ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

VERICA TRSTENJAK

της 15ης Μαΐου 2008 ( 1 )

Υπόθεση C-510/06 P

Archer Daniels Midland Co.

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων

Πίνακας περιεχομένων

I — Εισαγωγή II — Νομικό πλαίσιο Α — Ο κανονισμός 17 Β — Οι κατευθυντήριες γραμμές III — Τα πραγματικά περιστατικά IV — Η διαδικασία ενώπιον του Πρωτοδικείου και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση V — Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου VI — Επί της αιτήσεως αναιρέσεως Α — Μη τήρηση ενός υποτιθέμενου υποχρεωτικού κριτηρίου υπολογισμού των προστίμων, ήτοι του κριτηρίου της «αναγκαιότητας» σε περίπτωση αυξήσεως του ύψους του προστίμου και έλλειψη αιτιολογήσεως ως προς το σημείο αυτό (πρώτος και δεύτερος λόγος αναιρέσεως) 1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις 2. Η υποχρέωση αιτιολογήσεως της αναγκαιότητας αυξήσεως του ύψους του προστίμου α) Επιχειρήματα των διαδίκων β) Νομική εκτίμηση Β — Μη συνεκτίμηση του κύκλου εργασιών σε επίπεδο ΕΟΧ ως στοιχείο του υπολογισμού των προστίμων (τρίτος λόγος αναιρέσεως) 1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις 2. Επιχειρήματα των διαδίκων 3. Η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και η νομική εκτίμηση Γ — Προσβολή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως κατά τον υπολογισμό του προστίμου (τέταρτος λόγος αναιρέσεως) 1. Επιχειρήματα των διαδίκων 2. Νομική εκτίμηση Δ — Πλάνη περί το δίκαιο κατά τον προσδιορισμό των επιπτώσεων της συμπράξεως στην αγορά (πέμπτος, έκτος και έβδομος λόγος αναιρέσεως) 1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις 2. Επιχειρήματα των διαδίκων 3. Η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση 4. Νομική εκτίμηση E — Πλάνη περί το δίκαιο σε σχέση με τον χρόνο λήξεως της συμπράξεως (όγδοος, ένατος, δέκατος και ενδέκατος λόγος αναιρέσεως) 1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις 2. Παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ λόγω εσφαλμένης εφαρμογής των κανόνων που διέπουν τον τερματισμό της συμμετοχής σε σύμπραξη α) Επιχειρήματα των διαδίκων β) Η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και η νομική εκτίμηση 3. Παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ σε σχέση με τη συνάντηση στο Anaheim α) Επιχειρήματα των διαδίκων β) Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και νομική εκτίμηση 4. Παραμόρφωση των αποδεικτικών στοιχείων σε σχέση με την ημερομηνία τερματισμού της συμπράξεως, ήτοι την ημερομηνία αποχωρήσεως της ADM α) Εκτίμηση εγγράφων άλλων μελών της συμπράξεως i) Επιχειρήματα των διαδίκων ii) Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και νομική εκτίμηση β) Το σημείωμα που αποδίδεται στη Roquette i) Επιχειρήματα των διαδίκων ii) Νομική εκτίμηση ΣΤ — Πλάνη περί το δίκαιο κατά την εξέταση της ελαφρυντικής περιστάσεως του τερματισμού της παραβάσεως — Μη τήρηση της αρχής της αυτοδεσμεύσεως της Επιτροπής από τους κανόνες που η ίδια θέτει στη δράση της (δωδέκατος —επικουρικά προβαλλόμενος— λόγος αναιρέσεως) 1. Επιχειρήματα των διαδίκων 2. Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και νομική εκτίμηση VII — Δικαστικά έξοδα VIII — Πρόταση

«Αίτηση αναιρέσεως — Ανταγωνισμός — Συμπράξεις — Αγορά γλυκονικού νατρίου — Πρόστιμα — Κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων — Κοινοτική πολιτική ανταγωνισμού — Ίση μεταχείριση — Κύκλος εργασιών που μπορεί να ληφθεί υπόψη — Ελαφρυντικές περιστάσεις»

I — Εισαγωγή

1. Αντικείμενο της υπό κρίση υποθέσεως είναι η αίτηση αναιρέσεως της εταιρίας Archer Daniels Midland Company (στο εξής: ADM ή αναιρεσείουσα) κατά της αποφάσεως της 27ης Σεπτεμβρίου 2006 που εξέδωσε το Πρωτοδικείο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων επί της υποθέσεως Τ-329/01, Archer Daniels Midland κατά Επιτροπής (Συλλογή 2006, σ. ΙΙ-3255, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση). Με την ανωτέρω απόφαση, το Πρωτοδικείο απέρριψε την προσφυγή που είχε ασκήσει η ADM ζητώντας, κυρίως, την ακύρωση των δύο άρθρων της αποφάσεως C(2001) 2931 τελικό της Επιτροπής, της , σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 81 της Συνθήκης ΕΚ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ (COMP/E-1/36.756 — γλυκονικό νάτριο).

2. Η υπόθεση αφορά τις συνέπειες της συμμετοχής της ADM, κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1990, σε σύμπραξη που αφορούσε την αγορά του γλυκονικού νατρίου, μεταξύ άλλων υπό τη μορφή ενός καρτέλ με σκοπό τον καθορισμό των τιμών. Η υπόθεση παρουσιάζει ορισμένες ομοιότητες με την υπόθεση C-397/03 P, Archer Daniels Midland κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 2 ), αντικείμενο της οποίας ήταν η ύπαρξη συμπράξεως —επίσης κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1990— στην αγορά αμινοξέων, ιδίως στην αγορά της λυσίνης.

3. Οι λόγοι ακυρώσεως που προέβαλε η ADM ενώπιον του Πρωτοδικείου, οι οποίοι αφορούν άπαντες το ύψος του προστίμου που της επιβλήθηκε, στηρίζονται, πρώτον, στη δυνατότητα εφαρμογής στην υπό κρίση υπόθεση των κατευθυντήριων γραμμών για τον υπολογισμό των προστίμων τις οποίες η Επιτροπή δημοσίευσε το 1998 ( 3 ) (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές του 1998), δεύτερον, στη σοβαρότητα της παραβάσεως, τρίτον, στη διάρκειά της, τέταρτον, στη συνδρομή ελαφρυντικών περιστάσεων, πέμπτον, στη συνεργασία της ADM κατά τη διοικητική διαδικασία και, έκτον, στην προστασία των δικαιωμάτων άμυνας.

4. Με την αίτησή της αναιρέσεως, η ADM ζητεί από το Δικαστήριο να εξαφανίσει εν μέρει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και να ακυρώσει ή να μειώσει σημαντικά το πρόστιμο που επέβαλε η προσβαλλόμενη απόφαση.

5. Κεντρικό σημείο των ισχυρισμών είναι για μια ακόμη φορά οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998 ( 4 ), έστω και αν αυτή καθεαυτή η νομιμότητά τους δεν αμφισβητείται κατά τρόπο άμεσο και πανηγυρικό ( 5 ).

II — Νομικό πλαίσιο

6. Κατά το άρθρο 81 ΕΚ, απαγορεύονται «όλες οι συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων, όλες οι αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων και κάθε εναρμονισμένη πρακτική, που δύνανται να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς».

A — Ο κανονισμός 17

7. Το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 του Συμβουλίου, της 6ης Φεβρουαρίου 1962, πρώτου κανονισμού εφαρμογής των άρθρων [81] και [82] της Συνθήκης ( 6 ), που επιγράφεται «Πρόστιμα», προβλέπει: «Η Επιτροπή δύναται να επιβάλει με απόφαση στις επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων πρόστιμο ύψους χιλίων μέχρις ενός εκατομμυρίου ευρωπαϊκών λογιστικών μονάδων ή και ποσό μεγαλύτερο από αυτό μέχρι ποσοστού 10% του κύκλου εργασιών που επραγματοποιήθη κατά την προηγούμενη διαχειριστική περίοδο από μία των επιχειρήσεων, οι οποίες έχουν συνεργήσει στην παράβαση, όταν εκ προθέσεως ή εξ αμελείας: α) διαπράττουν παράβαση των διατάξεων του άρθρου [81], παράγραφος 1, ή του άρθρου [82] της Συνθήκης, […] Κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, εκτός από τη σοβαρότητα της παραβάσεως, και η διάρκειά της.»

8. Ο κανονισμός 17 αντικαταστάθηκε εν τω μεταξύ από τον κανονισμό (ΕΚ) 1/2003 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα 81 και 82 της Συνθήκης ( 7 ), ο οποίος, κατά το άρθρο 45, άρχισε να ισχύει από .

B — Οι κατευθυντήριες γραμμές

9. Η εισαγωγή των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 της Επιτροπής ( 8 ) διαλαμβάνει τα εξής: «Σκοπός των αρχών που διέπουν τις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές είναι να καταστεί δυνατή η διασφάλιση της διαφάνειας και της αντικειμενικότητας των αποφάσεων της Επιτροπής, τόσο έναντι των επιχειρήσεων, όσο και έναντι του Δικαστηρίου, και παράλληλα να κατοχυρωθεί η διακριτική ευχέρεια που ο νομοθέτης έχει παραχωρήσει στην Επιτροπή για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων, με ανώτατο όριο το 10% του συνολικού κύκλου εργασιών των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων. Η άσκηση της διακριτικής αυτής ευχέρειας θα πρέπει, ωστόσο, να εντάσσεται σε μία συνεκτική και απαλλαγμένη από αυθαίρετες διακρίσεις πολιτική, η οποία να είναι κατάλληλα προσαρμοσμένη στους στόχους της καταστολής των παραβιάσεων των κανόνων ανταγωνισμού.»

10. Στη συνέχεια διευκρινίζεται ότι η νέα μέθοδος για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων ακολουθεί ένα σύστημα το οποίο στηρίζεται στον προσδιορισμό ενός βασικού ποσού επί του οποίου εφαρμόζονται προσαυξήσεις, συντρέχουν επιβαρυντικές περιστάσεις, και μειώσεις, αν συντρέχουν ελαφρυντικές περιστάσεις. Το σύστημα που παρατίθεται στη συνέχεια για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων περιλαμβάνει πλείονα στάδια.

11. Η Επιτροπή καθορίζει με το σημείο 1 των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 κατ’ αρχάς το βασικό ποσό του προστίμου «σε συνάρτηση με τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παράβασης». Για να αξιολογηθεί η σοβαρότητα της παράβασης, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο χαρακτήρας της ίδιας της παράβασης, ο πραγματικός της αντίκτυπος επί της αγοράς, εφόσον αυτός είναι δυνατό να εκτιμηθεί, καθώς και η έκταση της γεωγραφικής αγοράς αναφοράς, οι δε παραβάσεις ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες και καθιερώνεται η διάκριση μεταξύ «ελαφρών παραβάσεων», «σοβαρών παραβάσεων» και «πολύ σοβαρών παραβάσεων» (σημείο 1, Α, των κατευθυντήριων γραμμών του 1998). Για κάθε μία από τις τρεις αυτές κατηγορίες καθορίζονται τα κριτήρια ταξινομήσεως. Όσον αφορά τη διάρκεια των παραβάσεων, το σημείο 1, Β, των κατευθυντήριων γραμμών διακρίνει μεταξύ των παραβάσεων σύντομης διάρκειας (κατά κανόνα, βραχύτερης του έτους), των παραβάσεων μέσης διάρκειας (κατά κανόνα, από ένα έως πέντε έτη) και παραβάσεων μεγάλης διάρκειας (κατά κανόνα, μεγαλύτερης των πέντε ετών).

12. Μετά τον καθορισμό του βασικού ποσού του προστίμου, τα σημεία 2 και 3 των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 ορίζουν ότι πρέπει να εξετάζεται αν το ποσό αυτό πρέπει να προσαυξηθεί λόγω συνδρομής επιβαρυντικών περιστάσεων ( 9 ) ή αν πρέπει να μειωθεί λόγω της συνδρομής ελαφρυντικών περιστάσεων. Μεταξύ αυτών των τελευταίων περιλαμβάνεται η «παύση των παραβάσεων ταυτόχρονα με τις πρώτες ενέργειες της Επιτροπής (π.χ. επιτόπιοι έλεγχοι)» ( 10 ). Κατά το επόμενο στάδιο (σημείο 4 των κατευθυντήριων γραμμών του 1998), πρέπει να τυγχάνει εφαρμογής η ανακοίνωση της 18ης Ιουλίου 1996 σχετικά με τη μη επιβολή ή τη μείωση των προστίμων ( 11 ).

13. Το σημείο 5, στοιχείο α’, των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 ορίζει μεταξύ άλλων: «Είναι προφανές ότι το τελικό αποτέλεσμα του υπολογισμού του προστίμου βάσει της μεθόδου αυτής (βασικό ποσό στο οποίο εφαρμόζονται ποσοστά αύξησης ή μείωσης) δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να υπερβαίνει το 10% του παγκόσμιου κύκλου εργασιών της οικείας επιχείρησης, όπως προβλέπει το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17.»

14. Οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998 αντικαταστάθηκαν από τις κατευθυντήριες γραμμές του 2006 ( 12 ) (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές του 2006). Αυτές οι νέες κατευθυντήριες γραμμές εφαρμόζονται στις υποθέσεις για τις οποίες κοινοποιήθηκε ανακοίνωση αιτιάσεων μετά την ημερομηνία δημοσιεύσεώς τους στην Επίσημη Εφημερίδα (ήτοι μετά την 1η Σεπτεμβρίου 2006) ( 13 ).

III — Τα πραγματικά περιστατικά

15. Από την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση προκύπτουν τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά:

16. Η εταιρία Archer Daniels Midland Co. (στο εξής: ADM) είναι η μητρική εταιρία ενός ομίλου επιχειρήσεων που δραστηριοποιείται στον τομέα της μεταποιήσεως δημητριακών και ελαιούχων σπόρων. Το 1990 εισήλθε στην αγορά του γλυκονικού νατρίου.

17. Το γλυκονικό νάτριο περιλαμβάνεται μεταξύ των χηλικών ουσιών οι οποίες είναι προϊόντα που αδρανοποιούν τα ιόντα μετάλλων στις βιομηχανικές διαδικασίες. Οι εν λόγω διαδικασίες περιλαμβάνουν, ιδίως, τον βιομηχανικό καθαρισμό (καθαρισμό φιαλών ή εργαλείων), την επεξεργασία διαφόρων επιφανειών (επεξεργασία για την προστασία από τη σκουριά, αφαίρεση λιπών, χάραξη επιφανειών αλουμινίου) και την επεξεργασία των υδάτων. Έτσι, οι χηλικές ουσίες χρησιμοποιούνται στη βιομηχανία τροφίμων, στη βιομηχανία καλλυντικών, στη φαρμακοβιομηχανία, στη βιομηχανία χάρτου, στη βιομηχανία σκυροδέματος, καθώς και σε άλλους βιομηχανικούς κλάδους. Το γλυκονικό νάτριο πωλείται παγκοσμίως, ενώ υφίστανται και ανταγωνιζόμενες επιχειρήσεις στις διεθνείς αγορές.

18. Το 1995 οι συνολικές πωλήσεις γλυκονικού νατρίου ανέρχονταν παγκοσμίως σε περίπου 58,7 εκατομμύρια ευρώ, ενώ αυτές που πραγματοποιούνταν στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ) περίπου σε 19,6 εκατομμύρια ευρώ. Κατά την περίοδο των πραγματικών περιστατικών, το σύνολο σχεδόν της παγκόσμιας παραγωγής γλυκονικού νατρίου βρισκόταν υπό τον έλεγχο πέντε επιχειρήσεων, ήτοι, πρώτον, της Fujisawa Pharmaceutical Company Ltd (στο εξής: Fujisawa), δεύτερον, της Jungbunzlauer AG (στο εξής: Jungbunzlauer), τρίτον, της Roquette Frères SA (στο εξής: Roquette), τέταρτον, της Glucona vof (στο εξής: Glucona), μια επιχείρηση που έλεγχαν από κοινού μέχρι τον Δεκέμβριο του 1995 η Akzo Chemie BV, θυγατρική κατά 100% της Akzo Nobel NV (στο εξής: Akzo), και η Coöperatieve Verkoop- en Productievereniging van Aardappelmeel en Derivaten Avebe BA (στο εξής: Avebe) και, πέμπτον, της ADM.

19. Τον Μάρτιο του 1997 το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης πληροφόρησε την Επιτροπή ότι, κατόπιν έρευνας που διεξήγαγε στις αγορές λυσίνης και κιτρικού οξέος, είχε κινηθεί σχετική έρευνα και όσον αφορά την αγορά γλυκονικού νατρίου. Τον Οκτώβριο και τον Δεκέμβριο του 1997, καθώς και τον Φεβρουάριο του 1998, η Επιτροπή πληροφορήθηκε ότι η Akzo, η Avebe, η Glucona, η Roquette και η Fujisawa είχαν αναγνωρίσει ότι μετείχαν σε σύμπραξη η οποία συνίστατο στον καθορισμό των τιμών του γλυκονικού νατρίου και στην κατανομή των ποσοτήτων πωλήσεως του εν λόγω προϊόντος στις Ηνωμένες Πολιτείες και αλλού. Κατόπιν συμφωνιών που συνήψαν οι εν λόγω εταιρίες με το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης, οι αμερικανικές αρχές επέβαλαν πρόστιμα. Το πρόστιμο που επιβλήθηκε στην ADM όσον αφορά τη σύμπραξη στην αγορά του γλυκονικού νατρίου περιελήφθη σε ένα συνολικό πρόστιμο 100 εκατομμυρίων αμερικανικών δολαρίων (USD), το οποίο καταβλήθηκε στο πλαίσιο των υποθέσεων συμπράξεως για τη λυσίνη και το κιτρικό οξύ.

20. Στις 18 Φεβρουαρίου του 1998, η Επιτροπή απηύθυνε αιτήσεις παροχής πληροφοριών στους κυριότερους παραγωγούς, εισαγωγείς, εξαγωγείς και αγοραστές γλυκονικού νατρίου στην Ευρώπη. Η ADM δεν περιλαμβανόταν μεταξύ των αποδεκτών των αιτήσεων αυτών. Απαντώντας σε μία τέτοια αίτηση παροχής πληροφοριών, η Fujisawa ήρθε σε επαφή με την Επιτροπή προσφέροντας τη συνεργασία της στο πλαίσιο της οποίας η Fujisawa υπέβαλε, στις 12 Μαΐου 1998, έγγραφη δήλωση και ένα φάκελο που περιελάμβανε σύνοψη του ιστορικού της συμπράξεως και ορισμένα έγγραφα. Τον Σεπτέμβριο του 1998, η Επιτροπή διενήργησε έλεγχο στις εγκαταστάσεις της Avebe, της Glucona, της Jungbunzlauer και της Roquette.

21. Στις 10 Νοεμβρίου 1998, η Επιτροπή απέστειλε αίτηση παροχής πληροφοριών στην ADM. Στις , η ADM δήλωσε την πρόθεσή της να συνεργαστεί με την Επιτροπή. Κατά τη συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στις , η ADM διαβίβασε ένα «προκαταβολικό τμήμα της συνεργασίας [της]». Εν συνεχεία, στις , διαβιβάστηκε στην Επιτροπή μια δήλωση της επιχειρήσεως και έγγραφα αφορώντα την υπόθεση.

22. Στις 2 Μαρτίου 1999, η Επιτροπή απηύθυνε λεπτομερείς αιτήσεις παροχής πληροφοριών στην Glucona, στη Roquette και στη Jungbunzlauer. Με έγγραφα της ης, της ης και της , οι ως άνω επιχειρήσεις εξέφρασαν την επιθυμία τους να συνεργαστούν με την Επιτροπή και της παρέσχον ορισμένες πληροφορίες επί της συμπράξεως. Στις , η Επιτροπή απηύθυνε περαιτέρω αιτήσεις παροχής πληροφοριών στην ADM, στη Fujisawa, στην Glucona, στη Roquette και στη Jungbunzlauer.

23. Στις 17 Μαΐου 2000, βάσει των πληροφοριών που της είχαν διαβιβαστεί, η Επιτροπή απηύθυνε ανακοίνωση αιτιάσεων στην ADM και στις λοιπές εμπλεκόμενες επιχειρήσεις λόγω παραβάσεως του άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ και του άρθρου 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ (στο εξής: Συμφωνία ΕΟΧ). Η ADM και όλες οι λοιπές εμπλεκόμενες επιχειρήσεις υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις σε απάντηση στις αιτιάσεις της Επιτροπής. Καμία από τις επιχειρήσεις αυτές δεν ζήτησε ακρόαση ούτε αμφισβήτησε το υποστατό των πραγματικών περιστατικών που περιγράφονταν στην ανακοίνωση των αιτιάσεων.

24. Αφού η Επιτροπή απηύθυνε συμπληρωματικές αιτήσεις παροχής πληροφοριών στην ADM και στις λοιπές εμπλεκόμενες επιχειρήσεις, εξέδωσε στις 2 Οκτωβρίου 2001 την επίμαχη απόφαση της οποίας το διατακτικό περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τα ακόλουθα: «Άρθρο 1 [Η Akzo], [η ADM], [η Avebe], [η Fujisawa], [η Jungbunzlauer] και [η Roquette] παρέβησαν το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ και —από 1ης Ιανουαρίου 1994— το άρθρο 53, παράγραφος 1, της Συμφωνίας ΕΟΧ μετέχοντας σε διαρκή συμφωνία ή/και εναρμονισμένη πρακτική στον τομέα του γλυκονικού νατρίου. Η παράβαση διήρκεσε: — στην περίπτωση της [Akzo], της [Avebe], της [Fujisawa] και της [Roquette], από τον Φεβρουάριο του 1987 μέχρι τον Ιούνιο του 1995· — στην περίπτωση της [Jungbunzlauer], από τον Μάιο του 1988 μέχρι τον Ιούνιο του 1995· — στην περίπτωση της [ADM], από τον Ιούνιο του 1991 μέχρι τον Ιούνιο του 1995. […] Άρθρο 3 Επιβάλλονται τα ακόλουθα πρόστιμα για την παράβαση περί της οποίας γίνεται λόγος στο άρθρο 1: α) [Akzo] 9 εκατομμύρια ευρώ β) [ADM] 10,13 εκατομμύρια ευρώ γ) [Avebe] 3,6 εκατομμύρια ευρώ δ) [Fujisawa] 3,6 εκατομμύρια ευρώ ε) [Jungbunzlauer] 20,4 εκατομμύρια ευρώ στ) [Roquette] 10,8 εκατομμύρια ευρώ […]»

25. Στην απόφασή της, η Επιτροπή ακολούθησε, σε σχέση με τον υπολογισμό του ύψους των προστίμων, τη μεθοδολογία που εκτίθεται στις προαναφερθείσες κατευθυντήριες γραμμές του 1998 καθώς και στην ανακοίνωση περί συνεργασίας.

26. Πρώτον, η Επιτροπή καθόρισε το βασικό ποσό του προστίμου σε συνάρτηση με τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παραβάσεως.

27. Στο πλαίσιο αυτό, όσον αφορά τη σοβαρότητα της παραβάσεως, η Επιτροπή θεώρησε, κατ’ αρχάς, ότι οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις διέπραξαν μια πολύ σοβαρή παράβαση, λαμβάνοντας υπόψη τη φύση της, τον πραγματικό αντίκτυπό της στην αγορά γλυκονικού νατρίου εντός του ΕΟΧ και την έκταση της σχετικής γεωγραφικής αγοράς.

28. Στη συνέχεια, η Επιτροπή θεώρησε ότι έπρεπε να ληφθεί υπόψη η πραγματική οικονομική δυνατότητα προκλήσεως βλάβης στον ανταγωνισμό και όρισε το πρόστιμο σε επίπεδο έχον επαρκή αποτρεπτικό χαρακτήρα. Κατά συνέπεια, στηριζόμενη στα αριθμητικά στοιχεία του κύκλου εργασιών στις διεθνείς αγορές τον οποίο πραγματοποιούσαν οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις με την πώληση γλυκονικού νατρίου κατά τη διάρκεια του 1995, τελευταίου έτους της περιόδου την οποία αφορά η παράβαση, αριθμητικά στοιχεία τα οποία είχαν διαβιβάσει στην Επιτροπή οι ενδιαφερόμενοι κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, η Επιτροπή κατέταξε τις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις σε δύο κατηγορίες. Στην πρώτη κατηγορία κατέταξε τις επιχειρήσεις οι οποίες, σύμφωνα με τα στοιχεία που διέθετε, κατείχαν μερίδια της παγκόσμιας αγοράς γλυκονικού νατρίου μεγαλύτερα από 20%, δηλαδή τη Fujisawa (35,54%), τη Jungbunzlauer (24,75%) και τη Roquette (20,96%). Για τις εν λόγω επιχειρήσεις η Επιτροπή καθόρισε ένα αρχικό ποσό 10 εκατομμυρίων ευρώ. Στη δεύτερη κατηγορία κατέταξε τις επιχειρήσεις οι οποίες, σύμφωνα με τα στοιχεία που διέθετε, κατείχαν μερίδια της παγκόσμιας αγοράς γλυκονικού νατρίου μικρότερα από 10%, ήτοι την Glucona (περίπου 9,5%) και την ADM (9,35%). Για τις ως άνω επιχειρήσεις, η Επιτροπή καθόρισε ένα αρχικό ποσό προστίμου 5 εκατομμυρίων ευρώ, δηλαδή, για την Akzo και την Avebe που κατείχαν από κοινού την Glucona, πρόστιμο 2,5 εκατομμυρίων ευρώ για καθεμία.

29. Επιπλέον, προκειμένου το πρόστιμο να έχει επαρκώς αποτρεπτικό χαρακτήρα, αφενός, και προκειμένου να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι οι μεγάλες επιχειρήσεις διαθέτουν γνώσεις και μια τέτοια νομική και οικονομική δομή ώστε να είναι σε θέση να εκτιμούν καλύτερα την παράνομη φύση των ενεργειών τους και τις συνέπειες που απορρέουν από αυτές από πλευράς δικαίου του ανταγωνισμού, αφετέρου, η Επιτροπή προέβη σε προσαρμογή του εν λόγω αρχικού ποσού. Κατά συνέπεια, λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθος και τους συνολικούς πόρους των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων, η Επιτροπή πολλαπλασίασε με συντελεστή 2,5 τα αρχικά ποσά που είχαν καθοριστεί για την ADM και την Akzo και, επομένως, αύξησε το ποσό αυτό στα 12,5 εκατομμύρια ευρώ στην περίπτωση της ADM και στα 6,25 εκατομμύρια ευρώ στην περίπτωση της Akzo.

30. Όσον αφορά τη διάρκεια της παραβάσεως που διέπραξε καθεμία επιχείρηση, το αρχικό ποσό αυξήθηκε κατά 10% ετησίως, ήτοι κατά 80% για τη Fujisawa, για την Akzo, για την Avebe και τη Roquette, κατά 70% για τη Jungbunzlauer και κατά 35% για την ADM.

31. Έτσι, η Επιτροπή καθόρισε το βασικό ποσό των προστίμων στα 16,88 εκατομμύρια ευρώ όσον αφορά την ADM. Όσον αφορά την Akzo, την Avebe, τη Fujisawa, τη Jungbunzlauer και τη Roquette, το βασικό ποσό καθορίστηκε, αντιστοίχως, σε 11,25, σε 4,5, σε 18, σε 17 και σε 18 εκατομμύρια ευρώ.

32. Δεύτερον, λόγω επιβαρυντικών περιστάσεων, το βασικό ποσό του προστίμου που επιβλήθηκε στη Jungbunzlauer αυξήθηκε κατά 50% με την αιτιολογία ότι η εν λόγω επιχείρηση είχε ρόλο πρωτεργάτη στο πλαίσιο της συμπράξεως.

33. Τρίτον, η Επιτροπή εξέτασε και απέρριψε τα επιχειρήματα ορισμένων επιχειρήσεων, μεταξύ των οποίων της ADM, κατά τα οποία στις εν λόγω επιχειρήσεις έπρεπε να αναγνωριστούν ελαφρυντικές περιστάσεις.

34. Τέταρτον, κατ’ εφαρμογήν του τίτλου B της ανακοινώσεως περί της συνεργασίας, η Επιτροπή δέχθηκε υπέρ της Fujisawa μια «πολύ σημαντική μείωση» (80%) του ποσού του προστίμου που θα της επιβαλλόταν σε περίπτωση μη συνεργασίας της. Κατά την Επιτροπή, η ADM δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις του τίτλου Γ της ανακοινώσεως για μία «πολύ σημαντική μείωση» των προστίμων που της επιβλήθηκαν. Κατ’ εφαρμογήν του τίτλου Δ της ανακοινώσεως αυτής, η Επιτροπή δέχθηκε «σημαντική μείωση» (40% αντιστοίχως) του ποσού του προστίμου για την ADM και τη Roquette και «αισθητή μείωση» (20% αντιστοίχως) του ποσού του προστίμου για την Akzo, την Avebe και τη Jungbunzlauer.

IV — Η διαδικασία ενώπιον του Πρωτοδικείου και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση

35. Κατά της επίμαχης αποφάσεως άσκησαν προσφυγή το 2001 πέντε επιχειρήσεις στις οποίες επιβλήθηκαν πρόστιμα μεταξύ των οποίων περιλαμβανόταν και η ADM. Η ADM κατέθεσε το δικόγραφο της προσφυγής της στις 21 Δεκεμβρίου 2001 στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου.

36. Η ADM ζήτησε με την προσφυγή της να ακυρωθεί το άρθρο 1 της επίμαχης αποφάσεως, καθόσον την αφορά ή, τουλάχιστον, καθόσον διαπιστώνει ότι η ADM μετέσχε σε παράβαση μετά τις 4 Οκτωβρίου 1994. Περαιτέρω, η ADM ζήτησε να ακυρωθεί το άρθρο 3 της επίμαχης αποφάσεως, καθόσον την αφορά, επικουρικώς δε, να ακυρωθεί το επιβληθέν κατά της ADM πρόστιμο ή να μειωθεί ουσιωδώς. Τέλος, η ADM ζήτησε να καταδικαστεί η Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

37. Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Πρωτοδικείο απέρριψε την προσφυγή και καταδίκασε την ADM στα δικαστικά έξοδα. Η απόφαση κοινοποιήθηκε στην ADM, όπως προκύπτει από το επιδοτήριο, στις 2 Οκτωβρίου 2006.

V — Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

38. Με την αίτηση αναιρέσεως που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 11 Δεκεμβρίου 2006 ( 14 ), η ADM ζητεί από το Δικαστήριο: — να αναιρέσει την απόφαση του Πρωτοδικείου στον βαθμό που απορρίπτει την προσφυγή της ADM κατά της αποφάσεως της Επιτροπής· — να ακυρώσει το άρθρο 3 της αποφάσεως της Επιτροπής, καθό μέτρο αφορά την ADM· — επικουρικώς, σε σχέση με το ανωτέρω αίτημα, να μεταρρυθμίσει το άρθρο 3 της αποφάσεως της Επιτροπής ούτως ώστε είτε να ακυρωθεί το επιβληθέν στην ADM πρόστιμο είτε να μειωθεί ουσιωδώς· — επικουρικώς σε σχέση με τα δύο προηγούμενα αιτήματα, να αναπέμψει την υπόθεση στο Πρωτοδικείο προκειμένου να εκδώσει απόφαση βάσει των νομικών εκτιμήσεων της αποφάσεως του Δικαστηρίου· — σε κάθε περίπτωση, να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά της έξοδα και στα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η ADM τόσο ενώπιον του Πρωτοδικείου όσο και ενώπιον του Δικαστηρίου.

39. Η Επιτροπή ζητεί να απορριφθεί η αίτηση αναιρέσεως και να καταδικαστεί η αναιρεσείουσα —η ADM— στα δικαστικά έξοδα.

VI — Επί της αιτήσεως αναιρέσεως

40. Η ADM προβάλλει δώδεκα λόγους αναιρέσεως κατά της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Άπαντες οι λόγοι αυτοί, όπως εκτίθενται στο δικόγραφο της αιτήσεως αναιρέσεως, αφορούν το ύψος του επιβληθέντος προστίμου και διακρίνονται, βάσει του περιεχομένου τους, σε τέσσερις κατηγορίες: προσβολές διαφόρων αρχών που διέπουν τον υπολογισμό του προστίμου, παραβάσεις σε σχέση με την εφαρμογή του κριτηρίου των επιπτώσεων που έχει η σύμπραξη στην αγορά, παραβάσεις σε σχέση με το ζήτημα του τερματισμού της συμπράξεως και τέλος, επικουρικώς, παράβαση σε σχέση με τη συνεκτίμηση ελαφρυντικής περιστάσεως.

41. Για λόγους θεματικής συνοχής (τους οποίος θα εκθέσω στη συνέχεια στον οικείο τόπο), φρονώ ότι ενδείκνυται για την ανάλυση που ακολουθεί να ταξινομηθούν οι δώδεκα λόγοι αναιρέσεως που προβάλλει η αναιρεσείουσα κατά τρόπο κάπως διαφορετικό από αυτόν που προτείνει χωρίς να μεταβάλλεται ουσιωδώς η σειρά που επέλεξε για να τους παραθέσει στο δικόγραφο της αιτήσεώς της αναιρέσεως.

42. Στη συνέχεια, θα εκθέσω και θα εξετάσω τους λόγους αναιρέσεως σε έξι θεματικές ενότητες: α) μη τήρηση ενός υποτιθέμενου υποχρεωτικού κριτηρίου υπολογισμού των προστίμων, ήτοι του κριτηρίου της «αναγκαιότητας» σε περίπτωση αυξήσεως του ύψους του προστίμου και πλημμελής αιτιολογία σε σχέση με το σημείο αυτό (πρώτος και δεύτερος λόγος αναιρέσεως)· β) μη συνεκτίμηση του κύκλου εργασιών στο πλαίσιο του ΕΟΧ ως στοιχείο του υπολογισμού των προστίμων (τρίτος λόγος αναιρέσεως)· γ) προσβολή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως κατά τον υπολογισμό του προστίμου (τέταρτος λόγος αναιρέσεως)· δ) πλάνη περί το δίκαιο κατά τον καθορισμό των συνεπειών της συμπράξεως επί της αγοράς (πέμπτος, έκτος και έβδομος λόγος αναιρέσεως)· ε) πλάνη περί το δίκαιο κατά τον καθορισμό του χρονικού σημείου τερματισμού της συμπράξεως (όγδοος, ένατος, δέκατος και ενδέκατος λόγος αναιρέσεως)· στ) πλάνη περί το δίκαιο κατά την εξέταση της ελαφρυντικής περιστάσεως του τερματισμού της παραβάσεως — προσβολή της αρχής της αυτοδεσμεύσεως της Επιτροπής από ορισμένους κανόνες που η ίδια θέτει (δωδέκατος λόγος αναιρέσεως ο οποίος προβάλλεται επικουρικά).

43. Λαμβανομένου υπόψη ότι όλοι οι λόγοι αναιρέσεως που προβάλλονται εν προκειμένω αφορούν σε τελευταία ανάλυση τον καθορισμό του ύψους του επιβληθέντος στην ADM προστίμου, θα ήθελα να διατυπώσω ορισμένες εισαγωγικές παρατηρήσεις γενικού χαρακτήρα σχετικά με την έκταση του αναιρετικού ελέγχου του Δικαστηρίου.

44. Από το άρθρο 225, παράγραφος 1, και το άρθρο 58, παράγραφος 1, του Οργανισμού του Δικαστηρίου συνάγεται ότι το αντικείμενο της αιτήσεως αναιρέσεως πρέπει να περιορίζεται σε νομικά ζητήματα. Συνεπώς, αποκλείεται κατ’ αρχήν η επανεξέταση των πραγματικών περιστατικών ( 15 ).

45. Σε σχέση με τα πρόστιμα που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι το Πρωτοδικείο έχει, βάσει του άρθρου 229 ΕΚ, πλήρη δικαιοδοσία κατά την άσκηση του ελέγχου του. Στο πλαίσιο της αναιρετικής διαδικασίας, δεν απόκειται στο Δικαστήριο να υποκαταστήσει το Πρωτοδικείο, στο πλαίσιο της ασκήσεως της πλήρους δικαιοδοσίας του, στην εκτίμηση σχετικά με το ποσό των προστίμων που επιβλήθηκαν σε ορισμένες επιχειρήσεις λόγω της παραβιάσεως του κοινοτικού δικαίου ( 16 ). Συνεπώς, μόνο νομικοί λόγοι μπορούν να αποτελούν αντικείμενο του ελέγχου που πραγματοποιεί το Δικαστήριο.

46. Ο αναιρετικός έλεγχος του Δικαστηρίου έχει ως αντικείμενο, αφενός, να εξεταστεί σε ποιον βαθμό το Πρωτοδικείο έλαβε υπόψη, με ορθό από νομικής απόψεως τρόπο, όλους τους ουσιώδεις παράγοντες για να αξιολογήσει τη σοβαρότητα μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς υπό το φως των άρθρων 81 ΕΚ και 82 ΕΚ, καθώς και του άρθρου 15 του κανονισμού 17, και, αφετέρου, να ερευνηθεί αν το Πρωτοδικείο απάντησε επαρκώς κατά νόμο στο σύνολο των επιχειρημάτων τoυ αναιρεσείοντος για την ακύρωση ή μείωση του προστίμου ( 17 ).

Α — Μη τήρηση ενός υποτιθέμενου υποχρεωτικού κριτηρίου υπολογισμού των προστίμων, ήτοι του κριτηρίου της «αναγκαιότητας» σε περίπτωση αυξήσεως του ύψους του προστίμου και έλλειψη αιτιολογήσεως ως προς το σημείο αυτό (πρώτος και δεύτερος λόγος αναιρέσεως)

47. Στη συνέχεια, θα συνοψίσω τους δύο πρώτους λόγους αναιρέσεως της αναιρεσείουσας, ήτοι τον λόγο που αφορά την έλλειψη αιτιολογήσεως σχετικά με την ανάγκη αυξήσεως του προστίμου σε σχέση με την προγενέστερη πρακτική καθώς και τον λόγο που αφορά τη μη συνεκτίμηση ορισμένων υποχρεωτικών κριτηρίων τα οποία υποτίθεται ότι ανέπτυξε το Δικαστήριο με την απόφασή του Musique Diffusion française κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 18 ) (την οποία η αναιρεσείουσα αποκαλεί απόφαση «Pioneer»).

1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις

48. Σχετικά με τον υπολογισμό των προστίμων, πρέπει ευθύς εξαρχής να υπομνησθεί ότι το σχετικό πλαίσιο —σε σχέση με το χρονικό σημείο που πρέπει να ληφθεί εν προκειμένω υπόψη ( 19 )— καθορίζεται ουσιαστικά από το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17. Βάσει της διατάξεως αυτής, η Επιτροπή δύναται με απόφασή της να επιβάλει σε επιχειρήσεις πρόστιμο, αν εκ προθέσεως ή εξ αμελείας παραβιάσουν το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ. Περαιτέρω, από το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 συνάγεται ότι κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου λαμβάνεται υπόψη, πέραν της σοβαρότητας της παραβάσεως, και η διάρκειά της.

49. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, οι κυρώσεις που προβλέπει το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 επιδιώκουν ένα διττό σκοπό, ήτοι την καταστολή των παράνομων συμπεριφορών ( 20 ) και την αποτροπή τυχόν επαναλήψεώς τους ( 21 ). Πράγματι, η εξουσία της Επιτροπής —στο πλαίσιο της αποστολής επαγρυπνήσεως που έχει βάσει του άρθρου 85 ΕΚ— να επιβάλλει πρόστιμα σε επιχειρήσεις οι οποίες, εκ προθέσεως ή εξ αμελείας, παραβιάζουν το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ ή το άρθρο 82 ΕΚ, περιλαμβάνει όχι μόνον την υποχρέωση διώξεως και καταστολής των μεμονωμένων παραβάσεων, αλλά και το καθήκον ασκήσεως μιας γενικής πολιτικής με στόχο την εφαρμογή στον τομέα του ανταγωνισμού των αρχών που καθορίζει η Συνθήκη και τον προσανατολισμό της συμπεριφοράς των επιχειρήσεων προς την κατεύθυνση αυτή ( 22 ).

50. Το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 δεν περιέχει παρά μόνον ελάχιστες συγκεκριμένες απαιτήσεις· όπως ελέχθη, πρόκειται κατ’ ουσίαν για τα κριτήρια της «σοβαρότητας της παραβάσεως» και της «διάρκειας της παραβάσεως». Επιπλέον, προβλέπεται ανώτατο όριο σε σχέση με το ύψος του προστίμου ίσο προς το 10% του κύκλου εργασιών που πραγματοποιήθηκε κατά το προηγούμενο οικονομικό έτος. Στην Επιτροπή εναπόκειται να εκτιμήσει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση το ύψος του προστίμου· προς τούτο, διαθέτει «ευρεία διακριτική ευχέρεια», ήτοι «ιδιαιτέρως ευρεία διακριτική ευχέρεια» ( 23 ), η οποία εντούτοις διέπεται από συγκεκριμένους κανόνες οι οποίοι δεν εκτίθενται μόνο στον κανονισμό 17, αλλά προκύπτουν εν μέρει από τις γενικές αρχές δικαίου που έχει επεξεργαστεί η νομολογία ( 24 ), των οποίων την τήρηση πρέπει να διασφαλίζει το Δικαστήριο.

51. Kατά πάγια νομολογία, η Επιτροπή έχει ιδιαιτέρως ευρεία διακριτική ευχέρεια όσον αφορά την επιλογή των στοιχείων που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για τον καθορισμό του ποσού των προστίμων, όπως είναι, μεταξύ άλλων, οι ιδιαίτερες περιστάσεις της υποθέσεως, το πλαίσιό της και ο αποτρεπτικός χαρακτήρας των προστίμων, και τούτο χωρίς να είναι αναγκαίο να γίνεται παραπομπή σε δεσμευτικό ή εξαντλητικό κατάλογο κριτηρίων που πρέπει οπωσδήποτε να λαμβάνονται υπόψη ( 25 ).

52. Όπως προελέχθη, ο καθορισμός του ποσού των προστίμων υπόκειται στον έλεγχο πλήρους δικαιοδοσίας του Πρωτοδικείου· ως εκ τούτου, ο έλεγχος του Δικαστηρίου περιορίζεται στην εξέταση νομικών ζητημάτων ( 26 ).

53. Αντικείμενο των υποθέσεων επί των οποίων εκδόθηκε η απόφαση Musique Diffusion française κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 27 ) ήταν μια απόφαση της Επιτροπής για την εφαρμογή, από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, μιας πολιτικής αυστηρών οικονομικών κυρώσεων στις περιπτώσεις σοβαρών παραβάσεων των κανόνων του ανταγωνισμού ( 28 ). Το Δικαστήριο δικαιολόγησε αυτήν την αύξηση των προστίμων με την ανωτέρω απόφασή του ως εξής: «Για τους ίδιους λόγους, το γεγονός ότι η Επιτροπή επέβαλε στο παρελθόν πρόστιμα ορισμένου ύψους για ορισμένες μορφές παραβάσεων δεν μπορεί να της αφαιρέσει τη δυνατότητα αυξήσεως του ύψους αυτού, εντός των ορίων που καθορίζονται στον κανονισμό 17, αν η εν λόγω αύξηση είναι αναγκαία για να εξασφαλιστεί η εφαρμογή της κοινοτικής πολιτικής ανταγωνισμού. Αντίθετα, η αποτελεσματική εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού προϋποθέτει ότι η Επιτροπή μπορεί οποτεδήποτε να προσαρμόζει το ύψος των προστίμων στις ανάγκες της πολιτικής αυτής» ( 29 ).

54. Για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων, η Επιτροπή εξέδωσε το 1998 τις πρώτες κατευθυντήριες γραμμές της —ήτοι τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998—, στη συνέχεια δε τις κατευθυντήριες γραμμές του 2006. Μετά την έκδοση των κατευθυντήριων γραμμών του 1998, το ύψος των προστίμων αυξήθηκε εκ νέου ( 30 ).

55. Η νομολογία δεν χαρακτηρίζει μεν αυτές τις κατευθυντήριες γραμμές ως κανόνα δικαίου τον οποίο οφείλει να τηρεί σε κάθε περίπτωση η διοίκηση, πλην όμως περιέχουν κανόνα συμπεριφοράς που υποδεικνύει την ακολουθητέα τακτική, από την οποία η διοίκηση δεν μπορεί να παρεκκλίνει σε κάποια συγκεκριμένη περίπτωση χωρίς να προσδιορίσει τους σχετικούς λόγους που πρέπει να συμβιβάζονται με την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η Επιτροπή, θεσπίζοντας τέτοιους κανόνες συμπεριφοράς και αναγγέλλοντας με τη δημοσίευσή τους ότι θα τους εφαρμόζει πλέον στις περιπτώσεις που οι κανόνες αυτοί αφορούν, αυτοπεριορίζεται κατά την άσκηση της εξουσίας της εκτιμήσεως. Τυχόν απόκλιση από τους κανόνες αυτούς μπορεί ενδεχομένως να θεωρηθεί ως παραβίαση γενικών αρχών του δικαίου, όπως είναι οι αρχές της ίσης μεταχειρίσεως ή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Δεν μπορεί συνεπώς να αποκλείεται ότι, υπό ορισμένες προϋποθέσεις και ανάλογα με το περιεχόμενό τους, αυτοί οι κανόνες συμπεριφοράς που είναι γενικής ισχύος μπορούν να παραγάγουν έννομα αποτελέσματα ( 31 ).

56. Με τη νομολογία του, το Δικαστήριο έχει διατυπώσει απολύτως θετικές εκτιμήσεις για τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998: το γεγονός ότι οι κατευθυντήριες γραμμές καθορίζουν, κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο, τη μέθοδο που εφαρμόζεται για τον καθορισμό του ποσού των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15 του κανονισμού 17 παρέχει ασφάλεια δικαίου στις επιχειρήσεις ( 32 ). Αυτές οι κατευθυντήριες γραμμές δεν αποτελούν μεν τη νομική βάση στην οποία στηρίζεται ο καθορισμός του ύψους των προστίμων, εντούτοις παρέχουν διευκρινίσεις σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 ( 33 ). Αυτές δε οι κατευθυντήριες γραμμές δεν συνάδουν μόνο με το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, αλλά και με την απαγόρευση της αναδρομικής ισχύος, την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και την αρχή της αναλογικότητας ( 34 ).

2. Η υποχρέωση αιτιολογήσεως της αναγκαιότητας αυξήσεως του ύψους του προστίμου

α) Επιχειρήματα των διαδίκων

57. Οι δύο πρώτοι λόγοι αναιρέσεως συμπίπτουν σε σημαντικό βαθμό και, ως εκ τούτου, θα τους εξετάσω από κοινού.

58. Η αναιρεσείουσα, στηριζόμενη στις σκέψεις 38 έως 50 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, δεδομένου ότι απέρριψε χωρίς αιτιολογία τον ισχυρισμό της ADM ότι η απορρέουσα από τις κατευθυντήριες γραμμές αύξηση των προστίμων δεν ήταν αναγκαία στη συγκεκριμένη περίπτωση προκειμένου να διασφαλιστεί η εφαρμογή της κοινοτικής πολιτικής στον τομέα του ανταγωνισμού. Επιπλέον, ενόψει μιας τόσο σοβαρής αναδρομικής αυξήσεως, όπως εν προκειμένω, απαιτείτο μια ιδιαιτέρως πειστική αιτιολογία. Κατά την άποψή της, παράβαση της απαγορεύσεως της αναδρομικής εφαρμογής ποινικών διατάξεων υπάρχει μόνο στην περίπτωση που η αύξηση του ποσού του προστίμου μπορούσε να προβλεφθεί. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή δεν εφάρμοσε στη συγκεκριμένη περίπτωση το κριτήριο της αναγκαιότητας της αυξήσεως του προστίμου, αλλά στηρίχθηκε αποκλειστικά στο άρθρο 15 του κανονισμού 17. Πέραν τούτου, ούτε οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998 προβλέπουν το κριτήριο της αναγκαιότητας της αυξήσεως των προστίμων για την εφαρμογή της κοινοτικής πολιτικής του ανταγωνισμού.

59. Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, η αναιρεσείουσα συνδέει το επιχείρημα αυτό περί ελλείψεως αιτιολογίας με το περαιτέρω επιχείρημά της ότι το Πρωτοδικείο, παραλείποντας να αιτιολογήσει την εκτίμησή του, παραβίασε επίσης τα κριτήρια τα οποία ανέπτυξε το Δικαστήριο με την απόφασή του Musique Diffusion française κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 35 ). Κατά την άποψή της, το Πρωτοδικείο δεν εφάρμοσε ορθά τα κριτήρια αυτά εν προκειμένω. Επίσης, ούτε η Επιτροπή επικαλέστηκε ότι συντρέχει κάποια απαίτηση απορρέουσα από την κοινοτική πολιτική για τον ανταγωνισμό η οποία θα δικαιολογούσε την αύξηση των προστίμων εν γένει ή στη συγκεκριμένη περίπτωση ούτε το Πρωτοδικείο επισήμανε την ύπαρξη τέτοιων απαιτήσεων.

60. Τέλος, η αναιρεσείουσα συμπληρώνει αυτές τις δύο αιτιάσεις που προβάλλει παραπέμποντας στις κατευθυντήριες γραμμές του 2006, οι οποίες αποτελούν το καταστάλαγμα των εμπειριών που απέκτησε η Επιτροπή με τις κατευθυντήριες γραμμές σε αυτόν τον τομέα δράσεως και οι οποίες, κατά την Επιτροπή, θα αποτελούσαν εν τέλει την πλέον ενδεδειγμένη διαδικασία. Κατά την αναιρεσείουσα, οι νυν ισχύουσες κατευθυντήριες γραμμές του 2006, μεταξύ άλλων, καθιστούν πρόδηλη την έλλειψη αιτιολογίας σχετικά με το ύψος των προστίμων τα οποία καθορίστηκαν βάσει των κατευθυντήριων γραμμών του 1998. Η αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι, σε περίπτωση όπως είναι η υπό κρίση, οι κατευθυντήριες γραμμές του 2006 προέβλεπαν απλώς την επιβολή προστίμου ίσου μόνον προς το 25% του προστίμου που επιβλήθηκε εν προκειμένω. Έστω και αν η Επιτροπή είχε επικαλεστεί κάποια απαίτηση απορρέουσα από την κοινοτική πολιτική του ανταγωνισμού για να αυξήσει τα πρόστιμα, η αύξηση αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι δικαιολογείται βάσει των κατευθυντήριων γραμμών του 2006 —και των λιγότερο υψηλών προστίμων που αυτές προβλέπουν.

61. Η Επιτροπή φρονεί ότι αυτοί οι δύο λόγοι αναιρέσεως είναι σε κάθε περίπτωση αβάσιμοι. Ο δεύτερος είναι και απαράδεκτος, δεδομένου ότι η διατύπωσή του είναι αόριστη και γενικόλογη, εν πάση δε περιπτώσει τα επιχειρήματα που προβάλλονται προς στήριξή του ταυτίζονται ουσιαστικά με αυτά του πρώτου λόγου αναιρέσεως. Κατά την Επιτροπή, το Πρωτοδικείο απάντησε με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση στα επιχειρήματα της αναιρεσείουσας σχετικά με την εφαρμογή των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 επί της υπό κρίση υποθέσεως. Το Πρωτοδικείο έκρινε ότι οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές μπορούν να εφαρμοστούν κατά βάση στη συγκεκριμένη υπόθεση και, στη συνέχεια, εξέτασε αν η συγκεκριμένη εφαρμογή τους ήταν απαλλαγμένη νομικών πλημμελειών. Κατά την Επιτροπή, είναι παράλογο και περιττό να υποβληθεί η εντεύθεν απορρέουσα αύξηση του ποσού του προστίμου σε περαιτέρω έλεγχο βάσει του κριτηρίου της αναγκαιότητας.

β) Νομική εκτίμηση

62. Δεν συμμερίζομαι τις επιφυλάξεις της Επιτροπής ως προς το παραδεκτό του δεύτερου λόγου αναιρέσεως, διότι είναι απολύτως σαφές ότι η αναιρεσείουσα προσάπτει στο Πρωτοδικείο ότι δεν εφάρμοσε τη σχετική νομολογία, ήτοι το κριτήριο ελέγχου που απορρέει από την απόφαση Musique Diffusion française κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 36 ) στη συγκεκριμένη υπόθεση.

63. Σε σχέση με τον λόγο αναιρέσεως που αντλείται από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως, πρέπει να υπομνησθεί ότι ο σκοπός αυτής της υποχρεώσεως που προβλέπει το άρθρο 253 ΕΚ είναι, αφενός, να μπορούν οι ενδιαφερόμενοι να γνωρίζουν κατά τρόπο σαφή και μη διφορούμενο τους λόγους που δικαιολογούν τη λήψη του μέτρου και, αφετέρου, να μπορεί ο κοινοτικός δικαστής να ασκήσει τον έλεγχό του ( 37 ). Η συγκεκριμένη έκταση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως πρέπει να εκτιμάται βάσει των περιστάσεων της συγκεκριμένης υποθέσεως ( 38 ).

64. Τέλος, πρέπει να τονιστεί ότι το ζήτημα της εκτάσεως της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως αποτελεί νομικό ζήτημα το οποίο υπόκειται στον αναιρετικό έλεγχο του Δικαστηρίου, δεδομένου ότι κατά τον έλεγχο της νομιμότητας μιας αποφάσεως στο πλαίσιο αυτό πρέπει κατ’ ανάγκη να λαμβάνονται υπόψη τα πραγματικά περιστατικά βάσει των οποίων το Πρωτοδικείο κατέληξε στην εκτίμηση ότι μια αιτιολογία είναι επαρκής ή ανεπαρκής ( 39 ).

65. Βάσει των στοιχείων αυτών πρέπει να εξετάζεται κατά πόσον στη συγκεκριμένη περίπτωση πρέπει να θεωρηθεί ότι υπάρχει επαρκώς σαφής και μη διφορούμενη αιτιολογία προκειμένου να διευκρινιστεί στη συνέχεια αν η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση πληροί τις απαιτήσεις αυτές.

66. Η αιτίαση περί παραβάσεως της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως αφορά εν προκειμένω την εφαρμογή του κριτηρίου της «αναγκαιότητας» κατά την αύξηση του ποσού του προστίμου. Η αναιρεσείουσα φρονεί ότι από την προπαρατεθείσα απόφαση Musique Diffusion française κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 40 ) απορρέει η υποχρέωση αιτιολογήσεως του στοιχείου της αναγκαιότητας.

67. Από την ανάλυση της αποφάσεως Musique Diffusion française κ.λπ. κατά Επιτροπής συνάγεται ότι η Επιτροπή είχε παραθέσει στο πλαίσιο της ανωτέρω υποθέσεως ορισμένους λόγους που καθιστούσαν αναγκαία και άφευκτη την αύξηση του ύψους των προστίμων. Η αύξηση αυτή ήταν δικαιολογημένη λόγω του είδους της παραβάσεως. Μεγαλύτερη αύξηση των προστίμων είναι αναγκαία μεταξύ άλλων στις περιπτώσεις που υπάρχουν πολύ σοβαρές νομικές παραβάσεις, ιδίως στην περίπτωση κατά την οποία —όπως εν προκειμένω— εσκοπείτο η διατήρηση των τιμών καταναλώσεως σε υψηλά επίπεδα. Πολλές επιχειρήσεις εξακολουθούσαν να μετέρχονται εν γνώσει τους μεθοδεύσεις αντίθετες προς το κοινοτικό δίκαιο, διότι το κέρδος που τους προσπόριζαν υπερέβαινε το μέχρι τότε ποσό των προστίμων. Η αποτροπή τέτοιων συμπεριφορών κατέστη δυνατή μόνο με την επιβολή υψηλότερων προστίμων από αυτά που είχαν επιβληθεί κατά το παρελθόν.

68. Εν συνεχεία, στο πλαίσιο της νομικής εκτιμήσεώς του, το Δικαστήριο συνήγαγε από το καθήκον επαγρυπνήσεως που έχει ανατεθεί στην Επιτροπή ( 41 ) και, ειδικότερα, από το εντεύθεν απορρέον μεταξύ άλλων καθήκον της να κατευθύνει τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων ούτως ώστε αυτές να τηρούν τους κοινοτικούς κανόνες του ανταγωνισμού ( 42 )«ότι η Επιτροπή δεν πρέπει να λαμβάνει υπόψη μόνον τις ιδιαίτερες περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η παράβαση και να εξασφαλίζει το αποτρεπτικό αποτέλεσμα της ενέργειάς της, κυρίως για τα είδη παραβάσεων που θίγουν σε σημαντικό βαθμό την εκπλήρωση των σκοπών της Κοινότητας» ( 43 ). Ορθώς η Επιτροπή χαρακτήρισε τις επίδικες συμπεριφορές ως πολύ σοβαρές παραβάσεις. Η Επιτροπή μπορούσε επίσης νομίμως να λάβει υπόψη της το γεγονός ότι τέτοιου είδους πρακτικές εξακολουθούσαν να είναι σχετικά συχνές λόγω του κέρδους που προσπόριζαν, μολονότι ο παράνομος χαρακτήρας τους είχε διαπιστωθεί προ πολλού. Συνεπώς, η Επιτροπή μπορούσε νομίμως να θεωρήσει ότι έπρεπε να αυξήσει το ύψος των προστίμων προκειμένου να ενισχύσει τον αποτρεπτικό χαρακτήρα τους ( 44 ). Το γεγονός ότι η Επιτροπή επέβαλε πρόστιμα ενός ορισμένου ύψους δεν τη δεσμεύει για το μέλλον, αλλά, αντιθέτως, η Επιτροπή πρέπει να έχει τη δυνατότητα, προκειμένου να διασφαλίζει την αποτελεσματική εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων του ανταγωνισμού, να αναπροσαρμόζει ανά πάσα στιγμή το ύψος των προστίμων ανάλογα με τις ανάγκες της πολιτικής του ανταγωνισμού εντός των ορίων που θέτει ο κανονισμός 17 ( 45 ).

69. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο εξέτασε με την ανωτέρω απόφασή του το υπό κρίση εν προκειμένω ζήτημα της «αναγκαιότητας της αυξήσεως του ύψους του προστίμου» στο πλαίσιο του απορρέοντος από το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 κριτηρίου της «σοβαρότητας της παραβάσεως». Κατά την εξέταση του κριτηρίου αυτού, το Δικαστήριο έλαβε υπόψη του όχι μόνον τις «ιδιαίτερες περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως», αλλά επίσης τη «συνάφεια της παραβάσεως» και την ανάγκη να διασφαλιστεί ο αποτρεπτικός χαρακτήρας των προστίμων. Προς τούτο, το Δικαστήριο δέχτηκε ορισμένους γενικούς λόγους που αφορούν την πολιτική του ανταγωνισμού ως εξήγηση για την αύξηση του ύψους των προστίμων αποφαινόμενο μάλιστα ότι η δυνατότητα αυξήσεώς τους ήταν αναγκαία για την πρακτική αποτελεσματικότητα των κοινοτικών κανόνων του ανταγωνισμού.

70. Δεδομένου ότι το Δικαστήριο δεν απαίτησε στη συνάφεια αυτή από την Επιτροπή να προβεί σε ενδελεχέστερη έρευνα του ζητήματος της αναγκαιότητας ή να παραθέσει κάποια αιτιολογία αφορώσα τη συγκεκριμένη υπόθεση, άφησε σχεδόν το ζήτημα της αναγκαιότητας στην εκτίμηση της Επιτροπής ( 46 ), η οποία καλείται να την ασκήσει στο πλαίσιο εφαρμογής του κριτηρίου της «σοβαρότητας της παραβάσεως» το οποίο απορρέει από το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17.

71. Το Δικαστήριο εξέδωσε την ανωτέρω απόφαση το 1983 με αφορμή μία προγενέστερη απόφαση της Επιτροπής, ήτοι σε μία χρονική περίοδο κατά την οποία δεν υφίσταντο ακόμη ούτε οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998 ούτε άλλο τι παρεμφερές. Εντούτοις, το Δικαστήριο εξακολούθησε να εφαρμόζει τη νομολογία αυτή και μετά την έναρξη ισχύος των ανωτέρω κατευθυντήριων γραμμών και την προσάρμοσε στη νέα κατάσταση που διαμορφώθηκε μετά την έκδοσή τους.

72. Με την απόφασή του Dansk Rørindustri κ.λπ. κατά Επιτροπής, η οποία είναι κεφαλαιώδους σημασίας σε σχέση με τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998 ( 47 ), το Δικαστήριο επανέλαβε τη νομολογία του βάσει της οποίας το ύψος των μέχρι τούδε επιβαλλόμενων προστίμων δεν είναι δεσμευτικό για το μέλλον ( 48 ). Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να αποκτήσουν δικαιολογημένη εμπιστοσύνη στηριζόμενες στη μέχρι τούδε ακολουθούμενη από την Επιτροπή πρακτική κατά την επιβολή προστίμων ούτε σε μία συγκεκριμένη μέθοδο υπολογισμού τους ( 49 ).

73. Το Δικαστήριο επισήμανε, με τη σκέψη 229 της αποφάσεώς του, αυτή την παράμετρο: «Κατά συνέπεια, οι εν λόγω επιχειρήσεις πρέπει να λαμβάνουν υπόψη το ενδεχόμενο η Επιτροπή ανά πάσα στιγμή να αποφασίσει να αυξήσει το επίπεδο του ύψους των προστίμων σε σχέση με εκείνο που εφάρμοζε κατά το παρελθόν».

74. Με τη σκέψη 230 της ιδίας αποφάσεώς του, το Δικαστήριο μετέφερε στη συνέχεια κατά τρόπο αναμφίλεκτο την προπαρατεθείσα νομολογία του σε καταστάσεις στις οποίες εφαρμόστηκαν οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998: «Τούτο ισχύει όχι μόνον όταν η Επιτροπή προβαίνει σε αύξηση του επιπέδου του ύψους των προστίμων επιβάλλοντας πρόστιμα με ατομικές αποφάσεις, αλλά και όταν η αύξηση αυτή πραγματοποιείται με την εφαρμογή, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, κανόνων συμπεριφοράς που έχουν γενική ισχύ όπως είναι οι κατευθυντήριες γραμμές» ( 50 ).

75. Κατά πάγια νομολογία, πρέπει, στο πλαίσιο της εφαρμογής του κριτηρίου της «σοβαρότητας της παραβάσεως», να λαμβάνεται υπόψη ένας μεγάλος αριθμός στοιχείων μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και ο «αποτρεπτικός χαρακτήρας των προστίμων» ( 51 ). Τούτο αφορά τόσο την επιβολή προστίμων με επιμέρους αποφάσεις όσο και την επιβολή προστίμων κατ’ εφαρμογήν των γενικής ισχύος κανόνων συμπεριφοράς όπως είναι οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998.

76. Κατόπιν των ανωτέρω, από την απόφαση Musique Diffusion française κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 52 ), την οποία επικαλείται η αναιρεσείουσα, ως ενδιάμεσο συμπέρασμα σε σχέση με την εξέταση των δύο πρώτων λόγων αναιρέσεως, δεν συνάγεται ότι η Επιτροπή έχει την υποχρέωση να παραθέτει αναλυτικές αιτιολογίες σχετικά με την αναγκαιότητα αυξήσεως του ύψους του προστίμου ή να τις εξειδικεύει ανάλογα με τη συγκεκριμένη περίπτωση, υποχρέωση την οποία το Δικαστήριο θα έπρεπε ενδεχομένως να λάβει υπόψη του. Τούτο προκύπτει και από την ανάλυση της μεταγενέστερης νομολογίας, ιδίως της θεμελιώδους σημασίας, σε σχέση με τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998, αποφάσεως Dansk Rørindustri κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 53 ).

77. Βάσει των ανωτέρω μπορεί πλέον να εξεταστεί η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση του Πρωτοδικείου σε σχέση με την αιτίαση της ελλείψεως αιτιολογίας.

78. Η προβληματική της αυξήσεως του ύψους των προστίμων συνδεόταν στο πλαίσιο της διαδικασίας ενώπιον του Πρωτοδικείου —όπως προκύπτει από την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση ( 54 )— με το θεμελιώδες ζήτημα της δυνατότητας εφαρμογής των κατευθυντήριων γραμμών, και δη συγκεκριμένα με τις αιτιάσεις περί προσβολής των αρχών της ασφάλειας δικαίου και της απαγορεύσεως της αναδρομικότητας των ποινών.

79. Με τις σκέψεις 38 έως 50 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως τις οποίες επικαλείται η αναιρεσείουσα, το Πρωτοδικείο εξέτασε κατ’ αρχάς το ζήτημα της απαγορεύσεως της αναδρομικότητας, ιδίως σε σχέση με τις κατευθυντήριες γραμμές του 1998 ως μέσο ασκήσεως της πολιτικής του ανταγωνισμού και ως μέσο εμπεδώσεως των νομικών συνεπειών της. Ακολούθως, το Πρωτοδικείο επισήμανε ότι η κύρια καινοτομία των κατευθυντήριων γραμμών συνίσταται στη μέθοδο τιμολογήσεως των προστίμων ( 55 ). Ακολούθως, με τις σκέψεις 44 έως 46 το Πρωτοδικείο επανέλαβε την παρατεθείσα ανωτέρω ( 56 ) νομολογία βάσει της οποίας η Επιτροπή μπορεί να αυξήσει το ύψος των προστίμων εντός των ορίων που τάσσει ο κανονισμός 17 και δεν δεσμεύεται από το ύψος των προστίμων που έχει επιβάλει κατά το παρελθόν, εφόσον η αύξηση αυτή είναι αναγκαία προκειμένου να διασφαλιστεί η εφαρμογή της κοινοτικής πολιτικής του ανταγωνισμού, και δη τόσο στο πλαίσιο ατομικών αποφάσεων όσο και στην περίπτωση που η αύξηση αυτή χωρεί λόγω εφαρμογής, στις συγκεκριμένες περιπτώσεις, κανόνων συμπεριφοράς γενικής ισχύος όπως είναι οι κατευθυντήριες γραμμές. Τέλος, το Πρωτοδικείο έκρινε με τη σκέψη 47 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως: «Έτσι, υπό την επιφύλαξη των όσων αναπτύσσονται κατωτέρω στις σκέψεις 99 επ., κακώς η ADM ισχυρίζεται κατ’ ουσίαν ότι η αύξηση του ύψους των προστίμων εκ μέρους της Επιτροπής, στο πλαίσιο της συμπράξεως, είναι προδήλως δυσανάλογη σε σχέση με τον σκοπό της διασφαλίσεως της εφαρμογής της πολιτικής του ανταγωνισμού».

80. Στις προαναφερθείσες σκέψεις 99 επ. αναλύεται ο λόγος ακυρώσεως που αφορά την προσβολή της αρχής της αναλογικότητας. Οι αναπτύξεις του Πρωτοδικείου αφορούν τον υπολογισμό του ύψους των προστίμων βάσει της σοβαρότητας και της διάρκειας της παραβάσεως, ιδίως βάσει της σημασίας του παράγοντος αγορά. Το Πρωτοδικείο δεν εξετάζει ρητώς το ζήτημα της αναγκαιότητας της αυξήσεως του ύψους του προστίμου. Εντούτοις, από την ανωτέρω ανάλυση συνάγεται ότι το Πρωτοδικείο εξέτασε το ζήτημα της αυξήσεως του ύψους των προστίμων στο πλαίσιο της εφαρμογής του κριτηρίου της «σοβαρότητας της παραβάσεως» όπως είχε την υποχρέωση να πράξει ( 57 ).

81. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι το Πρωτοδικείο ορθώς εξέτασε, κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας του Δικαστηρίου, το κριτήριο της «αναγκαιότητας» της αυξήσεως του ύψους του προστίμου, το οποίο απορρέει από την απόφαση Musique Diffusion française κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 58 ), στο πλαίσιο εφαρμογής του κριτηρίου της «σοβαρότητας της παραβάσεως» και τούτο χωρίς να απαιτήσει κάποια πρόσθετη αιτιολογία βαίνουσα πέραν των κατευθυντήριων γραμμών του 1998. Από την απόφαση Dansk Rørindustri κ.λπ. κατά Επιτροπής συνάγεται ότι τούτο δεν αντίκειται ούτε στην απαγόρευση της αναδρομικότητας των ποινικών διατάξεων.

82. Επιπλέον, πρέπει να τονιστεί ότι στην πραγματικότητα οι δύο εξεταζόμενοι εν προκειμένω λόγοι αναιρέσεως θέτουν κατ’ ουσίαν εν αμφιβόλω, έστω και αν η αναιρεσείουσα δεν διατυπώνει τούτο ρητώς, τη νομιμότητα της μεθόδου για τον υπολογισμό των προστίμων που προβλέπουν οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998. Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές συνάδουν με το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, την αρχή της απαγορεύσεως της αναδρομικότητας, την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και την αρχή της αναλογικότητας ( 59 ).

83. Το να απαιτείται συμπληρωματικώς σε κάθε ατομική απόφαση να αιτιολογείται εκ νέου η γενική και αφηρημένη πολιτική υπολογισμού των προστίμων επί της οποίας στηρίζονται οι κατευθυντήριες γραμμές σε σχέση με τα δεδομένα της συγκεκριμένης υποθέσεως θα ισοδυναμούσε ουσιαστικά με καταστρατήγηση των μεθόδων υπολογισμού που προβλέπουν οι κατευθυντήριες γραμμές ( 60 ).

84. Ειρήσθω εν παρόδω ότι, παρά τη νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία η μέθοδος υπολογισμού των προστίμων βάσει των κατευθυντήριων γραμμάτων του 1998 συνάδει με τις διατάξεις του άρθρου 15 του κανονισμού 17 ( 61 ), οι επικρίσεις κατά της μεθόδου αυτής, ιδίως λόγω της αδιαφάνειάς της, δεν έπαυσαν ( 62 ), έστω και αν στην πράξη η εφαρμογή τους είχε ως ένα βαθμό συστηματικό χαρακτήρα ( 63 ). Από της ισχύος των κατευθυντήριων γραμμών του 2006 έπαυσε ένα μεγάλο μέρος των επικρίσεων αυτών, δεδομένου ότι τροποποιήθηκε η μέθοδος· τούτο αφορά μεταξύ άλλων την παρωχημένη πλέον διάκριση του σημείου 1, Α, των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 σε «ελαφρές παραβάσεις», «σοβαρές παραβάσεις» και «πολύ σοβαρές παραβάσεις» ήτοι τη λεγόμενη «τιμολόγηση» ( 64 ). Εντούτοις, η Επιτροπή εξακολουθεί να διαθέτει όπως και πριν ευρεία εξουσία εκτιμήσεως κατά τον υπολογισμό των προστίμων ( 65 ). Βεβαίως, δυνάμει του άρθρου 229 ΕΚ και του άρθρου 15 του κανονισμού 17 είναι δεδομένη η πλήρης δικαιοδοσία του Δικαστηρίου κατά τον έλεγχο της ασκήσεως αυτής της διακριτικής εξουσίας από την Επιτροπή ( 66 ), πλην όμως είναι ευκταίο, για λόγους ασφάλειας δικαίου, η διακριτική εξουσία που διαθέτουν οι διοικητικές αρχές να υπόκειται σε σαφή κριτήρια υπολογισμού των προστίμων ( 67 ).

85. Θα προσέθετα, προκειμένου να απαντήσω στα επιχειρήματα της αναιρεσείουσας ότι πρέπει να εφαρμοστούν οι κατευθυντήριες γραμμές του 2006, ότι δεν συντρέχει κανένας λόγος προκειμένου να εφαρμοστούν πέραν των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 και οι κατευθυντήριες γραμμές του 2006, οι οποίες κατάργησαν τις προηγούμενες του 1998, και να εξεταστεί το ζήτημα της αυξήσεως των προστίμων υπό «το φως τους» ( 68 ). Η επίμαχη εν προκειμένω απόφαση της Επιτροπής εκδόθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2001 οπότε ίσχυαν οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998. Οι κατευθυντήριες γραμμές του 2006 άρχισαν να εφαρμόζονται στις διαδικασίες ελέγχου των συμπράξεων από και, ως εκ τούτου, είναι άνευ σημασίας για την παρούσα αναιρετική διαδικασία.

86. Οι κατευθυντήριες γραμμές του 2006 δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη ούτε προκειμένου να διευκρινίσουν αναδρομικά το περιεχόμενο της διακριτικής εξουσίας της Επιτροπής με το να προεξοφλούν τυχόν μεταγενέστερη μεταβολή της πολιτικής της.

87. Tέλος, αν τυχόν το Δικαστήριο ελάμβανε υπόψη του τις κατευθυντήριες γραμμές του 2006, τούτο θα κατάληγε στο να υποκαταστήσει το Πρωτοδικείο στην εκτίμησή του για λόγους επιεικείας ( 69 ).

88. Συνεπώς, οι εκτιμήσεις του Πρωτοδικείου ήσαν σύμφωνες με τις απαιτήσεις της νομολογίας του Δικαστηρίου, το δε σκεπτικό που διέλαβε στην απόφασή του είναι αρκούντως σαφές και ακριβές. Ως εκ τούτου, προτείνω να απορριφθούν ως αβάσιμοι ο πρώτος και ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως.

B — Μη συνεκτίμηση του κύκλου εργασιών σε επίπεδο ΕΟΧ ως στοιχείο του υπολογισμού των προστίμων (τρίτος λόγος αναιρέσεως)

1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις

89. Πρέπει να τονιστεί ότι, κατά πάγια νομολογία, εφόσον η μέθοδος υπολογισμού των προστίμων που προβλέπουν οι κατευθυντήριες γραμμές συνίσταται στη λήψη ορισμένων βασικών ποσών ως σημείου αφετηρίας τα οποία δεν καθορίζονται βάσει του κύκλου εργασιών, η μέθοδος υπολογισμού δεν αντιβαίνει στο άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 ( 70 ).

90. Συναφώς, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η κύρια καινοτομία των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 σε σχέση με την προγενέστερη πρακτική συνίσταται στο να λαμβάνεται ως σημείο αφετηρίας του υπολογισμού ένα βασικό ποσό το οποίο καθορίζεται βάσει μιας κλίμακας που προβλέπουν και η οποία αντιστοιχεί στους διάφορους βαθμούς σοβαρότητας των παραβάσεων, αλλά η οποία δεν έχει σχέση με τον κύκλο εργασιών της εμπλεκόμενης επιχειρήσεως. Επομένως, η μέθοδος αυτή στηρίζεται ουσιαστικά σε μία τιμολόγηση, έστω σχετική και ελαστική, των προστίμων ( 71 ).

91. Μολονότι οι κατευθυντήριες γραμμές του 1998 ουδέποτε χρησιμοποιούν ρητώς τη φράση «κύκλος εργασιών» παρά μόνο σε σχέση με το ανώτατο όριο του 10% του παγκόσμιου κύκλου εργασιών των επιχειρήσεων που προβλέπει το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 ( 72 ), ωστόσο υπάρχουν σ’ αυτές ορισμένα στοιχεία τα οποία συνδέονται έμμεσα, μεταξύ άλλων, με το κύκλο εργασιών των επιχειρήσεων ( 73 ). Επομένως, οι κατευθυντήριες γραμμές δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο να χρησιμοποιείται ο κύκλος εργασιών όχι μόνον ως οροφή, αλλά επίσης να λαμβάνεται υπόψη στο πλαίσιο του υπολογισμού των προστίμων. Και τούτο διότι ο κύκλος εργασιών συνιστά «χρήσιμη και κατάλληλη ένδειξη της οικονομικής ισχύος της επιχειρήσεως (ολικός κύκλος εργασιών) και του αντικτύπου που έχει στον ανταγωνισμό η συμπεριφορά της επιχειρήσεως αυτής (κύκλος εργασιών στη σχετική αγορά)» ( 74 ), έστω και αν δεν αποτελεί παρά ένα από την πληθώρα κριτηρίων εκτιμήσεως που διαθέτει η Επιτροπή ( 75 ).

2. Επιχειρήματα των διαδίκων

92. Η ADM προβάλλει αυτόν τον λόγο αναιρέσεως σε σχέση με τον κύκλο εργασιών για τον οποίο η Επιτροπή έκρινε με την επίμαχη απόφασή της ότι περιλαμβάνει τον «παγκόσμιο» κύκλο εργασιών, ενώ η αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι θα έπρεπε να ληφθεί υπόψη ο κύκλος εργασιών «καθ’ όλη την έκταση του ΕΟΧ».

93. Στηριζόμενη μεταξύ άλλων στις σκέψεις 75 έως 81 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, η αναιρεσείουσα προσάπτει στο Πρωτοδικείο ότι παρέβη ορισμένες αρχές δικαίου, οι οποίες εφαρμόζονται στον υπολογισμό των προστίμων, δεδομένου ότι επιτρέπει στην Επιτροπή να αγνοήσει παντελώς στην επίμαχη απόφασή της τον κρίσιμο κύκλο εργασιών στον ΕΟΧ ως ενδεδειγμένο σημείο αναφοράς για τον υπολογισμό του προστίμου. Κατά την αναιρεσείουσα, ο κύκλος εργασιών στο πλαίσιο του ΕΟΧ δεν ελήφθη υπόψη στην επίμαχη απόφαση ούτε ως σημείο αφετηρίας για τον υπολογισμό της ούτε ως παράγων δυνάμενος να επηρεάσει το ύψος του προστίμου εκ των υστέρων, πράγμα το οποίο είχε ως αποτέλεσμα το ύψος του προστίμου να υπερβαίνει πολλαπλώς τον κρίσιμο κύκλο εργασιών που πραγματοποιήθηκε εντός του ΕΟΧ ( 76 ).

94. Μολονότι το Πρωτοδικείο ορθώς συνόψισε, στη σκέψη 78 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, τις αρχές που πρέπει να τηρούνται κατά τον υπολογισμό των προστίμων, εντούτοις παρέλειψε, παρά τον νόμο, να εφαρμόσει στη συνέχεια τις νομικές εκτιμήσεις του επί της ενώπιόν του υποθέσεως.

95. Κατά την ADM, οι κατευθυντήριες γραμμές του 2006 υποδεικνύουν με ποιον τρόπο πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο κύκλος εργασιών εντός του ΕΟΧ ως ενδεδειγμένο σημείο αφετηρίας προκειμένου να καθοριστεί η προκληθείσα στον ανταγωνισμό ζημία στην αγορά των οικείων προϊόντων εντός της Κοινότητας καθώς και η σχετική σημασία των μελών της συμπράξεως στον τομέα των επίμαχων προϊόντων. Με αυτήν τη μέθοδο υπολογισμού θα είχε επιβληθεί στην ADM μόνον ένα μέρος του επίμαχου προστίμου.

96. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι μόνον το Πρωτοδικείο είναι αρμόδιο να εξετάζει τον τρόπο με τον οποίον η Επιτροπή εκτίμησε στη συγκεκριμένη περίπτωση τη σοβαρότητα της παράνομης συμπεριφοράς ( 77 ). Η Επιτροπή επισημαίνει ότι το Πρωτοδικείο, λαμβάνοντας υπόψη όλους τους κρίσιμους παράγοντες και προβαίνοντας στην εξέταση των επιχειρημάτων της ADM, δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο. Ως εκ τούτου, πρέπει κατά την άποψή της ο λόγος αναιρέσεως να απορριφθεί.

3. Η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και η νομική εκτίμηση

97. Με τις σκέψεις 75 έως 81 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, τις οποίες παραθέτει η αναιρεσείουσα, το Πρωτοδικείο εξετάζει και απορρίπτει τον λόγο ακυρώσεως που συνδέεται με την προσβολή της αρχής της αναλογικότητας λόγω του ότι το ύψος του προστίμου είναι υψηλότερο από τον κύκλο εργασιών που πραγματοποίησε η αναιρεσείουσα εντός του ΕΟΧ από την πώληση του επίμαχου προϊόντος καθ’ όλη την περίοδο που διήρκεσε η παράβαση. Με τις σκέψεις 76 και 77, το Πρωτοδικείο υπενθυμίζει την πάγια νομολογία σχετικά με την εκτίμηση της σοβαρότητας μιας παραβάσεως, ενώ επισημαίνει ότι κατά τον καθορισμό του προστίμου πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τόσο ο συνολικός κύκλος εργασιών της επιχειρήσεως όσο και το μερίδιο που κατέχουν οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις στη σχετική αγορά, ενώ δεν θα πρέπει να προσδίδεται ούτε στο ένα ούτε στο άλλο από τα μεγέθη αυτά δυσανάλογη σημασία σε σχέση προς τα άλλα κριτήρια εκτιμήσεως, προκειμένου ο καθορισμός του προσήκοντος προστίμου να μην είναι το αποτέλεσμα ενός απλού υπολογισμού που στηρίζεται στον συνολικό κύκλο εργασιών.

98. Με τις σκέψεις 78 και 79 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Πρωτοδικείο διευκρινίζει ότι ο κύκλος εργασιών δεν αποτελεί το μοναδικό κριτήριο βάσει του οποίου η Επιτροπή υποχρεούται να εκτιμά τη σοβαρότητα της παραβάσεως. Εν αντιθέσει προς όσα υποστηρίζει η αναιρεσείουσα, θα προσδιδόταν δυσανάλογη σημασία στο στοιχείο αυτό αν η εκτίμηση σχετικά με την αναλογικότητα του προστίμου περιοριζόταν στη συσχέτιση μεταξύ αυτού και του κύκλου εργασιών του επίμαχου προϊόντος.

99. Ακολούθως, το Πρωτοδικείο έκρινε με τη σκέψη 80 τα εξής: «Εν πάση περιπτώσει, το γεγονός και μόνον που προβάλλει η ADM ότι το επιβληθέν πρόστιμο υπερβαίνει το ποσόν του κύκλου εργασιών που πραγματοποίησε εντός του ΕΟΧ με την πώληση του προϊόντος αυτού κατά την περίοδο την οποία αφορά η σύμπραξη και ότι το υπερβαίνει σε μεγάλο βαθμό δεν αρκεί για να αποδειχθεί ο δυσανάλογος χαρακτήρας το προστίμου. Συγκεκριμένα, ο αναλογικός χαρακτήρας αυτού του ύψους του προστίμου πρέπει να εκτιμηθεί σε σχέση με το σύνολο των στοιχείων τα οποία η Επιτροπή πρέπει να λάβει υπόψη για την εκτίμηση της σοβαρότητας της παραβάσεως, ήτοι, τη φύση της παραβάσεως, τον πραγματικό της αντίκτυπο στη σχετική αγορά και την έκταση της γεωγραφικής αγοράς. Το βάσιμο της Αποφάσεως σε σχέση με ορισμένα από τα κριτήρια αυτά θα εξεταστεί κατωτέρω, σε συνάρτηση με τα επιχειρήματα της ADM».

100. Από τα ανωτέρω καθίσταται σαφές ότι δεν αρκεί να εξεταστούν μόνον οι σκέψεις 75 έως 81 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, κατά των οποίων βάλλει η αναιρεσείουσα, προκειμένου να επιλυθεί το ζήτημα του βασίμου της αιτιάσεως αυτής.

101. Για την καλύτερη κατανόηση του ζητήματος πρέπει, αφενός, να ληφθούν υπόψη όσα στοιχεία άντλησε το Πρωτοδικείο από την επίδικη απόφαση σχετικά με το ζήτημα αυτό. Η σκέψη 59 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως διαλαμβάνει, σχετικά με την εκτίμηση της σοβαρότητας της παραβάσεως από την Επιτροπή, τα εξής: «59 Για να εκτιμήσει τα στοιχεία αυτά, η Επιτροπή επέλεξε να στηριχθεί στους κύκλους εργασιών που πραγματοποίησαν οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις με την πώληση γλυκονικού νατρίου σε παγκόσμιο επίπεδο κατά το τελευταίο έτος της περιόδου διαπράξεως της παραβάσεως, ήτοι το 1995. Η Επιτροπή θεώρησε, στο πλαίσιο αυτό, ότι, “δεδομένου ότι η αγορά [του γλυκονικού νατρίου είναι] […] παγκόσμια, τα αριθμητικά αυτά στοιχεία παρ[είχαν] την καλύτερη δυνατή ένδειξη όσον αφορά την ικανότητα των μετεχουσών επιχειρήσεων να προκαλέσουν σημαντική ζημία στους λοιπούς επιχειρηματίες στην κοινή αγορά ή/και στον ΕΟΧ” […]. Η Επιτροπή προσέθεσε ότι, κατ’ αυτήν, υπέρ της μεθόδου αυτής συνηγορούσε το γεγονός ότι επρόκειτο για μια παγκόσμια σύμπραξη, της οποίας το αντικείμενο ήταν, μεταξύ άλλων, η κατανομή των αγορών σε παγκόσμια κλίμακα και, κατά συνέπεια, ο αποκλεισμός του ανταγωνισμού από ορισμένες περιοχές της αγοράς του ΕΟΧ. Η Επιτροπή θεώρησε επιπλέον ότι ο παγκόσμιος κύκλος εργασιών ενός τμήματος της συμπράξεως παρείχε επίσης μια ιδέα της συμβολής του στην αποτελεσματικότητα της συμπράξεως στο σύνολό της ή, αντιθέτως, της αστάθειας που θα είχε προκληθεί αν το εν λόγω μέρος δεν είχε μετάσχει στη σύμπραξη […].»

102. Στη συνέχεια, με τις σκέψεις 82 έως 87 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Πρωτοδικείο εκθέτει ότι οι κύκλοι εργασιών των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων —είτε πρόκειται για τον συνολικό κύκλο εργασιών είτε για τον κύκλο εργασιών από την πώληση του επίμαχου προϊόντος— δεν αποτελούν τη βάση για τον υπολογισμό των προστίμων και, κατά μείζονα λόγο, δεν αποτελούν τα μοναδικά κρίσιμα κριτήρια προκειμένου να διαπιστωθεί η σοβαρότητα της παραβάσεως. Ωστόσο, η Επιτροπή μπορεί, κατά το Πρωτοδικείο, να λάβει υπόψη της τα στοιχεία αυτά μεταξύ πολλών άλλων, ιδίως όταν η Επιτροπή προσαρμόζει το ύψος του προστίμου κατ’ εφαρμογήν των παραγράφων 3 έως 7 του σημείου 1, Α, των κατευθυντήριων γραμμών του 1998, προκειμένου να διασφαλίσει ότι τα πρόστιμα θα έχουν αρκούντως αποτρεπτικό χαρακτήρα.

103. Κατά το Πρωτοδικείο, από τις σκέψεις 378 έως 382 της αποφάσεως συνάγεται, εν αντιθέσει προς τους ισχυρισμούς της ADM, ότι η Επιτροπή έλαβε στο πλαίσιο αυτό υπόψη της τους κύκλους εργασιών των εμπλεκομένων στην πώληση του επίμαχου προϊόντος. Συγκεκριμένα, έλαβε ως βάση της για τη διαφορετική μεταχείριση των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων τον κύκλο εργασιών που πραγματοποίησαν από την πώληση γλυκονικού νατρίου σε παγκόσμιο επίπεδο κατά το τελευταίο έτος της περιόδου της παραβάσεως, ήτοι κατά το 1995.

104. Στη συνέχεια, το Πρωτοδικείο προσέθεσε με τη σκέψη 87 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως τα εξής: «Εν προκειμένω όμως, πρόκειται για μια σύμπραξη στην οποία μετέχουν επιχειρήσεις που κατέχουν σχεδόν το σύνολο των μεριδίων αγοράς του οικείου προϊόντος σε παγκόσμιο επίπεδο. Επιπλέον, η σύμπραξη αφορά τον καθορισμό των τιμών και τον καταμερισμό της αγοράς με την κατανομή ποσοστώσεων πωλήσεων. Σε μια τέτοια περίπτωση, στο πλαίσιο της διαφορετικής μεταχειρίσεως των εμπλεκομένων επιχειρήσεων, η Επιτροπή μπορεί βασίμως να στηριχθεί στους κύκλους εργασιών που πραγματοποίησαν τα μέλη της συμπράξεως αυτής με την πώληση του γλυκονικού νατρίου σε παγκόσμιο επίπεδο. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι ο σκοπός της διαφορετικής αυτής μεταχειρίσεως είναι να αξιολογηθεί η πραγματική οικονομική ικανότητα των παραβατών να προκαλέσουν βλάβη στον ανταγωνισμό με την παραβατική συμπεριφορά και, συνεπώς, να ληφθεί υπόψη το ειδικό τους βάρος στο πλαίσιο της συμπράξεως, η Επιτροπή δεν υπερέβη το ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως που διαθέτει θεωρώντας ότι το μερίδιο στην παγκόσμια αγορά των αντιστοίχων μελών της συμπράξεως αποτελούσε την κατάλληλη ενδεικτική αξία».

105. Προχωρώντας στον έλεγχό του, το Πρωτοδικείο αναλύει, με τις σκέψεις 113 και 114, την αιτίαση η οποία στηρίζεται στο γεγονός ότι η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη της τον κύκλο εργασιών που πραγματοποιήθηκε εντός του ΕΟΧ. Σε σχέση με την προβαλλόμενη προσβολή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως αναφορικά με την απόφαση για τα φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου ( 78 ), την οποία η αναιρεσείουσα επικαλέστηκε ως συγκριτικό μέγεθος, το Πρωτοδικείο διευκρινίζει, μεταξύ άλλων με τη σκέψη 113, ότι «οι περιστάσεις της συμπράξεως που αποτελεί αντικείμενο της Αποφάσεως διαφέρουν από τις περιστάσεις που αποτελούσαν το αντικείμενο της αποφάσεως που αποκαλείται “Φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου”. Συγκεκριμένα, η σύμπραξη στην αγορά των φωσφορικών αλάτων ψευδαργύρου εκτεινόταν μόνο στο έδαφος του ΕΟΧ, ενώ η σύμπραξη του γλυκονικού νατρίου ήταν παγκόσμια». Στη συνέχεια, το Πρωτοδικείο εκθέτει μεταξύ άλλων στην σκέψη 114 ότι «το βασικό ποσόν που καθόρισε η Επιτροπή για την παράβαση που διέπραξε η ADM στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι κατάλληλο, λαμβανομένων υπόψη, αφενός, του συνόλου των στοιχείων που προέβαλε η Επιτροπή με την Απόφαση και, αφετέρου, της διατυπωθείσας στην παρούσα απόφαση εκτιμήσεως ορισμένων από τα στοιχεία αυτά».

106. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι το Πρωτοδικείο, εν αντιθέσει προς τις αιτιάσεις της αναιρεσείουσας, όχι μόνο συνόψισε τις σχετικές αρχές, αλλά εφάρμοσε τα εντεύθεν συναγόμενα συμπεράσματα και στην υπό κρίση υπόθεση. Το Πρωτοδικείο εξέτασε συναφώς το επιχείρημα σχετικά με τη συνεκτίμηση του κύκλου εργασιών εντός του ΕΟΧ ( 79 ), πλην όμως ορθώς θεώρησε ότι το κριτήριο αυτό αποτελεί ένα μεταξύ πλειόνων. Ακολούθως, το Δικαστήριο εξέθεσε ότι, καθώς και για ποιο λόγο, σε τελευταία ανάλυση, οι κύκλοι εργασιών των επιχειρήσεων που μετέσχον στη σύμπραξη, τους οποίους πραγματοποίησαν μέσω των πωλήσεών τους γλυκονικού νατρίου σε παγκόσμια κλίμακα, αποτελούσαν την ενδεδειγμένη βάση για τον υπολογισμό του προστίμου, διευκρινίζοντας ταυτόχρονα, εμμέσως πλην σαφώς, για ποιον λόγο δεν ελήφθη υπόψη ο σχετικός κύκλος εργασιών εντός του ΕΟΧ. Ως εκ τούτου, το Πρωτοδικείο εξέτασε επαρκώς κατά νόμο αυτό το επιχείρημα της αναιρεσείουσας.

107. Τέλος, στο πλαίσιο της κατ’ αναίρεση δίκης δεν μπορεί να εξεταστεί ( 80 ) η εκτίμηση του Πρωτοδικείου ότι «το βασικό ποσόν που καθόρισε η Επιτροπή για την παράβαση που διέπραξε η ADM στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι κατάλληλο, λαμβανομένων υπόψη, αφενός, του συνόλου των στοιχείων που προέβαλε η Επιτροπή με την Απόφαση και, αφετέρου, της διατυπωθείσας στην παρούσα απόφαση εκτιμήσεως ορισμένων από τα στοιχεία αυτά».

108. Στην εκ νέου απόπειρα της ADM να ληφθούν υπόψη οι κατευθυντήριες γραμμές του 2006 ως διορθωτικές των κατευθυντήριων γραμμών του 1998, πρέπει για μία ακόμη φορά να λεχθεί ότι οι κατευθυντήριες γραμμές του 2006 δεν ασκούν επιρροή εν προκειμένω ( 81 ).

109. Συνεπώς, βάσει των ανωτέρω, φρονώ ότι αυτός ο λόγος αναιρέσεως είναι απαράδεκτος, στον βαθμό που με αυτόν σκοπείται ο γενικός εκ νέου έλεγχος του προστίμου, και, κατά τα λοιπά, αβάσιμος.

Γ — Προσβολή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως κατά τον υπολογισμό του προστίμου (τέταρτος λόγος αναιρέσεως)

1. Επιχειρήματα των διαδίκων

110. Η αναιρεσείουσα υποστηρίζει —επικαλούμενη τις σκέψεις 107 έως 113 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως— ότι το Πρωτοδικείο, προβαίνοντας στη διαπίστωση ότι η ύπαρξη αντικειμενικών διαφορών δικαιολογούσε το διαφορετικό ύψος των προστίμων σε σχέση με την απευθείας συγκρίσιμη υπόθεση «Φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου» ( 82 ), παραβίασε την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως.

111. Αφενός, κατά την αναιρεσείουσα, οι αποφάσεις που παραθέτει το Πρωτοδικείο στις σκέψεις 108 έως 110 δεν ασκούν επιρροή εν προκειμένω. Κατά πάγια νομολογία, και κυρίως κατά την απόφαση Dansk Rørenindustri κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκέψη 209, η Επιτροπή, από της εκδόσεως των κατευθυντήριων γραμμών, παραβιάζει την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως οσάκις αφίσταται αυτών χωρίς αιτιολογία.

112. Αφετέρου, το Πρωτοδικείο δεν παρέθεσε ούτε ένα έστω κρίσιμο στοιχείο το οποίο να διαφοροποιεί στην πράξη την υπόθεση «Γλυκονικό νάτριο» από την υπόθεση «Φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου» στο πλαίσιο των κριτηρίων τα οποία έλαβε υπόψη της η Επιτροπή με την απόφασή της για την επιβολή προστίμου. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, η Επιτροπή έλαβε υπόψη της τα ίδια ακριβώς κριτήρια για τον υπολογισμό του βασικού ποσού του προστίμου. Εν αντιθέσει προς όσα διαλαμβάνει το Πρωτοδικείο, για τον υπολογισμό αυτού του βασικού ποσού δεν ελήφθη υπόψη ο κύκλος εργασιών σε παγκόσμια κλίμακα. Μόνο σε ένα μεταγενέστερο στάδιο του υπολογισμού, στο πλαίσιο της υποθέσεως για το γλυκονικό νάτριο, ελήφθη υπόψη, σε σχέση με τον αποτρεπτικό χαρακτήρα του προστίμου, ο κύκλος εργασιών που πραγματοποιήθηκε σε παγκόσμια κλίμακα ως κριτήριο διακρίσεως σε τρεις κατηγορίες. Κατά την αναιρεσείουσα, το πρόστιμο που επέβαλε η Επιτροπή με την επίμαχη απόφασή της αποτελεί δυσμενή διάκριση εις βάρος της ADM σε σχέση με το πρόστιμο που επιβλήθηκε στην υπόθεση για τα φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου.

113. Τέλος, η ADM προσάπτει στο Πρωτοδικείο ότι στο πλαίσιο ασκήσεως της πλήρους δικαιοδοσίας του έκρινε με τη σκέψη 114 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, στηριζόμενο στα κριτήρια που εφάρμοσε η Επιτροπή, ότι το ύψος του προστίμου ήταν κατάλληλο ( 83 ). Η ανωτέρω διαπίστωση υπόκειται κατ’ εξαίρεση στον αναιρετικό έλεγχο του Δικαστηρίου, και δη σε σχέση με το αν συντρέχει πλάνη περί το δίκαιο. Κατά την ADM, έστω και αν, όπως έπραξε το Πρωτοδικείο, ληφθούν υπόψη μόνον τα κριτήρια τα οποία εφάρμοσε η Επιτροπή στην απόφασή της, και πάλι το συμπέρασμα που συνάγεται είναι ότι η υπό κρίση υπόθεση είναι ευθέως συγκρίσιμη με την υπόθεση για τα φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου. Κατά την άποψή της, το Πρωτοδικείο δεν ανέφερε κανένα διαφορετικό συμπληρωματικό κριτήριο το οποίο να οδηγεί σε διαφορετικό αποτέλεσμα. Επιπλέον, η ADM υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο, στο πλαίσιο ασκήσεως της πλήρους δικαιοδοσίας του, υποχρεούται να μην παραβιάζει την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως επιτρέποντας στην Επιτροπή να επιβάλει στην ADM πρόστιμο που εισάγει δυσμενείς διακρίσεις, ενώ άλλες επιχειρήσεις δεν τυγχάνουν της μεταχειρίσεως αυτής. Τέλος, έστω και αν το Πρωτοδικείο εντόπισε ένα κρίσιμο πρόσθετο κριτήριο, το οποίο δικαιολογεί στη συγκεκριμένη περίπτωση την επιβολή υψηλότερου προστίμου, εντούτοις δεν το κατέστησε γνωστό με την απαιτούμενη ακρίβεια. Ως προς το σημείο αυτό, η αιτιολογία είναι ανεπαρκής, δεδομένου ότι παραπέμπει απλώς σε όλα τα κριτήρια που παρέθεσε η Επιτροπή στην απόφασή της.

114. Η Επιτροπή αντιτάσσει ότι το Πρωτοδικείο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο. Ειδικότερα, η Επιτροπή επισημαίνει ότι η αναιρεσείουσα παρέλειψε να αποδείξει ενώπιον του Πρωτοδικείου κατά πόσον η συγκεκριμένη υπόθεση είναι in concreto συγκρίσιμη με την υπόθεση για τα φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου και σε τι έγκειται ακριβώς η διαφορετική μεταχείριση.

2. Νομική εκτίμηση

115. Η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως αποτελεί γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου η οποία, ως εκ τούτου, πρέπει να τηρείται και στο πλαίσιο διαδικασίας που κινείται βάσει του άρθρου 81 ΕΚ.

116. Κατά πάγια νομολογία, η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως, ήτοι της απαγορεύσεως των δυσμενών διακρίσεων, επιτάσσει να μην υπόκεινται όμοιες καταστάσεις σε διαφορετική μεταχείριση ούτε διαφορετικές καταστάσεις σε όμοια μεταχείριση, εκτός και αν η διαφοροποίηση δικαιολογείται αντικειμενικώς ( 84 ).

117. Συνεπώς, στον βαθμό που η αναιρεσείουσα επικαλείται, σε σχέση με την προσβολή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, την περίπτωση μιας άλλης συμπράξεως και τη σχετική απόφαση της Επιτροπής, πρέπει να τονιστεί ότι, όπως έπραξε κατά τα λοιπά και το Πρωτοδικείο με τις σκέψεις 108 έως 112 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, η πρακτική της Επιτροπής κατά τη λήψη των αποφάσεών της δεν μπορεί να χρησιμεύσει ως νομικό πλαίσιο για τα πρόστιμα στον τομέα του ανταγωνισμού και ότι αποφάσεις σχετικά με άλλες υποθέσεις έχουν μόνον ενδεικτικό χαρακτήρα όσον αφορά την ενδεχόμενη ύπαρξη δυσμενών διακρίσεων, δεδομένου ότι είναι ελάχιστα πιθανό να είναι πανομοιότυπες οι ιδιαίτερες περιστάσεις των υποθέσεων εκείνων, όπως είναι οι οικείες αγορές, τα οικεία προϊόντα, οι οικείες επιχειρήσεις και οι οικείες περίοδοι ( 85 ).

118. Υπό τις περιστάσεις αυτές, εναπέκειτο στην αναιρεσείουσα να αποδείξει ενώπιον του Πρωτοδικείου τους λόγους για τους οποίους φρονεί ότι η περίπτωση που επικαλείται αποτελεί πράγματι παρεμφερή κατάσταση κατά την έννοια της προπαρατεθείσας νομολογίας.

119. Η παράθεση από το Πρωτοδικείο των ισχυρισμών της αναιρεσείουσας, κατά της οποίας δεν βάλλει η αναιρεσείουσα, διαλαμβάνει τα εξής: «[μ]ολονότι οι δύο αυτές υποθέσεις είναι εν μέρει σύγχρονες και είναι παρεμφερείς όχι μόνον ως προς το μέγεθος των ειδικών αγορών, αλλά και ως προς τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παραβάσεως, η Επιτροπή έλαβε υπόψη το περιορισμένο μέγεθος της αγοράς του φωσφορικού ψευδαργύρου στην Ευρώπη και καθόρισε, στην υπόθεση αυτή, το συνολικό πρόστιμο στα 11,95 εκατομμύρια ευρώ (ή στο 75% του συνολικού ύψους των πωλήσεων του επίμαχου προϊόντος) έναντι συνολικού προστίμου 40 εκατομμυρίων ευρώ στην υπόθεση του γλυκονικού νατρίου (που αντιπροσωπεύει άνω του 200% των πωλήσεων του επίμαχου προϊόντος εντός του ΕΟΧ). Επιπλέον, η ADM παρατηρεί ότι, στην υπόθεση που αποκαλείται “Φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου”, το βασικό ποσόν είχε καθοριστεί στα 3 εκατομμύρια ευρώ για τις επιχειρήσεις που κατείχαν μερίδιο αγοράς άνω του 20% και στα 0,75 εκατομμύρια ευρώ για την επιχείρηση που κατείχε πολύ κατώτερο μερίδιο αγοράς. Η ADM υπενθυμίζει όμως ότι, στην περίπτωση του γλυκονικού νατρίου, η Επιτροπή καθόρισε το αρχικό ποσό για τον υπολογισμό του προστίμου στα 10 εκατομμύρια ευρώ για τις επιχειρήσεις των οποίων το μερίδιο αγοράς ήταν μεγαλύτερο του 20% και στα 5 εκατομμύρια ευρώ για τις επιχειρήσεις που είχαν σαφώς μικρότερο μερίδιο αγοράς» ( 86 ).

120. Επί των ανωτέρω το Πρωτοδικείο απάντησε μεταξύ άλλων με τις αναιρεσιβαλλόμενες σκέψεις του 113 και 114 τα εξής: «113 Εν προκειμένω όμως, επιβάλλεται η διαπίστωση, prima facie, ότι οι περιστάσεις της συμπράξεως που αποτελεί αντικείμενο της Αποφάσεως διαφέρουν από τις περιστάσεις που αποτελούσαν το αντικείμενο της αποφάσεως που αποκαλείται “Φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου”. Συγκεκριμένα, η σύμπραξη στην αγορά των φωσφορικών αλάτων ψευδαργύρου εκτεινόταν μόνο στο έδαφος του ΕΟΧ, ενώ η σύμπραξη του γλυκονικού νατρίου ήταν παγκόσμια. Επιπλέον, αντίθετα προς την υπό κρίση περίπτωση, στη σύμπραξη στην αγορά των φωσφορικών αλάτων ψευδαργύρου μετείχαν μόνον επιχειρήσεις σχετικά περιορισμένου μεγέθους. Έτσι, οι παγκόσμιοι κύκλοι εργασιών των εμπλεκομένων επιχειρήσεων στην απόφαση που αποκαλείται “Φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου” ανέρχονταν, για το 2000, σε ποσά που κυμαίνονταν από 7,09 έως και 278,8 εκατομμύρια ευρώ, ενώ στην υπό κρίση υπόθεση οι παγκόσμιοι κύκλοι εργασιών των εμπλεκομένων επιχειρήσεων για το 2000 ανέρχονται σε ποσά που κυμαίνονταν μεταξύ των 314 εκατομμυρίων και των 14,003 δισεκατομμυρίων ευρώ, εκ των οποίων τα 13,936 δισεκατομμύρια ευρώ αντιστοιχούν στην ADM. 114 Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν υποτεθεί ότι όλες οι κρίσιμες περιστάσεις για τον καθορισμό του κατάλληλου ύψους του προστίμου της υποθέσεως που αποτελεί αντικείμενο της αποφάσεως η οποία αποκαλείται “Φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου” μπορούν να θεωρηθούν παρεμφερείς με τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, το Πρωτοδικείο θεωρεί, βάσει της εξουσίας του πλήρους δικαιοδοσίας, ότι το βασικό ποσόν που καθόρισε η Επιτροπή για την παράβαση που διέπραξε η ADM στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι κατάλληλο, λαμβανομένων υπόψη, αφενός, του συνόλου των στοιχείων που προέβαλε η Επιτροπή με την Απόφαση και, αφετέρου, της διατυπωθείσας στην παρούσα απόφαση εκτιμήσεως ορισμένων από τα στοιχεία αυτά.»

121. Με την πρώτη από τις δύο αυτές σκέψεις το Πρωτοδικείο απάντησε επαρκώς κατά νόμο σε όλα τα επιχειρήματα που προέβαλε η ADM. Πέραν τούτου, στη συγκεκριμένη υπόθεση επιβάλλεται η παρατήρηση ότι η αναιρεσείουσα —όπως προκύπτει από την παράθεση των ισχυρισμών της στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση— δεν απέδειξε με μεγαλύτερη ακρίβεια από ποιας απόψεως μπορούν in concreto να συγκριθούν τα μεγέθη των οικείων αγορών καθώς και της σοβαρότητας και της διάρκειας της παραβάσεως.

122. Τέλος, επιβάλλεται η παρατήρηση, σε σχέση με την εκτίμηση του Πρωτοδικείου στη δεύτερη από τις δυο αυτές σκέψεις, ότι δεν απόκειται στο Δικαστήριο να υποκαταστήσει, για λόγους επιεικείας, το Πρωτοδικείο, στην εκτίμηση στην οποία αυτό προέβη στο πλαίσιο ασκήσεως της πλήρους δικαιοδοσίας του σχετικά με το ύψος των επιβληθέντων προστίμων ( 87 ).

123. Τέλος, επιβάλλεται η παρατήρηση ότι είναι αλυσιτελής η επίκληση από την αναιρεσείουσα της αποφάσεως Dansk Rørindustri κ.λπ. κατά Επιτροπής ( 88 ). Στο πλαίσιο αυτού του επιχειρήματος, η αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι η Επιτροπή παραβιάζει τις κατευθυντήριες γραμμές όταν αποκλίνει από αυτές χωρίς αιτιολογία. Η αναιρεσείουσα δεν διευκρινίζει ποια σχέση έχει η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως με την υπόθεση για τα φωσφορικά άλατα του ψευδαργύρου.

124. Βάσει των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει αυτόν τον λόγο αναιρέσεως ως αβάσιμο.

Δ — Πλάνη περί το δίκαιο κατά τον προσδιορισμό των επιπτώσεων της συμπράξεως στην αγορά (πέμπτος, έκτος και έβδομος λόγος αναιρέσεως)

1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις

125. Για τον υπολογισμό του βασικού ποσού, το σημείο 1, Α, των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 διακρίνει τις παραβάσεις σε τρεις κατηγορίες ανάλογα με τη σοβαρότητά τους, σε κάθε δε κατηγορία αντιστοιχούν διαφορετικά ποσά βάσει των οποίων υπολογίζονται τα πρόστιμα: οι παραβάσεις διακρίνονται σε «ελαφρές», «σοβαρές» και «πολύ σοβαρές». Η ταξινόμηση στηρίζεται σε πλειάδα κριτηρίων μεταξύ των οποίων είναι και ο «πραγματικός αντίκτυπος [της παραβάσεως] επί της αγοράς, εφόσον αυτός είναι δυνατό να εκτιμηθεί».

126. Στη συνάφεια αυτή, η αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο σε σχέση με την αξιολόγηση του αντικτύπου της συμπράξεως επί της αγοράς. Η αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι συντρέχει προσβολή της αρχής της αυτοδεσμεύσεως, ότι το Πρωτοδικείο δεν απάντησε στο ερώτημα περί του αντικτύπου της συμπράξεως σε περίπτωση τροποποιημένου ορισμού της αγοράς καθώς και στο κατά πόσον είναι απαράδεκτη η αντιστροφή του βάρους αποδείξεως.

127. Δεδομένου ότι αυτοί οι τρεις λόγοι αναιρέσεως συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό, πρέπει να εξεταστούν από κοινού.

128. Κοινή αφετηρία αυτών των λόγων αναιρέσεως είναι το γεγονός ότι η ADM φρονεί ότι είναι υπέρμετρα συσταλτικός ο ορισμός που δίδει η Επιτροπή στην έννοια της αγοράς του οικείου προϊόντος και θεωρεί εσφαλμένα τα συμπεράσματα στα οποία αυτή καταλήγει συναφώς σε σχέση με τον συγκεκριμένο αντίκτυπο επί της αγοράς. Η Επιτροπή όρισε την αγορά του οικείου προϊόντος ως «την αγορά του γλυκονικού νατρίου υπό στερεά και υγρή μορφή και του βασικού προϊόντος του, ήτοι του γλυκονικού οξέως» ( 89 ).

129. Απαντώντας σε επιχειρήματα που προέβαλε η ADM κατά τη διοικητική διαδικασία, η Επιτροπή δέχθηκε ότι υπήρχαν ορισμένα προϊόντα μερικής υποκαταστάσεως για το γλυκονικό νάτριο, ανάλογα με τη χρήση του προϊόντος αυτού, αλλά θεώρησε ότι τίποτα δεν αποδείκνυε ότι τα προϊόντα αυτά ασκούσαν πραγματική πίεση στις τιμές του γλυκονικού νατρίου. Θεώρησε αντιθέτως ότι πολλά στοιχεία αντέκρουσαν τη θέση που προέβαλε η ADM. Έτσι, υποστήριξε ότι δεν υπήρχαν προϊόντα πλήρους υποκαταστάσεως για το γλυκονικό νάτριο και ότι, δεδομένου ότι το προϊόν αυτό είναι πιο φιλικό στο περιβάλλον, ορισμένοι χρήστες το προτιμούν σε σχέση με δυνητικά υποκατάστατα αυτού. Επιπλέον, η Επιτροπή θεώρησε ότι η άποψη αυτή επιβεβαιωνόταν, αφενός, από τις απαντήσεις που έδωσαν ορισμένοι πελάτες των μελών της συμπράξεως και, αφετέρου, από την ίδια την ύπαρξη της συμπράξεως, η οποία περιοριζόταν στο γλυκονικό νάτριο και αποτελούσε έτσι, κατά τη γνώμη της, ένδειξη για το ότι και τα μέλη θεωρούσαν ότι η αγορά περιοριζόταν στο γλυκονικό νάτριο ( 90 ).

2. Επιχειρήματα των διαδίκων

130. Η αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο κακώς απέρριψε με τη σκέψη 238 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως την αιτίαση περί εσφαλμένου ορισμού της οικείας αγοράς.

131. Παραπέμποντας στις σκέψεις 226 έως 239 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, η αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο παραβίασε την αρχή βάση της οποίας η Επιτροπής πρέπει να τηρεί τους κανόνες —εν προκειμένω τις κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων— που η ίδια επιβάλλει στη δράση της. Στο πλαίσιο του ελέγχου του αντικτύπου μιας συμπράξεως στην οικεία αγορά, ο ορθός ορισμός της αγοράς του οικείου προϊόντος αποτελεί αναγκαία αφετηρία του ελέγχου αυτού. Όταν, όπως εν προκειμένω, η αγορά του οικείου προϊόντος ορίζεται κατά τρόπο υπερβολικά συσταλτικό, τότε οι εκτιμήσεις που στηρίζονται στον ορισμό αυτόν σχετικά με τον αντίκτυπο της συμπράξεως είναι ως εκ τούτου, επίσης εσφαλμένες. Κατά την αναιρεσείουσα, η Επιτροπή όρισε κατά τρόπο εσφαλμένο την οικεία αγορά, πράγμα το οποίο είχε ως συνέπεια την εσφαλμένη αξιολόγηση του αντικτύπου επί της αγοράς. Κατά την αναιρεσείουσα, δεδομένου ότι το γλυκονικό νάτριο αποτελεί μόνο μία μεταξύ πολλών χηλικών ουσιών —αποτελεί μόνον το 20% των συναφών χηλικών ουσιών και, ως εκ τούτου, μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί—, η σύμπραξη δεν είχε στην αγορά τον αντίκτυπο που της προσδίδεται.

132. Κατά την άποψή της, στους σχετικούς ισχυρισμούς της ADM το Πρωτοδικείο απάντησε εσφαλμένα, από νομικής απόψεως, ότι εναπέκειτο στην ADM να αποδείξει ότι η οικεία αγορά έπρεπε να οριστεί διαφορετικά απ’ ό,τι έπραξε η Επιτροπή. Συναφώς, η ADM υποστηρίζει ότι, αντιθέτως, είναι καθήκον της Επιτροπής να αποδεικνύει τον αντίκτυπο της συμπράξεως στην οικεία αγορά, πράγμα το οποίο βάσει των κατευθυντήριων γραμμών περιλαμβάνει τον ορισμό της αγοράς του οικείου προϊόντος. Εφόσον δεν υπάρχει τέτοιος ορισμός, το βάρος αποδείξεως δεν μπορεί να επιρριφθεί στον αντίδικο, ήτοι στην ADM.

133. Δεύτερον, η αναιρεσείουσα υποστηρίζει —επικαλούμενη τις σκέψεις 234 και 236 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως— ότι το Πρωτοδικείο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο, δεδομένου ότι δεν απάντησε στον ισχυρισμό της ADM ότι από το αποδεικτικό υλικό συναγόταν ότι, αν χρησιμοποιούνταν ο ευρύς ορισμός της αγοράς, η σύμπραξη δεν θα είχε συγκεκριμένο αντίκτυπο στην αγορά.

134. Με το δικόγραφο της προσφυγής της ενώπιον του Πρωτοδικείου, η ADM απέδειξε, μεταξύ άλλων με πίνακες, ότι το γλυκονικό νάτριο αποτελεί μόνον το 20% των οικείων χηλικών ουσιών. Τούτο αποτελεί ισχυρό επιχείρημα υπέρ της απόψεως της ADM ότι η σύμπραξη ήταν αναποτελεσματική ως προς τον έλεγχο των τιμών. Η ADM απέδειξε ότι η εξέλιξη των τιμών των υποκατάστατων των χηλικών ουσιών πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη σύμπραξη είχε στενή σχέση με την εξέλιξη της τιμής του γλυκονικού νατρίου. Αυτά τα αποδεικτικά στοιχεία καταδεικνύουν, πέραν αμφιβολίας, ότι άλλοι ήσαν οι παράγοντες για τις διακυμάνσεις των τιμών και όχι η σύμπραξη.

135. Τρίτον, η αναιρεσείουσα υποστηρίζει —επικαλούμενη τις σκέψεις 230, 234, 236 και 237 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως— ότι το Πρωτοδικείο αντέστρεψε το βάρος αποδείξεως υποχρεώνοντας την ADM να αποδείξει ότι οι τιμές θα παρέμεναν αμετάβλητες έστω και χωρίς τη σύμπραξη.

136. Με τις σκέψεις 177 και 184 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Πρωτοδικείο απάντησε στο επιχείρημα της ADM ότι η Επιτροπή έπρεπε να αποδείξει με ποιον τρόπο θα εξελίσσονταν οι τιμές χωρίς τη σύμπραξη, συγκεκριμένα δε ότι θα ήσαν υψηλότερες λόγω της συμπράξεως απ’ ό,τι θα ήσαν χωρίς τη σύμπραξη, ότι η απόδειξη αυτή είναι αδύνατη. Εντούτοις, το Πρωτοδικείο υποχρέωσε με τη σκέψη 237 την ADM να πράξει αυτό ακριβώς προκειμένου να αποδείξει ότι η σύμπραξη δεν είχε αντίκτυπο. Η ADM υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο αντέστρεψε, παρά τον νόμο, το βάρος αποδείξεως. Κατά την άποψή της, οι κατευθυντήριες γραμμές υποχρεώνουν την Επιτροπή να αποδεικνύει τον αντίκτυπο των συμπράξεων επί της αγοράς. Αντιθέτως, δεν προβλέπουν ότι η ADM πρέπει να αποδείξει ότι δεν υπήρξε αντίκτυπος.

137. Η Επιτροπή φρονεί ότι η αιτίαση αυτή της ADM είναι αβάσιμη και στηρίζεται σε εσφαλμένη ερμηνεία της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως. Όπως τόνισε το Πρωτοδικείο με τη σκέψη 229 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το ζήτημα του ορισμού της οικείας αγοράς δεν τίθεται εν προκειμένω σε σχέση με τη διαπίστωση της υπάρξεως παραβάσεως, αλλά σε σχέση με την αξιολόγηση της σοβαρότητας της παραβάσεως. Κατά την άποψή της, το Πρωτοδικείο διαπίστωσε ότι η ADM δεν απέδειξε, πρωτοδίκως, ότι ο πραγματικός αντίκτυπος στην οικεία αγορά θα έπρεπε να αξιολογηθεί διαφορετικά αν λαμβανόταν υπόψη ένας διαφορετικός ορισμός της οικείας αγοράς. Κατά την Επιτροπή, η ADM απαιτεί από το Δικαστήριο να εξετάσει κατ’ αναίρεση ένα πραγματικό ζήτημα, πράγμα που η ίδια παρέλειψε να πράξει πρωτοδίκως.

3. Η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση

138. Με τις σκέψεις 228 έως 237 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Πρωτοδικείο εξετάζει την αιτίαση της ADM ότι η Επιτροπή όρισε κατά τρόπο υπερβολικά συσταλτικό και, ως εκ τούτου, εσφαλμένο την αγορά του οικείου προϊόντος αποκλείοντας τα υποκατάστατα του γλυκονικού νατρίου.

139. Συναφώς, το Πρωτοδικείο επισημαίνει ευθύς εξαρχής ότι η ADM δεν προέβαλε την αιτίαση περί εσφαλμένου ορισμού της αγοράς του οικείου προϊόντος προκειμένου να αποδείξει ότι η Επιτροπή παρέβη το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ. Πάντως, η ADM δεν αμφισβήτησε το ότι η συμμετοχή της στη σύμπραξή στο πλαίσιο της αγοράς γλυκονικού νατρίου αποτελεί παράβαση κατά την έννοια της ανωτέρω διατάξεως ( 91 ).

140. Περαιτέρω, το Πρωτοδικείο διαλαμβάνει ότι το ζήτημα εν προκειμένω έγκειται στην αιτίαση ότι η Επιτροπή επέβαλε στην ADM ένα υπερβολικά υψηλό πρόστιμο, μεταξύ δε άλλων για τον λόγο ότι έκρινε ότι υπήρξε πραγματικός αντίκτυπος της συμπράξεως επί της οικείας αγοράς και έλαβε τούτο υπόψη της κατά τον υπολογισμό του ύψους του προστίμου. Ωστόσο, το Πρωτοδικείο έκρινε ότι η επιχειρηματολογία αυτή μπορεί να γίνει δεκτή μόνον αν η ADM αποδείξει ότι, αν η Επιτροπή είχε ορίσει διαφορετικά την επίμαχη αγορά προϊόντων, θα έπρεπε να διαπιστώσει ότι η παράβαση δεν είχε πραγματικό αντίκτυπο στην αγορά η οποία ορίστηκε ως η αγορά του γλυκονικού νατρίου και των υποκατάστατών του ( 92 ).

141. Το Πρωτοδικείο διευκρινίζει συναφώς ότι, σύμφωνα με το σημείο 1, Α, παράγραφος 1, των κατευθυντήριων γραμμών του 1998, κατά τον έλεγχο του αντικτύπου μιας συμπράξεως επί της οικείας αγοράς απαιτείται η διατύπωση ορισμένων υποθετικών συλλογισμών, ιδίως προκειμένου να εξεταστεί ποια θα ήταν η τιμή του οικείου προϊόντος αν δεν υπήρχε σύμπραξη ( 93 ). Ειδικότερα, η Επιτροπή —καθώς και ο αντίδικος σε περίπτωση αμφισβητήσεως ( 94 )— πρέπει να εξετάζει ποια θα ήταν η τιμή του επίμαχου προϊόντος αν δεν υπήρχε σύμπραξη, πράγμα το οποίο συνδέεται με διάφορους αστάθμητους παράγοντες των οποίων η αξιολόγηση στηρίζεται σε αρκούντως εύλογες πιθανότητες, οι οποίες ωστόσο δεν μπορούν να εκφραστούν ποσοτικά με ακρίβεια ( 95 ).

142. Ωστόσο, κατά το Πρωτοδικείο, η ADM ουδόλως προσπάθησε να αντικρούσει την ανάλυση της αποφάσεως της Επιτροπής όσον αφορά την αγορά του γλυκονικού νατρίου, παρέχοντας έστω και στοιχειώδη σύγκριση μεταξύ του επιπέδου των τιμών που είχαν πράγματι εφαρμοστεί, κατά την περίοδο της συμπράξεως, στην ευρύτερη αγορά των χηλικών ουσιών με το επίπεδο το οποίο, κατά πάσα πιθανότητα, θα είχε επικρατήσει στην ίδια αυτή ευρύτερη αγορά αν δεν υπήρχε σύμπραξη για το γλυκονικό νάτριο ( 96 ).

4. Νομική εκτίμηση

143. Από τους τρεις προβληθέντες εν προκειμένω λόγους αναιρέσεως, θα εξετάσω πρώτα τον τελευταίο, δεδομένου ότι φρονώ ότι η διευκρίνιση του ζητήματος του «βάρους αποδείξεως» δίδει απάντηση και στους δύο άλλους λόγους αναιρέσεως που αφορούν την προσβολή της αρχής της αυτοδεσμεύσεως καθώς και την παράλειψη απαντήσεως στο ζήτημα του αντικτύπου σε περίπτωση τροποποιημένου ορισμού της εννοίας της αγοράς.

144. Φρονώ ότι η χρήση του όρου «βάρος αποδείξεως» στο σημείο αυτό είναι ανεπαρκής και ταυτόχρονα παραπλανητική, τούτο δε διότι το ζήτημα που τίθεται εν προκειμένω αφορά πρωτίστως τις δικονομικές υποχρεώσεις των διαδίκων που φέρουν το βάρος επικλήσεως και αποδείξεως των κρίσιμων πραγματικών περιστατικών. Με τούτο νοείται η εκάστοτε υποχρέωση των διαδίκων να επικαλεστούν και να αποδείξουν τα πραγματικά περιστατικά που στηρίζουν τους ισχυρισμούς τους. Κάθε διάδικος θα πρέπει να επικαλεστεί και να αποδείξει τα πραγματικά περιστατικά που συνηγορούν υπέρ των ισχυρισμών του, οι δε ισχυρισμοί του ενός διαδίκου θέτουν το κριτήριο για τον έλεγχο των αντίθετων ισχυρισμών του ετέρου διαδίκου.

145. Τούτο in concreto σημαίνει ότι ένας εμπεριστατωμένος ισχυρισμός της Επιτροπής μπορεί να αποδυναμωθεί μόνον από έναν εξίσου τουλάχιστον τεκμηριωμένο ισχυρισμό του αντιδίκου. Μόνον όταν αμφότερες οι πλευρές προβάλλουν βάσιμη και πειστική επιχειρηματολογία και καταλήγουν σε διαφορετικά συμπεράσματα, έχουν πράγματι σημασία οι κανόνες περί του βάρους αποδείξεως ( 97 ).

146. Εν προκειμένω, η Επιτροπή έθεσε ως αφετηρία της για την αξιολόγηση της σοβαρότητας της παραβάσεως, προκειμένου να υπολογίσει το ύψος του προστίμου, έναν ορισμό της αγοράς του οικείου προϊόντος.

147. Είναι προφανές ότι το Πρωτοδικείο έκρινε, βάσει των προαναφερθεισών αρχών που διέπουν την κατανομή του βάρους επικλήσεως των κρίσιμων πραγματικών περιστατικών, ότι ο ορισμός αυτός ήταν βάσιμος, το δε Πρωτοδικείο στηρίχθηκε στην προσέγγιση αυτή προκειμένου να προβεί στη δική του περαιτέρω εκτίμηση. Τούτο δεν συνιστά πλάνη περί το δίκαιο.

148. Το Πρωτοδικείο διευκρίνισε με τις αναπτύξεις του ότι δεν αρκεί η ADM να ισχυρίζεται μόνον και, εφόσον παρίσταται ανάγκη, να αποδεικνύει ότι ο ορισμός της αγοράς που λαμβάνεται υπόψη είναι εσφαλμένος, αλλά πρέπει επίσης να αποδεικνύει κατά πόσον ο εσφαλμένος αυτός ορισμός είχε ως συνέπεια μία σημαντικά διαφορετική αξιολόγηση της σοβαρότητας της παραβάσεως. Ως εκ τούτου, το Πρωτοδικείο φρονεί εμμέσως πλην σαφώς ότι δεν είναι αυτονόητο ότι —όπως υποστηρίζει η ADM— τυχόν εσφαλμένος ορισμός της οικείας αγοράς σε μία υπόθεση όπως η υπό κρίση έχει ως συνέπεια τη διατύπωση εσφαλμένων εκτιμήσεων σχετικά με τον αντίκτυπο της συμπράξεως. Από μεθοδολογικής απόψεως, τούτο σημαίνει ότι το Πρωτοδικείο επιβάλλει στον διάδικο, ο οποίος προτίθεται να ανατρέψει την εκτίμηση της Επιτροπής, ήτοι εν προκειμένω στην ADM, να ακολουθεί και να επικαλείται τα ίδια στάδια ελέγχου με αυτά τα οποία υποχρεούται να τηρεί και η Επιτροπή όταν διατυπώνει τη δική της εκτίμηση.

149. Συνεπώς, το Πρωτοδικείο απαίτησε κατ’ αποτέλεσμα από την αναιρεσείουσα να προβάλει τις απόψεις της με εξίσου τουλάχιστον τεκμηριωμένους ισχυρισμούς. Αν η ADM προτίθεται να στραφεί επιτυχώς κατά των ισχυρισμών της Επιτροπής, τους οποίους το Πρωτοδικείο έκρινε ότι είναι προφανώς βάσιμοι, καθώς και κατά των προφανώς εξίσου βάσιμων διαπιστώσεων της επίδικης αποφάσεως, τότε μπορεί να πράξει τούτο κατά νόμο μόνο στηριζόμενη σε εξίσου βάσιμους και τεκμηριωμένους ισχυρισμούς. Υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, οι ισχυρισμοί αυτοί δεν αφορούν μόνον τον ορισμό της αγοράς που τέθηκε ως αφετηρία, αλλά και όλες τις περαιτέρω εκτιμήσεις στις οποίες προέβη η Επιτροπή.

150. Με τις εκφράσεις «δεν είχε πραγματικό αντίκτυπο», «ανύπαρκτος» και «αμελητέος», το Πρωτοδικείο διευκρινίζει, στις σκέψεις 230 και 237 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι μόνο στην περίπτωση που η επίμαχη σύμπραξη δεν είχε αντίκτυπο στη, βάσει των ισχυρισμών της ADM, μεγαλύτερη αγορά χηλικών ουσιών, θα είχε επαρκώς αποδειχθεί ότι ήταν εσφαλμένη η εκτίμηση της Επιτροπής σχετικά με τον αντίκτυπο της συμπράξεως επί της οικείας αγοράς. Ως εκ τούτου, οι ισχυρισμοί περί τροποποιημένου ορισμού της εννοίας της αγοράς θα έπρεπε να συνδυάζονται με τον τεκμηριωμένο ισχυρισμό ότι η σύμπραξη δεν είχε αντίκτυπο στην οικεία αγορά, ήτοι ότι στην πράξη παρέμεινε ανεπιτυχής, διότι δεν παρήγαγε αποτελέσματα.

151. Το Πρωτοδικείο φρονεί ότι εναπέκειτο στην ADM να «αποδείξει» τούτο, ήτοι να προβάλει «μία δέσμη συνεκτικών στοιχείων από τις οποίες θα προέκυπτε με εύλογη πιθανότητα» ( 98 ), και δη δια της συγκρίσεως των τιμών που ίσχυαν ενόσω υφίστατο η σύμπραξη με τις τιμές που θα είχαν επικρατήσει αν δεν υπήρχε η σύμπραξη ( 99 ), το ποιες δε θα ήσαν οι τιμές εάν δεν υφίστατο σύμπραξη θα μπορούσε να διαπιστωθεί, όπως έκρινε το Δικαστήριο με τις σκέψεις 175 έως 178 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, μόνο βάσει υποθετικών συλλογισμών.

152. Συνεπώς, το Πρωτοδικείο κατέδειξε, μέσω της αναλύσεως αυτής, κατά τρόπο βάσιμο και νομικά ορθό, στο πλαίσιο των γενικών αρχών που διέπουν την κατανομή του βάρους επικλήσεως και αποδείξεως των κρίσιμων πραγματικών περιστατικών, για ποιο λόγο η ADM δεν πέτυχε να ανατρέψει τις επίμαχες εν προκειμένω διαπιστώσεις της Επιτροπής.

153. Ωστόσο, ακόμη και στην περίπτωση που το Δικαστήριο δεν μπορέσει να ακολουθήσει στην απόφασή του την επιχειρηματολογία αυτή του Πρωτοδικείου, και πάλι η απόφαση του Πρωτοδικείου δεν θα μπορούσε να αναιρεθεί. Και τούτο διότι το διατακτικό της αποφάσεως αυτής στηρίζεται και σε άλλους νομικούς λόγους, γεγονός που συνεπάγεται την απόρριψη της αιτήσεως αναιρέσεως ( 100 ). Επικουρικώς, θα ήθελα να πραγματευθώ επιγραμματικά τους λόγους που με οδηγούν στο συμπέρασμα αυτό.

154. Οι εξεταζόμενοι εν προκειμένω τρεις λόγοι αναιρέσεως στηρίζονται σε μία προδήλως αντιφατική επιχειρηματολογία η οποία δεν στηρίζεται στους νόμους της λογικής και στα διδάγματα της κοινής πείρας και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να ανατρέψει τις επίμαχες εν προκειμένω διαπιστώσεις της Επιτροπής. Με άλλη ακριβέστερη διατύπωση: η ADM συνομολογεί μεν ότι επί σειρά ετών υπήρξαν συμφωνίες για τη δημιουργία συμπράξεως, οι οποίες εντούτοις δεν παρήγαγαν αποτελέσματα, δεδομένου ότι μία τέτοια σύμπραξη δεν μπορούσε να επηρεάσει την «ευρύτερη αγορά». Η ορθότητα της επιχειρηματολογίας αυτής δεν στηρίζεται σε κανένα στοιχείο. Πράγματι, σκοπός της συμμετοχής σε συμπεριφορές και συμφωνίες που αντιβαίνουν στον ανταγωνισμό είναι κατά κανόνα η αύξηση στον μέγιστο δυνατό βαθμό των κερδών της επιχειρήσεως ( 101 ). Εντούτοις η ADM υποστηρίζει εν προκειμένω ότι επί σειρά ετών δαπανούσε χρόνο, δυνάμεις και χρήματα για μια σύμπραξη που δεν της απέφερε κανένα κέρδος. Ο ισχυρισμός αυτός είναι αφ’ εαυτού του ήκιστα πειστικός. Εν όψει της εγνωσμένης ελλείψεως νομιμότητας των συμπράξεων και των απειλούμενων προστίμων είναι παράδοξο το ότι μία τέτοια σύμπραξη που δεν απέφερε κέρδη διατηρήθηκε επί σειρά ετών ( 102 ). Επομένως, αν η επιχειρηματολογία αυτή, περιλαμβανομένης της επιχειρηματολογίας που αφορά τον ορισμό της αγοράς, στερείται οποιασδήποτε πειστικότητας, δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την ανατροπή των διαπιστώσεων της Επιτροπής σε σχέση με τον αντίκτυπο της συμπράξεως στην οικεία αγορά περιλαμβανομένου του ορισμού της αγοράς αυτής.

155. Συνεπώς, ο λόγος αναιρέσεως που αφορά την παραβίαση των κανόνων περί κατανομής του βάρους αποδείξεως πρέπει να απορριφθεί σε κάθε περίπτωση.

156. Από τα ανωτέρω συνάγεται, σε σχέση με την αρχή της αυτοδεσμεύσεως της Επιτροπής από κανόνες που η ίδια θέτει, αρχή τη μη τήρηση της οποίας προσάπτει η ADM στην Επιτροπή, ότι το Πρωτοδικείο δεν υπέπεσε ούτε ως προς το σημείο αυτό σε κάποια πλάνη περί το δίκαιο. Και τούτο διότι δεν εναπέκειτο στην Επιτροπή να προσδιορίσει τον αντίκτυπο της συμπράξεως επί της οριζόμενης από την ADM «ευρύτερης» αγοράς. Ουδείς λόγος συνέτρεχε προς τούτο, δεδομένου ότι η ADM δεν κατόρθωσε να κλονίσει την ορθότητα του ορισμού και της αναλύσεως που πρότεινε η Επιτροπή.

157. Ούτε ο τελευταίος από τους συνεξεταζόμενους εν προκειμένω τρεις λόγους αναιρέσεως, ήτοι ότι το Πρωτοδικείο δεν απάντησε στον ισχυρισμό της ADM ότι από το αποδεικτικό υλικό συνάγεται ότι, λαμβανόμενου υπόψη του ορισμού της ευρύτερης αγοράς, δεν υπήρξε συγκεκριμένος αντίκτυπος της συμπράξεως επί της αγοράς, ευσταθεί.

158. Όπως προελέχθη ( 103 ), είναι αυτονόητο ότι βάσει των γενικών κανόνων που διέπουν την κατανομή του βάρους επικλήσεως και αποδείξεως των κρίσιμων πραγματικών περιστατικών και, ως εκ τούτου, από νομικής απόψεως δεν είναι επιλήψιμο το γεγονός ότι το Πρωτοδικείο απαιτεί από την ADM να κλονίσει την ορθότητα των επίμαχων διαπιστώσεων της Επιτροπής, περιλαμβανομένου του ορισμού της αγοράς που προτείνει, με τεκμηριωμένους ισχυρισμούς ούτως ώστε να ανατρέψει τις διαπιστώσεις της Επιτροπής. Συναφώς, εναπόκειται στο Πρωτοδικείο να εκτιμήσει την αξία των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίζονται ενώπιόν του ( 104 ), πράγμα το οποίο συνεπάγεται —πλην της περιπτώσεως της παραμορφώσεως των αποδεικτικών στοιχείων ( 105 ), πράγμα που δεν προβάλλεται εν προκειμένω— ότι σημασία έχει η πεποίθηση που σχηματίζει το Πρωτοδικείο. Ως εκ τούτου, δεν είναι επιλήψιμο το γεγονός ότι το Πρωτοδικείο απαιτεί από την ADM να προσκομίσει συγκριτικά στοιχεία σχετικά με το ύψος των τιμών: η σύγκριση αυτή της εξελίξεως των τιμών μετά και άνευ συμπράξεως ( 106 ) αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του ελέγχου του αντικτύπου μιας συμπράξεως επί της οικείας αγοράς. Συναφώς, απαιτείται να ακολουθούνται και να εκτίθενται τα ίδια στάδια ελέγχου τα οποία υποχρεούται να τηρεί και η Επιτροπή στο πλαίσιο της δικής της εκτιμήσεως.

159. Βεβαίως, ενδέχεται ( 107 ) η αναιρεσείουσα να παρέθεσε ( 108 ) κάποιο από αυτά τα επίπεδα τιμών, πλην όμως είναι προφανές ότι τα στοιχεία αυτά δεν αφορούν και τα δύο επίπεδα τιμών. Από τις αναπτύξεις της αναιρεσείουσας ουδόλως συνάγεται ότι προέβαλε ότι διατύπωσε τους αναγκαίους υποθετικούς συλλογισμούς ( 109 ) οι οποίοι θα μπορούσαν να καταδείξουν το επίπεδο τιμών το οποίο «κατά πάσα πιθανότητα θα ίσχυε στην ίδια μεγαλύτερη αγορά αν δεν υπήρχε σύμπραξη για το γλυκονικό νάτριο».

160. Με τις σκέψεις 234 και 236 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Πρωτοδικείο τεκμηρίωσε επαρκώς αυτήν την εκτίμησή του και, ως εκ τούτου, δεν υπάρχει πλημμέλεια.

161. Βάσει των ανωτέρω, ο εξεταζόμενος εν προκειμένω λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί καθ’ ολοκληρίαν.

Ε — Πλάνη περί το δίκαιο σε σχέση με τον χρόνο λήξεως της συμπράξεως (όγδοος, ένατος, δέκατος και ενδέκατος λόγος αναιρέσεως)

1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις

162. Κατά το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, η διάρκεια της παραβάσεως κάθε επιμέρους επιχειρήσεως που μετέχει στη σύμπραξη λαμβάνεται υπόψη κατά τον υπολογισμό του ύψους του προστίμου, και δη υπό τη μορφή αυξήσεως όπως επιτάσσει το σημείο 1, Β, των κατευθυντήριων γραμμών του 1998 ( 110 ).

163. Επί των τεσσάρων λόγων αναιρέσεως που προβάλλει σε σχέση με το ζήτημα της ημερομηνίας της λήξεως της συμπράξεως η αναιρεσείουσα ισχυρίζεται ότι το Πρωτοδικείο, επικυρώνοντας τη διαπίστωση της Επιτροπής ότι η ADM μετείχε στη σύμπραξη τρία έτη και έντεκα μήνες, ήτοι από τον Ιούνιο του 1991 έως τον Ιούνιο του 1995, πράγμα που είχε ως συνέπεια να αυξηθεί το πρόστιμο κατά 35% λόγω της διάρκειας της παραβάσεως, υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο. Αντιθέτως, το ορθόν είναι, κατά την αναιρεσείουσα, ότι μετέσχε στη σύμπραξη για τρία έτη και τέσσερις μήνες, ήτοι από τον Οκτώβριο/Νοέμβριο του 1991 έως τις 4 Οκτωβρίου 1994 ( 111 ). Συνεπώς, το πρόστιμο πρέπει να μειωθεί.

164. Συγκεκριμένα, η αναιρεσείουσα προέβαλε ενώπιον του Πρωτοδικείου ότι η διαπίστωση της Επιτροπής ότι η παράβαση διήρκεσε μέχρι τον Ιούνιο του 1995 στηρίζεται σε εσφαλμένες εκτιμήσεις. Κατά την αναιρεσείουσα, η ίδια έθεσε τέρμα στη συμμετοχή της στη σύμπραξη κατά τη σύσκεψη της 4ης Οκτωβρίου 1994 στο Λονδίνο και, αφετέρου, ότι η σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε μεταξύ και στο Anaheim (Καλιφόρνια) δεν μπορεί να θεωρηθεί εξακολούθηση της παραβάσεως ( 112 ).

165. Η αναιρεσείουσα βάλλει κατά της αντίστοιχης εκτιμήσεως του Πρωτοδικείου προβάλλοντας τέσσερις λόγους αναιρέσεως: παράβαση του άρθρου 81 ΕΚ λόγω εσφαλμένης εφαρμογής των κανόνων σχετικά με τη λήξη της συμμετοχής σε σύμπραξη, παραμόρφωση των αποδεικτικών στοιχείων σε σχέση με την ημερομηνία αποχ