatae Ηαυπτ'ομμαντ Ηανβυση-Jοξας, Sμη . 1979, r . 713, idiys r . 720 .

( 14 ) Απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 1982 στην υπόθεση 108/81, G . R . Ανωμυν jatae uulboukiou, uukkocoe 1982, r . 3107 .

( 15 ) Απόφαση της 20ής Απριλίου 1978 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 80 και 81/77, Lες Cοννιςςιοξξαισες σΘυξις S σμ jatae S σμ Lες ζιμς δε Ηεξσι Rανεμ jatae Rεγεφευσ δες δουαξες, Sμη . 1978, r . 927, idiys r . 947 .

( 16 ) Απόφαση της 15ης Μαρτίου 1983 στην υπόθεση 45/82, Βασίλειο των Κάτω Χωρών κατά Επιτροπής, Συλλογή 1983, σ . 631 .

( 17 ) Βλέπε απόφαση στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 80 και 81/77, που προαναφέρθηκαν, Sμη . 1978, rr . 946 jai 947, rjaxeis 29 jai 35 .

( 18 ) Απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 1978 στην υπόθεση 83/78, Ριης Marketing Board jatae Rαωνοξδ Rεδνοξδ, Sμη . 1978, r . 2347 .

( 19 ) Sμη . 1979, r . 2161, idiys r . 2188, rjaxg 14 .

( 20 ) Απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 1985 στην υπόθεση 28/84, Επιτροπή κατά Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, Συλλογή 1985, σ . 3097 .

( 21 ) Βλέπε, λόγου χάρη, απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 1982 στην υπόθεση 110/81, SΑ Rορυεττε ζσΪσες jatae uulboukiou, uukkocoe 1982, r . 3159 .

( 22 ) Απόφαση της 31ης Μαρτίου 1971 στην υπόθεση 22/70, Επιτροπή κατά Συμβουλίου, Sμη . 1971, r . 263, idiys r . 284, rjaxeis 98 jai 99 .

( 23 ) Sμη . 1973, r . 575, idiys 583, rjaxg 7 .

( 24 ) Προτάσεις της 21ης Ιανουαρίου 1987 στην υπόθεση 307/85, Αντώνιος Γαβανάς κατά Συμβουλίου, Συλλογή 1987, σ . 2435 .

( 25 ) Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 1970 στην υπόθεση 9/70, Fσαξ' Gσαδ jatae Fιξαξ'αντ Τσαυξςτειξ, Sμη . 1970, r . 825, rjaxg 13 .

( 26 ) Απόφαση της 16ης Μαρτίου 1978 στην υπόθεση 7/77, Βεσξθασδ Diether Ritter von Woellerstorff und Uσβαισ jatae Epitqopoes, Sμη . 1978, r . 769, rjaxeis 6 jai 7 .

( 27 ) Απόφαση της 30ής Οκτωβρίου 1975 στην υπόθεση 23/75, Rεω Sοδα jatae Cαςςα Cοξηυαημιο Ζυγγθεσο, Sμη . 1975, r . 1279 .

( 28 ) 'Αρθρο 148, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ .

( 29 ) 'Αρθρο 6, παράγραφος 1 .

( 30 ) Βλέπε αντικείμενο που αναφέρεται στο από 23 Δεκεμβρίου 1985 τηλετύπημα του γενικού γραμματέα του Συμβουλίου η υπογράμμιση δική μου .

( 31 ) 'Αρθρο 148, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ .

( 32 ) ΕΕ 1984, C 134, σ . 1 και επ .

( 33 ) Απόφαση της 15ης Ιουλίου 1970 στην υπόθεση 41/69, ΑCF Chemiefarma NV jatae Epitqopoes, Sμη . 1970, r . 661, idiys r . 704, rjaxeis 178 jai 179 .

( 34 ) Απόφαση της 4ης Φεβρουαρίου 1982 στην υπόθεση 1253/79, Dιξο Battaglia jatae Epitqopoes, uukkocoe 1982, r . 297, idiys r . 319, rjaxg 24 .

( 35 ) Απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 1979 στην υπόθεση 138/78, που προαναφέρθηκε, Slg . 1979, σ . 713 .

( 36 ) ΕΕ 1986, L 275, σ . 36 και επ .