Απόφαση του Πρωτοδικείου (πέμπτο πενταμελές τμήμα) της 6ης Ιουνίου 2002. - Airtours plc κατά Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. - Aνταγωνισμός - Κανονισμός (ΕΟΚ) 4064/89 - Απόφαση με την οποία μια συγκέντρωση επιχειρήσεων κρίνεται ασυμβίβαστη προς την κοινή αγορά - Προσφυγή ακυρώσεως - Σχετική αγορά - Συλλογική δεσπόζουσα θέση - Απόδειξη. - Υπόθεση T-342/99.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 2002 σελίδα II-02585



Περίληψη

Διάδικοι

Σκεπτικό της απόφασης

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Διατακτικό



Λέξεις κλειδιά

1. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εκτίμηση του συμβατού προς την κοινή αγορά - Σχετική αγορά - Οριοθέτηση - Κριτήρια - Εφαρμογή στον τομέα των οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου)

2. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εξέταση από την Επιτροπή - Αναγκαίες διαπιστώσεις για την αναγνώριση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως παρεμποδίζουσας σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς - Σχέση μεταξύ της κοινοποιηθείσας πράξεως συγκεντρώσεως και της εν λόγω συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως - Χαρακτηρισμός

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου)

3. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εκτίμηση του συμβατού προς την κοινή αγορά - Συλλογική δεσπόζουσα θέση παρεμποδίζουσα σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς - Έννοια

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου, άρθρο 2 § 3)

4. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εκτίμηση του συμβατού προς την κοινή αγορά - Δημιουργία συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως παρεμποδίζουσας σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς - ροϋποθέσεις

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου, άρθρο 2 § 3)

5. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εκτίμηση του συμβατού προς την κοινή αγορά - Δημιουργία συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως παρεμποδίζουσα σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς - Ανάλυση της Επιτροπής - ροσεκτική εξέταση των περιστάσεων που ασκούν επιρροή για τους σκοπούς εκτιμήσεως των αποτελεσμάτων της συγκεντρώσεως επί του ανταγωνισμού στην αγορά αναφοράς

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου)

6. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εκτίμηση του συμβατού προς την κοινή αγορά - Δημιουργία συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως παρεμποδίζουσα σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς - Βάρος αποδείξεως

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου)

7. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εξέταση από την Επιτροπή - Εκτιμήσεις οικονομικού χαρακτήρα - Διακριτική εξουσία εκτιμήσεως - Δικαστικός έλεγχος - Όρια

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου, άρθρο 2)

8. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εκτίμηση του συμβατού προς την κοινή αγορά - Δημιουργία συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως παρεμποδίζουσα σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς - Ανάγκη για την Επιτροπή να λάβει υπόψη, κατά την εξέτασή της, τον υφιστάμενο βαθμό ανταγωνισμού στη σχετική αγορά κατά τον χρόνο κοινοποιήσεως της συγκεντρώσεως

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου)

9. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εκτίμηση του συμβατού προς την κοινή αγορά - Δημιουργία συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως παρεμποδίζουσα σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς - Ενδείξεις σιωπηρής συμπαιγνίας μεταξύ επιχειρηματιών - Σταθερότητα των παραδοσιακών μεριδίων στην αγορά

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου)

10. Ανταγωνισμός - Συγκεντρώσεις - Εκτίμηση του συμβατού προς την κοινή αγορά - Δημιουργία συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως παρεμποδίζουσα σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς - Σταθερή ζήτηση εμφανίζουσα μικρή ελαστικότητα - Στοιχείο που ασκεί επιρροή στον χαρακτηρισμό της συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως

(Κανονισμός 4064/89 του Συμβουλίου)

Περίληψη

1. Ο προσήκων ορισμός της σχετικής αγοράς αποτελεί αναγκαία και προκαταρκτική συνθήκη για την εκτίμηση των αποτελεσμάτων που η κοινοποιηθείσα συγκέντρωση επιχειρήσεων, κατ' εφαρμογήν του κανονισμού 4064/89 για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων, έχει επί του ανταγωνισμού. Συναφώς, η αγορά των προϊόντων στα οποία αναφέρεται η συγκέντρωση πρέπει να ορίζεται λαμβανομένου υπόψη του όλου οικονομικού πλαισίου, κατά τρόπον ώστε να είναι δυνατό να εκτιμηθεί η πραγματική οικονομική δύναμη της οικείας ή των οικείων επιχειρήσεων, και πρέπει, προς τον σκοπό αυτό, να οριστούν εκ των προτέρων τα προϊόντα τα οποία, χωρίς να μπορούν να υποκατασταθούν αμοιβαίως με άλλα προϊόντα, μπορούν σε ικανοποιητικό βαθμό να εναλλαγούν με τα προϊόντα τα οποία προτείνουν οι επιχειρήσεις αυτές, όχι μόνο βάσει των αντικειμενικών χαρακτηριστικών των προϊόντων αυτών, αλλά και βάσει των συνθηκών ανταγωνισμού καθώς και της διαρθρώσεως της ζητήσεως και της προσφοράς στην αγορά.

( βλ. σκέψεις 19-20 )

2. Όταν, στο πλαίσιο της εφαρμογής του κανονισμού 4064/89 για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων, η Επιτροπή εξετάζει ενδεχόμενη συλλογική δεσπόζουσα θέση, οφείλει να προσδιορίσει αν η δημιουργία ή η ενίσχυση μιας τέτοιας θέσεως, ικανής να παρακωλύσει σημαντικά και διαρκώς τον υφιστάμενο στην αγορά ανταγωνισμό, θα είναι η απευθείας και άμεση συνέπεια της συγκεντρώσεως. Ελλείψει μιας ουσιαστικής μεταβολής του υφιστάμενου ανταγωνισμού, η πράξη πρέπει να επιτραπεί.

Όσον αφορά μια ενδεχόμενη συλλογική δεσπόζουσα θέση, η Επιτροπή οφείλει να εκτιμήσει, αναλύοντας τις προοπτικές της αγοράς αναφοράς, αν η πράξη συγκεντρώσεως που της κοινοποιείται οδηγεί σε μια κατάσταση στην οποία ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός στην οικεία αγορά παρακωλύεται σε σημαντικό βαθμό από τις μετέχουσες στη συγκέντρωση επιχειρήσεις και από μία ή περισσότερες τρίτες επιχειρήσεις που έχουν ομού, ιδίως λόγω των διασυνδέσεων που υφίστανται μεταξύ τους, την εξουσία να υιοθετούν κοινή γραμμή δράσης στην αγορά και να ενεργούν σε σημαντικό βαθμό ανεξάρτητα από τους λοιπούς ανταγωνιστές, από την πελατεία τους και, τελικώς, από τους καταναλωτές.

( βλ. σκέψεις 58-59 )

3. Κατάσταση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως παρακωλύουσα σε σημαντικό βαθμό τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς ή σε σημαντικό τμήμα αυτής μπορεί να προκύψει εν συνεχεία μιας συγκεντρώσεως όταν, λαμβανομένων υπόψη των ίδιων των χαρακτηριστικών της σχετικής αγοράς και της μεταβολής που θα επιφέρει στη δομή της η πραγματοποίηση της συγκεντρώσεως, η τελευταία θα έχει ως αποτέλεσμα ότι, κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου, θα θεωρούσε δυνατό, οικονομικά ορθολογικό και, επομένως, προτιμητέο, να υιοθετεί διαρκώς την ίδια γραμμή δράσεως στην αγορά με σκοπό να πωλεί σε τιμές υψηλότερες από τις ανταγωνιστικές, χωρίς να χρειάζεται να συνάψει συμφωνία ή να ακολουθήσει εναρμονισμένη πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 81 ΕΚ και χωρίς οι σημερινοί ή οι μελλοντικοί ανταγωνιστές ή ακόμη οι πελάτες και οι καταναλωτές να μπορούν να αντιδράσουν πραγματικά.

Στην προοπτική ανάλυση της αγοράς που χαρακτηρίζει κάθε εκτίμηση μιας φερόμενης συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, μια τέτοια θέση δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο σε στατικό επίπεδο, σε δεδομένη στιγμή, τη στιγμή πραγματοποιήσεως της συγκεντρώσεως και των μεταβολών που θα γίνουν στη δομή του ανταγωνισμού, αλλά πρέπει επίσης να εκτιμάται κατά τρόπο δυναμικό, ειδικότερα όσον αφορά την εσωτερική της συνοχή, τη σταθερότητά της και το κατά πόσον η αντίθετη προς τον ανταγωνισμό παράλληλη συμπεριφορά που είναι δυνατό να δημιουργήσει μπορεί να έχει χρονική διάρκεια.

( βλ. σκέψεις 61, 192 )

4. Απαιτούνται τρεις προϋποθέσεις για να μπορεί να δημιουργηθεί, κατόπιν πράξεως συγκεντρώσεως, κατάσταση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως που να παρακωλύει σημαντικά τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς ή σε σημαντικό τμήμα αυτής:

- πρώτον, κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου πρέπει να μπορεί να γνωρίζει τη συμπεριφορά των άλλων μελών, προκειμένου να εξακριβώνει αν υιοθετούν ή όχι την ίδια γραμμή δράσεως. Συναφώς, δεν αρκεί το ότι κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου έχει συνείδηση του ότι όλοι μπορούν να επωφεληθούν από μια ανεξάρτητη συμπεριφορά στην αγορά, αλλά πρέπει επίσης να διαθέτει ένα μέσο για να γνωρίζει αν οι άλλοι επιχειρηματίες υιοθετούν την ίδια στρατηγική και αν τη διατηρούν. Η διαφάνεια στην αγορά θα πρέπει, επομένως, να είναι επαρκής για να επιτρέπει σε κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου να γνωρίζει, κατά τρόπο αρκούντως αρκιβή και άμεσο, την εξέλιξη της συμπεριφοράς στην αγορά καθενός από τα άλλα μέλη·

- δεύτερον, είναι αναγκαίο η κατάσταση σιωπηρού συντονισμού να μπορεί να διατηρηθεί, δηλαδή πρέπει να υπάρχει ένα κίνητρο για να μη αποστούν από την κοινή γραμμή στην αγορά. ράγματι, μόνον αν όλα τα μέλη του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου διατηρήσουν παράλληλη συμπεριφορά μπορούν να επωφεληθούν. Επομένως, η προϋπόθεση αυτή εντάσσεται στην έννοια των αντιποίνων σε περίπτωση συμπεριφοράς που αποκλίνει από την κοινή γραμμή. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή δεν πρέπει υποχρεωτικά να αποδείξει την ύπαρξη ενός συγκεκριμένου «μηχανισμού αντιποίνων» κατά το μάλλον ή ήττον αυστηρού, αλλά πρέπει να αποδείξει, εν πάση περιπτώσει, την ύπαρξη επαρκών παραγόντων αποτροπής οπότε κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου να μην έχει συμφέρον να παρεκκλίνει από την κοινή συμπεριφορά εις βάρος των άλλων μελών του ολιγοπωλίου. Για να είναι βιώσιμη μια συλλογική δεσπόζουσα θέση, θα πρέπει να υπάρχουν επαρκείς παράγοντες αποτροπής για να εξασφαλιστεί ένα μακροπρόθεσμο κίνητρο για να μην αποστούν από την κοινή γραμμή, πράγμα που ισοδυναμεί με το ότι πρέπει κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου να γνωρίζει ότι η ανάπτυξη έντονης ανταγωνιστικής δράσης εκ μέρους του με σκοπό την αύξηση του μεριδίου αγοράς θα προκαλούσε παρόμοια συμπεριφορά εκ μέρους των άλλων, οπότε η πρωτοβουλία του δεν θα του απέφερε κανένα πλεονέκτημα·

- τρίτον, πρέπει επίσης να αποδειχθεί ότι η προβλεπτή αντίδραση των σημερινών και μελλοντικών ανταγωνιστών, καθώς και των καταναλωτών δεν θα αναιρούσε τα αποτελέσματα που αναμένονται από την κοινή γραμμή δράσεως.

( βλ. σκέψεις 62, 195 )

5. Η ανάλυση των προοπτικών που η Επιτροπή καλείται να πραγματοποιήσει στο πλαίσιο του ελέγχου των συγκεντρώσεων, όταν πρόκειται για συλλογική δεσπόζουσα θέση, καθιστά αναγκαία την προσεκτική εξέταση ιδίως των περιστάσεων οι οποίες, ανάλογα με την κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, αποδεικνύονται σημαντικές προκειμένου να εκτιμηθούν τα αποτελέσματα της πράξεως συγκεντρώσεως επί του ανταγωνισμού εντός της αγοράς αναφοράς.

( βλ. σκέψη 63 )

6. Όταν η Επιτροπή φρονεί ότι μια συγκέντρωση μεταξύ επιχειρήσεων πρέπει να απαγορευθεί επειδή θα δημιουργήσει κατάσταση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, σ' αυτήν απόκειται να παράσχει ισχυρές αποδείξεις. Οι αποδείξεις αυτές πρέπει να αφορούν, ειδικότερα, τα στοιχεία που καλούνται να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην αποτίμηση μιας ενδεχόμενης δημιουργίας συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, όπως, για παράδειγμα, η απουσία αποτελεσματικού ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρηματιών που είναι μέλη του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου και η ασθενής ανταγωνιστική πίεση που μπορεί ενδεχομένως να ασκήσουν οι άλλοι επιχειρηματίες.

( βλ. σκέψη 63 )

7. Οι ουσιαστικοί κανόνες του κανονισμού 4064/89, για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων, ειδικότερα δε το άρθρο 2, παρέχουν στην Επιτροπή ορισμένη διακριτική εξουσία, ιδίως όσον αφορά τις εκτιμήσεις οικονομικής φύσεως. Κατά συνέπεια, ο εκ μέρους του κοινοτικού δικαστή έλεγχος της ασκήσεως μιας τέτοιας εξουσίας, που είναι ουσιώδης για τον καθορισμό των κανόνων στον τομέα των συγκεντρώσεων, πρέπει να ασκείται λαμβανομένου υπόψη του περιθωρίου εκτιμήσεως, το οποίο στηρίζεται στους οικονομικής φύσεως κανόνες που απαρτίζουν το καθεστώς των συγκεντρώσεων.

( βλ. σκέψη 64 )

8. Ο βαθμός ανταγωνισμού που υπάρχει στη σχετική αγορά κατά τη στιγμή της κοινοποιήσεως της πράξεως συγκεντρώσεως αποτελεί καθοριστικό γεγονός προκειμένου να χαρακτηρισθεί η ενδεχόμενη δημιουργία μιας καταστάσεως συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως στο πλαίσιο εφαρμογής του κανονισμού 4064/89 για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων. ράγματι, όταν πρόκειται να εκτιμηθεί η ύπαρξη συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, ένα από τα ζητήματα που η Επιτροπή υποχρεούται να εξετάσει είναι κατά πόσον η πράξη συγκεντρώσεως την οποία εξετάζει θα είχε ως συνέπεια να παρακωλύεται σε σημαντικό βαθμό ο πραγματικός ανταγωνισμός στη σχετική αγορά. Όμως, ελλείψει σημαντικής μεταβολής στο επίπεδο του προϋπάρχοντος ανταγωνισμού, η πράξη έπρεπε να εγκριθεί, διότι δεν έχει περιοριστικά αποτελέσματα στον ανταγωνισμό.

( βλ. σκέψη 82 )

9. Στο πλαίσιο του χαρακτηρισμού μιας συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, η σταθερότητα των παραδοσιακών μεριδίων αγοράς συνιστά ευνοϊκό στοιχείο για την ανάπτυξη μιας σιωπηρής συμπαιγνίας, στον βαθμό που διευκολύνει τη διαίρεση της αγοράς αντί ενός μανιώδους ανταγωνισμού, αφού κάθε επιχειρηματίας αναφέρεται στο μερίδιο αγοράς που κατά παράδοση διαθέτει προκειμένου να καθορίσει την παραγωγή του κατ' αναλογία του μεριδίου αυτού.

( βλ. σκέψη 111 )

10. Κατά την οικονομική θεωρία. η ελαστικότητα της ζητήσεως καθιστά δυσχερέστερη τη δημιουργία συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως. Αντιθέτως, μια σταθερή ζήτηση και, επομένως, η οποία εμφανίζει μικρή ελαστικότητα συνιστά αποφασιστικό στοιχείο στον χαρακτηρισμό μιας συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, στον βαθμό που διευκολύνει να διαπιστωθούν οι αποκλίσεις σε σχέση με την κοινή γραμμή δράσεως (δηλαδή οι απάτες), επιτρέποντας να τις διακρίνει κανείς από τις προσαρμογές της προσφοράς προς αντιμετώπιση της αυξήσεως ή της μειώσεως της ελαστικότητας της αγοράς.

( βλ. σκέψη 139 )

Διάδικοι

Στην υπόθεση T-342/99,

Airtours plc, εκπροσωπούμενη από τους J. Swift, QC, και R. Anderson, barrister, Μ. Nicholson, τις J. Holland και A. Gomes da Silva, solicitors, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο,

προσφεύγουσα,

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενης από τον R. Lyal, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο,

καθής,

που έχει ως αντικείμενο προσφυγή ακυρώσεως της αποφάσεως C(1999) 3022 τελικό της Επιτροπής, της 22ας Σεπτεμβρίου 1999, με την οποία μια συγκέντρωση επιχειρήσεων κηρύσσεται ως ασυμβίβαστη με την κοινή αγορά και με τη Συμφωνία ΕΟΧ (υπόθεση IV/Μ.1524 - Airtours/First Choice), δημοσιευθείσα με τον αριθμό 2000/276/ΕΚ (ΕΕ 2000, L 93, σ. 1),

ΤΟ ΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ

(πέμπτο πενταμελές τμήμα),

συγκείμενο από την P. Lindh, ρόεδρο, τους R. García-Valdecasas, J. D. Cooke, Μ. Βηλαρά, N. J. Forwood, δικαστές,

γραμματέας: J. Palacio González, υπάλληλος διοικήσεως,

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της προφορικής διαδικασίας της 11ης Οκτωβρίου 2001,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Σκεπτικό της απόφασης

ραγματικά περιστατικά και διαδικασία

1 Στις 29 Απριλίου 1999, η βρετανική εταιρία Airtours plc, η οποία ασκεί κυρίως δραστηριότητες στην οργάνωση ταξιδίων και στην παροχή υπηρεσιών για οργανωμένες διακοπές, ανήγγειλε την πρόθεσή της να αποκτήσει το σύνολο του κεφαλαίου ενός από τους ανταγωνιστές της, της βρετανικής επιχειρήσεως οργανώσεως ταξιδίων First Choice plc.

2 Την ίδια ημέρα, η Airtours κοινοποίησε στην Επιτροπή αυτό το σχέδιο συγκεντρώσεως σύμφωνα με το άρθρο 4 του κανονισμού (ΕΟΚ) 4064/89 του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1989, για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων (ΕΕ L 395 σ. 1, διορθωτικό στην ΕΕ 1990, L 257, σ. 13), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με τον κανονισμό (ΕΚ) 1310/97 του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1997 (ΕΕ L 180, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός 4064/89).

3 Με απόφαση της 3ης Ιουνίου 1999, η Επιτροπή έκρινε ότι η πράξη συγκεντρώσεως δημιουργεί σοβαρές αμφιβολίες ως προς το συμβιβαστό της με την κοινή αγορά και αποφάσισε να κινήσει τη διαδικασία εμπεριστατωμένης εξετάσεως, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο γ_, του κανονισμού 4064/89.

4 Στις 9 Ιουλίου 1999, η Επιτροπή διαβίβασε στην προσφεύγουσα ανακοίνωση των αιτιάσεων, σύμφωνα με το άρθρο 18 του κανονισμού 4064/89, στην οποία εξέθετε τους λόγους για τους οποίους έκρινε, εκ πρώτης όψεως, ότι η σχεδιαζόμενη πράξη θα δημιουργούσε συλλογική δεσπόζουσα θέση στη βρετανική αγορά οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό προς κοντινούς προορισμούς. Η προσφεύγουσα απάντησε σ' αυτή την ανακοίνωση των αιτιάσεων στις 25 Ιουλίου 1999.

5 Η ακρόαση ενώπιον του συμβούλου ακροάσεων της Επιτροπής πραγματοποιήθηκε στις 28 και 29 Ιουλίου 1999, σύμφωνα με τα άρθρα 14, 15 και 16 του κανονισμού (ΕΚ) 447/98 της Επιτροπής, της 1ης Μαρτίου 1998, σχετικά με τις κοινοποιήσεις, τις προθεσμίες και τις ακροάσεις που προβλέπει ο κανονισμός 4064/89 (EE L 61, σ. 1).

6 Στις 7 Σεπτεμβρίου 1999, η προσφεύγουσα υπέβαλε σειρά δεσμεύσεων, σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού 4064/89, προκειμένου να αντιμετωπιστούν τα εξακριβωθέντα προβλήματα ανταγωνισμού.

7 Στις 9 Σεπτεμβρίου 1999, η συμβουλευτική επιτροπή για τις συγκεντρώσεις μεταξύ επιχειρήσεων συνήλθε και διατύπωσε τη γνώμη της επί της πράξεως συγκεντρώσεως και επί των δεσμεύσεων που πρότεινε η προσφεύγουσα.

8 Στις 15 Σεπτεμβρίου 1999 πραγματοποιήθηκε συνάντηση μεταξύ αντιπροσώπων της προσφεύγουσας και της Επιτροπής, μετά το πέρας της οποίας η προσφεύγουσα υπέβαλε οριστική πρόταση αναθεωρημένων δεσμεύσεων.

9 Με απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 1999 (υπόθεση IV/Μ.1524 - Airtours κατά First Choice) [απόφαση C(1999) 3022 τελικό, δημοσιευθείσα υπό τον αριθ. 2000/276/ΕΚ (ΕΕ 2000, L 93, σ. 1, στο εξής: Απόφαση], η Επιτροπή κήρυξε την πράξη συγκεντρώσεως ασυμβίβαστη προς την κοινή αγορά και τη λειτουργία του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου, βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 3, του κανονισμού 4064/89, με την αιτιολογία ότι θα δημιουργήσει συλλογική δεσπόζουσα θέση στη βρετανική αγορά οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό προς κοντινούς προορισμούς, που θα είχε ως αποτέλεσμα να παρεμποδίζεται ο ανταγωνισμός εντός της κοινής αγοράς. Η Επιτροπή διευκρίνισε με την απόφαση ότι οι δεσμεύσεις που πρότεινε η Airtours στις 7 Σεπτεμβρίου 1999 δεν επαρκούσαν για να αποφευχθεί η δημιουργία συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, οι δε δεσμεύσεις που υποβλήθηκαν στις 15 Σεπτεμβρίου 1999 ήσαν εκπρόθεσμες για να ληφθούν υπόψη σ' αυτό το στάδιο της διαδικασίας.

Διαδικασία και αιτήματα των διαδίκων

10 Στις 2 Δεκεμβρίου 1999, η προσφεύγουσα άσκησε την παρούσα προσφυγή.

11 Κατόπιν εκθέσεως του εισηγητή δικαστή, το ρωτοδικείο αποφάσισε να προχωρήσει στην προφορική διαδικασία. Στο πλαίσιο των μέτρων οργανώσεως της διαδικασίας, κάλεσε την Επιτροπή να προσκομίσει ορισμένα έγγραφα και να απαντήσει εγγράφως σε σειρά ερωτήσεων.

12 Με τα από 27 Ιουλίου 2001 και 3 Αυγούστου 2001 έγγραφα της Επιτροπής και με το από 31 Αυγούστου 2001 έγγραφο της προσφεύγουσας, οι διάδικοι ανταποκρίθηκαν στα μέτρα οργανώσεως της διαδικασίας που έλαβε το ρωτοδικείο.

13 Οι διάδικοι αγόρευσαν και απάντησαν στις ερωτήσεις του ρωτοδικείου κατά τη δημόσια συνεδρίαση της 11ης Οκτωβρίου 2000.

14 Η προσφεύγουσα ζητεί από το ρωτοδικείο:

- να ακυρώσει την Απόφαση,

- να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

15 Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:

- να απορρίψει την προσφυγή,

- να καταδικάσει την προσφεύγουσα στα δικαστικά έξοδα.

Επί της ουσίας

16 Η προσφεύγουσα επικαλείται τέσσερις λόγους προς στήριξη της προσφυγής της. Ο πρώτος λόγος αντλείται από την ύπαρξη προφανών σφαλμάτων εκτιμήσεως στον ορισμό της σχετικής αγοράς προϊόντων και από την παράβαση του άρθρου 253 ΕΚ. Ο δεύτερος λόγος αντλείται από την παράβαση του άρθρου 2 του κανονισμού 4064/89 και την παραβίαση της αρχής της ασφαλείας δικαίου καθόσον η Επιτροπή εξέτασε τη συγκεκριμένη περίπτωση εφαρμόζοντας μια νέα και εσφαλμένη έννοια της συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, καθώς και από την παράβαση του άρθρου 253 ΕΚ. Ο τρίτος λόγος αντλείται από την παράβαση του άρθρου 2 του κανονισμού 4064/89 καθόσον η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η κοινοποιηθείσα πράξη συγκεντρώσεως θα δημιουργούσε συλλογική δεσπόζουσα θέση, καθώς και από την παράβαση του άρθρου 253 ΕΚ. Ο τέταρτος λόγος αντλείται από την παράβαση του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού 4064/89 και την παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας καθόσον η Επιτροπή δεν δέχθηκε τις δεσμεύσεις που πρότεινε η προσφεύγουσα.

Επί του πρώτου λόγου, που αντλείται από τον εσφαλμένο ορισμό της σχετικής αγοράς προϊόντων και την παράβαση του άρθρου 253 ΕΚ

A - Η Απόφαση

17 Όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς προϊόντων στη δραστηριότητα των οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό για τους Βρετανούς καταναλωτές, τον μόνο που αμφισβητεί η προσφεύγουσα, η Απόφαση διακρίνει δύο χωριστές αγορές, εκείνη των οργανωμένων διακοπών προς μακρινούς προορισμούς (στο εξής: διακοπές προς μακρινούς προορισμούς) και εκείνη των οργανωμένων διακοπών προς κοντινούς προορισμούς (στο εξής: διακοπές προς κοντινούς προορισμούς). Συναφώς, στην Απόφαση διευκρινίζεται ότι στον τουριστικό κλάδο θεωρούνται ως μακρινοί προορισμοί όλοι οι προορισμοί που περιλαμβάνουν διάρκεια πτήσεως, με αναχώρηση από το Ηνωμένο Βασίλειο, αισθητά μεγαλύτερη των 3 ωρών, αποκλειομένων των πτήσεων προς τα νησιά της ανατολικής Μεσογείου ή προς τα Κανάρια νησιά, οι οποίες μπορεί να διαρκέσουν σχεδόν 4 ώρες. Επομένως, όλοι οι Ευρωπαϊκοί (ηπειρωτική χώρα και νησιά) και Βορειοαφρικανικοί τόποι διακοπών εμπίπτουν στην κατηγορία των «κοντινών προορισμών», σε αντίθεση με τους προορισμούς που βρίσκονται, για παράδειγμα, στην Καραϊβική, στην Αμερική ή στη Νοτιοανατολική Ασία, για τους οποίους η διάρκεια των πτήσεων είναι αισθητά μεγαλύτερη (γενικώς υπερδιπλάσια) (αιτιολογικές σκέψεις 10 έως 13 της Αποφάσεως).

18 Στις αιτιολογικές σκέψεις 16 έως 28 της Αποφάσεως εκτίθενται οι λόγοι που οδήγησαν την Επιτροπή να θεωρήσει ότι οι διαφορές μεταξύ των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς και των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς είναι εντονότερες, στο επίπεδο του ανταγωνισμού, απ' ό,τι οι ομοιότητές τους, ώστε να δικαιολογούν την ύπαρξη χωριστών αγορών για την αποτίμηση της κοινοποιηθείσας συγκεντρώσεως. Οι λόγοι αυτοί είναι οι εξής:

α) αφενός, η περιορισμένη υποκατάσταση μεταξύ των μακρινών και των κοντινών πτήσεων για τις αεροπορικές εταιρίες (και επομένως, για τις κάθετα διαρθρωμένες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων), αν ληφθεί υπόψη η μικρή πιθανότητα χρησιμοποιήσεως των ίδιων αεροπλάνων για τους κοντινούς προορισμούς και για τους μακρινούς προορισμούς, το κόστος εκμεταλλεύσεως των μεγάλων αεροπλάνων σε σχέση με εκείνο των μικρότερων αεροπλάνων και οι δυσχέρειες που οι αεροπορικές εταιρίες charters (περιλαμβανομένων και των εταιριών των μερών) οφείλουν να υπερβούν αν προσπαθήσουν να «αναδιαρθρώσουν ουσιαστικά τον στόλο [τους] για να είναι κατάλληλος τόσο για μακρινά όσο και για κοντινά ταξίδια», ήτοι: την αναγκαιότητα επενδύσεως κεφαλαίων, την ανάγκη χρόνου για να πράξουν τούτο και τη δυσχέρεια βραχυπρόθεσμης ενοικιάσεως αεροπλάνων στον βαθμό που οι εταιρίες charters (περιλαμβανομένων και των εταιριών των μερών) έχουν τα δικά τους αεροσκάφη ή τα μισθώνουν για σχετικά μεγάλες περιόδους (η πενταετής μίσθωση αποτελεί τον κανόνα) προκειμένου να μειώσουν το κόστος, να διατηρήσουν την ποιότητα και να διασφαλίσουν τη συνέχεια της προσφοράς (αιτιολογικές σκέψεις 16 έως 18 της Αποφάσεως).

β) αφετέρου, το γεγονός ότι, στα μάτια του τελικού καταναλωτή, υπάρχει μια σειρά σημαντικών διαφορών μεταξύ των οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό προς κοντινούς προορισμούς και εκείνων προς μακρινούς προορισμούς:

- πρώτον, ως προς την εικόνα ή την ιδέα περί διακοπών: οι διακοπές προς μακρινούς προορισμούς φαίνονται περισσότερο εξωτικές και, επομένως, εκτιμώνται από τους ανύπανδρους και τα ζευγάρια χωρίς παιδιά· οι διακοπές προς κοντινούς προορισμούς, όπως είναι οι μεσογειακοί προορισμοί, ενδιαφέρουν μάλλον τις οικογένειες (αιτιολογική σκέψη 20 της Αποφάσεως)·

- δεύτερον, όσον αφορά τη χρονική στιγμή των διακοπών: οι διακοπές προς μακρινούς προορισμούς είναι λιγότερο προσαρμοσμένες στις ανάγκες των Βρετανών καταναλωτών οι οποίοι ταξιδεύουν οικογενειακά και οι οποίοι κάνουν τις περισσότερες οργανωμένες διακοπές στο εξωτερικό κατά την καλοκαιρινή περίοδο (από τα μέσα Ιουλίου έως το τέλος Αυγούστου περίπου), που συμπίπτει με τις σχολικές διακοπές (και, σε ορισμένες περιοχές, με τις ημερομηνίες κλεισίματος των επιχειρήσεων) (αιτιολογική σκέψη 20 της Αποφάσεως)·

- τρίτον, όσον αφορά τη διάρκεια της πτήσεως: η πολύ μεγαλύτερη διάρκεια της πτήσεως μπορεί επίσης να αποτρέψει ορισμένους καταναλωτές να επιλέξουν διακοπές προς μακρινό προορισμό, έστω και αν συγκρίνονται, υπό άλλες επόψεις, με τις διακοπές προς κοντινό προορισμό, για παράδειγμα από την άποψη του καιρού, της καταστάσεως, της τιμής, των θεωρήσεων των διαβατηρίων, των ιατρικών απαιτήσεων, κ.λπ. (αιτιολογική σκέψη 21 της Αποφάσεως)·

- τέταρτον, όσον αφορά την έλλειψη υποκαταστάσεως στο επίπεδο των τιμών μεταξύ κοντινών και μακρινών προορισμών: οι τιμές είναι αισθητά υψηλότερες για τις διακοπές προς μακρινούς προορισμούς και υπάρχει μόνον περιορισμένη σύγκλιση μεταξύ των τιμών των διακοπών αυτών και εκείνων των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς συγκρίσιμου είδους. Αν οι τιμές των δύο ειδών διακοπών, ειδικότερα σε συγκεκριμένες περιόδους του έτους (για παράδειγμα, όταν ο καιρός είναι άσχημος), μπορούν ενίοτε να είναι οι ίδιες ή παραπλήσιες, αυτή η πολύ περιορισμένη αλληλοεπικάλυψη δεν αρκεί για να επηρεάσει τις τιμές στο σύνολο της αγοράς των κοντινών προορισμών, στον βαθμό που οι διακοπές προς τους σχετικούς μακρινούς προορισμούς δεν θεωρούνται ως πραγματικά υποκατάστατα παρά μόνον από ένα πολύ μικρό ποσοστό πελατών (αιτιολογικές σκέψεις 22 έως 26 της Αποφάσεως).

B - Επί του ορισμού της σχετικής αγοράς προϊόντων

19 ρέπει, εκ προοιμίου, να τονιστεί ότι, εφόσον πρόκειται για την εφαρμογή του κανονισμού 4064/89 που προβλέπεται στην προκειμένη περίπτωση, ο προσήκων ορισμός της σχετικής αγοράς αποτελεί αναγκαία και προκαταρκτική συνθήκη για την εκτίμηση των αποτελεσμάτων που η κοινοποιηθείσα συγκέντρωση επιχειρήσεων έχει επί του ανταγωνισμού (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση του Δικαστηρίου της 31ης Μαρτίου 1998, C-68/94 και C-30/95, Γαλλία κ.λπ. κατά Επιτροπής, αποκαλούμενη «Kali & Salz», Συλλογή 1998, σ. Ι-1375, σκέψη 143).

20 Η αγορά των προϊόντων στα οποία αναφέρεται η συγκέντρωση πρέπει να ορίζεται λαμβανομένου υπόψη του όλου οικονομικού πλαισίου, κατά τρόπον ώστε να είναι δυνατό να εκτιμηθεί η πραγματική οικονομική δύναμη της οικείας ή των οικείων επιχειρήσεων, και πρέπει, προς τον σκοπό αυτό, να οριστούν εκ των προτέρων τα προϊόντα τα οποία, χωρίς να μπορούν να υποκατασταθούν αμοιβαίως με άλλα προϊόντα, μπορούν σε ικανοποιητικό βαθμό να εναλλαγούν με τα προϊόντα τα οποία προτείνουν οι επιχειρήσεις αυτές, όχι μόνο βάσει των αντικειμενικών χαρακτηριστικών των προϊόντων αυτών, αλλά και βάσει των συνθηκών ανταγωνισμού καθώς και της διαρθρώσεως της ζητήσεως και της προσφοράς στην αγορά (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, απόφαση του Δικαστηρίου της 14ης Νοεμβρίου 1996, C-333/94 P, Tetra Pak κατά Επιτροπής, Συλλογή 1996, σ. Ι-5951, σκέψεις 10 και 13, και απόφαση του ρωτοδικείου της 6ης Οκτωβρίου 1994, T-83/91, Tetra Pak κατά Επιτροπής, Συλλογή 1994, σ. ΙΙ-755, σκέψη 63).

21 Η προσφεύγουσα αμφισβητεί τον ορισμό της σχετικής αγοράς των προϊόντων που έγινε δεκτός με την Απόφαση. Αντί να περιορίσει τη σχετική αγορά σε εκείνη των οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό προς κοντινούς προορισμούς, η Επιτροπή έπρεπε να την ορίσει ως την αγορά που αποτελούν όλες οι οργανωμένες διακοπές στο εξωτερικό, περιλαμβανομένων των οργανωμένων διακοπών προς μακρινούς προορισμούς. Η προσφεύγουσα προσάπτει στην Επιτροπή ότι απέστη της προηγούμενης πρακτικής σχετικά με τον ορισμό της αγοράς των οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό και υποστηρίζει ότι η Επιτροπή δεν εκτίμησε ορθά την υποκατάσταση της ζητήσεως και την υποκατάσταση της προσφοράς. Αυτό το ελάττωμα στη συλλογιστική είχε ως συνέπεια η Απόφαση να είναι πλημμελής λόγω προφανών σφαλμάτων εκτιμήσεως από τα οποία προκύπτει νομικό σφάλμα.

22 Όσον αφορά τη θέση της Επιτροπής ότι δεν υπάρχει υποκατάσταση της ζητήσεως μεταξύ των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς και των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι τα επιχειρήματα της Επιτροπής τα οποία αφορούν, αφενός, τα διαφορετικά χαρακτηριστικά του προϊόντος και, αφετέρου, τις διαφορές στις μέσες τιμές των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς και προς κοντινούς προορισμούς είναι εσφαλμένα.

23 Αναφέρεται, πρώτον, στα χαρακτηριστικά του προϊόντος και αμφισβητεί τους ισχυρισμούς της Επιτροπής ότι οι διακοπές προς μακρινούς προορισμούς είναι περισσότερο εξωτικές, προσιδιάζουν λιγότερο στις οικογένειες και συνεπάγονται μεγαλύτερης διάρκειας πτήσεις. Έτσι, κοντινοί προορισμοί όπως η Τουρκία ή η Βόρειος Αφρική είναι περισσότερο «εξωτικοί» απ' ό,τι μακρινοί προορισμοί, όπως η Φλώριδα και η Δομινικανή Δημοκρατία, που είναι μάλλον «οικογενειακοί». Ως προς τη διάρκεια του ταξιδίου μέχρι τον τόπο του καταλύματος, μπορεί να είναι εξίσου μεγάλη για τις διακοπές προς κοντινούς προορισμούς όσο για εκείνες προς μακρινούς προορισμούς, στον βαθμό που αυτό που προέχει είναι ο συνολικός χρόνος ταξιδίου, ο οποίος περιλαμβάνει τον έλεγχο αποσκευών και τις μετεπιβιβάσεις, και όχι ο χρόνος της πτήσεως stricto sensu. Τέλος, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι η ποικιλία των τύπων διαμονής που προτείνουν οι επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι διάφοροι τρόποι ζωής (για παράδειγμα, οικογενειακός ή όχι) και η ποικιλομορφία των προτιμήσεων (ειδικότερα όσον αφορά το είδος του καταλύματος, την τροφή, τις δραστηριότητες και τα ενδιαφέροντα, κ.λπ.) υπάρχει τόσο στο τμήμα των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς όσο και σε εκείνο των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς.

24 Δεύτερον, όσον αφορά τις διαφορές στις τιμές των διακοπών, η προσφεύγουσα προβάλλει ότι δεν ασκεί επιρροή η παρατήρηση ότι οι μέσες τιμές των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς υπερβαίνουν εκείνες των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς όταν, όπως στην προκειμένη περίπτωση, τα προϊόντα είναι πάρα πολύ διαφοροποιημένα. Η προσφεύγουσα επικαλείται επίσης την ύπαρξη μιας συγκρίσεως των τιμών μεταξύ των δύο ειδών διακοπών διότι ορισμένες πτήσεις προς κοντινούς προορισμούς εντάσσονται στην ίδια ψαλίδα τιμών όπως και ορισμένες πτήσεις προς τους μακρινούς προορισμούς.

25 Το ρωτοδικείο διαπιστώνει ότι, όπως προκύπτει από τον φάκελο, η Επιτροπή, λαμβάνοντας υπόψη τις προτιμήσεις των καταναλωτών, τη μέση διάρκεια των πτήσεων, τα επίπεδα των μέσων τιμών και την περιορισμένη εναλλακτικότητα των αεροπορικών στόλων που χρησιμοποιούνται για κάθε είδος προορισμού, κατέληξε στο ότι οι διακοπές προς κοντινούς προορισμούς περιλαμβάνονται σε μια χωριστή αγορά από εκείνη στην οποία περιλαμβάνονται οι διακοπές προς μακρινούς προορισμούς. Η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα αυτό, χωρίς ωστόσο να αμφισβητήσει ότι οι οργανωμένες διακοπές στο εξωτερικό προς μακρινούς προορισμούς εκτιμώνται ολοένα και περισσότερο από τους καταναλωτές, και χωρίς να αμφισβητήσει ούτε ότι η μελέτη της αγοράς που επικαλέστηκε η προσφεύγουσα με την απάντησή της στην ανακοίνωση των αιτιάσεων (βλ. British National Travel Survey, 1998, τόμος 4, και The 1998 Holiday Market, και Mintel, «Hollydays: The booking procedure, 1997») καθιστά προφανή την τάση των Βρετανών να διευρύνουν τον γεωγραφικό ορίζοντα των διακοπών τους, ειδικότερα προς την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Δεν αμφισβήτησε ούτε το γεγονός ότι, αφενός, σημαντικό ποσοστό (36 %) τουριστών οι οποίοι πραγματοποίησαν διακοπές προς κοντινούς προορισμούς κατά τα πέντε τελευταία έτη πραγματοποίησαν επίσης διακοπές προς μακρινούς προορισμούς κατά την περίοδο αυτή και, αφετέρου, ακόμη μεγαλύτερος αριθμός τουριστών (62 %) είναι «πάρα πολύ πιθανόν» ή «πολύ πιθανόν» να πράξουν τούτο κατά τα πέντε προσεχή έτη, που η προσφεύγουσα μνημόνευσε στον πίνακα 2.4 της απαντήσεώς της στην ανακοίνωση των αιτιάσεων.

26 Επομένως, επιβάλλεται να εξεταστεί αν η Επιτροπή διέπραξε προφανές σφάλμα εκτιμήσεως θεωρώντας ότι τα εν λόγω στοιχεία δικαιολογούσαν έναν στενό ορισμό της αγοράς του σχετικού προϊόντος, αποκλείοντας τις διακοπές προς μακρινούς προορισμούς, για τις οποίες έκρινε ότι δεν ήσαν επαρκώς εναλλάξιμες με τις διακοπές προς κοντινούς προορισμούς.

27 Όσον αφορά, πρώτον, τη μέση διάρκεια των πτήσεων, η Επιτροπή υπογράμμισε, χωρίς να αμφισβητηθεί επί του σημείου αυτού από την προσφεύγουσα, τη σημαντική διαφορά που υπάρχει μεταξύ της μέσης διάρκειας των πτήσεων προς μακρινούς προορισμούς, η οποία ανέρχεται σε περισσότερες από οκτώ ώρες, και εκείνη των πτήσεων προς κοντινούς προορισμούς, η οποία συνήθως είναι μικρότερη των τριών ωρών (από το Ηνωμένο Βασίλειο, οι πτήσεις προς τα νησιά της ανατολικής Μεσογείου ή προς τα Κανάρια νησιά μπορεί να διαρκέσουν τέσσερις ώρες περίπου). Η προσφεύγουσα προβάλλει ότι αυτό που προέχει στην πράξη, για τους καταναλωτές, δεν είναι η διάρκεια των πτήσεων αλλά η συνολική διάρκεια της μεταφοράς από την πόλη καταγωγής έως το ξενοδοχείο προορισμού. Ωστόσο, η προσφεύγουσα δεν μπορεί να επικαλείται το επιχείρημα αυτό για να σχετικοποιήσει την αδιαμφισβήτητη διαφορά που υπάρχει μεταξύ της μέσης διάρκειας των πτήσεων, τρεις ώρες κατά μέσο όρο για τις πτήσεις προς κοντινούς προορισμούς και οκτώ κατά μέσο όρο για τις πτήσεις προς μακρινούς προορισμούς, διότι η διάρκεια της μεταφοράς από το αεροδρόμιο προς το ξενοδοχείο μπορεί επίσης να ποικίλλει στην πραγματικότητα, ανεξάρτητα από τον προορισμό.

28 Δεύτερον, όσον αφορά τη σημασία που πρέπει να αποδοθεί στις τιμές στις οποίες πωλούνται τα δύο είδη διακοπών και η επίπτωσή τους στους καταναλωτές, η Επιτροπή έκρινε ότι οι διαφορές μεταξύ της μέσης τιμής των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς και εκείνης των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς είναι τέτοιες ώστε δικαιολογούν τον ορισμό διαφορετικών αγορών. Συναφώς, επιβάλλεται να παρατηρηθεί ότι η Επιτροπή δέχεται ότι υπάρχει κάποιος βαθμός συγκλίσεως μεταξύ των τιμών των δύο ειδών διακοπών. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι η σύγκλιση αυτή είναι ανεπαρκής για να είναι δυνατό τα δύο προϊόντα να θεωρηθούν ως υποκαταστατά ή για να μπορούν οι τιμές των μεν να έχουν επίπτωση στις τιμές των δε.

29 Η Επιτροπή εκθέτει στην αιτιολογική σκέψη 23 της Αποφάσεως τους λόγους για τους οποίους έκρινε ότι δεν υπάρχει υποκατάσταση στο επίπεδο των τιμών μεταξύ των δύο ειδών διακοπών. Θεωρεί ότι οι τιμές που προτείνονται στον καταναλωτή είναι αισθητά υψηλότερες για τις διακοπές προς μακρινούς προορισμούς, σύμφωνα με τις πληροφορίες που παρέσχε η προσφεύγουσα στο παράρτημα 1α της απαντήσεως της 29ης Ιουνίου 1999 στην αίτηση παροχής πληροφοριών της Επιτροπής.

30 Έτσι, πρώτον, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι υπήρχε μεταξύ της μέσης «τιμής καταλόγου» των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς για το καλοκαίρι 1998 και εκείνης των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς μια διαφορά υπερβαίνουσα το 100 %. Εξέτασε επίσης το ζήτημα συγκρίνοντας τις παρεμφερείς οργανωμένες διακοπές (δεκατέσσερις διανυκτερεύσεις, τρία αστέρια, μη περιλαμβανομένων των γευμάτων) στη Φλώριδα και στην Ισπανία, για να διαπιστώσει ότι οι δεύτερες ήσαν κατά μέσο όρο φθηνότερες κατά το ήμισυ απ' ό,τι οι πρώτες. Μια ανάλογη σύγκριση μεταξύ της Φλώριδας και της Ελλάδας ή των Καναρίων είχε περίπου παρόμοια αποτελέσματα (ήτοι μια διαφορά περίπου 30 έως 40 % για κατάλυμα χωρίς γεύματα). Η Απόφαση παρέχει λεπτομερή παραδείγματα συγκρίσεων των τιμών σχετικά με ορισμένους κοντινούς και μακρινούς προορισμούς που προτείνονται στα διαφημιστικά έντυπα της Airtours, που αποκαλύπτουν σημαντικές διαφορές τιμών μεταξύ των δύο ειδών προορισμών.

31 Η προσφεύγουσα αμφισβητεί το ότι οι μέσες τιμές, ως στοιχεία συγκρίσεως των επιπτώσεων της τιμής επί των αποφάσεων των καταναλωτών που αφορούν προϊόντα σαφώς διαφοροποιημένα ασκούν επιρροή. Υποστηρίζει ότι αυτό που έχει σημασία για τον καθορισμό της αγοράς του επίμαχου προϊόντος είναι η συμπεριφορά των «οριακών πελατών» και το αν αυτοί είναι διατεθειμένοι να αντικαταστήσουν τις διακοπές προς μακρινούς προορισμούς με διακοπές προς κοντινούς προορισμούς αν η τιμή των τελευταίων αυξανόταν. Η Επιτροπή δέχεται ότι οι μέσες τιμές δεν αντικατοπτρίζουν κατ' ανάγκη τις οριακές τιμές, αλλά φρονεί ότι, όταν οι διαφορές αυτές είναι τόσο σημαντικές, όπως εν προκειμένω, είναι ελάχιστα πιθανό ότι υπάρχει επαρκής γκάμα διακοπών προς μακρινούς προορισμούς που είναι πραγματικά συγκρίσιμες, σε παραπλήσιες τιμές, ώστε οι τιμές τους να μπορούν να συμπιέσουν τις τιμές των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς, στον βαθμό που οι διακοπές προς τους οικείους μακρινούς προορισμούς δεν θεωρούνται ως πραγματικά υποκατάστατα παρά μόνο για ένα μικρό ποσοστό πελατών.

32 Επομένως, επιβάλλεται να εξεταστεί αν η Επιτροπή διέπραξε προφανές σφάλμα εκτιμήσεως ως προς τη σημασία των οριακών πελατών, δηλαδή ως προς τον αριθμό των πελατών οι οποίοι μπορούσαν να αντιδράσουν σε περίπτωση αυξήσεως των τιμών των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς αγοράζοντας διακοπές προς μακρινούς προορισμούς, σε σχέση με το σύνολο των πελατών των επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων που αγοράζουν συνήθως διακοπές προς κοντινούς προορισμούς.

33 Συναφώς, επιβάλλεται προκαταρκτικά η παρατήρηση ότι δεν αμφισβητείται μεταξύ των διαδίκων ότι οι Βρετανοί καταναλωτές οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό είναι γενικά πολύ ευαίσθητοι στις τιμές των προϊόντων αυτών.

34 Η θέση της Επιτροπής εκτίθεται στην αιτιολογική σκέψη 24 της Αποφάσεως, όπου γίνεται δεκτό ότι «οι τιμές για διακοπές προς ορισμένους μακρινούς προορισμούς, ειδικά σε συγκεκριμένες περιόδους του έτους (για παράδειγμα κατά τη διάρκεια των περιόδων που προβλέπεται κακός καιρός), φθάνουν ή πλησιάζουν τις ανώτατες τιμές (περίδος αιχμής του καλοκαιριού, κατάλυμα) των διακοπών σε κοντινούς προορισμούς». Στη συνέχεια, έκρινε ωστόσο ότι «δεν προβλέπεται πάντως ότι αυτή η περιορισμένη αλληλοεπικάλυψη επαρκεί για να συμπιέσει τις τιμές ολόκληρης της αγοράς κοντινών προορισμών, επειδή οι σχετικές διακοπές σε μακρινούς προορισμούς δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως πραγματικά υποκατάστατα - τόσο από την άποψη των τιμών όσο και από άλλες απόψεις - παρά μόνον από ένα πολύ μικρό ποσοστό πελατών».

35 ρος στήριξη της εκτιμήσεως αυτής, η Επιτροπή υπογράμμισε στην αιτιολογική σκέψη 25 της Αποφάσεως, ότι κανένας από τους μακρινούς προορισμούς που παρέθεσε η προσφεύγουσα στην απάντησή της στην ανακοίνωση των αιτιάσεων (πίνακας 2.6) προς επίρρωση της απόψεώς της σχετικά με τη σύγκλιση των τιμών δεν βρισκόταν στην ίδια γκάμα τιμών με εκείνη που είχε παράσχει προηγουμένως.

36 ράγματι, προκύπτει από την εξέταση των παραρτημάτων 1α και 2 του από 29 Ιουνίου 1999 εγγράφου της προσφεύγουσας με το οποίο απάντησε στις αιτήσεις παροχής πληροφοριών της Επιτροπής της 15ης και 21ης Ιουνίου1999 (έγγραφα που προσκόμισε η Επιτροπή στο πλαίσιο των μέτρων οργανώσεως της διαδικασίας, βλ. παράρτημα 6β/7β στην πρώτη προσκόμιση εγγράφων της Επιτροπής) ότι ορθώς η Επιτροπή ισχυρίστηκε ότι οι διαφορές μεταξύ των μέσων τιμών είναι σημαντικές, ιδίως αν συγκριθούν εντός της ίδιας εποχής (καλοκαίρι ή χειμώνας). Το παράρτημα 1α δείχνει όντως ότι για τις καλοκαιρινές περιόδους 1996, 1997 και 1998, οι μέσες τιμές σε στερλίνες (GBP) ανά εβδομάδα για τις διακοπές προς κοντινούς προορισμούς ανέρχονταν, αντιστοίχως, σε 354, 378 και 369 GBP, ενώ οι αντίστοιχες τιμές των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς ανέρχονταν, αντιστοίχως, σε 676, 757 και 781 GBP.

37 Εξάλλου, η εξέταση των εγγράφων αυτών επιβεβαιώνει το βάσιμο της εκτιμήσεως της Επιτροπής που περιλαμβάνεται στην αιτιολογική σκέψη 25 της Αποφάσεως. ράγματι, από το παράρτημα 2 της από 29 Ιουνίου 1999 επιστολής της προσφεύγουσας προκύπτει ότι για κοντινούς προορισμούς, η προσφεύγουσα είχε επισημάνει ότι τυπικές διακοπές, για παράδειγμα, μιας εβδομάδας σε ξενοδοχείο τριών αστέρων, με ημιδιατροφή στη Μαγιόρκα, τον Ιούλιο ή τον Αύγουστο 2000, κόστιζαν 485 GBP. Όμως, οι αριθμοί αυτοί είναι αισθητά χαμηλότεροι από τους αριθμούς του πίνακα 2.6, της σελίδας 21 της απαντήσεως στην ανακοίνωση των αιτιάσεων για την οποία κάνει μνεία η Απόφαση στην αιτιολογική σκέψη 25. Μόνον οι τιμές των διακοπών που προτείνονται για τον μήνα Δεκέμβριο 1999 με προορισμό την Ιαμαϊκή (699 GBP), το Μεξικό (649 GBP) και τη Sri-Lanka (699 GBP) προσεγγίζουν τις μέσες τιμές που ισχύουν για κοντινούς προορισμούς για τη θερινή περίοδο 2000.

38 αρομοίως, τα έγγραφα που προσκόμισε η προσφεύγουσα συνηγορούν υπέρ της θέσεως της Επιτροπής. ράγματι, όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 26 της Αποφάσεως, προκύπτει ότι στη διαφημιστική αγγελία οργανωμένων διακοπών προς μακρινούς προορισμούς που προσφέρει η BA Holidays, που παρουσίασε η προσφεύγουσα κατά την ακρόαση (βλ. αιτιολογική σκέψη 26 της Αποφάσεως, υποσημείωση 23), προτείνονται τέσσερις προορισμοί σε πάρα πολύ ανταγωνιστικές τιμές: Barbades (399 GBP), Tobago (499 GBP), Grenada (529 GBP) και Σάντα Λουτσία (799 GBP). Ωστόσο, όπως υπογραμμίζει η Επιτροπή, μόνον το πακέτο με προορισμό τη Σάντα Λουτσία περιελάμβανε διατροφή, αφού τα άλλα πακέτα περιελάμβαναν μόνο το κατάλυμα και την πτήση. Εξάλλου, πρόκειται για τιμές χαμηλής περιόδου, που ίσχυαν για τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο 1999.

39 Επιβάλλεται να προστεθεί ότι στην από 29 Ιουνίου 1999 απάντησή της στις αιτήσεις της Επιτροπής της 15ης και 21ης Ιουνίου 1999, η προσφεύγουσα έδωσε ως παράδειγμα τυπικού προϊόντος που προτείνει για θερινές διακοπές, στη Μαγιόρκα, σε ξενοδοχείο τριών αστέρων, του οποίου το κόστος κατά προσέγγιση ανερχόταν σε 485 GBP, εκτός το επιπλέον κόστος πτήσεως.

40 Επιπροσθέτως, η προσφεύγουσα δέχθηκε κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση ότι δημοσιεύει κατάλογο για τις διακοπές προς κοντινούς προορισμούς χωριστό εκείνου που δημοσιεύει για τις διακοπές προς μακρινους προορισμους.

41 Υπό τις περιστάσεις αυτές, η θέση της Επιτροπής ότι μόνο μικρό ποσοστό των πελατών των κυριοτέρων βρετανικών επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων θεωρούν ότι οι διακοπές προς μακρινούς προορισμούς μπορούν να υποκαταστήσουν, με όρους ποιότητας/τιμής (value for money), τις διακοπές προς κοντινούς προορισμούς δεν μπορεί να θεωρηθεί ως προφανώς εσφαλμένη.

42 Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από τα λοιπά επιχειρήματα που επικαλείται η προσφεύγουσα.

43 Η τελευταία προβάλλει ότι οι μελέτες που πραγματοποιήθηκαν στον οικείο τομέα θεωρούν τις διακοπές προς μακρινούς προορισμούς ως τμήμα του πλειοψηφούντος ρεύματος. αραθέτει, ειδικότερα, τη δημοσίευση Holidays: The Booking procedure του Mintel, όπου εκτίθενται τα εξής: «Οι διακοπές μακρινών πτήσεων εισήλθαν στην αγορά των κύριων διακοπών. Στον βαθμό που τούτο βασίζεται στην επιθυμία του καταναλωτή να ταξιδέψει πιο μακριά και να δει τον κόσμο εκτός της Ευρώπης, ο παράγων τιμή κατέστη υποχρεωτικά ένα στοιχείο κλειδί στην επιλογή του». Εξάλλου, η Επιτροπή έπρεπε να λάβει υπόψη τις μαρτυρίες τρίτων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων που ελήφθησαν κατά την έρευνά της, οι οποίες υπογραμμίζουν επίσης την αυξανόμενη σημασία της υποκαταστάσεως των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς με εκείνες προς κοντινούς προορισμούς.

44 Ωστόσο, υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περιπτώσεως, δεδομένου ότι πρόκειται για τον ορισμό της αγοράς, το ότι η Επιτροπή δεν απέδωσε αποφασιστική σημασία ούτε στην εξέλιξη των προτιμήσεων των καταναλωτών ούτε στην αυξανόμενη σημασία της υποκαταστάσεως των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς, όπως η Φλώριδα και η Δομινικανή Δημοκρατία, από τις διακοπές προς κοντινούς προορισμούς, ούτε, τέλος, στην αυξανόμενη αγορά των διακοπών προς μακρινούς προορισμούς κατά τα τελευταία έτη, δεν αρκεί για να συναχθεί ότι η Επιτροπή υπερέβη τα όρια της εξουσίας εκτιμήσεως κρίνοντας ότι οι οργανωμένες διακοπές προς κοντινούς προορισμούς δεν εμπίπτουν στην ίδια αγορά του προϊόντος με τις οργανωμένες διακοπές προς μακρινούς προορισμούς.

45 Τρίτον, όσον αφορά την επιχειρηματολογία της προσφεύγουσας ως προς την υποκατάσταση από την πλευρά της προσφοράς και την εναλλακτική χρήση των αεροπλάνων που χρησιμοποιούνται στις κοντινές και μακρινές πτήσεις, δεν μπορεί να προσάπτεται στην Επιτροπή ότι έκρινε ότι η διαπίστωση, κατά την οποία ορισμένα αεροπλάνα πολλαπλής χρήσεως, όπως το Boeing 757, μπορούν να χρησιμοποιούνται σε ορισμένο βαθμό συγχρόνως για μακρινούς προορισμούς και για κοντινούς προορισμούς, δεν είναι αρκούντως καθοριστική, αν ληφθούν υπόψη άλλα διαπιστωθέντα στοιχεία σχετικά με την υποκατάσταση του προϊόντος υπό την έποψη της ζητήσεως, για να την οδηγήσουν στην αποδοχή ευρύτερου ορισμού της αγοράς. Συναφώς, επιβάλλεται να γίνει παραπομπή, όπως πράττει η ίδια η προσφεύγουσα, στο σημείο 13 της ανακοινώσεως της Επιτροπής όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς για τους σκοπούς του κοινοτικού ανταγωνισμού (ΕΕ 1997, C 372, σ. 5), όπου αναφέρεται:

«Από οικονομική άποψη, για τον καθορισμό της αγοράς του σχετικού προϊόντος, η υποκατάσταση από την πλευρά της ζήτησης αποτελεί το πλέον άμεσο και αποτελεσματικό μέσο ελέγχου των προμηθευτών ενός δεδομένου προϊόντος, ιδίως όσον αφορά τις αποφάσεις τους για τον καθορισμό των τιμών».

46 Τέλος, η προσφεύγουσα δεν μπορεί να επικαλείται έλλειψη αιτιολογίας όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς.

47 Η Επιτροπή αφιέρωσε ένα σημαντικό μέρος της Αποφάσεως (αιτιολογικές σκέψεις 5 έως 28) για να εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους έκρινε ότι η σχετική αγορά περιορίζεται σε εκείνη των διακοπών προς κοντινούς προορισμούς. Έτσι, από την Απόφαση διαφαίνεται κατά τρόπο σαφή και μη διφορούμενο η συλλογιστική της Επιτροπής ως προς τον ορισμό της σχετικής αγοράς, κατά τρόπο που επιτρέπει στον κοινοτικό δικαστή να ασκήσει τον έλεγχό του και στους ενδιαφερόμενους να γνωρίσουν τους λόγους που δικαιολογούν τη λήψη του μέτρου για να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους (απόφαση του Δικαστηρίου της 14ης Φεβρουαρίου 1990, C-350/88, Delacre κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1990, σ. Ι-395, σκέψη 15).

48 Επομένως, ο πρώτος λόγος πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.

Επί του δευτέρου λόγου, που αντλείται από την παράβαση του άρθρου 2 του κανονισμού 4064/89, την παραβίαση της αρχής της ασφαλείας δικαίου και την παράβαση του άρθρου 253 ΕΚ καθόσον η Επιτροπή εξέτασε την προκειμένη περίπτωση αναφερόμενη σε εσφαλμένη έννοια της συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως

49 Η προσφεύγουσα προσάπτει στην Επιτροπή ότι εφάρμοσε, για τους σκοπούς της Αποφάσεως, μια νέα και εσφαλμένη έννοια της «συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως», που εκτίθεται συνολικά στις αιτιολογικές σκέψεις 51 έως 56 της Αποφάσεως, αφιστάμενη της προηγούμενης πρακτικής της ως προς τη λήψη αποφάσεων, της κοινοτικής νομολογίας και των ορθών οικονομικών αρχών, ενώ συγχρόνως παραβαίνει το άρθρο 2 του κανονισμού 4064/89. Επιπλέον, ενεργώντας κατ' αυτόν τον τρόπο, η Επιτροπή παραβίασε την αρχή της ασφαλείας δικαίου και παρέβη το άρθρο 253 ΕΚ καθόσον η απόφαση φέρει το στίγμα της ελλείψεως αιτιολογίας.

50 Η Επιτροπή αρνείται ότι είχε μια νέα προσέγγιση και υποστηρίζει ότι εφάρμοσε το κριτήριο της συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως που είχε ήδη χρησιμοποιήσει στις προηγούμενες υποθέσεις και το οποίο είχε επικυρωθεί από το ρωτοδικείο με την απόφαση της 25ης Μαρτίου 1999, Τ-102/96, Gensor κατά Επιτροπής (Συλλογή 1999, σ. ΙΙ-753).

51 Επιβάλλεται να υπογραμμιστεί ότι οι προαναφερθείσες αιτιολογικές σκέψεις της Αποφάσεως (51 έως 56) περιλαμβάνονται στο τμήμα VA της Αποφάσεως, στην οποία η Επιτροπή εκθέτει, αποκλειστικά ως εισαγωγή και κατά τρόπο συνθετικό, τους λόγους για τους οποίους κατέληξε στο ότι η κοινοποιηθείσα πράξη συγκεντρώσεως θα είχε ως συνέπεια τη δημιουργία μιας δεσπόζουσας θέσεως και όπου παρέχει μια γενική απάντηση στις παρατηρήσεις που υπέβαλε η προσφεύγουσα κατά τη διοικητική διαδικασία επί ορισμένων χαρακτηριστικών στοιχείων μιας καταστάσεως συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως.

52 Στο εισαγωγικό αυτό κεφάλαιο της νομικής αναλύσεως της κοινοποιηθείσας συγκεντρώσεως, η Επιτροπή απλώς σκιαγραφεί τα γενικά χαρακτηριστικά των εκτιμήσεών της ως προς τις επιπτώσεις της πράξεως, τα οποία εν συνεχεία εκτίθενται και αναπτύσσονται στις αιτιολογικές σκέψεις 57 έως 180 της Αποφάσεως.

53 Δεδομένου ότι η Απόφαση συνιστά πράξη εφαρμογής του άρθρου 2 του κανονισμού 4064/89 σε συγκεκριμένη πράξη συγκεντρώσεως, το ρωτοδικείο, κατά τον έλεγχο της νομιμότητας μιας τέτοιας Αποφάσεως, οφείλει να περιοριστεί στη θέση που έλαβε η Επιτροπή σε σχέση με την κοινοποιηθείσα πράξη, δηλαδή οφείλει να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο το δίκαιο εφαρμόστηκε στα πραγματικά περιστατικά, και να αποφανθεί επί του βασίμου των εκτιμήσεων της Επιτροπής σχετικά με τα αποτελέσματα της κοινοποιηθείσας συγκεντρώσεως επί του ανταγωνισμού. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, οι ειδικές εκτιμήσεις ως προς την επίπτωση της πράξεως επί του ανταγωνισμού που οδήγησαν την Επιτροπή να εκτιμήσει ότι η συγκέντρωση έπρεπε να απαγορευθεί εκτίθενται και αναπτύσσονται στις αιτιολογικές σκέψεις 57 έως 180 της Αποφάσεως και βάλλονται από την προσφεύγουσα στο πλαίσιο του τρίτου της λόγου ακυρώσεως.

54 Επομένως, επιβάλλεται να εξεταστεί πρώτον το βάσιμο των επιχειρημάτων που προβάλλει η προσφεύγουσα στο πλαίσιο του τρίτου λόγου και, κατ' αυτόν τον τρόπο, να ληφθούν υπόψη τα επιχειρήματά της σχετικά με τις γενικές εκτιμήσεις της Επιτροπής που περιλαμβάνονται στις αιτιολογικές σκέψεις 51 έως 56 της Αποφάσεως.

Επί του τρίτου λόγου, που αντλείται, αφενός, από την παράβαση του άρθρου 2 του κανονισμού 4064/89 καθόσον η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η κοινοποιηθείσα πράξη συγκεντρώσεως θα δημιουργούσε συλλογική δεσπόζουσα θέση και, αφετέρου, από την παράβαση του άρθρου 253 ΕΚ

55 Με τον λόγο αυτόν, η προσφεύγουσα θέλει να αποδείξει ότι η Επιτροπή διέπραξε σφάλμα εκτιμήσεως κρίνοντας ότι η σχεδιαζόμενη πράξη έπρεπε να απαγορευθεί. Υποστηρίζει ότι με την Απόφαση δεν αποδεικνύεται επαρκώς κατά νόμο ότι το αποτέλεσμα της πράξεως θα είναι η δημιουργία μιας συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως ικανής να παρεμποδίσει σε μεγάλο βαθμό τον ανταγωνισμό στη σχετική αγορά. Απαγορεύοντας την πράξη, η Επιτροπή παρέβη έτσι το άρθρο 2 του κανονισμού 4064/89.

A - Γενικές παρατηρήσεις

56 Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, του κανονισμού 4064/89, οι συγκεντρώσεις που δεν δημιουργούν ούτε ενισχύουν δεσπόζουσα θέση, με αποτέλεσμα να παρακωλύεται σε μεγάλο βαθμό ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός στην κοινή αγορά ή σε σημαντικό τμήμα της, πρέπει να κηρύσσονται συμβατές με την κοινή αγορά.

57 Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 3, του κανονισμού, οι συγκεντρώσεις που δημιουργούν ή ενισχύουν δεσπόζουσα θέση, με αποτέλεσμα να παρακωλύεται σε σημαντικό βαθμό ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός στην κοινή αγορά ή σε σημαντικό τμήμα της, πρέπει να κηρύσσονται ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά.

58 Όταν, στο πλαίσιο της εφαρμογής του κανονισμού 4064/89, η Επιτροπή εξετάζει ενδεχόμενη συλλογική δεσπόζουσα θέση, οφείλει να προσδιορίσει αν η δημιουργία ή η ενίσχυση μιας τέτοιας θέσεως, ικανής να παρακωλύσει σημαντικά και διαρκώς τον υφιστάμενο στην αγορά αποτελεσματικό ανταγωνισμό, θα είναι η απευθείας και άμεση συνέπεια της συγκεντρώσεως (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, προπαρατεθείσα απόφαση Gensor κατά Επιτροπής, σκέψη 94). Ελλείψει μιας ουσιαστικής μεταβολής του υφιστάμενου ανταγωνισμού, η πράξη πρέπει να επιτραπεί (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, αποφάσεις του ρωτοδικείου της 19ης Μα_ου 1994, Τ-2/93, Air France κατά Επιτροπής, Συλλογή 1994, σ. ΙΙ-323, σκέψεις 78 και 79, και Gencor κατά Επιτροπής, προπαρατεθείσα, σκέψεις 170, 180 και 193).

59 Από τη νομολογία προκύπτει ότι, «[ό]σον αφορά μια ενδεχόμενη συλλογική δεσπόζουσα θέση, η Επιτροπή οφείλει [...] να εκτιμήσει, αναλύοντας τις προοπτικές της αγοράς αναφοράς, αν η πράξη συγκεντρώσεως που της κοινοποιείται οδηγεί σε μια κατάσταση στην οποία ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός στην οικεία αγορά παρακωλύεται σε σημαντικό βαθμό από τις μετέχουσες στη συγκέντρωση επιχειρήσεις και από μία ή περισσότερες τρίτες επιχειρήσεις που έχουν ομού, ιδίως λόγω των διασυνδέσεων που υφίστανται μεταξύ τους, την εξουσία να υιοθετούν κοινή γραμμή δράσης στην αγορά και να ενεργούν σε σημαντικό βαθμό ανεξάρτητα από τους λοιπούς ανταγωνιστές, από την πελατεία τους και, τελικώς, από τους καταναλωτές» (προπαρατεθείσες αποφάσεις Kali & Salz, σκέψη 221, και Gencor κατά Επιτροπής, σκέψη 163).

60 Το ρωτοδικείο έκρινε ότι «στο νομικό ή στο οικονομικό επίπεδο δεν υπάρχει κανένας λόγος να αποκλειστεί από την έννοια του οικονομικού δεσμού η σχέση αλληλεξάρτησης που υπάρχει μεταξύ των μελών ενός περιορισμένου ολιγοπωλίου, στο πλαίσιο του οποίου και σε μια αγορά που έχει τα κατάλληλα χαρακτηριστικά, ιδίως από τη σκοπιά της συγκεντρώσεως της αγοράς, της διαφάνειας και της ομοιογένειας του προϊόντος, αυτά είναι σε θέση να προβλέψουν το ένα τη συμπεριφορά του άλλου και επομένως έχουν ισχυρό κίνητρο να ευθυγραμμίσουν τη συμπεριφορά τους στην αγορά έτσι ώστε, ιδίως, να μεγιστοποιήσουν το κοινό κέρδος, περιορίζοντας την παραγωγή με προοπτική την αύξηση των τιμών. ράγματι, σε ένα τέτοιο πλαίσιο, κάθε επιχειρηματίας γνωρίζει ότι η ανάπτυξη έντονης ανταγωνιστικής δράσης εκ μέρους του με σκοπό την αύξηση του μεριδίου αγοράς (λόγου χάρη μια μείωση των τιμών) θα προκαλούσε παρόμοια συμπεριφορά εκ μέρους των άλλων, οπότε η πρωτοβουλία του δεν θα του απέφερε κανένα πλεονέκτημα. Συνεπώς όλοι οι επιχειρηματίες αναγκάζονται να ανεχθούν τη μείωση των τιμών» (προπαρατεθείσα απόφαση Gencor κατά Επιτροπής, σκέψη 276).

61 Κατάσταση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως παρακωλύουσα σε σημαντικό βαθμό τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό εντός της κοινής αγοράς ή σε σημαντικό τμήμα αυτής μπορεί, επομένως, να προκύψει εν συνεχεία μιας συγκεντρώσεως όταν, λαμβανομένων υπόψη των ίδιων των χαρακτηριστικών της σχετικής αγοράς και της μεταβολής που θα επιφέρει στη δομή της η πραγματοποίηση της συγκεντρώσεως, η τελευταία θα έχει ως αποτέλεσμα ότι, κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου, συνειδητοποιώντας τα κοινά συμφέροντα, θα θεωρούσε δυνατό, οικονομικά ορθολογικό και, επομένως, προτιμητέο, να υιοθετεί διαρκώς την ίδια γραμμή δράσεως στην αγορά με σκοπό να πωλεί σε τιμές υψηλότερες από τις ανταγωνιστικές, χωρίς να χρειάζεται να συνάψει συμφωνία ή να ακολουθήσει εναρμονισμένη πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 81 ΕΚ (βλ., υπό το ίδιο πνεύμα, την προπαρατεθείσα απόφαση Gencor κατά Επιτροπής, σκέψη 277), και χωρίς οι σημερινοί ή οι μελλοντικοί ανταγωνιστές ή ακόμη οι πελάτες και οι καταναλωτές να μπορούν να αντιδράσουν πραγματικά.

62 Όπως προέβαλε η προσφεύγουσα και όπως δέχθηκε η Επιτροπή με τα υπομνήματά της, απαιτούνται τρεις προϋποθέσεις για να μπορεί να δημιουργηθεί η κατ' αυτόν τον τρόπο ορισθείσα κατάσταση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως:

- πρώτον, κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου πρέπει να μπορεί να γνωρίζει τη συμπεριφορά των άλλων μελών, προκειμένου να εξακριβώνει αν υιοθετούν ή όχι την ίδια γραμμή δράσεως. Όπως ρητά δέχεται η Επιτροπή, δεν αρκεί το ότι κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου έχει συνείδηση του ότι όλοι μπορούν να επωφεληθούν από μια αλληλεξαρτώμενη συμπεριφορά στην αγορά, αλλά πρέπει επίσης να διαθέτει ένα μέσο για να γνωρίζει αν οι άλλοι επιχειρηματίες υιοθετούν την ίδια στρατηγική και αν τη διατηρούν. Η διαφάνεια στην αγορά θα πρέπει, επομένως, να είναι επαρκής για να επιτρέπει σε κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου να γνωρίζει, κατά τρόπο αρκούντως αρκιβή και άμεσο, την εξέλιξη της συμπεριφοράς στην αγορά καθενός από τα άλλα μέλη·

- δεύτερον, είναι αναγκαίο η κατάσταση σιωπηρού συντονισμού να μπορεί να διατηρηθεί, δηλαδή πρέπει να υπάρχει ένα κίνητρο για να μη αποστούν από την κοινή γραμμή στην αγορά. Όπως παρατηρεί η Επιτροπή, μόνον αν όλα τα μέλη του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου διατηρήσουν παράλληλη συμπεριφορά μπορούν να επωφεληθούν. Επομένως, η προϋπόθεση αυτή εμπεριέχει την έννοια των αντιποίνων σε περίπτωση συμπεριφοράς που αποκλίνει από την κοινή γραμμή. Οι διάδικοι συμμερίζονται εν προκειμένω την ιδέα ότι για να είναι βιώσιμη μια συλλογική δεσπόζουσα θέση θα πρέπει να υπάρχουν επαρκείς παράγοντες αποτροπής για να εξασφαλιστεί ένα σταθερό κίνητρο για να μην αποστούν από την κοινή γραμμή, πράγμα που ισοδυναμεί με το ότι πρέπει κάθε μέλος του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου να γνωρίζει ότι η ανάπτυξη έντονης ανταγωνιστικής δράσης εκ μέρους του με σκοπό την αύξηση του μεριδίου αγοράς θα προκαλούσε παρόμοια συμπεριφορά εκ μέρους των άλλων, οπότε η πρωτοβουλία του δεν θα του απέφερε κανένα πλεονέκτημα (βλ., υπό το πνεύμα αυτό, προπαρατεθείσα απόφαση Gencor κατά Επιτροπής, σκέψη 276).

- τρίτον, για να αποδείξει επαρκώς κατά νόμον την ύπαρξη συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, η Επιτροπή οφείλει επίσης να αποδείξει ότι η προβλεπτή αντίδραση των σημερινών και μελλοντικών ανταγωνιστών, καθώς και των καταναλωτών δεν θα αναιρούσε τα αποτελέσματα που αναμένονται από την κοινή γραμμή δράσεως.

63 Η ανάλυση των προοπτικών που η Επιτροπή καλείται να πραγματοποιήσει στο πλαίσιο του ελέγχου των συγκεντρώσεων, όταν πρόκειται για συλλογική δεσπόζουσα θέση, καθιστά αναγκαία την προσεκτική εξέταση ιδίως των περιστάσεων οι οποίες, ανάλογα με την κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, αποδεικνύονται σημαντικές προκειμένου να εκτιμηθούν τα αποτελέσματα της πράξεως συγκεντρώσεως επί του ανταγωνισμού εντός της αγοράς αναφοράς (προπαρατεθείσα απόφαση Kali & Salz, σκέψη 222). ράγματι, όπως υπογράμμισε η ίδια η Επιτροπή στο σημείο 104 της από 20 Μα_ου 1998 αποφάσεώς της, Price Waterhouse κατά Coopers & Lybrand (υπόθεση IV/Μ.1016) (ΕΕ 1999, L 50, σ. 27), προκύπτει επίσης από την απόφαση Kali & Salz ότι, όταν η Επιτροπή φρονεί ότι μια πράξη πρέπει να απαγορευθεί επειδή θα δημιουργήσει κατάσταση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, σ' αυτήν απόκειται να παράσχει ισχυρές αποδείξεις. Οι αποδείξεις αυτές πρέπει να αφορούν, ειδικότερα, τα στοιχεία που καλούνται να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην αποτίμηση μιας ενδεχόμενης δημιουργίας συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, όπως η απουσία αποτελεσματικού ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρηματιών που είναι μέλη του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου και η ασθενής ανταγωνιστική πίεση που μπορεί ενδεχομένως να ασκήσουν οι άλλοι επιχειρηματίες.

64 Εξάλλου, επιβάλλεται να παρατηρηθεί ότι οι ουσιαστικοί κανόνες του κανονισμού 4064/89, ειδικότερα δε το άρθρο 2, παρέχουν στην Επιτροπή ορισμένη διακριτική εξουσία, ιδίως όσον αφορά τις εκτιμήσεις οικονομικής φύσεως. Κατά συνέπεια, ο εκ μέρους του κοινοτικού δικαστή έλεγχος της ασκήσεως μιας τέτοιας εξουσίας, που είναι ουσιώδης για τον καθορισμό των κανόνων στον τομέα των συγκεντρώσεων, πρέπει να ασκείται λαμβανομένου υπόψη του περιθωρίου εκτιμήσεως, το οποίο στηρίζεται στους οικονομικής φύσεως κανόνες που απαρτίζουν το καθεστώς των συγκεντρώσεων (προπαρατεθείσες αποφάσεις Kali & Salz, σκέψεις 223 και 224, και Gencor κατά Επιτροπής, σκέψεις 164 και 165).

65 Επομένως, υπό το φως των προεκτεθέντων πρέπει να εξεταστεί το βάσιμο των αιτιάσεων που επικαλείται η προσφεύγουσα προκειμένου να αποδείξει ότι η Επιτροπή διέπραξε σφάλμα εκτιμήσεως κρίνοντας ότι οι προϋποθέσεις ή τα χαρακτηριστικά στοιχεία μιας συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως θα συνέτρεχαν αν είχε επιτραπεί η κοινοποιηθείσα συγκέντρωση.

B - Απόφαση

66 Η Απόφαση διακρίνει (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 72 και 75) δύο είδη επιχειρηματιών στη σχετική αγορά, αφενός, τους μεγάλους επιχειρηματίες οργανώσεως ταξιδίων και, αφετέρου, τους δευτερεύοντες επιχειρηματίες ή μικρές επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων:

- οι μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων χαρακτηρίζονται από το σχετικά σημαντικό μέγεθός τους, αφού το μερίδιό τους στην αγορά υπερβαίνει το 10 % (σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής, η Thomson πραγματοποιεί το 27 % των πωλήσεων, η Airtours το 21 %, η Thomas Cook το 20 % και η First Choice το 11 %, ήτοι σύνολο 79 %· σύμφωνα με τα στοιχεία της Airtours, η Thomson πραγματοποιεί το 30,7 % των πωλήσεων, η Thomas Cook το 20,4 %, η Airtours το 19,4 % και η First Choice το 15 %, ήτοι σύνολο 85,5 %), και από το γεγονός ότι όλες είναι κάθετα διαρθωμένες αφού διαθέτουν εταιρίες charters και ταξιδιωτικά γραφεία·

- οι δευτερεύοντες επιχειρηματίες είναι μικρότερου μεγέθους, κανείς δεν έχει μερίδιο αγοράς μεγαλύτερο του 5 %, και γενικώς δεν διαθέτουν τις δικές τους εταιρίες charters ούτε τα δικά τους γραφεία ταξιδίων. Εκτός της Cosmos (η οποία αποτελεί εξαίρεση στην έλλειψη κάθετης διαρθώσεως των δευτερευόντων επιχειρηματιών, στον βαθμό που συνδέεται με την Monarch, μια από τις κυριότερες εταιρίες charters του Ηνωμένου Βασιλείου), της Μάνος και της Kosmar, που είναι η πέμπτη, έκτη και έβδομη επιχείρηση οργανώσεως ταξιδίων και πραγματοποιούν αντιστοίχως το 2,9 %, το 1,7 % και το 1,7 % των πωλήσεων, υπάρχουν αρκετές εκατοντάδες ανταγωνιστών από μικρές επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων, καμιά όμως απ' αυτές δεν πραγματοποιεί περισσότερο του 1 % των πωλήσεων.

67 Από την Απόφαση (βλ. σύνοψη της εκτιμήσεως της Επιτροπής στις αιτιολογικές σκέψεις 168 έως 172 της Αποφάσεως) προκύπτει ότι η Επιτροπή θεώρησε ότι η πραγματοποίηση της σχεδιαζόμενης συγκεντρώσεως θα δημιουργούσε δεσπόζουσα θέση στη βρετανική αγορά οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό προς κοντινούς προορισμούς, η οποία θα είχε ως αποτέλεσμα να παρακωλύεται σε σημαντικό βαθμό ο ανταγωνισμός εντός της κοινής αγοράς, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 3, του κανονισμού 4064/89 για τους εξής λόγους:

- η πραγματοποίηση της σχεδιαζόμενης συγκεντρώσεως θα εξαλείψει τον ανταγωνισμό μεταξύ των τριών μεγάλων επιχειρήσεων στον τομέα οργανώσεως ταξιδίων που απομένουν μετά τη συγκέντρωση (το σύνολο Airtours/First Choice, Thomson και Thomas Cook)· δεν θα είχαν πλέον κίνητρα για τον μεταξύ τους ανταγωνισμό λόγω των διαρθρωτικών χαρακτηριστικών και του τρόπου λειτουργίας της αγοράς, που θα εξαρτάται από τις αποφάσεις που λαμβάνονται στον τομέα της προσφοράς, και λόγω του μεγάλου βαθμού συγκεντρώσεώς της (80 % για τις τρεις μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων αν πραγματοποιηθεί η πράξη αυτή) (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 169)·

- η συγκέντρωση θα ενισχύσει τον βαθμό διαφάνειας και αλληλεξαρτήσεως που υπάρχει ήδη, οπότε οι τρεις μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων θα είχαν κάθε συμφέρον να υιοθετούν παράλληλες συμπεριφορές όσον αφορά τον προσδιορισμό του αριθμού πακέτων διακοπών που διατίθενται στην αγορά, μειώνοντας την προσφορά πέραν του ότι επιβάλλει η εξέλιξη της αγοράς (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 170)·

- η εξέταση του ανταγωνισμού κατά το παρελθόν ενισχύει το συμπέρασμα αυτό, στον βαθμό που δείχνει ότι η σχετική αγορά εμφάνισε ήδη κάποια τάση προς τη συλλογική δεσπόζουσα θέση (Απόφαση, αιτιολογικές σκέψεις 128 έως 138)·

- θα υπάρχουν παράγοντες αποτροπής ή δυνατότητες αντιποίνων που συνδέονται με το γεγονός ότι αν μία από τις τρεις εναπομένουσες μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων αποφάσιζε να μην περιορίσει την προσφορά της, υπάρχει ο κίνδυνος οι δύο άλλες να πράξουν το ίδιο, πράγμα που θα είχε ως αποτέλεσμα μια «κατάσταση υπερπροσφοράς» και σοβαρές οικονομικές συνέπειες για κάθε μία από τις τρεις αυτές επιχειρήσεις (Απόφαση, παράγραφος 170)·

- οι μικρές επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων ή οι νεοεισερχόμενες, δηλαδή οι σημερινοί και μελλοντικοί ανταγωνιστές, θα περιθωριοποιηθούν ακόμη περισσότερο με την πραγματοποίηση της συγκεντρώσεως, αφού δεν θα έχουν πλέον την First Choice ως προμηθευτή αεροπορικών θέσεων και ως δίαυλο μελλοντικής διανομής· εν πάση περιπτώσει, οι επιχειρήσεις αυτές δεν θα διαθέτουν τη δυνατότητα να συμψηφίσουν ενδεχόμενους περιορισμούς της προσφοράς που θα εφαρμόσουν οι τρεις τελευταίες μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 171).

68 Όσον αφορά τα αποτελέσματα της συγκεντρώσεως επί του αποτελεσματικού ανταγωνισμού, η Επιτροπή έκρινε ότι το γεγονός ότι περιορίζεται η συνολική προσφορά που διατίθεται στην αγορά θα έχει ως αποτέλεσμα η αγορά να κρατηθεί κλειστή και να προκαλέσει άνοδο των τιμών και των κερδών του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου (βλ., ειδικότερα, αιτιολογικές σκέψεις 56 και 168 in fine της Αποφάσεως).

Γ - Επί των φερομένων σφαλμάτων εκτιμήσεως που διέπραξε η Επιτροπή

69 Η προσφεύγουσα προβάλλει ότι, αντίθετα προς ό,τι διατείνεται η Επιτροπή, τα στοιχεία που αυτή δέχθηκε με την Απόφαση προκειμένου να χαρακτηρίσει την κατάσταση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως δεν υπήρχαν κατά τη στιγμή της κοινοποιήσεως και δεν θα επέλθουν σε περίπτωση πραγματοποιήσεως της συγκεντρώσεως.

70 Συγκεκριμένα, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι, πρώτον, η Επιτροπή δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμο ότι, ενόψει των χαρακτηριστικών της σχετικής αγοράς, η πραγματοποίηση της συγκεντρώσεως θα παρακινούσε τις τρεις τελευταίες μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων να μην ανταγωνίζονται πλέον μεταξύ τους.

71 Δεύτερον, προβάλλει ότι έστω και αν ένα τέτοιο κίνητρο μπορεί να υπάρχει, η απουσία παραγόντων αποτροπής ή οι δυνατότητες πρόσφορων αντιποίνων θα εμπόδιζε τη δημιουργία του δεσπόζοντος ολιγοπωλίου.

72 Τρίτον, και εν πάση περιπτώσει, οι μικρές επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων και οι νεοεισερχόμενες, δηλαδή οι σημερινοί και μελλοντικοί ανταγωνιστές, θα αμφισβητήσουν τους ενδεχόμενους περιορισμούς της προσφοράς και οι καταναλωτές θα αντιδράσουν ανάλογα, οπότε οι τρεις τελευταίες μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων δεν θα είχαν, ως αποτέλεσμα της συγκεντρώσεως, την εξουσία να αντιδράσουν από κοινού σε σημαντικό βαθμό ανεξάρτητα από τους λοιπούς ανταγωνιστές και τους καταναλωτές.

73 Τέλος, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι η Επιτροπή διέπραξε σφάλμα εκτιμήσεως στον τρόπο αποτιμήσεως της επιπτώσεως που είχε η συγκέντρωση επί του ανταγωνισμού εντός της σχετικής αγοράς.

1. ροκαταρκτικές παρατηρήσεις

74 Η προσφεύγουσα προβάλλει, προκαταρκτικά, ότι η φυσική τάση των επιχειρηματιών στη σχετική αγορά να καθορίσουν με σωφροσύνη την προσφορά τους ουδόλως τους εμπόδισε να ανταγωνίζονται μεταξύ τους κατά το παρελθόν και δεν δικαιολογείται η εκτίμηση ότι η πραγματοποίηση της σχεδιαζόμενης συγκεντρώσεως θα είχε ως συνέπεια την εξαφάνιση του ανταγωνισμού αυτού λόγω της δημιουργίας μιας συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως των τριών τελευταίων μεγάλων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων.

75 Η Απόφαση είναι ιδιαίτερα ελλειπτική όσον αφορά τον χαρακτηρισμό της καταστάσεως ανταγωνισμού που υπήρχε κατά τη στιγμή της κοινοποιήσεως. Ωστόσο, δεν αμφισβητείται ότι η Επιτροπή κατέληξε στο ότι η πραγματοποίηση της σχεδιαζόμενης συγκεντρώσεως θα δημιουργούσε, και δεν θα επέτεινε, τη δεσπόζουσα θέση στην αγορά (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 194). Η Επιτροπή επιβεβαίωσε με τα υπομνήματά της ότι δεν διατείνεται ότι υπήρχε κατά τη στιγμή της κοινοποιήσεως κατάσταση δεσπόζοντος ολιγοπωλίου και ότι όντως πρόκειται για δημιουργία, και όχι για ενίσχυση, μιας συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως. Επομένως, δεν αμφισβητεί ότι οι κυριότερες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων δεν θεώρησαν δυνατό και δεν έκριναν αποδοτικό, πριν την πραγματοποίηση της σχεδιαζόμενης συγκεντρώσεως, να περιορίσουν την προσφορά τους προκειμένου να αυξήσουν τις τιμές και τα εισοδήματά τους.

76 Επομένως, προκύπτει ότι η εκ μέρους του ρωτοδικείου εξέταση πρέπει στην προκειμένη περίπτωση να λάβει ως σημείο εκκινήσεως μια κατάσταση στην οποία, κατά την ίδια την Επιτροπή, οι τέσσερις μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων δεν έχουν την εξουσία να υιοθετούν την ίδια γραμμή δράσεως στην αγορά και, επομένως, να εμφανίζονται σ' αυτήν ως ενιαία οντότητα έναντι των ανταγωνιστών τους, των εμπορικών τους εταίρων και των καταναλωτών και όπου, επομένως, δεν απολαύουν ιδίων εξουσιών σε μια συλλογική δεσπόζουσα θέση.

77 Υπό τις περιστάσεις αυτές, απέκειτο στην Επιτροπή να αποδείξει ότι, ενόψει των χαρακτηριστικών της αγοράς στον τομέα των οργανωμένων διακοπών προς κοντινούς προορισμούς για τους Βρετανούς και λαμβάνοντας υπόψη την κοινοποιηθείσα συγκέντρωση, η έγκρισή της θα είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως περιοριστικής του ανταγωνισμού, αφού οι Airtours/First Choice, Thomson και Thomas Cook θα είχαν την εξουσία, την οποία δεν είχαν προηγουμένως, να υιοθετούν κοινή γραμμή δράσεως στην αγορά καθορίζοντας την προσφορά τους σε μικρότερο ποσοστό απ' ό,τι θα συνέβαινε κανονικά σε μια ανταγωνιστική αγορά, χαρακτηριζόμενη ήδη από μια κάποια επιφυλακτικότητα στον τομέα της προσφοράς.

78 Επομένως, υπό το φως των προεκτεθέντων πρέπει να εξεταστούν οι αιτιάσεις και τα επιχειρήματα που η προσφεύγουσα προβάλλει στην προκειμένη περίπτωση.

2. Επί του συμπεράσματος ότι η πραγματοποίηση της συγκεντρώσεως θα ενθάρρυνε τις τρεις τελευταίες μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων να καταργήσουν τον μεταξύ τους ανταγωνισμό

79 Η προσφεύγουσα προβάλλει ότι το συμπέρασμα ότι η πραγματοποίηση της συγκεντρώσεως θα παρακινούσε τις τρεις τελευταίες μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων να καταργήσουν τον μεταξύ τους ανταγωνισμό είναι εσφαλμένο, επειδή η Επιτροπή, αφενός, δεν έλαβε υπόψη, όπως όφειλε, τον ανταγωνισμό που υπήρχε μεταξύ των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων κατά τη στιγμή της κοινοποιήσεως και, αφετέρου, διέπραξε σφάλματα κατά την εκτίμηση των χαρακτηριστικών της αγοράς που έγιναν δεκτά ως ενδείξεις για να καταδείξει ότι η συγκέντρωση αυτή θα δημιουργούσε συλλογική δεσπόζουσα θέση, ειδικότερα, δηλαδή, την προηγούμενη και την προβλεπτή εξέλιξη της ζητήσεως, την αστάθειά της και τον βαθμό διαφάνειας που υπήρχε στην αγορά.

α) Επί της εκτιμήσεως του ανταγωνισμού που υπήρχε μεταξύ των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων

80 Η προσφεύγουσα προβάλλει ότι η ανάλυση του ανταγωνισμού που υπήρχε πριν την κοινοποίηση (που αποκαλείται ανταγωνισμός κατά το παρελθόν) διαδραματίζει θεμελιώδη ρόλο στην προκειμένη περίπτωση, στον βαθμό που τα κύρια κίνητρα που επικαλείται η Επιτροπή, δηλαδή η ύπαρξη ανελαστικότητας στον τομέα της προσφοράς, είναι ίδιον της κανονικής λειτουργίας της αγοράς, που αφορά το σύνολο του επαγγέλματος και δεν επηρεάζεται από την πραγματοποίηση της σχεδιαζόμενης συγκεντρώσεως. Υποστηρίζει ότι η σχετική αγορά λειτούργησε, κατά τα τελευταία έτη, κατά τρόπο ανταγωνιστικό, αμφισβητεί δε τον ισχυρισμό της Επιτροπής ότι εμφάνιζε ήδη τάση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως. Ειδικότερα, επικρίνει τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή έλαβε υπόψη τη φερόμενη ύπαρξη τάσεως για συλλογική δεσπόζουσα θέση πριν ακόμη να εξεταστεί η πραγματοποίηση της σχεδιαζόμενης συγκεντρώσεως και η αστάθεια των παραδοσιακών μεριδίων στην αγορά.

81 Η Επιτροπή προβάλλει ότι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούσε προηγουμένως η αγορά και η ύπαρξη ανταγωνισμού κατά το παρελθόν δεν είναι σημαντικά στοιχεία, στον βαθμό που η Απόφαση στηρίζεται στη διαπίστωση ότι η σχεδιαζόμενη συγκέντρωση θα δημιουργούσε συλλογική δεσπόζουσα θέση, δηλαδή, θα τροποποιούσε τις συνθήκες της αγοράς κατά τέτοιο τρόπο ώστε τα κίνητρα και η συμπεριφορά που είχαν εξεταστεί κατά το παρελθόν να μην αποτελούν πλέον πρόσφορα σημεία συγκρίσεως για να προσδιοριστεί η αντίδραση των επιχειρηματιών στη νέα κατάσταση της αγοράς. Επομένως, προβάλλει ότι το ουσιώδες ζήτημα είναι κατά πόσον η σχεδιαζόμενη συγκέντρωση θα μετέβαλλε τις υφιστάμενες συνθήκες της αγοράς κατά τέτοιο τρόπο ώστε οι κυριότερες επιχειρήσεις να μην ενεργούν πλέον όπως κατά το παρελθόν. Έτσι, το ότι η αγορά ήταν ανταγωνιστική με τέσσερις μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων δεν σημαίνει ότι θα εξακολουθήσει να είναι ανταγωνιστική αν οι επιχειρήσεις ήσαν πλέον τρεις. Η Επιτροπή αμφισβητεί ωστόσο τα επιχειρήματα της προσφεύγουσας τα οποία αποβλέπουν στο να αποδείξουν ότι υπήρχε και εξακολουθεί να υπάρχει έντονος ανταγωνισμός μεταξύ των κυριότερων επιχειρήσεων.

82 Ωστόσο, το ρωτοδικείο παρατηρεί ότι, ως προς τη φερόμενη συλλογική δεσπόζουσα θέση, ένα από τη ζητήματα που η Επιτροπή υποχρεούται να εξετάσει είναι κατά πόσον η πράξη συγκεντρώσεως την οποία εξετάζει θα είχε ως συνέπεια να παρακωλύεται σε σημαντικό βαθμό ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός στη σχετική αγορά (προπαρατεθείσες αποφάσεις Kali & Salz, σκέψη 221, και Gencor κατά Επιτροπής, σκέψη 163). Ελλείψει σημαντικής μεταβολής στο επίπεδο του προϋπάρχοντος ανταγωνισμού, η πράξη έπρεπε να εγκριθεί, διότι δεν έχει περιοριστικά αποτελέσματα στον ανταγωνισμό. (βλ. αιτιολογική σκέψη 58 ανωτέρω), Επομένως, ο βαθμός ανταγωνισμού που υπάρχει στη σχετική αγορά κατά τη στιγμή της κοινοποιήσεως της πράξεως αποτελεί καθοριστικό γεγονός προκειμένου να χαρακτηρισθεί η ενδεχόμενη δημιουργία μιας καταστάσεως συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως στο πλαίσιο εφαρμογής του κανονισμού 4064/89.

83 Όπως ισχυρίζεται η προσφεύγουσα, η εν προκειμένω ανάλυση του υφιστάμενου ανταγωνισμού πριν την κοινοποίηση είναι ακόμη σημαντικότερη καθόσον το αντικείμενο του σιωπηρού συντονισμού που θα έπρεπε να επέλθει μετά τη συγκέντρωση, κατά την Επιτροπή, θα ήταν ο περιορισμός της προσφοράς θέσεων στην αγορά εκ μέρους των τριών κάθετα διαρθρωμένων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων που υπολείπεται από τη φυσική σύνεση στο σχεδιασμό της δυναμικότητάς τους, την οποία η ίδια η Επιτροπή θεωρεί ότι χαρακτηρίζει την κανονική λειτουργία της αγοράς.

i) Επί της τάσεως που υπήρχε για συλλογική δεσπόζουσα θέση πριν την πραγματοποίηση της σχεδιαζόμενης συγκεντρώσεως

84 Επιβάλλεται η διαπίστωση, πρώτον, ότι, καίτοι η Επιτροπή αφιέρωσε μέρος της Αποφάσεως στην εξέταση της «δομής του ανταγωνισμού κατά το παρελθόν» (αιτιολογικές σκέψεις 128 έως 138), η λεπτομερής ανάλυση των παραγράφων αυτού του μέρους δείχνει ότι, στην πραγματικότητα, η Επιτροπή δεν αποφάνθηκε επί του εύρους του ανταγωνισμού που υπήρχε στην αγορά αυτή. εριορίζεται στο να εκθέσει (αιτιολογικές σκέψεις 128 έως 138) μια σειρά περιστατικών ή στοιχείων που παρατηρήθηκαν στην αγορά αυτή κατά τα έτη που προηγήθηκαν της κοινοποιήσεως, για να καταλήξει (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 138) στο ότι «υπάρχουν πολλές ενδείξεις για εμφάνιση ολιγοπωλίου με δεσπόζουσα θέση στον τομέα αυτό, ιδίως όσον αφορά τον καθορισμό της προσφοράς». Όμως, σ' αυτά τα αποσπάσματα της Αποφάσεως δε γίνεται καμιά μνεία του ενδεχομένως μειωμένου βαθμού του ανταγωνισμού στην αγορά πριν την κοινοποίηση.

- Επί του ότι οι μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων υιοθετούν συνετή προσέγγιση στον τομέα σχεδιασμού της προσφοράς θέσεων και λαμβάνουν ειδικότερα υπόψη τις εκτιμήσεις των κυριότερων ανταγωνιστών

85 Στις αιτιολογικές σκέψεις 135 και 136 της Αποφάσεως, η Επιτροπή εκθέτει ότι οι μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων υιοθετούν συνετή προσέγγιση στον σχεδιασμό της προσφοράς θέσεων και λαμβάνουν ειδικότερα υπόψη τις εκτιμήσεις των κυριότερων ανταγωνιστών (η Απόφαση παραθέτει, στην αιτιολογική σκέψη 136, ορισμένα αποσπάσματα από όσα ανέφεραν οι διευθύνοντες τις κάθετα οργανωμένες μεγάλες βρετανικές επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων οι οποίες είναι ενδεικτικά αυτού του συνετού σχεδιασμού). Στην προηγούμενη αιτιολογική σκέψη 135, η Απόφαση αναφέρει ένα επεισόδιο, το οποίο συνέβη το καλοκαίρι του 1995, το οποίο, κατά την Επιτροπή, απεικονίζει τις συνέπειες μιας πλεονάζουσας προσφοράς στην αγορά: κατά την περίοδο προγραμματισμού του 1994, οι επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων υπερεκτίμησαν τη ζήτηση για την καλοκαιρινή περίοδο 1995 και βρέθηκαν με απούλητα πακέτα διακοπών τα οποία υποχρεώθηκαν να διαθέσουν με σημαντικές εκπτώσεις, με αποτέλεσμα να υποστούν σημαντικές ζημίες.

86 Η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να προσάπτεται στις μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων ότι υιοθετούν συνετή προσέγγιση προγραμματισμού της προσφοράς θέσεων, προσέχοντας ιδιαίτερα τις εκτιμήσεις που γίνονται με τα σχέδια των άλλων κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων, διότι ο κοινοτικός δικαστής αναγνώρισε ότι η «απαίτηση αυτή της αυτοτέλειας δεν αποκλείει το δικαίωμα των επιχειρηματιών να προσαρμόζονται ευφυώς στη διαπιστωθείσα ή αναμενόμενη συμπεριφορά των ανταγωνιστών τους» (απόφαση τουυ Δικαστηρίου της 16ης Δεκεμβρίου 1975, 40/73 έως 48/73, 50/73, 54/73 έως 56/73, 111/73, 113/73 και 114/73, Suiker Unie κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1975, σ. 507, σκέψεις 173 και 174). Θεωρεί ότι η σύνεση αυτή δεν είναι ασυμβίβαστη με μια μεγάλη ανταγωνιστική επιθετικότητα προκειμένου να διατηρήσει ή να αυξήσει τα μερίδιά της στην αγορά εις βάρος των κυριότερων ανταγωνιστών της. Συναφώς, η προσφεύγουσα παραθέτει τις δηλώσεις των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων που περιγράφουν τις φιλοδοξίες τους για ανάπτυξη.

87 Η Επιτροπή προβάλλει ότι οι προθέσεις που η προσφεύγουσα αποδίδει στις κυριότερες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων αντικατοπτρίζουν την κατάσταση πριν τη σχεδιαζόμενη συγκέντρωση και, επομένως, αναφέρονται σε διαφορετικές περιστάσεις. Δεν διατείνεται ότι υπήρχε προηγουμένως κατάσταση ολιγοπωλίου με δεσπόζουσα θέση. Εξάλλου, η «επιθετική ανάπτυξη», στην οποία αναφέρονται ορισμένες δηλώσεις, πραγματοποιήθηκε κατά το παρελθόν και θα πρέπει να πραγματοποιηθεί στο μέλλον, μέσω εξαγορών. Τέλος, η Thomas Cook ανέφερε στην Επιτροπή ότι κύριο μέλημά της δεν ήταν πλέον το μέγεθος, αλλά η αποδοτικότητα (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 131).

88 Επιβάλλεται η υπόμνηση ότι με την Απόφαση αναγνωρίζεται επανειλημμένως ότι αυτή η φυσική τάση για συνετό προγραμματισμό στην προσφορά θέσεων συνιστά μια από τις ιδιαιτερότητες της σχετικής αγοράς στη σημερινή της κατάσταση, στην οποία δεν υπάρχει συλλογική δεσπόζουσα θέση περιοριστική του ανταγωνισμού και επηρεάζει όλες τις επιχειρήσεις και όχι μόνον τις μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων, έστω και αν τούτο αφορά ειδικότερα τις τελευταίες (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 60 έως 66, 97 και 136 της Αποφάσεως). Έτσι, στην αιτιολογική σκέψη 97 της Αποφάσεως, η Επιτροπή αναφέρει ότι «[η] ελαστικότητα της ζήτησης επιβάλλει τον περιορισμό της προγραμματισμένης προσφοράς και την αύξησή της στην περίπτωση που αυξηθεί η ζήτηση. Οι προμηθευτές προστατεύονται κατ' αυτόν τον τρόπο από την απότομη μείωση της ζήτησης», στη δε αιτιολογική σκέψη 136, ότι «[οι] μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων προγραμματίζουν με μεγάλη προσοχή την προσφορά τους και λαμβάνουν ιδιαιτέρως υπόψη τις εκτιμήσεις των κυριότερων ανταγωνιστών».

89 Υπό τις περιστάσεις αυτές, και δεδομένου ότι η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα της σχετικής αγοράς πριν την κοινοποίηση, ειδικότερα κατά την κρίση του 1995, το επεισόδιο που συνέβη κατά τον χρόνο αυτόν, στο οποίο η Απόφαση αποδίδει μεγάλη σημασία, δεν μπορεί να αποτελέσει, αυτό καθ' αυτό, ένδειξη ότι υπήρχε ήδη στον τομέα αυτό τάση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως. Το γεγονός ότι, κατά την περίοδο προγραμματισμού του 1994, οι επιχειρηματίες έσφαλαν στους υπολογισμούς τους και σημείωσαν σημαντικές ζημίες αφού υπερεκτίμησαν τη ζήτηση για την καλοκαιρινή περίοδο 1995 δεν μπορεί να θεωρηθεί παρά μόνον ως παράδειγμα των κινδύνων που χαρακτηρίζουν την αγορά αυτή, της οποίας η πολύ ιδιόμορφη λειτουργία εξηγείται στις αιτιολογικές σκέψεις 59 έως 66 της Αποφάσεως.

90 Ασφαλώς, μολονότι προκύπτει από τα αποσπάσματα που παρατίθενται στην αιτιολογική σκέψη 136 της Αποφάσεως ότι οι ιθύνοντες των μεγάλων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων έχουν συνείδηση των κινδύνων που είναι συναφείς με την υιοθέτηση επεκτακτικών στρατηγικών στη σχετική αγορά, ειδικότερα χάρη στα μαθήματα που αντλήθηκαν από το επεισόδιο του 1995 και λόγω του ότι το κλειδί της αποδοτικότητας ενυπάρχει στην προσαρμογή της προσφοράς προς τη ζήτηση (βλ. αιτιολογική σκέψη 60 της Αποφάσεως), οι δηλώσεις αυτές δεν περιέχουν την ελάχιστη ένδειξη ότι δεν υπάρχει ανταγωνισμός μεταξύ των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων.

91 Τέλος, αντίθετα απ' ό,τι ισχυρίζεται η Επιτροπή (βλ. αιτιολογικές σκέψεις 137 και 138 της Αποφάσεως), το γεγονός ότι, σε ορισμένο βαθμό (30 έως 40 % του κεφαλαίου), οι ίδιοι θεσμικοί επενδυτές βρίσκονται στην Airtours, τη First Choice και την Thomson δεν μπορεί να θεωρηθεί ως στοιχείο που δείχνει ότι υπάρχει ήδη στον τομέα αυτόν μια τάση για συλλογική δεσπόζουσα θέση. Αρκεί συναφώς η διαπίστωση ότι, όπως η ίδια η Επιτροπή αναγνώρισε με το υπόμνημά της αντικρούσεως (σημείο 73), με την Απόφαση δεν προβλήθηκε ο ισχυρισμός ότι η ομάδα των θεσμικών μετόχων αντιπροσωπεύει ένα ομοιογενές σύνολο το οποίο επιτρέπει να ελέγχονται αυτές οι εισηγμένες στο χρηματιστήριο εταιρίες ή να παρέχει ένα μηχανισμό ελέγχου των πληροφοριών μεταξύ των τριών επιχειρήσεων. Εξάλλου, η Επιτροπή δεν μπορεί να υποστηρίξει ότι αυτοί οι μέτοχοι αντιπροσωπεύουν ένα πρόσθετο στοιχείο που ευνοεί τη συνετή διαχείριση προσφοράς θέσεων, χωρίς να έχει εξετάσει σε ποιο βαθμό οι μέτοχοι αυτοί επεμβαίνουν στη διαχείριση των εν λόγω εταιριών. Τέλος, έστω και αν υποτεθεί ως αποδειχθείσα η ικανότητα επιδράσεως στη διαχείριση των επιχειρήσεων, εφόσον οι ανησυχίες των κοινών θεσμικών μετόχων στον τομέα της αναπτύξεως και, επομένως, της προσφοράς θέσεων αντικατοπτρίζουν απλώς ένα ίδιο χαρακτηριστικό της σχετικής αγοράς, η Επιτροπή δεν αποδεικνύει ότι η παρουσία τέτοιων θεσμικών επενδυτών στο κεφάλαιο των τριών από τις τέσσερις μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων συνιστά στοιχείο που δείχνει ότι υπάρχει ήδη μια τάση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως.

92 Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, εφόσον δεν αμφισβήτησε τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα της αγοράς αυτής, η Επιτροπή δεν μπορούσε να θεωρήσει τον συνετό προγραμματισμό προσφοράς θέσεων που χαρακτηρίζει την αγορά υπό κανονικές συνθήκες ως ένδειξη του βασίμου της θέσεώς της, ότι δηλαδή υπήρχε ήδη στον τομέα αυτόν μια τάση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως.

- Επί της εκτιμήσεως των κινήσεων για οριζόντια και κάθετη διάρθρωση που χαρακτηρίζει την αγορά μετά τη δημοσίευση της εκθέσεως της Monopolies and Mergers Commission

93 Η προσφεύγουσα προβάλλει ότι η Monopolies and Mergers Commission του Ηνωμένου Βασιλείου, μια από τις αρχές ανταγωνισμού του Ηνωμένου Βασιλείου (επιτροπή μονοπωλίων και συγχωνεύσεων, στο εξής: MMC), εξέτασε τον ανταγωνισμό που υπήρχε το 1997 στη σχετική αγορά και συνέταξε έκθεση με τίτλο Foreign package holidays: a report on the supply in the UK of tour operators' services and travel agents' services in relation to foreign package holidays (στο εξής: έκθεση της MMC). Η προσφεύγουσα προβάλλει ότι η MMC κατέδειξε με την έκθεση αυτή ότι η κατάσταση στην εν λόγω αγορά ήταν επαρκώς ανταγωνιστική.

94 Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η κατάσταση της αγοράς μεταβλήθηκε σημαντικά μετά την έκδοση της εκθέσεως της MMC το 1997, όχι μόνον εξ αιτίας της αυξήσεως της κάθετης διαρθρώσεως των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων, όπως ισχυρίζεται η προσφεύγουσα, αλλά και λόγω της σημαντικής οριζόντιας συγκεντρώσεως που παρατηρήθηκε.

95 Στις αιτιολογικές σκέψεις 128 έως 134 της Αποφάσεως, η Επιτροπή δέχεται, ως ένδειξη της τάσεως για συλλογική δεσπόζουσα θέση, τις κινήσεις οριζόντιας και κάθετης διαρθρώσεως οι οποίες χαρακτηρίζουν τον βρετανικό τομέα οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό κατά τα τελευταία έτη και που επιταχύνθηκαν μετά τη δημοσίευση της εκθέσεως της MMC τον Δεκέμβριο του 1997, λόγω κυρίως του αριθμού των επιχειρήσεων μεσαίου μεγέθους που εξαγόρασαν οι τέσσερις μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων.

96 Το ρωτοδικείο παρατηρεί, ωστόσο, ότι η λεπτομερειακή εξέταση των κινήσεων αυτών δείχνει ότι οι εξαγορές επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων, αεροπορικών εταιριών και ταξιδιωτικών πρακτορείων από τις κυριότερες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων, που αναφέρονται στην αιτιολογική σκέψη 134 της Αποφάσεως, δεν περιλαμβάνουν σημαντικές μεταβολές στους κόλπους της αγοράς, ικανές να αναιρέσουν, το 1999, τα συμπεράσματα που συνάγει η MMC το τέλος του 1997 ως προς τον ανταγωνισμό στην αγορά αυτή και, επομένως, οι εξαγορές αυτές δεν μπορούσαν να θεωρηθούν ως ένδειξη του ότι υπάρχει τάση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως.

97 ράγματι, πρώτον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, όπως παρατήρησε η προσφεύγουσα, η MMC έκρινε με την έκθεσή της που δημοσιεύθηκε το 1997, ότι ο τομέας οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό ήταν ένας δυναμικός τομέας, όπου ο ανταγωνισμός ήταν έντονος και όπου τα εμπόδια εισόδου στον τομέα αυτόν δεν ήταν σημαντικά. Στο συμπέρασμα αυτό κατέληξε μετά την πραγματοποίηση εξαιρετικά λεπτομερούς μελέτης (πέραν των 300 σελίδων) για την κατάσταση και τη λειτουργία του ταξιδιωτικού τομέα, που πραγματοποιήθηκε κατά τους δώδεκα μήνες της έρευνας με βάση μεγάλο αριθμό στοιχείων και γνωμών που προέρχονταν από όλα τα μέρη τα οποία δραστηριοποιούνται στον τομέα των οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό που διατίθενται στο Ηνωμένο Βασίλειο. ροκειμένου να προετοιμάσει την έκθεσή της η MMC ζήτησε τέσσερις μελέτες αγοράς από εξωτερικούς συμβούλους και η έκθεση καταρτίστηκε τον Νοέμβριο του 1997, δηλαδή μόλις ενάμισι έτος προτού η Επιτροπή εξετάσει την αγορά αυτή στο πλαίσιο της κοινοποιηθείσας συγκεντρώσεως.

98 Συγκεκριμένα, στο σημείο 1.6 της εκθέσεώς της, η MMC αναφέρει τα εξής:

«Ο ταξιδιωτικός τομέας κάθε άλλο παρά στατικός υπήρξε κατά τα τελευταία δέκα έτη και η εικόνα εξακολουθεί να μεταβάλλεται, με τάση προς μεγαλύτερη κάθετη διάρθρωση. Από όλους τους κύριους συμμετέχοντες που περιγράφονται στην έρευνά μας του 1986 για τις οργανωμένες διακοπές στο εξωτερικό, μόνον η Thomson διατήρησε την εξέχουσα θέση της. Έχουμε συγκεντρώσει μεγάλο αριθμό αποδεικτικών στοιχείων ότι ο ανταγωνισμός στον τομέα είναι ισχυρός και γενικά συμφωνούμε με τη θέση αυτή. Μολονότι η συγκέντρωση αυξήθηκε κατά τα τελευταία πέντε έτη, δεν βρίσκεται σε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο. Τα κέρδη, εξεταζόμενα σε ετήσια βάση, δεν είναι υπερβολικά. Οι επαγγελματίες έρχονται και παρέρχονται. Δεν υπάρχουν σημαντικά εμπόδια για την είσοδο στην αγορά των επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων ή στην αγορά των ταξιδιωτικών πρακατορείων».

99 Η Επιτροπή δεν αμφιβήτησε την ανάλυση αυτή με την προσβαλλόμενη απόφαση, ενώ επανειλημμένως παραθέτει τις εκτιμήσεις της MMC στην έκθεση αυτή σχετικά με άλλα ζητήματα (αιτιολογικές σκέψεις 9, 11, 47, 70, 76, 81, 114, 115, 123, 128, 129, 131, 133 και 134 της Αποφάσεως). Επομένως, δεν αμφισβητεί τα συμπεράσματα της MMC ως προς τον χαρακτηρισμό της αγοράς αυτής, το 1997, ως μιας έντονα ανταγωνιστικής αγοράς.

100 Ωστόσο, η Επιτροπή προβάλλει (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 123) ότι οι όροι ανταγωνισμού στην αγορά αυτή μεταβλήθηκαν αισθητά από το 1997, λόγω, κυρίως, του μεγάλου αριθμού συγκεντρώσεων και κάθετης διαρθρώσεως που επήλθαν στην αγορά αυτή, όπως εκτίθεται στην αιτιολογική σκέψη 134 της Αποφάσεως. Συναφώς, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η εξαφάνιση των μικρού μεγέθους επιχειρήσεων αποτελεί ουσιώδη μεταβολή στη δομή του ανταγωνισμού και αυξάνει τις δυνατότητες για μια παράλληλη συμπεριφορά των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων.

101 άντως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι οι κινήσεις οριζόντιας και κάθετης διαρθρώσεως οι οποίες επήλθαν στον βρετανικό τομέα οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό μετά τη δημοσίευση της εκθέσεως της MMC είναι λιγότερο σημαντικές απ' ό,τι διατείνεται η Επιτροπή.

102 ράγματι, όσον αφορά την οριζόντια διάρθρωση προκύπτει από τον φάκελο (σελίδα 33a της κοινοποιήσεως της συγκεντρώσεως στην Επιτροπή, παράρτημα 5 της προσφυγής, σημείο 4.18 της εκθέσεως MMC 1997 και αιτιολογική σκέψη 72 της Αποφάσεως) ότι η εξέλιξη, μεταξύ 1996 και 1999, των μεριδίων αγοράς των Thomson, Airtours και First Choice, δεν επιτρέπει να χαρακτηρισθεί ως σημαντική ενίσχυση των μεριδίων τους στην αγορά των κοντινών αποστάσεων. Σύμφωνα με τη γραφική παράσταση που περιγράφει την εξέλιξη των μεριδίων αγοράς των επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων (παράρτημα 5 της προσφυγής, σελίδα 33a), περιλαμβανομένων όλων των προορισμών, οι πωλήσεις πακέτων οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό της Thomson οι οποίες ανέρχονταν στο 25 % των πωλήσεων των πακέτων οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό το 1996 ανέρχονταν μόλις στο 22 % το 1998, ενώ εκείνες της Airtours ανέρχονταν στο 16 % το 1996 και το 1998, της δε First Choice από το 10 % το 1996 κατήλθαν στο 9 % το 1998. Επομένως, οι τρεις πρώτες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων που ασκούσαν δραστηριότητα το 1997 αντιπροσώπευαν το 51 % των πωλήσεων των πακέτων οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό το 1996 και το 47 % το 1998. Η εκτίμηση αυτή επιβεβαιώνεται από την εξέταση των στοιχείων σχετικά με κοντινούς προορισμούς μόνον. ράγματι, από το σημείο 4.18 της εκθέσεως της MMC προκύπτει ότι, το 1997, η MMC είχε επίσης εξετάσει τα μερίδια αγοράς των κάθετα διαρθρωμένων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων σύμφωνα με τον στενό ορισμό της αγοράς των προϊόντων που γίνεται δεκτός με την προσβαλλόμενη απόφαση, διότι το ενδιαφέρον προς εξέταση της αγοράς και σύμφωνα με έναν τέτοιο στενό ορισμό τονίστηκε τότε από την Thomas Cook. Όμως, από τη συγκριτική εξέταση των στοιχείων ως προς τα μερίδια αγοράς το 1996 (που περιλαμβάνονται στο σημείο 4.18 της εκθέσεως MMC) και το 1998 (που περιλαμβάνονται στην αιτιολογική σκέψη 72 της Αποφάσεως) προκύπτει ότι η Thomson από το 33 % κατήλθε στο 30 % ή το 27 %, ανάλογα με τις πηγές, η Airtours από το 20 % στο 19 % ή το 21 %, ανάλογα με τις πηγές, και η First Choice από το 12 % πέρασε στο 15 % ή το 11 %, ανάλογα με τις πηγές. Μόνον η Thomas Cook είχε σημαντική αύξηση των μεριδίων αγοράς, που από το 6 % ανήλθαν στο 20 %.

103 Επομένως, το ουσιώδες των συγκεντρώσεων που πραγματοποιήθηκαν στον τομέα των οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό μετά το 1997 οφείλεται στην Thomas Cook, η οποία, σε μερικά έτη πέρασε από το καθεστώς της μικρής επιχειρήσεως σε εκείνο της μεγάλης επιχειρήσεως οργανώσεως ταξιδίων κατόπιν πολλών πράξεων εξωτερικής αναπτύξεως (εξαγορά τον Ιούνιο του 1996 της Sunworld, εξαγορές το 1998 της Flying Colors, η οποία αντιπροσώπευε το 3 % του τομέα οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό, και της Carlson/Inspirations, η οποία αντιπροσώπευε το 1 έως 3 % του τομέα) (έκθεση της MMC, πίνακας 4.1, σ. 76· Απόφαση, αιτιολογικές σκέψεις 131 και 134). Χάρη στην ανάπτυξη αυτή, η Thomas Cook εμφανίστηκε, το 1998, ως η τέταρτη μεγάλη επιχείρηση οργανώσεως ταξιδίων, οριζόντια διαρθρωμένη και, επομένως, σε καλύτερη θέση να ανταγωνιστεί τις άλλες κάθετα διαρθρωμένες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων. Το γεγονός αυτό δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως ένας παράγοντας που καταδεικνύει την έλλειψη ανταγωνισμού στην αγορά.

104 Με εξαίρεση την περίπτωση της Thomas Cook, οι εξαγορές εκ μέρους των επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων, τις οποίες αναφέρει η Απόφαση στην αιτιολογική σκέψη 134, αφορούν ουσιαστικά την αγορά μικρού μεγέθους επιχειρήσεων οι οποίες δεν αύξησαν σημαντικά το μερίδιο αγοράς των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων στον τομέα των οργανωμένων διακοπών στο εξωτερικό. Επομένως, η εξάλειψη των μικρού μεγέθους επιχειρήσεων που, κατά την Επιτροπή, αντιπροσωπεύει σημαντική μεταβολή στη δομή του ανταγωνισμού αφού αυξάνει τις δυνατότητες μιας παράλληλης συμπεριφοράς των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων συνοψίζεται στο ότι εμφανίστηκε μια νέα μεγάλη επιχείρηση οργανώσεως ταξιδίων, η Thomas Cook, της οποίας τα μερίδια αγοράς ανήλθαν από το 6 % στο 20 %.

105 Όσον αφορά την ενίσχυση του βαθμού κάθετης διαρθρώσεως των μεγάλων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων, η οποία επίσης πραγματοποιήθηκε από το 1997, και συνιστά, επίσης, κατά την Επιτροπή, ένδειξη της τάσεως του τομέα προς τη συλλογική δεσπόζουσα θέση (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 138), επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η Απόφαση δεν έχει λογική συνοχή στο σημείο αυτό, καθόσον στηρίζεται, συγχρόνως, στην ιδέα ότι η πολιτική κάθετης διαρθρώσεως είναι αναγκαία προκειμένου να υπάρξει ανταγωνισμός έναντι των μεγάλων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων. Έτσι, στην αιτιολογική σκέψη 132 της Αποφάσεως, η Επιτροπή αναφέρει ότι η First Choice, το 1998, υιοθέτησε πολιτική κάθετης διαρθρώσεως στη διανομή που είχε ως σκοπό να προστατευθεί έναντι των εμπορικών πρακτικών των άλλων μεγάλων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων, για να μην τους καταβάλει πλέον προμήθεια και να λαμβάνει καλύτερες πληροφορίες ως προς τις τάσεις της αγοράς. Στην πραγματικότητα, αυτή η ανάγκη κάθετης διαρθρώσεως συνιστά ένα από τα στοιχεία-κλειδιά του συμπεράσματος της Επιτροπής, η οποία φρονούσε ότι θα πραγματοποιηθεί στην προκειμένη περίπτωση συλλογική δεσπόζουσα θέση διότι, ειδικότερα, η συγκέντρωση θα εξαφάνιζε τη First Choice ως ανταγωνιστή στα τρία επίπεδα που αποτελούν την αλυσίδα των πωλήσεων (αιτιολογική σκέψη 168 της Αποφάσεως).

106 Επομένως,η ίδια η Επιτροπή δέχεται με την Απόφαση ότι η ενίσχυση του βαθμού κάθετης διαρθρώσεως συνιστά στοιχείο που ενισχύει τον ανταγωνισμό, στον βαθμό που αυξάνει την αντίστοιχη αποτελεσματικότητα και περιορίζει την αλληλεξάρτηση των μεγάλων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων, οι οποίες ευνοούν τα δικά τους μέσα πωλήσεων αντί αυτών των λοιπών κυριότερων επιχειρήσεων. Η διαπίστωση του φαινομένου αυτού της κάθετης διαρθρώσεως μετά τη δημοσίευση της εκθέσεως της MMC το 1997 δεν μπορεί, επομένως, να αποτελεί συγχρόνως ένδειξη της τάσεως για συλλογική δεσπόζουσα θέση. Εξάλλου, επιβάλλεται να παρατηρηθεί ότι η MMC ανάλυσε επίσης στην έκθεσή της την αύξουσα τάση κάθετης διαρθρώσεως και έκρινε ότι συνιστά φαινόμενο το οποίο μπορεί εξίσου να ενισχύσει τον ανταγωνισμό αλλά και να αποτελέσει γι' αυτόν τροχοπέδη (βλ. σημείο 2.193 της εκθέσεως MMC). Ειδικότερα, η MMC κατέληξε στο ότι τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα της κάθετης διαρθρώσεως ήσαν ανεπαίσθητα το 1997, αν ληφθεί υπόψη το επίπεδο συγκεντρώσεως στον τομέα αυτόν.

107 Επομένως, προκύπτει ότι η Επιτροπή κακώς έκρινε ότι οι κινήσεις οριζόντιας και κάθετης διαρθρώσεως που πραγματοποιήθηκαν μετά τη δημοσίευση της εκθέσεως της MMC το 1997 επέβαλαν να παραμεριστούν οι εκτιμήσεις της ως προς τον βαθμό ανταγωνισμού που χαρακτηρίζει τη σχετική αγορά.

108 Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι κακώς η Επιτροπή κατέληξε, στην αιτιολογική σκέψη 138 της Αποφάσεως, στο ότι σύμφωνα με τα στοιχεία που εκτίθενται στις αιτιολογικές σκέψεις 128 έως 137 της Αποφάσεως «υπάρχουν πολλές ενδείξεις για εμφάνιση ολιγοπωλίου με δεσπόζουσα θέση στον τομέα αυτόν, ιδίως όσον αφορά τον καθορισμό της προσφοράς».

ii) Επί της εκτιμήσεως της διακυμάνσεως των παραδοσιακών μεριδίων αγοράς

109 Η προσφεύγουσα επικαλείται εν συνεχεία, ως απόδειξη του ότι υπάρχει ανταγωνιστική αγορά, το γεγονός ότι στο παρελθόν τα μερίδια αγοράς των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων ήσαν κυμαινόμενα, δυναμικά και μεταβλητά.

110 Κατά την Επιτροπή, δεν παρατηρήθηκε πρόσφατα καμιά διακύμανση του είδους αυτού στη σχετική αγορά. Υπογραμμίζει ότι οι μεταβολές στα μερίδια αγοράς των μεγάλων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων που επικαλείται η προσφεύγουσα προκύπτουν από τις εξαγορές που πραγματοποίησαν και, επομένως, δεν είναι η συνέπεια των επιτευγμάτων τους στην αγορά. Όμως, αν δεν ληφθούν υπόψη οι εξαγορές αυτές, τα μερίδια αγοράς των κυριότερων επιχειρήσεων ουδόλως μεταβλήθηκαν κατά τα τελευταία έτη, πράγμα που επιτρέπει τη σκέψη ότι η αύξηση του κύκλου εργασιών είναι δυσχερής (Απόφαση, αιτιολογική σκέψη 128 και υποσημείωση 86).

111 Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι στο πλαίσιο του χαρακτηρισμού μιας συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως, η σταθερότητα των παραδοσιακών μεριδίων αγοράς συνιστά ευνοϊκό στοιχείο για την ανάπτυξη μιας σιωπηρής συμπαιγνίας, στον βαθμό που διευκολύνει τη διαίρεση της αγοράς αντί ενός μανιώδους ανταγωνισμού, αφού κάθε επιχειρηματίας αναφέρεται στο μερίδιο αγοράς που κατά παράδοση διαθέτει προκειμένου να καθορίσει την παραγωγή του κατ' αναλογία του μεριδίου αυτού.

112 Στην προκειμένη περίπτωση, η διαπίστωση της Επιτροπής ότι η εξέλιξη των μεριδίων αγοράς των Thomson, Airtours, Thomas Cook και First Choice παρέμεινε σταθερή κατά τα τελευταία πέντε έτη στηρίζεται στο αξίωμα ότι η εξωτερική ανάπτυξη δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη. Η Επιτροπή φρονεί ότι, όταν οι μεταβολές στην κατανομή των μεριδίων αγοράς προκύπτουν κυρίως από την εξαγορά ανταγωνιστών, οι «ποσοστώσεις» που πρέπει να χορηγηθούν μπορούν να προσδιοριστούν προσθέτοντας στα μερίδια αγοράς του αγοραστή και του στόχου, επομένως δε, το πρόβλημα των επιχειρηματιών που επιδιώκουν να ευθυγραμμίσουν το μερίδιο αγοράς τους προς τα ανώτατα όρια που πέτυχαν κατά το παρελθόν δεν τίθεται.

113 Ωστόσο, ο αποκλεισμός της εξωτερικής αναπτύξεως στον προσδιορισμό της διακυμάνσεως των μεριδίων αγοράς δεν δικαιολογείται υπό τις εν προκειμένω περιστάσεις, στον βαθμό που η σχετική αγορά, το μέγεθος και ο βαθμός κάθετης διαρθρώσεως των επιχειρήσεων συνιστούν σημαντικούς παράγοντες ανταγωνισμού (βλ., μεταξύ άλλων, αιτιολογικές σκέψεις 73, 75, 77, 78, 99, 100, 114, 115 της Αποφάσεως). ράγματι, υπό τέτοιες περιστάσεις, οι πάρα πολλές εξαγορές που πραγματοποίησαν στο παρελθόν οι μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδιών, είτε πριν είτε μετά τη δημοσίευση της εκθέσεως της MMC, μπορούν να ερμηνευθούν ως σύμπτωμα ενός σημαντικού ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων αυτών, οι οποίες πολλαπλασιάζουν τις εξαγορές για να μην βρεθούν σε μεγάλη απόσταση από τους κυριότερους ανταγωνιστές τους επί των ουσιωδών σημείων για να μπορούν να επωφελούνται πλήρως από τις οικονομίες κλίμακας.

114 Επιπροσθέτως, το να μη ληφθεί υπόψη η εξωτερική ανάπτυξη έρχεται σε αντίφαση, στην προκειμένη περίπτωση, προς αρκετές παρατηρήσεις της ίδιας της Επιτροπής στην Απόφαση, οι οποίες αφήνουν να νοηθεί, αντίθετα από ό,τι αυτή υποστηρίζει με τα υπομνήματά της, ότι μια εξαγορά στην οποία προβαίνει μια από τις μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων δεν συνεπάγεται, για τις λοιπές μεγάλες επιχειρήσεις οργανώσεως ταξιδίων, την πρόσθεση των μεριδίων αγοράς του αγοραστή και του στόχου, αλλά ανταγωνιστική αντίδραση εκ μέρους τους.

115 Έτσι, με την Απόφαση παρατηρείται, στην αιτιολογική σκέψη 137, ότι «[ό]ταν έγινε γνωστό ότι η Airtours επεδίωκε να αποκτήσει τον έλεγχο της First Choice τον Απρίλιο του τρέχοντος έτους, η Thomson ανακοίνωσε ότι θα υπερασπιζόταν το μερίδιό της στην αγορά με συνέπεια να μειωθεί η τιμή της μετοχής της κατά 9 %, επειδή "εκφράστηκαν φόβοι ότι η εταιρεία αυτή θα ξεκίναγε έναν πόλεμο τιμών", γεγονός που ανάγκασε τη διεύθυνση της Thomson να κάνει σημαντικές προσπάθειες προκειμένου να πείσει τους θεσμικούς επενδυτές ότι είχε γίνει παρερμηνεία αυτής της ανακοίνωσης και ότι δεν σκόπευε να αυξήσει την προσφορά της στην αγορά αλλά απλώς να καλύψει το κενό που θα προέκυπτε από τη συγχώνευση της Airtours με την First Choice.»

116 Ομοίως, η Απόφαση αναφέρει στην αιτιολογική σκέψη 145 ότι «στον κλάδο αυτό είναι ευρύτατα διαδεδομένη η άποψη ότι όλες οι συγκεντρώσεις συνεπάγονται προσωρινή μείωση των μεριδίων στην αγορά των συγχωνευόμενων επιχειρήσεων, εξαιτίας του γεγονότος ότι ορισμένοι πελάτες και ορισμένοι προμηθευτές τις εγκαταλείπουν ως αποτέλεσμα του γεγονότος ότι αναγκάζονται να αφαιρέσουν από τα προγράμματά τους τις προσφορές των επιχειρήσεων αυτών». Οι προβλέψεις αυτές επιβεβαιώνονται από την εξέταση των εγγράφων που προσκόμισε η προσφεύγουσα σχετικά με την εξέλιξη των παραδοσιακών μεριδίων αγοράς (παράρτημα 6 της απαντήσεως, σελίδα 2· βλ. επίσης τον πίνακα σχετικά με την εξέλιξη των μεριδίων αγοράς των επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων, σελίδα 8 της προσφυγής). Έτσι, μετά την εξαγορά το 1989 της Horizon από την Thomson, το μερίδιο αγοράς της νέας οντότητας έπρεπε να ανέλθει στο 32 % (25 % για την Thomson και 7 % για την Horizon), ενώ πολύ γρήγορα κατήλθε στο 25 % περίπου.

117 Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι από την ανάλυση των στοιχείων του φακέλου προκύπτει ότι, όπως προβάλλει η προσφεύγουσα χωρίς να αντικρουστεί από την Επιτροπή, τα μερίδια αγοράς των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων όσον αφορά τις οργανωμένες διακοπές στο εξωτερικό, περιλαμβανομένης και της εξωτερικής αναπτύξεως, ποικίλλουν σημαντικά. Ο πίνακας των μεριδίων αγοράς των επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων που η προσφεύγουσα υπέβαλε με το έντυπο κοινοποιήσεως (και επαναλαμβάνει στη σελίδα 8 της προσφυγής) επιτρέπει να διαπιστωθεί τούτο. Έτσι, το 1990, το μερίδιο αγοράς της Thomson ανερχόταν στο 21,81 %, εκείνο της First Choice στο 5,82 %, της Airtours στο 4,27 %, και εκείνο της Thomas Cook στο 2,13 %. Το 1994, το μερίδιο αγοράς της Thomson ανερχόταν στο 23,13 %, εκείνο της Airtours στο 15,52 %, της First Choice στο 5,88 %, και εκείνο της Thomas Cook ανερχόταν στο 2,41 %. Εν συνεχεία, το 1998, το μερίδιο αγοράς της Thomson ανερχόταν στο 19,28 %, εκείνο της Airtours στο 14,26 %, της First Choice στο 7,47 %, και εκείνο της Thomas Cook στο 11,38 %.

118 Επομένως, κακώς η Επιτροπή θεώρησε ότι τα μερίδια αγοράς που προκύπτουν από τις εξαγορές δεν έπρεπε να λαμβάνονται υπόψη και, εν συνεχεία, έκρινε ότι η εξέλιξη των μεριδίων αγοράς των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων παρέμεινε σταθερή κατά τα τελευταία έτη.

119 Τέλος, όσον αφορά ακόμη τον υφιστάμενο ανταγωνισμό στη σχετική αγορά, επιβάλλεται να προστεθεί ότι η προσφεύγουσα ισχυρίστηκε, χωρις να αντικρουστεί από την Επιτροπή, ότι τα ανταγωνιστικά αποτελέσματα των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων μπορούν να είναι διαφορετικά κατά την ίδια τουριστική περίοδο (με χαμένους και κερδισμένους) και, εξάλλου, μπορούν να ποικίλλουν από μια τουριστική περίοδο σε άλλη. Το γεγονός αυτό πρέπει να ερμηνευθεί ως ένδειξη ότι η αγορά είναι ανταγωνιστική και, κατά συνέπεια, συνηγορεί κατά της υπάρξεως ενδεχόμενης συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως.

iii) Συμπέρασμα επί της εκτιμήσεως του υφιστάμενου ανταγωνισμού μεταξύ των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων

120 Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι η Επιτροπή διέπραξε σφάλματα εκτιμήσεως στην ανάλυσή της του υφιστάμενου ανταγωνισμού στη σχετική αγορά πριν την κοινοποίηση. Αφενός, δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμον την εκτίμησή της ότι υπήρχε ήδη στον τομέα αυτό τάση συλλογικής δεσπόζουσας θέσεως και, επομένως, περιορισμού του ανταγωνισμού, ιδίως όσον αφορά τον καθορισμό της προσφοράς θέσεων. Αφετέρου, δεν έλαβε υπόψη, όπως όφειλε, το γεγονός ότι, στο παρελθόν, τα μερίδια αγοράς των κυριότερων επιχειρήσεων οργανώσεως ταξιδίων κυμαίνονταν και ότι η διακύμανση αυτή είναι ένδειξη ότι υπάρχει ανταγωνιστική αγορά.

β) Επί της εκτιμήσεως της παρελθούσας εξελίξεως και της προβλεπτής ζητήσεως, της διακυμάνσεώς της και του βαθμού διαφάνειας που υπάρχει στην αγορά

121 Στ