3.

Με το τρίτο του ερώτημα, τέλος, το πα-ραπέμπον δικαστήριο ζητεί να πληροφορηθεί, αν η ακυρότητα των απηλλαγμένων της υποχρεώσεως προς κοινοποίηση συμφωνιών θεωρείται ότι ανατρέχει στο χρονικό σημείο που κάποιο από τα συμβαλλόμενα μέρη την επικαλείται προσηκόντως, ή μόνο από την έκδοση της απόφασης του Δικαστηρίου ή της Επιτροπής που την διαπιστώνει. Το ερώτημα αυτό έχει προφανώς σχέση με την ήδη αναφερθείσα απόφαση 43/69 επί της υποθέσεως Bilger, και για το λόγο αυτό ενδείκνυται κατ' αρχάς να υπομνησθεί το περιεχόμενό της. Ως γνωστόν, στην υπόθεση εκείνη επρόκειτο (όπως και στην εν προκειμένω κυρία δίκη) για μία συμφωνία προμηθείας ζύθου μεταξύ δύο επιχειρήσεων που έδρευαν σε ένα κράτος μέλος, η οποία προέβλεπε υποχρέωση αποκλειστικής προμήθειας των ιδιοκτητών του ποτοπωλείου. Κατά πρώτον, το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι τέτοιου είδους συμφωνίες απαλλάσσονται, κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 της υποχρεώσεως προς κοινοποίηση (γεγονός που εξάλλου δεν αμφισβητήθηκε ούτε ως προς τη συμφωνία Haecht/Wilkin-Janssen). Περαιτέρω κρίθηκε — και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία — ότι δεν ήταν δυνατόν να θεωρηθεί ότι συμφωνίες απαλλαγμένες από την υποχρέωση κοινοποιήσεως θα καθίσταντο αναδρομικώς άκυρες, αν τα εθνικά δικαστήρια έκριναν ότι ήταν εφαρμοστέο το άρθρο 85, παράγραφος 1, πράγμα που θα οδηγούσε στην επέλευση των εννόμων συνεπειών του άρθρου 85, παράγραφος 2. Κατά την απόφαση, τέτοιες συμφωνίες ήταν εκτεθειμένες στον κίνδυνο της ακυρότητας με επέλευση των αποτελεσμάτων της τελευταίας το πολύ από την ημέρα διαπιστώσεώς της». Η έννοια της εν λόγω απόφασης είναι, κατά τη γνώμη μου, απόλυτα σαφής: θέτει την αρχή κατά την οποία, όταν ένα εθνικό δικαστήριο αποφαίνεται ότι κάποια συμφωνία εμπίπτει στο άρθρο 85, παράγραφος 1, η ακυρότητά της επέρχεται μόνο ex nunc. Επομένως, είναι περαιτέρω σαφές, ότι το προδικαστικό ερώτημα που έχει υποβληθεί στο Δικαστήριο αποσκοπεί, όχι μόνο σε περαιτέρω διευκρίνιση της απόφασης Bilger, αλλά ενδεχομένως και σε τροποποίησή της και τούτο εν όψει του προβληθέντος από τους εναγομένους της κυρίας δίκης επιχειρήματος, κατά το οποίο επιβάλλεται, από την ανάγκη ασφάλειας του δικαίου, προκειμένου δηλαδή να τηρηθεί μία γενική αρχή του δικαίου, να συναχθεί ότι η ακυρότητα σε τέτοιες περιπτώσεις επάγεται αποτελέσματα ήδη από του χρονικού σημείου κατά το οποίο την επικαλείται κάποιο από τα συμβαλλόμενα μέρη. Πρέπει συνεπώς να εξετασθεί, αν μπορεί να γίνει δεκτό, εν όψει μάλιστα των θέσεων που έχουν λάβει οι άλλοι διάδικοι, μήπως πρέπει να γίνει ένα περαιτέρω βήμα, να γίνει δηλαδή δεκτό ότι η ακυρότητα ανατρέχει στην ημέρα σύναψης της συμφωνίας. Αυτή είναι ως γνωστόν η άποψη της Γαλλικής και της Γερμανικής Κυβερνήσεως, ενώ η Επιτροπή, η οποία κατά τα λοιπά στηρίζεται στην απόφαση Bilger, υιοθετεί ένα τέτοιο συμπέρασμα μόνο σε σχέση με την περίπτωση — επί της οποίας δεν έχει μέχρι τώρα αποφανθεί το Δικαστήριο — κατά την οποία διαπιστώνεται με απόφαση της Επιτροπής ότι έχει εφαρμογή το άρθρο 85, παράγραφος 1. Θα εξετάσω στη συνέχεια τι συμπέρασμα πρέπει να εξαχθεί από την αντιπαράθεση αυτών των τόσο αφισταμένων μεταξύ τους απόψεων. Κατ' αρχάς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι δεν φαίνεται ανεξήγητο το ότι ασκείται κριτική στις θέσεις της απόφασης Bilger. Πράγματι, αυτές καταλήγουν, στις ειδικές περιπτώσεις των απαλλαγμένων κοινοποιήσεως συμφωνιών, στην αντικατάσταση της αρχής της απαγορεύσεως από ένα σύστημα ελέγχου των καταχρήσεων, κατά το πρότυπο της ρύθμισης που ισχύει για ορισμένες περιπτώσεις στο γερμανικό δίκαιο του ανταγωνισμού. Σχετικώς, δεν θα εστερείτο βάσεως η αναδρομή στις σκέψεις στις οποίες ήδη αναφερόμουν, σχολιάζοντας την απόφαση Portelange και οι οποίες αφορούν ιδίως τη διατύπωση των δύο πρώτων παραγράφων του άρθρου 85 και την επανάληψη της αρχής αυτής στο άρθρο 1 του κανονισμού 17. Επίσης, δεν πρέπει να αγνοηθούν τα συμπεράσματα που — όπως ήδη εξέθεσα — συνάγονται από τα άρθρα 6 και 15 του κανονισμού 17. Εξάλλου, δεν πρέπει να λησμονείται ότι μόνο το άρθρο 7 του κανονισμού 17 εισάγει κάποιο περιορισμό της αρχής της ακυρότητας, ως προς ορισμένες παλαιές συμφωνίες απαλλαγμένες κοινοποιήσεως και ότι το άρθρο 9, παράγραφος 1 του κανονισμού 17 εκκινεί προφανώς από το αναγνωριστικό αποτέλεσμα της διαπίστωσης περί του ότι κάποια συμφωνία υπάγεται στη διάταξη του άρθρου 85, παράγραφος 1. Ωστόσο όλα αυτά τα επιχειρήματα δεν προβάλλονται για πρώτη φορά. Βρίσκονταν κατά κάποιο τρόπο εξ αρχής στο προσκήνιο στα πλαίσια της αντιπαράθεσης που μας απασχολεί εν προκειμένω και άπτεται του δικαίου του ανταγωνισμού και, συνεπώς, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι το Δικαστήριο δεν τα συνεκτίμησε, κατά την έκδοση της αποφάσεως Bilger. Το γεγονός ότι το Δικαστήριο στην περίπτωση εκείνη κατέληξε παρά ταύτα στην υιοθέτηση των γνωστών συμπερασμάτων, μπορεί να εξηγηθεί μόνο με βάση τη διαπίστωση ότι το όλο σύστημα του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, όπως προκύπτει από διάφορα κείμενα, δεν είναι εντελώς απαλλαγμένο από αντιφάσεις, κενά και ασάφειες. Εν όψει αυτής της κατάστασης, το Δικαστήριο προφανώς χρειάστηκε να προβεί σε δικαιοπλαστική ερμηνεία και τελειοποίηση του συστήματος. Στο έργο του αυτό, το Δικαστήριο καθοδηγήθηκε από τη σκέψη ότι η απαλλαγή από την υποχρέωση κοινοποιήσεως, η οποία εντάσσεται στο πλαίσιο συστήματος, το οποίο προβλέπει ακόμη και πλήρη εξαίρεση από την απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, μπορεί να έχει ως μοναδική συνέπεια ότι η ακυρότητα επάγεται αποτελέσματα, μόνο από την ημέρα κατά την οποία διαπιστώνεται ότι έχει εφαρμογή το άρθρο 85, παράγραφος 1, και τούτο, λαμβανομένης υπόψη της σκέψεως ότι οι απαλλαγμένες κοινοποιήσεως συμφωνίες «δεν μπορούν παρά σε μικρό βαθμό να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών» και εν όψει της επιταγής ασφαλείας του δικαίου. Αν όμως έτσι έχουν τα πράγματα, δεν μπορώ να φαντασθώ ότι το Δικαστήριο θα οδηγηθεί, βασιζόμενο στα επιχειρήματα που προβλήθηκαν κατά την παρούσα διαδικασία, σε αλλαγή των απόψεών του, οι οποίες — όπως πρέπει διαρκώς να τονίζεται — ισχύουν μόνο ως προς τις απαλλαγμένες κοινοποιήσεως συμφωνίες. Κάτι τέτοιο καθίσταται λιγότερο πιθανό από το γεγονός ότι το Συμβούλιο, μετά την έκδοση της απόφασης Bilger και εν γνώσει της περιεχόμενης σ' αυτήν νομικής γνώμης, θέσπισε περαιτέρω απαλλαγές από την υποχρέωση κοινοποιήσεως. Πράγματι, μπορεί βάσιμα να λεχθεί, ότι αυτό δεν θα είχε συμβεί, αν το Συμβούλιο είχε θεωρήσει τη γνώμη του Δικαστηρίου απολύτως αντίθετη προς το σύστημα. Ένα περαιτέρω σημείο ιδιαίτερα μπορεί τώρα να τονιστεί, ότι είναι αλυσιτελές το επιχείρημα, κατά το οποίο οι αναγνωριστικές αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων έχουν, δυνάμει γενικής αρχής του δικαίου, μόνο αναγνωριστικό αποτέλεσμα, δηλαδή αναδρομική ισχύ (ex tunc) και, κατά συνέπεια, η άποψη ότι τα αποτελέσματα της ακυρότητας επέρχονται, το πρώτον, με την έκδοση της αποφάσεως συνεπάγεται διάσπαση του συστήματος, δηλαδή αναγνώριση δικαιοπλαστικής εξουσίας στα εθνικά δικαστήρια. Στην πραγματικότητα, το επιχείρημα αυτό δεν είναι βάσιμο, παρά μόνο επιφανειακά. Σημασία έχει το γεγονός, ότι η αρχή την οποία ανέπτυξε το Δικαστήριο, ασκώντας δικαιοπρακτικό έργο, εξασφαλίζει στις μη χρήζουσες κοινοποιήσεως συμφωνίες προνομιακή μεταχείριση από την άποψη του ουσιαστικού δικαίου. Έτσι, αν, όπως απαιτεί το σύστημα κατά την άποψη του Δικαστηρίου, η επέλευση των αποτελεσμάτων της ακυρότητας εξαρτηθεί από τη διαπίστωση των αρμοδίων αρχών, τότε, ακόμη και στην περίπτωση εκδόσεως δικαστικής αποφάσεως, δεν πρόκειται περί δικαιοπλαστικών πράξεων, αλλά απλώς περί διαπιστώσεων ως προς τη συνδρομή ή μη των προϋποθέσεων του άρθρου 85, παράγραφος 1. Ως αντανακλαστικό τους αποτέλεσμα, τις διαπιστώσεις αυτές συνοδεύει η κατά το ευρωπαϊκό δίκαιο άμεσα επερχομένη ακυρότητα. Συνεπώς, (δεν μεταβάλλεται καθόλου) η φύση μιας τέτοιας πράξεως, δικαιοδοτικού οργάνου, ως προς την οποία το ίδιο το Δικαστήριο δεν είπε ότι σκοπό έχει να επιφέρει ακυρότητα. Εξάλλου, κατόπιν όλων όσων εξετέθηκαν, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι το Δικαστήριο εγκρίνει την άποψη των εναγομένων της κυρίας δίκης, κατά την οποία η ακυρότητα πρέπει να επέρχεται κατά το χρονικό σημείο που την επικαλείται κάποιο από τα συμβαλλόμενα μέρη. Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι, και στο πλαίσιο της διαδικασίας επί της υποθέσεως Bilger αντιμετωπίστηκαν παρόμοια πραγματικά δεδομένα, με τα οποία το Δικαστήριο τότε δεν συνέδεσε τις έννομες συνέπειες που ζητούσαν οι εναγόμενοι, οι εναγόμενοι στην παρούσα δίκη δεν μπόρεσαν να αποδείξουν ότι η αρχή την οποία επικαλούνται ισχύει στο δίκαιο των κρατών μελών. Ενδεικτικό επίσης είναι επί του σημείου αυτού το γεγονός, ότι ακόμη και μία σε τέτοιο βαθμό περιορισμένη αρμοδιότητα θα σήμαινε παραβίαση της θεμελιώδους αρχής της ασφάλειας του δικαίου, για το λόγο ακριβώς ότι η επέλευση της ακυρότητας δεν εξαρτάται μόνο από την κυριαρχική διαπίστωση της αρμόδιας αρχής, αλλά και από την υποκειμενική εκτίμηση ενός από τα συμβαλλόμενα μέρη και την συχνά μη επαρκώς θεμελιωμένη επίκλησή της. Έτσι, το μόνο ερώτημα που απομένει είναι εάν οι αποφάσεις της Επιτροπής, με τις οποίες διαπιστώνεται η ακυρότητα των απαλλασσομένων κοινοποιήσεως συμφωνιών, συνεπάγονται, όπως νομίζει η Επιτροπή, διαφορετικό αποτέλεσμα, δηλαδή την επέλευση της ακυρότητας ex tunc. Βέβαια, σχετικά με το πρόβλημα αυτό, με το οποίο δεν ασχολείται η απόφαση Bilger, θα μπορούσε κατ' αρχάς να παρατηρηθεί, ότι είναι αμφίβολη η χρησιμότητά του για την έκβαση της κυρίας δίκης, αφού αυτή προφανώς αναφέρεται μόνο σε απόφαση δικαιοδοτικού οργάνου. Αν παρά ταύτα είναι ευκταίο να εξεταστεί, κατά την πεποίθησή μου, η μόνη απάντηση είναι, ότι δεν υπάρχει, πράγματι, κανένας λόγος που να δικαιολογεί τη διαφοροποίηση την οποία υποστηρίζει η Επιτροπή. Αυτό μπορεί να λεχθεί παρά το γεγονός ότι η νομική κατάσταση δεν είναι απολύτως ξεκαθαρισμένη και τούτο, διότι και η Επιτροπή εκδίδει α-ποφάσεις κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3. Όμως η ιδιαιτερότητα αυτή δεν έχει αποφασιστική σημασία, ενώ όπως σαφώς δείχνει η απόφαση Bilger — πρωταρχική είναι μάλλον η σημασία της ανάγκης ασφαλείας του δικαίου και του γεγονότος ότι οι μη χρήζουσες κοινοποιήσεως συμφωνίες δεν είναι σε γενικές γραμμές βλαπτικές από την άποψη του δικαίου του ανταγωνισμού. Εν όψει του είδους των επίμαχων συμφωνιών, πρέπει, κατά συνέπεια, να γίνει δεκτό ότι και οι αποφάσεις της Επιτροπής, με τις οποίες διαπιστώνεται η συνδρομή των προϋποθέσεων του άρθρου 85, παράγραφος 1, ισχύουν μόνο ex nunc. Κατόπιν αυτού θα πρέπει να έχει δοθεί ικανοποιητική απάντηση και στο τρίτο ερώτημα.