Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Fennelly της 8ης Ιουλίου 1999. - Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κατά Γαλλικής Δημοκρατίας. - Παράßαση κράτους μέλους - Οδηγία 79/409/ΕΟΚ - Διατήρηση των αγρίων πτηνών - Ζώνες ειδικής προστασίας. - Υπόθεση C-96/98.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1999 σελίδα I-08531



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

1 Στην παρούσα υπόθεση παραβάσεως κράτους, η Επιτροπή ζητεί να αναγνωριστεί ότι η Γαλλική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 4 της οδηγίας περί πτηνών (1), ιδίως καθότι παρέλειψε να κατατάξει επαρκές τμήμα της συνολικής εκτάσεως του Marais poitevin (στο εξής: Marais) ως ζώνη ειδικής προστασίας (στο εξής: ΖΕΠ), καθότι παρέλειψε να θεσπίσει επαρκή μέτρα προστασίας, πράγμα που οδήγησε στην υποβάθμιση των οικοτόπων και καθότι αποχαρακτήρισε μια μικρή περιοχή ΖΕΠ που είχε κοινοποιήσει προηγουμένως.

I - Πραγματικά περιστατικά και διαδικασία

2 Δεν αμφισβητείται ότι το Marais είναι περιοχή εξαιρετικού ορνιθολογικού ενδιαφέροντος συνολικής εκτάσεως περίπου 80 000 εκταρίων (2), που βρίσκεται στα γαλλικά διαμερίσματα Vendιe, Deux-Sθvres και Charente-Maritime. Περιλαμβάνει φυσικούς υγρούς λειμώνες που αποτελούν για πολυάριθμα είδη αγρίων πτηνών, αποδημητικών και μη, ζώνες όπου τα πτηνά κατασκευάζουν φωλιές, βρίσκουν τροφή και αναπαύονται, καθώς και πολλούς άλλους οικότοπους που προσφέρονται για τη διατήρηση των αγρίων πτηνών όπως λιμνοθάλασσες, θύνες, υγρές κοιλότητες, δάση, τυρφώνες, φυσικούς φράχτες, ρυάκια και άλλους υδάτινους οικότοπους. Στο Marais καταφεύγουν πολυάριθμα είδη απειλουμένων αγρίων πτηνών από τα αναφερόμενα στο παράρτημα Ι της οδηγίας· η έκταση αυτή χρησιμεύει επίσης ως σταθμός κατά την αποδημία ή ζώνη διαχειμάσεως για άλλα είδη αγρίων πτηνών και περιλαμβάνει υγρότοπους μοναδικής διεθνούς σημασίας για την αποδημία των πτηνών από την Αφρική προς τη Βόρεια Ευρώπη που εμπίπτουν στη Σύμβαση του Ramsar. Το Marais αποτελεί κύρια τοποθεσία για τη στάθμευση άνω των 28 ειδών αποδημητικών πτηνών και ειδικότερα για δύο είδη: τον ψευτομαχητή και το αργυροπούλι. Ειδικότερα, η Baie de l'Aiguillon αποτελεί τόπο διαχειμάσεως για χιλιάδες είδη πάπιας.

3 Ύστερα από καταγγελία που υποβλήθηκε το 1989 και σχετική αλληλογραφία, η Επιτροπή απηύθυνε στη Γαλλία έγγραφο οχλήσεως στις 23 Δεκεμβρίου 1992. Με την απάντησή της της 27ης Σεπτεμβρίου 1993 (3), η Γαλλική Κυβέρνηση αναγνώρισε τη σημασία του Marais από ορνιθολογική σκοπιά και δήλωσε ότι έχει χαρακτηριστεί ως ΖΕΠ έκταση 28 693 εκταρίων (που διορθώθηκε σε 26 250 εκτάρια με επιστολή της 7ης Δεκεμβρίου 1993). Πληροφόρησε επίσης την Επιτροπή ότι ελήφθησαν μέτρα για την πρόληψη της περαιτέρω υποβαθμίσεως της περιοχής. Με επιστολή της 28ης Ιουνίου 1994, η Γαλλική Κυβέρνηση πληροφόρησε την Επιτροπή ότι η ΖΕΠ του «Marais Poitevin intιrieur» που είχε κοινοποιηθεί προηγουμένως μειώθηκε κατά μία λωρίδα 300 μέτρων ενόψει της κατασκευής του αυτοκινητοδρόμου A 83. Με επιστολή της 8ης Μαρτίου 1995, η Γαλλική Κυβέρνηση πληροφόρησε την Επιτροπή για την πρόθεσή της να χαρακτηρίσει ως ΖΕΠ έκταση 3 500 εκταρίων δυτικά της εθνικής οδού 137, χωρίς όμως να αναφέρει ημερομηνία.

4 Στις 28 Νοεμβρίου 1995 η Επιτροπή εξέδωσε αιτιολογημένη γνώμη με την οποία παρατήρησε ότι η Γαλλία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 4 της οδηγίας και την κάλεσε να συμμορφωθεί εντός διμήνου. Με επιστολή της 11ης Ιουνίου 1996, η Επιτροπή επισήμανε ότι χαρακτηρίστηκε ως ΖΕΠ και μια άλλη έκταση 3 540 εκταρίων στο διαμέρισμα Charente-Maritime, πλην όμως, λόγω της αποξηράνσεως και της καλλιέργειας των λειμώνων δεν ήταν δυνατός ο χαρακτηρισμός και άλλων περιοχών, παρά μόνον πολύ μικρών εκτάσεων. Κατόπιν συσκέψεως μεταξύ των γαλλικών αρχών και των υπηρεσιών της Επιτροπής τον Μάιο του 1997, η Γαλλία κοινοποίησε στην Επιτροπή υπουργική απόφαση περί δημιουργίας του «Grand Site Naturel du Marais Poitevin», ένα σχέδιο διαμορφώσεως για το Marais και μια εγκύκλιο σχετικά με την επέκταση των υγροτόπων του Marais. Η Επιτροπή κίνησε την παρούσα διαδικασία με δικόγραφο που πρωτοκολλήθηκε στο Δικαστήριο στις 3 Απριλίου 1998.

II - Οι σχετικές διατάξεις του κοινοτικού δικαίου

5 Οι διατάξεις της οδηγίας είναι γνωστές στο Δικαστήριο και δεν χρειάζεται να τις παραθέσουμε εδώ εν εκτάσει. Οι κύριες επίδικες υποχρεώσεις είναι αυτές που επιβάλλουν στα κράτη μέλη, πρώτον, το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, «να κατατάσσουν κυρίως σε ζώνες ειδικής προστασίας τα εδάφη τα πιο κατάλληλα, σε αριθμό και επιφάνεια, για τη διατήρηση των [απειλουμένων και αποδημητικών] ειδών στη γεωγραφική θαλάσσια και χερσαία ζώνη στην οποία έχει εφαρμογή η παρούσα οδηγία» και, δεύτερον, το άρθρο 4, παράγραφος 4, να αποφεύγουν τη ρύπανση και τη φθορά των οικοτόπων, καθώς και τις επιζήμιες για τα πτηνά διαταράξεις στις ζώνες που έχουν χαρακτηριστεί κατά τα ανωτέρω «όταν αυτές έχουν σημαντικές συνέπειες σε σχέση με τους αντικειμενικούς στόχους του παρόντος άρθρου».

6 Το άρθρο 7 της οδηγίας περί οικοτόπων του 1994 (4), που τροποποιεί τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα κράτη μέλη από την οδηγία από ορισμένες σκοπιές, έχει ως εξής:

«Οι υποχρεώσεις που πηγάζουν από τις παραγράφους 2, 3 και 4 του άρθρου 6 της παρούσας οδηγίας αντικαθιστούν τις υποχρεώσεις που πηγάζουν από την πρώτη πρόταση της παραγράφου 4 του άρθρου 4 της οδηγίας 79/409/ΕΟΚ, όσον αφορά τις ζώνες που χαρακτηρίστηκαν δυνάμει της παραγράφου 1 του άρθρου 4 ή αναγνωρίστηκαν με ανάλογο τρόπο δυνάμει της παραγράφου 2 του άρθρου 4 της εν λόγω οδηγίας, τούτο δε από την ημερομηνία θέσης σε εφαρμογή της παρούσας οδηγίας ή από την ημερομηνία της ταξινόμησης ή της αναγνώρισης εκ μέρους ενός κράτους μέλους δυνάμει της οδηγίας 79/409/ΕΟΚ, εφόσον αυτή είναι μεταγενέστερη.»

7 Το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας περί οικοτόπων υποχρεώνει τα κράτη μέλη να θεσπίσουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε να αποφεύγεται «η υποβάθμιση των φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων ειδών, καθώς και οι ενοχλήσεις που έχουν επιπτώσεις στα είδη για τα οποία οι ζώνες έχουν ορισθεί, εφόσον οι ενοχλήσεις αυτές θα μπορούσαν να έχουν επιπτώσεις σημαντικές όσον αφορά τους στόχους της παρούσας οδηγίας» στις εν λόγω ζώνες. Το άρθρο 6, παράγραφοι 3 και 4, προβλέπει ένα νέο σύστημα εκτιμήσεως σχεδίων, η εκτέλεση των οποίων μπορεί να πραγματοποιηθεί παρά το ότι αυτά έχουν αρνητικές επιπτώσεις στους οικοτόπους αν δικαιολογούνται από «επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημοσίου συμφέροντος».

Η Επιτροπή πληροφόρησε το Δικαστήριο στην παρούσα διαδικασία ότι η προθεσμία για τη μεταφορά της οδηγίας από τη Γαλλία έληξε στις 10 Ιουνίου 1994. Για τους λόγους που θα αναπτύξω πιο κάτω νομίζω ότι δεν χρειάζεται να εξεταστούν εν προκειμένω οι διατάξεις του άρθρου 6, παράγραφοι 2, 3 και 4, της οδηγίας περί οικοτόπων (5).

III - Ανάλυση

α) Ανεπάρκεια των ζωνών που έχουν χαρακτηριστεί ως ΖΕΠ

8 Η πρώτη αιτίαση της Επιτροπής είναι ότι από τη λήξη της προθεσμίας για τη συμμόρφωση με την αιτιολογημένη γνώμη, στις 28 Ιανουαρίου 1996, η συνολική έκταση του Marais που είχε χαρακτηριστεί ως ΖΕΠ ήταν ανεπαρκής σε σχέση με τις υποχρεώσεις που υπέχει η Γαλλική Δημοκρατία από το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας. Για να στηρίξει την αιτίαση αυτή μνημονεύει τρεις μελέτες που πραγματοποιήθηκαν το 1987, το 1989 και το 1990, που υπολογίζουν όλες σε 57 830 εκτάρια τη συνολική έκταση του Marais που παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον από ορνιθολογική σκοπιά. Το πιο κρίσιμο στοιχείο κατά την Επιτροπή, πάντως, είναι η απογραφή του 1994 των ζωνών που είναι σημαντικές για τη διατήρηση των πτηνών (στο εξής: ΣΖΔΠ), η οποία πραγματοποιήθηκε με παραγγελία της Γαλλικής Κυβερνήσεως και υπολογίζει τη συνολική έκταση σε 77 900 εκτάρια. Η Επιτροπή παρατηρεί επίσης ότι το γαλλικό Υπουργείο Περιβάλλοντος χαρακτήρισε το 1995 το Marais ως την τρίτη σημαντικότερη ΣΖΔΠ στη Γαλλία. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η Γαλλική Δημοκρατία, χαρακτηρίζοντας μόνον 26 250 εκτάρια (αριθμός που διορθώθηκε σε 29 842 εκτάρια στο υπόμνημα αντικρούσεως της Γαλλικής Δημοκρατίας και έγινε αποδεκτός από την Επιτροπή) εντός της προθεσμίας προς συμμόρφωση με την αιτιολογημένη γνώμη, υπερέβη το οικείο περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά την επιλογή των τόπων που θα χαρακτηριστούν ως ΖΕΠ.

9 Στο αιτητικό του υπομνήματος αντικρούσεως η Γαλλική Δημοκρατία δέχεται ρητά ότι η αύξηση της συνολικής εκτάσεως της υπάρχουσας ΖΕΠ (33 742 εκτάρια από την ημερομηνία συντάξεως του υπομνήματος αυτού) σε 49 000 εκτάρια «είναι ίσως ευκταία» και καλεί το Δικαστήριο να κρίνει την αιτίαση αυτή «εν μέρει αβάσιμη», δεδομένου ότι συμμορφώθηκε με τις υποχρεώσεις της ως προς αυτό το σημείο «σε μεγάλο βαθμό». Υποστηρίζει επίσης ότι η Επιτροπή δεν διευκρινίζει ούτε την ακριβή γεωγραφική θέση ούτε την έκταση των τόπων που θεωρεί ότι πρέπει να χαρακτηριστούν, ότι δεν υποχρεούται να χαρακτηρίσει όλους τους τόπους που μνημονεύονται είτε στην απογραφή ΣΖΔΠ είτε σε παλαιότερες μελέτες και ότι η Επιτροπή δεν ισχυρίζεται ότι τα εδάφη που χαρακτηρίστηκαν δεν είναι τα πλέον κατάλληλα για τη διατήρηση των αγρίων πτηνών.

10 Η Γαλλική Δημοκρατία δεν δέχθηκε μεν ρητά ότι από τις 28 Ιανουαρίου 1996 είχε παραλείψει να χαρακτηρίσει μια αρκούντως μεγάλη έκταση του Marais Poitevin ως ΖΕΠ, πλην όμως δεν επιχειρηματολογεί ότι συμμορφώθηκε πλήρως με τις σχετικές εκ της οδηγίας υποχρεώσεις της. Δεν αρνήθηκε ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ της συνολικής χαρακτηρισθείσας εκτάσεως και της συνολικής εκτάσεως που θεωρήθηκε ότι παρουσιάζει ορνιθολογικό ενδιαφέρον, είτε ληφθούν υπόψη οι αριθμοί της απογραφής ΣΖΔΠ είτε οι αριθμοί των παλαιοτέρων μελετών. Η Γαλλική Δημοκρατία δέχεται πλήρως ότι, επί μακρά περίοδο, η έκταση του Marais που αποτελεί κατάλληλο οικότοπο για απειλούμενα και αποδημητικά είδη αγρίων πτηνών περιορίστηκε σε μεγάλο βαθμό. Επισημαίνει τη βαθμιαία εισβολή της γεωργικής δραστηριότητας που συνεπάγεται την αποκλήρωση και την καλλιέργεια γης για την παραγωγή δημητριακών, την οποία ενθαρρύνει η κοινή αγροτική πολιτική της Κοινότητας, καίτοι δεν ισχυρίζεται ότι αυτό αποτελεί βάσιμο επιχείρημα κατά της αιτιάσεως ότι παρέλειψε να προστατεύσει το Marais. Η μείωση της εκτάσεως του πραγματικού Marais είναι της τάξεως του 30 έως 40 %. Νομίζω ότι τα περιστατικά αυτά αρκούν για να θεωρηθεί βάσιμη αυτή η αιτίαση της Επιτροπής.

11 Το επιχείρημα της Γαλλικής Δημοκρατίας ότι η Επιτροπή δεν προσδιόρισε την ακριβή γεωγραφική θέση και την έκταση των τόπων που έπρεπε να χαρακτηριστούν είναι και άσχετο ή αβάσιμο. Η υποχρέωση του προσδιορισμού των τόπων που πρέπει να χαρακτηριστούν βαρύνει πρωτίστως τα κράτη μέλη· η Επιτροπή δεν ισχυρίζεται, στο πλαίσιο αυτής της αιτιάσεως, ότι η Γαλλική Δημοκρατία παρέλειψε να χαρακτηρίσει ή να προστατεύσει συγκεκριμένη ζώνη ή συγκεκριμένες ζώνες. Με την απόφαση Επιτροπή κατά Κάτω Ξωρών, το Δικαστήριο έκρινε ότι, «εφόσον αποδεικνύεται ότι ένα κράτος μέλος κατέταξε σε ΖΕΠ εδάφη των οποίων ο συνολικός αριθμός και η συνολική επιφάνεια υπολείπονται προδήλως του αριθμού και της συνολικής επιφανείας των θεωρουμένων ως των πλέον καταλλήλων εδαφών για τη διατήρηση των οικείων ειδών, διαπιστώνεται ότι το εν λόγω κράτος μέλος παρέβη την υποχρέωση που υπέχει από το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας» και η Επιτροπή δεν υποχρεούται «να αποδεικνύει, έδαφος προς έδαφος, ειδικές παραβάσεις της διατάξεως αυτής» (6). Αν και η κρίση εκείνη αφορούσε τη συνολική έκταση των ΖΕΠ στο έδαφος συγκεκριμένου κράτους μέλους, νομίζω ότι η ίδια συλλογιστική ισχύει και σε υποθέσεις όπως η προκειμένη, η οποία αφορά τον αριθμό και τη συνολική έκταση των ΖΕΠ που έχουν χαρακτηριστεί σε μια ευρύτερη έκταση αναγνωρισμένου ορνιθολογικού ενδιαφέροντος. Το Δικαστήριο δεν καλείται να κρίνει αν η Γαλλία όφειλε να χαρακτηρίσει ολόκληρη την ΣΖΔΠ, όπως ισχυρίστηκε η Επιτροπή, καίτοι το ζήτημα αυτό θα μπορούσε να ανακύψει σε μελλοντική διαδικασία. Αρκεί ότι αποδεικνύεται η παράλειψη της Γαλλίας να χαρακτηρίσει επαρκή έκταση, στις 28 Ιανουαρίου 1996.

β) Ανεπάρκεια του συστήματος προστασίας των ΖΕΠ

12 Η δεύτερη αιτίαση της Επιτροπής είναι ότι η Γαλλική Δημοκρατία, κατά παράβαση του άρθρου 4, παράγραφος 4, της οδηγίας, παρέλειψε να καταρτίσει ένα πλήρες, αποτελεσματικό και σταθερό σύστημα προστασίας στις περιοχές που χαρακτηρίστηκαν ή έπρεπε να χαρακτηριστούν ως ΖΕΠ. Κατά την άποψή της, ένα τέτοιο σύστημα απαιτεί τη θέσπιση νομικώς δεσμευτικών κανόνων που προσδιορίζουν ειδικότερα τις δραστηριότητες που μπορούν να αναπτύσσονται στην περιοχή, σύμφωνα με τους στόχους της οδηγίας.

13 Η αιτίαση αυτή πρέπει να εξεταστεί σε συσχετισμό με το γεγονός, κατά τα ουσιώδη μη αμφισβητούμενο, της βαθμιαίας μειώσεως επί σειρά ετών της συνολικής εκτάσεως του Marais που είναι κατάλληλη για οικότοπος πτηνών κατά την έννοια του άρθρου 4 της οδηγίας. Μεταξύ του 1973 και του 1980 μετατράπηκαν σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις περίπου 28 700 εκτάρια λειμώνων, δηλαδή το 30 % της εκτάσεως του Marais, και έγιναν αποξηράνσεις και επιχωματώσεις. Οι μεταβολές αυτές αποτέλεσαν την αφορμή σημαντικής μειώσεως του πληθυσμού ορισμένων ειδών πτηνών: στην Baie de l'Aiguillon οι διαχειμάζουσες νήσσες μειώθηκαν από 80 000 σε 9 000 μεταξύ των ετών 1983 και 1995· ο αριθμός των ψευτομαχητών μειώθηκε από 48 000 σε 8 300 μεταξύ 1983 και 1994. Δεν αμφισβητείται ότι οι εξελίξεις αυτές σημειώνονται καθόλη την περίοδο από τη θέση σε ισχύ της οδηγίας περί πτηνών.

14 Η Γαλλική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι η κοινή αγροτική πολιτική της Κοινότητας έρχεται σε αντίθεση με την προστασία του περιβάλλοντος και δεν της δίνει τη δυνατότητα να συμφιλιώσει εύκολα τις κοινοτικές ενισχύσεις για την παραγωγή με τις γεωργικοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις που απαιτούν σημαντική συνεισφορά εκ μέρους του Γαλλικού Δημοσίου (7). Αναφέρεται επίσης σε σειρά μέτρων για την προστασία των βιοτόπων, τη δημιουργία φυσικού βιοτόπου στην Baie de l'Aiguillon και τον νόμο περί υδάτων της 3ης Ιανουαρίου 1992. Περαιτέρω υποστηρίζει με την ανταπάντηση ότι, εν πάση περιπτώσει, η οδηγία δεν υποχρεώνει τα κράτη μέλη να θεσπίσουν ειδικά μέτρα προστασίας των ΖΕΠ.

15 Ο ισχυρισμός της Γαλλικής Δημοκρατίας ότι δεν υπάρχει υποχρέωση θεσπίσεως ειδικών μέτρων προστασίας δεν προβλήθηκε με το υπόμνημα αντικρούσεως και, επομένως, είναι κατά τη γνώμη μου απαράδεκτος, σύμφωνα με το άρθρο 42, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου που δεν επιτρέπει την προβολή νέων ισχυρισμών.

16 Για να εξεταστούν οι λοιπές πτυχές αυτής της αιτιάσεως είναι πάντως χρήσιμο να υπομνηστούν οι υποχρεώσεις που υπέχουν τα κράτη μέλη από το άρθρο 4 της οδηγίας. Ειδικότερα, πρέπει να εξετάσω τη σχέση μεταξύ του άρθρου 4, παράγραφοι 1 και 2, και του άρθρου 4, παράγραφος 4, τα οποία επικαλείται η Επιτροπή. Όπως έκρινε πρόσφατα το Δικαστήριο στην υπόθεση Estuaire de la Seine, το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας «επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προβλέπουν για τις ΖΕΠ ένα νομικό καθεστώς προστασίας που να διασφαλίζει, μεταξύ άλλων, την επιβίωση και την αναπαραγωγή των ειδών πτηνών που περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι της οδηγίας αυτής, καθώς και την αναπαραγωγή, την αλλαγή φτερώματος και τη διαχείμαση των ειδών αποδημητικών πτηνών που δεν περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι, των οποίων όμως η έλευση είναι τακτική» (8). Νομίζω, συνεπώς, ότι οι διατάξεις αυτές επιβάλλουν στα κράτη μέλη δύο διαφορετικές, αλλά αδιαχώριστες, υποχρεώσεις: την υποχρέωση ρητού προσδιορισμού του τόπου και της εκτάσεως των πλέον καταλλήλων εδαφών και τον χαρακτηρισμό τους ως ΖΕΠ και την υποχρέωση θεσπίσεως για τις ζώνες αυτές του νομικού συστήματος προστασίας που είναι αναγκαίο για την επίτευξη των στόχων της οδηγίας.

17 Υπό τις περιστάσεις της παρούσας υποθέσεως, πρέπει να διευκρινιστεί αν οι υποχρεώσεις της Γαλλικής Δημοκρατίας στο πλαίσιο της παρούσας αιτιάσεως είναι αυτές που προβλέπει το άρθρο 4 της οδηγίας, μεμονωμένα λαμβανόμενο, ή αν αυτές πρέπει να ληφθούν υπόψη όπως τροποποιήθηκαν με το άρθρο 7 της οδηγίας για τους οικότοπους. Λαμβανομένης υπόψη της φύσεως της αιτιάσεως της Επιτροπής, που αναφέρεται στην παράλειψη της Γαλλικής Δημοκρατίας κατά την περίοδο από τη θέση σε ισχύ της οδηγίας για τα πτηνά, τον Απρίλιο του 1981 μέχρι τις 28 Ιανουαρίου 1996, να λάβει τα αναγκαία μέτρα για τη διατήρηση των οικοτόπων των πτηνών στο Marais, είμαι της γνώμης ότι δεν απαιτείται να εξεταστούν οι υποχρεώσεις που υπέχει η Γαλλική Δημοκρατία από την πρώτη περίοδο του άρθρου 4, παράγραφος 4. Ειδικότερα, η γενική υποχρέωση της εφαρμογής ενός επαρκούς συστήματος προστασίας «για να εξασφαλιστεί η επιβίωση και η αναπαραγωγή» απειλουμένων και αποδημητικών ειδών, που θεσπίζει το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, δεν άλλαξε· αυτός είναι ο γενικός στόχος τον οποίο διώκει το άρθρο 4, παράγραφος 4, και πριν και μετά τη θέση σε ισχύ της οδηγίας για τους οικότοπους. Επιπλέον, η Γαλλία δεν επικαλέστηκε το άρθρο 7 της οδηγίας για τους οικότοπους προκειμένου να αποδείξει ότι κατά τη δεύτερη προαναφερθείσα ημερομηνία είχε συμμορφωθεί προς τις υποχρεώσεις του άρθρου 4 της οδηγίας για τα πτηνά.

18 Το άρθρο 4, παράγραφος 4, έχει μια ποσοτική και μια ποιοτική διάσταση. Θα εξετάσω πρώτα την πρώτη.

19 Το άρθρο 4, παράγραφος 4, υποχρεώνει τα κράτη μέλη να λάβουν ορισμένα μέτρα για να αποφύγουν τη ρύπανση ή τη φθορά των οικοτόπων «στις ζώνες προστασίας που προβλέπονται στις παραγράφους 1 και 2» του άρθρου 4. Η Επιτροπή ορθώς επισημαίνει ότι η υποχρέωση αυτή καλύπτει τόσο τις εκτάσεις που έχουν ήδη χαρακτηριστεί ως ΖΕΠ όσο και αυτές που πρέπει να χαρακτηριστούν. Στην υπόθεση Santoρa Marshes το Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημα του Βασιλείου της Ισπανίας ότι, αφού τα μελετώμενα μέτρα προστασίας δεν μπορούσαν να ληφθούν πριν χαρακτηριστεί η περιοχή, δεν μπορούσε να κατηγορηθεί για παράβαση του άρθρου 4, παράγραφοι 1 και 2, και ταυτόχρονα για παράβαση του άρθρου 4, παράγραφος 4 (9). Λόγω του ότι η υποβάθμιση των οικοτόπων εν προκειμένω είναι γενικής φύσεως, σκόπιμο είναι να εξεταστούν οι λόγοι που οδηγούν σ' αυτό το συμπέρασμα.

20 Το Δικαστήριο παρέθεσε, όπως και σε άλλες υποθέσεις, την ένατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας που είναι η ακόλουθη:

«ότι η διαφύλαξη, η διατήρηση ή η αποκατάσταση μιας επαρκούς ποικιλίας και εκτάσεως οικοτόπων είναι απαραίτητες για τη διατήρηση όλων των ειδών πτηνών· ότι ορισμένα είδη πτηνών πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο μέτρων ειδικής διατηρήσεως σχετικά με τον οικότοπό τους, ώστε να εξασφαλισθεί η επιβίωση και η αναπαραγωγή τους στην περιοχή εξαπλώσεώς τους· ότι αυτά τα μέτρα πρέπει ομοίως να λάβουν υπόψη τα αποδημητικά πτηνά και να συντονισθούν με σκοπό τη δημιουργία ενός συναφούς δικτύου».

Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι ρητοί σκοποί της προστασίας «δεν θα μπορούσαν να επιτευχθούν αν τα κράτη μέλη έπρεπε να τηρούν τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το άρθρο 4, παράγραφος 4, της οδηγίας μόνο στις περιπτώσεις κατά τις οποίες έχει προηγουμένως καθοριστεί μια ζώνη ειδικής προστασίας» (10). Η έκφραση «ζώνες προστασίας» του άρθρου 4, παράγραφος 4, δεν περιορίζεται συνεπώς μόνο στα εδάφη που έχουν χαρακτηριστεί κατά το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2. Αυτό προκύπτει σαφώς όχι μόνον από το γεγονός ότι η εν λόγω έκφραση δεν ταυτίζεται με τη διατύπωση «ζώνες ειδικής προστασίας», που χρησιμοποιεί το άρθρο 4, παράγραφος 1, αλλά και από το γεγονός ότι οι ευρύτεροι σκοποί προστασίας του άρθρου 4, παράγραφοι 1 και 2, δεν περιορίζονται μόνο σ' αυτές τις ζώνες.

21 Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την παρούσα υπόθεση παρουσιάζει η δεύτερη περίοδος του άρθρου 4, παράγραφος 2:

«Για τον σκοπό αυτό τα κράτη μέλη αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στην προστασία των υγροτόπων, και ιδίως όσων έχουν διεθνή σπουδαιότητα.»

Όλοι αναγνωρίζουν ότι το Marais περιλαμβάνει υγρότοπους διεθνούς σπουδαιότητας και, συνεπώς, είναι σαφές ότι εμπίπτει στο πεδίο του άρθρου 4, παράγραφος 4.

22 Όσον αφορά την ποιοτική διάσταση του άρθρου 4, παράγραφος 4, νομίζω ότι είναι εξίσου σαφές, από την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Santoρa Marshes, ότι η διάταξη αυτή πρέπει να εξεταστεί σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, καθώς και με την ένατη αιτιολογική σκέψη. Η υποχρέωση των κρατών να «υιοθετούν κατάλληλα μέτρα για να αποφύγουν τη ρύπανση ή τη φθορά των οικοτόπων, καθώς και τις επιζήμιες για τα πτηνά διαταράξεις» δεν μπορεί να νοηθεί ανεξάρτητα από τη φράση «μέτρα ειδικής διατηρήσεως σχετικά με τον οικότοπό τους, ώστε να εξασφαλισθεί η επιβίωση και η αναπαραγωγή τους στην περιοχή εξαπλώσεώς τους»· η φράση αυτή προσδιορίζει τον στόχο που πρέπει να επιτευχθεί κατά την έννοια του άρθρου 189, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρου 249, παράγραφος 3, ΕΚ). Η Επιτροπή αναγνωρίζει αυτή την επικάλυψη μεταξύ των δύο διατάξεων και υποστηρίζει ότι το άρθρο 4, παράγραφος 4, έχει ευρύτερο περιεχόμενο. Κατά συνέπεια, εξετάζοντας το ζήτημα της αποφυγής της «ρυπάνσεως ή της φθοράς των οικοτόπων», νομίζω ότι μπορώ να εξετάσω το ζήτημα της επάρκειας των «μέτρων διατηρήσεως» που έπρεπε να ληφθούν «για να εξασφαλιστεί η επιβίωση [των πτηνών] και η αναπαραγωγή τους στην περιοχή εξαπλώσεώς τους».

23 Η Επιτροπή ορθώς παρατήρησε ότι η έκδοση των νομαρχιακών αποφάσεων περί προστασίας των βιοτόπων που επικαλείται η Γαλλία και ο χαρακτηρισμός της Βaie de l'Aiguillon ως φυσικού βιότοπου είναι μέτρα μεταγενέστερα της προθεσμίας για τη συμμόρφωση με την αιτιολογημένη γνώμη, και για τον λόγο αυτό δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη σύμφωνα με την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου (11).

24 Συμφωνώ επίσης με την Επιτροπή ότι ο νόμος περί υδάτων του 1992, καθόσον εφαρμόζεται στο Marais, δεν παρέχει το νομικό καθεστώς προστασίας που περιγράφει το Δικαστήριο στην απόφαση Estuaire de la Seine (12). Κατ' αρχάς, σύμφωνα με τη Γαλλική Δημοκρατία, ο νόμος, όπως ερμηνεύθηκε από το Cour de cassation με απόφαση της 25ης Μαρτίου 1998, απαιτεί άδεια για την εκτέλεση έργων σε υγρότοπους ή έλη που θα καταλήξουν σε αποξήρανση εκτάσεως 10 000 m2 τουλάχιστον. Δεν νομίζω ότι αυτή η περιορισμένου βεληνεκούς διάταξη μπορεί να θεωρηθεί ότι εξασφαλίζει το απαιτούμενο επίπεδο προστασίας των απειλουμένων και αποδημητικών ειδών πτηνών. Υπάρχουν δύο μεγάλα κενά, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, στη διάταξη αυτή όσον αφορά τη συμμόρφωση της Γαλλικής Δημοκρατίας με το άρθρο 4, παράγραφος 4, της οδηγίας. Πρώτον, δεν απαγορεύει μεταβολές όπως αυτές που έγιναν στο Marais μετά τη θέση σε ισχύ της οδηγίας. Καίτοι η Γαλλική Δημοκρατία υποστήριξε κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση ότι οι μεταβολές αυτές θα μπορούσαν να απαγορευθούν σύμφωνα με τον νόμο περί υδάτων, είναι σαφές ότι το ορνιθολογικό ενδιαφέρον αποτελεί μία μόνον πτυχή μεταξύ πολλών, στις οποίες περιλαμβάνονται κοινωνικής και οικονομικής φύσεως ζητήματα που πρέπει να σταθμιστούν. Η αντιμετώπιση αυτή δεν συμβιβάζεται με την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση RSPB (13), ότι δηλαδή τέτοιου είδους θεωρήσεις δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη για την εφαρμογή του άρθρου 4. Δεύτερον, ο νόμος εφαρμόζεται μόνο στους υγρότοπους και δεν αφορά τα τμήματα του Marais που, όπως προανέφερα στο σημείο 2 ανωτέρω, περιλαμβάνουν άλλου είδους οικοτόπους.

25 Η Γαλλική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι μετά το 1991 εφαρμόζει τοπικά γεωργικοπεριβαλλοντικά μέτρα σε όλα ή στα σημαντικότερα για τη διατήρηση των οικοτόπων πτηνών εδάφη. Ειδικότερα, μεταξύ των ετών 1990 και 1995 πραγματοποιήθηκαν σε ολόκληρο το Marais συντονισμένα εγγειοβελτιωτικά έργα (opιrations groupιes d'amιnagement foncier, στο εξής: OGAF) οικολογικού χαρακτήρα, ενώ ακολούθησαν τοπικά έργα και ήδη καλύπτεται με συμβάσεις ποσοστό άνω του 85 % των λειμώνων. Ενθαρρύνοντας τη διατήρηση εκτεταμένων καλλιεργειών, η Γαλλική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι διατήρησε τους υγρότοπους και απέφυγε την αποξήρανση και τις υδραυλικές μεταβολές. Υποστηρίζει επίσης ότι επιβράδυνε, ίσως δε και σταμάτησε τις νέες καλλιέργειες στις περιοχές που καλύπτονται από τα μέτρα αυτά.

26 Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι τα μέτρα OGAF δεν επαρκούν και λόγω ανεπαρκούς νομικού καθεστώτος και λόγω ελλείψεως προστατευτικού αποτελέσματος. Ως προς το πρώτο σημείο επισημαίνει τον προαιρετικό και καθαρά προτρεπτικό χαρακτήρα των μέτρων· κάθε τέτοιο μέτρο θα πρέπει να είναι νομικώς δεσμευτικό. Ως προς το δεύτερο σημείο, η Γαλλική Δημοκρατία παρέλειψε να λάβει μέτρα για την αποφυγή της φθοράς των φυσικών οικοτόπων σε όλες τις περιοχές που παρουσιάζουν ορνιθολογικό ενδιαφέρον. Είναι αλήθεια ότι τα μέτρα OGAF συμβάλλουν στη διατήρηση των οικοτόπων πτηνών. Ωστόσο, για τους δύο λόγους που προβάλλει η Επιτροπή δεν αποτελούν επαρκή εκπλήρωση της υποχρεώσεως δημιουργίας ενός συστήματος προστασίας των ειδών αγρίων πτηνών και των οικοτόπων τους.

27 Βεβαίως, τα μέτρα OGAF δεν αφορούν την Βaie de l'Aiguillon, που δεν απειλείται από εντατική καλλιέργεια και ανήκει εξ ολοκλήρου στον θαλάσσιο δημόσιο χώρο. Η Γαλλική Δημοκρατία πάντως επικαλείται τη δημιουργία φυσικού βιοτόπου που καλύπτει 2 300 εκτάρια της Βaie. Ακόμη και αν αυτό μπορούσε να θεωρηθεί ως επαρκώς εξειδικευμένο μέτρο προστασίας, πράγμα για το οποίο αμφιβάλλω, πραγματοποιήθηκε μόλις τον Ιούλιο του 1996, δηλαδή μερικούς μήνες μετά τη λήξη της προθεσμίας για συμμόρφωση προς την αιτιολογημένη γνώμη της Επιτροπής. Επομένως, δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη για τους λόγους που προεξέθεσα. Ούτε εξάλλου το γεγονός ότι η εν λόγω έκταση ανήκει κατά κυριότητα στο Δημόσιο αποτελεί κατάλληλο σύστημα προστασίας κατά την έννοια της οδηγίας· καίτοι έλαβε υπόψη ότι η ζώνη του Estuaire de la Seine αποτελεί κτήμα του Δημοσίου, το Δικαστήριο έκρινε ότι, λόγω του ότι το καθεστώς αυτό «δεν περιλαμβάνει συγκεκριμένα μέτρα», η Γαλλική Δημοκρατία παρέλειψε να θεσπίσει το ενδεδειγμένο νομικό καθεστώς προστασίας (14).

28 Φρονώ συνεπώς ότι η Γαλλική Δημοκρατία παρέλειψε να θεσπίσει ένα ικανοποιητικό σύστημα προστασίας για τις περιοχές του Marais Poitevin που χαρακτηρίστηκαν ή έπρεπε να έχουν χαρακτηριστεί ως ΖΕΠ.

γ) Υποβάθμιση των οικοτόπων και ενοχλήσεις των πτηνών

29 Η τρίτη αιτίαση αφορά την υποβάθμιση των οικοτόπων πτηνών λόγω των έργων κατασκευής αυτοκινητοδρόμου. Ειδικότερα, η Επιτροπή προσάπτει στη Γαλλική Δημοκρατία ότι αφαίρεσε από τη ΖΕΠ του «Marais Poitevin intιrieur» μια λωρίδα πλάτους 300 μέτρων από την οποία διέρχεται ένα τμήμα του νέου αυτοκινητοδρόμου A 83 από τη Nantes στο Niort που συνδέει το Sainte-Hermine και το Oulmes. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την αποκοπή ενός τμήματος της ΖΕΠ από το υπόλοιπο τμήμα, την ενόχληση των πτηνών λόγω των έργων και τη μείωση της εκτάσεως της ΖΕΠ. Κατά την άποψή της, ο αποχαρακτηρισμός αυτής της λωρίδας συνιστά παράβαση εκ μέρους της Γαλλικής Δημοκρατίας των υποχρεώσεων που υπέχει από το άρθρο 4, παράγραφος 4, της οδηγίας, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο εκτελέσεως των έργων, δηλαδή πριν από τη μερική αντικατάσταση των υποχρεώσεων των κρατών μελών από τις υποχρεώσεις του άρθρου 6, παράγραφοι 2, 3 και 4, της οδηγίας περί οικοτόπων.

30 Η Γαλλική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι η λωρίδα των 300 μέτρων (στο εξής: επίμαχη λωρίδα) περιελήφθη κατά λάθος στη ΖΕΠ που ανακοινώθηκε στην Επιτροπή και ότι οι γαλλικές αρχές είχαν ήδη αποφασίσει, πριν από τον χαρακτηρισμό της γαλλικής ΖΕΠ, τη χάραξη του νέου τμήματος του αυτοκινητοδρόμου A 83. Περαιτέρω υποστηρίζει ότι έλαβε πολυάριθμα μέτρα για να εξασφαλίσει την προστασία του περιβάλλοντος που επηρεάζεται. Παρατηρεί επίσης ότι οι υποχρεώσεις των κρατών μελών όσον αφορά τα κριτήρια οριοθετήσεως των ΖΕΠ διατυπώθηκαν από το Δικαστήριο στην υπόθεση RSPB μετά τα πραγματικά περιστατικά στα οποία στηρίζεται η παρούσα αιτίαση (15).

31 Είναι σημαντικό, αλλά δεν είναι εύκολο, να προσδιοριστεί η χρονολογική σειρά στον χαρακτηρισμό της περιοχής που περιλαμβάνει την επίμαχη λωρίδα, αφενός, και τον επίσημο χαρακτηρισμό της ως αυτοκινητοδρόμου, αφετέρου. Η εξέταση του ζητήματος αυτού δεν διευκολύνεται από το μάλλον περίεργο γεγονός που προέκυψε από απαντήσεις σε ερωτήσεις κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, ότι δηλαδή ο χαρακτηρισμός μιας περιοχής ως ΖΕΠ θεωρείται ότι γίνεται στη Γαλλία με την αποστολή εγγράφου που πληροφορεί την Επιτροπή για τον χαρακτηρισμό, χωρίς να απαιτείται κανένα άλλο επίσημο νομικό ή διοικητικό μέτρο.

32 Δεδομένου ότι όλα τα στοιχεία σχετικά με τον χαρακτηρισμό του τόπου και της ευρύτερης περιοχής καθώς και με τον χαρακτηρισμό εδαφών ως δημοσίας ωφελείας εξαρτώνται πρωτίστως από τα κράτη μέλη, θεωρώ σκόπιμο να τροποποιηθούν οι κανόνες που αφορούν το βάρος της αποδείξεως, σε ορισμένο βαθμό. Η Επιτροπή θα πρέπει να υποχρεούται να αποδείξει κατ' αρχήν ότι η έκταση είχε χαρακτηριστεί και στη συνέχεια αποχαρακτηρίστηκε. Αυτή η ελάφρυνση του βάρους αποδείξεως μπορεί να δικαιολογηθεί με λόγους αναλόγους εκείνων για τους οποίους το Δικαστήριο κρίνει, σε υποθέσεις εκκαθαρίσεως λογαριασμών ΕΓΤΠΕ, ότι, επειδή «το κράτος είναι αυτό που μπορεί καλύτερα να συλλέξει και επαληθεύσει τα αναγκαία στοιχεία για την εκκαθάριση των λογαριασμών του ΕΓΤΠΕ (...), σ' αυτό εναπόκειται να προσκομίσει την πλέον λεπτομερή και πλήρη απόδειξη του αληθούς των στοιχείων του και, ενδεχομένως, της ανακρίβειας των υπολογισμών της Επιτροπής» (16).

33 Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η Γαλλική Δημοκρατία της ανακοίνωσε με επιστολή της 6ης Ιουλίου 1993 ότι είχε χαρακτηρίσει 25 625 εκτάρια του Marais ως ΖΕΠ. Στην από 27 Σεπτεμβρίου 1993 απάντησή της στο έγγραφο οχλήσεως, η Γαλλική Δημοκρατία επιβεβαίωσε ότι είχε χαρακτηρίσει πρόσφατα 25 625 εκτάρια, μεταξύ των οποίων και «τις ζώνες λειμώνων που αφορούν τα περιβαλλοντικά μέτρα OGAF, Nord des ξles, Maillezais και κεντρικό τομέα Vendιe, εκτάσεως 21 917 εκταρίων». Καίτοι δεν είναι δυνατό με απλή μελέτη των χαρτών και με τις περιγραφές που περιέχουν τα υπομνήματα να προσδιοριστούν επακριβώς οι ζώνες απ' όπου διέρχεται η επίδικη λωρίδα, νομίζω ότι η Γαλλική Δημοκρατία δεν αμφισβητεί σοβαρά ότι η λωρίδα αυτή βρίσκεται σε κάποια από αυτές τις ζώνες. Στην αντίθετη περίπτωση η Γαλλική Δημοκρατία πρέπει να το αποδείξει με τα κατάλληλα στοιχεία.

34 Η Γαλλική Δημοκρατία υποστήριξε πάντως ότι το διοικητικό μέτρο του χαρακτηρισμού της επίδικης λωρίδας για την κατασκευή του αυτοκινητοδρόμου είναι προγενέστερο του χαρακτηρισμού της ως ΖΕΠ. Ωστόσο, με το υπόμνημα αντικρούσεως αρκείται στον γενικό ισχυρισμό ότι ο χαρακτηρισμός ως ΖΕΠ έγινε μετά την κατάρτηση «μελετών για την υλοποίηση του σχεδίου αυτοκινητοδρόμου» και ότι «η τελική χάραξη απέφυγε όλες τις ζώνες τις οποίες η Γαλλική Δημοκρατία ήταν έτοιμη να χαρακτηρίσει ως ΖΕΠ». Η Επιτροπή αναφέρει στην προσφυγή της, προφανώς στηριζομένη σε δήλωση από την απάντηση της Γαλλικής Κυβερνήσεως στην αιτιολογημένη γνώμη, ότι το τμήμα του αυτοκινητοδρόμου από Sainte-Hermine στο Oulmes που περιλαμβάνει την επίμαχη λωρίδα είχε χαρακτηριστεί δημοσίας ωφελείας (17) τον Οκτώβριο του 1993. Η Γαλλική Δημοκρατία δεν αντέκρουσε ευθέως τον χαρακτηρισμό αυτό. Αν αυτή η ημερομηνία είναι ορθή, τότε ο χαρακτηρισμός είναι μεταγενέστερος τουλάχιστον δύο ανακοινώσεων προς την Επιτροπή, οι οποίες, κατά τη Γαλλική Κυβέρνηση, συνιστούν τον επίσημο χαρακτηρισμό της ΖΕΠ. Κατά τη γνώμη μου, οι αόριστες γενικότητες, που παρέθεσα ανωτέρω, από το υπόμνημα αντικρούσεως της Γαλλικής Δημοκρατίας είναι εντελώς ανεπαρκείς ως αποδείξεις για το ότι ο χαρακτηρισμός της επίμαχης λωρίδας ως τμήματος του μέλλοντος αυτοκινητοδρόμου Α 83 έγινε πριν από τον χαρακτηρισμό της περιοχής ως ΖΕΠ.

35 Η από 19 Απριλίου 1994 επιστολή του Υπουργού Περιβάλλοντος επιβεβαιώνει αυτή την ανάλυση. Στην επιστολή γίνεται λόγος για «πιθανό ασυμβίβαστο» μεταξύ της χαράξεως του αυτοκινητοδρόμου και της ΖΕΠ, πλην όμως αναφέρεται ότι το πρώτο έργο, αντίθετα με παλαιότερη δήλωση του, είχε χαρακτηριστεί έργο δημοσίου συμφέροντος τον Αύγουστο του 1993, και ότι η ΖΕΠ είχε ανακοινωθεί στην Επιτροπή στις 22 Νοεμβρίου 1993. Η επιστολή καταλήγει ότι η επίμαχη λωρίδα πρέπει να θεωρηθεί ότι βρίσκεται εκτός ΖΕΠ. Στον συνημμένο στην επιστολή χάρτη, στη λωρίδα αυτή φαίνεται τομή σε σχήμα δρόμου εντός της ΖΕΠ. Επιπλέον, η δήλωση του υπουργού ότι η αβεβαιότητα όσον αφορά τη χάραξη του σχεδιαζομένου αυτοκινητοδρόμου «δεν επέτρεψε να ληφθεί υπόψη η υποδομή αυτή στην οριοθέτηση της ΖΕΠ» δείχνει σαφώς ότι η ΖΕΠ περικόπηκε για την κατασκευή του αυτοκινητοδρόμου και όχι ότι η περιοχή αυτή έπρεπε να αποκλειστεί από τη ΖΕΠ για λόγους ορνιθολογικού χαρακτήρα, όπως έγινε με το εργοστάσιο τιτανόγυψου στο Hode, στην υπόθεση Estuaire de la Seine (18).

36 Δεδομένου ότι τόσο ο χαρακτηρισμός της ΖΕΠ όσο και η επακόλουθη ανακοίνωση στην Επιτροπή του αποκλεισμού της είναι προγενέστερες της θέσεως σε ισχύ του άρθρου 7 της οδηγίας για τους οικότοπους, έχω τη γνώμη ότι οι υποχρεώσεις της Γαλλίας είναι αυτές που θεσπίζει το άρθρο 4, παράγραφος 4, της οδηγίας, μεμονωμένα λαμβανόμενο, την άποψη δε αυτή δεν αμφισβητεί η Γαλλική Δημοκρατία.

37 Το γεγονός ότι η επίμαχη λωρίδα περιελήφθη στη ΖΕΠ «Marais Poitevin intιrieur» αποτελεί κατ' αρχήν ισχυρή απόδειξη ότι αυτή ανήκε στα «πιο κατάλληλα εδάφη» για τη διατήρηση των απειλουμένων και αποδημητικών ειδών αγρίων πτηνών. Το γεγονός ότι η επίμαχη περιοχή συνορεύει και από τις δύο πλευρές με περιοχές που έχουν χαρακτηριστεί ως ΖΕΠ στηρίζει την πιθανότητα ότι πρόκειται για έδαφος που αρμόζει να χαρακτηριστεί, η δε Γαλλική Δημοκρατία δεν προσκόμισε καμία επιστημονική απόδειξη για το ενάντιο, όπως είχε πράξει στην υπόθεση Estuaire de la Seine (19). Τέλος, καίτοι το στοιχείο αυτό καθεαυτό δεν είναι αποφασιστικής σημασίας, είναι ενδεικτικό το ότι η επίμαχη λωρίδα εξακολουθεί να περιλαμβάνεται στην αντίστοιχη ΖΕΠ σε χάρτη της 25ης Αυγούστου 1998 που σχεδιάστηκε από τη direction gιnιrale de l'environnement Poitou-Charentes και περιλαμβάνεται στο παράρτημα II της ανταπαντήσεως της Γαλλικής Δημοκρατίας.

38 Τα κράτη μέλη «δεν διαθέτουν το ίδιο πεδίο εκτιμήσεως στο πλαίσιο του άρθρου 4, παράγραφος 4, της οδηγίας όταν τροποποιούν ή μειώνουν την έκταση των ζωνών» που έχουν ήδη χαρακτηριστεί με αυτό που έχουν όταν κάνουν αρχικά την επιλογή των καταλληλοτέρων για την κατάταξη περιοχών (20). Δεδομένου ότι, κατά τη γνώμη μου, η περιοχή είχε χαρακτηριστεί πριν τον χαρακτηρισμό της ως περιοχής δημοσίου συμφέροντος και την κατασκευή του τμήματος του αυτοκινητοδρόμου A 83, η Γαλλική Δημοκρατία θα είχε το δικαίωμα να την αποχαρακτηρίσει μόνον αν συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις που διατύπωσε το Δικαστήριο στην υπόθεση Leybucht Dykes. Ο αποχαρακτηρισμός είναι δυνατός μόνο για λόγους που «ανάγονται σε ένα γενικό συμφέρον που να υπερτερεί του συμφέροντος στο οποίο εδράζεται ο επιδιωκόμενος με την οδηγία οικολογικός στόχος. Εν προκειμένω, (...) οι οικονομικές και ψυχαγωγικές απαιτήσεις δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη» (21). Η Γαλλική Δημοκρατία δεν επιδίωξε να αποδείξει ότι ο αποχαρακτηρισμός της επίμαχης λωρίδας μπορεί να δικαιολογηθεί για τέτοιους λόγους υπέρτερου γενικού συμφέροντος.

39 Δεδομένου ότι, κατά πάσα πιθανότητα, η περιοχή δεν έπρεπε να αποχαρακτηριστεί, πρέπει να γίνει δεκτή η αιτίαση της Επιτροπής η σχετική με την ουσιαστική υποβάθμιση των οικοτόπων και τις ενοχλήσεις των πτηνών κατά την έννοια της πρώτης φράσεως του άρθρου 4, παράγραφος 4, της οδηγίας.

IV - Πρόταση

40 Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο:

1) να κρίνει ότι η Γαλλική Δημοκρατία, παραλείποντας να χαρακτηρίσει ως ζώνη ειδικής προστασίας μια αρκούντως μεγάλη έκταση του Marais Poitevin, παραλείποντας να θεσπίσει ένα ικανοποιητικό σύστημα προστασίας της ζώνης ειδικής προστασίας, αποχαρακτηρίζοντας ενόψει της κατασκευής αυτοκινητοδρόμου μια λωρίδα γης που είχε προηγουμένως χαρακτηριστεί ως ζώνη ειδικής προστασίας και προκαλώντας σημαντικές ενοχλήσεις στα άγρια πτηνά στην περιοχή αυτή, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 4 της οδηγίας 79/409/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 2ας Απριλίου 1979, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών·

2) να καταδικάσει τη Γαλλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.

(1) - Οδηγία 79/409/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 2ας Απριλίου 1979, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (ΕΕ ειδ. έκδ. 15/001, σ. 202, στο εξής: οδηγία περί πτηνών).

(2) - Ως συνολική έκταση αναφέρεται άλλοτε 91 000, άλλοτε 95 000 και άλλοτε 110 000 εκτάρια· στην αιτιολογημένη γνώμη η Επιτροπή χρησιμοποιεί τον αριθμό 80 000.

(3) - Παρόμοιες πληροφορίες είχε δώσει στην Επιτροπή και τον Ιούλιο του 1993. Βλ. παράγραφο 33 κατωτέρω.

(4) - Οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ L 206, σ. 7).

(5) - Βλ. σημεία 18 και 38 κατωτέρω.

(6) - Απόφαση της 19ης Μαου 1998, C-3/96, Επιτροπή κατά Κάτω Ξωρών (Συλλογή 1998, σ. I-3031, σκέψεις 63 και 64).

(7) - Βλ. τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2078/92 του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1992, για τις μεθόδους γεωργικής παραγωγής που συμβιβάζονται με τις απαιτήσεις της προστασίας του περιβάλλοντος καθώς και τη διατήρηση του φυσικού χώρου (ΕΕ L 215, σ. 85).

(8) - Απόφαση της 18ης Μαρτίου 1999, C-166/97, Επιτροπή κατά Γαλλίας (Συλλογή 1999, σ. I-1719, σκέψη 21, στο εξής: απόφαση Estuaire de la Seine).

(9) - Απόφαση της 2ας Αυγούστου 1993, C-355/90, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Συλλογή 1993, σ. I-4221, στο εξής: απόφαση Santoρa Marshes).

(10) - Όπ.π., σκέψη 22.

(11) - Βλ., π.χ., προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 8 απόφαση Estuaire de la Seine, σκέψη 18.

(12) - Όπ.π., σκέψη 21.

(13) - Απόφαση της 11ης Ιουλίου 1996, C-44/95, Royal Society for the Protection of Birds (Συλλογή 1996, σ. I-3805, στο εξής: απόφαση RSPB).

(14) - Προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 8 απόφαση Estuaire de la Seine, σκέψεις 25 και 26.

(15) - Προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 13 απόφαση.

(16) - Απόφαση της 10ης Νοεμβρίου 1993, C-48/91, Κάτω Ξώρες κατά Επιτροπής (Συλλογή 1993, σ. I-5611, σκέψη 17).

(17) - Ο επίσημος διοικητικός χαρακτηρισμός της γης ως προοριζόμενης για έργα κοινής ωφελείας, κατόπιν σχετικής έρευνας και γνωμοδοτήσεως του Conseil d'Etat.

(18) - Προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 8 απόφαση, σκέψεις 39 έως 47.

(19) - Προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 8, σκέψεις 44 έως 46.

(20) - Απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 1991, C-57/89, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Συλλογή 1991, σ. I-883, σκέψη 20, στο εξής: Leybucht Dykes).

(21) - Όπ.π., σκέψη 22.