ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

LAILA MEDINA

της 24ης Φεβρουαρίου 2022 ( 1 )

Υπόθεση C‑625/20

ΚΜ

κατά

Instituto Nacional de la Seguridad Social (INSS)

[Αίτηση του Juzgado de lo Social no 26 de Barcelona

(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου εργατικών και κοινωνικοασφαλιστικών διαφορών αριθ. 26 Βαρκελώνης, Ισπανία)

για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Ίση μεταχείριση μεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέματα κοινωνικής ασφάλισης – Οδηγία 79/7/ΕΟΚ – Άρθρο 4, παράγραφος 1 – Υπολογισμός των παροχών – Άρνηση χορήγησης δύο παροχών λόγω μόνιμης ανικανότητας προς εργασία στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης – Χορήγηση δύο ή περισσοτέρων παροχών λόγω ανικανότητας προς εργασία στις οποίες έχει αποκτηθεί δικαίωμα στο πλαίσιο διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης – Κατάλληλο μέτρο σύγκρισης»

1. Κατά τη διάσημη ρήση που αποδίδεται στον Μαρκ Τουέιν, «υπάρχουν ψέματα, υπάρχουν μεγάλα ψέματα, υπάρχουν και οι στατιστικές» ( 2 ). Στον τομέα του δικαίου της Ένωσης κατά των διακρίσεων, η ρήση αυτή καταδεικνύει την πειθώ που ασκούν οι αριθμοί, αποτελώντας ταυτόχρονα και μια σύσταση για επιφυλακτική αντιμετώπιση των επιχειρημάτων που βασίζονται αποκλειστικώς σε αριθμούς. Από τη μια πλευρά, οι αριθμοί και τα στατιστικά δεδομένα διαδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο για την απόδειξη των έμμεσων διακρίσεων, δεδομένου ότι το πρόσωπο που υποστηρίζει ότι υφίσταται τέτοια διάκριση μπορεί να κληθεί να αποδείξει ότι η ομάδα προσώπων στην οποία ανήκει υφίσταται μειονεκτική μεταχείριση σε σύγκριση με άλλη ομάδα προσώπων. Από την άλλη πλευρά, η επίκληση αριθμών και στατιστικών στοιχείων στο πλαίσιο της προσπάθειας απόδειξης έμμεσης διάκρισης μπορεί να είναι προβληματική, διότι το αποτέλεσμα ενδέχεται να διαφέρει ανάλογα με την ομάδα αναφοράς προς την οποία γίνεται η σύγκριση. Κατά την εύγλωττη διατύπωση ενός συγγραφέα, «η δυσμενής διάκριση δεν είναι στατικό φαινόμενο», αλλά «είναι ευμετάβλητη, προσαρμόζεται σε νέες συνθήκες· υπό πίεση καθίσταται ανεπαίσθητη ή ακόμη και φευγαλέα» ( 3 ). Κατά συνέπεια, αποκτά πρωταρχική σημασία ο συγκεκριμένος και ακριβής προσδιορισμός των ομάδων που πρόκειται να συγκριθούν.

2. Η διαφορά της κύριας δίκης μεταξύ της KM, εργαζομένης, και του Instituto Nacional de la Seguridad Social (INSS) (Εθνικού Ιδρύματος Κοινωνικής Ασφάλισης, Ισπανία) αφορά την άρνηση χορήγησης δύο διαδοχικών παροχών λόγω ανικανότητας προς εργασία στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης.

3. Ειδικότερα, με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο –ήτοι το Juzgado de lo Social no 26 de Barcelona (πρωτοβάθμιο δικαστήριο εργατικών και κοινωνικοασφαλιστικών διαφορών αριθ. 26 Βαρκελώνης, Ισπανία)– ζητεί από το Δικαστήριο καθοδήγηση όσον αφορά το ερώτημα ποιο είναι το συγκεκριμένο ποσοστό προσώπων που θα πρέπει να ληφθεί υπόψη στο πλαίσιο της εκτίμησης αν η επίμαχη εθνική νομοθεσία εισάγει έμμεση διάκριση λόγω βιολογικού και κοινωνικού φύλου. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν το 48,09 % των εργαζομένων που είναι ασφαλισμένοι στο ισπανικό Γενικό Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης (Régimen General de la Seguridad Social) (στο εξής: RGSS) και το 36,15 % των εργαζομένων που είναι ασφαλισμένοι στο Ειδικό Σύστημα Ασφάλισης Αυτοαπασχολουμένων (Régimen Especial de Trabajadores Autónomos) (στο εξής: RETA) ( 4 ). Επομένως, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι οι γυναίκες ενδέχεται να έχουν λιγότερες πιθανότητες, σε σύγκριση με τους άνδρες, να λάβουν σωρευτικά παροχές από τα ως άνω δύο συστήματα.

4. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί αν οι γυναίκες υφίστανται έμμεση διάκριση λόγω βιολογικού και κοινωνικού φύλου συνεπεία του γεγονότος ότι οι ισπανικές κοινωνικοασφαλιστικές ρυθμίσεις επιτρέπουν τη σωρευτική χορήγηση δύο παροχών στο πλαίσιο διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, ενώ απαγορεύουν τη σωρευτική χορήγηση δύο παροχών στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος, ακόμη και αν πληρούνται οι προϋποθέσεις για τη χορήγηση αμφοτέρων.

5. Ειδικότερα, ζητείται από το Δικαστήριο να καθορίσει την κατάλληλη μεθοδολογία για τη διαπίστωση έμμεσης διάκρισης κατά την έννοια του άρθρου 4 της οδηγίας 79/7/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 19ης Δεκεμβρίου 1978, περί της προοδευτικής εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέματα κοινωνικής ασφαλίσεως ( 5 ). Όπως ζητήθηκε από το Δικαστήριο, στις παρούσες προτάσεις θα εστιάσω στις ως άνω μεθοδολογικά ζητήματα στο ειδικό πλαίσιο της χορήγησης σε εργαζομένους παροχών λόγω ανικανότητας προς εργασία.

I. Το νομικό πλαίσιο

Α. Το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης

1. Η οδηγία 79/7

6. Το άρθρο 1 της οδηγίας 79/7 ορίζει τα εξής: «Η παρούσα οδηγία αποσκοπεί στην προοδευτική εφαρμογή, στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως και των άλλων στοιχείων κοινωνικής προστασίας που προβλέπεται στο άρθρο 3 της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέματα κοινωνικής ασφαλίσεως, η οποία καλείται στο εξής “αρχή της ίσης μεταχειρίσεως”.»

7. Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ορίζει ότι η οδηγία αυτή εφαρμόζεται στα νομικά συστήματα που εξασφαλίζουν προστασία, μεταξύ άλλων, έναντι των κινδύνων «ασθένειας» και «αναπηρίας».

8. Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 79/7 προβλέπει τα εξής: «Η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως συνεπάγεται την απουσία κάθε διακρίσεως που βασίζεται στο φύλο, είτε άμεσα είτε έμμεσα, σε συσχετισμό ιδίως με την οικογενειακή κατάσταση και ιδιαίτερα όσον αφορά: – το πεδίο εφαρμογής των συστημάτων και τους όρους πρόσβασης στα συστήματα αυτά, […] – τον υπολογισμό των παροχών, συμπεριλαμβανομένων των προσαυξήσεων λόγω συζύγου και προστατευομένου προσώπου και τις προϋποθέσεις διαρκείας και διατηρήσεως του δικαιώματος επί των παροχών.»

2. Η οδηγία 2006/54

9. Το άρθρο 1 της οδηγίας 2006/54/ΕΚ ( 6 ) προβλέπει τα εξής: «Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι να εξασφαλισθεί η εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης. Για το σκοπό αυτό, η παρούσα οδηγία περιέχει διατάξεις για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ως προς: […] β) τους όρους εργασίας, συμπεριλαμβανομένης της αμοιβής· γ) τα επαγγελματικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης. […]»

10. Το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας αυτής ορίζει ως «επαγγελματικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης» τα «συστήματα που δεν διέπονται από την [οδηγία 79/7], και που έχουν ως αντικείμενο τη χορήγηση στους εργαζόμενους, μισθωτούς ή αυτοαπασχολούμενους, στα πλαίσια επιχείρησης ή ομάδας επιχειρήσεων, οικονομικού κλάδου ή επαγγελματικού ή διεπαγγελματικού τομέα, παροχών που προορίζονται να συμπληρώσουν ή να υποκαταστήσουν τις παροχές των εκ του νόμου συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, ανεξαρτήτως του αν η υπαγωγή στα συστήματα αυτά είναι υποχρεωτική».

Β. Το ισπανικό δίκαιο

1. Ο LGSS

11. Το άρθρο 9, παράγραφος 1, του Ley General de la Seguridad Social (γενικού νόμου περί κοινωνικής ασφάλισης), όπως κωδικοποιήθηκε και εγκρίθηκε με το Real Decreto Legislativo 8/2015 por el que se aprueba el texto refundido de la Ley General de la Seguridad Social (βασιλικό νομοθετικό διάταγμα 8/2015, για την έγκριση του αναθεωρημένου κειμένου του γενικού νόμου περί κοινωνικής ασφάλισης) της 30ής Οκτωβρίου 2015 ( 7 ) (στο εξής: LGSS), προβλέπει ότι το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης αποτελείται από το γενικό σύστημα, το οποίο ρυθμίζεται από τον τίτλο II του εν λόγω νόμου, και από τα ειδικά συστήματα περί των οποίων γίνεται μνεία στο άρθρο 10 του ίδιου νόμου.

12. Το άρθρο 10, παράγραφος 1, του LGSS ορίζει ότι ειδικά συστήματα θεσπίζονται για επαγγελματικές δραστηριότητες των οποίων η φύση, οι ειδικές συνθήκες –χρονικές και τοπικές– άσκησης ή η εν γένει μορφή της διαδικασίας παραγωγής επιβάλλουν την εγκαθίδρυση τέτοιων συστημάτων προκειμένου να διασφαλίζεται η ορθή εφαρμογή των ευεργετημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχείο a, του LGSS προβλέπει ότι σε ειδικά συστήματα υπάγονται, μεταξύ άλλων, οι αυτοαπασχολούμενοι.

13. Το άρθρο 163 του LGSS, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ασυμβίβαστο μεταξύ συντάξεων», ορίζει στην παράγραφο 1 ότι οι συντάξεις που χορηγεί το γενικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης είναι ασυμβίβαστες μεταξύ τους, εκτός εάν ρητώς ορίζεται το αντίθετο. Σε περίπτωση ασυμβίβαστου, ο δικαιούχος πρέπει να επιλέξει μία από αυτές.

2. Το διάταγμα 2530/1970

14. Το άρθρο 34 του Decreto 2530/1970 por el que se regula el régimen especial de la Seguridad Social de los trabajadores por cuenta propia o autónomos (κανονιστικού διατάγματος 2530/1970, για τη ρύθμιση του ειδικού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης των αυτοαπασχολουμένων), της 20ής Αυγούστου 1970 ( 8 ), ορίζει ότι οι συντάξεις που χορηγεί το ειδικό αυτό σύστημα στους δικαιούχους του είναι ασυμβίβαστες μεταξύ τους, εκτός εάν ρητώς ορίζεται το αντίθετο. Το ίδιο άρθρο προβλέπει περαιτέρω ότι όποιος θα μπορούσε να δικαιούται δύο ή περισσότερες συντάξεις πρέπει να επιλέξει μία από αυτές.

3. Το βασιλικό διάταγμα 691/1991

15. Το Real Decreto 691/1991 sobre cómputo recíproco de cuotas entre regímenes de Seguridad Social (βασιλικό διάταγμα 691/1991, για τον αμοιβαίο συνυπολογισμό εισφορών μεταξύ συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης), της 12ης Απριλίου 1991 ( 9 ), προβλέπει στο άρθρο 4, παράγραφος 1, ότι, σε περίπτωση αναπηρικών συντάξεων, εφόσον ο ενδιαφερόμενος έχει συμπληρώσει, διαδοχικά ή εναλλάξ, περιόδους καταβολής ασφαλιστικών εισφορών σε περισσότερα του ενός συστήματα, ήτοι στο γενικό σύστημα και σε ειδικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, οι ως άνω περίοδοι και όσες εξομοιώνονται με αυτές σύμφωνα με τις διατάξεις που τις διέπουν μπορούν, κατόπιν αιτήματος του ενδιαφερομένου και εφόσον δεν αλληλεπικαλύπτονται, να αθροίζονται για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικού δικαιώματος καθώς και για τον καθορισμό, ενδεχομένως, του συντελεστή βάσει ετών καταβολής εισφορών ή εργασίας που εφαρμόζεται για τον υπολογισμό της σύνταξης.

4. Η απόφαση αριθ. 3038/2013

16. Σύμφωνα με την απόφαση αριθ. 3038/2013 του Sala de lo Social del Tribunal Supremo (τμήματος εργατικών διαφορών του Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ισπανία), της 14ης Ιουλίου 2014, θα ήταν επιτρεπτή η σώρευση δύο συντάξεων λόγω ολικής μόνιμης ανικανότητας προς εργασία εφόσον το δικαίωμα στις συντάξεις αυτές αποκτάτο στο πλαίσιο διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης.

II. Τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα

17. Η KM εργάστηκε ως βοηθητική διοικητική υπάλληλος από τον Μάιο του 1989 έως τον Απρίλιο του 1994 και ήταν ασφαλισμένη στο ισπανικό γενικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, το RGSS.

18. Με απόφαση του INSS της 2ας Μαρτίου 1999 αναγνωρίστηκε η ολική μόνιμη ανικανότητα της ΚΜ προς εργασία λόγω κοινής ασθένειας που την εμπόδιζε να ασκήσει το σύνηθες επάγγελμά της. Ως εκ τούτου, αναγνωρίστηκε το δικαίωμά της στη χορήγηση της αντίστοιχης παροχής, με ισχύ από 19 Νοεμβρίου 1998. Το ύψος της παροχής υπολογίστηκε με βάση τις εισφορές που είχε καταβάλει η ΚΜ στο ως άνω σύστημα κοινωνικής ασφάλισης κατά τη διάρκεια της προαναφερθείσας περιόδου ( 10 ).

19. Το νυν σύνηθες επάγγελμα της ΚΜ είναι αυτό της βοηθού νηπιαγωγού και από τον Φεβρουάριο του 2015 και εντεύθεν είναι ασφαλισμένη συναφώς στο RGSS. Στις 18 Ιουλίου 2016 άρχισε μια περίοδος προσωρινής ανικανότητάς της προς εργασία.

20. Στις 20 Μαρτίου 2018, το INSS εξέδωσε απόφαση με την οποία διαπίστωσε ολική μόνιμη ανικανότητα της KM προς εργασία συνεπεία μη εργατικού ατυχήματος κατά το οποίο υπέστη κάταγμα μηριαίου οστού. Το INSS τής χορήγησε την αντίστοιχη παροχή του RGSS, υπολογίζοντάς την λαμβανομένων υπόψη των βάσεων εισφορών για το χρονικό διάστημα από τον Φεβρουάριο του 2015 έως τον Ιανουάριο του 2017 ( 11 ). Το INSS έκρινε ότι, δυνάμει του άρθρου 163, παράγραφος 1, του LGSS, οι χορηγηθείσες το έτος 1999 και το έτος 2018 παροχές ήταν ασυμβίβαστες μεταξύ τους. Ως εκ τούτου, το INSS έκρινε ότι η προσφεύγουσα είχε δικαίωμα να λάβει μία μόνον από τις παροχές αυτές.

21. Με απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 2019, η Dirección Provincial del INSS de Barcelona (περιφερειακή διεύθυνση του INSS της Βαρκελώνης, Ισπανία) απέρριψε τη διοικητική ένσταση της προσφεύγουσας.

22. Στις 12 Μαρτίου 2019, η KM προσέβαλε την απόφαση αυτή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, υποστηρίζοντας ότι το άρθρο 163, παράγραφος 1, του LGSS αντιβαίνει στο άρθρο 4 της οδηγίας 79/7 και στο άρθρο 5 της οδηγίας 2006/54. Κατά την άποψή της, οι δύο παροχές λόγω μόνιμης ανικανότητας προς εργασία θα έπρεπε να της χορηγηθούν σωρευτικά. Η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι, δεδομένου ότι το ποσοστό γυναικών που υπάγονται στα ειδικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης –και ειδικότερα στο RETA– είναι πολύ χαμηλότερο από το αντίστοιχο ποσοστό ανδρών ( 12 ), οι διατάξεις περί ασυμβίβαστου μεταξύ των παροχών συνεπάγονται έμμεση διάκριση λόγω βιολογικού ή κοινωνικού φύλου. Επομένως, οι εν λόγω διατάξεις καθιστούν τη σώρευση παροχών δυσχερέστερη για τις γυναίκες, στο μέτρο που αυτές αντιπροσωπεύουν αναλογικά μικρότερο πληθυσμό ασφαλισμένων στα ειδικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης σε σύγκριση με τους άνδρες.

23. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η εκ μέρους του INSS απόρριψη του αιτήματος της προσφεύγουσας είναι σύμφωνη με την πρόσφατη νομολογία του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ισπανία) ( 13 ), κατά την οποία δύο παροχές συμβιβάζονται μεταξύ τους εφόσον χορηγούνται στο πλαίσιο διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης (συνήθως του RGSS και του RETA, δεδομένου ότι τα δύο αυτά συστήματα είναι τα μεγαλύτερα από άποψη αριθμού ασφαλισμένων) ( 14 ) και για την ίδια ανικανότητα προς εργασία. Εντούτοις, δεν επιτρέπεται η σωρευτική χορήγηση παροχών στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος (κατά κανόνα του RGSS, το οποίο είναι το μεγαλύτερο σύστημα από απόψεως αριθμού ασφαλισμένων), ακόμη και αν έχει αποκτηθεί, βάσει χωριστών εισφορών, δικαίωμα στην καθεμιά από τις επίμαχες παροχές.

24. Το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες σχετικά με το αν το εν λόγω καθεστώς συνεπάγεται έμμεση διάκριση λόγω φύλου, η οποία απαγορεύεται από το άρθρο 4 της οδηγίας 79/7 και από το άρθρο 5 της οδηγίας 2006/54. Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει περαιτέρω ότι, στο πλαίσιο της κύριας δίκης, η προσφεύγουσα έχει αποδείξει ότι κατέβαλε χωριστά επαρκείς εισφορές ώστε να δικαιούται αμφότερες τις παροχές, τόσο εκείνη που της χορηγήθηκε το έτος 1999 όσο και εκείνη που της χορηγήθηκε το έτος 2018 ( 15 ).

25. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η νομολογία του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου) σχετικά με τη νομοθεσία για το ασυμβίβαστο των παροχών είναι εκ πρώτης όψεως ουδέτερη ως προς το φύλο, δεδομένου ότι η διάκριση μεταξύ των περιπτώσεων δεν γίνεται με βάση το φύλο αλλά μόνο με βάση το αν ο ενδιαφερόμενος έχει καταβάλει εισφορές σε ένα ή περισσότερα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες όσον αφορά την εφαρμογή της ως άνω νομολογίας, στο μέτρο που οι επιπτώσεις της είναι εντονότερες για τις εργαζόμενες γυναίκες. Στην περίπτωση των δύο πολυπληθέστερων συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης –του RGSS και του RETA–, οι άνδρες μπορούν να αποκομίσουν τα οφέλη της υπαγωγής σε περισσότερα συστήματα πολύ ευχερέστερα σε σύγκριση με τις γυναίκες, δεδομένου ότι το ποσοστό των ανδρών που υπάγονται στο RETA υπερβαίνει κατά πολύ το αντίστοιχο ποσοστό των γυναικών ( 16 ). Συνακόλουθα, καθόσον η σωρευτική χορήγηση δύο παροχών είναι δυνατή μόνον αν έχουν αποκτηθεί στο πλαίσιο δύο διαφορετικών συστημάτων και δεδομένου ότι το ποσοστό των ανδρών που υπάγονται στο RETA είναι κατά πολύ υψηλότερο, φαίνεται ότι είναι πολύ ευκολότερο για τους άνδρες απ’ ό,τι για τις γυναίκες να τύχουν της ως άνω σωρευτικής χορήγησης παροχών.

26. Επιπλέον, κατά το αιτούν δικαστήριο, το χαμηλότερο ποσοστό γυναικών στο RETA αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι, διαχρονικά, είναι δυσκολότερο για τις γυναίκες να ασκήσουν δραστηριότητα υπό καθεστώς αυτοαπασχόλησης, λόγω του κοινωνικού ρόλου της γυναίκας ως φροντιστή και νοικοκυράς. Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η επίμαχη εθνική ρύθμιση συνεπάγεται έμμεση διάκριση με βάση όχι μόνο το βιολογικό φύλο αλλά και τον κοινωνικό ρόλο του φύλου.

27. Τέλος, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι δεν επιτρέπεται η σωρευτική χορήγηση δύο παροχών λόγω ολικής μόνιμης ανικανότητας προς εργασία για την ίδια αιτία ανικανότητας προς εργασία και στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης. Ωστόσο επιτρέπεται η σωρευτική χορήγηση δύο συμβατών μεταξύ τους παροχών λόγω ολικής μόνιμης ανικανότητας προς εργασία για την ίδια αιτία, ασθένεια ή ατύχημα, εφόσον οι παροχές αυτές χορηγούνται στο πλαίσιο δύο διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης.

28. Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Juzgado de lo Social no 26 de Barcelona (πρωτοβάθμιο δικαστήριο εργατικών και κοινωνικοασφαλιστικών διαφορών αριθ. 26 Βαρκελώνης) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα: «1) Αντιβαίνει στην ευρωπαϊκή νομοθεσία και συγκεκριμένα στο άρθρο 4 της [οδηγίας 79/7] και στο άρθρο 5 της [οδηγίας 2006/54] η ισπανική διάταξη περί σώρευσης παροχών του άρθρου 163, παράγραφος 1, του [LGSS], όπως έχει ερμηνευθεί από τη νομολογία, η οποία χαρακτηρίζει ως ασυμβίβαστες μεταξύ τους δύο παροχές ολικής μόνιμης ανικανότητας προς εργασία όταν αυτές χορηγούνται στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος, πλην όμως επιτρέπει τη σωρευτική χορήγησή τους όταν αυτές χορηγούνται στο πλαίσιο διαφορετικών συστημάτων, καίτοι το δικαίωμα επ’ αυτών έχει αποκτηθεί, εν πάση περιπτώσει, βάσει χωριστών εισφορών, καθόσον η διάταξη αυτή ενδέχεται να συνεπάγεται έμμεση διάκριση λόγω βιολογικού ή κοινωνικού φύλου, λαμβανομένης υπόψη της σύνθεσης από απόψεως φύλου των διαφόρων συστημάτων της ισπανικής Κοινωνικής Ασφάλισης; 2) Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα, αντιβαίνει η ισπανική νομοθεσία στην προμνησθείσα ευρωπαϊκή νομοθεσία σε περίπτωση που οι δύο παροχές έχουν ως αιτία διαφορετικές παθολογίες;»

29. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο η KM, το INSS, η Ισπανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το Δικαστήριο έθεσε ορισμένες γραπτές ερωτήσεις στο INSS και στην Ισπανική Κυβέρνηση προκειμένου να απαντηθούν εγγράφως. Οι εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία απάντησαν στις 6 Δεκεμβρίου 2021. Όλοι οι προαναφερθέντες μετέχοντες στη διαδικασία ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους ενώπιον του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 12ης Ιανουαρίου 2022.

III. Ανάλυση

Α. Προκαταρκτικές παρατηρήσεις

30. Θα πρέπει εξαρχής να επισημανθεί, πρώτον, ότι στα προδικαστικά ερωτήματα γίνεται παραπομπή στις διατάξεις τόσο της οδηγίας 79/7 όσο και της οδηγίας 2006/54. Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι, στην απόφαση περί παραπομπής, παραπέμπει στις διατάξεις της δεύτερης οδηγίας για την περίπτωση που ήθελε αυτή θεωρηθεί εφαρμοστέα. Το INSS, η Ισπανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή θεωρούν ότι η οδηγία 2006/54 δεν φαίνεται να είναι εφαρμοστέα στην περίπτωση των επίμαχων στην κύρια δίκη παροχών λόγω ανικανότητας προς εργασία, δεδομένου ότι στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής εμπίπτουν μόνο τα επαγγελματικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης.

31. Συναφώς, οφείλω να τονίσω ότι το δίκαιο της Ένωσης διακρίνει μεταξύ των επαγγελματικών συνταξιοδοτικών συστημάτων, τα οποία εμπίπτουν στην έννοια της «αμοιβής» κατά το άρθρο 157, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ ( 17 ), και των εκ του νόμου συνταξιοδοτικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, τα οποία δεν εμπίπτουν στην έννοια αυτή ( 18 ). Κατά πάγια νομολογία, η εν λόγω ανταποδοτική σύνταξη λόγω μόνιμης ανικανότητας προς εργασία δεν εμπίπτει στην έννοια της «αμοιβής» κατά το άρθρο 157, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ, και της οδηγίας 2006/54 ( 19 ).

32. Εν προκειμένω, οι επίμαχες στην κύρια δίκη παροχές εντάσσονται σε εκ του νόμου προβλεπόμενο σύστημα ασφάλισης και εξασφαλίζουν προστασία έναντι των κινδύνων ασθένειας και αναπηρίας. Παροχές όπως οι επίμαχες φαίνεται ότι δεν συναρτώνται τόσο με τη σχέση εργασίας όσο με επιδιώξεις κοινωνικού χαρακτήρα ( 20 ). Όπως εκθέτει το αιτούν δικαστήριο στην απόφαση περί παραπομπής, η παροχή που χορηγήθηκε στην ΚΜ το έτος 2018 δεν προϋπέθετε προηγούμενη περίοδο καταβολής εισφορών, διότι γενεσιουργός αιτία της ήταν μη εργατικό ατύχημα, οπότε απαιτούνταν μόνο η υπαγωγή της δικαιούχου στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. Συναφώς, κατά το άρθρο 1 της οδηγίας 79/7, η εν λόγω οδηγία αποσκοπεί στην προοδευτική εφαρμογή, στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως και των άλλων στοιχείων κοινωνικής προστασίας που προβλέπεται στο άρθρο της 3, της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέματα κοινωνικής ασφαλίσεως. Συνεπώς, φρονώ ότι οι επίμαχες στην κύρια δίκη παροχές εξασφαλίζουν προστασία έναντι δύο εκ των κινδύνων που απαριθμούνται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 79/7, και συγκεκριμένα έναντι των κινδύνων ασθένειας και αναπηρίας, ως προς τους οποίους έχει εφαρμογή μόνον η οδηγία79/7 ( 21 ). Αντιθέτως, οι παροχές αυτές δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2006/54.

33. Επομένως, θα εξετάσω τα προδικαστικά ερωτήματα αποκλειστικώς υπό το πρίσμα της οδηγίας 79/7.

34. Δεύτερον, όσον αφορά το ζήτημα αν η ερμηνεία νομοθετικής διατάξεως από ανώτατο δικαστήριο κράτους μέλους πρέπει να θεωρηθεί ότι εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 79/7, πρέπει να υπομνησθεί ότι το περιεχόμενο των εθνικών νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων πρέπει να εκτιμάται λαμβανομένης υπόψη της ερμηνείας τους από τα εθνικά δικαστήρια και ιδιαίτερα από τα ανώτατα εθνικά δικαστήρια ( 22 ). Επομένως, το γεγονός ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση αποτελεί προϊόν ερμηνείας ( 23 ) των οικείων διατάξεων από το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο) δεν είναι δυνατόν να οδηγήσει σε εξαίρεση της εθνικής αυτής ρύθμισης –ή της εθνικής νομοθεσίας στην οποία αυτή στηρίζεται– από την εφαρμογή των διατάξεων της εν λόγω οδηγίας.

35. Τρίτον, θα πρέπει να σημειωθεί ότι, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, το Δικαστήριο δεν χρειάζεται να εξετάσει χωριστά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, δεδομένου ότι αυτό αποτελεί υποπερίπτωση του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος. Με το δεύτερο ερώτημα εξειδικεύεται απλώς η επίμαχη στην κύρια δίκη κατάσταση, κατά την οποία προέκυψε ανικανότητα προς εργασία σε δύο διαφορετικά χρονικά σημεία και λόγω διαφορετικών περιπτώσεων ασθένειας και αναπηρίας, κατάσταση που καλύπτεται ήδη από το πρώτο προδικαστικό ερώτημα.

36. Δεδομένου άλλωστε ότι το ενδεχόμενο να προκύψει ανικανότητα προς εργασία σε δύο διαφορετικά χρονικά σημεία λόγω της ίδιας ασθένειας ή αναπηρίας δεν θα μπορούσε παρά υποθετικώς να αποτελέσει αντικείμενο εξέτασης, είμαι της γνώμης ότι παρέλκει η χωριστή εξέταση του ερωτήματος αυτού.

Β. Εκτίμηση των προδικαστικών ερωτημάτων

37. Με τα δύο προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία θα πρέπει να εξεταστούν από κοινού καθόσον αφορούν το ίδιο ζήτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 79/7 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση που επιτρέπει τη σωρευτική χορήγηση δύο ή περισσοτέρων παροχών λόγω ανικανότητας προς εργασία στις οποίες έχει αποκτηθεί δικαίωμα στο πλαίσιο διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης λόγω δύο ή περισσοτέρων καταστάσεων ανικανότητας προς εργασία, ενώ απαγορεύει τη σωρευτική χορήγηση δύο ή περισσοτέρων τέτοιων παροχών στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης, παρά το γεγονός ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις για τη χορήγηση της καθεμίας από τις επίμαχες παροχές.

38. Κατ’ αρχάς, πρέπει να τονίσω ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στα κράτη μέλη εναπόκειται να διαρρυθμίζουν τα εθνικά τους συστήματα κοινωνικής ασφαλίσεως και –εφόσον δεν έχει γίνει εναρμόνιση στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης– να καθορίζουν τις προϋποθέσεις χορήγησης των παροχών κοινωνικής ασφαλίσεως. Εντούτοις, τα κράτη μέλη οφείλουν, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, να τηρούν το δίκαιο της Ένωσης ( 24 ).

39. Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 79/7, η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως συνεπάγεται την απουσία κάθε διακρίσεως που βασίζεται στο φύλο, είτε άμεσα είτε έμμεσα, ιδιαίτερα όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, τους όρους πρόσβασης στα συστήματα αυτά και τον υπολογισμό των παροχών κοινωνικής ασφάλισης. Κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν τη διάταξη αυτή, η οποία εξειδικεύει τη γενική αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων που κατοχυρώνεται πλέον στο άρθρο 21 του Χάρτη ( 25 ).

40. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η διάκριση συνίσταται στην εφαρμογή διαφορετικών κανόνων σε παρεμφερείς καταστάσεις ή στην εφαρμογή του ίδιου κανόνα σε διαφορετικές καταστάσεις, εκτός αν τούτο δικαιολογείται αντικειμενικώς ( 26 ).

41. Εν προκειμένω, μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η επίμαχη εθνική ρύθμιση να συνεπάγεται άμεση διάκριση. Η ρύθμιση αυτή απαγορεύει τη σωρευτική χορήγηση δύο παροχών στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης ακόμη και αν πληρούνται οι προϋποθέσεις για τη χορήγηση αμφοτέρων. Εφόσον η ρύθμιση εφαρμόζεται αδιακρίτως σε όλους τους εργαζομένους, άνδρες και γυναίκες, δεν ενέχει άμεση διάκριση λόγω φύλου. Πρέπει επομένως να εξεταστεί αν μπορεί να συνιστά έμμεση διάκριση ( 27 ).

42. Η οδηγία 79/7 δεν παρέχει ορισμό της έμμεσης διάκρισης. Εντούτοις, κατά πάγια νομολογία, διάκριση που βασίζεται εμμέσως στο φύλο συνιστά η περίπτωση στην οποία μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική έχει ως αποτέλεσμα μειονεκτική μεταχείριση προσώπων ενός φύλου σε σύγκριση με πρόσωπα του άλλου φύλου ( 28 ).

43. Από τον ορισμό αυτό προκύπτει ότι για τη διαπίστωση έμμεσης διάκρισης απαιτείται ανάλυση σε τρία στάδια, κατά την οποία εκτιμάται, αρχικώς, ο ουδέτερος χαρακτήρας της επίμαχης διάταξης, κριτηρίου ή πρακτικής, εν συνεχεία προσδιορίζονται τα πρόσωπα που θίγονται από αυτήν και εκείνα που βρίσκονται σε συγκρίσιμη κατάσταση και κατόπιν εντοπίζεται το μειονέκτημα που προκαλεί η επίμαχη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική.

44. Εν προκειμένω, θεωρώ βέβαιο ότι κατά το πρώτο στάδιο της ανάλυσης δεν εγείρονται ζητήματα, καθώς δεν αμφισβητείται ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση, η οποία εφαρμόζεται αδιακρίτως και στα δύο φύλα, είναι απολύτως ουδέτερη. Κατά συνέπεια, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν στα υπόλοιπα δύο στάδια της ανάλυσης. Αρχικώς, το Δικαστήριο θα πρέπει να προσδιορίσει τα πρόσωπα τα οποία πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο σύγκρισης. Στη συνέχεια, το Δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει το ζήτημα αν η επίμαχη εθνική ρύθμιση έχει ως αποτέλεσμα μειονεκτική μεταχείριση προσώπων ενός φύλου. Δεδομένου ότι το Δικαστήριο έχει ζητήσει να επικεντρωθούν οι προτάσεις αποκλειστικώς στα δύο αυτά ζητήματα, δεν θα εξετάσω το ζήτημα της ενδεχόμενης δικαιολόγησης του προβαλλόμενου μειονεκτήματος.

1. Ο προσδιορισμός των προσώπων που μπορεί να θεωρηθεί ότι βρίσκονται σε κατάσταση συγκρίσιμη με εκείνη της προσφεύγουσας

45. Η KM υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι το INSS παραβίασε την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω φύλου, δεδομένου ότι, μολονότι η σωρευτική χορήγηση στο πλαίσιο διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης δύο παροχών λόγω ανικανότητας προς εργασία οφειλόμενης στον ίδιο λόγο είναι επιτρεπτή, εντούτοις απαγορεύεται η σωρευτική χορήγηση των ίδιων δύο παροχών στο πλαίσιο ενός και μόνο συστήματος κοινωνικής ασφάλισης, εν προκειμένω του RGSS. Το INSS και η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι τα πρόσωπα που έχουν καταβάλει εισφορές και σε άλλα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης πέραν του RGSS βρίσκονται σε διαφορετική κατάσταση από τα πρόσωπα που έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς στο RGSS.

46. Προκειμένου να κριθεί αν οι δύο καταστάσεις είναι συγκρίσιμες, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη το αντικείμενο και ο σκοπός της επίμαχης νομοθεσίας. Μόνο κατόπιν αυτού θα μπορεί το Δικαστήριο να αναζητήσει το κατάλληλο μέτρο σύγκρισης.

α) Το αντικείμενο και ο σκοπός της επίμαχης εθνικής νομοθεσίας

47. Υπενθυμίζω ότι, κατά πάγια νομολογία, η εκτίμηση της συγκρισιμότητας των καταστάσεων δεν πρέπει να γίνεται κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο, αλλά κατά τρόπο ειδικό και συγκεκριμένο. Κατά την εκτίμηση αυτή θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των στοιχείων που χαρακτηρίζουν τις επίμαχες καταστάσεις, ιδίως υπό το πρίσμα του αντικειμένου και του σκοπού της εθνικής ρύθμισης που εισάγει την επίμαχη διάκριση ( 29 ). Περαιτέρω, όσον αφορά την προϋπόθεση της συγκρισιμότητας, δεν είναι αναγκαίο οι καταστάσεις να είναι πανομοιότυπες, αλλά απλώς να είναι παρόμοιες ( 30 ).

48. Εν προκειμένω, από τα στοιχεία της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι η επίμαχη απόφαση αφορά τη χορήγηση δύο παροχών λόγω μόνιμης ανικανότητας προς εργασία στην KM. Επομένως, το υπό εξέταση αντικείμενο συνδέεται με το ζήτημα αν ένα πρόσωπο που έχει καταστεί ανίκανο προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις δικαιούται να λάβει μία ή περισσότερες παροχές κοινωνικής ασφάλισης. Υπό την επιφύλαξη της επαλήθευσης από το αιτούν δικαστήριο, που θα συνεκτιμήσει τους σκοπούς που επιδιώκει η εθνική νομοθεσία η οποία διέπει τη χορήγηση των εν λόγω παροχών, φαίνεται εκ πρώτης όψεως ότι οι παροχές αποσκοπούν στην εξασφάλιση κοινωνικής προστασίας για το πρόσωπο που υπάγεται σε σύστημα κοινωνικής ασφάλισης έναντι των κινδύνων της ασθένειας και/ή της αναπηρίας.

49. Λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου και του σκοπού των επίμαχων παροχών, δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ του προσώπου που έχει καταστεί ανίκανο προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχει καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς σε ένα σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, όπως το RGSS, και του προσώπου που επίσης έχει καταστεί ανίκανο προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις αλλά έχει καταβάλει εισφορές σε περισσότερα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης. Και οι δύο κατηγορίες προσώπων χρήζουν της ίδιας κοινωνικής προστασίας έναντι των κινδύνων της ασθένειας και/ή της αναπηρίας.

50. Το INSS, αντιθέτως, υποστήριξε με έμφαση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι τα πρόσωπα που έχουν καταβάλει εισφορές στο RGSS και τα πρόσωπα που έχουν καταβάλει εισφορές στο RETA βρίσκονται σε διαφορετική κατάσταση, διότι οι κίνδυνοι τους οποίους καλύπτουν τα δύο αυτά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης είναι διαφορετικοί. Δεν συμφωνώ με το επιχείρημα αυτό. Αντιθέτως, εκτιμώ ότι, υπό το πρίσμα του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 79/7, η εκτίμηση της συγκρισιμότητας των καταστάσεων θα πρέπει να γίνει με γνώμονα όχι τους εν λόγω κινδύνους αλλά το δικαίωμα στην κοινωνική προστασία.

51. Κατά συνέπεια, είμαι της γνώμης ότι, από την άποψη της κοινωνικής προστασίας την οποία έχουν ανάγκη, τα πρόσωπα που έχουν καταστεί ανίκανα προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς σε ένα σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, όπως το RGSS, βρίσκονται σε συγκρίσιμη κατάσταση με τα πρόσωπα που έχουν καταστεί ανίκανα προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις αλλά έχουν καταβάλει εισφορές σε περισσότερα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης.

β) Η «ομάδα που τυγχάνει μειονεκτικής μεταχείρισης» και η ομάδα σύγκρισης

52. Στην απόφαση Seymour-Smith ( 31 ), το Δικαστήριο έκρινε ότι η καλύτερη μέθοδος συγκρίσεως των στατιστικών στοιχείων συνίσταται στη σύγκριση, αφενός, των αντιστοίχων ποσοστών εργαζομένων ανδρών που πληρούν και που δεν πληρούν την εκάστοτε επίμαχη προϋπόθεση και, αφετέρου, των ιδίων ποσοστών όσον αφορά τις γυναίκες εργαζόμενες. Επομένως, η κατάσταση των προσώπων που μπορούν να τύχουν ορισμένου δικαιώματος πρέπει να συγκριθεί με την κατάσταση των προσώπων που δεν μπορούν να τύχουν του δικαιώματος αυτού ( 32 ).

53. Προσφάτως, το Δικαστήριο εφάρμοσε την προσέγγιση αυτή στην υπόθεση YS, στο πλαίσιο της οποίας ερωτήθηκε, κατ’ ουσίαν, αν η αυστριακή νομοθεσία η οποία προέβλεπε, μεταξύ άλλων, την καταβολή εισφοράς για την εξασφάλιση των συντάξεων, παρακρατούμενης από τις ιδιαιτέρως υψηλές «ειδικές συντάξεις», συνεπαγόταν έμμεση διάκριση εις βάρος των ανδρών, ως αποτελούντων την πλειοψηφία των δικαιούχων ιδιαιτέρως υψηλών συντάξεων σε σύγκριση με τις γυναίκες, οι οποίες ελάμβαναν κατά μέσο όρο σημαντικά χαμηλότερες συντάξεις ( 33 ). Προκειμένου να απαντήσει στο ερώτημα αυτό το Δικαστήριο προσδιόρισε, κατ’ αρχάς, την ομάδα προσώπων που ετύγχανε μειονεκτικής μεταχείρισης. Η εν λόγω ομάδα περιελάμβανε τους πρώην υπαλλήλους επιχειρήσεων ελεγχόμενων από το κράτος που ελάμβαναν σύνταξη με τη μορφή «άμεσης καθορισμένης παροχής», το ύψος της οποίας υπερέβαινε συγκεκριμένα όρια ( 34 ). Στη συνέχεια, το Δικαστήριο προσδιόρισε την ομάδα που θα αποτελούσε την ομάδα σύγκρισης, ήτοι την ομάδα προσώπων που ελάμβαναν επαγγελματική σύνταξη από το ομοσπονδιακό κράτος ή το οικείο ομόσπονδο κράτος. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο απέκλεισε ρητώς τους πρώην υπαλλήλους μη ελεγχόμενων από το κράτος επιχειρήσεων και τα πρόσωπα που ελάμβαναν επαγγελματική σύνταξη με άλλη μορφή πέραν της «άμεσης καθορισμένης παροχής», όπως είναι οι καταβολές από συνταξιοδοτικό ταμείο ή από ασφάλιση ζωής ( 35 ). Κατά συνέπεια, στο μέτρο που το Δικαστήριο αποκλείει τα πρόσωπα αυτά που δεν επηρεάζονται άμεσα από την επίμαχη ρύθμιση, φρονώ ότι υιοθετεί μια μάλλον αυστηρή προσέγγιση όσον αφορά τον προσδιορισμό των ομάδων που πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο σύγκρισης.

54. Εν προκειμένω και δεδομένου ότι έχει αποδειχθεί ότι η KM είναι εργαζόμενη που έχει καταβάλει εισφορές μόνο στο RGSS, προκύπτει σαφώς από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ότι τα πρόσωπα τα οποία η επίμαχη εθνική ρύθμιση θέτει, ενδεχομένως, σε μειονεκτική θέση είναι οι εργαζόμενοι που υπάγονται στην ασφάλιση του RGSS και έχουν καταστεί ανίκανοι προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις στο πλαίσιο του εν λόγω συστήματος κοινωνικής ασφάλισης. Κατά συνέπεια, λαμβάνοντας υπόψη, πρώτον, την προαναφερθείσα απαίτηση κατά την οποία η εκτίμηση της συγκρισιμότητας των καταστάσεων πρέπει να γίνεται κατά τρόπο ειδικό και συγκεκριμένο ( 36 ), και, δεύτερον, ότι το κατάλληλο κριτήριο είναι η κοινωνική προστασία των προσώπων που έχουν καταστεί ανίκανα προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις ( 37 ), φρονώ ότι, εν προκειμένω, η ομάδα που τυγχάνει μειονεκτικής μεταχείρισης περιλαμβάνει μόνο τα πρόσωπα που έχουν καταστεί ανίκανα προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς στο RGSS.

55. Για λόγους πληρότητας, οφείλω να τονίσω ότι, εφόσον η κύρια δίκη αφορά εργαζόμενη η οποία ζητεί σωρευτική χορήγηση των παροχών λόγω δύο περιπτώσεων ανικανότητας προς εργασία που επήλθαν στο πλαίσιο της ασφάλισης στο RGSS, το Δικαστήριο δεν θα πρέπει να λάβει υπόψη τους εργαζομένους που έχουν καταβάλει εισφορές μόνο σε άλλα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης και όχι στο RGSS. Εν προκειμένω, η ομάδα που βρίσκεται σε μειονεκτική θέση είναι οι εργαζόμενοι που έχουν ασφαλιστεί στο RGSS και μόνον, οι οποίοι δεν μπορούν να λάβουν σωρευτικά τις παροχές λόγω δύο ή περισσότερων περιπτώσεων ανικανότητας προς εργασία, διότι οι εργαζόμενοι αυτοί έχουν ασφαλιστεί μόνο στο εν λόγω σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. Είναι μεν γεγονός ότι η ρύθμιση του ισπανικού δικαίου περί ασυμβίβαστου των παροχών καταλαμβάνει όλα τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης της Ισπανίας, εντούτοις η περίπτωση των προσώπων που υπάγονται σε ένα μόνο από τα άλλα αυτά συστήματα και που έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς στο σύστημα αυτό δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω. Αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Επιτροπή, θεωρώ ότι το Δικαστήριο μόνο εφόσον εξετάσει την κατάσταση των προσώπων που έχουν καταβάλει εισφορές σε συγκεκριμένο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, εν προκειμένω στο RGSS, θα δώσει χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο ούτως ώστε αυτό να μπορέσει να επιλύσει την υποβληθείσα στην κρίση του διαφορά, η οποία αφορά συγκεκριμένα τις παροχές που χορηγούνται σε πρόσωπο το οποίο έχει υπαχθεί στην ασφάλιση του RGSS σε δύο διαφορετικές περιόδους.

56. Έρχομαι εν συνεχεία στο ζήτημα του εντοπισμού της κατάλληλης ομάδας σύγκρισης προκειμένου να κριθεί αν η ομάδα που προσδιορίστηκε ως ομάδα που τυγχάνει μειονεκτικής μεταχείρισης υφίσταται έμμεση διάκριση λόγω φύλου. Κατάλληλη ομάδα σύγκρισης αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, τα πρόσωπα που ναι μεν έχουν επίσης καταστεί ανίκανα προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις, αλλά μπορούν να λάβουν σωρευτικά δύο ή περισσότερες παροχές από διαφορετικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, εφόσον έχουν καταβάλει εισφορές στα συστήματα αυτά.

57. Επομένως, από την άποψη της χορήγησης παροχών κοινωνικής ασφάλισης σε πρόσωπα που έχουν καταστεί ανίκανα προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις, πρόσωπο που έχει καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς στο RGSS, όπως η KM, βρίσκεται σε κατάσταση συγκρίσιμη με εκείνη προσώπου που έχει καταβάλει εισφορές σε δύο ή περισσότερα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, όπως το RGSS και το RETA. Αφού λοιπόν εντόπισα την ομάδα που τυγχάνει μειονεκτικής μεταχείρισης και την κατάλληλη ομάδα σύγκρισης, θα στραφώ στην ανάλυση του ζητήματος αν υφίσταται διαφορετική μεταχείριση μεταξύ των ανδρών και των γυναικών που ανήκουν στις δύο αυτές ομάδες ( 38 ).

2. Η διαφορετική μεταχείριση ανδρών και γυναικών

α) Σύγκριση των ποσοστών γυναικών και ανδρών

58. Κατά πάγια νομολογία, η ύπαρξη μειονεκτικής μεταχείρισης μπορεί να διαπιστωθεί, ιδίως, αν αποδειχθεί ότι νομοθεσία όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη επηρεάζει δυσμενώς σημαντικά μεγαλύτερο ποσοστό προσώπων ενός φύλου σε σύγκριση με πρόσωπα του άλλου φύλου ( 39 ). Τούτο σημαίνει ότι η έμμεση διάκριση μπορεί να αποδεικνύεται με κάθε αποδεικτικό μέσο, επομένως και βάσει στατιστικών στοιχείων ( 40 ). Κατ’ αρχήν, εναπόκειται στον εθνικό δικαστή να εκτιμήσει αν μπορεί να διαπιστωθεί η ύπαρξη μιας τέτοιας μειονεκτικής μεταχείρισης, δεδομένου ότι η διαπίστωση των πραγματικών περιστατικών εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο ( 41 ). Ιδίως, όπως προανέφερα στο σημείο 52 των παρουσών προτάσεων, οσάκις τίθεται ζήτημα διακρίσεως λόγω φύλου, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η καλύτερη μέθοδος συγκρίσεως συνίσταται στη σύγκριση μεταξύ, αφενός, των αντιστοίχων ποσοστών ανδρών εργαζομένων που θίγονται και που δεν θίγονται από την επίμαχη ρύθμιση και, αφετέρου, των ιδίων ποσοστών γυναικών εργαζομένων ( 42 ).

59. Για παράδειγμα, στην υπόθεση YS το Δικαστήριο έκρινε, πρώτον, ότι το αιτούν δικαστήριο πρέπει να λάβει υπόψη το σύνολο των εργαζομένων που υπόκεινται στην εθνική ρύθμιση στην οποία οφείλεται η διαφορετική μεταχείριση. Δεύτερον, το Δικαστήριο επανέλαβε ότι η καλύτερη μέθοδος συγκρίσεως συνίσταται στη σύγκριση των ποσοστών εργαζομένων που θίγονται και που δεν θίγονται από την προβαλλόμενη διαφορετική μεταχείριση στο πλαίσιο του ανδρικού εργατικού δυναμικού που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω κανονιστικής ρυθμίσεως και των ίδιων ποσοστών στο πλαίσιο του γυναικείου εργατικού δυναμικού που εμπίπτει στο αυτό πεδίο εφαρμογής ( 43 ).

60. Θεωρώ, επομένως, ότι ο όρος «αναλογία» ή «ποσοστό» αφήνει να εννοηθεί ότι δεν είναι δυνατόν να συγκριθούν ακέραιοι αριθμοί ( 44 ), αλλά αριθμοί με ακέραιο και δεκαδικό μέρος, κλάσματα ή ποσοστά επί τοις εκατό που αντικατοπτρίζουν την αναλογία ενός συγκεκριμένου υποσυνόλου στο πλαίσιο ολόκληρου του συνόλου ( 45 ). Εν προκειμένω, προκειμένου να εκτιμήσει αν η μεταχείριση των γυναικών είναι διαφορετική από εκείνη των ανδρών, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει την κατάσταση των γυναικών αντιπαραβάλλοντάς την με εκείνη των ανδρών. Ειδικότερα, θα πρέπει να συγκρίνει τις εξής δύο συγκεκριμένες αναλογίες.

61. Πρώτον, θα πρέπει να εξετάσει την αναλογία των γυναικών στην ομάδα που τυγχάνει μειονεκτικής μεταχείρισης, ήτοι στην ομάδα των γυναικών που έχουν ασφαλιστεί αποκλειστικώς στο RGSS και έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις στο πλαίσιο του συστήματος αυτού, προς τις γυναίκες της ομάδας που δεν τυγχάνει μειονεκτικής μεταχείρισης, ήτοι της ομάδας των γυναικών που έχουν ασφαλιστεί σε δύο ή περισσότερα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης και που έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις στο πλαίσιο των συστημάτων αυτών.

62. Δεύτερον, το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει να προσδιορίσει ποια είναι η αναλογία των ανδρών που έχουν καταστεί ανίκανοι προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που δεν είναι σε θέση να λάβουν σωρευτικά δύο ή περισσότερες παροχές κοινωνικής ασφάλισης, προς τον αριθμό των ανδρών που έχουν επίσης καταστεί ανίκανοι προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις, αλλά μπορούν να λάβουν σωρευτικά δύο ή περισσότερες παροχές κοινωνικής ασφάλισης.

β) Οι κρίσιμες εν προκειμένω αναλογίες

63. Από τις απαντήσεις που δόθηκαν στις γραπτές ερωτήσεις του Δικαστηρίου και από την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι υπάρχει αφθονία στοιχείων. Για παράδειγμα, στις γραπτές απαντήσεις τους το INSS και η Ισπανική Κυβέρνηση αναφέρουν ότι, στις 10 Νοεμβρίου 2021, ο αριθμός των γυναικών που έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς στο RGSS ανέρχεται σε 3388, ενώ ο αριθμός των γυναικών που έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές σε περισσότερα του ενός συστήματα κοινωνικής ασφάλισης ανέρχεται σε 3460. Επομένως, ο λόγος μεταξύ του αριθμού των γυναικών που ανήκουν στην ομάδα η οποία τυγχάνει μειονεκτικής μεταχείρισης και του αριθμού των γυναικών που ανήκουν στην ομάδα η οποία δεν τυγχάνει μειονεκτικής μεταχείρισης είναι περίπου ένα προς ένα. Οι αντίστοιχοι αριθμοί για τους άνδρες είναι 4047 και 7723, οπότε στην περίπτωση των ανδρών ο λόγος είναι περίπου ένα προς δύο.

64. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να ελέγξει κατά πόσον τα ως άνω στατιστικά στοιχεία είναι έγκυρα, αντιπροσωπευτικά και σημαντικά ( 46 ). Θα πρέπει να εξακριβώσει αν τα συγκεκριμένα στοιχεία μπορούν να ληφθούν υπόψη ( 47 ), ιδίως δεδομένου του χρόνου των πραγματικών περιστατικών της ένδικης διαφοράς.

65. Επιπλέον, θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι το επιχείρημα που αντλεί η KM από τους αντίστοιχους αριθμούς των ανδρών και γυναικών ασφαλισμένων του RGSS και του RETA, επιχείρημα στο οποίο δίνεται έμφαση και από το αιτούν δικαστήριο, είναι εν προκειμένω αλυσιτελές. Ειδικότερα, στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το εθνικό δικαστήριο υπογραμμίζει το γεγονός ότι, στις 31 Ιανουαρίου 2020, οι γυναίκες αποτελούσαν ποσοστό 48,09 % των ασφαλισμένων του RGSS, αλλά μόλις 36,15 % των ασφαλισμένων του RETA ( 48 ). Πρόκειται όμως για στοιχεία αλυσιτελή εν προκειμένω, καθόσον αφορούν μόνο στον συνολικό αριθμό των γυναικών επί του συνόλου των ασφαλισμένων του RGSS και του RETA, αντιστοίχως, αλλά δεν προκύπτει από αυτά η αναλογία των γυναικών ή των ανδρών που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση. Ούτε είναι τα στοιχεία αυτά ικανά να αποδείξουν την ύπαρξη αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ του προβαλλόμενου μειονεκτήματος, ήτοι της απαγόρευσης σωρευτικής χορήγησης δύο ή περισσοτέρων παροχών στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης, και του φύλου των εργαζομένων.

66. Για τους ίδιους λόγους, είμαι της γνώμης ότι ούτε τα στοιχεία που παραθέτουν το INSS και η Ισπανική Κυβέρνηση στις γραπτές απαντήσεις τους και τα οποία αφορούν τα ποσοστά συμμετοχής ανδρών και γυναικών σε ένα ή περισσότερα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, με χρόνο καταγραφής τον Οκτώβριο του 2021 ( 49 ), θα πρέπει να ληφθούν υπόψη από το Δικαστήριο. Όπως υποστήριξε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, από τα στοιχεία αυτά προκύπτει μόνον ο αριθμός των προσώπων που υπάγονταν σε ένα ή περισσότερα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης κατά τον χρόνο κατά τον οποίο τα στοιχεία αυτά κατέστησαν διαθέσιμα, ενώ με την προσέγγιση που περιγράφεται στο σημείο 63 των παρουσών προτάσεων λαμβάνονται υπόψη στοιχεία τα οποία προσθέτουν, εκ των πραγμάτων, την παράμετρο της διαχρονικότητας, δεδομένου ότι καταμετρώνται τα πρόσωπα που βρέθηκαν σε κατάσταση ανικανότητας προς εργασία, σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις, κατά τη διάρκεια ενός εκτεταμένου χρονικού διαστήματος, με αποτέλεσμα τα στοιχεία αυτά να εξαρτώνται λιγότερο από καθαρά τυχαία φαινόμενα ( 50 ). Η προσέγγιση αυτή παρουσιάζει επίσης το σημαντικό πλεονέκτημα ότι οι εξεταζόμενες αναλογίες δεν επηρεάζονται από το γεγονός ότι ορισμένες δραστηριότητες ενέχουν μεγαλύτερους κινδύνους, όπως συμβαίνει στην περίπτωση ορισμένων δραστηριοτήτων που ασκούνται από αυτοαπασχολούμενους ασφαλισμένους στο RETA, πράγμα που ανέφεραν το INSS και η Ισπανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Ενώ όταν συγκρίνονται οι αναλογίες γυναικών και ανδρών που κατέστησαν ανίκανοι προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς στο RGSS, προς τις αντίστοιχες αναλογίες γυναικών και ανδρών που έχουν καταβάλει εισφορές σε περισσότερα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, η σύγκριση ήδη περιορίζεται στις ομάδες των προσώπων που κατέστησαν ανίκανα προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις. Συγκρίνονται επομένως οι αναλογίες προσώπων που κατέστησαν ανίκανα προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και όχι απόλυτοι αριθμοί.

67. Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι πρέπει να ληφθούν υπόψη τα δεδομένα περί των οποίων έγινε λόγος στο σημείο 63 των παρουσών προτάσεων, οφείλει να εκτιμήσει αν η αναλογία των γυναικών που έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικώς στο RGSS, προς τις γυναίκες που έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές σε δύο ή περισσότερα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, είναι «σημαντικά υψηλότερη» από την αντίστοιχη αναλογία των ανδρών, σε βαθμό τέτοιο που να συνιστά «μειονεκτική μεταχείριση» κατά την έννοια της νομολογίας του Δικαστηρίου ( 51 ).

γ) Τι συνιστά «σημαντικά υψηλότερο» ή «σημαντικά μεγαλύτερο ποσοστό» προσώπων

68. Όπως προανέφερα ( 52 ), σύμφωνα με τα κριτήρια που έχει διαμορφώσει το Δικαστήριο προκειμένου να διαπιστωθεί η ύπαρξη έμμεσης διάκρισης, θα πρέπει να προσδιοριστεί αν η επίμαχη εθνική ρύθμιση έχει ως αποτέλεσμα μειονεκτική μεταχείριση των γυναικών σε σύγκριση με τους άνδρες ( 53 ). Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η ύπαρξη μιας τέτοιας μειονεκτικής μεταχείρισης μπορεί να διαπιστωθεί, ιδίως, αν αποδειχθεί ότι η επίμαχη εθνική κανονιστική ρύθμιση επηρεάζει δυσμενώς σημαντικά μεγαλύτερο ποσοστό προσώπων ενός φύλου σε σύγκριση με πρόσωπα του άλλου φύλου ( 54 ). Είναι σημαντικό να προσδιοριστεί το ποσοστό αυτό προκειμένου να κριθεί αν τα επίμαχα δεδομένα αντικατοπτρίζουν καθαρά τυχαία ή συγκυριακά φαινόμενα και αν είναι, γενικότερα, σημαντικά ( 55 ).

69. Στην υπόθεση Villar Láiz, για παράδειγμα, το Δικαστήριο, μολονότι έκρινε ότι εναπόκειτο στο εθνικό δικαστήριο να εξακριβώσει αν το ποσοστό των γυναικών που επηρέαζε δυσμενώς η επίμαχη στην υπόθεση εκείνη εθνική κανονιστική ρύθμιση ήταν σημαντικά μεγαλύτερο από το αντίστοιχο ποσοστό των ανδρών, ωστόσο έλαβε υπόψη το γεγονός ότι περίπου το 75 % του συνόλου των εργαζομένων μερικής απασχόλησης ήταν γυναίκες ( 56 ). Επιπλέον, το Δικαστήριο σημείωσε ότι το 65 % των εργαζομένων μερικής απασχόλησης υφίσταντο μειονέκτημα εξαιτίας της εφαρμογής του επίμαχου στην κύρια δίκη συντελεστή μείωσης. Δεδομένου ότι, αφενός, σχεδόν τα δύο τρίτα του συνόλου των εργαζομένων μερικής απασχόλησης θίγονται ειδικώς από την επίμαχη νομοθεσία και, αφετέρου, τα τρία τέταρτα του συνόλου των εργαζομένων μερικής απασχόλησης είναι γυναίκες, το Δικαστήριο φαίνεται να παρατηρεί, κατά έμμεσο όμως τρόπο, ότι οι γυναίκες ενδέχεται να υφίστανται μειονεκτική μεταχείριση σε σύγκριση με τους άνδρες.

70. Εν προκειμένω και εφόσον το αιτούν δικαστήριο αποφασίσει να λάβει υπόψη τα στοιχεία που παραθέτουν το INSS και η Ισπανική Κυβέρνηση στις γραπτές απαντήσεις τους ( 57 ), όπως αναφέρθηκαν στο σημείο 63 των παρουσών προτάσεων, αυτό που φαίνεται να προκύπτει από τα στοιχεία αυτά είναι ότι, ενώ η αναλογία των ανδρών που έχουν καταστεί ανίκανοι προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που είναι πιθανόν να μπορέσουν να λάβουν σωρευτικά παροχές από δύο ή περισσότερα συστήματα είναι περίπου δύο στους τρεις ( 58 ), η αντίστοιχη αναλογία για τις γυναίκες που έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις δεν είναι παρά περίπου μία στις δύο ( 59 ). Αντιστρόφως, η επίμαχη εθνική ρύθμιση θέτει σε μειονεκτική θέση περίπου τις μισές γυναίκες που έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τους άνδρες που έχουν καταστεί ανίκανοι προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις δεν ξεπερνά το ένα τρίτο. Κατά συνέπεια και μολονότι εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο να ερμηνεύσει τα επίμαχα στοιχεία, οι αριθμοί αυτοί καταδεικνύουν, κατά την άποψή μου, ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση θίγει αναλογικά πολύ περισσότερες γυναίκες σε σχέση με τους άνδρες, εφόσον το ποσοστό των γυναικών που θέτει σε μειονεκτική θέση είναι σημαντικά μεγαλύτερο σε σύγκριση με το αντίστοιχο ποσοστό των ανδρών. Θα μπορούσε, επομένως, να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση έχει ως αποτέλεσμα έμμεση δυσμενή διάκριση εις βάρος των γυναικών. Ωστόσο, η τελική κρίση επί του ζητήματος μπορεί να διαφέρει αν τα στοιχεία που τυχόν θα παρουσιαστούν ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου και θα ληφθούν υπόψη από αυτό είναι διαφορετικά από εκείνα που παρουσιάστηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου.

71. Εν κατακλείδι, θεωρώ ότι η απάντηση που πρέπει να δοθεί στα προδικαστικά ερωτήματα είναι ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 79/7 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία καταλήγει να θέτει σε μειονεκτική θέση σημαντικά μεγαλύτερη αναλογία γυναικών σε σύγκριση με την αντίστοιχη αναλογία ανδρών καθόσον επιτρέπει τη σωρευτική χορήγηση δύο ή περισσοτέρων παροχών λόγω ανικανότητας προς εργασία στις οποίες έχει αποκτηθεί δικαίωμα στο πλαίσιο διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης λόγω δύο ή περισσοτέρων καταστάσεων ανικανότητας προς εργασία, ενώ απαγορεύει τη σωρευτική χορήγηση δύο ή περισσοτέρων τέτοιων παροχών στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης ακόμη και αν πληρούνται οι προϋποθέσεις για τη χορήγηση της καθεμιάς από τις επίμαχες παροχές, πράγμα που εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.

IV. Πρόταση

72. Κατά συνέπεια, λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Juzgado de lo Social no 26 de Barcelona (πρωτοβάθμιο δικαστήριο εργατικών και κοινωνικοασφαλιστικών διαφορών αριθ. 26 Βαρκελώνης, Ισπανία) ως εξής: Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 79/7/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 19ης Δεκεμβρίου 1978, περί της προοδευτικής εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέματα κοινωνικής ασφαλίσεως, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία καταλήγει να θέτει σε μειονεκτική θέση σημαντικά μεγαλύτερη αναλογία γυναικών σε σύγκριση με την αντίστοιχη αναλογία ανδρών καθόσον επιτρέπει τη σωρευτική χορήγηση δύο ή περισσοτέρων παροχών λόγω ανικανότητας προς εργασία στις οποίες έχει αποκτηθεί δικαίωμα στο πλαίσιο διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης λόγω δύο ή περισσοτέρων καταστάσεων ανικανότητας προς εργασία, ενώ απαγορεύει τη σωρευτική χορήγηση δύο ή περισσοτέρων τέτοιων παροχών στο πλαίσιο του ίδιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης ακόμη και αν πληρούνται οι προϋποθέσεις για τη χορήγηση της καθεμιάς από τις επίμαχες παροχές, πράγμα που εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.

( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.

( 2 ) Twain, M., «Chapters from My Autobiography – XX», North American Review, 618, 5 Ιουλίου 1907. Η πατρότητα της ρήσης φαίνεται όμως ότι αποδίδεται και σε πολλά άλλα πρόσωπα.

( 3 ) Khaitan, T., «Indirect discrimination», σε Lippert-Rasmussen, K. (επιμ.), The Routledge Handbook of the Ethics of Discrimination, Routledge, Abingdon, 2017. Ανακτήθηκε την 1η Φεβρουαρίου 2022, Routledge Handbooks Online.

( 4 ) Κατά την απόφαση περί παραπομπής, πρόκειται για τα διαθέσιμα στις 31 Ιανουαρίου 2020 στοιχεία.

( 5 ) ΕΕ ειδ. έκδ. 05/003, σ. 160.

( 6 ) Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2006, για την εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης (αναδιατύπωση) (ΕΕ 2006, L 204, σ. 23).

( 7 ) BOE αριθ. 261, της 31ης Οκτωβρίου 2015.

( 8 ) BOE αριθ. 221 της 15ης Σεπτεμβρίου 1970.

( 9 ) BOE αριθ. 104 της 1ης Μαΐου 1991.

( 10 ) Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση το INSS διευκρίνισε ότι, για τον υπολογισμό του ύψους μιας τέτοιας παροχής όσον αφορά το RGSS, οφείλει να λάβει υπόψη τα τελευταία οκτώ έτη της περιόδου καταβολής εισφορών.

( 11 ) Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το INSS διευκρίνισε ότι, για τον υπολογισμό του ύψους της παροχής, οφείλει να λάβει υπόψη τις εισφορές των τελευταίων 24 μηνών.

( 12 ) Στις 31 Ιανουαρίου 2020 το ποσοστό των γυναικών επί του συνόλου των εργαζομένων που ήταν ασφαλισμένοι στο RETA ανερχόταν σε 36,15 %.

( 13 ) Βλ. σημείο 16 των παρουσών προτάσεων.

( 14 ) Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι το RGSS είναι το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης στο οποίο υπάγονται οι μισθωτοί εργαζόμενοι των περισσοτέρων τομέων και ότι στις 31 Ιανουαρίου 2020 αριθμούσε περισσότερους από 14,5 εκατομμύρια ασφαλισμένους. Στο σύστημα αυτό η κατανομή μεταξύ των φύλων είναι αρκετά ισορροπημένη, καθόσον το ποσοστό των γυναικών επί του συνόλου ανέρχεται σε 48,09 %. Αντιθέτως, στο RETA, στο οποίο υπάγονται οι αυτοαπασχολούμενοι των περισσοτέρων τομέων και το οποίο επίσης αριθμεί σημαντικό αριθμό ασφαλισμένων (άνω των 3 εκατομμυρίων), το ποσοστό των γυναικών επί του συνόλου ανέρχεται μόλις σε 36,15 %, το οποίο απέχει πολύ από το ποσοστό των γυναικών επί του συνολικού πληθυσμού της Ισπανίας ή επί του ενεργού πληθυσμού.

( 15 ) Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η μεν χρονολογούμενη από το έτος 1999 σύνταξη λόγω ολικής μόνιμης ανικανότητας προς εργασία χορηγήθηκε με βάση προηγουμένως καταβληθείσες εισφορές, ενώ η σύνταξη που χορηγήθηκε το έτος 2018 δεν προϋπέθετε προηγούμενη περίοδο καταβολής εισφορών, διότι γενεσιουργός αιτία ήταν μη εργατικό ατύχημα, με μόνη αναγκαία προϋπόθεση την υπαγωγή της δικαιούχου στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει περαιτέρω ότι η κατάσταση θα ήταν διαφορετική αν η δεύτερη σύνταξη χορηγούνταν λόγω απόλυτης μόνιμης αναπηρίας, δεδομένου ότι στην περίπτωση αυτή η σύνταξη θα αντιστάθμιζε την ανικανότητα άσκησης οποιασδήποτε παραγωγικής δραστηριότητας, η οποία εμπερικλείει την ανικανότητα συνέχισης της άσκησης συγκεκριμένου επαγγέλματος.

( 16 ) Βλ. υποσημείωση 14.

( 17 ) Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι εμπίπτουν στην έννοια της «αμοιβής» του άρθρου 157, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ οι συντάξεις που καταβάλλονται δυνάμει της σχέσης εργασίας μεταξύ του εργαζομένου και του εργοδότη, αποκλειομένων εκείνων που καταβάλλονται στο πλαίσιο εκ του νόμου προβλεπομένου συστήματος, στη χρηματοδότηση του οποίου συμβάλλουν οι εργαζόμενοι, οι εργοδότες και, ενδεχομένως, οι δημόσιες αρχές σε βαθμό που δεν καθορίζεται τόσο με βάση τη σχέση εργασίας όσο με βάση την εξυπηρέτηση επιδιώξεων κοινωνικής πολιτικής. Επομένως, δεν μπορούν να περιληφθούν στην έννοια αυτή τα συστήματα ή οι παροχές κοινωνικής ασφάλισης, όπως οι συντάξεις γήρατος, που ρυθμίζονται απευθείας από τον νόμο χωρίς κανένα στοιχείο διαβούλευσης στο πλαίσιο της επιχείρησης ή του συγκεκριμένου επαγγελματικού κλάδου και έχουν υποχρεωτική εφαρμογή σε γενικές κατηγορίες εργαζομένων (βλ. απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2012, Elbal Moreno, C‑385/11, EU:C:2012:746, σκέψη 20 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 18 ) Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Bobek στην υπόθεση Instituto Nacional de la Seguridad Social (Προσαύξηση σύνταξης για τις μητέρες) (C‑450/18, EU:C:2019:696, σημεία 24 και 25).

( 19 ) Πρβλ. αποφάσεις της 13ης Φεβρουαρίου 1996, Gillespie κ.λπ. (C‑342/93, EU:C:1996:46, σκέψη 14), της 22ας Νοεμβρίου 2012, Elbal Moreno (C‑385/11, EU:C:2012:746, σκέψη 25), και της 14ης Ιουλίου 2016, Ornano (C‑335/15, EU:C:2016:564, σκέψη 38).

( 20 ) Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2019, Instituto Nacional de la Seguridad Social (Προσαύξηση σύνταξης για τις μητέρες) (C‑450/18, EU:C:2019:1075, σκέψη 29).

( 21 ) Επιπλέον, από το άρθρο 1, δεύτερο εδάφιο, στοιχείο γʹ, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2006/54 προκύπτει ότι η οδηγία αυτή δεν εφαρμόζεται στα εκ του νόμου συνταξιοδοτικά συστήματα που διέπονται από την οδηγία 79/7.

( 22 ) Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 8ης Ιουνίου 1994, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (C‑382/92, EU:C:1994:233, σκέψη 36), και της 15ης Μαρτίου 2018, Blanco Marqués (C‑431/16, EU:C:2018:189, σκέψη 46).

( 23 ) Βλ. σημείο 16 των παρουσών προτάσεων.

( 24 ) Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 4ης Δεκεμβρίου 2003, Kristiansen (C‑92/02, EU:C:2003:652, σκέψη 31), της 4ης Φεβρουαρίου 2015, Melchior (C‑647/13, EU:C:2015:54, σκέψη 21), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Wojciechowski (C‑408/14, EU:C:2015:591, σκέψη 35).

( 25 ) Πρβλ. απόφαση της 23ης Απριλίου 2020, Associazione Avvocatura per i diritti LGBTI (C‑507/18, EU:C:2020:289, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 26 ) Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 13ης Φεβρουαρίου 1996, Gillespie κ.λπ. (C‑342/93, EU:C:1996:46, σκέψη 16), και της 8ης Μαΐου 2019, Praxair MRC (C‑486/18, EU:C:2019:379, σκέψη 73).

( 27 ) Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 27ης Οκτωβρίου 1998, Boyle κ.λπ. (C‑411/96, EU:C:1998:506, σκέψη 39), και της 16ης Ιουλίου 2009, Gómez-Limón Sánchez-Camacho (C‑537/07, EU:C:2009:462, σκέψη 53).

( 28 ) Πρβλ. απόφαση της 8ης Μαΐου 2019, Villar Láiz (C‑161/18, EU:C:2019:382, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Μολονότι στο παρελθόν η νομολογία του Δικαστηρίου όριζε ως «έμμεση διάκριση» την κατάσταση κατά την οποία «η εφαρμογή ενός εθνικού μέτρου, έστω και αν η διατύπωση του μέτρου αυτού είναι ουδέτερη, θίγει στην πράξη πολύ μεγαλύτερο αριθμό γυναικών παρά ανδρών» (η υπογράμμιση δική μου) (βλ., ιδίως, αποφάσεις της 20ής Οκτωβρίου 2011, Brachner, C‑123/10, EU:C:2011:675, σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 22ας Νοεμβρίου 2012, Elbal Moreno, C‑385/11, EU:C:2012:746, σκέψη 29), στην πρόσφατη νομολογία ο ορισμός της έμμεσης διάκρισης συμπίπτει με εκείνον του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2006/54. Όσον αφορά την εξέλιξη στον ορισμό της έννοιας αυτής, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Szpunar στην υπόθεση TGSS (Ανεργία οικιακών βοηθών) (C‑389/20, EU:C:2021:777, υποσημείωση 28).

( 29 ) Πρβλ. αποφάσεις της 16ης Δεκεμβρίου 2008, Arcelor Atlantique et Lorraine κ.λπ. (C‑127/07, EU:C:2008:728, σκέψεις 25 και 26), της 16ης Ιουλίου 2015, CHEZ Razpredelenie Bulgaria (C‑83/14, EU:C:2015:480, σκέψεις 89 και 90), και της 9ης Μαρτίου 2017, Milkova (C‑406/15, EU:C:2017:198, σκέψεις 56 και 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης αποφάσεις της 1ης Μαρτίου 2011, Association belge des Consommateurs Test-Achats κ.λπ. (C‑236/09, EU:C:2011:100, σκέψη 29), της 26ης Ιουνίου 2018, MB (Αλλαγή φύλου και σύνταξη γήρατος) (C‑451/16, EU:C:2018:492, σκέψη 42), και της 22ας Ιανουαρίου 2019, Cresco Investigation (C‑193/17, EU:C:2019:43, σκέψη 42).

( 30 ) Πρβλ. αποφάσεις της 10ης Μαΐου 2011, Römer (C‑147/08, EU:C:2011:286, σκέψη 42), και της 19ης Ιουλίου 2017, Abercrombie & Fitch Italia (C‑143/16, EU:C:2017:566, σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 31 ) Απόφαση της 9ης Φεβρουαρίου 1999 (C‑167/97, EU:C:1999:60).

( 32 ) Tobler, C., «Limits and potential of the concept of indirect discrimination», Γενική Διεύθυνση Απασχόλησης, Κοινωνικών Υποθέσεων και Ένταξης (Ευρωπαϊκή Επιτροπή), 2009, σ. 41. Τα δύο συγκρινόμενα σύνολα ορίζονται ως «δικαιούχοι» και «μη δικαιούχοι», αντίστοιχα.

( 33 ) Απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 2020, YS (Επαγγελματικές συντάξεις στελεχών επιχειρήσεων) (C‑223/19, EU:C:2020:753, σκέψη 40).

( 34 ) Απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 2020, YS (Επαγγελματικές συντάξεις στελεχών επιχειρήσεων) (C‑223/19, EU:C:2020:753, σκέψη 44).

( 35 ) Όπ.π. (σκέψη 45).

( 36 ) Βλ. σημείο 47 των παρουσών προτάσεων.

( 37 ) Βλ. σημείο 48 των παρουσών προτάσεων.

( 38 ) Βλ. σημείο 49 των παρουσών προτάσεων.

( 39 ) Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 14ης Απριλίου 2015, Cachaldora Fernández (C‑527/13, EU:C:2015:215, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 8ης Μαΐου 2019, Villar Láiz (C‑161/18, EU:C:2019:382, σκέψεις 37 και 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 40 ) Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 8ης Μαΐου 2019, Villar Láiz (C‑161/18, EU:C:2019:382, σκέψη 46), και της 3ης Οκτωβρίου 2019, Schuch-Ghannadan (C‑274/18, EU:C:2019:828, σκέψη 46).

( 41 ) Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 8ης Μαΐου 2019, Villar Láiz (C‑161/18, EU:C:2019:382, σκέψεις 37 και 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 42 ) Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 9ης Φεβρουαρίου 1999, Seymour-Smith και Perez (C‑167/97, EU:C:1999:60, σκέψη 59), της 6ης Δεκεμβρίου 2007, Voß (C‑300/06, EU:C:2007:757, σκέψη 40), και της 3ης Οκτωβρίου 2019, Schuch-Ghannadan (C‑274/18, EU:C:2019:828, σκέψη 47).

( 43 ) Απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 2020, YS (Επαγγελματικές συντάξεις στελεχών επιχειρήσεων) (C‑223/19, EU:C:2020:753, σκέψη 52).

( 44 ) Η αναλογία είναι ένα είδος λόγου στον οποίο ο αριθμητής περιλαμβάνεται στον παρονομαστή και μπορεί να εκφραστεί ως αριθμός με ακέραιο και δεκαδικό μέρος, κλάσμα ή ως ποσοστό επί τοις εκατό.

( 45 ) Για παράδειγμα, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι δεν αρκεί να ληφθεί υπόψη ο αριθμός των θιγομένων προσώπων, δεδομένου ότι ο αριθμός αυτός εξαρτάται από τον συνολικό αριθμό των εν ενεργεία εργαζομένων στο κράτος μέλος καθώς και από την κατανομή των εργαζομένων ανδρών και των εργαζομένων γυναικών στο εν λόγω κράτος μέλος (πρβλ. απόφαση της 9ης Φεβρουαρίου 1999, Seymour-Smith και Perez, C‑167/97, EU:C:1999:60, σκέψη 59).

( 46 ) Πρβλ. απόφαση της 8ης Μαΐου 2019, Villar Láiz (C‑161/18, EU:C:2019:382, σκέψη 45).

( 47 ) Βλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, INSS (C‑843/19, EU:C:2021:55, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Szpunar στην υπόθεση TGSS (Ανεργία οικιακών βοηθών) (C‑389/20, EU:C:2021:777, σημείο 56).

( 48 ) Για τα συγκεκριμένα αριθμητικά στοιχεία βλ. σημείο 24 και υποσημείωση 14 των παρουσών προτάσεων.

( 49 ) Το INSS και η Ισπανική Κυβέρνηση παρουσίασαν στο Δικαστήριο στοιχεία χρονολογούμενα από τον Οκτώβριο του 2021, από τα οποία προκύπτει ότι ο αριθμός των ανδρών που ασκούν μία μόνο δραστηριότητα ανέρχεται σε 10295048, ενώ ο αριθμός των ανδρών που έχουν καταβάλει εισφορές σε περισσότερα του ενός συστήματα κοινωνικής ασφάλισης ανέρχεται σε 198558. Οι αντίστοιχοι αριθμοί για τις γυναίκες είναι 8917750 και 185116.

( 50 ) Όσον αφορά τα στατιστικά στοιχεία του Οκτωβρίου του 2021, οι διάδικοι δεν συμφωνούν μεταξύ τους σχετικά με το αν η κρίση της COVID‑19 επηρέασε σημαντικά τη σύνθεση από απόψεως φύλου των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης.

( 51 ) Βλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, INSS (C‑843/19, EU:C:2021:55, σκέψη 31).

( 52 ) Σημείο 42 των παρουσών προτάσεων.

( 53 ) Βλ. αποφάσεις της 27ης Οκτωβρίου 1998, Boyle κ.λπ. (C‑411/96, EU:C:1998:506, σκέψη 76)· της 20ης Οκτωβρίου 2011, Brachner (C‑123/10, EU:C:2011:675, σκέψη 56)· και της 8ης Μαΐου 2019, Villar Láiz (C‑161/18, EU:C:2019:382, σκέψη 37).

( 54 ) Βλ. απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Schuch-Ghannadan (C‑274/18, EU:C:2019:828, σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 55 ) Πρβλ. αποφάσεις της 9ης Φεβρουαρίου 1999, Seymour-Smith και Perez (C‑167/97, EU:C:1999:60, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 8ης Μαΐου 2019, Villar Láiz (C‑161/18, EU:C:2019:382, σκέψη 40).

( 56 ) Απόφαση της 8ης Μαΐου 2019, Villar Láiz (C‑161/18, EU:C:2019:382, σκέψη 42). Βλ. επίσης De la Corte-Rodríguez, M., «Recent cases and the future of Directive 79/7 on equal treatment for men and women in social security: How to realise its full potential», European Journal of Social Security, τόμος 23, τεύχος 1, 2021, σ. 44-61.

( 57 ) Βλ. σημείο 63 των παρουσών προτάσεων.

( 58 ) Όπως αναφέρεται στο σημείο 63 των παρουσών προτάσεων, 7723 άνδρες που έχουν καταστεί ανίκανοι προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις έχουν καταβάλει εισφορές σε περισσότερα του ενός συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, ενώ ο αριθμός των ανδρών που έχουν καταστεί ανίκανοι προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικά στο RGSS ανέρχεται σε 4047.

( 59 ) Όπως εκτίθεται στο σημείο 63 των παρουσών προτάσεων, ο αριθμός των γυναικών που έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές σε περισσότερα του ενός συστήματα κοινωνικής ασφάλισης ανέρχεται σε 3460, ενώ ο αριθμός των γυναικών που έχουν καταστεί ανίκανες προς εργασία σε δύο ή περισσότερες διαφορετικές περιστάσεις και που έχουν καταβάλει εισφορές αποκλειστικά στο RGSS ανέρχεται σε 3388.