Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Saggio της 10ης Δεκεμβρίου 1998. - J.M. Mulder, W.H. Brinkhoff, J.M.M. Muskens, T. Twijnstra et Otto Heinemann κατά Συμßουλίου της Ευρωπαϊκής Ενώσεως et Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. - Συμπληρωματική εισφορά επί του γάλακτος - Εξωσυμßατική ευθύνη - Αποκατάσταση και εκτίμηση της ζημίας. - Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-104/89 και C-37/90.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 2000 σελίδα I-00203



Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα

Κανονιστικό πλαίσιο και πραγματικά περιστατικά

Οι προσβαλλόμενοι κανονισμοί

1 Ο κανονισμός (ΕΟΚ) 1078/77 του Συμβουλίου, της 17ης Μαου 1977, περί θεσπίσεως του συστήματος πριμοδοτήσεων για τη μη εμπορία του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϋόντων και τη μετατροπή των αγελών βοοειδών γαλακτοκομικής κατευθύνσεως (1), καθιέρωσε ένα σύστημα πριμοδοτήσεων για τη μη εμπορία γαλακτοκομικών προϋόντων, για περίοδο πέντε ετών (άρθρα 1 και 2).

2 Ο κανονισμός (ΕΟΚ) 856/84 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1984, περί τροποποιήσεως του κανονισμού (ΕΟΚ) 804/68 για την κοινή οργάνωση αγοράς στον τομέα του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϋόντων (2), εισήγαγε συμπληρωματική εισφορά για τις παραδιδόμενες ποσότητες γάλακτος οι οποίες υπερβαίνουν μια ποσότητα αναφοράς που πρέπει να καθοριστεί (βλ. το άρθρο 1 που εισάγει νέα διάταξη, το άρθρο 5γ στον βασικό κανονισμό του 1968). Η ποσότητα αυτή καθορίζεται βάσει των διατάξεων του κανονισμού (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου, της ίδιας ημερομηνίας, περί γενικών κανόνων για την εφαρμογή της εισφοράς που αναφέρεται στο άρθρο 5γ του κανονισμού (ΕΟΚ) 804/68 στον τομέα του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϋόντων (3). Η ποσότητα αναφοράς είναι κατ' αρχήν ίση με την παραδοθείσα ή αγορασθείσα ποσότητα κατά το ημερολογιακό έτος 1981, αυξημένη κατά 1 % (άρθρο 2, παράγραφος 1). Πάντως, τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέψουν ότι στην επικράτειά τους η ποσότητα αναφοράς είναι ίση με την ποσότητα γάλακτος ή ισοδυνάμου γάλακτος που παραδόθηκε ή αγοράστηκε κατά τα ημερολογιακά έτη 1982 ή 1983, στην οποία εφαρμόζεται ένα ποσοστό καθοριζόμενο κατά τρόπο ώστε να μην υπερβαίνει τη συνολική εγγυημένη ποσότητα σε κάθε κράτος μέλος, η οποία εμφαίνεται ρητώς στην παράγραφο 3 του εν λόγω άρθρου 5γ (άρθρο 2, παράγραφος 2). Οι λεπτομέρειες εφαρμογής αυτής της συμπληρωματικής εισφοράς καθορίζονται τέλος με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 1371/84 της Επιτροπής, της 16ης Μαου 1984 (4).

3 Με τις αποφάσεις της 28ης Απριλίου 1988, 120/86, Mulder (5) και 170/86, Von Deetzen (6), το Δικαστήριο κήρυξε ανίσχυρο τον κανονισμό 857/84, όπως συμπληρώθηκε με τον κανονισμό 1371/84, λόγω παραβιάσεως της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, «καθόσον δεν προβλέπει τη χορήγηση ποσότητας αναφοράς στους παραγωγούς οι οποίοι, κατ' εφαρμογή δεσμεύσεως που ανελήφθη βάσει του κανονισμού 1078/77 του Συμβουλίου, της 17ης Μαου 1977, δεν παρέδωσαν γάλα κατά τη διάρκεια του έτους αναφοράς που επέλεξε το οικείο κράτος μέλος» (7).

4 Κατόπιν των αποφάσεων αυτών το Συμβούλιο θέσπισε, στις 20 Μαρτίου 1989, τον κανονισμό (ΕΟΚ) 764/89, περί τροποποιήσεως του κανονισμού 857/84 (8). Με τον κανονισμό αυτό προστέθηκε ένα νέο άρθρο 3α στον κανονισμό 857/84, το οποιο ορίζει ότι οι παραγωγοί οι οποίοι, κατ' εκτέλεση δεσμεύσεως που ανελήφθη βάσει του κανονισμού 1078/77, δεν παρέδωσαν γάλα κατά τη διάρκεια του έτους αναφοράς, λαμβάνουν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, από τις 29 Μαρτίου 1989, μια ειδική ποσότητα αναφοράς (άρθρο 3α, παράγραφος 1) η οποία «ισούται προς το 60 % της παραδοθείσας ποσότητας γάλακτος που επωλήθη από τον παραγωγό κατά τους δώδεκα ημερολογιακούς μήνες που προηγήθηκαν του μηνός κατάθεσης της αίτησης για χορήγηση πριμοδότησης ή εμπορίας ή μετατροπής» (άρθρο 3α, παράγραφος 2).

5 Με την απόφαση της 11ης Δεκεμβρίου 1990, C-189/89, Spagl, το Δικαστήριο έκρινε επίσης ανίσχυρο το άρθρο 3α, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 857/84, καθόσον, αφενός, η παράγραφος 1 «αποκλείει από τη χορήγηση ειδικής ποσότητας αναφοράς (...) τους παραγωγούς για τους οποίους η περίοδος μη εμπορίας ή μετατροπής, κατ' εκτέλεση υποχρεώσεως που αναλήφθηκε σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 1078/77 του Συμβουλίου, της 17ης Μαου 1977, λήγει πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 1983, ή, ενδεχομένως, πριν από τις 30 Σεπτεμβρίου 1983», και, αφετέρου, η παράγραφος 2 «περιορίζει την ειδική ποσότητα αναφοράς που προβλέπεται από τη διάταξη αυτή στο 60 % της ποσότητας του παραδοθέντος γάλακτος ή της ποσότητας ισοδυνάμου γάλακτος η οποία πωλήθηκε από τον παραγωγό κατά τη διάρκεια της περιόδου των δώδεκα ημερολογιακών μηνών που προηγήθηκαν της καταθέσεως της αιτήσεως για χορήγηση πριμοδοτήσεως ή εμπορίας ή μετατροπής» που εισήχθη με τον προμνημονευθέντα κανονισμό 1078/77 (9).

Τα πραγματικά περιστατικά

6 Οι ενάγοντες στην υπόθεση C-104/89, J. M. Mulder, W. H. Brinkhoff, J. M. M. Muskens και T. Twijnstra, είχαν αναλάβει δέσμευση μη εμπορίας βάσει του κανονισμού 1078/77 και δεν είχαν συνεπώς παραγάγει γάλα ούτε γαλακτοκομικά προϋόντα κατά τη διάρκεια πενταετούς περιόδου περιλαμβάνουσας το ημερολογιακό έτος 1983, το οποίο επέλεξαν οι Κάτω Ξώρες ως περίοδο αναφοράς για την εφαρμογή του καθεστώτος συμπληρωματικής εισφοράς στο οποίο αναφέρονται οι κανονισμοί 856/784 και 857/84 και δεν μπορούσαν συνεπώς να υπαχθούν στο σύστημα ποσοστώσεων που εισήχθη το 1984. Οι J. M. Mulder, W. H. Brinkhoff και T. Twijnstra άρχισαν εκ νέου την παραγωγή γάλακτος μετά τις προμνημονευθείσες αποφάσεις Mulder και Von Deetzen, με τις οποίες κρίθηκε ανίσχυρος ο κανονισμός 857/84. Ο J. M. M. Muskens ανέβαλε απεναντίας την επανάληψη της παραγωγής εν αναμονή της χορηγήσεως ειδικής ποσότητας αναφοράς κατ' εφαρμογή του κανονισμού 764/89.

7 Ο ενάγων στην υπόθεση C-37/90, M. O. Heinemann, είναι Γερμανός γεωργός που είχε αναλάβει δέσμευση μη εμπορίας για την περίοδο από το 1979 έως το 1984. Στις 20 Νοεμβρίου 1984 και στις 16 Δεκεμβρίου 1985, ζήτησε τη χορήγηση ποσότητας αναφοράς βάσει των κανονισμών 856/84 και 857/84. Οι αιτήσεις αυτές απερρίφθησαν κατ' εφαρμογή των διατάξεων που εκτέθηκαν ανωτέρω. Μετά την έναρξη της ισχύος του τροποποιητικού κανονισμού 764/89, ο O. Heinemann έλαβε πάντως μια προσωρινή ειδική ποσότητα αναφοράς και, κατόπιν αυτού, άρχισε εκ νέου τις παραδόσεις γάλακτος στις 29 Αυγούστου 1989.

8 Με τις αγωγές τους βάσει του άρθρου 178 της Συνθήκης ΕΚ, που κατατέθηκαν στις 31 Μαρτίου 1989 στην υπόθεση C-104/89 και στις 7 Φεβρουαρίου 1990 στην υπόθεση C-37/90, όλοι οι ενάγοντες ζήτησαν από το Δικαστήριο να κρίνει την Κοινότητα υπεύθυνη της ζημίας την οποία υπέστησαν εκ της εφαρμογής των προμνημονευθέντων κανονισμών που κηρύχθηκαν ανίσχυροι και να καταδικάσει επίσης το Συμβούλιο και την Επιτροπή στην αποκατάσταση της προκληθείσας ζημίας.

9 Με διάταξη της 9ης Ιουλίου 1991, το Δικαστήριο αποφάσισε να συνεκδικάσει τις δύο υποθέσεις.

Η απόφαση της 19ης Μαου 1992 και η μετέπειτα διαδικασία

10 Με την προσωρινή απόφαση που εξέδωσε επί των δύο αγωγών στις 19 Μαου 1992 (10) (στο εξής: απόφαση του 1992), το Δικαστήριο έκρινε την Κοινότητα υπεύθυνη της ζημίας την οποία υπέστησαν οι ενάγοντες, το δε Συμβούλιο και την Επιτροπή υπόχρεους να τους αποζημιώσουν.

11 Το διατακτικό της αποφάσεως έχει πράγματι την ακόλουθη διατύπωση:

«1) Υποχρεώνει τα εναγόμενα όργανα να αποκαταστήσουν τη ζημία που υπέστησαν οι ενάγοντες συνεπεία της εφαρμογής του κανονισμού (ΕΟΚ) 857/84 του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1984, όπως συμπληρώθηκε με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 1371/84 της Επιτροπής, της 16ης Μαου 1984, καθόσον οι κανονισμοί αυτοί δεν προέβλεψαν τη χορήγηση ποσότητας αναφοράς στους παραγωγούς οι οποίοι, σε εκτέλεση δεσμεύσεως αναληφθείσας βάσει του κανονισμού (ΕΟΚ) 1078/77 του Συμβουλίου, της 17ης Μαου 1977, δεν παρέδωσαν γάλα κατά τη διάρκεια του έτους αναφοράς που επέλεξε το οικείο κράτος μέλος.

2) Το ποσό των οφειλομένων αποζημιώσεων προσαυξάνεται εντόκως με επιτόκιο 8 % ετησίως στην υπόθεση C-104/89 και 7 % στην υπόθεση C-37/90 από της ημερομηνίας δημοσιεύσεως της αποφάσεως.

3) Απορρίπτει τις αγωγές κατά τα λοιπά.

4) Καλεί τους διαδίκους να γνωστοποιήσουν στο Δικαστήριο, εντός προθεσμίας δώδεκα μηνών από της δημοσιεύσεως της αποφάσεως, τα καταβλητέα ποσά που θα προσδιοριστούν από κοινού κατόπιν συμφωνίας.

5) Ελλείψει συμφωνίας, καλεί τους διαδίκους να υποβάλουν στο Δικαστήριο, εντός της ίδιας προθεσμίας, τα αιτήματά τους με αριθμητικά στοιχεία.

6) Επιφυλάσσεται ως προς τα δικαστικά έξοδα.»

12 Όσον αφορά τον υπολογισμό του ποσού της αποζημιώσεως, το Δικαστήριο αποφαίνεται, στη σκέψη 26 της αποφάσεως, ότι το διαφυγόν κέρδος συνίσταται στη διαφορά μεταξύ, αφενός, των εισοδημάτων που θα μπορούσαν να είχαν πραγματοποιήσει οι ενάγοντες, κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων, από τις παραδόσεις γάλακτος τις οποίες θα είχαν διενεργήσει αν τους είχαν χορηγηθεί, «κατά την περίοδο μεταξύ 1ης Απριλίου 1984, ημερομηνίας ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 857/84, και της 29ης Μαρτίου 1989, ημερομηνίας ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 764/89», οι ποσότητες αναφοράς που δικαιούνταν και, αφετέρου, των εισοδημάτων που πράγματι αποκόμισαν όχι μόνον από τις παραδόσεις γάλακτος που πραγματοποίησαν κατά την περίοδο αυτή αλλά επίσης από ενδεχόμενες εναλλακτικές δραστηριότητες.

13 Κατά το Δικαστήριο, ως ποσότητας αναφοράς πρέπει να θεωρηθεί «η ποσότητα γάλακτος που παραδόθηκε από [τους ενάγοντες] κατά την αντιπροσωπευτική περίοδο που προηγείται της περιόδου τους μη εμπορίας, δηλαδή η ποσότητα που χρησιμοποιήθηκε ως βάση του υπολογισμού για την πριμοδότηση μη εμπορίας» (σκέψη 28).

14 Το Δικαστήριο έκρινε επιπλέον ότι: «η τελευταία αυτή ποσότητα πρέπει να αυξηθεί κατά 1 %, κατ' ανάλογη εφαρμογή του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 857/84, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι ενάγοντες δεν θα υποστούν κανένα ειδικό περιορισμό σε σχέση με τους παραγωγούς των οποίων οι ποσότητες αναφοράς καθορίστηκαν σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο 2. Πάντως, στην ποσότητα που προκύπτει πρέπει να εφαρμοστεί ποσοστό μειώσεως, αντιπροσωπευτικό των ποσοστών μειώσεως που ισχύουν για τους παραγωγούς που αναφέρονται στο άρθρο 2, προκειμένου να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να περιέλθουν αδικαιολόγητα οι ενάγοντες σε ευνοϋκότερη θέση έναντι της τελευταίας αυτής κατηγορίας επιχειρηματιών» (σκέψη 29).

15 Όσον αφορά τον υπολογισμό των υποθετικών εισοδημάτων, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι «πρέπει να ληφθεί ως βάση ο υπολογισμός της αποδοτικότητας μιας αντιπροσωπευτικής εκμεταλλεύσεως, όπως της εκμεταλλεύσεως καθενός από τους ενάγοντες», εξυπακουομένου ότι μπορεί να ληφθεί εν προκειμένω υπόψη η μειωμένη αποδοτικότητα που χαρακτηρίζει γενικά μια τέτοια εκμετάλλευση κατά την περίοδο της πρώτης φάσης της γαλακτοπαραγωγής (σκέψη 32).

16 Τέλος, όσον αφορά το εισόδημα που προέρχεται από ενδεχόμενες εναλλακτικές δραστηριότητες, το Δικαστήριο έκρινε ότι αυτό πρέπει να περιλαμβάνει όχι μόνο «το εισόδημα που πράγματι αποκόμισαν οι ενάγοντες από εναλλακτικές δραστηριότητες, αλλά και το εισόδημα που θα μπορούσαν να έχουν πραγματοποιήσει αν είχαν λελογισμένως επιδοθεί σε τέτοιες δραστηριότητες (...). Ενδεχόμενες επιχειρηματικές ζημίες που υπέστησαν οι ενάγοντες (...) δεν μπορούν να καταλογιστούν στην Κοινότητα, εφόσον οι ζημίες αυτές δεν οφείλονται στα αποτελέσματα που παρήγαγε η κοινοτική ρύθμιση» (σκέψη 33).

17 Μετά τη δημοσίευση της αποφάσεως, οι διάδικοι δεν κατέληξαν σε συμφωνία επί των οφειλομένων στους παραγωγούς ποσών και συνεπώς κίνησαν εκ νέου τη διαδικασία υποβάλλοντας αντιστοίχως τα αιτήματά τους και τις προσφορές αποζημιώσεως.

18 Με διάταξη της 12ης Ιουλίου 1996, το Δικαστήριο διόρισε πραγματογνώμονα, βάσει των άρθρων 22 του Οργανισμού και 49, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, για να καθορίσει το ποσό της ζημίας.

19 Ο διορισθείς πραγματογνώμων (στο εξής: πραγματογνώμων) κατέθεσε την έκθεση πραγματογνωμοσύνης του στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 27 Φεβρουαρίου 1997.

Ο κανονισμός (ΕΟΚ) 2187/93 του Συμβουλίου

20 Μετά την απόφαση αυτή, το Συμβούλιο εξέδωσε τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2187/93, της 22ας Ιουλίου 1993, προβλέποντας την προσφορά αποζημιώσεως σε ορισμένους παραγωγούς γάλακτος ή γαλακτοκομικών προϋόντων, οι οποίοι εμποδίστηκαν προσωρινά να ασκήσουν τη δραστηριότητά τους (11).

21 Με τον κανονισμό αυτό, το Συμβούλιο καθορίζει τα κριτήρια για τον υπολογισμό του ποσού της αποζημιώσεως και, προς τον σκοπό αυτό, προσδιορίζει τα υποθετικά και πραγματικά εισοδήματα των παραγωγών που καλούνται να τη λάβουν. Ειδικότερα, στο άρθρο 6 προβλέπεται ότι το υποθετικό εισόδημα πρέπει να καθορίζεται σε συνάρτηση με την ετήσια ποσότητα η οποία χρησίμευσε για τον υπολογισμό της χορηγούμενης κατ' εφαρμογή του κανονισμού 1078/77 πριμοδοτήσεως, προσαυξημένη κατά 1 % και μειωμένη κατά ένα ποσοστό αντιπροσωπευτικό των μειώσεων που εφαρμόζονται σε κάθε κράτος μέλος στις ποσότητες αναφοράς των παραγωγών που δεν κατέστη δυνατό να λάβουν τη συμπληρωματική εισφορά κατ' εφαρμογή του κανονισμού 856/84. Το άρθρο 9 ορίζει επιπλέον ότι η προς αποζημίωση ποσότητα μειώνεται, κατά τη σχετική περίοδο, κατά τις ποσότητες που παραδόθηκαν ή πωλήθηκαν άμεσα και οι οποίες υπερβαίνουν την τυχόν ποσότητα αναφοράς που διέθετε ο παραγωγός πριν την εν λόγω χορήγηση, εξαιρουμένων των ποσοτήτων που αναφέρονται στο άρθρο 3α, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 857/84.

22 Το ποσό της αποζημιώσεως υπολογίζεται βάσει της ποσότητας και της προς αποζημίωση περιόδου κατ' εφαρμογή σειράς ποσών που καθορίζονται για κάθε έτος παραγωγής (βλ. άρθρο 11 του κανονισμού 2187/93 και παράρτημα του κανονισμού αυτού). Το παράρτημα αυτό, που παραθέτω κατωτέρω, εμφαίνει την προσφερόμενη αποζημίωση για κάθε περίοδο και αναλόγως μεγέθους της εκμεταλλεύσεως

«Παράρτημα

Αποζημίωση που προσφέρεται δυνάμει του άρθρου 11 (σε πράσινα ECU ανά 100 kg γάλακτος)

Έτος

Μέγεθος εκμετάλλευσης ανάλογα με τον όγκο παραγωγής γάλακτος

50 000 kg

120 000 kg

120 000 kg

1990/1991

1989/1990

1988/1989

1987/1988

1986/1987

1985/1986

1984/1985

7,9

8,8

8,3

6,5

6,2

6,9

5,7

8,8

9,7

9,2

7,4

7,1

7,8

6,6

9,7

10,7

10,2

8,3

8,0

8,7

7,6»

Τα ειδικά αιτήματα αποζημιώσεως

23 Οι ενάγοντες στην υπόθεση C-104/89 είχαν ζητήσει με την προσφυγή τους να υποχρεωθούν το Συμβούλιο και η Επιτροπή να τους καταβάλουν τα ακόλουθα ποσά:

- 533 997 HFL στον J. M. Mulder·

- 288 473 HFL στον W. H. Brinkhoff·

- 448 099 HFL στον J. M. M. Muskens·

- 787 366 HFL στον T. Twijnstra,

πλέον νομίμων τόκων με επιτόκιο 8 % ετησίως μέχρις εξοφλήσεως.

24 Με το υπόμνημα απαντήσεως, οι ίδιοι ενάγοντες ζήτησαν ως αποζημίωση τα ακόλουθα ποσά:

- 841 734,60 HFL για τον J. M. Mulder·

- 578 957,20 HFL για τον W. H. Brinkhoff·

- 407 713,40 HFL για τον J. M. M. Muskens·

- 916 084,40 HFL για τον T. Twijnstra,

ή τουλάχιστον τα ποσά που το Δικαστήριο θα κρίνει εύλογα και δίκαια, πλέον τόκων με επιτόκιο 8 % ετησίως για την περίοδο από τις 30 Μαρτίου 1989 μέχρις αποπληρωμής.

25 Στα υπομνήματα που υπέβαλαν μετά τη δημοσίευση της προσωρινής αποφάσεως, οι ίδιοι ενάγοντες ζήτησαν ως αποζημίωση τα ακόλουθα ποσά:

- 1 159 000 HFL για τον J. M. Mulder·

- 1 166 000 HFL για τον W. H. Brinkhoff·

- 778 500 HFL για τον J. M. M. Muskens·

- 1 069 000 HFL για τον T. Twijnstra,

ή τουλάχιστον τα ποσά που το Δικαστήριο θα έκρινε ως εύλογα και δίκαια, πλέον τόκων με επιτόκιο 8 % ετησίως από της ημερομηνίας δημοσιεύσεως της προσωρινής αποφάσεως, ήτοι από της 19ης Μαου 1992, μέχρις εξοφλήσεως.

26 Με το υπόμνημα της 4ης Ιουνίου 1997, που υπέβαλαν μετά την κατάθεση της εκθέσεως πραγματογνωμοσύνης στις 27 Φεβρουαρίου 1997, οι ενάγοντες ζήτησαν ως αποζημίωση τα ακόλουθα ποσά:

- 703 090 HFL για τον J. M. Mulder·

- 570 020 HFL για τον W. H. Brinkhoff·

- 535 762 HFL για τον J. M. M. Muskens·

- 751 141 HFL για τον T. Twijnstra,

πλέον τόκων μέχρι την ημέρα δημοσιεύσεως της προσωρινής αποφάσεως της 19ης Μαου 1992 «με το επιτόκιο των κρατικών δανείων που εφαρμόζουν οι ολλανδικές αρχές».

27 Στις παρατηρήσεις που υπέβαλε μετά τη δημοσίευση της προσωρινής αποφάσεως το Συμβούλιο δήλωσε έτοιμο να προσφέρει αποζημίωση υπό τις προβλεπόμενες στον κανονισμό 2187/93 προϋποθέσεις.

28 Η Επιτροπή αποτίμησε ως εξής την οφειλόμενη στους ενάγοντες αποζημίωση:

- 50 579,15 HFL για τον J. M. Mulder·

- 109 675,55 HFL για τον W. H. Brinkhoff·

- 120 090,83 HFL για τον J. M. M. Muskens·

- 137 299,20 HFL για τον T. Twijnstra.

29 Ο ενάγων στην υπόθεση C-37/90, O. Heinemann, είχε ζητήσει με την αγωγή του να υποχρεωθούν το Συμβούλιο και η Επιτροπή να του καταβάλουν ποσό 52 652 γερμανικών μάρκων (DEM), πλέον νομίμων τόκων με ετήσιο επιτόκιο 7 % από της ημερομηνίας ασκήσεως της αγωγής.

30 Με το υπόμνημα που κατέθεσε στις 17 Νοεμβρίου 1993, μετά τη δημοσίευση της προσωρινής αποφάσεως, ο O. Heinemann ζήτησε ως αποζημίωση ποσό 71 826 DEM πλέον τόκων με επιτόκιο 7 % από τις 19 Μαου 1992, πλέον του φόρου εισοδήματος, ύψους 4 000 DEM, που όφειλε ο ενάγων επί του ανωτέρω ποσού.

31 Στις παρατηρήσεις που υπέβαλε μετά τη δημοσίευση της προσωρινής αποφάσεως, το Συμβούλιο δήλωσε έτοιμο να προσφέρει αποζημίωση υπό τις προβλεπόμενες στον κανονισμό 2187/93 προϋποθέσεις.

32 Η Επιτροπή προσέφερε ως αποζημίωση ποσό 1 238 DEM.

Επί του παραδεκτού

33 Στην υπόθεση C-104/89, η Επιτροπή προβάλλει το απαράδεκτο των αιτημάτων αποζημιώσεως που υπερβαίνουν το ποσό που εμφαίνεται στην αγωγή.

34 Στην υπόθεση C-37/90, το Συμβούλιο και η Επιτροπή προβάλλουν το απαράδεκτο του αιτήματος που διατύπωσε ο ενάγων για πρώτη φορά με το υπόμνημα της 28ης Ιουνίου 1993, αιτήματος που αναφέρεται στους τόκους αναφορικά με την περίοδο προ της δημοσιεύσεως της αποφάσεως του 1992. Κατά τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα, τα αιτήματα αυτά πρέπει να θεωρηθούν ως νέα και συνεπώς απαράδεκτα κατά την έννοια του άρθρου 42, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας.

35 Οι ενάγοντες αντιτείνουν ότι, με την απόφαση Kampffmeyer κ.λπ. κατά Επιτροπής και Συμβουλίου (12), το Δικαστήριο έκρινε ότι οι διορθώσεις και οι αυξήσεις που επήλθαν κατά τη διαδικασία στο αιτούμενο με την αγωγή ποσό δεν συνιστούν νέους ισχυρισμούς κατά την έννοια του άρθρου 42 του Κανονισμού Διαδικασίας.

36 Περιορίζομαι να υπομνήσω συναφώς ότι στα πλαίσια διαδικασίας αγωγής αποζημιώσεως, ο ενάγων έχει κανονικά το δικαίωμα να μεταβάλει κατά τη διάρκεια της δίκης το αιτούμενο με την αγωγή συνολικό ποσό. Κατά πάγια νομολογία, ο προσδιορισμός του ποσού της αποζημιώσεως μετά την άσκηση της αγωγής συνιστά πράγματι «ανάπτυξη των αιτημάτων που περιλαμβάνονται στην αγωγή και είναι συνεπώς παραδεκτός», σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις του Κανονισμού Διαδικασίας (13).

Επί της ουσίας

Όσον αφορά τον υπολογισμό της αποζημιώσεως, γενικώς

37 Στο παρόν στάδιο της διαδικασίας, το Δικαστήριο καλείται να προσδιορίσει το ποσό της αποζημιώσεως που η Κοινότητα υποχρεούται να καταβάλει σε ομάδα γαλακτοπαραγωγών βάσει της αποφάσεως του 1992. Με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο υπέδειξε κατά τρόπο αρκετά πλήρη τα κριτήρια βάσει των οποίων πρέπει να γίνει ο υπολογισμός του ποσού αυτού: το διαφυγόν κέρδος συνίσταται στη διαφορά μεταξύ των εισοδημάτων, τα οποία οι διάδικοι χαρακτηρίζουν ως υποθετικά εισοδήματα, τα οποία θα είχαν αντληθεί από την παράδοση γάλακτος - σε περίπτωση χορηγήσεως ποσοστώσεως εμπορίας - και των εισοδημάτων που αντλήθηκαν ή θα μπορούσαν να αντληθούν σε αντικατάσταση της παραγωγής γάλακτος, τα οποία χαρακτηρίζονται από τους διαδίκους ως εναλλακτικά εισοδήματα.

38 Η κύρια δυσχέρεια που συναντάται κατά τον προσδιορισμό του ποσού αυτού απορρέει από την αδυναμία να συναχθεί άμεσα από τα διαθέσιμα πραγματικά στοιχεία και συνεπώς από την ανάγκη να καταφύγουμε σε τεκμήρια. Η προσφυγή στην απόδειξη διά τεκμηρίων οφείλεται κατ' ουσίαν σε δύο λόγους και ακριβέστερα, πρώτον, στο γεγονός ότι, για τον υπολογισμό του εισοδήματος που προέρχεται από την υποθετική διάθεση στο εμπόριο του γάλακτος, αποδείχθηκε απαραίτητο να βασιστούμε, για το σύνολο σχεδόν των συντελεστών σχετικά με τον υπολογισμό του εισοδήματος, στις μέσες στατιστικές τιμές τις αναφερόμενες στην περιφέρεια εντός της οποίας είναι εγκατεστημένη η εκμετάλλευση, όσον αφορά την περίοδο μη εμπορίας για την οποία συντρέχει δικαίωμα αποζημιώσεως· και, δεύτερον, στο γεγονός ότι, για τον υπολογισμό του εναλλακτικού εισοδήματος, τα πραγματικά στοιχεία που προσκόμισαν οι διάδικοι αποδεικνύονται, στις περισσότερες των περιπτώσεων, προφανώς ανεπαρκή και, επομένως, επίσης για τον υπολογισμό αυτό, τόσο οι ζημιωθέντες όσο και τα κοινοτικά όργανα πρέπει να καταφύγουν σε γενικές στατιστικές τιμές που χρησιμεύουν ως αξίωμα σε διαδικασία αποδείξεως μέσω τεκμηρίων.

39 Κατά τη διαδικασία, οι διάδικοι κατέληξαν σε κατ' αρχήν συμφωνία ως προς τα διάφορα κεφάλαια που πρέπει να ληφθούν υπόψη για τον εν λόγω υπολογισμό. Οι ενάγοντες ειδικότερα, αναθεώρησαν τον αρχικό τους υπολογισμό, ακολουθώντας τις βασικές γραμμές της μεθόδου που υπέδειξε το Συμβούλιο με τον κανονισμό 2187/93, τα βασικά σημεία της οποίας εκτέθηκαν ανωτέρω.

40 Δεν είναι εύκολο να αξιολογηθεί εδώ η ακρίβεια τέτοιας μεθόδου, δηλαδή το βάσιμο της επιλογής των διαφόρων συντελεστών που ελήφθησαν υπόψη και των στατιστικών δεδομένων που χρησιμοποιήθηκαν για την εκτίμηση της επιπτώσεως κάθε στοιχείου. Πάντως, την ανάλυση αυτή στηρίζει η παρουσία πολλών εκθέσεων πραγματογνωμοσύνης οι οποίες δεν αποκλίνουν παρά οριακά από τη γενική γραμμή και συνεπώς δεν ακολουθούν διαφορετική μεθοδολογία.

41 Ας δούμε όμως συγκεκριμένα σε τι συνίσταται αυτή η μέθοδος υπολογισμού. Για να καθορίσουν το υποθετικό εισόδημα, οι διάδικοι λαμβάνουν υπόψη δύο πηγές εισοδήματος, την πώληση γάλακτος και την πώληση των αγελάδων μετατροπής (δηλαδή των αγελάδων που δεν προορίζονται για παραγωγή γάλακτος) και των μόσχων· αφαιρούν στην συνέχεια από τα εισοδήματα αυτά μόνο τα μεταβλητά έξοδα, δηλαδή τα έξοδα που εξαφανίζονται με την παύση της παραγωγής γάλακτος, και όχι τα πάγια έξοδα, δηλαδή εκείνα που φέρει ο κάτοχος της εκμεταλλεύσεως επίσης όταν η παραγωγή αυτή διακόπτεται. Ο καθορισμός των εναλλακτικών εισοδημάτων βασίζεται απεναντίας στον υπολογισμό των εισοδημάτων που αντλούνται από τους τρεις συντελεστές της παραγωγής οι οποίοι ελευθερώνονται λόγω της διακοπής της παραγωγής γάλακτος: το κεφάλαιο, το έδαφος και την εργασία. Η υιοθέτηση ενός συστήματος τεκμηρίων για τον υπολογισμό των εναλλακτικών εισοδημάτων δημιουργεί κάποιες αμφιβολίες διότι, εφόσον τα εισοδήματα αυτά είναι πραγματικά και όχι υποθετικά, θα έπρεπε κατ' αρχήν να εκτιμηθούν κατ' ευθείαν βάσει ειδικών πραγματικών στοιχείων. Στην πραγματικότητα, όπως επισήμανα ήδη, οι διάδικοι δεν προσκόμισαν επαρκή αποδεικτικά στοιχεία και κατέστησαν έτσι αναγκαία την προσφυγή σε αφηρημένες στατιστικές τιμές. Τα εναγόμενα όργανα υπογραμμίζουν συναφώς ότι, εν πάση περιπτώσει, ο αφηρημένος υπολογισμός επιτρέπει να καθοριστεί ένα ελάχιστο όριο εισοδήματος και συνεπώς να εξακριβωθεί αν το εισοδημα που δήλωσε κάθε ενάγων αντιστοιχεί ή όχι σε εκείνο που θα μπορούσε να αποκομίσει επιδεικνύοντας την αναγκαία επιμέλεια.

42 Περνώ τώρα στην ανάλυση των διαφόρων κεφαλαίων εισοδημάτων τα οποία υπέδειξαν οι διάδικοι σε κάθε μία από τις δύο συνεκδικαζόμενες υποθέσεις.

Υπόθεση C-104/89

43 Όπως υπέμνησα ήδη, για τον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος είναι αναγκαίο να καθοριστεί το περιθώριο κέρδους που αντλείται από την πώληση τόσο του γάλακτος όσο και των μόσχων και των αγελάδων μετατροπής, κατά τη διάρκεια της περιόδου κατά την οποία οι ενάγοντες εμποδίστηκαν παρανόμως να διαθέτουν στο εμπόριο γάλα, αφαιρώντας στη συνέχεια από τα ποσά αυτά τα μεταβλητά έξοδα. Στην έκθεση που ακολουθεί, θα ασχοληθώ κατ' αρχάς με τον προσδιορισμό της περιόδου που πρέπει να ληφθεί υπόψη για την εκτίμηση της ζημίας και στη συνέχεια θα περάσω στην ανάλυση των στοιχείων που συνιστούν το υποθετικό εισόδημα και το εναλλακτικό εισόδημα.

Οι περίοδοι που πρέπει να ληφθούν υπόψη για την εκτίμηση της ζημίας

44 Στη σκέψη 26 της αποφάσεως του 1992, το Δικαστήριο έκρινε ότι η περίοδος που πρέπει να ληφθεί υπόψη για τον υπολογισμό της προς αποκατάσταση ζημίας είναι η περιλαμβανόμενη «μεταξύ της 1ης Απριλίου 1984, ημερομηνίας ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 857/84, και της 29ης Μαρτίου 1989, ημερομηνίας ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 764/89». Λαμβανομένης υπόψη της αποφάσεως της 27ης Ιανουαρίου 1982, 256/80, 257/80, 265/80, 267/80 και 5/81 (14), την οποία επικαλέστηκε το Συμβούλιο, πρέπει να προστεθεί ότι η περίοδος που πρέπει να ληφθεί υπόψη για τον καθορισμό της ζημίας είναι η εκτεινόμενη από την ημερομηνία λήξεως της δεσμεύσεως περί μη εμπορίας την οποία ανέλαβε κάθε ενάγων βάσει του κανονισμού 1078/77 - συνεπώς από την ημέρα από την οποία οι ενάγοντες εμποδίστηκαν πράγματι παρανόμως να επαναλάβουν την παραγωγή γάλακτος - μέχρι την ημέρα κατά την οποία τους προσφέρθηκε ρητώς μια νέα ποσόστωση παραγωγής, ήτοι μέχρι τις 29 Μαρτίου 1989, ημερομηνία ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 764/89, κανονισμού που χορήγησε ρητώς μια ποσότητα αναφοράς στους παραγωγούς οι οποίοι, όπως οι ενάγοντες, ανέλαβαν δέσμευση περί μη εμπορίας βάσει του κανονισμού 1078/77.

45 Η ημερομηνία λήξεως της δεσμεύσεως περί μη εμπορίας των εναγόντων είναι η 1η Οκτωβρίου 1984 για τον J. M. Mulder, η 5η Μαου 1984 για τον W. H. Brinkhoff, η 22α Νοεμβρίου 1984 για τον J. M. M. Muskens, και, τέλος, η 10η Απριλίου 1985 για τον T. Twijnstra.

46 Από τις εκθέσεις πραγματογνωμοσύνης που προσκόμισαν οι ενάγοντες προκύπτει ότι η επανάληψη της δραστηριότητας παραγωγής γάλακτος έλαβε χώρα την 1η Αυγούστου 1988 για τον J. M. Mulder και την 31η Δεκεμβρίου 1988 για τον W. H. Brinkhoff. Ο J. M. M. Muskens δηλώνει ότι επανέλαβε την παραγωγή στο τέλος του 1989 (σ. 34 του παραρτήματος 35 του υπομνήματος απαντήσεως). Ο T. Twijnstra υποδεικνύει ως ημερολογιακά έτη που πρέπει να ληφθούν υπόψη για τον υπολογισμό της αποζημιώσεως τα έτη από το 1984 έως το 1988, αποκλείοντας συνεπώς τους τρεις μήνες του 1989 οι οποίοι περιλαμβάνονται στην τελευταία περίοδο εμπορίας πριν από την προσφορά νέας ποσοστώσεως γάλακτος όπως προβλέπεται από τον κανονισμό 764/89. Παρά ταύτα, ο πραγματογνώμων δηλώνει ότι η πραγματική επανάληψη της παραγωγής γάλακτος του T. Twijnstra ανάγεται στις 30 Απριλίου 1988. Η ημερομηνία αυτή δεν αμφισβητείται ούτε από τον ενάγοντα ούτε από τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα. Αποδεικνύεται συνεπώς ότι τρεις από τους ενάγοντες, ήτοι οι J. M. Mulder, W. H. Brinkhoff και T. Twijnstra, επανέλαβαν την παραγωγή γάλακτος πριν από τις 29 Μαρτίου 1989. Το πρόβλημα που τίθεται είναι συνεπώς να καθοριστεί αν οι ημερομηνίες αυτές πρέπει να θεωρηθούν ως το τέλος της περιόδου που πρέπει να ληφθεί υπόψη για τον υπολογισμό της αποζημιώσεως. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το έτος 1989 πρέπει να αποκλειστεί από τον υπολογισμό της αποζημιώσεως, δεδομένου ότι οι ενάγοντες άρχισαν όλοι εκ νέου την παραγωγή κατά το 1988.

47 Επί του σημείου αυτού, δεν υπάρχει λόγος να αποστούμε από την κρίση του Δικαστηρίου με την απόφαση του 1992. Κατά συνέπεια, δεδομένου ότι το δικαίωμα αποκαταστάσεως αναγνωρίστηκε αναφορικά με τη ζημία που απέρρεε από τη μη χορήγηση ποσοστώσεως παραγωγής γάλακτος με τον κανονισμό 857/84, η ζημία αυτή εξαφανίζεται με την επαναχορήγηση ποσοστώσεως παραγωγής και συνεπώς μόνο από τις 29 Μαρτίου 1989, ημερομηνία ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 764/89. Η ενδεχόμενη επανάληψη της παραγωγής γάλακτος πριν από την ημερομηνία αυτή αποτελεί πηγή εισοδήματος η οποία πρέπει να ληφθεί υπόψη κατά την εκτίμηση της αποζημιώσεως. Κατά συνέπεια, αν το προκύπτον εισόδημα είναι ανώτερο από εκείνο που θα είχαν τύχει οι ενάγοντες σε περίπτωση χορηγήσεως ποσοστού γάλακτος, δεν συντρέχει λόγος αποζημιώσεως, ενώ στην αντίθετη περίπτωση οι ενάγοντες θα δικαιούνταν μόνο τη διαφορά μεταξύ του υποθετικού και του πραγματικού εισοδήματος. Φρονώ συνεπώς ότι η περίοδος που πρέπει να ληφθεί υπόψη ενόψει της εκτιμήσεως της ζημίας αρχίζει κατά την υποδεικνυόμενη από τους διαδίκους ημέρα κατά την οποία έπαυσε η δέσμευση περί μη εμπορίας και λήγει στις 29 Μαρτίου 1989.

48 Εκτιμώντας εν πάση περιπτώσει ότι αποδεικνύεται δυσχερές, βάσει των προσκομιζόμενων από τους διαδίκους στοιχείων και ειδικότερα από τους ενάγοντες, να υπολογιστεί το ακριβές ποσό των αποζημιώσεων αναφορικά με την περίοδο κατά την οποία άρχισαν πράγματι εκ νέου την παραγωγή και την πώληση γάλακτος, μου φαίνεται εύλογο και δίκαιο να αποκλειστεί, όπως το πράττει και ο πραγματογνώμων, η περίοδος εμπορίας 1988/89 από τον γενικό υπολογισμό του ποσού της αποζημιώσεως.

Το υποθετικό εισόδημα

49 Για τον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος είναι αναγκαίο, προκαταρκτικά, να καθοριστούν οι ποσότητες υποθετικής παραγωγής των εναγόντων αναφορικά με τις οικείες περιόδους εμπορίας, να ακολουθήσει δε η εξέταση των δύο πηγών εισοδήματος που συνδέονται με την παραγωγή γάλακτος (της πωλήσεως γάλακτος και της πωλήσεως των αγελάδων μετατροπής και των μόσχων) καθώς και των συναφών μεταβλητών εξόδων.

- Οι σχετικές με την υποθετική παραγωγή γάλακτος ποσότητες αναφοράς κατά τα έτη 1984 έως 1989

50 Στη σκέψη 28 της αποφάσεως του 1992, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι για τον καθορισμό των ποσοτήτων αναφοράς τις οποίες δικαιούνταν οι ενάγοντες από το 1984 έως το 1989, έπρεπε να ληφθεί υπόψη «η ποσότητα γάλακτος που παραδοθηκε από αυτούς κατά την αντιπροσωπευτική περίοδο που προηγείται της περιόδου τους μη εμπορίας, δηλαδή η ποσότητα που χρησιμοποιήθηκε ως βάση του υπολογισμού για την πριμοδότηση μη εμπορίας», στην οποια αναφέρεται ο κανονισμός 1078/77.

51 Για τους ενάγοντες, η ποσότητα αναφοράς ήταν η ακόλουθη:

Mulder

463 566 kg

Brinkhoff

296 507 kg

Muskens

300 340 kg

Twijnstra

591 905 kg

52 Οι διάδικοι συμφωνούν ότι οι ποσότητες αυτές αποτελούν τις ποσοστώσεις της υποθετικής παραγωγής αναφορικά με τις περιόδους εμπορίας 1984 έως 1989.

53 Το Δικαστήριο έκρινε στη συνέχεια, πάντοτε με την απόφαση του 1992 (σκέψη 29), ότι η ποσότητα αυτή «πρέπει να αυξηθεί κατά 1 %, κατ' ανάλογη εφαρμογή του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 857/84, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι ενάγοντες δεν θα υποστούν κανένα ειδικό περιορισμό σε σχέση με τους παραγωγούς των οποίων οι ποσότητες αναφοράς καθορίστηκαν σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο 2» και πρέπει να μειωθεί βάσει των ποσοστών μειώσεως «που ισχύουν για τους παραγωγούς που αναφέρονται στο άρθρο 2, προκειμένου να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να περιέλθουν αδικαιολόγητα οι ενάγοντες σε ευνοϋκότερη θέση έναντι της τελευταίας αυτής κατηγορίας επιχειρηματιών». Τα τελευταία αυτά ποσοστά μειώσεως καθορίζονται από τα κράτη μέλη, στην περίπτωση που οι εθνικές αρχές επιλέγουν, για τον καθορισμό της συμπληρωματικής εισφοράς του άρθρου 5γ, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΟΚ) 804/68 του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 1968, περί κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϋόντων (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/003, σ. 82), ως βάση υπολογισμού το παραδιδόμενο ή αγοραζόμενο γάλα όχι κατά το ημερολογιακό έτος 1981 αλλά κατά τα έτη 1982 ή 1983. Αυτό επιτρέπει τη μη υπέρβαση της συνολικής ποσότητας που είναι εγγυημένη σε κάθε κράτος μέλος, η οποία υποδεικνύεται ρητώς στην παράγραφο 3 του ίδιου αυτού άρθρου 5γ (15).

54 Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, οι διάδικοι κατέληξαν σε συμφωνία επί της εφαρμογής, ως ποσοστών μειώσεως, των ποσοστών που εφαρμόζει κανονικά η ολλανδική διοίκηση κατά τον υπολογισμό των αποζημιώσεων στις οποίες αναφέρεται ο κανονισμός 2187/93. Τα ποσοστά αυτά είναι τα ακόλουθα:

1984/85

2,05 %

1985/86

3,03 %

1986/87

3,03 %

1987/88

4,97 %

1988/89

7,34 %

1989/90

7,34 %

55 Μπορεί συνεπώς να θεωρηθεί ότι οι ποσότητες παραγωγής σχετικά με τις διάφορες περιόδους εμπορίας είναι εκείνες επί των οποίων συμφώνησαν οι διάδικοι, πλην των ενδεχομένων μειώσεων που οφείλονται στο ότι ελήφθη υπόψη μόνο ένα μέρος και όχι το σύνολο της περιόδου εμπορίας (π.χ., για την περίοδο 1984/85 του J. M. Mulder, η περίοδος αναφοράς θα μειωθεί βάσει του αριθμού ημερών της περιόδου αυτής που αποκλείστηκε από τον υπολογισμό της αποζημιώσεως· θα θεωρηθεί συνεπώς ότι η περίοδος που πρέπει να ληφθεί υπόψη για τον εν λόγω υπολογισμό είναι 122 ημέρες για το έτος 1984/85 και συνεπώς ότι η αντίστοιχη ποσότητα αναφοράς ισούται με το 49 % του συνόλου).

- Το υποθετικό εισόδημα που αντλείται από την πώληση γάλακτος

56 Οι ενάγοντες δεν προσκόμισαν ειδικά στοιχεία σχετικά με την γαλακτοπαραγωγή τους, που να επιτρέπουν να καθοριστεί το υποθετικό εισόδημα για την λαμβανόμενη υπόψη περίοδο, αλλά υπολόγισαν την οικονομική απώλεια που υπέστησαν κατά τη διάρκεια των διαφόρων περιόδων στηριζόμενη σε σειρά στατιστικών σχετικά με τα εισοδήματα των αντιπροσωπευτικών εκμεταλλεύσεων του τομέα τους. Το Συμβούλιο και η Επιτροπή αμφισβήτησαν τη δυνατότητα καθορισμού, επί της βάσεως αυτής, των υποθετικών εισοδημάτων των εκμεταλλεύσεων των εναγόντων και υπέδειξαν, ως μέθοδο υπολογισμού, την εισαχθείσα από το Συμβούλιο με τον κανονισμό 2187/93 υπό την επιφύλαξη «ενδεχομένων διορθώσεων» υποδεικνυομένων από το Δικαστήριο. Κατά τους ενάγοντες, το αναφερόμενο σε 100 kg γάλακτος συνολικό υποθετικό εισόδημα που αντλείται από στοιχεία βασιζόμενα στη μέθοδο DELAR, δηλαδή στην εφαρμοζόμενη από τις ολλανδικές διοικητικές αρχές μέθοδο (16), είναι το ακόλουθο:

Έτος

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra

1984/85

62

59

68

-

1985/86

65

64

57

48

1986/87

65

75

58

50

1987/88

70

64

63

54

1988/89

77

67

68

61

1989/90

1990/91

Το Συμβούλιο και η Επιτροπή αμφισβητούν τα στοιχεία αυτά και παρατηρούν, πρώτον, ότι ο υποδεικνυόμενος από τους ενάγοντες μέσος όρος εισοδήματος για 100 kg γάλακτος αντιστοιχεί σε 62 HFL περίπου έναντι 45 HFL που καθορίζονται από τον κανονισμό 2187/93 και, δεύτερον, ότι τα στοιχεία αυτά δόθηκαν στους ενάγοντες από ιδιωτικό εμπορικό οργανισμό ο οποίος καθορίζει το εισόδημα βάσει στατιστικών στοιχείων - μέθοδος DELAR -, τα οποία δεν μπορούν κατά κανένα τρόπο να θεωρηθούν ως αντιπροσωπευτικά της παραγωγής των γεωργικών εκμεταλλεύσεων των Κάτω Ξωρών. Τα στοιχεία αυτά δεν μπορούν συνεπώς να υποβληθούν σε κανένα είδος ελέγχου. Η Επιτροπή υποδεικνύει ως εθνικούς μέσους όρους σχετικά με το εισόδημα που αντλείται από την πώληση γάλακτος κατά τις περιόδους 1984 έως 1989 τα ακόλουθα ποσά, αναφορικά πάντοτε με την πώληση 100 kg γάλακτος:

Έτος

Επιτροπή

1984/85

39,83

1985/86

41,01

1986/87

44,96

1987/88

49,40

1988/89

53,43

1989/90

54,94

1990/91

49,81

57 Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, οι διάδικοι κατέληξαν σε συμφωνία επί της τιμής του γάλακτος και συνεπώς επί του περιθωρίου κέρδους. Συμφώνησαν εν πάση περιπτώσει να στηριχθούν όχι σε γενικές στατιστικές βασιζόμενες σε εθνικούς μέσους όρους αλλά στην πραγματική τιμή του γάλακτος που εφαρμόζουν τα γαλακτοκομεία στα οποία το γάλα παραδίδονταν υπό κανονικές συνθήκες. Ζητήθηκε επομένως από τον πραγματογνώμονα να καθορίσει τις ειδικές τιμές του παραδιδόμενου από κάθε ενάγοντα γάλακτος και το προκύπτον καθαρό κέρδος. Στη σελίδα 18 της εκθέσεως πραγματογνωμοσύνης εμφαίνονται, όπως δείχνουν οι δύο ακόλουθοι πίνακες, οι καταβαλλόμενες από κάθε γαλακτοκομείο τιμές, συμπεριλαμβανομένων των φορολογικών επιβαρύνσεων (πίνακας Α), καθώς και το εισόδημα που απεκόμισε κάθε ενάγων από το γάλα το οποίο πωλήθηκε κατά τα έτη 1984 έως 1989 (πίνακας Β).

Πίνακας Α

Twee Provinciλn

(alt) (1)

ha/kg

Noord-Nederland (2)

ha/kg

Nestlι Ned.

Friesland (3)

ha/kg

Campina (4)

ha/kg

De Goede\

Verwachting (5)

ha/kg

1984

77,87

77,39

77,94

76,73

79,58

1985

78,97

79,06

80,03

77,09

79,56

1986

78,77

78,34

80,06

78,63

79,78

1987

80,55

79,34

81,05

79,57

81,28

1988

85,63

84,90

87,11

82,12

85,83

1989

84,35

80,36

86,22

86,32

85,40

(1) Mulder (2) Brinkhoff (3) Brinkhoff (4) Muskens (5) Twijnstra

Πίνακας Β

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

1984/85

177 582 (1)

77,87

206 031 (3)

77,67

80 978 (5)

76,73

0 (7)

79,58

1985/86

358 536

78,97

230 997

79,55

226 762

77,09

449 845

79,56

1986/87

357 628

78,77

229 995

79,20

231 292

78,63

462 493

79,78

1987/88

358 393

80,55

228 226

80,20

229 374

79,57

461 762

81,28

1988/89

101 779 (2)

85,63

201 386 (4)

86,01

230 821 (6)

82,12

39 078 (8)

85,83

(1) από 01/10/84 (2) μέχρι τις 09/07/88

(3) από 05/05/84 (4) μέχρι τις 02/02/89

(5) από 22/11/84 (6) μέχρι τις 31/03/89

(7) από 10/04/85 (8) μέχρι τις 30/04/88

58 Οι ενάγοντες αναγνωρίζουν γενικώς την ακρίβεια των τιμών που υποδεικνύει ο πραγματογνώμων. Πάντως, παραπέμποντας στις παρατηρήσεις του LEI (Landbouw Economisch Instituut) επί της πραγματογνωμοσύνης αυτής - οι οποίες επισυνάπτονται στα υπομνήματά τους της 4ης Ιουνίου 1997 - αναφέρουν ότι ο πραγματογνώμων μείωσε στην πραγματικότητα το ποσό της αποζημιώσεως κατά 10 000 HFL περίπου, επιλέγοντας να λάβει υπόψη τα ημερολογιακά έτη και όχι τις διάφορες περιόδους εμπορίας, οι οποίες αρχίζουν την 1η Απριλίου κάθε έτους.

59 Οι επικρίσεις αυτές δεν κλονίζουν την αξιοπιστία των παρεχομένων από τον πραγματογνώμονα στοιχείων. Ο πραγματογνώμων προσκόμισε εν πάση περιπτώσει κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση στοιχεία σχετικά με τα εισοδήματα υπολογιζόμενα βάσει της μέσης τιμής του γάλακτος αναφορικά με τις διάφορες περιόδους εμπορίας. Από τους πίνακες αυτούς προκύπτει ότι η μεταβολή των ετησίων εισοδημάτων συνίσταται σε μια σχετικά περιορισμένη αύξηση του συνολικού εισοδήματος. Δεν φαίνεται επίσης βάσιμο να υποστηριχθεί, όπως το πράττει η Επιτροπή, ότι ο πραγματογνώμων υπέπεσε σε πλάνη χρησιμοποιώντας, για τον ενάγοντα T. Twijnstra, τα στοιχεία σχετικά με την ετήσια τιμή του γάλακτος την οποία εφαρμόζει το γαλακτοκομείο De Goede Verwachting και όχι το γαλακτοκομείο Twee Provinciλn, που υποδεικνύει ο ενάγων ως το γαλακτοκομείο στο οποίο διενεργεί κανονικά τις παραδόσεις του. Αρκεί να παρατηρηθεί συναφώς ότι ο πραγματογνώμων διευκρίνισε ότι το πρώτο από τα ανωτέρω γαλακτοκομεία εξαγόρασε το δεύτερο, καθιστάμενο έτσι θεωρητικά ο υποθετικός παραλήπτης των παραδόσεων γάλακτος του T. Twijnstra. Λαμβανομένων υπόψη όσων αναπτύχθηκαν μέχρι τώρα θεωρώ συνεπώς εύλογο και δίκαιο ο υπολογισμός σχετικά με το (υποθετικό) εισόδημα που αντλείται από την πώληση του γάλακτος να διενεργηθεί βάσει των τιμών τις οποίες υποδεικνύει ο πραγματογνώμων και οι οποίες υπενθυμίζονται ανωτέρω. Αυτό δεν ισχύει πάντως για το αναφερόμενο στην περίοδο εμπορίας 1988/89 εισόδημα, το οποίο, όπως παρατήρησα ήδη, καθορίστηκε από τον πραγματογνώμονα βάσει στοιχείων που αποδείχθηκαν ανακριβή.

- Το υποθετικό εισόδημα από την πώληση των αγελάδων μετατροπής και των μόσχων

60 Για τον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος, πρέπει στη συνέχεια να ληφθεί υπόψη η πώληση των αποκαλούμενων αγελάδων «μετατροπής» (δηλαδή των αγελάδων που προορίζονται για σφαγή) και των μόσχων. Το στοιχείο αυτό εισήγαγε ειδικά η Επιτροπή στον υπολογισμό της προσφοράς αποζημιώσεως η οποία διενεργήθηκε μετά την απόφαση του 1992, έστω και αν οι διάδικοι δεν το είχαν αναγάγει σε αυτόνομο κεφάλαιο στις εκθέσεις πραγματογνωμοσύνης που προσκομίστηκαν κατά τη διάρκεια της έγγραφης διαδικασίας πριν από τη δημοσίευση της αποφάσεως. Οι ενάγοντες έλαβαν συνεπώς υπόψη τα ετήσια εισοδήματα τα αντλούμενα από την πώληση των αγελάδων μετατροπής και των μόσχων. Υπέδειξαν επίσης τα ποσά των εισοδημάτων αυτών, τα οποία προκύπτουν από τις στατιστικές του LEI (βλ. παράρτημα 1 του υπομνήματος της 22ας Δεκεμβρίου 1993, πίνακας 1) που εμφαίνονται στον ακόλουθο πίνακα.

1984

1985

1986

1987

1988

Κύκλος εργασιών και αύξηση ανά αγελάδα *

LEI

DELAR

Διαφορά τοις %

710

745

+ 4,9 %

790

840

+ 6,3 %

685

760

+ 10,9 %

815

890

+ 9,2 %

940

990

+ 5,3 %

* Ενδεικτικό εισόδημα αντλούμενο από την πώληση των αγελάδων μετατροπής και των μόσχων ανά 100 kg γάλακτος.

Η Επιτροπή, από την πλευρά της, αναφέρθηκε στις τιμές των μόσχων και των αγελάδων (βλ. ακόλουθο πίνακα) οι οποίες, κατά την άποψή της, είναι υψηλότερες από εκείνες στις οποίες στηρίχθηκαν οι ενάγοντες.

1984

1985

1986

1987

1988

Τιμή του μόσχου

385

395

418

440

465

Απομένουσα αξία της γαλακτοφόρου αγελάδας

1 600

1 650

1 700

1 750

1 800

Οι διάδικοι κατέληξαν σε συμφωνία επί των αριθμών που προσκόμισε η Επιτροπή και που εμφαίνονται στον ανωτέρω πίνακα, όσον αφορά τις τιμές των αγελάδων και των μόσχων.

61 Όσον αφορά τον καθορισμό του υποθετικού εισοδήματος που αντλείται από την πώληση των αγελάδων μετατροπής και των μόσχων, ο πραγματογνώμων, αν στηρίζει τον υπολογισμό του στις ομοιόμορφες τιμές που υποδεικνύει η Επιτροπή, εκκινεί από την υπόθεση ότι ο αριθμός των ζώων είναι διαφορετικός από εκείνον που έλαβαν υπόψη οι διάδικοι, καθόσον πρέπει να συμπεριλαμβάνει το σύνολο των ζώων που είναι αναγκαίο για την αυτοανανέωση της αγέλης και συνεπώς για τη διατήρηση σταθερής παραγωγής γάλακτος. Ο συνολικός αριθμός ζώων για αγέλη 100 γαλακτοφόρων αγελάδων είναι ο εμφαινόμενος στον πίνακα Α. Τα εισοδήματα που αντλούνται από την πώληση των αγελάδων μετατροπής και των μόσχων κάθε ενάγοντος κατά τη διάρκεια των πέντε σχετικών περιόδων εμπορίας εμφαίνονται στον πίνακα Β. Επισημαίνεται ότι ο πραγματογνώμων στρογγυλοποίησε προς τα πάνω τον αριθμό των αγελάδων και των μόσχων σε όλες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο υπολογισμός κατέληξε σε κλάσμα και όχι σε ολόκληρη μονάδα.

Πίνακας Α

Αρχή του έτους

Γεννήσεις

Απώλειες

Πωλήσεις

Αντικατάσταση

- +

Τέλος του έτους

Γαλακτοφόρες αγελάδες

100

-

(1)

(25)

-

26

100

Δαμάλεις + 2 ετών

12

-

-

-

(12)

12

12

Δαμάλεις 1 έως 2 ετών

26

-

-

-

(26)

26

26

Δαμάλεις 0 έως 1 έτους

27

-

(1)

-

(26)

27

27

Θήλεις μόσχοι

0

50

(6)

(17)

(27)

0

0

Άρρενες μόσχοι

50

(7)

(43)

-

0

0

Σύνολο

165

100

(15)

(85)

(91)

91

165

Πίνακας Β

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

Mulder

Εισοδήματα από αγαλάδες και μόσχους

29 024

62 840

62 606

52 012

49 498

Brinkhoff

Εισοδήματα από αγελάδες και μόσχους

34 976

38 949

39 677

33 373

27 349

Muskens

Εισοδήματα από αγελάδες και μόσχους

13 737

38 949

34 239

37 075

33 090

Twijnstra

Εισοδήματα από αγελάδες και μόσχους

0

78 076

79 467

65 984

5 114

Τόσο τα εναγόμενα όργανα όσο και οι ενάγοντες αμφισβητούν τους υπολογισμούς αυτούς καθώς και τα αποτελέσματα στα οποία καταλήγουν, ισχυρίζονται δε γενικώς ότι η στρογγυλοποίηση των αριθμών προς τα πάνω μεταβάλλει το τελικό ποσό. Ειδικότερα, βάσει των παρατηρήσεων του LEI επί της εκθέσεως πραγματογνωμοσύνης, η Επιτροπή προβάλλει ότι ναι μεν αληθεύει ότι ο υπολογισμός του μέσου αριθμού γαλακτοφόρων αγελάδων σε μια εκμετάλλευση μπορεί να καταλήγει σε δέκατα ζώου που πρέπει να ληφθούν υπόψη, η στρογγυλοποίηση όμως των αριθμών μπορεί να έχει ως συνέπεια να ληφθούν υπόψη πέντε ή έξι χιλιάδες κιλά γάλακτος επιπλέον εν σχέσει προς την πραγματικη ετήσια ποσότητα.

62 Εκτός της κριτικής αυτής, η οποία άλλωστε είναι περιθωριακή, οι διάδικοι δεν αμφισβήτησαν τα γενικά στοιχεία σχετικά με τη σύνθεση της αγέλης ούτε πρότειναν άλλες μεθόδους για τον υπολογισμό του αριθμού των ζώων. Υπό τις συνθήκες αυτές, είναι εύλογο και δίκαιο να ακολουθήσουμε τον υπολογισμό του πραγματογνώμονα, που λαμβάνει εξάλλου υπόψη τη «μέση τιμή» των αγελάδων μετατροπής και των μόσχων επί της οποίας κατέληξαν σε συμφωνία οι διάδικοι.

- Τα μεταβλητά έξοδα

63 Για τον υπολογισμό του κόστους της παραγωγής γάλακτος, το Συμβούλιο και η Επιτροπή λαμβάνουν υπόψη μόνο τα μεταβλητά έξοδα, δηλαδή εκείνα που εξαλείφονται με την παύση της παραγωγής γάλακτος, και όχι τα πάγια έξοδα, δηλαδή εκείνα που συνέχισαν να φέρουν οι ενάγοντες ακόμη και όταν δεν παρήγαν γάλα. Η δέκατη τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 2187/93 αναφέρεται στα μεταβλητά έξοδα, διευκρινίζοντας ότι για τον υπολογισμό του δυνητικού εισοδήματος αφαιρούνται από τις δαπάνες «μόνο τα μεταβλητά έξοδα, τα οποία εξαλείφονται αμέσως σε περίπτωση παύσης της γαλακτοπαραγωγής και όχι τα σταθερά έξοδα που αφορούν το έδαφος, την εργασία και το κεφάλαιο». Αν και το Συμβούλιο δεν συμπεριέλαβε το κεφάλαιο «εργασία» στα μεταβλητά έξοδα, στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας τόσο το Συμβούλιο όσο και η Επιτροπή έκριναν σκόπιμο να λάβουν υπόψη, επιπλέον των άλλων μεταβλητών εξόδων, τα αναφερόμενα σε (υποθετικές) έξωθεν εργατικές χείρες. Έτσι, το κεφάλαιο αυτό, μαζί με το άλλο κεφάλαιο το αναφερόμενο στο κόστος των ζωοτροφών κατέστη το κύριο αντικείμενο των διισταμένων απόψεων όσον αφορά τον υπολογισμό των μεταβλητών εξόδων.

Στοιχεία προσκομιζόμενα από την Επιτροπή

Μεταβλητά έξοδα

1984

1985

1986

1987

Muskens

- 18,10

- 35,63

- 35,30

- 34,72

Mulder

- 27,34

- 29,56

- 28,91

- 26,16

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

Brinkhoff

- 42,92

- 36,38

- 32,98

- 31,92

Twijnstra

-

- 42,41

- 40,21

- 39,31

Στοιχεία προσκομιζόμενα από τους ενάγοντες

Μεταβλητά έξοδα, ιδίως ζωοτροφές

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

Mulder

52,65

53,37

48,58

42,55

40,92

Brinkhoff

0049,07

49,74

45,28

39,66

38,14

Muskens

50,18

50,87

46,30

40,56

39,01

Twijnstra

38,27

38,79

35,31

30,93

29,75

64 Αντίθετα προς τους διαδίκους, ο πραγματογνώμων καθόρισε τα διάφορα κεφάλαια δαπανών και υπέδειξε τα στοιχεία τα οποία εμφαίνονται στους κατωτέρω πίνακες. Αυτά αφορούν δύο ζώνες των Κάτω Ξωρών. Για κάθε μία από αυτές ελήφθησαν υπόψη δύο χωριστές ομάδες εξόδων.

Στοιχεία αναφερόμενα στη βόρεια περιφέρεια των Κάτω Ξωρών

Πρώτος πίνακας

Έτος

Ζωοτροφές

HFL/κεφαλή

λλα μεταβλητά έξοδα

HFL/κεφαλή

Σύνολο μεταβλητών εξόδων

HFL/κεφαλή

Αριθμός κεφαλώνs/ha

Σύνολο

HFL/ha

Σύνολο 2

HFL/ha

Σύνολο

HFL/ha

1984/85

1 391

207

1 598

2,03

3 244

2 050

5 294

1985/86

1 398

217

1 615

2,02

3 262

2 093

5 355

1986/87

1 319

268

1 587

1,88

2 984

2 084

5 068

1987/88

1 129

304

1 433

1,79

2 565

1 955

4 520

1988/89

1 142

322

1 464

1,68

2 460

1 786

4 246

Δεύτερος πίνακας

Έτος

Ενέργεια

HFL/ha

Έξοδα καλλιεργειών

HFL

Προϋόν καλλιεργειών κ.λπ.

Υπεργολαβία

Μίσθωση και συντήρηση των μηχανών

Συντήρηση των κτιρίων

Τροφή των λοιπών ζώων

Σύνολο 2

HFL/ha

1984/85

194

595

- 196

298

1 083

87

- 11

2 050

1985/86

186

679

- 292

290

1 149

88

- 7

2 093

1986/87

139

651

- 360

272

1 285

104

- 7

2 084

1987/88

137

537

- 546

357

1 357

121

- 8

1 955

1988/89

127

498

- 608

304

1 339

135

- 9

1 786

Στοιχεία αναφερόμενα στη δυτική περιφέρεια των Κάτω Ξωρών

Πρώτος πίνακας

Έτος

Ζωοτροφές

HFL/κεφαλή

Λοιπά μεταβλητά έξοδα

HFL/κεφαλή

Σύνολο μεταβλητών εξόδωνHFL/κεφαλή

Σύνολο εξόδων Αριθμός κεφαλών/ha

Σύνολομεταβλητών

εξόδων/ha

Σύνολο 2

HFL/ha

Σύνολο

HFL/ha

1984/85

1 622

248

1 870

2,32

4 338

1 948

6 287

1985/86

1 589

226

1 815

2,2

3 993

2 017

6 010

1986/87

1 517

243

1 760

2,06

3 626

2 181

5 806

1987/88

1 286

303

1 589

1,87

2 971

1 907

4 879

1988/89

1 229

279

1 508

1,81

2 729

1 845

4 574

Δεύτερος πίνακας

Έτος

Ενέργεια

HFL/ha

Έξοδα καλλιεργειών

HFL

Υπεργολαβία

HFL/ha

Μίσθωση και συντήρηση των μηχανών

Συντήρηση των

κτιρίων

Τροφές των λοιπών

ζώων

Σύνολο 2

HFL/ha

1984/85

194

477

240

1 149

116

- 20

1 948

1985/86

186

535

262

1 159

103

- 24

2 017

1986/87

139

521

240

1 361

124

- 16

2 181

1987/88

137

401

345

1 357

123

- 23

1 907

1988/89

127

386

319

1 342

138

- 24

1 845

Τα στοιχεία αυτά αποτέλεσαν αντικείμενο επικρίσεων από τους ενάγοντες και από τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα όσον αφορά συγχρόνως τον προσδιορισμό των διαφόρων κεφαλαίων δαπανών και την εκτίμηση των συναφών ποσών. Κατά τους ενάγοντες, οι οποίοι παραπέμπουν στην έκθεση του LEI που είναι συνημμένη στο υπόμνημά τους της 4ης Ιουνίου 1997, το μεγαλύτερο μέρος των δαπανών που περιλαμβάνονται στον δεύτερο πίνακα της σελίδας 33 της εκθέσεως πραγματογνωμοσύνης (η ενέργεια, οι δαπάνες που αφορούν τις καλλιέργειες, οι ζωοτροφές για τα ξένα προς τη δραστηριότητα της παραγωγής γάλακτος ζώα, οι δαπάνες μισθώσεως και κυρίως συντηρήσεως των μηχανών και των στάβλων, εκ των οποίων οι τελευταίες φθάνουν σε ποσό σχετικά σημαντικό) δεν εντάσσεται στην έννοια των μεταβλητών εξόδων καθόσον πρόκειται για δαπάνες συνδεόμενες με δραστηριότητες οι οποίες ασκούνται επίσης και όταν δεν υπάρχει παραγωγή γάλακτος. Στην έκθεσή του, το LEI υπογραμμίζει ιδίως ότι τα έξοδα για μισθούς, τα έξοδα συντηρήσεως του υλικού και των κτιρίων καθώς και τα αναφερόμενα στην κατανάλωση ύδατος και ηλεκτρικής ενέργειας δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως μεταβλητά έξοδα αν και έχουν επίπτωση επί του εισοδήματος που αντλείται γενικώς από την παραγωγή γάλακτος. Το LEI αφαιρεί συνεπώς τα έξοδα αυτά, χωρίς πάντως να μειώνει σημαντικά το εν λόγω εισόδημα εφόσον αναγνωρίζει ότι το ύψος των εξόδων αυτών είναι ελάχιστο. Ο εν λόγω οργανισμός παρατηρεί επίσης ότι τα κεφάλαια σχετικά με τα έξοδα για σπόρους και για φυτοφαρμακευτικά προϋόντα λαμβάνονται υπόψη δύο φορές, όπως αποδεικνύεται από το γεγονός ότι περιλαμβάνονται στη δεύτερη στήλη συγχρόνως του πρώτου και του δεύτερου πίνακα. Τέλος, θεωρεί ότι εφαρμόζεται στον υπολογισμό των εξόδων το σύστημα που υποδεικνύει η Επιτροπή με την απόφαση 85/377/ΕΟΚ (17) και, ενόψει των διαφόρων κεφαλαίων που περιλαμβάνονται στην απόφαση αυτή, υποδεικνύει τα έξοδα τα οποία εμφαίνονται στον ακόλουθο πίνακα. Τα στοιχεία αυτά αναφέρονται στην ετήσια παραγωγή 100 kg γάλακτος και περιλαμβάνουν τόσο τα μεταβλητά έξοδα (πίνακας Α) όσο και, σε μειωμένο βαθμό, τα πάγια έξοδα (πίνακας Β):

Πίνακας Α

Λογιστικό έτος

Μεταβλητά έξοδα, εξαιρέσει των λιπασμάτων (σ. 33 της εκθέσεως Ernst & Young, πίνακας 1), «σύνολο μεταβλητών εξόδων/ha» μετά από διόρθωση σχετικά με το κόστος των ζωοτροφών

Λιπάσματα (γαλακτοφόρες αγελάδες 1975-1995 εκ. 110, παράρτημα 1α)

Σύνολο μεταβλητών εξόδων/ ha

1984/85

3 191

605

3 796

1985/86

3 192

680

3 872

1986/87

2 914

642

3 556

1987/88

2 471

529

3 000

1988/89

2 373

487

2 860

Πίνακας Β

Αφαιρετέα μη μεταβλητά έξοδα

Έτος

Καύσιμα

Μίσθωση μηχανών κ.λπ.

Μισθοί

Ύδωρ

Ηλεκτρισμός

Υλικό

1984/85

110

78

297

62

157

129

1985/86

117

83

290

54

152

133

1986/87

89

82

273

64

104

144

1987/88

81

67

355

59

101

142

1988/89

79

64

304

55

93

151

Συνολικά αφαιρετέα μη μεταβλητά έξοδα

Σύνολο

Σύνολο

Έτος

Σύνολο

Μεταβλητά έξοδα

Αφαιρετέα έξοδα

1984/85

833

3 796

4 629

1985/86

829

3 872

4 701

1986/87

756

3 556

4 312

1987/88

805

3 000

3 805

1988/89

746

2 860

3 606

Στηριζόμενο στα στοιχεία αυτά, το LEI υπολογίζει κατά τον ακόλουθο τρόπο τα έξοδα της (υποθετικής) παραγωγής γάλακτος των εναγόντων για τις περιόδους 1984 έως 1989:

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra

Έτος

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

1984/85

96 382

42,26

113 422

42,76

38 975

36,93

0

0

1985/86

190 843

42,03

121 022

41,67

111 115

37,77

236 077

42,72

1986/87

174 300

38,39

112 377

38,70

102 577

34,87

222 462

38,37

1987/88

148 802

33,44

95 658

33,61

97 657

33,88

189 190

33,30

1988/89

39 984

33,64

79 685

34,03

91 654

32,61

15 346

33,71

65 Ο πραγματογνώμων υπογράμμισε κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση ότι, στην πραγματικότητα, το LEI συμπεριέλαβε στα μεταβλητά έξοδα τη μίσθωση και τη συντήρηση των μηχανών, τα καύσιμα, τον ηλεκτρισμό και το νερό και δέχθηκε ότι έλαβε επίσης υπόψη πηγές δαπανών οι οποίες δεν εμφαίνονται στους υπολογισμούς των διαδίκων αλλά οι οποίες θεωρήθηκαν εντούτοις από αυτούς ως πηγές εναλλακτικού εισοδήματος και αφαιρέθηκαν συνεπώς, εν πάση περιπτώσει, από το συνολικό ποσό του υποθετικού εισοδήματος. Ειδικότερα, παραβάλλοντας τα υποδεικνυόμενα από το LEI στοιχεία προς εκείνα που περιλαμβάνονται στην έκθεση πραγματογνωμοσύνης, καταλήγουμε κατά την άποψη του πραγματογνώμονα περίπου στο ίδιο αποτέλεσμα, η δε μόνη διαφορά απορρέει από την εκτίμηση (χαμηλότερη εκ μέρους του LEI) των εξόδων σχετικά με τη συντήρηση των μηχανών.

66 Το εκτιθέμενο από τον πραγματογνώμονα πλαίσιο είναι λεπτομερές αλλά όχι σαφές. Πράγματι, πολλές πηγές εξόδων απαριθμούνται, αλλά δεν φαίνεται ότι συνδέονται άμεσα με την παραγωγή γάλακτος. Δεδομένου όμως ότι μια τέτοια προσέγγιση δεν μπορεί παρά να θίγει αδίκως τους ήδη ζημιωθέντες κατόχους γεωργικών εκμεταλλεύσεων, θεωρώ ότι, στον υπολογισμό των εξόδων που πρέπει να αφαιρεθούν από το υποθετικό εισόδημα, είναι απεναντίας σκόπιμο να ληφθούν μόνον υπόψη τα έξοδα που συνδέονται, όχι μόνο κατά τρόπο περιθωριακό, με την παραγωγή γάλακτος. Κατά την άποψή μου συνεπώς, δεν μπορεί να επαφιέμεθα πλήρως στον καταρτισθέντα από τον πραγματογνώμονα πίνακα εξόδων. Αντίθετα, τα παρεχόμενα από το LEI στοιχεία, τα οποία περιλαμβάνονται στο έγγραφο που προσκόμισαν οι ενάγοντες και που μπορεί συνεπώς να υποτεθεί ότι έχει την έγκρισή τους, και τα οποία επιπλέον δεν αμφισβητήθηκαν από την Επιτροπή, μπορούν να αποτελέσουν αξιόπιστη βάση αναφοράς. Το LEI στηρίζεται πράγματι σε επίσημα στοιχεία της ολλανδικής διοικήσεως και ακολουθεί, στις βασικές γραμμές, τον ορισμό που έδωσε η Επιτροπή στα μεταβλητά έξοδα με την απόφαση 85/377.

67 Αφού εξετάσαμε κατά τρόπο γενικό στοιχεία που συνθέτουν τα έξοδα παραγωγής, πρέπει να ασχοληθούμε λεπτομερώς με τα δύο κύρια στοιχεία των εξόδων αυτών, ήτοι την αγορά ζωοτροφών και τη χρήση έξωθεν εργατικών χειρών.

- Το κόστος των ζωοτροφών

68 Ο καθορισμός του κόστους των ζωοτροφών εγείρει δύο προβλήματα: το πρώτο αφορά τον αριθμό των αγελάδων που ήταν αναγκαίες, κατά τα έτη 1984 έως 1989, για την παραγωγή από κάθε ενάγοντα των ποσοτήτων γάλακτος που αναφέρθηκαν προηγουμένως, και το δεύτερο αφορά τη δυνατότητα καθορισμού του κόστους αυτού επίσης σε σχέση με το μέγεθος της εκμεταλλεύσεως.

69 1) Όσον αφορά το κόστος των ζωοτροφών, οι αριθμοί στους οποίους αναφέρονται οι ενάγοντες και η Επιτροπή αποκλίνουν σημαντικά: οι ενάγοντες υπογραμμίζουν ότι οι αριθμοί στους οποίους βασίστηκαν κυμαίνονται μεταξύ 26 και 37 HFL ανά 100 kg γάλακτος (βλ. έκθεση του LEI συνημμένη στο υπόμνημα της 22ας Δεκεμβρίου 1993), ενώ εκείνοι στους οποίους στηρίχθηκε η Επιτροπή κυμαίνονται μεταξύ 60 και 70 HFL, πάντοτε ανά 100 kg γάλακτος. Η διαφορά αυτή φαίνεται ότι οφείλεται στη διαφορετική εκτίμηση του αριθμού των απαιτούμενων αγελάδων για την παραγωγή γάλακτος κατά τη διάρκεια κάθε περιόδου. Κατά την άποψη της Επιτροπής και του Συμβουλίου, πρέπει να υποτεθεί ότι ο αριθμός αγελάδων παρέμεινε αμετάβλητος κατά τη διάρκεια των ετών που λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της αποζημιώσεως, πράγμα που συνεπάγεται ότι ο αριθμός αγελάδων που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι εκείνος που κατείχαν οι ενάγοντες κατά την έναρξη της περιόδου μη εμπορίας, ήτοι το 1978. Κατά τους ενάγοντες απεναντίας, ενόψει της αυξήσεως της παραγωγικότητας των γεωργικών εκμεταλλεύσεων σε όλη την Ευρώπη, αυξήσεως που αποδεικνύεται στατιστικώς, θα έπρεπε να ληφθεί ως βασικό δεδομένο η αύξηση η αναφερόμενη στη μέση παραγωγή των εκμεταλλεύσεων στις Κάτω Ξώρες κατά τη διάρκεια της περιόδου 1984 έως 1989. Η Επιτροπή παρατηρεί συναφώς ότι για τρεις τουλάχιστον από τους τέσσερις ενάγοντες παραγωγούς, η παραγωγικότητα ήταν ήδη χαμηλή σε σχέση με τη μέση παραγωγικότητα κατά τη διάρκεια της περιόδου πριν από την ανάληψη της δεσμεύσεως περί μη εμπορίας και ότι συνεπώς η παραγωγική ικανότητα των διαφόρων εκμεταλλεύσεων αποτελεί στοιχείο που δεν μπορεί να υποτιμηθεί.

70 Ο πραγματογνώμων, όπως και οι ενάγοντες, δεν δέχεται αντίθετα ότι, στον υπολογισμό του κόστους των ζωοτροφών, μπορεί να μη ληφθεί υπόψη η μέση παραγωγικότητα των γεωργικών εκμεταλλεύσεων η οποία, όπως αποδείχθηκε, είναι σε διαρκή αύξηση. Βάσει αυτού καταλήγει στην προφανή διαπίστωση ότι η παραγωγικότητα των εναγόντων πρέπει να καθοριστεί βάσει των γενικών στοιχείων σχετικά με τις περιφέρειες στις οποίες βρίσκονται οι εκμεταλλεύσεις. Οι γενικές στατιστικές σχετικά με την παραγωγικότητα στις δυτικές και βόρειες περιφέρειες των Κάτω Ξωρών είναι, κατά τον πραγματογνώμονα, οι ακόλουθες:

Έτος

Βορράς

Δύση

1984/85

5 410 kg/έτος

5 455 kg/έτος

1985/86

5 600 kg/έτος

5 660 kg/έτος

1986/87

6 000 kg/έτος

6 015 kg/έτος

1987/88

6 390 kg/έτος

6 120 kg/έτος

1988/89

6 435 kg/έτος

6 155 kg/έτος

Βάσει των στοιχείων αυτών, ο πραγματογνώμων καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο αριθμός των αγελάδων που ήταν αναγκαίες για να εξασφαλιστεί, κατά τα έτη 1984 έως 1989, η παραγωγή της ποσότητας αναφοράς κάθε ενάγοντος είναι αυτός που εμφαίνεται στον ακόλουθο πίνακα:

Αριθμός αγελάδων

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

Mulder

Ποσότητα αναφοράς

Παραγωγικότητα

Αριθμός αγελάδων

458 604

5 410

85

454 015

5 600

82

454 015

6 000

76

444 932

6 390

70

433 836

6 435

68

Brinkhoff

Ποσότητα αναφοράς

Παραγωγικότητα

Αριθμός αγελάδων

293 333

5 410

55

290 398

5 600

52

290 398

6 000

49

284 588

6 390

45

277 491

6 435

44

Muskens

Ποσότητα αναφοράς

Παραγωγικότητα

Αριθμός αγελάδων

297 125

5 455

55

294 152

5 660

52

294 152

6 015

49

288 267

6 120

48

281 078

6 155

46

Twijnstra

Ποσότητα αναφοράς

Παραγωγικότητα

Αριθμός αγελάδων

585 569

5 410

109

579 710

5 600

104

579 710

6 000

97

568 112

6 390

89

553 944

6 435

87

Κατά τον πραγματογνώμονα πάντοτε, το ετήσιο κόστος των ζωοτροφών ανά αγελάδα είναι, αντιστοίχως στις βόρειες και δυτικές περιφέρειες, εκείνο που εμφαίνεται στους δύο ακόλουθους πίνακες:

Βόρειες περιφέρειες

Ζωοτροφές HFL/κεφαλή

1984/85

1 391

1985/86

1 398

1986/87

1 319

1987/88

1 129

1988/89

1 142

Δυτικές περιφέρειες

Ζωοτροφές HFL/κεφαλή

1984/85

1 622

1985/86

1 589

1986/87

1 517

1987/88

1 286

1988/89

1 229

71 Η ανάλυση του πραγματογνώμονα πρέπει να γίνει δεκτή. Στην πραγματικότητα, είναι εύλογο και δίκαιο να βασιστούμε, για την ανασύσταση της υποθετικής εξελίξεως κάθε εκμεταλλεύσεως, σε εθνικές μέσες τιμές. Δεν είναι πράγματι δυνατό να ανασυστήσουμε την εξέλιξη αυτή αποκλειστικά βάσει (υποθετικών) στοιχείων αναφερόμενων σε κάθε εκμετάλλευση, διότι τα στοιχεία αυτά ποικίλλουν βάσει πολλών παραγόντων, εσωτερικών και εξωτερικών, η επίπτωση των οποίων επί του μεγέθους της παραγωγής δύσκολα μπορεί να καθοριστεί μέσω τεκμηρίων. Κατά τη λογική αυτή, η εξέταση του πραγματογνώμονα είναι αλήθεια ότι εκκινεί από ένα ατομικό στοιχείο, ήτοι την ποσότητα αναφοράς κάθε παραγωγού, που παρέχει βέβαια μια ένδειξη σχετικά με την ικανότητα και το μέγεθος της εκμεταλλεύσεως, αλλά αναπτύσσει στη συνέχεια την τιμή αυτή λαμβάνοντας υπόψη την εξέλιξη της μέσης εθνικής παραγωγικότητας, η οποία αποτελεί τη μόνη αναφορά για την ανασύσταση της εξελίξεως μιας εκμεταλλεύσεως.

72 2) Περνώντας στην εξέταση του δεύτερου προβληματικού στοιχείου του καθορισμού του κόστους των ζωοτροφών, πρέπει να παρατηρηθεί ότι η Επιτροπή λαμβάνει επίσης υπόψη την εδαφική έκταση κάθε εκμεταλλεύσεως. Δικαιολογεί την επιλογή αυτή συγχρόνως με επίσημες μεθόδους υπολογισμού που υποδεικνύει το LEI και με την ανάγκη υπολογισμού της παραγωγικότητας βάσει της εκτάσεως κάθε εκμεταλλεύσεως. Η μέθοδος την οποία υιοθετεί συνίσταται στη διαίρεση του αριθμού εκταρίων που διαθέτει κάθε εκμετάλλευση διά του αριθμού των αγελάδων και των χιλιογράμμων του παραχθέντος γάλακτος. Οι ενάγοντες επικρίνουν τους υπολογισμούς της Επιτροπής ισχυριζόμενοι ότι τα στοιχεία στα οποία αυτοί βασίζονται δεν είναι καθόλου ρεαλιστικά, δεδομένου ότι δεν λαμβάνουν υπόψη το γεγονός ότι τα μεταβλητά έξοδα σχετικά με την παραγωγή γάλακτος ποικίλλουν κατά τρόπο αντιστρόφως ανάλογο του μεγέθους της εκμεταλλεύσεως, δηλαδή όσο μεγαλύτερη είναι η εκμετάλλευση τόσο λιγότερο έχουν επίπτωση επί του συνολικού κόστους της παραγωγής. Αντιθέτως, βάσει της μεθόδου υπολογισμού της Επιτροπής, τα έξοδα αυξάνονται κατ' αναλογία προς το μέγεθος της εκμεταλλεύσεως.

73 Επί του σημείου αυτού, αρκεί να παραπέμψω στις κριτικές παρατηρήσεις του πραγματογνώμονα ο οποίος επισημαίνει ότι η Επιτροπή, συμπεριλαμβάνοντας το μέγεθος της εκμεταλλεύσεως στα στοιχεία βάσει των οποίων καθορίζεται το κόστος των ζωοτροφών, έλαβε στην πραγματικότητα επίσης υπόψη, στον εν λόγω υπολογισμό, έξοδα (όπως οι ζωοτροφές και οι κτηνιατρικές φροντίδες) που μπορούν να αφορούν επίσης άλλα ζώα παρόντα στην εκμετάλλευση. Η σκέψη αυτή επιβεβαιώνει ότι τα υποδεικνυόμενα από την Επιτροπή στοιχεία δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη για τον υπολογισμό των μεταβλητών εξόδων.

- Το κόστος των μισθών

74 Οι ενάγοντες δηλώνουν ότι δεν προσέλαβαν έξωθεν εργατικές χείρες κατά τη διάρκεια της περιόδου που ακολούθησε τη διακοπή της παραγωγής γάλακτος. Παρά ταύτα, επειδή πρέπει εν προκειμένω να υπολογιστεί ένα υποθετικό εισόδημα, σκόπιμο είναι να διερωτηθούμε αν πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη αυτό το κεφάλαιο δαπανών στον υπολογισμό του συνολικού κόστους της παραγωγής και, στη βάση αυτή, του (υποθετικού) εισοδήματος του κατόχου της εκμεταλλεύσεως, δηλαδή αν, για την (υποθετική) παραγωγή της ποσότητας αναφοράς, πρέπει επίσης να συμπεριληφθεί το (υποθετικό) κόστος των έξωθεν εργατικών χειρών.

Η Επιτροπή επέλεξε να λάβει υπόψη το κόστος των μισθών για όλους τους ενάγοντες και προβάλλει συναφώς τους ακόλουθους αριθμούς ανά 100 kg γάλακτος:

Κόστος των εργατικών χειρών

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

Mulder

21,87

22,15

22,16

22,41

23,11

Brinkhoff

12,80

12,97

12,97

13,11

13,53

Muskens

12,08

12,23

12,24

12,37

12,76

Twijnstra

19,23

19,47

19,48

19,69

20,31

Οι ενάγοντες αμφισβητούν επί της αρχής αυτόν τον τρόπο υπολογισμού και δεν δέχονται ότι το κόστος των μισθών πρέπει να αφαιρεθεί από το υποθετικό εισόδημα. Προς στήριξη του ισχυρισμού αυτού προβάλλουν ότι, σύμφωνα με τις στατιστικές του LEI, η προσφυγή των γεωργικών εκμεταλλεύσεων των Κάτω Ξωρών σε μισθωτό προσωπικό δεν υπερβαίνει κανονικά το όριο του 4 % του συνόλου των εργατικών χειρών που απασχολούνται στην εκμετάλλευση. Επισημαίνουν επιπλέον ότι, στην απόφαση 85/377, όπως και στην πρόταση κανονισμού της 21ης Απριλίου 1993 σχετικά με την προσφορά αποζημιώσεως των παραγωγών γάλακτος ή γαλακτοκομικών προϋόντων (18), η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη τα έξοδα για μισθούς κατά τον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος. Αμφισβητούν επίσης τα βασικά στοιχεία για τον υπολογισμό του μισθού στα οποία αναφέρεται η Επιτροπή στο υπόμνημα αντικρούσεως: σύμφωνα με τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, για την παραγωγή γάλακτος απαιτούνται ετησίως 60 ώρες εργασίας ανά αγελάδα, ενώ κατά την άποψη των εναγόντων 35 ώρες ετησίως ανά αγελάδα αρκούν.

75 Ο πραγματογνώμων θεωρεί ότι, για την παραγωγή γάλακτος, πρέπει να ληφθεί υπόψη όχι μόνο, όπως υποστηρίζουν οι ενάγοντες και η Επιτροπή, η εργασία που παρέχεται άμεσα από τον κάτοχο της επιχειρήσεως, αλλά επίσης η εργασία που προσφέρεται από τα μέλη της οικογενείας του. Προβάλλει ότι ο κάτοχος της εκμεταλλεύσεως αφιερώνει στη δραστηριότητα παραγωγής γάλακτος 2 496 ώρες ετησίως (που αντιστοιχούν σε 8 ώρες ημερησίως) και ότι μπορεί να υποτεθεί ότι ο χρόνος που αφιερώνουν τα μέλη της οικογενείας του στη δραστηριότητα αυτή ανέρχεται περίπου (σύμφωνα με τις στατιστικές του LEI στις οποίες αναφέρεται) στο 80 % των ωρών εργασίας του κατόχου της εκμεταλλεύσεως, δηλαδή σε 1 996 ώρες ετησίως, πράγμα που συνεπάγεται ένα σύνολο 4 492 ωρών ετησίως το οποίο αντιστοιχεί στο σύνολο της εργασίας του κατόχου της εκμεταλλεύσεως και των μελών της οικογενείας του. Για τον υπολογισμό των εξόδων, λαμβάνεται υπόψη μόνον ο χρόνος εργασίας που υπερβαίνει εκείνον του κατόχου της εκμεταλλεύσεως και των μελών της οικογενείας του. Συμπερασματικά, για την υποθετική παραγωγή των εναγόντων, το κόστος της έξωθεν εργασίας είναι κατά τον πραγματογνώμονα το ακόλουθο:

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra

Έτος

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

Total

/100 kg

1984/85

-

-

-

-

-

-

-

-

1985/86

-

-

-

-

-

-

7 658

1,35

1986/87

-

-

-

-

-

-

-

-

1987/88

-

-

-

-

-

-

-

-

1988/89

-

-

-

-

-

-

-

-

76 Όπως επισήμανα ήδη, στην εξέταση αυτού του κεφαλαίου δαπανών τίθεται προκαταρκτικά το ερώτημα αν πρέπει να συμπεριληφθεί στον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος. Πράγματι, αν και αληθεύει ότι ο κάτοχος εκμεταλλεύσεως μπορεί πάντοτε να προσφύγει σε έξωθεν εργατικές χείρες, δεν μου φαίνεται πάντως ότι μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα, βάσει γενικών στατιστικών τιμών, ότι η προσφυγή αυτή είναι αναπόφευκτη. Κατά συνέπεια, πρέπει να καθοριστεί αν στον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος πρέπει να συμπεριλάβουμε αυτόματα αυτό το κεφάλαιο δαπανών, βασιζόμενοι στις ώρες εργασίας που είναι αναγκαίες για να εξασφαλιστεί η παραγωγή της ποσότητας γάλακτος καθενός, καθώς και στις κατά τεκμήριο αιτούμενες ώρες εργασίας του κατόχου της εκμεταλλεύσεως και ενδεχομένως επίσης των μελών της οικογενείας του - όπως υποδεικνύει ο πραγματογνώμων -, ή αν πρέπει να εξετάσουμε την πραγματική κατάσταση κάθε εκμεταλλεύσεως και να επαληθεύσουμε αν κανονικά υπήρξε προσφυγή σε έξωθεν εργατικές χείρες κατά τις περιόδους που προηγήθηκαν και ακολούθησαν τη διακοπή της παραγωγής. Στην πραγματικότητα, για να διαπιστώσουμε τη σημασία αυτού του κεφαλαίου δαπανών, δεν μπορούμε να μην προβούμε σε ανάλυση της πραγματικής καταστάσεως της εκμεταλλεύσεως· ο λόγος είναι ότι η χρήση έξωθεν εργατικών χειρών συνδέεται με πολύ προσωπικές επιλογές του κατόχου της εκμεταλλεύσεως, όπως η κατανομή της εργασίας μεταξύ των μελών της οικογενείας. Κατά συνέπεια, από τα στατιστικά στοιχεία δεν μπορεί κατ' αρχήν να συναχθεί τεκμήριο για την προσφυγή σε έξωθεν εργατικές χείρες.

77 Δεδομένου όμως ότι εν προκειμένω δεν αμφισβητείται ότι οι ενάγοντες δεν χρησιμοποίησαν - ή χρησιμοποίησαν μόνο σποραδικά - έξωθεν εργατικές χείρες, δηλαδή ότι δεν προσκομίστηκε η θετική απόδειξη, όσον αφορά όλες τις ενάγουσες εκμεταλλεύσεις, της διαρκούς προσφυγής σε έξωθεν εργατικές χείρες, δεν μπορεί να συναχθεί από αφηρημένα στοιχεία, όπως πρέπει να θεωρούνται οι μέσες στατιστικές τιμές, ότι οι ισχυρισμοί των εναγόντων - οι οποίοι δεν ανασκευάστηκαν από καμία αντίθετη απόδειξη - δεν πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά την ανάλυση τέτοιων υποθετικών εξόδων. Αν θεωρούσαμε ότι οι ισχυρισμοί αυτοί είναι αβάσιμοι, ακόμη και ελλείψει αντίθετης αποδείξεως, θα επιρρίπταμε στην πραγματικότητα στους ενάγοντες το βάρος της αποδείξεως ενός αρνητικού γεγονότος (της μη προσλήψεως έξωθεν εργατικών χειρών), αποδείξεως της οποίας το βάρος, κατά τις γενικές αρχές του δικαίου, δεν μπορεί να φέρει ο ενάγων (negativa non sunt probanda). Κατά συνέπεια, στον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος, δεν μπορεί να συμπεριληφθούν έξοδα για έξωθεν εργατικές χείρες, εκτός αν αποδεικνύεται ότι, κανονικά, κατά την περίοδο της γαλακτοπαραγωγής, χρησιμοποιήθηκε έξωθεν προσωπικό. Σε περίπτωση αμφισβητήσεως αυτού του πραγματικού στοιχείου, απόκειται στα εναγόμενα όργανα να αποδείξουν την παρουσία έξωθεν προσωπικού εντός της εκμεταλλεύσεως ή την απόλυτη ανάγκη προσφυγής σε τέτοιο προσωπικό. Εν προκειμένω, η απόδειξη αυτή δεν προσκομίστηκε· αντίθετα, όπως υπενθύμισα, δεν αμφισβητείται μεταξύ των διαδίκων και επιπλέον επιβεβαιώνεται από τον πραγματογνώμονα ότι οι εκμεταλλεύσεις των εναγόντων δεν χρησιμοποιούσαν κανονικά έξωθεν προσωπικό. Θεωρώ συνεπώς ότι, εν προκειμένω, αυτό το κεφάλαιο δαπανών δεν πρέπει να συμπεριληφθεί στα μεταβλητά έξοδα των εναγόντων. Ας προστεθεί επιπλέον ότι, εν πάση περιπτώσει, το συμπέρασμα αυτό δεν αποκλίνει από εκείνο στο οποίο καταλήγει ο πραγματογνώμων (πλην της περιόδου 1985/86 για τον T. Twijnstra) ακολουθώντας τη μέθοδο της εφαρμογής αφηρημένων στοιχείων αντλούμενων από γενικές στατιστικές.

78 Βάσει του συνόλου των προηγουμένων σκέψεων, φαίνεται εύλογο και δίκαιο να πραγματοποιηθεί εν προκειμένω ο υπολογισμός των εξόδων κατά τον τρόπο που υποδεικνύει το LEI. Κατά συνέπεια, δεν πρέπει να ληφθούν υπόψη ούτε το κόστος συντηρήσεως των μηχανών ούτε το κόστος έξωθεν εργατικών χειρών (19). Εξαιρουμένων των δύο αυτών σημείων, ο επιλεγόμενος από το LEI τρόπος υπολογισμού, που προτείνω να ακολουθήσουμε, πλην ορισμένων αποκλίσεων ήσσονος σημασίας, συμπίπτει με τον υπολογισμό του πραγματογνώμονα.

Τα εισοδήματα υποκαταστάσεως

79 Πρέπει να υπογραμμίσω κατ' αρχάς ότι, ενώ για τον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος αποδείχθηκε πρόσφορο να γίνει προσφυγή [εκτός για το εισόδημα που αντλείται από την (υποθετική) πώληση γάλακτος] στις μέσες εθνικές τιμές όπως αυτές περιλαμβάνονται στις στατιστικές σχετικά με την υπό εξέταση περίοδο - λαμβανομένων υπόψη των επιφυλάξεων που μόλις διατύπωσα σχετικά με την εκτίμηση του επιπτώσεως του κόστους της εργασίας -, για τον υπολογισμό των εισοδημάτων υποκαταστάσεως, δηλαδή των καθαρών κερδών που αντλήθηκαν από δραστηριότητες υποκαταστάσεως της παραγωγής γάλακτος, δεν μπορούμε a priori να αποφύγουμε τον έλεγχο των δραστηριοτήτων που ασκήθηκαν πράγματι από τους ενάγοντες. Ο λόγος είναι ότι, όπως ήδη ανέφερα προηγουμένως, αποδεικνύεται ότι οι ενάγοντες, αφού διέκοψαν την παραγωγή γάλακτος, άσκησαν διαφόρων φύσεων δραστηριότητες υποκαταστάσεως.

80 Κατόπιν τούτου, πρέπει να καθοριστούν τα κριτήρια βάσει των οποίων πρέπει να υπολογιστεί το εναλλακτικό εισόδημα. Συναφώς, πρέπει να ληφθεί ως αφετηρία η απόφαση του 1992, κατά την οποία, όταν αποδεικνύεται ότι το εισόδημα που άντλησαν οι ενδιαφερόμενοι από τις δραστηριότητες υποκαταστάσεως της παραγωγής γάλακτος είναι κατώτερο από το ελάχιστο εισόδημα που θα είχε κατά τεκμήριο πραγματοποιήσει η εκμετάλλευση με την παραγωγή γάλακτος, η μείωση του εισοδήματος εν σχέσει προς τις ελάχιστες τιμές πρέπει να αποδοθεί στην αμέλεια του ζημιωθέντος και συνεπάγεται επομένως τη μείωση, κατ' αντίστοιχο ποσό, του ποσού που πρέπει να καταβληθεί ως αποζημίωση. Σκόπιμο είναι να προστεθεί ότι το βάρος της αποδείξεως, έστω και μόνο διά τεκμηρίων (όπως συμβαίνει στην προκειμένη περίπτωση), της αμέλειας του κατόχου της εκμεταλλεύσεως φέρουν τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα, δεδομένου ότι πρόκειται για στοιχείο που εξαλείφει εν όλω ή εν μέρει την υποχρέωση αποζημιώσεως. Κατά συνέπεια, αν δεν προσκομιστεί τέτοια απόδειξη, δεν μπορεί να αφαιρεθεί το ανώτερου ποσού υποθετικό εισόδημα από το πράγματι επιτευχθέν εναλλακτικό εισόδημα κατά τη διάρκεια της σχετικής περιόδου.

81 Στην υπό εξέταση υπόθεση Mulder κ.λπ., οι ενάγοντες περιορίστηκαν να δηλώσουν, χωρίς πάντως να προσκομίσουν αποδείξεις, ότι αποκόμισαν ελάχιστα εισοδήματα λόγω της δυσκολίας, προπάντων για τους J. M. Mulder και T. Twijnstra, μετατροπής των επιχειρήσεών τους για δραστηριότητες διαφορετικές από την παραγωγή γάλακτος. Ειδικότερα, ο J. M. Mulder αφιερώθηκε στην εκτροφή προβάτων, ταύρων και γαλακτοφόρων αγελάδων και στη βοσκή των ζώων, ενώ ο T. Twijnstra αφιερώθηκε στην καλλιέργεια λαχανικών και στην πώληση ζωοτροφών. Η κατάσταση του W. H. Brinkhoff είναι διαφορετική καθόσον άσκησε μισθωτή δραστηριότητα, η δε κατάσταση του J. M. M. Muskens είναι επίσης διαφορετική διότι κατόρθωσε να διαφοροποιήσει τις καλλιέργειες των εκτάσεών του.

82 Τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα υποστηρίζουν ότι οι ενάγοντες δεν προσκόμισαν πρόσφορες αποδείξεις του εισοδήματος που αντλήθηκε από δραστηριότητες υποκαταστάσεως και ότι εν πάση περιπτώσει δήλωσαν υπερβολικά χαμηλά εισοδήματα υποκαταστάσεως. Προτείνουν να ακολουθηθεί η αφηρημένη μέθοδος υπολογισμού η οποία στις βασικές γραμμές καθορίζεται με τον κανονισμό 2187/93. Η μέθοδος αυτή δεν αναφέρεται στα πραγματικά εισοδήματα υποκαταστάσεως και βασίζεται, όπως είπα προηγουμένως, στον καθορισμό του εισοδήματος που προέρχεται από καθένα από τους τρεις συντελεστές της παραγωγής (κεφάλαιο, έδαφος και εργασία) οι οποίοι ελευθερώνονται λόγω της διακοπής της παραγωγής γάλακτος. Η εφαρμογή της μεθόδου αυτής οδηγεί, κατά τα εναγόμενα κοινοτικά όργανα, στο συμπέρασμα ότι, όταν ο κάτοχος γεωργικής εκμεταλλεύσεως αποδεικνύει ότι είχε παραγωγική δραστηριότητα και ότι αποκόμισε από τη δραστηριότητα αυτή εισόδημα κατώτερο από εκείνο που καθορίζεται βάσει αυτής της μεθόδου υπολογισμού, η αίτησή του για τη χορήγηση αποζημιώσεως πρέπει να απορριφθεί κατά το μέρος που αφορά τη διαφορά μεταξύ του πραγματικού εναλλακτικού εισοδήματος και του υποθετικού εναλλακτικού εισοδήματος που καθορίζεται βάσει του αφηρημένου συστήματος. Στην περίπτωση αυτή, κατά τα κοινοτικά όργανα, πρέπει να θεωρηθεί ενόψει του υπολογισμού ότι ο κάτοχος της εκμεταλλεύσεως δεν απέδειξε ότι επέδειξε την «αναγκαία επιμέλεια» για να περιορίσει την έκταση της ζημίας.

83 Μετά τη θέσπιση του κανονισμού 2187/93 και συνεπώς μετά τη δημοσίευση της αποφάσεως του 1992, οι ενάγοντες δέχθηκαν τη δυνατότητα εφαρμογής τέτοιας μεθόδου υπολογισμού και υπέδειξαν επίσης τα (υποθετικά) εναλλακτικά εισοδήματά τους, καθορίζοντάς τα ακριβώς σύμφωνα με τη μέθοδο αυτή (βλ. ιδίως το υπόμνημα των εναγόντων της 22ας Δεκεμβρίου 1993 και τη συνημμένη στο υπόμνημα αυτό έκθεση πραγματογνωμοσύνης του LEI). Τα δεδομένα επί των εισοδημάτων υποκαταστάσεως που ανέφεραν οι ενάγοντες και η Επιτροπή εμφαίνονται στον ακόλουθο πίνακα:

Υπόλοιπο των δραστηριοτήτων υποκαταστάσεως *

Έτος

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra

Επιτροπή

1984/85

12

31

32

-

19,66

1985/86

13

32

16

12

19,39

1986/87

16

27

24

14

18,46

1987/88

13

11

12

10

18,41

1988/89

73 **

15 **

15

39 **

18,73

* Όλα τα ποσά εκφράζονται σε φιορίνια και αναφέρονται σε 100 kg γάλακτος.

** Συμπεριλαμβανομένων των εισοδημάτων που αντλούνται από την παραγωγή γάλακτος.

84 Υπό τις συνθήκες αυτές, είναι ευχερές να διαπιστωθεί ότι οι διαφορές σχετικά με τον καθορισμό του εναλλακτικού εισοδήματος αφορούν, στο παρόν στάδιο της διαδικασίας, όχι τόσο τη δυνατότητα να ληφθούν ή να μη ληφθούν υπόψη κατά τρόπο γενικευμένο τα πραγματικά εισοδήματα των εναγόντων όσο την εξέλιξη των εισοδημάτων που αποκομίζονται υποθετικά από τους ελευθερωθέντες τρεις συντελεστές της παραγωγής, βάσει των οποίων πρέπει να υπολογιστεί το ελάχιστο εισόδημα που όφειλε να αντλήσει κάθε επιχειρηματίας από «εναλλακτικές δραστηριότητες». Κατά συνέπεια, εφόσον είναι αδύνατο να αποκλειστεί κατά τρόπο γενικό κάθε σημασία των πραγματικών εισοδημάτων κατά τον υπολογισμό των εναλλακτικών εισοδημάτων, πρέπει να υπολογιστούν κατ' αρχάς τα υποθετικά εισοδήματα υποκαταστάσεως και μόνο στη συνέχεια να εξεταστεί αν αυτά υπερβαίνουν τα πραγματικά εισοδήματα. Τα πραγματικά εισοδήματα θα ληφθούν συνεπώς υπόψη μόνον αν είναι υψηλότερα από τα υποθετικά εισοδήματα.

85 Κατόπιν αυτών, περνώ στην εξέταση των διαφόρων στοιχείων από τα οποία εξαρτάται, κατά διαφορετικό βαθμό, ο υπολογισμός των εισοδημάτων υποκαταστάσεως, δηλαδή ειδικότερα των συντελεστών κεφάλαιο, έδαφος και εργασία.

- Ο συντελεστής κεφάλαιο

86 Όσον αφορά τα εκ του κεφαλαίου εισοδήματα, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι πρέπει να υπολογιστούν όχι μόνο βάσει του κεφαλαίου που αντλήθηκε από τις πωλήσεις ζώων οι οποίες πραγματοποιήθηκαν μετά τη διακοπή της παραγωγής, αλλά επίσης βάσει του κεφαλαίου που ελευθερώθηκε από τη μείωση των εξόδων συντηρήσεως των εγκαταστάσεων (στάβλων, αποθηκών και γεωργικού υλικού), μείωση που υπολογίζεται περίπου στο 50 % των εξόδων που φέρει η επιχείρηση όταν ασκεί την παραγωγική της δραστηριότητα. Το κεφάλαιο αυτό εκτιμάται στο σύνολό του από την Επιτροπή σε μέσο ποσό 6 700 HFL ανά κεφαλή ζώου, στο οποίο πρέπει να προστεθούν οι τόκοι με ετήσιο επιτόκιο περίπου 5,5 %, οι οποίοι αντιστοιχούν σε 368,50 HFL ανά αγελάδα.

87 Οι ενάγοντες αμφισβητούν τους υπολογισμούς αυτούς της Επιτροπής από πολλές απόψεις. Αμφισβητούν, πρώτον, τη λήψη υπόψη των εξόδων σχετικά με τη συντήρηση των εγκαταστάσεων όπως των στάβλων και των μηχανών αλμέγματος, υποστηρίζοντας ότι οι κατέχοντες την εκμετάλλευση έπρεπε εν πάση περιπτώσει να τις συντηρήσουν για άλλες δραστηριότητες της εκμεταλλεύσεως. Προσθέτουν ότι, και αν ακόμη υποτεθεί ότι οι μηχανές αυτές πωλούνταν, η αγοραία αξία τους θα ήταν ελάχιστη και συνεπώς κατά πολύ κατώτερη από εκείνη που θα αντιπροσώπευαν για τον ίδιο επιχειρηματία σε περίπτωση επαναχρησιμοποιήσέως τους κατά την επανάληψη της δραστηριότητας παραγωγής γάλακτος. Η Επιτροπή διευκρινίζει συναφώς ότι έλαβε υπόψη τη δυνατότητα χρησιμοποιήσεως των μηχανών για σκοπούς διαφορετικούς από την παραγωγή γάλακτος και ότι για τον λόγο αυτό συμπεριέλαβε, στα εναλλακτικά εισοδήματα, μόνο 50 % των εξόδων συντηρήσεως. Η Επιτροπή διερωτάται επιπλέον αν οι μηχανές αυτές μπορούν πάντοτε, όπως υποστηρίζουν οι ενάγοντες, να επαναχρησιμοποιηθούν μετά από μακρά περίοδο διακοπής της παραγωγής γάλακτος.

88 Οι ενάγοντες υποστηρίζουν, δεύτερον, ότι ο υπολογισμός σχετικά με την αγοραία αξία των πωληθεισών αγελάδων, τον οποίο διενήργησε η Επιτροπή, βασίζεται στις τιμές της αγοράς που ίσχυαν στα μέσα της δεκαετίας του '80, ενώ τα έτη που έπρεπε να ληφθούν υπόψη ήταν το 1978 και το 1979: διότι κατά τα έτη αυτά, που προηγούνται της αναλήψεως της δεσμεύσεως περί μη εμπορίας γάλακτος, πωλήθηκαν πράγματι οι αγελάδες. Η διαφορά τιμής είναι σημαντική: η μέση αγοραία αξία μιας αγελάδας ήταν πράγματι, κατά τα έτη 1978 και 1979, 3 100 HFL έναντι 6 700 HFL που αναφέρει η Επιτροπή. Η τελευταία αντιτείνει ότι καθόρισε αυτό το ποσό των 6 700 HFL λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνο την ειδική αξία μιας αγελάδας, αλλά επίσης τα αναφερόμενα σε μία μόνη αγελάδα έξοδα που αφορούν το υλικό και τις μηχανές που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή γάλακτος. Η αξία της αγελάδας που λαμβάνεται υπόψη για τον υπολογισμό ανέρχεται στην πραγματικότητα σε 1 800 HFL, και όχι σε 3 500 HFL που υποδεικνύουν οι ενάγοντες βάσει των παρεχομένων από το LEI στοιχείων.

89 Οι ενάγοντες αμφισβητούν τέλος τη λήψη υπόψη των τόκων στον υπολογισμό των εκ του κεφαλαίου εισοδημάτων, υποστηρίζοντας ότι το κεφάλαιο που αντλήθηκε ενδεχομένως από την πώληση των αγελάδων χρησιμοποιήθηκε μερικά ή ολικά κατά την άσκηση δραστηριοτήτων υποκαταστάσεως και ότι, εν πάση περιπτώσει, δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη για τον υπολογισμό μια παράμετρος του εκ του κεφαλαίου εισοδήματος που δεν λαμβάνεται υπόψη μεταξύ των πηγών του υποθετικού εισοδήματος.

90 Τα προσκομιζόμενα από την Επιτροπή στοιχεία δημιουργούν ορισμένες αμφιβολίες. Φαίνεται λογικό να διερωτηθούμε πως μπορεί να θεωρηθεί ως κεφάλαιο που παράγει εισόδημα το ποσό της μειώσεως των εξόδων συντηρήσεως των μηχανών. Αν πράγματι δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η διακοπή της παραγωγής γάλακτος συνεπάγεται μείωση των εξόδων αυτών, η μείωση αυτή δεν είναι πάντως ευχερές να καθοριστεί και να αποδοθεί με αριθμούς εφόσον, όπως παρατηρήθηκε ήδη, δεν μπορεί να εκτιμηθεί η επίπτωση της διακοπής της παραγωγής γάλακτος επί της ενδεχόμενης εντατικοποιήσεως της χρήσεως του υλικού αυτού για δραστηριότητες διαφορετικές από την παραγωγή γάλακτος. Εν πάση περιπτώσει, το κόστος των μηχανών, που συνδέεται με την (υποθετική) παραγωγή γάλακτος από το 1984 έως το 1989, ελήφθη υπόψη κατά τον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος. Από αυτό απορρέει ότι, αν η μείωση των εξόδων συντηρήσεως των μηχανών συμπεριλαμβάνονταν στις πηγές εισοδημάτων εκ του κεφαλαίου, θα λαμβάνονταν στην πραγματικότητα υπόψη δύο φορές: μια φορά ως κεφάλαιο δαπανών και μια δεύτερη φορά ως στοιχείο του εναλλακτικού εισοδήματος.

91 Ο πραγματογνώμων υποστηρίζει και αυτός, όπως και οι ενάγοντες, ότι στον υπολογισμό των εισοδημάτων υποκαταστάσεως εκ του κεφαλαίου πρέπει να ληφθούν υπόψη μόνο τα έσοδα που απορρέουν από την πώληση των γαλακτοφόρων αγελάδων. Οι μηχανές, όπως και οι εγκαταστάσεις ψύξεως, θα πρέπει πράγματι να ληφθούν υπόψη μόνο στα μεταβλητά έξοδα. Υποδεικνύει συνεπώς τον ακόλουθο τρόπο υπολογισμού: ως βασικό στοιχείο λαμβάνεται υπόψη η εμπορική αξία των ζώων κατά τη στιγμή της υποθετικής επαναλήψεως της παραγωγικής δραστηριότητας, ήτοι κατά το 1985· το ποσό αυτό προσαυξάνεται στη συνέχεια κατά τους τόκους, με το επιτόκιο που προσφέρουν τα τοπικά ταμιευτήρια, και μειώνεται για να ληφθεί υπόψη το ποσοστό του πληθωρισμού, και στις δύο περιπτώσεις αναφορικά με τα λαμβανόμενα υπόψη έτη. Η μέση τιμή μιας αγελάδας κατά τις περιόδους που μας ενδιαφέρουν εν προκειμένω ανέρχεται κατά τον πραγματογνώμονα σε 2 358 HFL, αριθμό που αντιστοιχεί στον μέσο όρο των τιμών των αγελάδων κατά τα διάφορα στάδια θηλασμού. Ο πραγματογνώμων υποδεικνύει συνεπώς, αναφορικά μόνο με τους ενάγοντες και τις διάφορες περιόδους που λαμβάνονται υπόψη, τα ποσά τα οποία εμφαίνονται στον ακόλουθο πίνακα.

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra

Κεφάλαιο (HFL)

200 430

129 690

129 690

245 232

1984/85

4 256

1,87

5 008

1,89

1 967

1,86

0

1,87

1985/86

8 478

1,87

5 486

1,89

5 486

1,86

10 118

1,79

1986/87

12 367

2,72

8 002

2,76

8 002

2,72

15 131

2,61

1987/88

13 108

2,95

8 482

2,98

8 482

2,94

16 038

2,82

1988/89

3 646

3,07

7 267

3,10

8 611

3,06

1 338

2,94

92 Η Επιτροπή δεν είναι σύμφωνη με αυτόν τον τρόπο υπολογισμού. Κατά την άποψή της, δεν μπορεί να αφαιρεθεί το ποσοστό του πληθωρισμού από τα επιτόκια των τοπικών ταμιευτηρίων, καθόσον, εν πάση περιπτώσει, οι ενάγοντες έχουν αντλήσει από το κεφάλαιο άλλα εισοδήματα, αντισταθμίζοντας έτσι τις απώλειες τις οφειλόμενες στην αύξηση των τιμών καταναλωτή.

93 Μου φαίνεται εύλογο και δίκαιο να ακολουθήσουμε, εν προκειμένω, τη μέθοδο υπολογισμού του προερχομένου από το κεφάλαιο εισοδήματος υποκαταστάσεως την οποία προτείνει ο πραγματογνώμων, μέθοδο η οποία, όπως είδαμε, βασίζεται στην αγοραία τιμή των ζώων κατά τη στιγμή που αυτά θα έπρεπε να αγοραστούν, ήτοι κατά τη στιγμή της πιθανής επαναλήψεως της δραστηριότητας παραγωγής γάλακτος. Όπως είδαμε, ο πραγματογνώμων συμπεριλαμβάνει μεταξύ των ζώων που πρέπει να ληφθούν υπόψη τις δαμάλεις και τις αγελάδες κατά τα διάφορα στάδια θηλασμού· λαμβάνει έτσι υπόψη όλα τα ζώα που μετείχαν στην παραγωγή γάλακτος. Η συμπερίληψη στον υπολογισμό των τελευταίων αυτών στοιχείων μου φαίνεται επίσης ορθή.

94 Πρέπει να γίνει δεκτή η προτεινόμενη από τον πραγματογνώμονα λύση, κατά την οποία τα επιτόκια που εφαρμόζονται στο κεφάλαιο είναι τα προσφερόμενα από τα τοπικά ταμιευτήρια, εφόσον πρόκειται για επιτόκια που λογικά προσεγγίζουν περισσότερο προς εκείνα που μπορεί να θεωρηθεί ότι έλαβαν πράγματι οι ενάγοντες. Αντίθετα, μου φαίνεται ότι δεν πρέπει να ληφθούν επίσης υπόψη, όπως προτείνει ο πραγματογνώμων, τα αποτελέσματα του πληθωρισμού επί του προερχομένου από το κεφάλαιο (υποθετικού) εισοδήματος και ότι, συνεπώς, τα επιτόκια δεν πρέπει να μειωθούν κατά το ποσοστό του πληθωρισμού. Ο λόγος είναι ότι αν αφαιρούνταν το ποσοστό του πληθωρισμού από τα επιτόκια που εφαρμόζουν τα τοπικά ταμιευτήρια, η διακύμανση της αγοραστικής αξίας του νομίσματος θα είχε επιπτώσεις επί του κατόχου του κεφαλαίου, φέροντας έτσι αδικαιολόγητα σε μειονεκτική θέση τους ενάγοντες που δικαιούνται αποζημιώσεως. Η αλήθεια είναι ότι το εκ του κεφαλαίου εισόδημα, δεδομένης της σταθερότητας της ονομαστικής αξίας και της αυξήσεως των τιμών καταναλωτή, μειώνεται σε σχέση με την πτώση της αγοραστικής αξίας του νομίσματος.

- Οι συντελεστές «έδαφος» και «εργασία»

95 α) Το εισόδημα που προέρχεται από τον συντελεστή «έδαφος» είναι εκείνο που αναφέρεται στο έδαφος που δεν χρησιμοποιήθηκε για την εκτροφή ζώων. Κατά την άποψη της Επιτροπής, το εισόδημα αυτό πρέπει να υπολογιστεί βάσει του μέσου μισθώματος ανά εκτάριο μιας γεωργικής εκτάσεως στη χώρα όπου είναι εγκατεστημένη η γεωργική εκμετάλλευση. Τα στοιχεία που προσκομίζει συναφώς η Επιτροπή είναι τα ακόλουθα:

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

435

443

468

490

478

Οι ενάγοντες δεν αμφισβητούν τα στοιχεία αυτά. Υπογραμμίζεται ότι οι υποδεικνυόμενοι από την Επιτροπή αριθμοί συμπίπτουν σχεδόν πλήρως με τους υποδεικνυόμενους από το LEI, δηλαδή την πηγή στην οποία αναφέρονται οι ενάγοντες για να δικαιολογήσουν τα αιτήματά τους. Ο πραγματογνώμων θεωρεί αντίθετα ότι, για τον καθορισμό του εισοδήματος που προέρχεται από τις εκτάσεις που ελευθερώθηκαν μετά τη διακοπή της παραγωγής γάλακτος, πρέπει να ληφθούν υπόψη όχι μόνο τα εισοδήματα που προέρχονται από την εκμίσθωση γεωργικών γαιών, αλλά επίσης τα προερχόμενα από την εκμίσθωση των κτιρίων. Τα εισοδήματα που συνδέονται με τις ελευθερωθείσες γεωργικές εκτάσεις και με τα ευρισκόμενα σε αυτές κτίρια είναι, για κάθε ενάγοντα, τα εμφαινόμενα στον ακόλουθο πίνακα:

Mulder

42 ha

Brinkhoff

24 ha

Muskens

24 ha

Twijnstra

54 ha

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

Σύνολο

/100 kg

1984/85

13 367

5,86

15 731

5,93

4 530

4,29

0

5,89

1985/86

26 508

5,84

16 764

5,79

13 153

4,48

32 701

5,80

1986/87

26 640

5,87

17 129

5,91

12 525

4,27

33 909

5,87

1987/88

27 335

6,14

17 525

6,17

13 542

4,71

34 660

6,12

1988/89

7 596

6,39

15 097

6,47

14 624

5,22

2 908

6,40

Total

101 446

82 246

60 374

104 178

96 Αυτός ο τρόπος υπολογισμού του εισοδήματος που προέρχεται από τις ελευθερωθείσες γεωργικές εκτάσεις επικρίνεται συγχρόνως από την Επιτροπή, η οποία υπογραμμίζει ότι δεν γνωρίζουμε πού στηρίχθηκε ο πραγματογνώμων για να διαπιστώσει τις τιμές σχετικά με την εκμίσθωση των γαιών, και από τους ενάγοντες, οι οποίοι επισημαίνουν ότι, αν υπετίθετο ότι εκμισθώθηκαν επίσης τα κτίρια εφόσον δεν υπήρχε παραγωγή γάλακτος, αυτό θα σήμαινε ότι θα θεωρούνταν αποδεδειγμένο ένα γεγονός καθεαυτό όχι αληθοφανές, και ακριβέστερα ότι οι γεωργοί θα είχαν επιλέξει να μεταφέρουν αλλού την κατοικία τους για να αντλήσουν εναλλακτικά εισοδήματα από τους στάβλους τους. Ξωρίς να υπολογιστεί ότι, κατά τον τρόπο αυτό, δεν θα λαμβάνονταν υπόψη οι αναγκαίες δαπάνες για την εξεύρεση άλλης κατοικίας.

97 β) Όσον αφορά τέλος το εισόδημα που συνδέεται με τον συντελεστή «εργασία», αντιστοιχεί στον χρόνο εργασίας που ελευθερώθηκε λόγω της διακοπής της παραγωγής γάλακτος. Για τον υπολογισμό του εισοδήματος αυτού, η Επιτροπή λαμβάνει ως βασικό στοιχείο τον αριθμό ωρών που θα ήταν αναγκαίες για την εκτροφή ζώων κατά τη στιγμή της εγκαταλείψεως της παραγωγής γάλακτος, συνάγει δε κατόπιν από τον αριθμό αυτό τον αριθμό ωρών εργασίας που αφιερώνονται από τον κατέχοντα την εκμετάλλευση στην εκτροφή κάθε αγελάδας, ο οποίος εκτιμάται σε 2 496 ώρες ετησίως. Ο υπολογισμός αυτός στηρίζεται στον αριθμό ωρών που ο κάτοχος της εκμεταλλεύσεως αφιερώνει κανονικά στην εκτροφή ζώων και στους μισθούς των εργαζομένων στη γεωργία κατά την υπό εξέταση περίοδο, μισθούς οι οποίοι, κατά την περίοδο αυτή, κυμαίνονταν μεταξύ 14 και 16 HFL την ώρα, όπως προκύπτει από τον ακόλουθο πίνακα:

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

14,80

15,14

15,46

15,62

15,88

Όλα τα στοιχεία αυτά δεν αμφισβητούνται από τους ενάγοντες. Ο πραγματογνώμων θεωρεί απεναντίας ότι, κατά τον υπολογισμό του προερχόμενου από την εργασία εισοδήματος, πρέπει να ληφθεί επίσης υπόψη η εργασία που παρέχουν κατά τρόπο υποθετικό τα μέλη της οικογενείας. Λαμβάνοντας υπόψη το στοιχείο αυτό και αναφερόμενος στον μέσο όρο των ωρών εργασίας που υποδεικνύει η Επιτροπή, ο πραγματογνώμων υπολογίζει το προερχόμενο από την εργασία εισόδημα κατά τον τρόπο που εμφαίνεται στον ακόλουθο πίνακα:

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

Mulder

* Κάτοχος της εκμεταλλεύσεως (ώρες)

1 241

2 496

2 496

2 496

684

* Οικογένεια

788

1 276

848

514

117

* Εισόδημα (HFL)

30 027

57 108

51 698

47 016

12 721

* HFL/100 kg

13,17

12,58

11,39

10,57

10,70

Brinkhoff

* Κάτοχος της εκμεταλλεύσεως

2 257

2 392

2 156

1 935

1 597

* Οικογένεια

130

-

-

-

-

* Εισόδημα (HFL)

35 336

36 215

33 332

30 225

25 353

* HFL/100 kg

13,32

12,47

11,48

10,62

10,83

Muskens

* Κάτοχος της εκμεταλλεύσεως

887

2 496

2 496

2 352

2 162

* Οικογένεια

286

364

101

0

0

* Εισόδημα (HFL)

17 348

43 300

40 150

36 738

34 333

* HFL/100 kg

16,44

14,72

13,65

12,74

12,21

Twijnstra

* Κάτοχος της εκμεταλλεύσεως

0

2 434

2 496

2 496

205

* Οικογένεια

0

1 947

1 772

1 331

102

* Εισόδημα (HFL)

0

66 332

65 983

59 778

4 883

* HFL/100 kg

11,35

11,73

11,38

10,52

10,72

98 Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι αριθμοί στους οποίους στηρίχθηκε ο πραγματογνώμων για να καθορίσει το (υποθετικό) εισόδημα εκ της εργασίας διαφέρουν από εκείνους επί των οποίων συμφώνησαν οι διάδικοι. Οι ενάγοντες, από την πλευρά τους, αμφισβητούν ότι μπορεί να ληφθεί υπόψη για τον υπολογισμό η εργασία που παρέσχαν τα μέλη της οικογενείας. Υποστηρίζουν ότι ο πραγματογνώμων δεν έλαβε εσφαλμένα υπόψη την οικογενειακή τους κατάσταση και, ενεργώντας κατά τον τρόπο αυτό, δεν έλαβε υπόψη το γεγονός ότι τα τέκνα των J. M. Mulder, W. H. Brinkhoff και J. M. M. Muskens ήταν κατά τον χρόνο εκείνο πολύ νέα για να μπορούν να εργαστούν εκτός της οικογένειας και ότι οι σύζυγοί τους συμμετείχαν στη δραστηριότητα παραγωγής γάλακτος εργαζόμενες μόνον λίγες ώρες ημερησίως, και συνεπώς φαίνεται αδιανόητο ότι θα μπορούσαν να εργαστούν εκτός της εκμεταλλεύσεως και να έχουν αυτόνομο εισόδημα· τέλος, ο T. Twijnstra δεν είχε οικογένεια κατά την υπό εξέταση περίοδο.

99 Ο υπολογισμός της Επιτροπής σχετικά με το εισόδημα που συνδέεται με τον συντελεστή «εργασία» και με τον συντελεστή «έδαφος» δεν αποτελεί αντικείμενο αμφισβητήσεων μεταξύ των διαδίκων και συνεπώς δεν φαίνεται αναγκαίο ούτε σκόπιμο να αποφανθούμε σχετικά με τον καθορισμό του εισοδήματος αυτού· δεν μένει επομένως παρά να λάβουμε υπόψη τα γενικά στοιχεία επί των εισοδημάτων αυτών που προσκομίζει η Επιτροπή (σχετικά με τον μέσο μηνιαίο μισθό ενός εργαζόμενου στη γεωργία και με το μέσο μίσθωμα κατά την υπό εξέταση περίοδο). Θεωρώ εν πάση περιπτώσει χρήσιμο να διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις όσον αφορά τη μέθοδο που ακολούθησε ο πραγματογνώμων. Κατ' αρχάς, όσον αφορά τον συντελεστή «έδαφος», συμμερίζομαι τη συλλογιστική του πραγματογνώμονα κατά την οποία πρέπει να θεωρηθεί ότι εκμισθώθηκαν όχι μόνο το έδαφος, αλλά και όλα τα κτίρια της εκμεταλλεύσεως. Διότι είναι εύλογο να θεωρηθεί ότι οι ενάγοντες, όπως κάθε άλλος επιχειρηματίας ευρισκόμενος σε ανάλογη κατάσταση, χρησιμοποίησαν τους στάβλους αυτούς για άλλη δραστηριότητα. Είναι συνεπώς δίκαιο να συμπεριληφθούν στο εισόδημα που προέρχεται από τον συντελεστή «έδαφος» όχι μόνον οι γεωργικές εκτάσεις, αλλά επίσης οι επί των εκτάσεων αυτών υπάρχοντες στάβλοι. Όσον αφορά απεναντίας το εισόδημα εκ της εργασίας, η θέση του πραγματογνώμονα δεν φαίνεται ορθή. Πράγματι, συμπεριέλαβε επίσης στον υπολογισμό τα εισοδήματα που θα μπορούσαν να αποκομίσουν τα μέλη της οικογένειας του κατέχοντος την εκμετάλλευση, ασκώντας δραστηριότητα εκτός της εκμεταλλεύσεως· κατά τον τρόπο δε αυτό δεν έλαβε υπόψη το γεγονός ότι, στην προκειμένη περίπτωση, η ανωτέρω εκτεθείσα ιδιαίτερη οικογενειακή κατάσταση των εναγόντων δεν επέτρεπε να συναχθεί κατά τεκμήριο από στατιστικά στοιχεία, εφαρμοζόμενα σε μια ειδική πραγματικότητα, ότι συνέτρεχε εξωτερική δραστηριότητα των μελών της οικογένειας.

Διαφοροποίηση βάσει των διαφόρων εθνικών περιοχών

100 Οι ενάγοντες επικρίνουν το Συμβούλιο και την Επιτροπή διότι δεν έλαβαν υπόψη, για τον υπολογισμό του υποθετικού εισοδήματος, το γεγονός ότι η παραγωγικότητα, και συνεπώς η αποδοτικότητα, των διαφόρων επιχειρηματιών, ποικίλλει ανάλογα με το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένοι και κατά συνέπεια διότι δεν διαφοροποίησαν την προσφορά αποζημιώσεως βάσει των διαφόρων εθνικών περιοχών αλλά βασίστηκαν αποκλειστικά στο μέγεθος της εκμεταλλεύσεως. Υποστηρίζουν ότι ο τρόπος υπολογισμού που επέλεξαν τα κοινοτικά όργανα φέρει σε μειονεκτική θέση ιδίως τις ολλανδικές εκμεταλλεύσεις καθόσον έχουν παραγωγικότητα σαφώς ανώτερη από τον ευρωπαϋκό μέσο όρο. Το Συμβούλιο υπενθυμίζει συναφώς ότι, με την προσωρινή απόφαση του 1992, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο υπολογισμός της αποζημιώσεως πρέπει να λάβει ως βάση την παραγωγικότητα μιας αντιπροσωπευτικής εκμεταλλεύσεως, ότι κατά συνέπεια ο υπολογισμός αυτός στηρίζεται ουσιαστικά στο μέγεθος της επιχειρήσεως και ότι, εν πάση περιπτώσει, οι διαφορές μεταξύ των κρατών μελών παρατηρούνται επίσης εντός των διαφόρων επικρατειών, στις οποίες υπάρχουν περιφέρειες πιο παραγωγικές από άλλες.

101 Συμμερίζομαι την άποψη του Συμβουλίου και προσθέτω ότι στην πραγματικότητα, στους μέχρι τώρα εκτεθέντες υπολογισμούς, ελήφθη υπόψη όπου ήταν αναγκαίο (βλ. την προηγηθείσα ανάλυση επί της τιμής του γάλακτος και επί των μεταβλητών εξόδων) ο δείκτης της παραγωγικότητας της περιφέρειας στην οποία είναι εγκατεστημένοι οι ενάγοντες· συνεπώς, το στοιχείο του τόπου της εγκαταστάσεως υπήρξε όχι αμελητέος συντελεστής κατά τον υπολογισμό των εισοδημάτων των εναγόντων.

Όσον αφορά το αίτημα καταβολής περαιτέρω αποζημιώσεως λόγω α) αυξήσεως του ποσοστού των εθνικών φορολογικών επιβαρύνσεων, β) της υποτιμήσεως του νομίσματος και γ) των αντισταθμιστικών τόκων που γεννώνται μέχρι την ημέρα καταβολής της αποζημιώσεως

102 Με τα υπομνήματα που κατέθεσαν μετά τη δημοσίευση της προσωρινής αποφάσεως του 1992, οι ενάγοντες ζητούν την προσαύξηση του ποσού που τους οφείλεται ως αποζημίωση, ώστε να ληφθούν υπόψη α) η ζημία που απορρέει εκ του ότι το ύψος του φόρου επί του συνολικού ποσού της αποζημιώσεως θα είναι ανώτερο από εκείνο που θα εφαρμόζονταν αν υπήρχε κανονική απόκτηση εισοδήματος κατά τη διάρκεια της περιόδου μη εμπορίας, ήτοι από το 1984 έως το 1989· β) η οικονομική απώλεια που είναι συνέπεια της υποτιμήσεως του φιορινίου από το 1984, έτος κατά το οποίο ο κανονισμός 857/84 του Συμβουλίου εμπόδισε παρανόμως τη διάθεση γάλακτος στο εμπόριο από τους ενάγοντες και, τέλος, γ) η ζημία που απορρέει από τη διαθεσιμότητα του κεφαλαίου.

103 Η Επιτροπή επικαλείται το απαράδεκτο του αιτήματος αυτού που κατατείνει στο να ληφθούν υπόψη, κατά τον καθορισμό του ποσού της αποζημιώσεως, οι συντελεστές που αναφέρονται ανωτέρω υπό στοιχεία αα, ββ και γγ. Υποστηρίζει συναφώς ότι το αίτημα αυτό δεν είχε διατυπωθεί ρητώς στην προσφυγή και συνιστά κατά συνέπεια νέο ισχυρισμό, ο οποίος είναι απαράδεκτος κατά το άρθρο 42, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας. Η Επιτροπή και το Συμβούλιο επικαλούνται επίσης ένα δεύτερο λόγο απαραδέκτου υποστηρίζοντας ότι, με την απόφαση του 1992, το Δικαστήριο είχε ήδη αναγνωρίσει την υποχρέωση καταβολής τόκων για την περίοδο μετά την ημερομηνία δημοσιεύσεως και ότι συνεπώς έπρεπε να θεωρηθεί ότι είχε παραγραφεί η υποχρέωση καταβολής άλλων τόκων για την περίοδο μεταξύ της ημερομηνίας επελεύσεως της ζημίας και της δημοσιεύσεως της αποφάσεως.

Η ένσταση αυτή δεν είναι βάσιμη. Πρέπει πράγματι να αναγνωριστεί ότι, αντίθετα προς τους ισχυρισμούς των εναγόμενων κοινοτικών οργάνων, οι ενάγοντες είχαν ζητήσει, με το εισαγωγικό δικόγραφο της υποθέσεως C-104/89 «τους νομίμους τόκους με ετήσιο επιτόκιο 8 % μέχρις εξοφλήσεως» και αναφέρθηκαν έτσι στην περίοδο προ της δημοσιεύσεως της αποφάσεως. Επιπλέον, θεωρώ επίσης αβάσιμη την ένσταση που προβάλλουν τα εναγόμενα όργανα, κατά την οποία, με την απόφαση του 1992, το Δικαστήριο είχε ήδη απορρίψει τέτοιο αίτημα. Κατά την άποψή μου, με την απόφαση του 1992, το Δικαστήριο περιορίστηκε να αποφανθεί επί των τόκων υπερημερίας (στους οποίους αναφέρεται ρητώς η σκέψη 35) χωρίς να αποφασίσει επί του αιτήματος σχετικά με τους τόκους για την προηγούμενη περίοδο, αν και τέτοιο αίτημα είχε διατυπωθεί. Δεν είναι συνεπώς αδύνατη η χορήγηση άλλων νομίμων τόκων, οι οποίοι δεν οφείλονται στην καθυστέρηση της καταβολής των αποζημιώσεων στις οποίες καταδικάστηκε η Κοινότητα αλλά ακριβώς στην ανάγκη αποκαταστάσεως της πραγματικής αξίας των ποσών τα οποία δικαιούνται οι ενάγοντες.

104 Ας περάσουμε συνεπώς στη χωριστή ανάλυση της ουσίας των διαφόρων αιτημάτων. Το πρώτο αίτημα, υπό στοιχείο αα, αφορά την ενδεχόμενη ζημία η οποία οφείλεται στην αύξηση του ποσοστού του επιβαλλόμενου επί του ποσού της αποζημιώσεως φόρου, ποσοστού που είναι ανώτερο από εκείνο το οποίο θα εφαρμόζονταν στα (υποθετικά) εισοδήματα τα αναφερόμενα στα έτη 1984 έως 1989. Η διαφορά αυτή οφείλεται, κατά τους ενάγοντες, στο γεγονός ότι, υπό κανονικές συνθήκες, δηλαδή αν η απόκτηση των εισοδημάτων είχε συντελεστεί σταδιακά, το ποσοστό - το οποίο είναι αναλογικό προς το εισόδημα - θα έπρεπε να υπολογιστεί βάσει των τμημάτων των εισοδημάτων κατά τις διάφορες χρονικές περιόδους, ενώ στην περίπτωση αποζημιώσεως που καλύπτει όλη την περίοδο από το 1984 έως το 1989 και η οποία καταβάλλεται εφάπαξ, υπολογίζεται επί του μεγαλύτερου αυτού ποσού και συνεπώς ο φόρος είναι υψηλότερος από τους φόρους οι οποίοι αναφέρονται στα διάφορα έτη χωριστά. Δεν μπορώ να συμμεριστώ τη θέση αυτή. Στην πραγματικότητα, η ενδεχόμενη ζημία που προκαλείται από την είσπραξη των φόρων οι οποίοι προβλέπονται από τα διάφορα εθνικά δίκαια δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη κατά τον υπολογισμό του ποσού της αποζημιώσεως δυνάμει του άρθρου 215, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚ, δεδομένου ότι δεν προκαλείται από την παράνομη συμπεριφορά των κοινοτικών οργάνων, αλλά οφείλεται στη συμπεριφορά των εθνικών αρχών (20).

105 Τα αιτήματα υπό στοιχεία ββ και γγ αφορούν τη ζημία που οφείλεται στη μείωση της αξίας του νομίσματος και τους αντισταθμιστικούς τόκους· οι ενάγοντες ζητούν συναφώς την εφαρμογή επιτοκίου 5,5 % από το 1984. Πρέπει να λεχθεί επί του σημείου αυτού ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την εξωσυμβατική ευθύνη, ο ζημιωθείς δικαιούται πλήρη ανασύσταση της περιουσίας του. Σε περίπτωση κατά την οποία, όπως εν προκειμένω, το συνολικό ποσό της αποζημιώσεως καθορίζεται αναφορικά με την ημερομηνία επελεύσεως της ζημίας, πρέπει να ληφθεί υπόψη η επίπτωση της παρελεύσεως του χρόνου επί του οφειλόμενου στον ζημιωθέντα ποσού. Είναι συνεπώς αναγκαίο, το ονομαστικό ποσό της αποζημιώσεως να προσαυξηθεί ώστε να ληφθεί υπόψη η ενδεχόμενη μείωση της αξίας του νομίσματος η οποία επήλθε κατά την περίοδο μεταξύ του ζημιογόνου γεγονότος και της καταβολής της αποζημιώσεως (21). Η προσαύξηση αυτή μπορεί να διενεργηθεί με τη χορήγηση στους ζημιωθέντες των τόκων επί του βασικού ποσού από την ημέρα της επελεύσεως της ζημίας μέχρι την ημέρα δημοσιεύσεως της αποφάσεως που διατάσσει την απόδοσή τους. Πρέπει να υπομνηστεί ότι, εν προκειμένω, με την απόφαση του 1992 αναγνωρίζεται ήδη η χορήγηση τόκων υπερημερίας από της δημοσιεύσεως μέχρις εξοφλήσεως.

Για να καθοριστεί και να εφαρμοστεί εν προκειμένω το επιτόκιο επί των τόκων αυτών, επισημαίνεται ότι ο μέσος όρος της διακυμάνσεως του δείκτη τιμών στις Κάτω Ξώρες κατά τα έτη 1984 έως 1988 ήταν, σύμφωνα με τα στοιχεία της στατιστικής υπηρεσίας των Κοινοτήτων 1,85 %. Κατά συνέπεια, εφόσον το συνολικό ποσό της αποζημιώσεως αφορά οικονομικές απώλειες που οι ενάγοντες υπέστησαν προοδευτικά κατά τη διάρκεια όλων των περιόδων για τις οποίες δεν τους είχε χορηγηθεί ποσόστωση γάλακτος, δηλαδή προοδευτικά κατά τα έτη 1984 έως 1989, φαίνεται εύλογο και δίκαιο να καθοριστούν τα επιτόκια σε ύψος χαμηλότερο από τον ανώτερο μέσο όρο, ώστε να λαμβάνεται ακριβώς υπόψη ο προοδευτικός χαρακτήρας των ζημιών που υπέστησαν οι ενάγοντες. Θεωρώ συνεπώς δίκαιο, το βασικό ποσό να προσαυξηθεί κατά τους τόκους με ενιαίο επιτόκιο ύψους 1,3 % από την ημέρα κατά την οποία υπήρξε παρανόμως άρνηση χορηγήσεως στους ενάγοντες ποσοστώσεως γάλακτος, ημέρα που συμπίπτει με εκείνη της λήξεως της δεσμεύσεως περί μη εμπορίας των εναγόντων - ήτοι την 1η Οκτωβρίου 1984 για τον J. M. Mulder, την 1η Μαου 1984 για τον W. H. Brinkhoff, την 1η Ιανουαρίου 1985 για τον J. M. M. Muskens, και την 1η Ιανουαρίου 1985 για τον T. Twijnstra - μέχρι τη 19ης Μαου 1992, ημερομηνία δημοσιεύσεως της προσωρινής αποφάσεως, από την οποία τρέχουν οι τόκοι υπερημερίας με επιτόκιο 8 %, όπως έκρινε το Δικαστήριο.

Η προσαύξηση που χορηγείται κατά τον τρόπο αυτό σύμφωνα με κριτήρια καθοριζόμενα κατ' επιείκεια, εφόσον ελλείπει εξαντλητική απόδειξη, δεν αποκαθιστά μόνο τα αποτελέσματα της υποτιμήσεως, αλλά επίσης τις ενδεχόμενες απώλειες που οφείλονται στη μη διαθεσιμότητα του κεφαλαίου. Κατά συνέπεια, η προσαύξηση αυτή πρέπει να θεωρηθεί ότι περιλαμβάνει τους αντισταθμιστικούς τόκους που ζήτησαν ρητώς οι ενάγοντες.

- Η αποζημίωση του J. M. Mulder

106 Με το υπόμνημα της 4ης Ιουνίου 1997, ο J. M. Mulder ζητεί ως αποζημίωση ποσό 703 090 HFL. Πρέπει να θεωρηθεί ότι το αίτημα αυτό αντικαθιστά τα αιτήματα που αναφέρονται σε διαφορετικά ποσά.

107 Όσον αφορά τα εισοδήματα υποκαταστάσεως που πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 1984 και 1988 ελλείψει παραγωγής γάλακτος, ο ενάγων δήλωσε, προσκομίζοντας επίσης έκθεση πραγματογνωμοσύνης (βλ. παράρτημα 1 των παρατηρήσεων που υποβλήθηκαν στις 18 Ιουνίου 1993), ότι πώλησε σε πολύ χαμηλή τιμή τα ζώα που είχαν εκτραφεί πριν από το 1984 και αφιερώθηκε, λόγω της αρνήσεως να του χορηγηθεί ποσόστωση γάλακτος για τα έτη 1984 έως 1988, στην εκτροφή ζώων προοριζόμενων για σφαγή και συγκεκριμένα προβάτων, αγελάδων και ταύρων. Στα υπομνήματα που υπέβαλε μετά την απόφαση του 1992, ο ενάγων ανέφερε, ως γενικά στοιχεία αφορώντα τα εισοδήματα υποκαταστάσεως, τα εμφαινόμενα στον ακόλουθο πίνακα:

Mulder

1984

1985

1986

1987

Πραγματοποιηθείσες δραστηριότητες υποκαταστάσεως

Έσοδα

Έξοδα

22,21

- 10,04

24,38

- 11,00

36,04

- 11,43

22,03

- 9,18

Υπόλοιπο

12,17

13,38

16,40

12,85

108 Η συνολική αποζημίωση που προσφέρει η Επιτροπή στον ενάγοντα J. M. Mulder, ανέρχεται σε 50 579,15 HFL. Βασίζεται στα ακόλουθα στοιχεία:

Mulder

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

1. Εισόδημα από την παραγωγή γάλακτος

Έσοδα:

= πώληση γάλακτος στο γαλακτοκομείο

= πώληση μόσχων και αγελάδων μετατροπής

Σύνολο

Μείον:

= μεταβλητά έξοδα, ιδίως ζωοτροφές

= μισθοί των εργαζομένων (3 924 ώρες)

Ακαθάριστα κέρδη

73,47

18,11

91,58

52,65

21,87

17,06

73,98

18,63

92,61

53,37

22,15

17,09

74,36

19,46

93,82

48,58

22,16

23,08

76,69

20,27

96,96

42,55

22,41

32,00

79,93

21,12

101,05

40,92

23,11

37,02

2. Εναλλακτικά εισοδήματα προερχόμενα από τους χρησιμοποιηθέντες συντελεστές της παραγωγής

= κεφάλαιο

= έδαφος

= εργασία

Σύνολο των εισοδημάτ