ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. VERLOREN VAN THEMAAT - ΥΠΟΘΕΣΗ 170/78 
ρύθμιση του Ηνωμένου Βασιλείου. Περαι­
τέρω, σχετικά και με τον οίνο και με το 
ζύθο, δεν υπάρχει πάντα σταθερή σχέση 
μεταξύ της περιεκτικότητος σε οινόπνευμα 
των ποτών αυτών και της τιμής τους. 
Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει κατά 
τη γνώμη μου ότι η σχετικώς υψηλότερη 
φορολογία του οίνου σε σύγκριση με τη 
φορολογία του ζύθου, η οποία ανεφέρθη, 
δεν δικαιολογεί καθεαυτή με επαρκή 
βεβαιότητα την άποψη ότι η φορολογική 
αυτή πρακτική είναι τέτοιας φύσεως ώστε 
να οδηγεί σε έμμεση προστασία της εγχώ­
ριας παραγωγής ζύθου. Σχετικώς δεν πρέπει 
να λησμονείται ότι μέχρις ότου εναρμονι­
στεί η φορολογία του ζύθου και του οίνου 
εντός της κοινής αγοράς, η απαίτηση 
«κατάλληλης αναλογίας φορολογήσεως», 
παρέχει στα κράτη μέλη, στο πλαίσιο της 
φορολογικής τους αυτονομίας, διακριτική 
ευχέρεια, που περιορίζεται μόνο από το ότι 
η συγκεκριμένη ρύθμιση δεν δύναται να 
είναι δημιουργική διακρίσεων ή προστατευ­
τική σε σχέση με εισαγόμενα υποκατά­
στατα προϊόντα. Τα όρια της διακριτικής αυτής ευχερείας είναι φυσικά τόσο ευρύ­
τερα, όσο μικρότερος ή μερικώτερος είναι ο 
βαθμός της δυνατότητος αμοιβαίας υποκα­
ταστάσεως των δύο προϊόντων. 
Ενόψει του γεγονότος ότι ο ζύθος και ο 
οίνος είναι μόνο εν μέρει υποκατάστατα 
και των αναφερθεισών σημαντικών δια­
φορών μεταξύ των δύο αυτών ποτών 
νομίζω ότι εν προκειμένω δεν απεδείχθη 
ακόμα ότι υπήρξε υπέρβαση των ορίων 
αυτών. Κατά τη γνώμη μου, κατ' αυτού 
συνηγορεί κυρίως, το γεγονός ότι σύμφωνα 
με το κριτήριο της συγκρίσεως που χρησι­
μοποιεί η Επιτροπή και βάσει των άλλων 
μεθόδων συγκρίσεως υπάρχουν σοβαροί 
λόγοι, που είναι παρ' όλα αυτά ικανοί να 
δικαιολογήσουν φορολογικές ρυθμίσεις του 
είδους αυτού και ότι η Επιτροπή δεν 
κατόρθωσε να αποδείξει ότι η επίδικη 
φορολογική ρύθμιση οδηγεί, με κάποιο 
6α$μό πιαανότητας σε έμμεση προστασία 
της βρετανικής παραγωγής ζύθου εις βάρος 
του εισαγομένου από άλλα κράτη μέλη 
οίνου. 
7. Καταλήγω, λοιπόν, και πάλι στο συμπέρασμα ότι η προσφυγή πρέπει να 
απορριφθεί ως αβάσιμη και ότι η Επιτροπή πρέπει να καταδικαστεί στα δικα­
στικά έξοδα. 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ 
PIETER VERLOREN VAN THEMAAT 
ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ ΣΤΙΣ 10 ΜΑΪΟΥ 1983 ' 
Κύριε πρόεδρε, 
Κύριοι δικαστές, 
1. Κατάσταση της διαδικασίας 
/./. Σήμερα το Δικαστήριο ασχολείται 
και πάλι με το ζήτημα, αν ευσταθούν όσα 
υποστηρίζει η Επιτροπή στην προσφυγή της, της 7ης Μαΐου 1978, ότι δηλαδή ο 
φόρος καταναλώσεως ελαφρού μη αφρώ­
δους οίνου που επιβαλλόταν τότε στο 
Ηνωμένο Βασίλειο αντέβαινε προς τη δεύ­
τερη παράγραφο του άρθρου 95 της συν­
θήκης ΕΟΚ. Ο εν λόγω φόρος καταναλώ­
σεως ήταν τότε 3,250 λίρες ανά γαλόνι, ενώ 
για το ζύθο συνήθους ποιότητας ήταν 
0,6084 λίρες ανά γαλόνι. 
1 — Μετάφραση από τα ολλανδικά. 
2300 
ΕΠΙΤΡΟΠΗ / ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
1.2. Ο κρίσιμος για τψ έκδοση αποφάσεως 
χρόνος 
Σύμφωνα με την απόφαση του Δικα­
στηρίου, μεταξύ άΑΑων, στην υπόθεση 7/61 
(Επιτροπή κατά Ιταλίας, Jurispr. 1961, σ. 
692, σκέψεις 1 ως 7), καθώς και τα σχόλια 
επί της αποφάσεως αυτής, αποφασιστική 
είναι η κατάσταση κατά το χρόνο της ασκή­
σεως της προσφυγής (6λ. Η. G. Schermers, 
Judicial Protection in the European Commu­
nities, Second Edition, σ. 227, και Η. Α. Η. 
Audretsch, Supervision in European Commu­
nity Law, σσ. 29, 36, 38 και 40 ως 46). Από 
την απόφαση αυτή προκύπτει ότι, ακόμα 
και αν το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος 
εξεπλήρωσε τις υποχρεώσεις του κατά τη 
διάρκεια της διαδικασίας, η Επιτροπή ενδέ­
χεται να έχει συμφέρον «στην έκδοση απο­
φάσεως ως προς το αν υπήρξε παράβαση». 
Στις προτάσεις του στην ανωτέρω υπόθεση 
7/61 (Jurispr. 1961, σ. 708), ο γενικός εισαγ­
γελέας Lagrange κατέληξε στο ίδιο συμπέ­
ρασμα όπως και η Επιτροπή, μεταξύ άλλων, 
βάσει του άρθρου 171 της συνθήκης, ότι 
δηλαδή το Δικαστήριο όφειλε να κρίνει 
«αν υπήρξε παράβαση των υποχρεώσεων 
που απορρέουν από τη συνθήκη, χωρίς να 
λάβει υπόψη το τι έγινε στη συνέχεια» και 
ότι η Επιτροπή ενδέχεται να έχει συμφέρον 
στην έκδοση αποφάσεως ακόμη και μετά 
την παύση της παραβάσεως, αν όχι για 
άλλο λόγο, διότι διαφορετικά το ενδιαφερό­
μενο κράτος μέλος θα ήταν ελεύθερο «να 
συνεχίσει τη μη προσήκουσα τακτική του 
αν δεν υπάρχει απόφαση που να δια­
πιστώνει ότι παρέβη τις υποχρεώσεις του». 
Νομίζω ότι η ανωτέρω παραπομπή στην 
παλαιότερη νομολογία του Δικαστηρίου 
έχει εν προκειμένω ιδιαίτερη σημασία για δύο λόγους. Πρώτον, ορισμένα τμήματα 
των γραπτών και των προφορικών παρα­
τηρήσεων των διαδίκων μετά την παρε­
μπίπτουσα απόφαση του Δικαστηρίου, της 
27ης Φεβρουαρίου 1980, δίνουν την εντύ­
πωση ότι οι διάδικοι θεωρούν την κατά­
σταση κατά την περίοδο μεταξύ 1980 και 
1983 ως αποφασιστική σχετικά με το αν 
παραβιάστηκε η συνθήκη. Η άποψη όμως 
αυτή προσκρούει στην ερμηνεία των 
άρθρων 169 και 171 της συνθήκης που δίνει 
η ανωτέρω απόφαση. Οι εξελίξεις στο 
Ηνωμένο Βασίλειο μετά την άσκηση της 
προσφυγής ενδιαφέρουν μόνο καθόσον 
μπορούν να φωτίσουν την κατάσταση που 
υπήρχε κατά το χρόνο της ασκήσεως της 
προσφυγής. Δεύτερο, η αναφορά στην 
παλαιότερη νομολογία του Δικαστηρίου 
έχει σημασία εν προκειμένω διότι η Επι­
τροπή υιοθετεί σαφώς την άποψη ότι 
ακόμη και μετά την άσκηση της προσφυγής 
η παραβίαση της συνθήκης για την οποία 
πρόκειται δεν έχει ακόμη παύσει τελείως. 
Μόνο για το λόγο αυτό η Επιτροπή έχει 
ιδιαίτερο και προφανές συμφέρον για την 
έκδοση αποφάσεως του Δικαστηρίου που 
να προσδιορίζει επαρκώς τα μέτρα τα 
οποία οφείλει να λάβει το Ηνωμένο Βασί­
λειο σύμφωνα με το άρθρο 171 της 
συνθήκης για να θέσει τέρμα στη φερόμενη 
παραβίαση της συνθήκης. 
1.3. Τα πραγματικά περιστατικά σύμφωνα 
με τψ προσφυγή 
Στην αιτιολογημένη γνώμη της 8ης Νοεμ­
βρίου 1977, η Επιτροπή ανέφερε ότι ο 
φόρος καταναλώσεως ελαφρού μη αφρώ­
δους οίνου αυξήθηκε από 1ης Ιανουαρίου 
1977 από 2,955 λίρες ανά γαλόνι σε 3,250 
λίρες ανά γαλόνι, ενώ ο φόρος καταναλώ-
2301 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. VERLOREN VAN THEMAAT - ΥΠΟΘΕΣΗ 170/78 
σεως για τον αντίστοιχο ζύθο ήταν 0,6084 
λίρες ανά γαλόνι. Ο φόρος καταναλώσεως 
ανά βαθμό οινοπνεύματος ήταν 0,2955 
λίρες και 0,2708 λίρες ανά γαλόνι ελαφρού, 
μη αφρώδους οίνου 11 βαθμών και 12 
βαθμών αντιστοίχως, ενώ για το ζύθο ήταν 
0,2028 ανά γαλόνι. Σε σχέση με την τιμή, ο 
φόρος καταναλώσεως ζύθου αντιπροσώ­
πευε περίπου το 25 ο/ο και ο φόρος κατα­
ναλώσεως οίνου τουλάχιστον το 38 ο/ο της 
τιμής διαθέσεως. 
Κατά την αιτιολογημένη γνώμη, ο φόρος 
καταναλώσεως των οίνων για τους οποίους 
πρόκειται ήταν, σύμφωνα με τα χρησιμο­
ποιούμενα κριτήρια, περίπου κατά 50 °/ο (με 
βάση το κριτήριο του βαθμού οινοπνεύ­
ματος ή της τιμής διαθέσεως) ή κατά 400 ο/ο 
και πλέον (με βάση το κριτήριο του όγκου 
που χρησιμοποιείται στη νομοθεσία του 
Ηνωμένου Βασιλείου περί φόρων καταναλώ­
σεως) υψηλότερος από το φόρο καταναλώ­
σεως ζύθου. 
Μεταξύ ζύθου και οίνου υπάρχει σχέση 
ανταγωνισμού έτσι ώστε η παραπάνω δια­
φορετική φορολογία προστάτευε έμμεσα 
την παραγωγή ζύθου, πράγμα που απαγο­
ρεύεται από το άρθρο 95, δεύτερη παρά­
γραφος, της συνθήκης ΕΟΚ. 
1.4. Απόφαση της 27ης Φεορουαρίου 1980 
Με την παρεμπίπτουσα απόφαση της 27ης 
Φεβρουαρίου 1980 Qurispr. 1980, σ. 417), το 
Δικαστήριο έκρινε κατά πρώτον ότι το 
Ηνωμένο Βασίλειο είχε ουσιαστικά δεχτεί 
(δεν είχε αμφισβητήσει) τα πραγματικά 
περιστατικά που προέβαλε η Επιτροπή, 
ιδίως όσον αφορά την εξέλιξη των συντε­
λεστών του φόρου καταναλώσεως. Το 
Ηνωμένο Βασίλειο αμφισβήτησε ότι υπάρ­
χει σχέση ανταγωνισμού μεταξύ οίνου και 
ζύθου έτσι ώστε δεν υπάρχει δυνατότητα 
υποκαταστάσεως, πράγμα που αποτελεί 
προϋπόθεση για την εφαρμογή του άρθρου 
95, δεύτερη παράγραφος. Επιπλέον, σύμ­φωνα με το Ηνωμένο Βασίλειο, ακόμη και 
αν θεωρηθεί ότι υπάρχει η δυνατότητα 
υποκαταστάσεως, το ισχύον για τον οίνο 
φορολογικό σύστημα δεν έχει προστατευ­
τικά αποτελέσματα κατά την έννοια αυτής 
της διατάξεως. 
Στη σκέψη 6 το Δικαστήριο δέχτηκε ότι, 
για να προσδιοριστεί αν υπάρχει σχέση 
ανταγωνισμού κατά την έννοια της δεύ­
τερης παραγράφου του άρθρου 95, πρέπει 
να εξετάζεται όχι μόνο η παρούσα κατά­
σταση της αγοράς αλλά και οι δυνατότητες 
αναπτύξεως στο πλαίσιο της ελεύθερης 
κυκλοφορίας των εμπορευμάτων εντός της 
Κοινότητας, καθώς και η περαιτέρω δυνα­
τότητα αμοιβαίας υποκαταστάσεως των 
προϊόντων που μπορεί να προκύψει από 
την εντατικοποίηση του εμπορίου, έτσι 
ώστε να αναπτύσσονται πλήρως τα συ­
μπληρωματικά χαρακτηριστικά των οικο­
νομιών των κρατών μελών σύμφωνα με 
τους στόχους που θέτει το άρθρο 2 της 
συνθήκης. 
Στη σκέψη 10 της αποφάσεως, το Δικαστή­
ριο δέχτηκε ότι η δεύτερη παράγραφος του 
άρθρου 95 (προκειμένου να προσδιοριστεί 
αν υπάρχει προστατευτικό αποτέλεσμα) 
αναφέρεται στη «φύση» του συγκεκρι­
μένου φορολογικού συστήματος, έτσι ώστε 
είναι αδύνατο να απαιτείται σε κάθε 
περίπτωση, να αποδεικνύεται στατιστικώς 
το προστατευτικό αποτέλεσμα. Το Δικαστή­
ριο δέχτηκε: «Ενόψει της εφαρμογής της 
δεύτερης παραγράφου του άρθρου 95, αρκεί 
να αποδεικνύεται ότι ένας δεδομένος φορο­
λογικός μηχανισμός μπορεί, λόγω των συμ­
φυών χαρακτηριστικών του, να επιφέρει το 
προστατευτικό αποτέλεσμα,, στο οποίο 
αναφέρεται η Συνθήκη.» 
Στη σκέψη 14 της αποφάσεως το Δικαστή­
ριο έκρινε: «Είναι αδύνατο να μην ανα­
γνωριστεί ότι, σε ορισμένο μέτρο, τα δύο 
εν λόγω ποτά μπορούν να ικανοποιούν 
παρόμοιες ανάγκες, έτσι ώστε πρέπει να 
γίνει δεκτό ότι μπορούν να υποκαθί­
στανται αμοιβαίως σε ορισμένο βαθμό.» 
2302 
ΕΠΙΤΡΟΠΗ / ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
Στις αρχικές του προτάσεις (σ. 442) ο 
γενικός εισαγγελέας Reischl τόνισε ότι τα 
εν λόγω προϊόντα μπορούν να υποκαθί­
στανται αμοιβαίως αναφέροντας ότι από τη 
σκοπιά των καταναλωτών ο ζύ8ος και ο 
οίνος χρησιμοποιούνται κατά τον ίδιο 
τρόπο και έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά. 
Και τα δύο αυτά ποτά παράγονται κατόπιν 
ζυμώσεως, διαφέρουν δε από τα άλλα ανα­
ψυκτικά ποτά που αναφέρονται στο κεφά­
λαιο 22 του κοινού δασμολογίου κατά το 
ότι περιέχουν οινόπνευμα. Σύμφωνα με τις 
παραπάνω προτάσεις, η σχετικά χαμηλή 
περιεκτικότητα σε οινόπνευμα διακρίνει, 
εξάλλου, τα δύο αυτά ποτά από τα απο­
στάγματα που υπάγονται στην κλάση 
22.09 Γ του κοινού δασμολογίου και παρά­
γονται με απόσταξη. Θεωρώ τη σκέψη 14 
της αποφάσεως, όπως αναπτύχθηκε από το 
γενικό εισαγγελέα Reischl στις αρχικές του 
προτάσεις στην υπόθεση αυτή, ως σημα­
ντική αφετηρία για τις δικές μου προτά­
σεις. 
Όσον αφορά τη οάση υπολογισμού που 
πρέπει να χρησιμοποιηθεί, σχετικά με την 
αποδειχθείσα σχέση ανταγωνισμού, προ­
κειμένου να γίνει η σύγκριση των φορολο­
γικών επιβαρύνσεων που επιβάλλονται στα 
δύο προϊόντα, το Δικαστήριο δέχτηκε στη 
σκέψη 18: «Όπως προκύπτει από τις διευ­
κρινίσεις που δόθηκαν, ούτε ο όγκος και 
μόνο ούτε η σύγκριση μεταξύ των τυπικών 
μονάδων καταναλώσεως μπορεί να παρά­
σχει κατάλληλη βάση συγκρίσεως. Το ίδιο 
ισχύει και για τη σύγκριση που γίνεται με 
βάση την επίπτωση της φορολογικής επιβα­
ρύνσεως επί της τιμής πωλήσεως των δύο 
ποτών διότι, καίτοι είναι σχετικά εύκολο 
να προσδιοριστεί η μέση τιμή του ζύθου, 
είναι δύσκολο να βρεθεί μια μέση τιμή συ­
γκρίσεως στην περίπτωση του οίνου, χαρα­
κτηριστικό του οποίου είναι ευρεία κλί­
μακα τιμών.» 
Στη σκέψη 19 της αποφάσεως του το 
Δικαστήριο πρόσθεσε: «Από τα κριτήρια που προέβαλαν οι διάδικοι, το μόνο στοι­
χείο το οποίο μπορεί να επιτρέψει μια ικα­
νοποιητική και κάπως αντικειμενική σύ­
γκριση συνίσταται, επομένως, στην εκτί­
μηση της επιπτώσεως της φορολογικής επι­
βαρύνσεως σε σχέση με το βαθμό οινο­
πνεύματος των εν λόγω ποτών.» Με βάση 
το κριτήριο αυτό, το Δικαστήριο δέχτηκε 
στη συνέχεια, μεταξύ άλλων, ότι η φορο­
λογία επί του οίνου ήταν στο Ηνωμένο 
Βασίλειο κατά την υπό κρίση περίοδο κατά 
50 0/0 περίπου υψηλότερη της φορολογίας 
επί του ζύθου για βαθμό οινοπνεύματος 11 
βαθμών ώς 12 βαθμών και 3 βαθμών ώς 3,7 
βαθμών αντιστοίχως. Όπως προκύπτει από 
την ίδια σκέψη, η ιταλική κυβέρνηση ισχυ­
ρίστηκε ότι στην περίπτωση των συνήθων 
επιτραπέζιων οίνων με βαθμό οινοπνεύ­
ματος 9 ώς 10, το περιθώριο δυσμενούς δια­
κρίσεως ήταν περίπου 100 °/ο ώς 125 °/ο. 
Στη σκέψη 20 το Δικαστήριο δέχτηκε 
τελικά, με την επιφύλαξη των παρατηρή­
σεων της σκέψεως 16 όσον αφορά την 
ανάγκη προσδιορισμού της κατάλληλης σχέ­
σεως φορολογίας μεταξύ οίνου και ζύθου 
ότι σύμφωνα με το μόνο κριτήριο το οποίο 
επιτρέπει μια αντικειμενική, καίτοι ανελή, 
σύγκριση των συντελεστών φορολογίας 
οίνου και ζύθου, ο οίνος υπόκειται στο 
Ηνωμένο Βασίλειο σε φορολογική επιβά­
ρυνση μεγαλύτερη από το ζύθο. 
Ως δεύτερη αφετηρία για την ανάλυση μου 
θα λάβω τις σκέψεις 18 ώς και 20, όσον 
αφορά τα κριτήρια συγκρίσεως που πρέπει 
να εφαρμοστούν. Σχετικά, από τις λέξεις 
που υπογράμμισα συνάγω ότι το Δικα­
στήριο θεωρεί ότι η περιεκτικότητα σε 
οινόπνευμα αποτελεί κατάλληλο, καίτοι 
ατελές, κριτήριο συγκρίσεως. Εξάλλου, 
συνάγω ότι το Δικαστήριο δεν θέλησε να 
αποκλείσει και τη συμπληρωματική εφαρ­
μογή του κριτηρίου του όγκου και της 
τιμής. Τουλάχιστον όσον αφορά τη σημα­
σία του κριτηρίου της τιμής ως συμπλη-
2303 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. VERLOREN VAN THEMAAT - ΥΠΟΘΕΣΗ 170/78 
ρωματικού κριτηρίου, αυτό συνάγεται 
λογικά και από τις ερωτήσεις που τέθηκαν 
στους διαδίκους με τη διάταξη του Δικα­
στηρίου της 15ης Ιουλίου 1982. 
Μια τρίτη σημαντική αφετηρία για την ανά­
λυση μου συνίσταται, κατά τη γνώμη μου, 
στην άποψη που διατυπώνεται στη σκέψη 
24 «ότι η σύγκριση της εξελίξεως των δύο 
εν λόγω φορολογικών συστημάτων φανε­
ρώνει μια προστατευτική τάση όσον αφορά 
τις εισαγωγές οίνου στο Ηνωμένο Βασί­
λειο». 
1.5. Η περαιτέρω πορεία της διαδικαοίας 
Για μια σύνοψη των συμπληρωματικών 
παρατηρήσεων των μερών, βάσει της πα­
ρεμπίπτουσας απόφασης του Δικαστηρίου, 
παραπέμπω απλώς στη δεύτερη έκθεση για 
την επ' ακροατηρίου συζήτηση. Σχετικά με 
τις συμπληρωματικές αυτές παρατηρήσεις, 
με το έγγραφο που καλούσε τους διαδίκους 
στη νέα διεξαγωγή της προφορικής διαδι­
κασίας, το Δικαστήριο ζήτησε ρητά από 
την Επιτροπή να διευκρινίσει κατά τη 
συζήτηση τις απόψεις της όσον αφορά την 
κατάλληλη σχέση φορολογίας μεταξύ 
οίνου και ζύθου, καθώς και ως προς την 
επίπτωση των μεθόδων παρασκευής οίνου 
και ζύθου επί της διαμορφώσεως των αντί­
στοιχων τιμών. Κατά τη συνεδρίαση της 
19ης Μαΐου. 1982, η Επιτροπή επανέλαβε 
ότι κατά την άποψη της η Κοινότητα 
πρέπει να θεσπίσει ανώτατο όριο φορολο­
γίας οίνου αλλά ότι δεν πρέπει να καθορι­
στεί συγκεκριμένη σχέση μεταξύ των συ­
ντελεστών φορολογίας οίνου και ζύθου. Η 
άποψη αυτή, στην οποία θα επανέλθω 
κατά την πορεία της αναλύσεως μου, στηρί­
ζεται στη διπλή σκέψη ότι υπάρχουν κράτη μέλη που παράγουν ζύθο αποκλειστικά ή 
σχεδόν αποκλειστικά, αλλά ότι στα υπό-· 
λοιπά κράτη μέλη παράγεται και ζύθος και 
οίνος χωρίς να προκύπτει ότι η βαρύτερη 
φορολογία του ζύθου στις χώρες αυτές επη­
ρεάζει την υγιή ανάπτυξη των ζυθοποιείων. 
Στις χώρες αυτές δεν γίνονται σχεδόν 
καθόλου εισαγωγές ζύθου, ενώ στην πρώτη 
ομάδα χωρών εισάγονται πράγματι σημα­
ντικές ποσότητες οίνου. Η Επιτροπή πρό­
σθεσε ότι, όπως προκύπτει από τις αποφά­
σεις του Δικαστηρίου στις υποθέσεις 
127/75 (Bobie, Jurispr. 1976, σ. 1079), 
148/77 (Hansen, Jurispr. 1978, σ. 1787), 
21/79 (Επιτροπή κατά Ιταλίας, Jurispr. 
1980, σ. 1) και 46/80 (Vinal, Συλ. 1981, σ. 
77) τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να 
θεσπίζουν διαφοροποιημένα συστήματα 
φορολογίας, ακόμη και για ταυτόσημα 
προϊόντα βάσει αντικειμενικών κριτηρίων, 
εφόσον τα συστήματα αυτά επιδιώκουν 
σκοπούς οικονομικής πολιτικής που συμβι­
βάζονται με το κοινοτικό δίκαιο και δεν 
είναι δημιουργικά διακρίσεων ή προστα­
τευτικού χαρακτήρα. Ο καθορισμός αμοι­
βαίας σχέσεως μεταξύ των συντελεστών 
φορολογίας ζύθου και οίνου, όπως και η 
εναρμόνιση των φορολογικών συντελεστών 
αποτελεί ουσιώδη στόχο μόνο στο πλαίσιο 
της εναρμονίσεως των νομοθεσιών και δεν 
μπορεί να επιτευχθεί μέσω εφαρμογής του 
άρθρου 95. Για μια σύνοψη των λοιπών 
παρατηρήσεων που ανέπτυξαν οι διάδικοι 
κατά τη δεύτερη συζήτηση παραπέμπω 
στην τρίτη έκθεση για την επ' ακροατηρίου 
συζήτηση. 
Ως προς το αν υπάρχει δυνατότητα αμοι­
βαίας υποκαταστάσεως προϊόντων, ο γε­
νικός εισαγγελέας Reischl, στις συμπληρω­
ματικές του προτάσεις, της 16ης Ιουνίου 
1982, παραπέμπει στις αποφάσεις του 
Δικαστηρίου 45/75, (Rewę, Jurispr. 1976, 
σ. 181) και 27/67 (Fink-Frucht, Jurispr. 1968, 
σ. 315), καθώς και στην παρεμπίπτουσα από­
φαση του Δικαστηρίου. Όσον αφορά την 
κατάλληλη σχέση φορολογίας μεταξύ 
οίνου και ζύθου θεωρεί, βάσει των αποφά­
σεων του Δικαστηρίου της 27ης Φεβρουα-
2304 
ΕΠΙΤΡΟΠΗ / ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
ρίου 1980, σχετικά με το φορολογικό 
σύστημα που εφαρμόζεται στα απο­
στάγματα, στις υποθέσεις 168/78, 169/78, 
171/78, 55/79 και 68/79 (Jurispr. 1980, σσ. 
347, 385, 447, 481 και 501, αντιστοίχως) ότι 
η διαφοροποιημένη φορολογία — την 
οποία θεωρεί ότι επιτρέπεται καταρχήν 
6άσει της αποφάσεως του Δικαστηρίου που 
μνημονεύει η Επιτροπή — δεν πρέπει να 
εισάγει διακρίσεις ή να παρέχει προστασία 
σε βάρος των εισαγόμενων προϊόντων. 
Στη λεπτομερή του ανάλυση του φόρου 
καταναλώσεως οίνου σε σχέση με τα διά­
φορα κριτήρια συγκρίσεως διερωτάται, 
μεταξύ άλλων, «αν και κατά πόσο η 
περιεκτικότητα σε οινόπνευμα έχει αποφα­
σιστική επίπτωση στη συμπεριφορά του 
καταναλωτή ενόψει των άλλων σημαντι­
κών διαφορών μεταξύ οίνου και ζύθου 
και μήπως η συμπεριφορά αυτή επηρεά­
ζεται εν τέλει μόνο από την τιμή πωλήσεως 
των εν λόγω ποτών». Τελικά, συμπεραίνει 
«ότι η σχετικώς υψηλότερη φορολογία του 
οίνου σε σχέση με τη φορολογία του ζύθου 
... δεν δικαιολογεί αυτή καθαυτή με 
επαρκή 6ε6αιότητα την υπόθεση ότι η 
φορολογική αυτή ρύθμιση είναι τέτοιας 
φύσεως ώστε να οδηγεί σε έμμεση προ­
στασία της εγχώριας παραγωγής ζύθου». 
Με βάση τα στοιχεία που υπήρχαν τότε 
πιθανώς θα κατέληγα και εγώ στο ίδιο 
συμπέρασμα. Στη δική μου ανάλυση θα 
στρέψω λοιπόν την προσοχή μου στα νέα 
στοιχεία που προέκυψαν έκτοτε μετά τις 
ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο με τη 
διάταξη του της 15ης Ιουλίου 1982. Όπως 
γνωρίζει το Δικαστήριο, οι ερωτήσεις αυτές 
αναφέρονται κυρίως στις τιμές διαθέσεως 
και στο ποσοστό επί των τιμών αυτών που 
αντιπροσωπεύει ο φόρος στα διάφορα 
κράτη μέλη μετά το 1977, καθώς και στην 
τάση που υπάρχει όσον αφορά την κατα­
νάλωση οίνου και ζύθου στα διάφορα 
κράτη μέλη από το 1972. 2. Συμπληρωματικές παρατηρήσεις 
2.1. Ιΐερίλΐ/φη των σημείων αφετηρίας για 
τη δική μου ανάλυση 
Περνώ τώρα στη δική μου ανάλυση των 
προβλημάτων που ανέκυψαν στο πλαίσιο 
της υποθέσεως αυτής. Προς το σκοπό αυτό 
επέλεξα ως σημείο αφετηρίας για τη δια­
τύπωση των απόψεων μου τα εξής σημεία, 
στα οποία αναφέρεται ήδη και η παρεμπί­
πτουσα απόφαση του Δικαστηρίου: 
α) Η δυνατότητα αμοιβαίας υποκαταστά­
σεως οίνου και ζύθου-
6) Τα σχόλια επί των διαφόρων κριτηρίων 
συγκρίσεως, υπό το φως πάντως της 
αποφάσεως του Δικαστηρίου, της 15ης 
Ιουλίου 1982, καθώς και των σχετικών 
απαντήσεων των διαδίκων στην από­
φαση αυτή · 
γ) Η προστατευτική τάση που διαπιστώ­
νεται στη σκέψη 24. 
2.2. Η δυνατότητα αμοιβαίας υποκαταστά­
σεως οίνου και ζΰ&ου 
Όσον αφορά τη δυνατότητα αμοιβαίας 
υποκαταστάσεως οίνου και ζύθου, δεν έχω 
προς το παρόν τίποτα να προσθέσω στις 
παρατηρήσεις που περιέχονται στην από­
φαση του Δικαστηρίου και στις δύο προτά­
σεις του γενικού εισαγγελέα Reischl. Αν 
γίνει δεκτό ότι υπάρχει ανταγωνιστική 
σχέση, αναγνωρίζεται συγχρόνως ότι έχει 
εφαρμογή η δεύτερη παράγραφος του 
άρθρου 95. Στις τελικές μου παρατηρήσεις, 
πάντως, θα επανέλθω σε ορισμένα χαρα­
κτηριστικά της σχέσεως ανταγωνισμού 
μεταξύ οίνου και ζύθου. 
2.3. Τα κριτήρια συγκρίσεως για τον προσ­
διορισμό της φορολογικής επιβαρύν­
σεως 
Στις σκέψεις 19 και 20 της παρεμπίπτουσας 
αποφάσεως του το Δικαστήριο δέχτηκε ότι 
2305 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. VERLOREN VAN THEMAAT - ΥΠΟΘΕΣΗ 170/78 
με βάση το κριτήριο του βαθμού οινοπνεύ­
ματος, που το Δικαστήριο θεώρησε ως το 
πλέον αντικειμενικό, καίτοι ανεπαρκές κρι­
τήριο, οι οίνοι που θεωρήθηκαν κατάλλη­
λοι για σύγκριση υπόκεινταν σε φορολογία 
κατά 50 °/ο περίπου υψηλότερη από τον 
αντίστοιχο ζύθο. Παρακάτω θα επανέλθω 
στο ζήτημα της κατάλληλης σχέσεως φορο­
λογίας, που έμεινε ανοικτό. Κατά την Επι­
τροπή και την ιταλική κυβέρνηση (που λαμ­
βάνουν υπόψη μικρότερο βαθμό οινοπνεύ­
ματος), το φορολογικό πλεονέκτημα βάσει 
του κριτηρίου αυτού είναι σημαντικά μεγα­
λύτερο. Ακριβώς επειδή το ίδιο το Δικα­
στήριο θεώρησε το κριτήριο του βαθμού 
οινοπνεύματος ως ανεπαρκές νομίζω ότι 
πρέπει να γίνουν μερικές παρατηρήσεις, 
όσον αφορά τα άλλα κριτήρια που χρησι­
μοποιεί η Επιτροπή. 
Πρώτον, όπως η ιταλική κυβέρνηση ορθά 
τόνισε στις διάφορες παρατηρήσεις της, η 
χρήση του κριτηρίου του όγκου είναι 
λογική, εφόσον το φορολογικό σύστημα 
του Ηνωμένου Βασιλείου λαμβάνει και 
αυτό ως βάση το κριτήριο του όγκου. Επι­
πλέον, ο γενικός εισαγγελέας Reischl ορθά 
παρατήρησε στις πρώτες προτάσεις του ότι 
η δυνατότητα αμοιβαίας υποκαταστάσεως 
μεταξύ οίνου και ζύθου προκύπτει ιδίως 
από το γεγονός ότι και τα δύο είναι ανα­
ψυκτικά ποτά χαμηλής περιεκτικότητας σε 
οινόπνευμα και, όπως είναι γνωστό, ο 
όγκος ενός ποτού αποτελεί αποφασιστικό 
παράγοντα για την κατάσβεση της δίψας. 
Η ιταλική κυβέρνηση δέχεται ότι ενδεί­
κνυται εν προκειμένω η εφαρμογή διορθω­
τικού συντελεστή 1,5, ότι δηλαδή ένα λίτρο 
οίνου πρέπει να συγκρίνεται με 1,5 λίτρα 
ζύθου. Ορθώς επισημαίνει στις παρατηρή­
σεις της επί των απαντήσεων της Επιτροπής 
και του Ηνωμένου Βασιλείου ότι τα στοι­
χεία που παρασχέθηκαν, όσον αφορά την κατανάλωση οίνου και ζύθου στις σημαντι­
κότερες χώρες, όπου καταναλώνονται τα εν 
λόγω ποτά δικαιολογεί ακόμη και τον 
κατά τι μικρότερο διορθωτικό συντελεστή 
1,35. Βάσει αυτού του κριτηρίου, η φορο­
λογία επί του οίνου είναι υπερτριπλάσια 
της φορολογίας ζύθου. Το περιθώριο δυ­
σμενούς διακρίσεως ανέρχεται επομένως σε 
200 ο/ο τουλάχιστο. 
Όσον αφορά το κριτήριο της συγκρίσεως 
των τιμών, συμφωνώ με το Ηνωμένο Βασί­
λειο και το γενικό εισαγγελέα Reischl, ότι 
δηλαδή είναι καταρχήν κατάλληλο. 
Καταρχάς, συμφωνώ με το Ηνωμένο Βασί­
λειο ότι η άποψη της Επιτροπής Neumark, 
την οποία αναφέρει στη σελίδα 3 των 
παρατηρήσεων της, της 1ης Δεκεμβρίου 
1981, είναι πράγματι ακόμη έγκυρη, παρά 
το ότι, δηλαδή, όπως παρατήρησε η Επι­
τροπή κάπως υποτιμητικά, έχουν ήδη 
παρέλθει 20 έτη από τη δημοσίευση της 
σχετικής εκθέσεως. Δεύτερον, σχετικά με 
τις συμπληρωματικές προτάσεις του γενι­
κού εισαγγελέα Reischl, έχω τη γνώμη ότι 
οι διαφορές στο κόστος παραγωγής, στο 
βαθμό οινοπνεύματος και άλλες διαφορές 
ως προς το κόστος και την ποιότητα σε 
συνδυασμό με τις προτιμήσεις των κατα­
ναλωτών εκφράζονται τελικά στην τιμή 
των διαφόρων προϊόντων. Δεν είναι τυχαίο 
το ότι οι όροι «ανταγωνιστικός μηχα­
νισμός» και «μηχανισμός τιμών» θεω­
ρούνται συχνά ως συνώνυμοι. Η ανταγωνι­
στική σχέση μεταξύ οίνου και ζύθου εκφρά-
• ζεται πράγματι στην αντίστοιχη σχέση 
τιμών. Αν το Ηνωμένο Βασίλειο είχε επι­
βάλει στο ζύθο και στον οίνο φορολογία 
υπολογιζόμενη βάσει του ίδιου ποσοστού 
των αντίστοιχων τιμών διαθέσεως χωρίς 
φόρους, δεν θα μπορούσε, κατά τη γνώμη 
μου, να γίνει λόγος για παράβαση της δεύ­
τερης παραγράφου του άρθρου 95. 
2306 
ΕΠΙΤΡΟΠΗ / ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
Οι δυσκολίες της εφαρμογής εν προκειμένω 
του κριτηρίου της τιμής προκύπτουν 
πάντως από το γεγονός ότι το Ηνωμένο 
Βασίλειο, με το φορολογικό του σύστημα 
εφαρμόζει μάλλον το κριτήριο του όγκου, 
ως βάση της φορολογίας οίνου και ζύθου, 
και όχι το κριτήριο της τιμής. Η σύγκριση 
των τιμών δυσχεραίνεται περαιτέρω από 
τις πολύ διαφορετικές δομές των αγορών 
οίνου και ζύθου και από τις πολύ διαφορε­
τικές τιμές που εφαρμόζονται στα διάφορα 
είδη οίνων λόγω, μεταξύ άλλων, ποιοτικών 
διαφορών. 
Η δυσκολία λόγω της δομής των αγορών 
μπορεί να ξεπεραστεί με σύγκριση των 
τιμών που εφαρμόζονται στο πλαίσιο μιας 
αγοράς, όπου πωλούνται και τα δύο 
προϊόντα, δηλαδή σε υπεραγορές και άλλα 
καταστήματα λιανικής πωλήσεως όπου 
πωλείται στον καταναλωτή και ζύθος και 
οίνος. Με την απάντηση της στη διάταξη 
του Δικαστηρίου, της 15ης Ιουλίου 1982, η 
Επιτροπή, ορ9ά κατά τη γνώμη μου, έλαβε 
αυτή τη δάση για τη σύγκριση των τιμών, 
στην οποία προβαίνει. 
Η δυσκολία λόγω του ευρέος φάσματος 
των τιμών οίνου μπορεί να ξεπεραστεί 
κατά τη γνώμη μου είτε με τη σύγκριση της 
φορολογίας επί των φθηνότερων επιτραπέ­
ζιων οίνων με τη φορολογία επί του ζύθου 
(όπως πρότεινε η ιταλική κυβέρνηση στις 
παρατηρήσεις της επί των στοιχείων που 
παρέσχε η Επιτροπή) ή με τον υπολογισμό 
της μεγαλύτερης τιμής των φθηνότερων 
επιτραπέζιων οίνων που αντιπροσωπεύουν 
στο σύνολο τους ένα μάλλον σημαντικό 
τμήμα της αγοράς (όπως συγκεκριμένα 
προτείνει η Επιτροπή). Η αντίστοιχη τιμή 
των επιτραπέζιων οίνων, ανάλογα με το 
ποια από τις δύο λύσεις επιλέγεται τελικά, ανέρχεται σε 2 ή 3 λίρες ανά λίτρο '. 'Ετσι, 
το περιθώριο δυσμενούς διακρίσεως σε 
βάρος του οίνου ανέρχεται σε ποσοστό 30 
και 120 °/ο της τιμής χωρίς φόρους (± 70 ώς 
300 °/ο του φόρου καταναλώσεως ζύθου). 
Η ιταλική κυβέρνηση ισχυρίζεται υπέρ της 
συγκρίσεως, την οποία ευνοεί μεταξύ της 
φορολογικής επιβαρύνσεως επί του ζύθου 
και της φορολογικής επιβαρύνσεως επί του 
φ&ηνότερον επιτραπέζιου οίνου, ότι το 
άρθρο 95 απαγορεύει προστατευτικές 
φορολογικές διακρίσεις σε βάρος οποιουδή­
ποτε εισαγόμενου προϊόντος. Πιστεύω, 
πάντως ότι, όπως και στο δίκαιο των 
καρτέλ, προκειμένου να προσδιοριστεί αν 
υπάρχουν ομαλές σχέσεις ανταγωνισμού 
μπορούν να μη ληφθούν υπόψη ορισμένα 
προϊόντα που αντιπροσωπεύουν αμελητέο 
τμήμα της αγοράς και ότι, επομένως, ο 
υπολογισμός από την Επιτροπή της ανώ­
τατης τιμής του φθηνού επιτραπέζιου οίνου 
αποτελεί ασφαλέστερη βάση για τη σύ­
γκριση των τιμών. Σύμφωνα με τις διευκρι­
νίσεις που παρέσχε το Ηνωμένο Βασίλειο 
κατά την πλέον πρόσφατη συζήτηση, οι 
σχετικά φθηνοί επιτραπέζιοι ιταλικοί οίνοι 
αντιπροσωπεύουν το 20 "/ο της βρετανικής 
αγοράς, που αποτελεί ασφαλώς αρκετά 
σημαντικό τμήμα της αγοράς ώστε να 
χρησιμεύσει για τη σύγκριση της φορολο­
γίας. Σχετικώς υπενθυμίζω ότι στην ανα­
κοίνωση της Επιτροπής, σχετικά με τις 
συμφωνίες μικρής σημασίας στον τομέα 
1 — Δεν πρέπει δεδαίως να λησμονείται ότι εν προκει­
μένω ο υπολογισμός του περιθωρίου δυσμενούς δια­
κρίσεως αναφέρεται στο 1982. Η σχέση φορολογίας 
μεταξύ οίνου και ζύθου ήταν τότε σημαντικά λιγό­
τερο δυσμενής για τον οίνο πάρα κατά τον κρίσιμο 
για την έκδοση απόφασης χρόνο, δηλαδή κατά το 
χρόνο ασκήσεως της προσφυγής. Βάσει του κρι­
τηρίου της τιμής ο φορολογικός μηχανισμός που 
εφαρμοζόταν στο Ηνωμένο Βασίλειο κατά τον κρί­
σιμο χρόνο είχε, λόγω των χαρακτηριστικών που 
αναφέρθηκαν, προστατευτικό χαρακτήρα έναντι της 
παραγωγής ζύθου, όπως γίνεται δεκτό στη σκέψη 10 
της παρεμπίπτουσας απόφασης του Δικαστηρίου, 
όσον αφορά όλους τους οίνους, των οποίων η τιμή 
διαθέσεως (χωρίς φόρους) ήταν λιγότερο από πεντα­
πλάσια της τιμής διαθέσεως (χωρίς φόρους) του 
ζύθου. Το περιθώριο δυσμενούς διακρίσεως μπο­
ρούσε λοιπόν, βάσει της δυσμενέστερης σχέσεως 
φορολογίας, να υπερβεί κατά πολύ το υψηλότερο 
σημείο προστασίας για το 1982 που υπολογίστηκε 
σε ποσοστό 120 ΙΌ της τιμής χωρίς φόρους. 
2307 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. VERLOREN VAN THEMAAT - ΥΠΟΘΕΣΗ 170/78 
της πολιτικής περί καρτέλ (PB C 313, 1977, 
σ. 3), οι περιορισμοί του ανταγωνισμού, 
όσον αφορά τα τμήματα που αντιπροσω­
πεύουν μόνο το 5 °/ο της αγοράς θεω­
ρούνται σημαντικοί από πλευράς δια­
τηρήσεως ομαλών συνθηκών ανταγω­
νισμού. Εξάλλου, συμφωνώ και πάλι με την 
ιταλική κυβέρνηση ότι ενόψει της μέσης 
τιμής εισαγωγής του οίνου που εισάγεται 
στο Ηνωμένο Βασίλειο, την οποία μνημο­
νεύει το ίδιο το Ηνωμένο Βασίλειο στο 
παράρτημα Ε της απαντήσεως του της 30ής 
Σεπτεμβρίου 1982, οι δύο τύποι γερμανικού 
οίνου, τους οποίους λαμβάνει ως βάση το 
Ηνωμένο Βασίλειο για τη σύγκριση των 
τιμών δεν μπορούν να θεωρηθούν ως αντι­
προσωπευτικοί. Αυτό ισχύει βεβαίως και 
για τις αλυσίδες υπεραγορών που εισάγουν 
οι ίδιες τον οίνο που χρειάζονται. 
Τα στοιχεία που παρέχει η ιταλική 
κυβέρνηση είναι επίσης σημαντικά, διότι 
δείχνουν ότι οι ιταλικοί οίνοι που ενδεί­
κνυνται περισσότερο να ληφθούν υπόψη, 
ενόψει της εκτιμήσεως σημαντικών περιο­
ρισμών του ανταγωνισμού, έχουν βαθμό 
οινοπνεύματος μόνο 9 ώς 10. Όπως προ­
κύπτει από τα στοιχεία που παρέχει η Επι­
τροπή στις σελίδες 16 και 17 της εκθέσεως 
της, της 1ης Δεκεμβρίου 1981, το περιθώριο 
δυσμενούς διακρίσεως σε βάρος των σχε­
τικώς καταλληλότερων οίνων κατά τον κρί­
σιμο χρόνο, προκειμένου να διακριβωθεί 
αν υπήρξε παράβαση της συνθήκης, ανέρ­
χεται σε 90 ο/ο τουλάχιστον γι' αυτούς τους 
οίνους με εφαρμογή του κριτηρίου του 
βαθμού οινοπνεύματος. Επιπλέον, υπάρχει 
σαφής σχέση μεταξύ των κριτηρίων συγκρί­
σεως του βαθμού οινοπνεύματος και της 
τιμής1 καθόσον, δυνάμει του εν προκειμένω 
σχετικού κανονισμού, δηλαδή του κανο­
νισμού 816/70 του Συμβουλίου (PB L 114, 
1970) που αντικαταστάθηκε μόλις το 1979 
με τον κανονισμό του Συμβουλίου 337/79 
(ΕΕ ειδ. έκδ. 03/024, σ. 112), η τιμή προσα­
νατολισμού καθορίζεται ανά βαθμό οινο­
πνεύματος ανά εκατόλιτρο. Στους επιτραπέ­
ζιους οίνους χαμηλού βαθμού οινοπνεύ­
ματος εφαρμόζονται αναλόγως χαμηλό­
τερες τιμές προσανατολισμού από τους επι­τραπέζιους οίνους με υψηλότερο βαθμό 
οινοπνεύματος. 
Κατά την πλέον πρόσφατη συνεδρίαση του 
Δικαστηρίου στην προκειμένη υπόθεση, το 
Ηνωμένο Βασίλειο προέβαλε έναν άλλο 
νομικό ισχυρισμό, στον οποίο δεν μπορώ 
να μην απαντήσω. Από το άρθρο 97 της 
συνθήκης ΕΟΚ συνήγαγε ότι τα κράτη 
μέλη μπορούν να θεσπίζουν μέσους συντε­
λεστές φορολογίας οίνου και ότι, ενόψει 
της εφαρμογής του άρθρου 95 η φορολο­
γική επιβάρυνση επί της μέσης τιμής οίνου 
πρέπει να συγκρίνεται με τη φορολογική 
επιβάρυνση επί της μέσης τιμής ζύθου. Το 
επιχείρημα αυτό δεν ευσταθεί, δεδομένου 
ότι το άρθρο 97 αποτελεί σαφώς εξαιρετική 
διάταξη η οποία, όπως όλες οι ειδικές διατά­
ξεις, πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικά. Το 
άρθρο 97 αναφέρεται αποκλειστικά στους 
φόρους κύκλου εργασιών που υπολογί­
ζονται κατά το σωρευτικό και επαναλη­
πτικό φορολογικό σύστημα. Η διάκριση, 
ιδίως υπέρ των ολοκληρωμένων εθνικών 
επιχειρήσεων που προέκυψε από το άρθρο 
97 μαζί με τις ευκαιρίες νοθεύσεως του 
εμπορίου που δημιούργησε η εν λόγω διά­
ταξη και τις άλλες στρεβλώσεις του αντα­
γωνισμού που πήγαζαν από το παλιό σύ­
στημα του φόρου κύκλου εργασιών αποτέ­
λεσε έναν από τους κύριους λόγους της 
αντικαταστάσεως του φόρου κύκλου εργα­
σιών που υπολογίζεται κατά το σωρευτικό 
επαναληπτικό φορολογικό σύστημα με το 
φόρο προστιθέμενης αξίας. Ως ειδική διά­
ταξη, το άρθρο 97 δεν μπορεί σε καμιά 
περίπτωση να επεκταθεί ώστε να καλύψει 
το φόρο καταναλώσεως. Πράγματι, το άρ­
θρο αυτό υπογραμμίζει το γεγονός ότι το 
άρθρο 95 πρέπει καταρχήν να λαμβάνεται 
υπό την έννοια ότι η φορολογία που 
βαρύνει συγκεκριμένα εισαγόμενα προϊό­
ντα (εν προκειμένω δηλαδή τους φθηνούς 
επιτραπέζιους οίνους) πρέπει να συγκρί­
νεται με τη φορολογία που βαρύνει ομοειδή 
εθνικά προϊόντα (κατ'εφαρμογή της 
πρώτης παραγράφου του άρθρου 95) ή 
ανταγωνιστικά υποκατάστατα προϊόντα 
(κατ' εφαρμογή της δεύτερης παραγράφου 
2308 
ΕΠΙΤΡΟΠΗ / ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
του άρθρου 95). Έτσι, το επιχείρημα αυτό 
στην πραγματικότητα αντικρούει την άπο­
ψη του Ηνωμένου Βασιλείου και στηρίζει 
την άποψη της ιταλικής κυβερνήσεως ότι 
ως κριτήριο συγκρίσεως πρέπει να ληφθούν 
οι φθηνότεροι τύποι οίνου, κάιτοι εγώ 
προσωπικώς δεν επιθυμώ να φθάσω μέχρις 
αυτού του σημείου για τους λόγους γενικής 
περί ανταγωνισμού πολιτικής που ανέφερα. 
2.4. Συμπεράσματα από τψ εφαρμογή 
των διαφόρων κριτηρίων συγκρίσεως 
Από την ανάλυση των εγγράφων που προ­
σκομίστηκαν μετά την απόφαση του 
Δικαστηρίου της 15ης Ιουλίου 1982, προ­
κύπτει σαφώς ότι η φορολογία επί των 
οίνων που ενδιαφέρουν περισσότερο από 
πλευράς ανταγωνισμού ήταν, κατά τον κρί­
σιμο χρόνο για τη διαπίστωση ενδεχόμενης 
παραβιάσεως της συνθήκης, τουλάχιστο 
κατά 70 ώς 100 ο/ο υψηλότερη της φορολο­
γίας επί του ζύθου βάσει όλων των κρι­
τηρίων που μπορεί να θεωρηθεί ότι ευστα­
θούν. Όπως ο γενικός εισαγγελέας Reisclil 
(που δεν διέθετε επαρκή στοιχεία επί του 
σημείου αυτού όταν ανέπτυξε τις συμπλη­
ρωματικές του προτάσεις), νομίζω και εγώ 
ότι το κριτήριο της επιπτώσεως του φόρου 
επί των τιμών είναι το καταλληλότερο 
από πλευράς ανταγωνισμού. Παραλλήλως, 
όμως, παρατήρησα ότι κατά την κοινή 
οργάνωση αγοράς οίνου υπάρχει άμεση 
σχέση μεταξύ των τιμών του οίνου και του 
βαθμού οινοπνεύματος, πράγμα που επιβε­
βαιώνει ότι το κριτήριο του βαθμού οινο­
πνεύματος, που προτίμησε το Δικαστήριο 
με την παρεμπίπτουσα απόφαση του, είναι 
επίσης κατάλληλο. Με την επιφύλαξη των 
όσων θα αναφέρω παρακάτω επί του 
θέματος της κατάλληλης σχέσεως φορολο­
γίας, νομίζω ότι η διαφορετική φορολογική 
επιβάρυνση κατά 70 ώς 100 ο/ο αποτελεί 
αυτή καθεαυτή σαφή ένδειξη του ότι ο 
φόρος καταναλώσεως οίνου στο Ηνωμένο 
Βασίλειο προστατεύει έμμεσα την εγχώρια παραγωγή ζύθου, δεδομένου ότι, όπως προ­
κύπτει από τα στοιχεία που προσκο­
μίστηκαν, μπορεί να αυξήσει την τιμή λια­
νικής πωλήσεως χωρίς φόρους μέχρι 160 °/ο. 
2.5. Το ζήτημα της κατάΑΑηλης σχέσεως 
φορολογίας 
Συμφωνώ με την Επιτροπή ότι η κατάλληλη 
σχέση μεταξύ της φορολογίας οίνου και 
ζύθου μπορεί να καθοριστεί μόνο μέσω 
εναρμονίσεως των νομοθεσιών περί φόρου 
καταναλώσεως δυνάμει των άρθρων 99 και 
100 της συνθήκης. Έτσι θα καταστεί 
δυνατό, αν η οδηγία εναρμονίσεως βασι­
στεί και στο άρθρο 43 της συνθήκης, να 
ληφθούν υπόψη εκτιμήσεις που ανάγονται 
στην κοινή γεωργική πολιτική. Επειδή ο 
ίδιος ο όρος «έμμεση προστασία» στη δεύ­
τερη παράγραφο του άρθρου 95 είναι 
ασαφής δεν μπορεί να τεθεί σαφές όριο 
βάσει της διατάξεως αυτής της συνθήκης. 
Πάντως, στην περίπτωση φορολογικής επι­
βαρύνσεως απόλυτα υψηλής, όπως η εν 
προκειμένω, διαφορά στην επιβάρυνση 
αυτή τουλάχιστο κατά 70 ώς 100 ο/ο σε σύ­
γκριση με το υποκατάστατο προϊόν, 
δηλαδή το ζύθο, καταλήγει αναγκαστικά 
σε πολύ σημαντικό περιορισμό του αντα­
γωνισμού σε βάρος του οίνου, βάσει της 
στοιχειώδους πείρας όσον αφορά το μηχα­
νισμό του ανταγωνισμού. Ακόμη και αν η 
διαφορά ως προς τη φορολογική επιβά­
ρυνση είναι 50 0/0, όπως δέχτηκε το Δικα­
στήριο με την παρεμπίπτουσα απόφαση 
του, νομίζω ότι το ίδιο ισχύει στην 
περίπτωση που, όπως εν προκειμένω, προ­
κύπτει από άλλα στοιχεία ότι η διαφορά 
είναι ακόμη μεγαλύτερη. Έτσι, κατά τη 
γνώμη μου, ο σημαντικός περιορισμός του 
ανταγωνισμού σε βάρος του οίνου σημαίνει 
ipso facto ότι προστατεύεται έμμεσα το 
ανταγωνιστικό προϊόν, δηλαδή ο ζύθος, 
κατά την έννοια της δεύτερης παραγράφου 
του άρθρου 95. 
2309 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. VERLOREN VAN THEMAAT - ΥΠΟΘΕΣΗ 170/78 
Κατά τη γνώμη μου, το Δικαστήριο πρέπει 
να λάβει υπόψη το ότι η απόφαση του στην 
υπόθεση αυτή μπορεί να δημιουργήσει 
προηγούμενο, όσον αφορά τον καθορισμό 
φορολογικών συντελεστών στα κράτη μέλη 
που παράγουν και οίνο και ζύθο, καίτοι το 
ζήτημα αυτό δεν ανακύπτει εν προκειμένω 
και, επομένως, δεν μπορεί να λυθεί ορι­
στικά. Συμφωνώ με το γενικό εισαγγελέα 
Reischl ότι τα επιχειρήματα της Επιτροπής 
υπέρ του ότι πρέπει να επιτρέπεται η υψηλό­
τερη φορολογία του ζύθου από τη φορο­
λογία του οίνου στις χώρες αυτές είναι 
ισχυρά, εν μέρει υπό το φως της νομολο­
γίας του Δικαστηρίου που παραθέτει η Επι­
τροπή. Από πλευράς ανταγωνισμού ως προς 
τις τιμές, ζήτημα το οποίο, όπως είπα προη­
γουμένως, θεωρώ σημαντικό για την εφαρ­
μογή της δεύτερης παραγράφου του άρθρου 
95, προσθέτω ότι, κατά τη γνώμη μου, η 
υψηλότερη φορολογία του ζύθου δεν προ­
στατεύει έμμεσα την παραγωγή οίνου, 
εφόσον η τιμή του ζύθου μαζί με το φόρο 
δεν είναι υψηλότερη από την τιμή των α­
νταγωνιστικών οίνων. Αν η τιμή του ζύθου 
καταστεί σημαντικά υψηλότερη της τιμής 
των αντίστοιχων οίνων, λόγω της σχετικής 
φορολογίας, οεν αποκλείω εκ των προ­
τέρων το ότι μπορεί να υπάρχει παράβαση 
της δεύτερης παραγράφου του άρθρου 95. 
Πάντως, νομίζω ότι για την οριστική κρίση 
πρέπει να ληφθεί υπόψη και η εξέλιξη του 
όγκου της εγχώριας παραγωγής ζύθου και 
των εισαγωγών ζύθου στις συγκεκριμένες 
χώρες. Βεβαίως, η νομική αβεβαιότητα 
ενισχύει την ανάγκη οριστικού καθορισμού 
της σχέσεως μεταξύ φορολογίας οίνου και 
ζύθου για όλα τα κράτη μέλη μέσω εναρμο­
νίσεως των νομοθεσιών. Ιδίως με τη χρησι­
μοποίηση της τιμής ως κατάλληλου κρι­
τηρίου νομίζω ότι καταρχήν η συμμετρική 
εφαρμογή της δεύτερης παραγράφου του 
άρθρου 95 ως προς τις χώρες που παράγουν 
κυρίως ζύθο και τις χώρες που παράγουν 
κυρίως οίνο δεν οδηγεί, για τους λόγους 
που ανέφερα, σε ανεπίτρεπτες για την Κοι­
νότητα συνέπειες. Θεωρώ, συνεπώς, ότι το 
πρόβλημα της κατάλληλης σχέσης φορολο­
γίας μεταξύ οίνου και ζύθου πρέπει να 
λυθεί βάσει συγκρίσεως της φορολογικής επιβαρύνσεως, διαφορετικής από την παρα­
πάνω. 
2.6. Η προστατευτική τάση 
Τα στοιχεία που έγιναν γνωστά μετά την 
ανάπτυξη των συμπληρωματικών προτά­
σεων του γενικού εισαγγελέα Reischl επιβε­
βαιώνουν σαφώς την ύπαρξη της προστα­
τευτικής τάσεως που δέχτηκε το Δικαστή­
ριο στη σκέψη 24 της παρεμπίπτουσας απο­
φάσεως του. Βάσει των άρθρων 169 και 171 
της συνθήκης, όπως ερμηνεύονται στη 
νομολογία του Δικαστηρίου που αναφέ­
ρεται παραπάνω, για την εφαρμογή του εν 
λόγω κριτηρίου ενδιαφέρει ο τρόπος, κατά 
τον οποίο εξελίχτηκε η σχέση φορολογίας 
μεταξύ οίνου και ζύθου στο Ηνωμένο Βασί­
λειο μεταξύ της ημερομηνίας προσχωρή­
σεως και της ημερομηνίας της ασκήσεως 
της προσφυγής. 
Όπως προκύπτει από τα στοιχεία που προ­
σκόμισε η Επιτροπή και δεν αμφισβήτησε 
το Ηνωμένο Βασίλειο, όσον αφορά την 
προστατευτική τάση κατά την κρίσιμη 
περίοδο από το 1973 ώς το 1978, η σχέση 
φορολογίας μεταξύ οίνου και ζύθου αυ­
ξήθηκε από 1 :3,2 που ήταν την 1η Ιανου­
αρίου 1974 σε 1 :4,2 στις 27 Μαρτίου 1974 
και σε 1 :5,6 στις 16 Απριλίου 1975. Την 1η 
Ιουλίου 1977 η σχέση φορολογίας άρχισε 
να μειώνεται ελαφρά σε 1 :5,3, που απο­
τελεί εν προκειμένω την κρίσιμη σχέση 
φορολογίας. Από τα στοιχεία ως προς την 
2310 
ΕΠΙΤΡΟΠΗ / ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
κατανάλωση που προσκόμισε η Επιτροπή 
προκύπτει σαφώς ότι, μετά την αύξηση 
του φόρου καταναλώσεως κατά το 1975, 
παρατηρήθηκε μείωση της κατά κεφαλή 
καταναλώσεως οίνου. Η σχέση μεταξύ της 
αυξήσεως του φόρου καταναλώσεως και 
της κατά κεφαλή καταναλώσεως αποδει­
κνύεται πάντως σαφέστερα από τα στοι­
χεία σχετικά με τις εξελίξεις που επήλθαν 
μετά το 1978. Το 1980 η σχέση φορολογίας 
μεταξύ ζύθου και οίνου μειώθηκε σε 1 :4,9 
και το 1981 σε 1 :4,2, δηλαδή στο επίπεδο 
του 1974. Κατά τον ίδιο χρόνο η κατά 
κεφαλή κατανάλωση οίνου αυξήθηκε αι­
σθητά (από 5,41 λίτρα κατά κεφαλή το 
1977 σε 7,8 λίτρα κατά κεφαλή το 1981), 
ενώ η κατανάλωση ζύθου μειώθηκε μεταξύ 
1979 και 1981, για πρώτη φορά από το 
1972, από 122,1 λίτρα σε 111,5 λίτρα κατά 
κεφαλή. Το Ηνωμένο Βασίλειο επιβε­
βαιώνει την εξέλιξη αυτή με τα δικά του 
στοιχεία. Επίσης αναγνωρίζει τη σχέση 
μεταξύ φορολογικής επιβαρύνσεως, και 
καταναλώσεως, στην έκθεση του δε, της 
1ης Δεκεμβρίου 1981, καθώς και κατά την 
πλέον πρόσφατη συνεδρίαση του Δικαστη­
ρίου στην υπόθεση αυτί], ισχυρίστηκε, με 
6άση την εξέλιξη μετά το 1978, ότι η προ­
στατευτική τάση που δέχτηκε το Δικα­
στήριο με την παρεμπίπτουσα απόφαση εί­
χε πλέον τελείως εξαλειφθεί. Εκτός του ότι 
το συμπέρασμα αυτό δεν ευσταθεί σε σύ­
γκριση με τη σχέση φορολογίας που υπήρ­
χε την 1η Ιανουαρίου 1974, παρατήρησα 
ήδη ότι, για να διαπιστωθεί αν υπάρχει 
προστατευτική τάση, ενδιαφέρουν εν προ­
κειμένω μόνο οι εξελίξεις μεταξύ 1973 και 
1978. Η ύπαρξη προστατευτικής τάσεως 
κατά την περίοδο αυτή επιβεβαιώνεται και 
από την παραπάνω έκθεση του Ηνωμένου 
Βασιλείου. 
Στις παρατηρήσεις αυτές θα προσθέσω επι­
πλέον ότι η ύπαρξη προστατευτικής τάσεως 
κατά την κρίσιμη περίοδο μπορεί πράγμα­
τι να αποτελεί σημαντική ένδειξη, όσον 
αφορά ενδεχόμενη παράβαση της δεύτερης 
παραγράφου του άρθρου 95, πλην όμως η 
ένδειξη αυτή δεν είναι αυτή καθαυτή απο­
φασιστική για την εφαρμογή της εν λόγω 
διατάξεως. Αντιθέτως, το ζήτημα είναι τελικά αν, κατά το χρόνο που ενδιαφέρει 
για τη διαπίστωση ενδεχόμενης παρα­
βίασης της συνθήκης, η φορολογική επιβά­
ρυνση επί των εισαγόμενων προϊόντων 
είναι τόσο πολύ υψηλότερη από τη φορο­
λογική επιβάρυνση επί των υποκατάστατων 
εγχώριων προϊόντων ώστε να πρέπει να 
γίνει δεκτό ότι η φορολογία επί των εισαγό­
μενων προϊόντων προστατεύει έμμεσα την 
εγχώρια παραγωγή των υποκατάστατων 
προϊόντων. Το συμπέρασμα ως προς το 
τελευταίο αυτό σημείο μπορεί βεβαίως να 
επιβεβαιωθεί από τη σύγχρονη αύξηση 
κατά την ίδια περίοδο της διαφοράς στη 
φορολογική επιβάρυνση. 
3. Τελικές παρατηρήσεις και συμπέ­
ρασμα 
3.1. Χαρακτηριστικά της σχέσης ανταγω­
νισμού μεναξν οίνου και ζρ&ου 
Όσον αφορά τους φθηνούς οίνους που 
ενδιαφέρουν από πλευράς ανταγωνισμού, 
συμφωνώ με την Επιτροπή και με το γενικό 
εισαγγελέα Reischl ότι οι διαφορές ως προς 
τις μεθόδους παρασκευής οίνου και ζύθου 
δεν έχουν τελικά μεγάλη σημασία. Πρώτον, 
οι διαφορές ως προς το κόστος παραγωγής, 
εκφράζονται, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, 
σε διαφορές ως προς τις τιμές, έτσι ώστε με 
τη χρησιμοποίηση του κριτηρίου της τιμής 
λαμβάνονται αυτόματα υπόψη κατά τη 
σύγκριση της φορολογικής επιβαρύνσεως. 
Δεύτερο, οι καταλληλότεροι από πλευράς 
συγκρίσεως φθηνοί οίνοι και ο ζύθος παρά­
γονται συνήθως με ευρείας κλίμακας διαδι­
κασίες παραγωγής όπως παρατήρησαν ήδη 
η Επιτροπή και ο γενικός εισαγγελέας 
Reischl. 
Οι μεγάλες διαφορές ως προς τη διάρθρωση 
των αγορών οίνου και ζύθου δεν νομίζω 
ότι εμποδίζουν τελικά την ακριβή σύγκριση 
των φορολογικών επιβαρύνσεων. Από αυτό 
ακριβώς το γεγονός ότι δεν έχει εφαρμογή 
το άρθρο 97 προκύπτει ότι κατά την εφαρ-
2311 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. VERLOREN VAN THEMAAT - ΥΠΟΘΕΣΗ 170/78 
μογή της δεύτερης παραγράφου του άρθρου 
95 μπορεί να μην εφαρμοστούν μέσοι 
φορολογικοί συντελεστές σε όλους τους 
εισαγόμενους οίνους. Από το στόχο της δεύ­
τερης παραγράφου του άρθρου 95 σε συν­
δυασμό με τη γενική οικονομία της συν­
θήκης συνάγεται πράγματι ότι η απόδειξη 
σαφούς υπάρξεως περιορισμού του ανταγω­
νισμού, όσον αφορά εισαγόμενα προϊόντα 
που χωριστά ή στο σύνολο τους αντι­
προσωπεύουν σημαντικό τμήμα της σχε­
τικής αγοράς, αρκεί για να συντρέχει παρά­
βαση της εν λόγω διατάξεως. Όπως προ­
κύπτει από τα στοιχεία που προσκόμισε το 
ίδιο το Ηνωμένο Βασίλειο, υπάρχει σημα­
ντικό τμήμα της αγοράς ήδη από το 
γεγονός ότι ο οίνος πωλείται σε υπερα­
γορές και σε άλλα καταστήματα λιανικής 
πωλήσεως που πωλούν οίνο και ζύθο, ενώ 
το τμήμα που αντιπροσωπεύουν οι φθηνοί 
οίνοι στο σύνολο της αγοράς οίνου μπορεί 
να υπολογιστεί σε ποσοστό 20% τουλά­
χιστο, όπως προκύπτει από τα στοιχεία που 
προσκόμισαν οι δύο διάδικοι κατά τη διάρ­
κεια της δίκης και η ιταλική κυβέρνηση. 
Όπως ήδη ανέφερα, ένα τμήμα της αγοράς 
από 5 % ώς 10 ο/ο θα ήταν αρκετό κατά τη 
γνώμη μου. 
Τέλος, τα στοιχεία που προσκομίστηκαν 
σχετικά με τις τιμές και την κατανάλωση 
οίνου και ζύθου επιβεβαιώνουν ότι στο 
πλαίσιο της σχέσης ανταγωνισμού μεταξύ 
οίνου και ζύθου η σχέση των τιμών και ο 
φόρος που περιλαμβάνεται στις τιμές αυτές 
επηρεάζουν τον καταναλωτή, όπως μπορεί 
να αποδειχτεί σαφώς και όπως αναγνώρισε 
επίσης το Ηνωμένο Βασίλειο. 
Νομίζω λοιπόν ότι η αβεβαιότητα όσον 
αφορά τη σχέση ανταγωνισμού μεταξύ 
οίνου και ζύθου, στην οποία αναφέρθηκε 
το Δικαστήριο στη σκέψη 24 της παρεμπί­
πτουσας, αποφάσεως, μπορεί πλέον να 
θεωρηθεί ότι έχει εξαλειφθεί κατά τρόπο 
ικανοποιητικό. 3.2. Οι έννομες συνέπειες από το σνμπέρα-
ομα ότι το Ηνωμένο Βασίλειο παρα-
6/ασε τη σνναήκη 
Όπως συμβαίνει, λόγου χάρη, συχνά με τις 
αποφάσεις του Δικαστηρίου επί παραβά­
σεων του άρθρου 30 της συνθήκης ΕΟΚ, 
δεν μπορούν να προσδιοριστούν επακριβώς 
εν προκειμένω οι έννομες συνέπειες που 
συνεπάγεται δυνάμει του άρθρου 171 της 
συνθήκης ενδεχόμενη απόφαση κατά του 
Ηνωμένου Βασιλείου. Από τη σκοπιά αυτή 
υπάρχει βεβαίως μεγαλύτερο πεδίο αβεβαιό­
τητας, όσον αφορά ενδεχόμενη απόφαση 
επί της δεύτερης παραγράφου του άρθρου 
95 από απόφαση επί της πρώτης παρα­
γράφου του άρθρου αυτού. Εν πάση 
περιπτώσει, στην προκειμένη περίπτωση 
είναι βέβαιο, κατά τη γνώμη μου, ότι το 
Ηνωμένο Βασίλειο δεν μπορεί, μετά την 
έκδοση αποφάσεως εις βάρος του, να επα­
νέλθει σε προστατευτικές τάσεις κατά την 
περαιτέρω εξέλιξη της σχέσεως φορολο­
γίας. Νομίζω ότι από αυτό και μόνο προ­
κύπτει σαφώς ότι η Επιτροπή διατηρεί 
έννομο συμφέρον στην εκδίκαση της προ­
σφυγής, έστω και αν αντιστράφηκε η τάση 
στο Ηνωμένο Βασίλειο μεταξύ 1977 και 
1981. Σχετικά παραπέμπω στη λεπτομερή 
ανάπτυξη του θέματος του εννόμου συμφέ­
ροντος που περιέχεται στις προτάσεις του 
γενικού εισαγγελέα Lagrange στην προανα­
φερθείσα υπόθεση 7/61. 
Πάντως, κατά τη γνώμη μου, πρέπει επίσης 
να γίνει δεκτό ότι, όπως προκύπτει από τη 
γενική πείρα όσον αφορά το μηχανισμό 
του ανταγωνισμού και από τα στοιχεία που 
προσκόμισαν οι διάδικοι, εξακολουθεί να 
υπάρχει έμμεση προστασία της παραγωγής 
ζύθου, τουλάχιστον όσο η φορολογική επι­
βάρυνση επί των αντίστοιχων φθηνών 
οίνων, όπως υπολογίστηκε με κριτήριο την 
τιμή χωρίς φόρους, παραμένει κατά 30 °/ο 
τουλάχιστο υψηλότερη από τη φορολογική 
επιβάρυνση επί του ζύθου. Κατά την άπο-
2312 
ΕΠΙΤΡΟΠΗ / ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
ψή μου μάλιστα δεν αποκλείεται ότι, 
ακόμα και αν είναι μικρότερη η διάφορα 
ως προς τη φορολογική επιβάρυνση, μπορεί 
και πάλι να υπάρχει έμμεση προστασία του 
ζύ3ου, αυτό όμως θα πρέπει να αποδειχτεί 
με περισσότερες αποδείξεις από αυτές που 
προσκομίστηκαν εν προκειμένω μέχρι στιγ­
μής· Κατά το μέρος που ο υπερβάλλων φόρος 
5α μετακυλιστεί στον καταναλωτή, η 
απαίτηση να επιστραφεί, όπως φοβάται το 
Ηνωμένο Βασίλειο φαίνεται ότι απο­
κλείεται εν προκειμένω, δεδομένου ότι το 
Δικαστήριο απέκλεισε αυτή τη δυνατότητα 
με την απόφαση στην υπόθεση Just, 68/79, 
Jurispr. 1980, σ. 501. 
3.3. Σνμπέραομα 
Συμπεραίνοντας, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει, σύμφωνα με την προ­
σφυγή της Επιτροπής, ότι το Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και 
Βόρειας Ιρλανδίας παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 95, δεύτερη 
παράγραφος, της συνθήκης για τους παραπάνω λόγους. Όσον αφορά τα δικα­
στικά έξοδα, το γεγονός ότι η Επιτροπή προσκόμισε όλα τα αναγκαία για την 
εκδίκαση της προσφυγής της στοιχεία μόνο αφού το ζήτησε επανειλημμένα το 
Δικαστήριο αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, εξαιρετικό λόγο κατά την έννοια του 
άρθρου 69, παράγραφος 3, του κανονισμού διαδικασίας, ώστε το Ηνωμένο Βασί­
λειο να καταδικαστεί μόνο στα δικά του δικαστικά έξοδα. 
2313