ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

PEDRO CRUZ VILLALÓN

της 14ης Ιανουαρίου 2015 ( 1 )

Υπόθεση C‑62/14

Peter Gauweiler,

Bruno Bandulet,

Wilhelm Hankel,

Wilhelm Nölling,

Albrecht Schachtschneider,

Joachim Starbatty,

Roman Huber κ.λπ.,

Johann Heinrich von Stein κ.λπ.,

και

Fraktion DIE LINKE im Deutschen Bundestag

κατά

Deutscher Bundestag

[αίτηση του Bundesverfassungsgericht (Γερμανία)

για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Οικονομική και νομισματική πολιτική — Κύρος της αποφάσεως του Διοικητικού Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας της 6ης Σεπτεμβρίου 2012 — Τεχνικά χαρακτηριστικά σχετικά με τις πράξεις αγοράς κρατικών ομολόγων στη δευτερογενή αγορά [“Outright Monetary Transactions” (OMT)] — Εθνικός έλεγχος συνταγματικότητας των πράξεων της Ένωσης — Πράξεις εκδοθείσες καθ’ υπέρβαση εξουσίας — Συνταγματική ταυτότητα — Καλόπιστη συνεργασία — Παραδεκτό — Φύση πράξεως προσβαλλομένης στο πλαίσιο προδικαστικής διαδικασίας — Επικοινωνιακή πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας — Αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας — Σταθερότητα των τιμών — Αποκατάσταση των διαύλων μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής — Άρθρα 119 και 127, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ — Εξαιρετικές περιστάσεις — Μη συμβατικά μέτρα νομισματικής πολιτικής — Αρχή της αναλογικότητας — Άρθρο 5, παράγραφος 4, ΣΕΕ — Άρθρο 123 ΣΛΕΕ — Απαγόρευση νομισματικής χρηματοδοτήσεως των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ»

Περιεχόμενα

I – Νομικό πλαίσιο Α – Το νομικό πλαίσιο της Ένωσης Β – Το εθνικό νομικό πλαίσιο II – Τα πραγματικά περιστατικά και η διαδικασία ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου III – Η υποβληθείσα στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως IV – Προκαταρκτική παρατήρηση: Επί του συστημικού προβλήματος που θέτει η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, υπό το πρίσμα της σχετικής νομολογίας του BVerfG V – Παραδεκτό VI – Τα προδικαστικά ερωτήματα Α – Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα: τα άρθρα 119 ΣΛΕΕ και 127, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ και τα όρια της νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ 1. Η θέση των μετεχόντων στη διαδικασία 2. Ανάλυση α) Προκαταρκτικές παρατηρήσεις i) Το καθεστώς και η αποστολή της ΕΚΤ ii) Τα μη συμβατικά μέτρα νομισματικής πολιτικής και η ένταξη του προγράμματος OMT σε αυτά – Τα μη συμβατικά μέτρα νομισματικής πολιτικής, σύμφωνα με την ΕΚΤ – Το πρόγραμμα OMT ως μη συμβατικό μέτρο νομισματικής πολιτικής β) Οι αρμοδιότητες της ΕΚΤ και το πρόγραμμα OMT i) Το πρόγραμμα OMT και η οικονομική πολιτική της Ένωσης και των κρατών μελών ως όριο στις αρμοδιότητες της ΕΚΤ – Η οικονομική και η νομισματική πολιτική της Ένωσης – Το πρόγραμμα OMT υπό το πρίσμα των κριτηρίων προσδιορισμού της οικονομικής και της νομισματικής πολιτικής της Ένωσης ii) Ο έλεγχος αναλογικότητας του προγράμματος OMT (άρθρο 5, παράγραφος 4, ΣΕΕ) – Η αιτιολόγηση των δικαιολογητικών περιστάσεων του προγράμματος OMT ως βάση για τον έλεγχο της αναλογικότητας – Το κριτήριο καταλληλότητας – Το κριτήριο αναγκαιότητας – Το κριτήριο της εν στενή εννοία αναλογικότητας – Ενδιάμεσο συμπέρασμα γ) Απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα Β – Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα: η συμβατότητα του προγράμματος OMT προς το άρθρο 123, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (απαγόρευση χρηματοδοτικής βοήθειας των κρατών της ζώνης του ευρώ) 1. Θέση των παρεμβαινόντων 2. Ανάλυση α) Η απαγόρευση νομισματικής χρηματοδοτήσεως των κρατών μελών (άρθρο 123, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ) και η αγορά κρατικών ομολόγων από την ΕΚΤ β) Το πρόγραμμα OMT και η συμβατότητά του με την απαγόρευση του άρθρου 123, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ i) Παραίτηση από δικαιώματα και καθεστώς ίσης μεταχειρίσεως ii) Κίνδυνος αθετήσεως πληρωμής iii) Διακράτηση έως τη λήξη iv) Χρονικό σημείο της αγοράς v) Παρότρυνση για αγορά στην πρωτογενή αγορά 3. Απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα VII – Συμπέρασμα

1. Μέσω ανακοινωθέντος Τύπου, εκδοθέντος μετά το πέρας της συσκέψεως του διοικητικού συμβουλίου που πραγματοποιήθηκε στις 5 και 6 Σεπτεμβρίου 2012, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα γνωστοποίησε την απόφασή της για την εκπόνηση προγράμματος αγοράς κρατικών ομολόγων εκδοθέντων από τα κράτη της ζώνης του ευρώ, με την ονομασία Outright Monetary Transactions (οριστικές νομισματικές συναλλαγές, στο εξής: ΟΜΤ). Στο ανακοινωθέν Τύπου παρουσιάζονταν τα βασικά χαρακτηριστικά του εν λόγω προγράμματος αγοράς ομολόγων. Εκκρεμούσε, ωστόσο, η έκδοση των νομικών πράξεων για τη ρύθμιση του προγράμματος, παραμένει δε εκκρεμής έως σήμερα.

2. Με το προαναφερθέν ανακοινωθέν η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (στο εξής: ΕΚΤ) έκανε γνωστή την πρόθεσή της να αγοράσει κρατικά ομόλογα των κρατών της ζώνης του ευρώ στη δευτερογενή αγορά υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Συνοπτικά, η ΕΚΤ εξαρτούσε την εφαρμογή του προγράμματος από την προηγούμενη υπαγωγή του οικείου κράτους ή κρατών σε πρόγραμμα χρηματοδοτικής βοήθειας του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας ή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, και εφόσον το εν λόγω πρόγραμμα προέβλεπε τη δυνατότητα πραγματοποιήσεως αγορών στην πρωτογενή αγορά. Επιπλέον, οι συναλλαγές στο πλαίσιο του προγράμματος OMT θα επικεντρώνονταν στο βραχυπρόθεσμο τμήμα της καμπύλης αποδόσεων, χωρίς να θεσπίζονται εκ των προτέρων ποσοτικοί περιορισμοί, ταυτοχρόνως δε συμφωνήθηκε η ΕΚΤ να τυγχάνει ίσης μεταχειρίσεως (pari passu) με τους ιδιώτες πιστωτές ενώ θα αναλάμβανε τη δέσμευση πλήρους αδρανοποιήσεως της κατ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργούμενης ρευστότητας.

3. Υιοθετήθηκε έτσι το πρόγραμμα OMT, υπό εξαιρετικών περιστάσεων για τη βιωσιμότητα της ανατεθείσας στην ΕΚΤ νομισματικής πολιτικής και ως απάντηση σε αυτές. Η παγκόσμια οικονομική κρίση που είχε ξεσπάσει το 2008 μετατράπηκε το 2010 σε κρίση δημοσίου χρέους διαφόρων κρατών της ζώνης του ευρώ. Το καλοκαίρι του 2012, ενόψει των αμφιβολιών των επενδυτών ως προς τη βιωσιμότητα του ευρώ, πολλά κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ βρίσκονταν κοντά σε μια δυσβάσταχτη χρηματοοικονομική κατάσταση εξαιτίας των ανεξέλεγκτων αυξήσεων στα ασφάλιστρα κινδύνου που επιβάλλονταν στα κρατικά ομόλογά τους. Η «αναστρεψιμότητα» του ευρώ και η συνακόλουθη επιστροφή στα εθνικά νομίσματα φαίνονταν να μετατρέπονται σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο η ΕΚΤ ανακοίνωσε το πρόγραμμα OMT, το οποίο έγινε γενικώς αντιληπτό ως εξειδίκευση της δοθείσας, μερικές εβδομάδες νωρίτερα, υποσχέσεως του Πρόεδρού της, M. Draghi, να πράξει, εντός των αρμοδιοτήτων του, «ό,τι χρειαζόταν» προκειμένου να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στο ενιαίο νόμισμα.

4. Για πρώτη φορά στην ιστορία του, το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο της Γερμανίας (Bundesverfassungsgericht, στο εξής: BVerfG) απευθύνεται, δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υποβάλλοντας ερωτήματα ως προς τη νομιμότητα του ως άνω προγράμματος OMT. Όπως εν συνεχεία εκτίθεται, τα ερωτήματα που υπέβαλε το BVerfG εγείρουν σημαντικές ερμηνευτικές δυσχέρειες τις οποίες οφείλει να επιλύσει το Δικαστήριο.

5. Ένα πρώτο σημείο που αξίζει προσοχής στην υπόθεση αυτή έγκειται στο γεγονός ότι το BVerfG υποβάλει την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο πλαίσιο αυτού που χαρακτηρίζει ως έλεγχο περί υπάρξεως πράξεων της Ένωσης εκδοθεισών «καθ’ υπέρβαση εξουσίας», με συνέπειες για τη «συνταγματική ταυτότητα» της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Το BVerfG εκκινεί από την αρχική εκτίμηση ότι η επίμαχη πράξη της ΕΚΤ είναι παράνομη σύμφωνα με το εθνικό συνταγματικό δίκαιο, πλην όμως, προτού συνεχίσει στην εκτίμησή του, παραπέμπει το ζήτημα στο Δικαστήριο προκειμένου αυτό να αποφανθεί σχετικώς υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης.

6. Το Δικαστήριο πρέπει επίσης να εξετάσει ένα ζήτημα παραδεκτού, το οποίο επικεντρώνεται στον δεκτικό προσβολής χαρακτήρα αποφάσεως της οποίας παρουσιάστηκαν απλώς τα βασικά χαρακτηριστικά μέσω ενός ανακοινωθέντος Τύπου. Παρά τη μορφή του απλού ανακοινωθέντος Τύπου το οποίο δυσχερώς θα μπορούσε να θεωρηθεί δεκτικό ελέγχου νομιμότητας, οι περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, στις οποίες συγκαταλέγεται ο ειδικός ρόλος που οι δημόσιες ανακοινώσεις διαδραματίζουν στο πλαίσιο της δραστηριότητας των κεντρικών τραπεζών, θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν διαφορετική απάντηση.

7. Όσον αφορά την ουσία της υποθέσεως, το Δικαστήριο βρίσκεται αντιμέτωπο με τις δυσχέρειες που παραδοσιακά συνεπάγονται για το δημόσιο δίκαιο οι καταστάσεις επείγοντος. Ενόψει του ενδεχομένου αποσυνθέσεως της ζώνης του ευρώ, του ζητείται να αποφανθεί ως προς τις εξουσίες της ΕΚΤ, ενός θεσμικού οργάνου το οποίο, εν αντιθέσει προς άλλες κεντρικές τράπεζες, έχει ιδιαιτέρως οριοθετημένη αποστολή. Η ΕΚΤ ισχυρίζεται ότι το πρόγραμμα OMT αποτελεί ενδεδειγμένο μέσο για την αντιμετώπιση εξαιρετικών περιστάσεων, καθώς, παρά τον «μη συμβατικό» χαρακτήρα του και τους κινδύνους που ενέχει, σκοπός του δεν είναι άλλος από τη δημιουργία του αναγκαίου πλαισίου προκειμένου η ΕΚΤ να ανακτήσει τη δυνατότητα αποτελεσματικής χρήσεως των οικείων μέσων νομισματικής πολιτικής. Αντιθέτως, οι προσφεύγοντες στην κύρια δίκη, καθώς επίσης το ίδιο το αιτούν δικαστήριο, εκφράζουν αμφιβολίες ως προς το εάν είναι αυτός ο πραγματικός σκοπός του προγράμματος, καθώς φρονούν ότι ο απώτερος σκοπός του είναι η μετατροπή της ΕΚΤ σε «δανειστή έσχατης ανάγκης» για τα κράτη της ζώνης του ευρώ.

8. Η κατάσταση αυτή οδήγησε το BVerfG να εκφράσει στο Δικαστήριο τις αμφιβολίες του ως προς τη συμβατότητα του προγράμματος OMT με τις Συνθήκες. Πρώτον, ερωτώντας εάν το εν λόγω πρόγραμμα αποτελεί κατά το μάλλον μέτρο οικονομικής πολιτικής, το οποίο ως εκ τούτου βαίνει πέραν της αποστολής της ΕΚΤ, και όχι μέτρο νομισματικής πολιτικής. Δεύτερον, εγείροντας το ζήτημα κατά πόσον το προαναφερθέν μέτρο είναι σύμφωνο προς την απαγόρευση νομισματικής χρηματοδοτήσεως του άρθρου 123, παράγραφος 1, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

I – Νομικό πλαίσιο

Α – Το νομικό πλαίσιο της Ένωσης

9. Ο τίτλος VIII του τρίτου μέρους της Συνθήκης ΛΕΕ, επιγραφόμενος «Οικονομική και νομισματική πολιτική», άρχεται με την ακόλουθη διάταξη: «Άρθρο 119 1. Για τους σκοπούς του άρθρου 3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η δράση των κρατών μελών και της Ένωσης περιλαμβάνει, σύμφωνα με τους όρους που προβλέπουν οι Συνθήκες, τη θέσπιση μιας οικονομικής πολιτικής, που βασίζεται στο στενό συντονισμό των οικονομικών πολιτικών των κρατών μελών, στην εσωτερική αγορά, καθώς και στον καθορισμό κοινών στόχων, και ασκείται σύμφωνα με την αρχή της οικονομίας της ανοιχτής αγοράς με ελεύθερο ανταγωνισμό. 2. Παράλληλα, και σύμφωνα με τους όρους, και τις διαδικασίες που προβλέπουν οι Συνθήκες, η δράση αυτή περιλαμβάνει ένα ενιαίο νόμισμα, το ευρώ, και τον καθορισμό και την άσκηση ενιαίας νομισματικής και συναλλαγματικής πολιτικής, πρωταρχικός στόχος των οποίων είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών, και, υπό την επιφύλαξη του στόχου αυτού, η υποστήριξη των γενικών οικονομικών πολιτικών στην Ένωση, σύμφωνα με την αρχή της οικονομίας της ανοιχτής αγοράς με ελεύθερο ανταγωνισμό. 3. Οι δράσεις αυτές των κρατών μελών και της Ένωσης συνεπάγονται την τήρηση των ακόλουθων κατευθυντήριων αρχών: σταθερές τιμές, υγιή δημόσια οικονομικά, υγιείς νομισματικές συνθήκες και σταθερό ισοζύγιο πληρωμών.»

10. Εν συνεχεία, η Συνθήκη ΛΕΕ προβλέπει ρήτρα απαγορεύσεως της νομισματικής χρηματοδοτήσεως των κρατών μελών, με την ακόλουθη διατύπωση: «Άρθρο 123 1. Απαγορεύονται οι υπεραναλήψεις ή οποιουδήποτε άλλου είδους πιστωτικές διευκολύνσεις από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ή από τις κεντρικές τράπεζες των κρατών μελών, οι οποίες εφεξής αποκαλούνται “εθνικές κεντρικές τράπεζες”, προς θεσμικά και λοιπά όργανα ή οργανισμούς της Ένωσης, κεντρικές κυβερνήσεις, περιφερειακές, τοπικές ή άλλες δημόσιες αρχές, άλλους οργανισμούς δημοσίου δικαίου ή δημόσιες επιχειρήσεις των κρατών μελών απαγορεύεται επίσης να αγοράζουν απευθείας χρεόγραφα, από τους οργανισμούς ή τους φορείς αυτούς, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ή οι εθνικές κεντρικές τράπεζες. 2. Η παράγραφος 1 δεν ισχύει για τα πιστωτικά ιδρύματα που ανήκουν στο δημόσιο, στα οποία οφείλουν να επιφυλάσσουν οι εθνικές κεντρικές τράπεζες και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα την ίδια μεταχείριση όπως και στα ιδιωτικά πιστωτικά ιδρύματα όσον αφορά τη διάθεση αποθεμάτων από τις κεντρικές τράπεζες.»

11. Οι κύριοι στόχοι και καθήκοντα της ΕΚΤ περιγράφονται στη Συνθήκη ΛΕΕ υπό τους ακόλουθους όρους: «Άρθρο 127 1. Πρωταρχικός στόχος του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών, εφεξής καλούμενου “ΕΣΚΤ”, είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών. Με την επιφύλαξη του στόχου της σταθερότητας των τιμών, το ΕΣΚΤ στηρίζει τις γενικές οικονομικές πολιτικές στην Ένωση, προκειμένου να συμβάλει στην υλοποίηση των στόχων της Ένωσης, που ορίζονται στο άρθρο 3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το ΕΣΚΤ ενεργεί σύμφωνα με την αρχή της οικονομίας της ανοιχτής αγοράς με ελεύθερο ανταγωνισμό, που ευνοεί την αποτελεσματική κατανομή των πόρων, και σύμφωνα με τις αρχές που εξαγγέλλονται στο άρθρο 119. 2. Τα βασικά καθήκοντα του ΕΣΚΤ είναι: — να χαράζει και να εφαρμόζει τη νομισματική πολιτική της Ένωσης, — να διενεργεί πράξεις συναλλάγματος σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 219, — να κατέχει και να διαχειρίζεται τα επίσημα συναλλαγματικά διαθέσιμα των κρατών μελών, — να προωθεί την ομαλή λειτουργία των συστημάτων πληρωμών. […]»

12. Η ανεξαρτησία της ΕΚΤ προβλέπεται και κατοχυρώνεται στο άρθρο 130 της Συνθήκης ΛΕΕ με τους ακόλουθους όρους: «Κατά την άσκηση των εξουσιών και την εκτέλεση των καθηκόντων και υποχρεώσεων που τους ανατίθενται από τις Συνθήκες και το καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, ούτε η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, ούτε οι εθνικές κεντρικές τράπεζες, ούτε κανένα μέλος των οργάνων λήψης αποφάσεων των ιδρυμάτων αυτών, δεν ζητάει ούτε δέχεται υποδείξεις από τα θεσμικά ή λοιπά όργανα ή οργανισμούς, από την κυβέρνηση κράτους μέλους ή από άλλο οργανισμό. Τα θεσμικά και λοιπά όργανα ή οργανισμοί της Ένωσης, καθώς και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών, αναλαμβάνουν την υποχρέωση να τηρούν την αρχή αυτή και να μην επιδιώκουν να επηρεάζουν τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας ή των εθνικών κεντρικών τραπεζών, κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.»

13. Το πρωτόκολλο αριθ. 4 για το καταστατικό του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και της ΕΚΤ απαριθμεί τα μέσα νομισματικής πολιτικής που διαθέτει η ΕΚΤ, εκ των οποίων ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως, το ακόλουθο: «Άρθρο 18 Πράξεις ανοικτής αγοράς και πιστωτικές εργασίες 18.1. Για την επίτευξη των στόχων του ΕΣΚΤ και την εκτέλεση των καθηκόντων του, η ΕΚΤ και οι εθνικές κεντρικές τράπεζες μπορούν: — να συναλλάσσονται στις χρηματαγορές, αγοράζοντας και πωλώντας είτε με οριστικές πράξεις (άμεσης και προθεσμιακής εκτελέσεως) είτε με σύμφωνο επαναγοράς, είτε δανείζοντας και δανειζόμενες απαιτήσεις και διαπραγματεύσιμους τίτλους, εκφρασμένους σε ευρώ ή άλλα νομίσματα, καθώς και πολύτιμα μέταλλα, — να διενεργούν πιστοδοτικές και πιστοληπτικές πράξεις με πιστωτικά ιδρύματα και άλλους φορείς της αγοράς, με επαρκή ασφάλεια προκειμένου για δάνεια. 18.2. Η ΕΚΤ καθορίζει τις γενικές αρχές για πράξεις ανοικτής αγοράς και πιστωτικές εργασίες που διενεργούνται από την ίδια ή τις εθνικές κεντρικές τράπεζες, περιλαμβανομένης της ανακοινώσεως των όρων υπό τους οποίους δέχονται να μετάσχουν σε συναλλαγές αυτού του είδους.»

14. Το 1993, πριν τη σύσταση της ΕΚΤ και κατά την εξέλιξη της διαδικασίας μεταβάσεως προς την Οικονομική και Νομισματική Ένωση, το Συμβούλιο εξέδωσε τον κανονισμό (ΕΚ) 3603/93, της 13ης Δεκεμβρίου 1993, για τον προσδιορισμό των εννοιών που είναι αναγκαίες για την εφαρμογή των απαγορεύσεων που αναφέρονται στο άρθρο 104 και στο άρθρο 104 Β, παράγραφος 1, της [Σ]υνθήκης [άρθρο 123 ΣΛΕΕ] (ΕΕ L 332, σ. 1). Για τους σκοπούς της παρούσας διαδικασίας, χρήζουν επισημάνσεως οι ακόλουθες αιτιολογικές σκέψεις και άρθρα του εν λόγω κανονισμού: «[…] εκτιμώντας ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν τα προσήκοντα μέτρα ώστε οι απαγορεύσεις που προβλέπονται στο άρθρο 104 της συνθήκης να εφαρμόζονται πραγματικώς και πλήρως- ότι, ιδίως, οι αγορές που πραγματοποιούνται στη δευτερογενή αγορά δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται για την παράκαμψη του στόχου που επιδιώκεται με το άρθρο αυτό» «Άρθρο 1 1. Για τους σκοπούς του άρθρου 104 της [Σ]υνθήκης, νοούνται ως: α) “υπεραναλήψεις”: κάθε διάθεση χρηματικών πόρων υπέρ του δημόσιου τομέα, η οποία λαμβάνει τη μορφή ή ενδέχεται να λάβει τη μορφή χρεωστικού υπολοίπου στον σχετικό λογαριασμό β) “άλλου είδους πιστωτικές διευκολύνσεις”: i) κάθε απαίτηση έναντι του δημοσίου που θα υφίσταται την 1η Ιανουαρίου 1994, εξαιρουμένων των απαιτήσεων με προθεσμία λήξης που αποκτήθηκαν πριν από την ημερομηνία αυτή, ii) κάθε χρηματοδότηση υποχρεώσεων του δημόσιου τομέα έναντι τρίτων, iii) με την επιφύλαξη του άρθρου 104 παράγραφος 2 της [Σ]υνθήκης, κάθε πράξη με το δημόσιο τομέα που λαμβάνει ή ενδέχεται να λάβει τη μορφή απαίτησης έναντι αυτού. […]»

Β – Το εθνικό νομικό πλαίσιο

15. Για τους σκοπούς της παρούσας διαδικασίας, είναι σκόπιμο να επισημανθούν τα ακόλουθα άρθρα του Θεμελιώδους Νόμου της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας: «Άρθρο 1 (1) Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι απαραβίαστη. Κάθε δημόσια αρχή οφείλει να τη σέβεται και να την προστατεύει. (2) Ο γερμανικός λαός αναγνωρίζει, για τον λόγο αυτόν, τα απαράβατα και αναφαίρετα ανθρώπινα δικαιώματα ως θεμέλιο κάθε κοινωνίας ανθρώπων, της ειρήνης και της δικαιοσύνης στον κόσμο. (3) Τα ακόλουθα θεμελιώδη δικαιώματα δεσμεύουν τη δικαστική, εκτελεστική και δικαστική εξουσία ως δικαιώματα με άμεσο αποτέλεσμα. […] Άρθρο 20 (1) Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας είναι δημοκρατικό και κοινωνικό ομοσπονδιακό κράτος. (2) Όλες οι εξουσίες του κράτους πηγάζουν από τον λαό. Ασκούνται από τον λαό με εκλογές και δημοψηφίσματα και με ειδικά όργανα της νομοθετικής, της εκτελεστικής και της δικαστικής εξουσίας. (3) Η νομοθετική εξουσία δεσμεύεται από τη συνταγματική τάξη, η εκτελεστική και η δικαστική εξουσία από τον νόμο και το δίκαιο. […] Άρθρο 23 (1) Για την οικοδόμηση μιας ενωμένης Ευρώπης, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας συμπράττει για την ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης η οποία διέπεται από δημοκρατικές, δικαιοκρατικές, κοινωνικές, ομοσπονδιακές αρχές καθώς και από την αρχή της επικουρικότητας και διασφαλίζει την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τρόπο ουσιαστικά παρεμφερή προς αυτόν του Θεμελιώδους Νόμου. Για τον σκοπό αυτόν, η Ομοσπονδία μπορεί να εκχωρήσει κυριαρχικά δικαιώματα με νόμο που υπόκειται στην έγκριση της Γερμανικής Ομοσπονδιακής Βουλής. Για τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και για τροποποιήσεις των ιδρυτικών συνθηκών της και παρεμφερών ρυθμίσεων μέσω των οποίων ο παρών Θεμελιώδης Νόμος τροποποιείται ή συμπληρώνεται ως προς το περιεχόμενό του ή παρέχεται η δυνατότητα τέτοιων τροποποιήσεων ή συμπληρώσεων, ισχύει το άρθρο 79, παράγραφοι 2 και 3. […] Άρθρο 79 […] (3) Δεν επιτρέπεται αναθεώρηση του παρόντος Θεμελιώδους Νόμου η οποία θίγει τη διάρθρωση της Ομοσπονδίας σε ομόσπονδα κράτη, τη θεμελιώδη αρχή της συμπράξεως των ομόσπονδων κρατών στο πλαίσιο της νομοθεσίας ή τις θεμελιώδεις αρχές που διατυπώνονται στα άρθρα 1 και 20. […] Άρθρο 88 Η Ομοσπονδία ιδρύει νομισματική και εκδοτική τράπεζα ως Ομοσπονδιακή Τράπεζα. Τα καθήκοντα και οι εξουσίες της μπορούν να μεταφερθούν, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα η οποία είναι ανεξάρτητη και υποχρεούται να προωθεί τον πρωταρχικό σκοπό της διασφαλίσεως της σταθερότητας των τιμών.»

16. Σύμφωνα με τη νομολογία που έχει αναπτύξει το Bundesverfassungsgericht, το δικαιοδοτικό αυτό όργανο ελέγχει τη συνταγματικότητα των πράξεων των θεσμικών και λοιπών οργάνων της Ένωσης όταν πρόκειται για πράξεις που έχουν εκδοθεί κατά προφανή υπέρβαση αρμοδιοτήτων ή όταν προσβάλλουν τη «συνταγματική ταυτότητα», όπως προκύπτει από τη «ρήτρα περί μη αναθεωρήσεως» του άρθρου 79, παράγραφος 3, του Θεμελιώδους Νόμου της Βόννης.

17. Όσον αφορά τον έλεγχο πράξεων που έχουν εκδοθεί κατά προφανή υπέρβαση αρμοδιοτήτων, ο οποίος χαρακτηρίζεται ως «έλεγχος υπερβάσεως εξουσίας», το BVerfG έχει σημειώσει, με απόφαση της 6ης Ιουλίου 2010, ότι ο έλεγχος αυτός μπορεί να γίνεται μόνον κατά τρόπο σύμφωνο προς το ευρωπαϊκό δίκαιο. Επίσης, το BVerfG έχει επισημάνει ότι ο έλεγχος αυτός συνεπάγεται την αναγνώριση του δεσμευτικού χαρακτήρα των αποφάσεων του Δικαστηρίου όσον αφορά την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης.

18. Κατά το BVerfG, ο έλεγχος περί υπάρξεως πράξεως της Ένωσης εκδοθείσας καθ’ υπέρβαση εξουσίας πραγματοποιείται μόνον όταν είναι προφανές ότι οι πράξεις των θεσμικών και λοιπών οργάνων της Ένωσης έχουν εκδοθεί εκτός του πλαισίου αρμοδιοτήτων που τους έχουν ανατεθεί, υπό την προϋπόθεση ότι πρόκειται για παραβιάσεις «αρκούντως κατάφωρες» υπό το πρίσμα της αρχής της δοτής αρμοδιότητας και της αρχής της νομιμότητας που χαρακτηρίζει το κράτος δικαίου ( 2 ).

II – Τα πραγματικά περιστατικά και η διαδικασία ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου

19. Το διάστημα από τις αρχές του 2010 έως τις αρχές του 2012 οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων της ΕΕ και της ζώνης του ευρώ έλαβαν πολυάριθμα μέτρα για την αντιμετώπιση των σοβαρών συνεπειών της οικονομικής κρίσεως που μάστιζε την παγκόσμια οικονομία. Στον βαθμό που η οικονομική κρίση μετατρεπόταν σε κρίση δημοσίου χρέους σε διάφορα κράτη μέλη, συμφωνήθηκε, μεταξύ άλλων πρωτοβουλιών, η δημιουργία του μόνιμου Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, αντικείμενο του οποίου είναι η διασφάλιση της χρηματοοικονομικής σταθερότητας στη ζώνη του ευρώ με την παροχή χρηματοδοτικής βοήθειας σε όσα κράτη μετέχουν στον Μηχανισμό.

20. Παρά τις προσπάθειες της Ένωσης και των κρατών μελών, τα ασφάλιστρα κινδύνου που επιβάλλονταν στα κρατικά ομόλογα διαφόρων κρατών της ζώνης του ευρώ αυξήθηκαν σημαντικά κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2012. Ενώπιον των αμφιβολιών των επενδυτών ως προς τη βιωσιμότητα της νομισματικής Ένωσης, οι αντιπρόσωποι της Ένωσης και των κρατών της ζώνης του ευρώ τόνισαν επανειλημμένως τον μη αναστρέψιμο χαρακτήρα του ενιαίου νομίσματος. Σ’ αυτό το πλαίσιο εντάσσονται οι δηλώσεις του Προέδρου της ΕΚΤ, οι οποίες κατόπιν επανελήφθησαν κατά κόρον, ότι θα πράξει, εντός των αρμοδιοτήτων του, ό,τι είναι απαραίτητο για τη διαφύλαξη του ευρώ ( 3 ).

21. Μερικές εβδομάδες αργότερα, και σύμφωνα με τα διαλαμβανόμενα στα πρακτικά της 340ής συνεδριάσεώς του της 5ης και 6ης Σεπτεμβρίου 2012, το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΚΤ ενέκρινε τις βασικές πτυχές του προγράμματος οριστικών νομισματικών συναλλαγών στην δευτερογενή αγορά κρατικών ομολόγων, επισήμως καλούμενο «Outright Monetary Transactions». Όπως προκύπτει από τις γραπτές παρατηρήσεις που η ΕΚΤ υπέβαλε στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, κατά τη συνεδρίαση εκείνη εγκρίθηκε επίσης σχέδιο αποφάσεως σχετικά με τις οριστικές νομισματικές συναλλαγές και την κατάργηση της αποφάσεως BCE/2010/5, καθώς επίσης σχέδιο κατευθυντηρίων γραμμών σχετικά με τη διενέργεια οριστικών νομισματικών συναλλαγών. Αμφότερα τα σχέδια υπέστησαν μεταγενέστερες τροποποιήσεις κατά τις συνεδριάσεις του Διοικητικού Συμβουλίου της 4ης Οκτωβρίου και της 7ης και 8ης Νοεμβρίου 2012.

22. Στις 6 Σεπτεμβρίου 2012 ο Πρόεδρος της ΕΚΤ ανακοίνωσε κατά τη διάρκεια συνεντεύξεως Τύπου, κατόπιν της συνεδριάσεως του Διοικητικού Συμβουλίου, τις βασικές πτυχές του προγράμματος OMT, οι οποίες περιλαμβάνονταν επίσης στο ανακοινωθέν Τύπου το οποίο αναρτήθηκε την ίδια ημέρα στη διαδικτυακή σελίδα της ΕΚΤ στην αγγλική γλώσσα. Στο ανακοινωθέν αυτό παρουσιάζονταν τα τεχνικά χαρακτηριστικά του προγράμματος OMT ως ακολούθως: «Όπως ανακοινώθηκε στις 2 Αυγούστου 2012, το Διοικητικό Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) έλαβε σήμερα αποφάσεις σε σχέση με ορισμένα τεχνικά χαρακτηριστικά των προθεσμιακών συναλλαγών του Ευρωσυστήματος στη δευτερογενή αγορά κρατικών ομολόγων για τη διασφάλιση της ορθής μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής και τον ενιαίο χαρακτήρα της εν λόγω πολιτικής. Οι συναλλαγές αυτές, οι οποίες καλούνται Οριστικές Νομισματικές Συναλλαγές (OMT, ακρωνύμιο στα αγγλικά), πραγματοποιούνται σύμφωνα με το ακόλουθο πλαίσιο: Αιρεσιμότητα Αναγκαία προϋπόθεση για τις Οριστικές Νομισματικές Συναλλαγές είναι η τήρηση αυστηρών και αποτελεσματικών όρων οι οποίοι προβλέπονται σε ένα κατάλληλο πρόγραμμα του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας ή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (ΕΔΧΣ/ΕΜΣ). Το προγράμματα αυτά μπορούν να έχουν τη μορφή ενός ολοκληρωμένου προγράμματος μακροοικονομικής προσαρμογής ή ενός προληπτικού προγράμματος (πιστωτικό όριο με ενισχυμένους όρους), εφόσον προβλέπεται η δυνατότητα πραγματοποιήσεως από την ΕΔΧΣ ή τον ΕΜΣ αγορών στην πρωτογενή αγορά. Απαιτείται, επίσης, η συμμετοχή του ΔΝΤ τόσο κατά τον σχεδιασμό των συγκεκριμένων όρων που αφορούν τη χώρα όσο και κατά την παρακολούθηση του προγράμματος. Το Διοικητικό Συμβούλιο εξετάζει τη δυνατότητα διενέργειας Οριστικών Νομισματικών Συναλλαγών στον βαθμό που είναι αιτιολογημένες από απόψεως νομισματικής πολιτικής, εφόσον τηρούνται πλήρως οι όροι του προγράμματος, και τις τερματίζει μόλις επιτευχθούν οι στόχοι του ή σε περίπτωση μη συμμορφώσεως με το πρόγραμμα μακροοικονομικής προσαρμογής ή το προληπτικό πρόγραμμα. Μετά από εξαντλητική εξέταση, το Διοικητικό Συμβούλιο λαμβάνει, κατά διακριτική ευχέρεια και σύμφωνα με την αποστολή του για άσκηση νομισματικής πολιτικής, απόφαση όσον αφορά την έναρξη, τη συνέχιση και τον τερματισμό των Οριστικών Νομισματικών Συναλλαγών. Κάλυψη Οι Οριστικές Νομισματικές Συναλλαγές λαμβάνονται υπόψη για μελλοντικές περιπτώσεις προγραμμάτων μακροοικονομικής προσαρμογής της ΕΔΧΣ ή του ΕΜΣ, κατά τα προαναφερθέντα. Μπορούν επίσης να ληφθούν υπόψη ως προς τα κράτη μέλη τα οποία επί του παρόντος αιτούνται την υπαγωγή τους σε πρόγραμμα μακροοικονομικής προσαρμογής όταν αυτά ανακτήσουν την πρόσβασή τους στις αγορές ομολόγων. Οι συναλλαγές θα επικεντρωθούν στο βραχυπρόθεσμο τμήμα της καμπύλης αποδόσεων, και, συγκεκριμένα, σε κρατικά ομόλογα με διάρκεια από ένα έως τρία έτη. Δεν θεσπίζονται εκ των προτέρων ποσοτικοί περιορισμοί όσον αφορά τον όγκο των Οριστικών Νομισματικών Συναλλαγών. Μεταχείριση των πιστωτών Το Ευρωσύστημα προτίθεται να διασαφηνίσει με νομική πράξη σχετικά με τις Οριστικές Νομισματικές Συναλλαγές ότι δέχεται την ίδια μεταχείριση (pari passu) με τους ιδιώτες πιστωτές ή με άλλους πιστωτές, όσον αφορά τα ομόλογα που έχουν εκδοθεί από χώρες της ζώνης του ευρώ και έχουν αποκτηθεί από το Ευρωσύστημα με τις Οριστικές Νομισματικές Συναλλαγές, σύμφωνα τους όρους των ομολόγων αυτών. Αδρανοποίηση Η ρευστότητα που δημιουργείται μέσω των Οριστικών Νομισματικών Συναλλαγών αδρανοποιείται πλήρως. Διαφάνεια Σε εβδομαδιαία βάση δημοσιεύεται το προκύπτον έως τούδε συνολικό ποσό των Οριστικών Νομισματικών Συναλλαγών καθώς επίσης η αντίστοιχη τιμή αγοράς. Σε μηνιαία βάση δημοσιεύεται η μέση διάρκεια και οι λεπτομέρειες ανά χώρα. Πρόγραμμα για τις αγορές κινητών αξιών Μετά την έκδοση της σημερινής αποφάσεως σε σχέση με τις Οριστικές Νομισματικές Συναλλαγές, το πρόγραμμα για τις αγορές κινητών αξιών (Securities Markets Programme — SMP) θεωρείται περατωθέν. Η χορηγηθείσα μέσω SMP ρευστότητα θα συνεχίσει να απορροφάται όπως κατά το παρελθόν, ενώ οι κινητές αξίες που υπάρχουν στο χαρτοφυλάκιο του SMP θα διατηρηθούν έως τη λήξη τους.»

23. Ατομικώς προσφεύγοντες Γερμανοί πολίτες άσκησαν ενώπιον του BVerfG προσφυγή για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους, προβάλλοντας ως λόγο την παράλειψη της Γερμανικής Ομοσπονδιακής Κυβερνήσεως να ασκήσει προσφυγή ακυρώσεως ενώπιον του Δικαστηρίου κατά της ανακοινώσεως της 6ης Σεπτεμβρίου 2012 σχετικά με το πρόγραμμα OMT.

24. Επιπλέον, η Fraktion DIE LINKE im Deutschen Bundestag (στο εξής: Die Linke), πολιτικός σχηματισμός με κοινοβουλευτική εκπροσώπηση στη Γερμανική Ομοσπονδιακή Βουλή, άσκησε ενώπιον του BVerfG αίτηση κινήσεως της διαδικασίας διευθετήσεως διαφορών μεταξύ συνταγματικά προβλεπόμενων οργάνων της πολιτείας [Organstreitverfahren] προκειμένου η Γερμανική Ομοσπονδιακή Βουλή να προωθήσει την κατάργηση του προγράμματος OMT που ανακοινώθηκε από την ΕΚΤ στις 6 Σεπτεμβρίου 2012.

III – Η υποβληθείσα στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως

25. Στις 10 Φεβρουαρίου 2014, πρωτοκολλήθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου αίτηση του BVerfG προς έκδοση προδικαστικής αποφάσεως, υποβληθείσα στο πλαίσιο των διαδικασιών που κίνησαν οι προαναφερθέντες ατομικώς προσφεύγοντες καθώς και η κοινοβουλευτική ομάδα Die Linke.

26. Το αιτούν δικαστήριο υπέβαλε τα ακόλουθα ερωτήματα: «1. α) Αντιβαίνει η απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, περί των τεχνικών χαρακτηριστικών σχετικά με τις πράξεις αγοράς κρατικών ομολόγων στη δευτερογενή αγορά [Technical features of Outright Monetary Transactions], προς τα άρθρα 119 και 127, παράγραφοι 1 και 2, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και προς τα άρθρα 17 έως 24 του πρωτοκόλλου περί του καταστατικού του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, εκ του λόγου ότι βαίνει πέραν της ρυθμιζόμενης στις ανωτέρω διατάξεις αποστολής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας σχετικά με τη νομισματική πολιτική και ότι εισπηδά στη δικαιοδοσία των κρατών μελών; Υπάρχει υπέρβαση της αποστολής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας μεταξύ άλλων λόγω του ότι η απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας της 6ης Σεπτεμβρίου 2012 i) συναρτάται με προγράμματα παροχής βοήθειας του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας ή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας που συνιστούν άσκηση οικονομικής πολιτικής (αιρεσιμότητα); ii) προβλέπει την αγορά κρατικών ομολόγων μόνον συγκεκριμένων κρατών μελών (επιλεκτικότητα); iii) προβλέπει την αγορά κρατικών ομολόγων των χωρών που εφαρμόζουν το πρόγραμμα επιπροσθέτως των προγραμμάτων παροχής βοήθειας του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας ή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (παραλληλία); iv) θα μπορούσε να παρακάμψει τους περιορισμούς και τους όρους των προγραμμάτων παροχής βοήθειας του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας ή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (καταστρατήγηση); β) Αντιβαίνει η απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, περί Technical features of Outright Monetary Transactions, προς την κατοχυρούμενη στο άρθρο 123 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαγόρευση της νομισματικής χρηματοδοτήσεως των κρατικών προϋπολογισμών; Αντιβαίνει προς το άρθρο 123 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης μεταξύ άλλων το γεγονός ότι η απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας της 6ης Σεπτεμβρίου 2012 i) δεν προβλέπει κανένα ποσοτικό περιορισμό στην αγορά κρατικών ομολόγων (ποσότητα); ii) δεν προβλέπει την παρέλευση χρονικού διαστήματος μεταξύ της εκδόσεως κρατικών ομολόγων στην πρωτογενή αγορά και της αγοράς τους από το Ευρωπαϊκό Σύστημα Κεντρικών Τραπεζών στη δευτερογενή αγορά (διαμόρφωση των τιμών στην αγορά); iii) επιτρέπει τη διακράτηση του συνόλου των αγορασθέντων κρατικών ομολόγων μέχρι της λήξεώς τους (παρέμβαση στη λειτουργία της αγοράς); iv) δεν περιλαμβάνει συγκεκριμένες απαιτήσεις ως προς τη φερεγγυότητα των κρατικών ομολόγων που πρόκειται να αγορασθούν (κίνδυνος αθετήσεως); v) προβλέπει την ίδια μεταχείριση του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών με αυτή των ιδιωτών και λοιπών κατόχων κρατικών ομολόγων (περικοπή χρέους); 2. Επικουρικώς, για την περίπτωση που το Δικαστήριο αποφανθεί ότι η απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, περί Technical features of Outright Monetary Transactions, ως πράξη οργάνου της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο αιτήσεως για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως βάσει του άρθρου 267, πρώτο εδάφιο, στοιχείο βʹ, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης: α) Πρέπει τα άρθρα 119 και 127 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και τα άρθρα 17 έως 24 του πρωτοκόλλου περί του καταστατικού του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι επιτρέπουν στο σύστημα Κεντρικών Τραπεζών των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ (Ευρωσύστημα), διαζευκτικά ή σωρευτικά, i) να εξαρτά την αγορά κρατικών ομολόγων από την ύπαρξη και την τήρηση προγραμμάτων παροχής βοήθειας του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας ή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας τα οποία συνιστούν άσκηση οικονομικής πολιτικής (αιρεσιμότητα); ii) να αγοράζει κρατικά ομόλογα συγκεκριμένων μόνον κρατών μελών (επιλεκτικότητα); iii) να αγοράζει κρατικά ομόλογα των χωρών που εφαρμόζουν το πρόγραμμα επιπροσθέτως των προγραμμάτων παροχής βοήθειας του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας ή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (παραλληλία); iv) να παρακάμπτει περιορισμούς και όρους των προγραμμάτων παροχής βοήθειας του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας ή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (καταστρατήγηση); β) Πρέπει το άρθρο 123 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ερμηνευθεί, με γνώμονα την απαγόρευση της νομισματικής χρηματοδοτήσεως των κρατικών προϋπολογισμών, υπό την έννοια ότι επιτρέπει στο σύστημα Κεντρικών Τραπεζών των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ (Ευρωσύστημα), διαζευκτικά ή σωρευτικά, i) να αγοράζει κρατικά ομόλογα άνευ ποσοτικού περιορισμού (ποσότητα); ii) να αγοράζει στην πρωτογενή αγορά κρατικά ομόλογα χωρίς να αναμένει την παρέλευση ενός ελάχιστου χρονικού διαστήματος από της εκδόσεώς τους (διαμόρφωση των τιμών στην αγορά); iii) να διακρατεί το σύνολο των αγορασθέντων κρατικών ομολόγων μέχρι της λήξεώς τους (παρέμβαση στη λειτουργία της αγοράς); iv) να αγοράζει κρατικά ομόλογα χωρίς κάποιες ελάχιστες απαιτήσεις ως προς τη φερεγγυότητα (κίνδυνος αθετήσεως); v) να αποδέχεται την ίδια μεταχείριση του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών με αυτή των ιδιωτών και λοιπών κατόχων κρατικών ομολόγων (περικοπή χρέους); vi) να επηρεάζει τη διαμόρφωση των τιμών μέσω της αναγγελίας της προθέσεως αγοράς ή με άλλο τρόπο που να συμπίπτει χρονικά με την έκδοση κρατικών ομολόγων από κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ (παρότρυνση για πρώτη αγορά);»

27. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν οι ατομικώς προσφεύγοντες στην κυρία δίκη περί της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, η Die Linke, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η Ελληνική Δημοκρατία, η Κυπριακή Δημοκρατία, η Πορτογαλική Δημοκρατία, η Δημοκρατία της Πολωνίας, η Γαλλική Δημοκρατία, η Ιταλική Δημοκρατία, οι Κάτω Χώρες, το Βασίλειο της Ισπανίας, η Δημοκρατία της Ιρλανδίας και η Δημοκρατία της Φινλανδίας, καθώς και η ΕΚΤ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

28. Πρέπει, εκ προοιμίου, να σημειώσω ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, μολονότι κατέθεσε γραπτές παρατηρήσεις, δεν νομιμοποιείται να παραστεί σε διαδικασία όπως η παρούσα. Εφόσον πρόκειται για αίτηση προδικαστικής αποφάσεως περί του κύρους πράξεως που δεν έχει εκδοθεί από το εν λόγω θεσμικό όργανο, τούτο δεν νομιμοποιείται βάσει του άρθρου 23 του Οργανισμού να μετάσχει ως παρεμβαίνον στην παρούσα διαδικασία. Συνεπώς, εκτιμώ ότι το Δικαστήριο δεν πρέπει να λάβει υπόψη τις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

29. Στις 14 Οκτωβρίου 2014 πραγματοποιήθηκε η επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Σ’ αυτήν παρέστησαν οι παρεμβαίνοντες που είχαν προηγουμένως καταθέσει γραπτές παρατηρήσεις, με εξαίρεση την Κυπριακή Δημοκρατία και τη Δημοκρατία της Φινλανδίας.

IV – Προκαταρκτική παρατήρηση: Επί του συστημικού προβλήματος που θέτει η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, υπό το πρίσμα της σχετικής νομολογίας του BVerfG

30. Η διάταξη περί παραπομπής με την οποία υποβλήθηκαν τα παρόντα προδικαστικά ερωτήματα παρουσιάζει την ιδιαιτερότητα να αφιερώνει ένα εκτενές εισαγωγικό κεφάλαιο στις εθνικές διατάξεις και τη νομολογία που κρίνονται σχετικές. Η ιδιαιτερότητα δεν έγκειται, βεβαίως, στην παράθεση των εθνικών διατάξεων —στην υπό κρίση υπόθεση ένας περιορισμένος αριθμός συνταγματικών διατάξεων (τα άρθρα 20, 23, 38, 79 και 88 του Θεμελιώδους Νόμου της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, στο εξής: Θεμελιώδης Νόμος)—, αλλά στην εκτεταμένη παράθεση της νομολογίας του BVerfG σχετικά με το θεμέλιο και τα συνταγματικά όρια της εντάξεως της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σε κεφάλαιο αφιερωμένο στη «νομολογία του BVerfG» ( 4 ), το αιτούν δικαστήριο προβαίνει σε ερμηνεία της δικής του πρότερης νομολογίας που αποτελείται κατ’ ουσίαν από τις αποφάσεις του της 12ης Οκτωβρίου 1993 (Maastricht) ( 5 ), της 30ής Ιουνίου 2009 (Λισσαβώνα) ( 6 ) και της 6ης Ιουλίου 2010 (Honeywell) ( 7 ), εκ των οποίων η τελευταία συνιστά το πλέον πρόσφατο σχετικό νομολογιακό προηγούμενο.

31. Μπορεί να θεωρηθεί ότι, όπως σε πολλές άλλες περιπτώσεις, σκοπός του εισαγωγικού αυτού κεφαλαίου δεν είναι άλλος από το να βοηθήσει το Δικαστήριο να εντάξει τα υποβαλλόμενα ερωτήματα στο πλαίσιό τους. Ο σκοπός αυτός επιτελείται βεβαίως, αν και αυτή η παράγραφος δεν περιορίζεται σε συνοπτική αναπαραγωγή της εν λόγω εθνικής νομολογίας. Περιέχονται σε αυτήν, ταυτόχρονα, εκτιμήσεις που δεν μπορούν να θεωρηθούν ήσσονος σημασίας ( 8 ).

32. Η παρουσίαση κατ’ αυτόν τον τρόπο του προμνησθέντος εθνικού νομολογιακού πλαισίου, το εύρος του οποίου εκτίθεται προκαταρκτικώς ενώπιον του Δικαστηρίου, έχει, κατά την άποψή μου, άμεσες συνέπειες όσον αφορά το συστημικό πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Επισημαίνεται ευθύς εξαρχής ότι η νομολογία αυτή στο σύνολό της είναι υπερβολικά σύνθετη ώστε να μπορέσω να προβώ σε μια συνοπτική ερμηνεία της. Οι μειοψηφούσες γνώμες των δικαστών που συνοδεύουν τη διάταξη περί παραπομπής καταδεικνύουν την ύπαρξη διαφορετικών αντιλήψεων σε σχέση με την εφαρμογή του σκεπτικού της αποφάσεως Honeywell στην υπό κρίση υπόθεση ( 9 ).

33. Για να το θέσω όσο το δυνατόν απλούστερα, από το περιεχόμενο του προαναφερθέντος κεφαλαίου περί της εθνικής νομολογίας προκύπτουν τα ακόλουθα στοιχεία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, στις οποίες δεν είναι επί του παρόντος απαραίτητο να υπεισέλθω, η απάντηση του Δικαστηρίου στο ερώτημα που τίθεται ενώπιόν του σε σχέση με συγκεκριμένη πράξη της Ένωσης, όπως εν προκειμένω, δεν αποτελεί, κατ’ ανάγκην, καθοριστικό στοιχείο για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Αντιθέτως, μετά την επίλυση, κατά περίπτωση, της παραμέτρου που αφορά το δίκαιο της Ένωσης, ενδέχεται άλλη παράμετρος κύρους, με την εξέταση της οποίας είναι επιφορτισμένο το BVerfG, να έχει εφαρμογή στην αυτή επίδικη πράξη: το ίδιο το εθνικό Σύνταγμα.

34. Πιο συγκεκριμένα, μια τέτοιου είδους συνταγματική παράμετρος, στην εκτίμηση της οποίας θα προέβαινε ακολούθως το BVerfG, θα αφορούσε τόσο το αμετάβλητο περιεχόμενο του εθνικού Συντάγματος («συνταγματική ταυτότητα», αναγόμενη στο άρθρο 79, παράγραφος 3, του Θεμελιώδους Νόμου), όσο και την αρχή της δοτής αρμοδιότητας (με τις αναγκαίες συνέπειες όσον αφορά τις πράξεις της Ένωσης που έχουν εκδοθεί καθ’ υπέρβαση εξουσίας, αρχή που συνάγεται εμμέσως από το άρθρο 23, παράγραφος 1, του Θεμελιώδους Νόμου). Αμφότερες οι συνταγματικές παράμετροι όχι μόνο δεν αποκλείουν η μία την άλλη, αλλά αλληλοενισχύονται ( 10 ), όπως φαίνεται να συμβαίνει στην υπό κρίση υπόθεση. Τέτοιες παράμετροι κύρους (οι επονομαζόμενες «έλεγχος ταυτότητας» και «έλεγχος υπερβάσεως εξουσίας») μπορούν εξ ορισμού να εφαρμοστούν μόνον από το ίδιο το BVerfG ( 11 ).

35. Στο πλαίσιο αυτό, δεν πρέπει να προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι διάφορα παρεμβαίνοντα κράτη (οι Κάτω Χώρες, η Ιταλική Δημοκρατία και το Βασίλειο της Ισπανίας) αμφισβήτησαν ή ακόμη αρνήθηκαν, λιγότερο ή περισσότερο σθεναρά, το παραδεκτό της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Υποστηρίχθηκε, με απλά λόγια, ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως περί του κύρους πράξεως της Ένωσης δεν αποτελεί δικονομικό μηχανισμό που σκοπό έχει να διευκολύνει τα εθνικά δικαστήρια κατά την άσκηση ελέγχου περί του κύρους των πράξεων της Ένωσης, έλεγχο εκ μέρους αυτών των ιδίων, όπως εν προκειμένω, αλλά σκοπό έχει να διασφαλιστεί ότι ο έλεγχος αυτός θα γίνεται από το αποκλειστικώς αρμόδιο δικαιοδοτικό όργανο: το Δικαστήριο. Στο ίδιο πνεύμα: εάν η τελική κρίση όσον αφορά τη νομιμότητα πράξεως της Ένωσης επιφυλασσόταν στο εθνικό δικαστήριο, η προδικαστική παραπομπή θα είχε στην περίπτωση αυτή συμβουλευτικό απλώς χαρακτήρα και θα εκπληρούσε, συνεπώς, τον σκοπό της στο σύστημα ενδίκων προσφυγών που προβλέπουν οι Συνθήκες ( 12 ).

36. Εν τέλει, ένα εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να απευθύνει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο εάν το εν λόγω ερώτημα περιέχει ήδη, εγγενώς ή εννοιολογικώς, το βασικό ενδεχόμενο της κατ’ ουσίαν αποκλίσεως του αιτούντος δικαστηρίου από την απάντηση που θα λάβει. Και δεν μπορεί να το πράξει επειδή δεν πρόκειται για ενδεχόμενο που δύναται να γίνει δεκτό στο πλαίσιο του άρθρου 267 ΣΛΕΕ ( 13 ).

37. Ούτως εχούσης της δυσχέρειας που θα χαρακτήριζα ως «συστημική», προτείνω στο Δικαστήριο να την εξετάσει ως μέρος της απαντήσεώς του στα υποβληθέντα ερωτήματα. Ωστόσο, επισημαίνω επίσης ότι πρέπει να προβεί στην εξέτασή της μόνο στο μέτρο που κρίνεται απαραίτητο για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως, ήτοι στο μέτρο που αφορά το παραδεκτό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Είναι, πράγματι, αδιαμφισβήτητη η σημασία της προπαρατεθείσας νομολογίας του BVerfG, καθώς επίσης οι ενδεχόμενες συνέπειές της, όπως με ενάργεια έχει καταδειχθεί προ πολλού σε κάθε είδους νομολογιακό σχολιασμό ( 14 ). Αρκεί να σημειωθεί, εν είδει παραδείγματος, η αναφορά που περιέχεται στη σκέψη 30 της διατάξεως περί παραπομπής, σύμφωνα με την οποία οι έννοιες «συνταγματική ταυτότητα» και «έλεγχος υπερβάσεως εξουσίας» ανήκουν στη συνταγματική παράδοση πολλών κρατών μελών.

38. Βέβαια, ως προς το τελευταίο αυτό σημείο, η πλειονότητα των εθνικών συνταγματικών ή ανωτάτων δικαστηρίων, με τρόπο αρκετά διαφορετικό αλλά με σκοπό κατ’ ουσίαν προληπτικό, θεωρούν σκόπιμο να διατυπώσουν ή να αναφερθούν στο ενδεχόμενο, συνήθως εκτιθέμενο ως ακραίο ( 15 ), της διαρρήξεως του ευρωπαϊκού «συνταγματικού συμφώνου» στο οποίο στηρίζεται η διεργασία της ευρωπαϊκής ολοκληρώσεως, για να χρησιμοποιήσω μια όσο το δυνατόν ευρεία διατύπωση, ως συνέπεια της δράσεως κάποιου οργάνου της Ένωσης.

39. Εξάλλου, όπως συμβαίνει και σε άλλα ζητήματα ανάλογης σημασίας, δεν είναι, κατά την άποψή μου, σκόπιμο να προβεί το Δικαστήριο, για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως, σε εξέταση του λόγου υπάρξεως των διαφόρων αυτών επισημάνσεων —νοουμένων συνήθως ως ακραίων ας μου επιτραπεί να τονίσω—, καθώς επίσης της μικρότερης ή μεγαλύτερης κλιμακώσεώς τους σε επίπεδο κρατών μελών, ούτε επίσης της μικρότερης ή μεγαλύτερης ταυτίσεώς τους με τις κρίσεις που εκθέτει το BVerfG. «One case at a time» ( 16 ), αυτή πρέπει να είναι η συνετή στάση και στη συγκεκριμένη περίπτωση. Θα προσπαθήσω να εξηγήσω την άποψή μου.

40. Κατ’ αρχάς, το γεγονός ότι αυτή είναι η πρώτη φορά στα χρονικά που το BVerfG απευθύνεται στο Δικαστήριο υποβάλλοντας αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν χρήζει ειδικού σχολιασμού εκ μέρους μου, πέραν του ότι πρόκειται για την επιβεβαίωση αυτού που έχει αρχίσει να θεωρείται κανόνας. Ο διαρκώς επεκτεινόμενος, τρόπον τινά, χαρακτήρας της εννόμου τάξεως της Ένωσης φέρει τα αμιγώς συνταγματικά δικαστήρια των κρατών μελών στην ανάγκη να ενεργούν σταδιακά ως δικαστήρια υπό την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ ( 17 ). Η ιδιαίτερη θέση που καταλαμβάνουν τα συνταγματικά δικαστήρια στην πλειονότητα των κρατών μελών αρκούσε, κατά το παρελθόν, προς εξήγηση του εξαιρετικού χαρακτήρα των περιπτώσεων κατά τις οποίες τα δικαστήρια αυτά απευθύνθηκαν στο Δικαστήριο, σε αναζήτηση τόσο δικαστικής αρωγής όσο και συνεργασίας προς διασφάλιση της ομοιόμορφης ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης. Η συνολική εικόνα αρχίζει να είναι διαφορετική και η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως μάλλον το επιβεβαιώνει.

41. Ταυτοχρόνως όμως, με το εισαγωγικό αυτό κεφάλαιο της διατάξεως περί παραπομπής αναδύεται ένα έντονο στοιχείο «εξαιρετικότητας» στην πρωτοβουλία του BVerfG. Δεν είναι καθόλου σαφές εάν η υποβολή της παρούσας αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να γίνει αντιληπτή ως στοιχείο κανονικοποιήσεως υπό την προαναφερθείσα έννοια.

42. Πράγματι, από την εν λόγω νομολογία προκύπτει ότι η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αποτελεί την αναπόφευκτη συνέπεια μιας καταστάσεως που θεωρείται «εξαιρετική», η οποία μπορεί, επί του παρόντος και απλουστευτικά, να χαρακτηριστεί ως υπέρβαση εξουσίας: η εκτίμηση περί του ότι θεσμικό ή άλλο όργανο της Ένωσης προέβη σε κατάφωρη παράβαση του συστήματος κατανομής των αρμοδιοτήτων που απορρέει από τις Συνθήκες, εκτίμηση, όμως, θεμελιούμενη στο εθνικό Σύνταγμα και λαμβάνουσα υπόψη κριτήρια απορρέοντα από αυτό. Επί του παρόντος, θα περιοριστώ στη διάσταση «υπέρβαση εξουσίας» της νομολογίας αυτής, παραμερίζοντας τη διάσταση «συνταγματική ταυτότητα».

43. Η υπό κρίση υπόθεση ανταποκρίνεται πλήρως στην περίπτωση που μόλις περιγράφηκε. Το εθνικό δικαστήριο εκκινεί από τη βασική διαπίστωση ότι πρόκειται για πράξη οργάνου της Ένωσης ( 18 ) εκδοθείσα καθ’ υπέρβαση εξουσίας. Ειδικότερα, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, θα επρόκειτο για «προδήλως και από διαρθρωτικής απόψεως βαρύνουσας σημασίας πράξη εκδοθείσα καθ’ υπέρβαση εξουσίας» ( 19 ), με περαιτέρω συνέπειες, στην υπό κρίση υπόθεση, στα βασικά συστατικά στοιχεία της εθνικής συνταγματικής τάξεως ( 20 ).

44. Όσον αφορά το συστημικό πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, με την απόφαση Honeywell είχε κριθεί, σε παρόμοια περίπτωση, και στο πλαίσιο ήδη, κατά κάποιο τρόπο, αρξαμένου ελέγχου υπερβάσεως εξουσίας, ότι έπρεπε να «δοθεί» στο Δικαστήριο η «δυνατότητα» να αποφανθεί επί του κύρους της επίδικης πράξεως, απόφαση που το BVerfG επρόκειτο να θεωρήσει ως «δεσμευτική κατ’ ουσίαν ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης» ( 21 ).

45. Πρέπει να παραμεριστούν επί του παρόντος οι αμφιβολίες που εγείρονται περί του εάν οι συγκεκριμένες διατυπώσεις του αιτούντος δικαστηρίου ανταποκρίνονται επαρκώς στην υποχρέωση που υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια του τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Σημασία έχει ότι διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου σχετικά με το κύρος πράξεως «εντάσσεται» στο πλαίσιο κύριας δίκης έχουσας ως αντικείμενο τον έλεγχο της εν λόγω πράξεως υπό το πρίσμα της υπερβάσεως εξουσίας. Πρόκειται βεβαίως για μιαν επί της αρχής αναγνώριση του ότι εναπόκειται στο Δικαστήριο να προβεί, κατά τρόπο δεσμευτικό για το εθνικό δικαστήριο, σε ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης στο πλαίσιο του ελέγχου της επίδικης πράξεως. Το ζήτημα, ωστόσο, είναι ακόμη πιο περίπλοκο.

46. Και είναι περίπλοκο διότι το ανωτέρω δεν αποκλείει, όπως εκτίθεται αμέσως, και εφόσον το έχω κατανοήσει ορθώς, την άσκηση διαδοχικού («επιπλέον») ελέγχου από το BVerfG, όταν είναι «πρόδηλο» ότι η επίμαχη πράξη έχει παραβιάσει την αρχή της δοτής αρμοδιότητας, η δε παράβαση θεωρείται «πρόδηλη» όταν συντελείται κατά «τρόπο» που συνεπάγεται «συγκεκριμένη παραβίαση» της εν λόγω αρχής και μπορεί επιπλέον να χαρακτηριστεί ως «αρκούντως κατάφωρη» ( 22 ). Εάν η ερμηνεία που δίδω στο προαναφερθέν απόσπασμα είναι ορθή, είναι σαφές ότι η «ένταξη», ούτως ειπείν, της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στη διαδικασία τελικής εκτιμήσεως από το εθνικό δικαστήριο περί της υπάρξεως πράξεως εκδοθείσας καθ’ υπέρβαση εξουσίας θέτει ζητήματα που θα χαρακτήριζα συστημικά.

47. Προκύπτει, επιπλέον, ότι η αίτηση αυτή προς το Δικαστήριο, η οποία κρίνεται απαραίτητη, να αποφανθεί προηγουμένως επί της επίδικης πράξεως, βεβαίως μόνον υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης, παρουσιάζεται ως έκφανση της «σχέσεως συνεργασίας» που πρέπει να διέπει αμφότερα τα δικαστήρια, όπως η τελευταία έννοια έχει διαμορφωθεί από το ίδιο το αιτούν δικαστήριο.

48. Αυτή η «σχέση συνεργασίας» μολονότι στερείται σαφούς περιεχομένου, επιδιώκει ασφαλώς κάτι περισσότερο από ό,τι ο αόριστος «διάλογος» μεταξύ δικαστηρίων. Έσχατη θεμελίωσή της αποτελεί η αρχή σύμφωνα με την οποία η υποχρέωση που υπέχει το ομοσπονδιακό συνταγματικό δικαστήριο να διασφαλίζει τη βασική τάξη που απορρέει από το εθνικό σύνταγμα πρέπει να ασκείται πάντοτε με πνεύμα κατανοήσεως και προσοχής έναντι του δικαίου της Ένωσης («europarechtsfreundlich»), αρχή η οποία θα μπορούσε ενδεχομένως να συναχθεί επίσης από την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας (άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ).

49. Γίνεται έτσι πλήρως αντιληπτή η αμφισημία με την οποία βρίσκεται αντιμέτωπο το Δικαστήριο στην υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως: από τη μια πλευρά, ένα εθνικό συνταγματικό δικαστήριο που αναγνωρίζει τελικώς τη δέσμευση που υπέχει ως εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, και τούτο ως έκφραση μιας ειδικής σχέσεως συνεργασίας και μιας γενικής αρχής δράσεως υπέρ του «προγράμματος ευρωπαϊκής ολοκληρώσεως». Από την άλλη, ωστόσο, πλευρά, ένα εθνικό δικαστήριο που αποτείνεται στο Δικαστήριο χωρίς να αποποιείται, όπως αφήνει να εννοηθεί, της τελικής ευθύνης του να αποφανθεί κατά νόμον όσον αφορά τους συνταγματικούς όρους και τις προϋποθέσεις που διέπουν την ένταξη του αντίστοιχου κράτους στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η αμφισημία αυτή είναι διάχυτη σε όλο το κείμενο της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, κατά τρόπο που είναι δύσκολο να αγνοηθεί κατά την ανάλυση της υποθέσεως.

50. Περιοριζόμενος στο πρόβλημα που έχω χαρακτηρίσει ως συστημικό πρόβλημα που θέτει η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, εκτιμώ ότι πρέπει καταρχάς να εξεταστεί εάν η υπό κρίση αίτηση εδράζεται στις βασικές αρχές στις οποίες θεμελιώθηκε με τις διαδοχικές Συνθήκες αυτή η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία, η επονομαζόμενη «προδικαστική παραπομπή», επί της οποίας οικοδομήθηκε, κατά κύριο λόγο, η δικαστική διασφάλιση του δικαίου της Ένωσης ( 23 ).

51. Βεβαίως, εάν ο μόνος τρόπος ερμηνείας της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως ήταν ο με ιδιαίτερη παραστατικότητα προταθείς από την Ιταλική Δημοκρατία ( 24 ), δεν θα καταλείπετο άλλη λύση από το να θεωρηθεί ότι, πέρα από τα φαινόμενα, δεν πρόκειται στην πραγματικότητα για αίτηση προδικαστικής αποφάσεως «του άρθρου 267», αλλά για κάτι διαφορετικό, κάτι που, σε κάθε περίπτωση, είναι δύσκολο να εντοπιστεί στη Συνθήκη.

52. Η προδικαστική παραπομπή, πράγματι, όπως ορθώς υποστηρίζουν ορισμένοι από τους παρεμβαίνοντες στην παρούσα διαδικασία, ουδέποτε δομήθηκε ως απλή «δυνατότητα» του Δικαστηρίου «να συμπέσει» στην άποψή του με το εθνικό δικαστήριο, είτε κρίνοντας ότι ορισμένη πράξη έχει εκδοθεί καθ’ υπέρβαση εξουσίας είτε προβαίνοντας σε άλλη εκτίμηση, με πιθανή συνέπεια η ενδεχόμενη «έλλειψη συμπτώσεως» να καθιστά την απάντηση του Δικαστηρίου άνευ σημασίας. Είναι δε σαφές ότι η εκτίμηση αυτή δεν αναιρείται από την κατ’ αρχήν διάθεση εξετάσεως της δυνατότητας αποδοχής συγκεκριμένης σύμφωνης ερμηνείας της επίδικης πράξεως. Τελικά, στο πλαίσιο αυτό, η αίτηση που απευθύνεται στο Δικαστήριο προς έκδοση προδικαστικής αποφάσεως θα μπορούσε επίσης να έχει ως έσχατη και ανεπιθύμητη συνέπεια τη συμμετοχή του ίδιου του Δικαστηρίου στην αιτιώδη αλυσίδα που θα οδηγούσε στη διάρρηξη του συνταγματικού συμφώνου στο οποίο εδράζεται η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ( 25 ).

53. Υπό την προοπτική μιας κατ’ αυτόν τον τρόπο κατανοήσεως της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο αφήνει να εννοηθεί, πάντοτε όσον αφορά τον έλεγχο υπερβάσεως εξουσίας, ότι η παράμετρος ή το κριτήριό του εκτιμήσεως της επίδικης πράξεως ενδέχεται να είναι διαφορετικό από αυτό που εναπόκειται στο Δικαστήριο να εφαρμόσει («ενδέχεται να μην υπάρχει πλήρης αντιστοιχία») ( 26 ). Τούτο θα είχε ως συνέπεια η διαφορά ενώπιον του BVerfG να είναι έως ορισμένου σημείου διαφορετική από την προηγουμένως υποβληθείσα στο Δικαστήριο. Ωστόσο, λαμβανομένης υπόψη τόσο της προσεκτικής διατυπώσεως του BVerfG όσο και της φύσεως των επιχειρημάτων που αναπτύσσει ( 27 ), κλίνω υπέρ της απόψεως ότι, κατ’ ουσίαν, η παράμετρος του ελέγχου υπερβάσεως εξουσίας θα είναι σε μεγάλο βαθμό η ίδια.

54. Υπό την έννοια αυτή, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως μπορεί να αποτελέσει απόδειξη του ανωτέρω. Πράγματι, εφόσον σημαντικό μέρος της κρίσεως περί του κύρους της επίδικης αποφάσεως της ΕΚΤ καθορίζεται από την ερμηνεία που δίδεται στο εύρος των αρμοδιοτήτων της Τράπεζας, ιδίως στον πρωταρχικό στόχο της «σταθερότητας των τιμών», η έννοια αυτή αποτελεί συστατικό στοιχείο τόσο της Συνθήκης (άρθρο 127, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ) όσο του εθνικού Συντάγματος (άρθρο 88, in fine, του Θεμελιώδους Νόμου). Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, θα πρόκειται για ερμηνεία του εύρους της ίδιας έννοιας, της «σταθερότητας των τιμών» ως κύριας αποστολής της ΕΚΤ, ανεξαρτήτως του εάν η έννοια αυτή περιλαμβάνεται στον έναν ή τον άλλο θεμελιώδη κανόνα, ή σε αμφότερους.

55. Πάντως, σύμφωνα με τη διάταξη περί παραπομπής, στην κύρια δίκη δεν διακυβεύεται μόνον η αρχή της δοτής αρμοδιότητας (υπέρβαση εξουσιών), αλλά επίσης η «συνταγματική ταυτότητα» της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, και τούτο λόγω των συνεπειών που θα είχε η επίδικη πράξη από τη σκοπιά του εθνικού συνταγματικού οργάνου το οποίο καλείται κατά κύριο λόγο να εκφράσει τη θέληση των πολιτών. «Έλεγχος υπερβάσεως εξουσίας» και «έλεγχος ταυτότητας», σύμφωνα με την ορολογία του BVerfG, θα συνδυάζονταν, στην περίπτωση αυτή, στο πλαίσιο της κύριας δίκης.

56. Το ζήτημα, όμως, της διαφορετικής παραμέτρου ελέγχου που εναπόκειται στα δύο δικαστήρια να εφαρμόσουν επανέρχεται στο συγκεκριμένο τμήμα της διατάξεως περί παραπομπής. Το BVerfG τονίζει, λοιπόν, κατά γράμμα, όσον αφορά τον «έλεγχο ταυτότητας» ότι, «(σ)το πλαίσιο της υφιστάμενης σχέσεως συνεργασίας, το Δικαστήριο έχει την ευθύνη για την ερμηνεία του μέτρου. Ως εκ τούτου, εναπόκειται στο BVerfG να διαπιστώσει ποιος είναι ο μη απαραβίαστος πυρήνας της συνταγματικής ταυτότητας και να εξετάσει εάν το μέτρο (όπως αυτό έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο) προσβάλλει τον πυρήνα αυτόν» ( 28 ).

57. Θα μπορούσαν να διατυπωθούν εκ νέου στο σημείο αυτό διάφορες σημαντικές παρατηρήσεις. Θα επισημάνω απλώς, χωρίς να καθίσταται αναγκαία η εξέταση άλλων ενδεχομένων περιπτώσεων, ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, στην οποία όλα φαίνεται να συνηγορούν υπέρ της απόψεως ότι «έλεγχος υπερβάσεως εξουσίας» και «έλεγχος ταυτότητας» είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι, εξακολουθούν να υφίστανται οι δυσχέρειες στις οποίες αναφέρθηκα ήδη προκειμένου να γίνει δεκτή η ύπαρξη διαφορετικών παραμέτρων ελέγχου στο έργο του Δικαστηρίου και σε αυτό του BVerfG.

58. Σε κάθε περίπτωση, ας μου επιτραπεί να διατυπώσω στο σημείο αυτό της συλλογιστικής μου κάποια γενικού χαρακτήρα σχόλια.

59. Πρώτον, θεωρώ σχεδόν αδύνατον να διατηρηθεί αυτή η Ένωση, όπως την γνωρίζουμε σήμερα, εάν υπόκειτο σε απόλυτου χαρακτήρα επιφύλαξη, δυσχερώς προσδιοριζόμενη και κατ’ ουσίαν επαφιόμενη στην ελεύθερη βούληση των κρατών μελών, υπό μορφή κριτηρίου καλούμενου «συνταγματική ταυτότητα», ιδίως δε εάν τούτο διαφοροποιείται από το κριτήριο της «εθνικής ταυτότητας» του άρθρου 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ.

60. Τέτοιου είδους «επιφύλαξη ταυτότητας», αυτοτελώς διαμορφωθείσα και ερμηνευόμενη από τα αρμόδια όργανα, συχνά δικαιοδοτικά, των κρατών μελών, ο αριθμός των οποίων, όπως είναι γνωστό και δεν χρειάζεται υπόμνηση, ανέρχεται στα 28, θα συνεπαγόταν ασφαλώς για την έννομη τάξη της Ένωσης δευτερεύοντα μόνο ρόλο, τουλάχιστον από ποιοτικής απόψεως. Χωρίς να υπεισέλθω σε λεπτομέρειες, και χωρίς να εκφέρω αξιολογική κρίση, φρονώ ότι τα χαρακτηριστικά της υπό κρίση υποθέσεως θα μπορούσαν να αποτελέσουν χαρακτηριστικό παράδειγμα της υποθετικής περιπτώσεως που μόλις αναφέρθηκε.

61. Δεύτερον, πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να υπομνησθεί ο τρόπος με τον οποίο το Δικαστήριο έχει προσεγγίσει την κατηγορία των «κοινών συνταγματικών παραδόσεων» των κρατών μελών προκειμένου να αντλήσει έμπνευση κατά τη θεμελίωση του συστήματος αξιών επί των οποίων στηρίζεται η Ένωση ( 29 ). Ειδικότερα, το Δικαστήριο προσέφυγε κατά κόρον σε αυτές τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις, προκειμένου να θεμελιώσει τη δική του παράδοση δικαιωμάτων, την παράδοση των δικαιωμάτων της Ένωσης. Η Ένωση απέκτησε κατ’ αυτόν τον τρόπο τον χαρακτήρα, όχι μόνο κοινότητας δικαίου, αλλά επίσης «κοινότητας συνταγματικής παράδοσης» ( 30 ). Η κοινή αυτή συνταγματική παράδοση εμφανίζεται ως μέρος της κοινής ταυτότητας της Ένωσης, έτσι ώστε, κατά την άποψή μου, η συνταγματική ταυτότητα εκάστου κράτους μέλους, με ιδιαίτερα βεβαίως χαρακτηριστικά, στον βαθμό που καταλείπεται προς τούτο χώρος, να μη διαφοροποιείται ριζικά από την εν λόγω κοινή συνταγματική παράδοση, για να χρησιμοποιήσω μια κάπως επιφυλακτική έκφραση. Αντιθέτως, μια καλώς εννοούμενη δεκτική στάση έναντι του δικαίου της Ένωσης θα οδηγούσε μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα στη διαπίστωση μιας αρχής ουσιαστικής συγκλίσεως μεταξύ της συνταγματικής ταυτότητας της Ένωσης και αυτής εκάστου κράτους μέλους.

62. Επανερχόμενος στο συστημικό πρόβλημα που θέτει η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, εκτιμώ ότι ο κίνδυνος «χρησιμοποιήσεώς της ως εργαλείο για την επίτευξη αλλότριων σκοπών», σε ένα πλαίσιο εθνικής εκτιμήσεως αντιστοιχούσας σε «έλεγχο υπερβάσεως εξουσίας» σε συνδυασμό με «έλεγχο ταυτότητας», είναι αρκούντως υπαρκτός ώστε να διερωτηθούμε εάν θα ήταν δυνατόν να υπάρξει εναλλακτική προσέγγιση για την απάλειψη αυτού του προβλήματος. Κατά την εκτίμησή μου, είναι δυνατή μια τέτοιου είδους εναλλακτική προσέγγιση, εάν ληφθούν υπόψη οι λόγοι που οδήγησαν στη διαμόρφωση της νομολογιακής αυτής θέσεως, με παράλληλη προσφυγή στις δυνατότητες της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας (άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ). Σε τελική ανάλυση, θα πρόκειται για συναγωγή πλεονεκτημάτων από την αμφισημία η οποία, όπως προανέφερα, φαίνεται να περιβάλλει την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.

63. Δεν πρέπει να παροράται ότι, εξ όσων είναι γνωστά, λόγος περί της υποχρεώσεως, ούτως ειπείν, υποβολής προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο γίνεται προφανώς για πρώτη φορά στην απόφαση του BVerfG της 6ης Ιουλίου 2010 (Honeywell), με σκοπό, όπως έχει ευρέως αναγνωριστεί, να διατηρηθεί ανοικτός ο διάλογος μεταξύ δικαστηρίων καθ’ όλον τον χρόνο που τούτο επιβάλλεται από τη σπουδαιότητα της υποθέσεως ( 31 ). Υπό το πρίσμα αυτό, η αναφορά στο ενδεχόμενο αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως εκφράζει την προσδοκία ότι η ερμηνεία του Δικαστηρίου δύναται να συμβάλει στην πληρέστερη απάντηση στα αιτήματα που προβάλλονται στην κύρια δίκη. Το επιθυμητό τελικό αποτέλεσμα θα ήταν ο ενδεχόμενος διαδοχικός έλεγχος επί τη βάσει των συνταγματικών παραμέτρων, υπό τις περιστάσεις της υποθέσεως, να μην κατέληγε σε συμπεράσματα ευθέως αντίθετα προς την απάντηση του Δικαστηρίου.

64. Επιπροσθέτως, είναι σαφές ότι η αρχή της καλόπιστης συνεργασίας έχει εφαρμογή και στα δικαστήρια, περιλαμβανομένων των δύο δικαστηρίων που μετέχουν στη σημαντική αυτή διαδικασία ( 32 ). Αυτή η αμοιβαία καλόπιστη στάση καθίσταται περισσότερο αναγκαία σε εκείνες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ανώτατο δικαστήριο κράτους μέλους, κατά την υπεύθυνη άσκηση των συνταγματικών αρμοδιοτήτων του, και χωρίς να προβεί σε άλλες εκτιμήσεις, εκθέτει καλή τη πίστει τον προβληματισμό του έναντι συγκεκριμένης αποφάσεως οργάνου της Ένωσης. Η εν λόγω αρχή της καλόπιστης συνεργασίας δεσμεύει συνεπώς το εθνικό δικαστήριο, καθόσον απόκειται σε αυτό να δώσει μορφή και περιεχόμενο στην αρχή αυτή. Όσον αφορά το Δικαστήριο, εκτιμώ ότι η εν λόγω αρχή, υπό τις περιστάσεις της παρούσας υποθέσεως, το δεσμεύει με διττό τρόπο.

65. Κατά κύριο λόγο, και επί της ουσίας, πρέπει να σημειωθεί ότι η αρχή αυτή το δεσμεύει να απαντήσει με τη μέγιστη δυνατή ευθύτητα στο ερώτημα που απολύτως καλόπιστα του υποβλήθηκε, ζήτημα ως προς το οποίο δεν χωρεί η παραμικρή αμφιβολία. Ειδικότερα, εάν, κατά την παράθεση των σοβαρών αμφιβολιών του ως προς το κύρος ή την ερμηνεία της επίμαχης πράξεως, το εθνικό δικαστήριο εκφράζεται χωρίς περιστροφές, τούτο θα πρέπει να ερμηνευθεί ως έκφραση του έντονου προβληματισμού του επί του θέματος. Εκτιμώ ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο πρέπει να γίνει αντιληπτή η έκκληση της Γερμανικής Κυβερνήσεως για «εποικοδομητικό» χειρισμό της υπό κρίση υποθέσεως ( 33 ).

66. Δεύτερον, και σημαντικότερο επί του παρόντος, η αρχή της καλόπιστης συνεργασίας απαιτεί από το Δικαστήριο να καταβάλει ιδιαίτερη προσπάθεια προκειμένου να δώσει ουσιαστική απάντηση στο υποβαλλόμενο ερώτημα, υπερβαίνοντας όλες τις δυσκολίες στις οποίες εκτενώς αναφέρθηκα. Τούτο σημαίνει ότι το Δικαστήριο πρέπει να εκκινήσει από συγκεκριμένη αφετηρία όσον αφορά την τελική διαμόρφωση της απαντήσεώς του.

67. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο δεν πρέπει να αποκλείσει εκ προοιμίου ή μάλλον θα πρέπει να δεχθεί, ότι το εθνικό δικαστήριο, ενόψει και λαμβανομένης υπόψη της απαντήσεως του Δικαστηρίου, και υπό την επιφύλαξη της ασκήσεως της δικής του αρμοδιότητας, θα αποδεχθεί ως καθοριστική για τις διαφορές των οποίων επιλαμβάνεται την απάντηση του Δικαστηρίου στο υποβληθέν ερώτημα. Η καλόπιστη συνεργασία εισάγει ένα στοιχείο εμπιστοσύνης, εμπιστοσύνης που δύναται να αποκτήσει ιδιαίτερο περιεχόμενο στην υπό κρίση υπόθεση. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η παρούσα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως φαίνεται να έχει διατυπωθεί από το BVerfG υπό όρους που επιτρέπουν στο Δικαστήριο να έχει εμπιστοσύνη, εντός λογικών ορίων, ότι το εν λόγω δικαστήριο θα αποδεχθεί ως επαρκή και οριστική την απάντηση που θα λάβει, ενώ ενδέχεται η απάντηση αυτή να του παράσχει επαρκείς παραμέτρους προκειμένου να απαντήσει στα αιτήματα που προβάλλονται στις κύριες δίκες ( 34 ). Ο «χάρτης πορείας» που το ίδιο το BVerfG χάραξε με την απόφαση Honeywell μάλλον συνηγορεί υπέρ της προσεγγίσεως αυτής ( 35 ).

68. Εφόσον αυτή η διάγνωση της καταστάσεως είναι αποδεκτή, εκτιμώ ότι το Δικαστήριο πρέπει να εξετάσει το «συστημικό» πρόβλημα που θέτει η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, απορρίπτοντας ενδεχόμενα άλλα από αυτά που έχω προτείνει, στο μέτρο που μπορούν να θεωρηθούν ακραία, μάλλον απίθανα και, εν τέλει, ανεπαρκή ώστε να στηρίξουν την άποψη να μη δοθεί απάντηση επί της ουσίας στα ερωτήματα που υποβάλλονται με την παρούσα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.

69. Συνεπώς, και ως πρώτο ενδιάμεσο συμπέρασμα, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ότι προσήκει απάντηση επί της ουσίας στα προδικαστικά ερωτήματα.

V – Παραδεκτό

70. Μεγάλος αριθμός κρατών μελών, καθώς επίσης και τα θεσμικά όργανα που κατέθεσαν παρατηρήσεις στην παρούσα διαδικασία, ήγειραν ζήτημα παραδεκτού όσον αφορά τα κύρια ερωτήματα, στον βαθμό που αυτά αφορούν ζήτημα κύρους συγκεκριμένης πράξεως, του προγράμματος OMT, το οποίο στερείται εννόμων αποτελεσμάτων έναντι τρίτων.

71. Λίαν συνοπτικώς, οι αναφερθέντες παρεμβαίνοντες τονίζουν τον μη οριστικό χαρακτήρα, ή ακόμη, θα μπορούσαμε να πούμε, «προπαρασκευαστικό», της πράξεως για την οποία υπήρξε συμφωνία στις 6 Σεπτεμβρίου 2012, και με την οποία το Διοικητικό Συμβούλιο αποφάσισε τα βασικά κριτήρια που θα διέπουν το προαναφερθέν πρόγραμμα το οποίο τελεί υπό την οριστική έγκρισή του. Όπως επιβεβαίωσε η EKT, κατά τη συνεδρίαση εκείνη υπήρξε συμφωνία για ορισμένα κριτήρια, αλλά όχι για το πρόγραμμα OMT καθεαυτό. Ο έλεγχος κύρους του εν λόγω προγράμματος μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνον όταν το Διοικητικό Συμβούλιο εγκρίνει, σύμφωνα με το προβλεπόμενο στο καταστατικό της EKT σύστημα πράξεων, τυπικώς το πρόγραμμα και προβεί στη δημοσίευσή του.

72. Η νομολογία του Δικαστηρίου θα μπορούσε, κατ’ αρχήν, να στηρίξει την ερμηνεία αυτή. Η νομολογία επί των προσφυγών ακυρώσεως δεν δέχεται ότι είναι δεκτικές προσβολής πράξεις που στερούνται εννόμων αποτελεσμάτων ( 36 ). Και στο συγκεκριμένο πλαίσιο της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο είχε ήδη κρίνει κατά το παρελθόν ως απαράδεκτες προδικαστικές παραπομπές με τις οποίες εκφράζονταν αμφιβολίες σε σχέση με άτυπες πράξεις, μη δημοσιευθείσες και χωρίς δεσμευτικά αποτελέσματα ( 37 ). Τέτοιου είδους πράξη αποτελεί, σύμφωνα με τους παρεμβαίνοντες στην παρούσα διαδικασία, το πρόγραμμα OMT, η ανακοίνωση του οποίου έγινε στις 6 Σεπτεμβρίου 2012 από τον Πρόεδρο της EKT σε συνέντευξη Τύπου, ενώ ακολούθησε ανακοινωθέν Τύπου με το οποίο παρουσιάστηκαν αναλυτικώς οι βασικές τεχνικές πτυχές του.

73. Για τους λόγους που εν συνεχεία θα εκθέσω, εκτιμώ, παρά ταύτα, ότι το πρόγραμμα OMT αποτελεί πράξη το κύρος της οποίας μπορεί να ελεγχθεί σε προδικαστική διαδικασία περί του κύρους. Το συμπέρασμα αυτό ερείδεται σε δύο διαφορετικούς λόγους. Πρώτον, είναι, κατά την άποψή μου, καθοριστικό το γεγονός ότι πρόκειται για πράξη που καταρτίζει κατά τα γενικά χαρακτηριστικά του ένα γενικό πρόγραμμα δράσεως συγκεκριμένου θεσμικού οργάνου της Ένωσης. Δεύτερον, φρονώ ότι επιβάλλεται να δοθεί προσοχή στην ιδιαίτερη σημασία που έχουν οι δημόσιες ανακοινώσεις της EKT στο πλαίσιο της εφαρμογής μιας σύγχρονης νομισματικής πολιτικής.

74. Από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του, το Δικαστήριο απαιτούσε ως προϋπόθεση προσβολής των πράξεων την ύπαρξη δεσμευτικού χαρακτήρα και δυνατότητας παραγωγής εννόμων αποτελεσμάτων ( 38 ). Οι προϋποθέσεις αυτές πρέπει να συντρέχουν σωρευτικώς, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στην περίπτωση του προδικαστικού ελέγχου περί του κύρους συστάσεων, μπορούν να συντρέχουν διαζευτικώς ( 39 ).

75. Ωστόσο, φρονώ ότι αμφότερες οι προϋποθέσεις αξιολογούνται διαφορετικά αναλόγως του άμεσου αποδέκτη της προσβαλλομένης πράξεως. Όπως ευθύς αμέσως πρόκειται να εκθέσω, η νομολογία εμφανίζεται περισσότερο ευέλικτη κατά την εφαρμογή των δύο προϋποθέσεων οσάκις η προσβαλλόμενη πράξη αποτελεί μέτρο σχεδιασμού ενός γενικού προγράμματος δράσεως που σκοπό έχει να δεσμεύσει την ίδια την εκδότρια αρχή, απ’ ό,τι οσάκις η πράξη περιέχει μέτρο με διαπλαστικό αποτέλεσμα στις έννομες σχέσεις με τρίτους. Ο λόγος έγκειται στο ότι τα γενικά προγράμματα δράσεως μιας δημόσιας αρχής ενδέχεται να παρουσιάζονται με άτυπη μορφή και, παρά ταύτα, να δύνανται να επηρεάζουν ευθέως την έννομη κατάσταση των ιδιωτών. Αντιθέτως, τα μέτρα των οποίων άμεσοι αποδέκτες είναι ιδιώτες πρέπει να πληρούν συγκεκριμένες απαιτήσεις τύπου και ουσίας, διότι άλλως ενδέχεται να θεωρηθούν ανυπόστατα.

76. Ένα γενικό πρόγραμμα δράσεως, όπως το επίδικο, μπορεί να παρουσιάζεται με μη συμβατικές τεχνικές, μπορεί να έχει ως αποδέκτη την ίδια την εκδότρια αρχή, μπορεί εξωτερικά να είναι τυπικώς ανύπαρκτο, το γεγονός όμως ότι έχει τη δυνατότητα να επηρεάσει αποφασιστικά την έννομη κατάσταση τρίτων αιτιολογεί την αντιμετώπισή του ως «πράξη» υπό ένα αντισυμβατικό πρίσμα. Σε αντίθετη περίπτωση θα υπήρχε ο κίνδυνος αποδυναμώσεως από θεσμικό όργανο του συστήματος πράξεων και των αντίστοιχων δικονομικών εγγυήσεων, στον βαθμό που πράξεις με εξωτερικό αντίκτυπο θα παρουσιάζονταν υπό τον μανδύα γενικών προγραμμάτων.

77. Η νομολογία του Δικαστηρίου επέδειξε ιδιαίτερη ευελιξία κατά την εξέταση αυτού του είδους γενικών προγραμμάτων δράσεως τα οποία έχουν ικανότητα παραγωγής εξωτερικών αποτελεσμάτων.

78. Η απόφαση Επιτροπή κατά Συμβουλίου (AETR) ( 40 ), εκδοθείσα το 1971, αποτελεί σημαντικό σημείο εκκινήσεως, καθώς το Δικαστήριο εξέτασε, μεταξύ άλλων, εάν έχει τον χαρακτήρα πράξεως απόφαση του Συμβουλίου σχετικά με τη διαπραγμάτευση και τη σύναψη, από τα κράτη μέλη, διεθνούς συμφωνίας. Κατά την άποψη του Συμβουλίου, η εν λόγω απόφαση δεν συνιστούσε ούτε από άποψη τύπου ούτε από άποψη αντικειμένου ή περιεχομένου πράξη δεκτική προσβολής, αλλά πολιτική συμφωνία μεταξύ κρατών μελών στο πλαίσιο του Συμβουλίου, χωρίς πρόθεση δημιουργίας δικαιώματος, επιβολής υποχρεώσεως ή τροποποιήσεως ορισμένης εννόμου καταστάσεως.

79. Κατά την εξέταση των επιχειρημάτων του Συμβουλίου, το Δικαστήριο έκρινε ότι πρέπει να είναι δεκτικές δικαστικού ελέγχου «όλες οι πράξεις των κοινοτικών οργάνων, όποια και αν είναι η φύση ή η μορφή τους, οι οποίες αποσκοπούν στη δημιουργία εννόμων αποτελεσμάτων» ( 41 ). Μετά από εξέταση της προσβαλλομένης συμφωνίας, το Δικαστήριο σημείωσε κατά κύριο λόγο δύο χαρακτηριστικά: πρώτον, ότι η συμφωνία δεν αποτελούσε έκφραση ηθελημένου συντονισμού, αλλά αποτύπωση υποχρεωτικής «γραμμής» συμπεριφοράς ( 42 )· και δεύτερον, ότι οι διατάξεις της εν λόγω συμφωνίας θα μπορούσαν ενδεχομένως «να παρεκκλίνουν από τις διαδικασίες που προβλέπει η Συνθήκη» ( 43 ).

80. Επιπλέον, και συμπληρωματικώς προς την απόφαση-σταθμό AETR (EU:C:1971:32), το Δικαστήριο έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στις περιστάσεις υπό τις οποίες εκδίδεται η προσβαλλόμενη πράξη. Πέρα από το αντικειμενικό στοιχείο που αναφέρθηκε προηγουμένως, το πλαίσιο στο οποίο εγκρίνεται η πράξη μπορεί να προσφέρει συμπληρωματικές ενδείξεις που να επιβεβαιώνουν είτε την πρόθεση του εκδότη της πράξεως να παράγει αυτή αποτελέσματα σε τρίτους είτε τη γνώση που είχε ο εκδότης σχετικά με τον πιθανό εξωτερικό αντίκτυπο του μέτρου. Η σημασία που έχουν οι περιστάσεις κατεδείχθη από το Δικαστήριο στην υπόθεση Γαλλία κατά Επιτροπής ( 44 ), στο πλαίσιο της οποίας κρίθηκε δεκτική προσβολής εσωτερική οδηγία της Επιτροπής επειδή μπορούσε να διακριθεί από τις απλές εσωτερικές οδηγίες «τόσο ως προς τις περιστάσεις υπό τις οποίες εκδόθηκε όσο και ως προς τον τρόπο της εκπονήσεώς της, της διατυπώσεώς της και της δημοσιεύσεώς της» ( 45 ).

81. Με υπόβαθρο την προπαρατεθείσα νομολογία, θα προβώ εν συνεχεία σε ανάλυση του κατά πόσον μπορεί να προσβληθεί η πράξη το κύρος της οποίας αμφισβητεί το αιτούν δικαστήριο.

82. Το πρόγραμμα OMT, τουλάχιστον κατά τον τύπο του, αποτελεί μέτρο με ιδιάζοντα χαρακτηριστικά. Καταρτίστηκε από το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΚΤ στις 5 και 6 Σεπτεμβρίου 2012 και αποτυπώθηκε στα αντίστοιχα πρακτικά της εν λόγω συνεδριάσεως, τα οποία, όσον αφορά την περιγραφή των τεχνικών χαρακτηριστικών του, παρέπεμπαν σε ανακοινωθέν Τύπου που επρόκειτο να εκδοθεί αργότερα. Τα τεχνικά χαρακτηριστικά του προγράμματος παρουσιάζονται λοιπόν λεπτομερώς σε συνέντευξη Τύπου παραχωρηθείσα από τον Πρόεδρο του θεσμικού οργάνου, με μεταγενέστερη ανάρτηση ενός ανακοινωθέντος Τύπου στα αγγλικά στην διαδικτυακή σελίδα της ΕΚΤ. Η δημοσίευση και διάδοση στο διαδίκτυο του προγράμματος αποτελεί το μοναδικό «επίσημο» γραπτό κείμενο που υπάρχει για το πρόγραμμα OMT, εάν εξαιρέσουμε τα σχέδια αποφάσεως και κατευθυντηρίων γραμμών που η ΕΚΤ προσκόμισε στην παρούσα διαδικασία, τα οποία όμως αποτελούν ακόμη εσωτερικά έγγραφα του θεσμικού οργάνου, εν αναμονή της οριστικής εγκρίσεώς τους και της μεταγενέστερης δημοσιεύσεώς τους στην Επίσημη Εφημερίδα. Στα σχέδια αυτά περιγράφονται λεπτομερώς όσα κατά γενικό τρόπο, αλλά με ιδιαίτερη σαφήνεια, παρουσιάστηκαν με το ανακοινωθέν Τύπου.

83. Δεν χωρεί αμφιβολία ότι το πρόγραμμα OMT είναι απόφαση με συγκεκριμένο περιεχόμενο, αντικείμενο συζητήσεως κατά τη διάρκεια δύο ημερών, με τα βασικά χαρακτηριστικά του να έχουν συμφωνηθεί από το Διοικητικό Συμβούλιο. Επιπλέον, η δημοσίευση των βασικών χαρακτηριστικών του προγράμματος, τόσο με συνέντευξη Τύπου όσο και γραπτώς μέσω της διαδικτυακής σελίδας της ΕΚΤ επιβεβαιώνουν τη δεδομένη βούληση του θεσμικού οργάνου να δημοσιοποιήσει όσα είχαν προηγουμένως αποφασιστεί στο Διοικητικό Συμβούλιο. Πρόκειται για γενικό πρόγραμμα δράσεως, καθώς με αυτό θεσπίζονται οι γενικοί όροι σύμφωνα με τους οποίους θα δράσει η ΕΚΤ σε περίπτωση που υπάρξουν προσκόμματα στους διαύλους μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής, αποτελεί όμως επίσης μέτρο που επιδιώκει κατά τρόπο άμεσο εξωτερικό αποτέλεσμα. Σε αντίθετη περίπτωση, δεν θα είχε ανακοινωθεί με τη μεγαλύτερη δυνατή δημοσιότητα σε συνέντευξη Τύπου ούτε θα είχαν δημοσιευθεί τα βασικά χαρακτηριστικά του στη διαδικτυακή σελίδα της ΕΚΤ.

84. Επιπλέον, οι περιστάσεις που περιβάλλουν το πρόγραμμα OMT φαίνεται να επιβεβαιώνουν ότι σκοπός της ΕΚΤ ήταν «να παρέμβει» στις αγορές, ενδεχομένως κατά τρόπο μη συμβατικό, έστω και μέσω της απλής ανακοινώσεως του προγράμματος. Η προαναφερθείσα ομιλία του Προέδρου της ΕΚΤ της 26ης Ιουλίου 2012 στο Λονδίνο, με την οποία ανακοίνωσε τη λήψη όλων των αναγκαίων μέτρων για «τη διάσωση του κοινού νομίσματος», η συνέντευξη Τύπου της 2ας Αυγούστου που ακολούθησε τη συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου της ίδιας ημέρας, καθώς επίσης και η κατάσταση που διάφορα κράτη μέλη αντιμετώπιζαν τον χρόνο εκείνο στις αγορές κρατικών ομολόγων επιβεβαιώνουν ότι η ΕΚΤ δεν επιδίωκε με την ανακοίνωση του προγράμματος να γνωστοποιήσει απλώς τις εσωτερικές εργασίες σε σχέση με ορισμένη πρωτοβουλία που βρισκόταν ακόμη σε στάδιο διαβουλεύσεως, αλλά να προκαλέσει επίσης ορισμένο αποτέλεσμα με την ανακοίνωση της δημιουργίας ενός εν δυνάμει φιλόδοξου προγράμματος που απέβλεπε, όπως ισχυρίζεται η ΕΚΤ, να άρει μερικές από τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν εκείνον τον χρόνο οι δίαυλοι μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής. Απόδειξη τούτου είναι ο ουσιαστικός αντίκτυπος που, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, προκάλεσε στις χρηματοπιστωτικές αγορές η ανακοίνωση του προγράμματος, αντίκτυπος που, σύμφωνα με την ΕΚΤ και την Επιτροπή διαρκεί ακόμη παρά την παρέλευση δύο και πλέον ετών.

85. Επίσης, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το πρόγραμμα OMT δεν αντικατοπτρίζει την ανακοίνωση απλής ατομικής πράξεως, αλλά την ανακοίνωση ενός καθόλα κανονιστικού προγράμματος, για το μέλλον, με αρκετά ακριβείς όρους και ρυθμιστικό προσανατολισμό. Δεδομένου του περιεχομένου της, η απόφαση της ΕΚΤ που ανακοινώθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου 2012 δεν είναι μικρότερης σημασίας. Αντιθέτως, κατά την ημερομηνία αυτή έγιναν γνωστές οι λεπτομέρειες ενός μέτρου με μεγάλη βαρύτητα για τη ζώνη του ευρώ, το οποίο προοριζόταν, έστω και ημιτελές, να έχει διάρκεια στον χρόνο.

86. Στο σημείο αυτό είναι σκόπιμο να αναφερθούμε στη δεύτερη από τις περιστάσεις που είναι, κατά την άποψή μου, κρίσιμες προκειμένου να απορριφθούν οι ενστάσεις που αφορούν το παραδεκτό. Είναι αναγκαίο να ληφθεί υπόψη ότι η υπό κρίση υπόθεση αφορά πράξη δημόσιας επικοινωνίας μιας κεντρικής τράπεζας, με την οποία δίδεται κάλυψη σε πρόγραμμα δράσεως νομισματικής πολιτικής. Οι πράξεις δημόσιας επικοινωνίας των κεντρικών τραπεζών δεν μπορούν να εξομοιωθούν με αυτές των άλλων θεσμικών οργάνων, είτε είναι πολιτικού είτε τεχνικού περιεχομένου. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων τριάντα ετών οι κεντρικές τράπεζες γνώρισαν σημαντικές αλλαγές οι οποίες επηρέασαν τα οικεία μέσα ασκήσεως νομισματικής πολιτικής, ένα από τα οποία είναι πλέον, σύμφωνα με την ομόφωνη άποψη των ειδικών, οι δημόσιες ανακοινώσεις.

87. Αποτελεί γεγονός ότι η πολιτική επικοινωνίας των κεντρικών τραπεζών έχει μετατραπεί σε βασικό άξονα της σύγχρονης νομισματικής πολιτικής. Εν όψει της αδυναμίας προβλέψεως έλλογων συμπεριφορών στις αγορές, η χρήση όλων των δυνατών μέσων δημόσιας επικοινωνίας (επικοινωνιακές στρατηγικές) που έχουν στη διάθεσή τους οι κεντρικές τράπεζες αποτελεί αποτελεσματικό τρόπο, προκειμένου να μη διαψευσθούν συγκεκριμένες προσδοκίες και να διασφαλισθεί, συνεπώς, η αποτελεσματικότητα της νομισματικής πολιτικής ( 46 ). Λαμβανομένων υπόψη του κύρους και των πληροφοριών που διαθέτουν αυτοί οι οργανισμοί, καθώς και των εξουσιών που τους παρέχουν τα συμβατικά μέσα ασκήσεως νομισματικής πολιτικής, οι ανακοινώσεις, γνώμες ή δηλώσεις των εκπροσώπων των κεντρικών τραπεζών διαδραματίζουν, εν γένει, σημαντικό ρόλο κατά την χάραξη της σύγχρονης νομισματικής πολιτικής ( 47 ).

88. Είναι αδιαμφισβήτητο ότι και η ΕΚΤ έχει εντάξει την επικοινωνία μεταξύ των βασικών της μέσων νομισματικής πολιτικής. Το ίδιο το θεσμικό όργανο το αναγνώρισε κατά το παρελθόν, ενώ κανείς δεν θα μπορούσε να αμφισβητήσει ότι οι δημόσιες ανακοινώσεις στις οποίες συχνά προβαίνει η ΕΚΤ, γνωστοποιώντας τις βασικές γραμμές της δράσεώς της ή μεταδίδοντας συγκεκριμένες γνώμες που μπορούν να αντικατοπτρίσουν μελλοντικές δράσεις του οργάνου, αποτελεί βασικό πυλώνα της δράσεώς της ( 48 ). Εκτιμώ ότι το γεγονός αυτό, που κατά τρόπο πολύ ιδιαίτερο και χαρακτηριστικό αποδίδεται στην ΕΚΤ, προσδιορίζει ευκρινώς τη φύση μιας πράξεως όπως το ανακοινωθέν, στις 6 Σεπτεμβρίου 2012, πρόγραμμα OMT.

89. Εν τέλει, και δεδομένης της σπουδαιότητας των επικοινωνιακών πολιτικών της ΕΚΤ, όπως προεκτέθη, πρέπει να σημειωθεί ότι η εναλλακτική λύση, ήτοι η κήρυξη της αδυναμίας δικαστικής προσβολής πράξεων όπως το πρόγραμμα OMT, θα ενείχε τον κίνδυνο σημαντικός αριθμός αποφάσεων της ΕΚΤ να εκφεύγει κάθε δικαστικού ελέγχου με το απλό επιχείρημα ότι δεν έχουν ακόμη επισήμως συμφωνηθεί και δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα. Σε τελική ανάλυση, εφόσον δεν είναι αναγκαία η επίσημη δημοσίευση του μέτρου υπό την τυπική μορφή του προκειμένου να παράγει αποτελέσματα, καθώς αρκεί η διάδοσή του με συνέντευξη Τύπου ή μέσω ανακοινωθέντος Τύπου ώστε να εκδηλωθεί όλος ο αντίκτυπός του προς τα έξω, το σύστημα εκδόσεως πράξεων και δικαστικού ελέγχου που προβλέπεται στις Συνθήκες θα διακυβευόταν σημαντικά εάν δεν ήταν δυνατός ο έλεγχος της νομιμότητας του εν λόγω μέτρου.

90. Βάσει όλων των ανωτέρω, εκτιμώ ότι, στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτού του είδους δράσεων της ΕΚΤ, όπου οι πράξεις δημόσιας επικοινωνίας αποκτούν ιδιαίτερη σημασία όσον αφορά την αποτελεσματικότητα της νομισματικής πολιτικής, πράξη όπως η αμφισβητούμενη από το αιτούν δικαστήριο, ακριβώς όπως ανακοινώθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου 2012, λαμβανομένων υπόψη του περιεχομένου της, των αντικειμενικών αποτελεσμάτων που μπορεί να παράγει, καθώς και των περιστάσεων υπό τις οποίες συμφωνήθηκε, αποτελεί πράξη θεσμικού οργάνου το κύρος της οποίας μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση στο πλαίσιο προδικαστικής διαδικασίας δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ.

91. Φρονώ, συνεπώς, ότι πρέπει να απορριφθούν οι ενστάσεις περί απαραδέκτου των προδικαστικών ερωτημάτων περί του κύρους και ότι, ως εκ τούτου, παρέλκει η απόφανση επί του προδικαστικού ερωτήματος περί της ερμηνείας που επικουρικώς υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο.

VI – Τα προδικαστικά ερωτήματα

Α – Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα: τα άρθρα 119 ΣΛΕΕ και 127, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ και τα όρια της νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ

92. Με το πρώτο ερώτημά του, το BVerfG εγείρει ζήτημα κύρους του προγράμματος OMT, ανακοινωθέντος από την ΕΚΤ στις 6 Σεπτεμβρίου 2012, ερωτώντας συγκεκριμένως το Δικαστήριο εάν πρόκειται για μέτρο που αντιβαίνει στα άρθρα 119 και 127, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ και εάν εισπηδά στη δικαιοδοσία των κρατών μελών.

93. Με τη διάταξη περί παραπομπής, το BVerfG, έπειτα από εκτενή και εμπεριστατωμένη αιτιολογία, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι υφίστανται επαρκή στοιχεία ώστε να μπορεί να συναχθεί ότι η ΕΚΤ θέσπισε μέτρο οικονομικής και όχι νομισματικής πολιτικής, ταυτόχρονα δε διαπιστώνει παραβίαση της αρχής της δοτής αρμοδιότητας η οποία πρέπει να διέπει τη δράση της ΕΚΤ. Το BVerfG επισημαίνει τέσσερις πτυχές του προγράμματος που μπορούν να επιβεβαιώσουν την προαναφερθείσα παραβίαση: την αιρεσιμότητα, την επιλεκτικότητα, την παραλληλία και την καταστρατήγηση. Οι ανησυχίες του αιτούντος δικαστηρίου αναδεικνύουν, γενικότερα, το ζήτημα των ορίων των αρμοδιοτήτων της ΕΚΤ κατά την αντιμετώπιση εξαιρετικών περιστάσεων όπως αυτές που σημειώθηκαν κατά τους καλοκαιρινούς μήνες του 2012.

1. Η θέση των μετεχόντων στη διαδικασία

94. Οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης, στο σύνολό τους, συγκλίνουν κατ’ ουσίαν υπέρ μιας ερμηνείας των Συνθηκών σύμφωνα με την οποία πρόγραμμα όπως το ανακοινωθέν από την ΕΚΤ στις 6 Σεπτεμβρίου 2012 συνιστά μέτρο οικονομικής πολιτικής. Κατά την άποψή τους, το πρόγραμμα OMT παραβλέπει την πρωταρχική αποστολή της ΕΚΤ, ήτοι τον στόχο της διατηρήσεως της σταθερότητας των τιμών, καθόσον πρόκειται για μέτρο που επηρεάζει άμεσα τις πηγές χρηματοδοτήσεως των οικείων κρατών μελών, γεγονός που τοποθετεί το προσβαλλόμενο μέτρο στο πεδίο της οικονομικής πολιτικής. Με την επιχειρηματολογία τους επικαλούνται επανειλημμένως την απόφαση Pringle ( 49 ), με την οποία είχε κριθεί ότι η δημιουργία του ΕΜΣ αποτελεί μέτρο οικονομικής πολιτικής, απορριπτόμενου του χαρακτηρισμού του ως νομισματικής πολιτικής. Οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης φρονούν ότι, εν όψει των κοινών χαρακτηριστικών του ΕΜΣ και ενός προγράμματος όπως το OMT, το τελευταίο πρέπει να χαρακτηριστεί επίσης ως μέτρο οικονομικής πολιτικής.

95. Τόσο ο P. Gauweiler όσο και ο R. Huber τονίζουν ιδιαίτερα ότι ο πραγματικός στόχος του προγράμματος OMT δεν είναι η αποκατάσταση των διαύλων μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής, αλλά η «διάσωση του ευρώ» μέσω κοινοτικοποιήσεως του χρέους των εν λόγω κρατών, η οποία δεν είναι συμβατή προς τις Συνθήκες, καθώς εκθέτει ορισμένα κράτη μέλη στον κίνδυνο της αυξήσεως του χρέους άλλων κρατών μελών. Μέτρο όπως αυτό βαίνει πέραν της «υποστηρίξεως» των οικονομικών πολιτικών της Ένωσης και των κρατών μελών που η ΕΚΤ μπορεί, σύμφωνα με τις Συνθήκες, να παράσχει.

96. Ο J. H. von Stein αρνείται το επιχείρημα ότι στις αγορές κρατικών ομολόγων παρατηρούνταν εικονικά επιτόκια κατά τους μήνες που προηγήθηκαν της ανακοινώσεως του προγράμματος OMT. Φρονεί ότι τα προαναφερθέντα επιτόκια δεν είναι παρά ο αντικατοπτρισμός της πραγματικής τιμής αγοράς, στην οποία επεμβαίνει η ΕΚΤ, με τεχνητή χειραγώγησή της, ανακοινώνοντας την πρόθεσή της να προβεί σε αγορά ομολόγων συγκεκριμένων κρατών μελών. Η επέμβαση αυτή στη διαμόρφωση της αγοράς δεν εμπίπτει στις αρμοδιότητες που οι Συνθήκες αναθέτουν στην ΕΚΤ, ήτοι τη διατήρηση της σταθερότητας των τιμών.

97. Ο B. Bandulet τονίζει ότι το πρόγραμμα OMT δεν μπορεί να αναπληρώσει τις δομικές ανεπάρκειες που υπάρχουν στον σχεδιασμό της νομισματικής Ένωσης. Φρονεί ότι ουδόλως πρόκειται για αρμοδιότητα ανατεθείσα στην ΕΚΤ, καθώς σε αντίθετη περίπτωση θα προσέκρουε στη δημοκρατική αρχή και την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας.

98. Η κοινοβουλευτική ομάδα Die Linke αμφισβητεί ομοίως την αρμοδιότητα της ΕΚΤ για τη θέσπιση του προγράμματος OMT, μολονότι προβάλλει διαφορετικά επιχειρήματα. Η Die Linke επισημαίνει τις οικονομικές συνέπειες που τα διαδοχικά προγράμματα χρηματοδοτικής βοήθειας είχαν για διάφορα κράτη μέλη. Ο αντίκτυπος αυτός επιβεβαιώνει ότι η ΕΚΤ, υποστηρίζοντας τις εν λόγω διασώσεις μέσω της εφαρμογής του προγράμματος OMT, επεμβαίνει στην οικονομική πολιτική των κρατών μελών. Επικαλείται, επίσης, διάφορες διατάξεις του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκειμένου να θέσει υπό αμφισβήτηση τις παρεμβάσεις της Ένωσης και της ΕΚΤ στα κράτη που υπόκεινται σε πρόγραμμα χρηματοδοτικής βοήθειας.

99. Όλα τα κράτη που μετέχουν στην παρούσα διαδικασία, καθώς επίσης η ΕΚΤ και η Επιτροπή, φρονούν, με λεπτές διαφοροποιήσεις, ότι το πρόγραμμα OMT, όπως έγινε γνωστό μέσω του ανακοινωθέντος Τύπου, συνιστά μέτρο νομισματικής πολιτικής, συμβατό με τις αρμοδιότητες που οι Συνθήκες αναθέτουν στην ΕΚΤ.

100. Τα προαναφερθέντα κράτη και θεσμικά όργανα συγκλίνουν επίσης στο ότι η ΕΚΤ διαθέτει ευρύ περιθώριο διακριτικής ευχέρειας κατά τον σχεδιασμό και την εφαρμογή της νομισματικής πολιτικής. Το Δικαστήριο οφείλει να αναγνωρίσει το περιθώριο αυτό και να δεχθεί τους στόχους που έγιναν γνωστοί από την ΕΚΤ με την ανακοίνωση του προγράμματος OMT. Μεταξύ των στόχων αυτών, τα κράτη μέλη και τα θεσμικά όργανα αναγνωρίζουν ότι η ΕΚΤ μπορεί να θεσπίζει μη συμβατικά μέτρα νομισματικής πολιτικής, υπό την προϋπόθεση ότι τούτο είναι απολύτως αναγκαίο για την επίτευξη των τιθέμενων στόχων. Συγκεκριμένα, τόσο η Δημοκρατία της Πολωνίας όσο και το Βασίλειο της Ισπανίας εκτιμούν ότι το πρόγραμμα OMT είναι σύμφωνο με την αρχή της αναλογικότητας.

101. Τα κράτη και τα θεσμικά όργανα αρνούνται επίσης, σε αντίθεση με τα όσα εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο, ότι η απόφαση Pringle (EU:C:2012:756) συντείνει στο συμπέρασμα ότι το πρόγραμμα OMT αποτελεί μέτρο οικονομικής πολιτικής. Κατά την άποψή τους, με την απόφαση Pringle αναγνωρίζεται ότι η οικονομική και η νομισματική πολιτική είναι στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους, κατά τρόπο ώστε ένα μέτρο οικονομικής πολιτικής να μπορεί να έχει αντίκτυπο στη νομισματική πολιτική και αντιστρόφως, χωρίς τούτο να αλλοιώνει τη φύση του μέτρου. Στην υπόθεση της κύριας δίκης, το γεγονός ότι το πρόγραμμα OMT δύναται να ασκήσει επιρροή στην οικονομική πολιτική δεν το μετατρέπει, εκ του λόγου αυτού και μόνον, σε μέτρο οικονομικής πολιτικής.

102. Όσον αφορά το γεγονός ότι με το πρόγραμμα OMT επέρχεται τεχνητή διαμόρφωση των τιμών στην αγορά κρατικών ομολόγων, οι Κυβερνήσεις της Δημοκρατίας της Πολωνίας, η Επιτροπή και η ΕΚΤ σημειώνουν ότι κάθε νομισματική πολιτική έχει ως στόχο τη διαμόρφωση των τιμών, καθώς η παρέμβαση στις αγορές με μέτρα που τροποποιούν ορισμένες συμπεριφορές αποτελεί λειτουργία συμφυή προς την εν λόγω πολιτική, πάντοτε όμως με στόχο την εκπλήρωση της αποστολής που έχει ανατεθεί στην ΕΚΤ, στην περίπτωση αυτή της διατηρήσεως της σταθερότητας των τιμών.

103. Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας υπερασπίζεται, κατ’ αρχήν, τη νομιμότητα του προγράμματος OMT υπό τους όρους υπό τους οποίους είναι γνωστό, έστω και αν επιμένει ότι τούτη τη δεδομένη στιγμή υφίσταται απλώς ανακοίνωσή του, και επομένως είναι αναγκαίο να ληφθεί υπόψη η εφαρμογή του στην πράξη προκειμένου να εκτιμηθεί εάν πρόκειται πράγματι για μέτρο οικονομικής ή νομισματικής πολιτικής. Σε κάθε περίπτωση, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας φρονεί ότι η ΕΚΤ διαθέτει ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως, και μόνο στην περίπτωση που θα επρόκειτο προδήλως για μέτρο οικονομικής πολιτικής θα υπήρχε υπέρβαση των ανατιθέμενων από τις Συνθήκες αρμοδιοτήτων. Υπογραμμίζει επίσης ότι ενδείκνυται το Δικαστήριο να παράσχει κριτήρια που να καθιστούν δυνατή την ενδεχόμενη εφαρμογή του προγράμματος OMT σε συμφωνία με τις Συνθήκες, και κατά το δυνατόν, με τις βασικές συνταγματικές δομές της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας.

104. Η ΕΚΤ υπερασπίζεται τη νομιμότητα του προγράμματος OMT επικαλούμενη τα γεγονότα που σημειώθηκαν το καλοκαίρι του 2012. Εκείνη τη χρονική στιγμή, ο φόβος σε σχέση με την αναστρεψιμότητα του ευρώ εξαπλώθηκε στους επενδυτές, προκαλώντας σημαντική αύξηση των επιτοκίων που καταβάλλονται για τα ομόλογα πολλών κρατών μελών. Δεδομένης της καταστάσεως αυτής, η ΕΚΤ υποστηρίζει ότι απώλεσε τη δυνατότητα εφαρμογής της νομισματικής πολιτικής μέσα από τους συνήθεις διαύλους μεταδόσεώς της και ότι ο συνακόλουθος κατακερματισμός των αγορών κρατικών ομολόγων μαζί με τη δυσκολία χρηματοδοτήσεως διαφόρων κρατών (και κατ’ επέκταση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων των εν λόγω κρατών) έθετε προσκόμματα στην ορθή μετάδοση των μηνυμάτων που η ΕΚΤ εκπέμπει σε τακτική βάση. Κατά την άποψη της ΕΚΤ, οι περιστάσεις αυτές αιτιολογούσαν τη λήψη μη συμβατικών μέτρων νομισματικής πολιτικής, όπως το πρόγραμμα OMT. Εν κατακλείδι, σκοπός του προγράμματος, πάντοτε σύμφωνα με την ΕΚΤ, δεν είναι η βελτίωση των όρων χρηματοδοτήσεως συγκεκριμένων κρατών μελών ή η επιβολή όρων στις οικονομικές πολιτικές τους, αλλά η αποκατάσταση των προαναφερθέντων διαύλων μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ.

105. Η ΕΚΤ αρνείται ότι τα τεχνικά χαρακτηριστικά του προγράμματος OMT υποκρύπτουν μέτρο οικονομικής πολιτικής. Κατά την κρίση της, η «αιρεσιμότητα» στην οποία γίνεται παραπομπή αποτελεί απαραίτητο μέσο ώστε η εφαρμογή του προγράμματος OMT να μην παρακινεί τα οικεία κράτη να εγκαταλείπουν την υλοποίηση των δομικών μεταρρυθμίσεων που είναι αναγκαίες για τη βελτίωση των οικονομικών τους βάσεων. Κατά τον ίδιο τρόπο, η ΕΚΤ ισχυρίζεται ότι η «επιλεκτικότητα» των μέτρων είναι συμφυής προς το πρόγραμμα OMT, καθώς οι δυσλειτουργίες των διαύλων μεταδόσεως οφείλονταν στις αυξήσεις που σημείωναν τα επιτόκια κρατικών ομολόγων συγκεκριμένων κρατών. Εν τέλει, η ΕΚΤ φρονεί ότι το πρόγραμμα OMT περιέχει εγγυήσεις που διασφαλίζουν τη σύνδεσή του με τη νομισματική πολιτική και τη θέση του εντός του πλαισίου των αρμοδιοτήτων που οι Συνθήκες έχουν αναθέσει στο εν λόγω θεσμικό όργανο.

2. Ανάλυση

α) Προκαταρκτικές παρατηρήσεις

106. Πριν επικεντρωθούμε στην ανάλυση του ζητήματος που εγείρει το BVerfG, πρέπει να εξεταστούν δύο σημαντικές πτυχές της υπό κρίση υποθέσεως: το καθεστώς και η αποστολή της ΕΚΤ, όπως ορίζεται στις Συνθήκες, και η έννοια «μη συμβατικά μέτρα νομισματικής πολιτικής». Αμφότερες οι πτυχές αυτές θα συνεισφέρουν τα στοιχεία που είναι κρίσιμα για την εξέταση της νομιμότητας ενός προγράμματος όπως το OMT, το οποίο, σύμφωνα με την ΕΚΤ, καταλέγεται μεταξύ των προαναφερθέντων μη συμβατικών μέτρων νομισματικής πολιτικής.

i) Το καθεστώς και η αποστολή της ΕΚΤ

107. Η ΕΚΤ είναι το θεσμικό όργανο στο οποίο οι Συνθήκες αναθέτουν την άσκηση των αποκλειστικών αρμοδιοτήτων της Ένωσης στον τομέα της νομισματικής πολιτικής. Η ΕΚΤ και οι εθνικές κεντρικές τράπεζες αποτελούν το ΕΣΚΤ, βασική αποστολή του οποίου είναι η διασφάλιση της «σταθερότητας των τιμών», με την επιφύλαξη των μέτρων που μπορεί να θεσπίσει για την «υποστήριξη της οικονομικής πολιτικής» ( 50 ). Ως εκ τούτου, και εν αντιθέσει προς άλλες κεντρικές τράπεζες, χαρακτηριστικό στοιχείο της ΕΚΤ είναι η σύνδεσή της με σαφή αποστολή, στενά συνδεδεμένη με την καταπολέμηση του πληθωρισμού. Οι προπαρασκευαστικές εργασίες που οδήγησαν στη Συνθήκη του Μάαστριχτ ( 51 ), καθώς και η βιβλιογραφία για τη νομισματική πολιτική ( 52 ) καταδεικνύουν τη σημασία που αποδόθηκε στην αποστολή αυτή κατά τις διαπραγματεύσεις που κατέληξαν στη δημιουργία της ΕΚΤ.

108. Εκτός από τη ρητή υποχρέωσή της να διασφαλίζει τη σταθερότητα των τιμών, η ΕΚΤ απολαύει σημαντικού βαθμού ανεξαρτησίας, τόσο από λειτουργικής όσο και από οργανωτικής απόψεως ( 53 ). Οι Συνθήκες τονίζουν επανειλημμένως τον ανεξάρτητο χαρακτήρα των δράσεων της ΕΚΤ, στον οποίο προστίθεται η αυστηρότητα που διέπει τις διαδικασίες αναθεωρήσεως του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, γεγονός που διαφοροποιεί το θεσμικό όργανο από τις κεντρικές τράπεζες που το περιβάλλουν, των οποίων οι κανόνες λειτουργίας μπορούν να τροποποιηθούν από το αντίστοιχο εθνικό κοινοβούλιο ( 54 ). Τούτο δεν ισχύει όσον αφορά την ΕΚΤ, καθώς η τροποποίηση του καταστατικού της προϋποθέτει την τροποποίηση των Συνθηκών ( 55 ).

109. Η ανεξαρτησία της ΕΚΤ, όπως συμβαίνει και με τις εθνικές κεντρικές τράπεζες, αποσκοπεί στη διατήρηση του θεσμικού οργάνου εκτός του πολιτικού διαλόγου, απαγορεύοντας κατηγορηματικά οποιουδήποτε είδους εντολές από άλλα θεσμικά όργανα ή κράτη μέλη ( 56 ). Επίσης, η αποσύνδεση αυτή από την πολιτική δραστηριότητα απαιτείται λόγω του εξαιρετικά τεχνικού χαρακτήρα και του υψηλού βαθμού εξειδικεύσεως που χαρακτηρίζει τη νομισματική πολιτική ( 57 ).

110. Πράγματι, οι Συνθήκες αναθέτουν κατ’ αποκλειστικότητα στην ΕΚΤ τον σχεδιασμό και την εφαρμογή της νομισματικής πολιτικής, προς τούτο δε της παρέχουν σημαντικά μέσα για την επιτέλεση των καθηκόντων της. Χάρις στα μέσα αυτά, η ΕΚΤ διαθέτει ταυτοχρόνως γνώση και ιδιαιτέρως πολύτιμες πληροφορίες που της επιτρέπουν να εκπληρώνει κατά τον πλέον αποτελεσματικό τρόπο την αποστολή της, ενώ παράλληλα, με το πέρασμα του χρόνου, ενισχύεται η τεχνική ικανότητα και το κύρος του θεσμικού οργάνου. Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι θεμελιώδη ώστε να διασφαλιστεί ότι τα μηνύματα της νομισματικής πολιτικής φθάνουν πράγματι στην οικονομία, καθώς, ως προελέχθη, βασικό καθήκον των σύγχρονων κεντρικών τραπεζών είναι η χειραγώγηση των προσδοκώμενων εξελίξεων, προς τούτο δε οι τεχνικές γνώσεις, το κύρος και η δημόσια επικοινωνία αποτελούν σημαντικά εργαλεία.

111. Πρέπει, βάσει των ανωτέρω, να αναγνωριστεί στην ΕΚΤ ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως κατά τον σχεδιασμό και την εφαρμογή της νομισματικής πολιτικής της Ένωσης ( 58 ). Ως εκ τούτου, τα δικαστήρια, κατά τον έλεγχο της δραστηριότητας της ΕΚΤ, πρέπει να αποφύγουν τον κίνδυνο υποκαταστάσεως του εν λόγω θεσμικού οργάνου, υπεισερχόμενα σε έναν κατ’ εξοχήν τεχνικό τομέα στον οποίον απαιτείται εξειδίκευση και πείρα και με τον οποίο είναι, σύμφωνα με τις Συνθήκες, αποκλειστικά επιφορτισμένη η ΕΚΤ. Η ένταση, συνεπώς, του δικαστικού ελέγχου επί της δραστηριότητας της ΕΚΤ, πέραν του επιτακτικού της χαρακτήρα, πρέπει να χαρακτηρίζεται από αυξημένη αυτοσυγκράτηση ( 59 ).

112. Τέλος, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η νομισματική πολιτική της ΕΚΤ εφαρμόζεται, όπως έχουμε αναφέρει, μέσα από διάφορους «διαύλους ή μηχανισμούς μεταδόσεως», με τους οποίους το θεσμικό όργανο παρεμβαίνει στην αγορά και εκπληρώνει την αποστολή του για διασφάλιση της σταθερότητας των τιμών ( 60 ). Για την υλοποίηση της νομισματικής πολιτικής, η ΕΚΤ ελέγχει τη νομισματική βάση στην οικονομία της ζώνης του ευρώ εκπέμποντας τα αντίστοιχα «μηνύματα», κυρίως διά του καθορισμού επιτοκίων, τα οποία θα μεταφερθούν εν συνεχεία από τον χρηματοπιστωτικό τομέα στις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά ( 61 ).

113. Υπό την έννοια αυτή, προκειμένου να διασφαλιστεί η ορθή λειτουργία των διαύλων αυτών μεταδόσεως, το καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ αναθέτει ρητώς στο ΕΣΚΤ αρμοδιότητα σε σειρά «νομισματικών λειτουργιών και εργασιών». Μεταξύ των πράξεων αυτών, σημαντικές για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως είναι οι προβλεπόμενες στο άρθρο 18, παράγραφος 1, του καταστατικού, το οποίο επιτρέπει στην ΕΚΤ και τις εθνικές κεντρικές τράπεζες «να συναλλάσσονται στις χρηματαγορές, αγοράζοντας και πωλώντας είτε με οριστικές πράξεις (άμεσης και προθεσμιακής εκτελέσεως) είτε με σύμφωνο επαναγοράς, είτε δανείζοντας και δανειζόμενες απαιτήσεις και διαπραγματεύσιμους τίτλους, εκφρασμένους σε ευρώ ή άλλα νομίσματα, καθώς και πολύτιμα μέταλλα».

114. Ωστόσο, όπως ευθύς αμέσως θα καταδειχθεί, πρόγραμμα όπως το OMT δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι εντάσσεται στα συνήθη μέσα νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ. Το πρόγραμμα OMT θέτει τυπικώς σε εφαρμογή μία από τις προαναφερθείσες νομισματικές πράξεις, αλλά το πράττει υπό όρους αρκούντως ασυνήθεις ώστε να δικαιολογείται ο χαρακτηρισμός του ως «μη συμβατικό μέτρο νομισματικής πολιτικής». Εν συνεχεία, θα εκθέσω σε τι συγκεκριμένα αναφέρομαι με τον όρο αυτόν, πώς τον έχει αιτιολογήσει η ΕΚΤ και σε ποιο βαθμό πρόκειται για μέσο νομίμως προβλεπόμενο από τις Συνθήκες.

ii) Τα μη συμβατικά μέτρα νομισματικής πολιτικής και η ένταξη του προγράμματος OMT σε αυτά

– Τα μη συμβατικά μέτρα νομισματικής πολιτικής, σύμφωνα με την ΕΚΤ

115. Η ΕΚΤ υπερασπίζεται τη νομιμότητα του προγράμματος OMT ως παρεμβάσεως αποσκοπούσας στην αποκατάσταση των διαύλων μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής της Ένωσης. Όπως εξήγησα ανωτέρω, οι δίαυλοι αυτοί μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής δεν λειτουργούν ως μηχανισμοί με άμεσα αποτελέσματα, αλλά ως πλαίσιο μέσω του οποίου η ΕΚΤ εκπέμπει σειρά «μηνυμάτων», ούτως ώστε τα τελευταία να φθάσουν στην πραγματική οικονομία. Σύμφωνα με την ΕΚΤ, η νομισματική πολιτική μπορεί να επηρεαστεί από παράγοντες εξωγενείς προς τους διαύλους μεταδόσεως, παράγοντες ικανούς να διαταράξουν την ορθή λειτουργία των μηνυμάτων που εκπέμπει η ΕΚΤ: οι διεθνείς πολιτικές ή οικονομικές κρίσεις, ή η σημαντική μεταβολή των τιμών του πετρελαίου, μπορούν, μεταξύ άλλων παραγόντων, να αλλοιώσουν σε μεγάλο βαθμό τα «μηνύματα» που η ΕΚΤ εκπέμπει μέσω των διαύλων μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής.

116. Εφόσον ανακύψει τέτοιου είδους κατάσταση, η ΕΚΤ θεωρείται αρμόδια να παρέμβει με τα δικά της μέσα, προκειμένου να αποκαταστήσει τους εν λόγω διαύλους. Πρόκειται, στην περίπτωση αυτή, για παρεμβάσεις διαφορετικές από τις συνηθισμένες στην πρακτική της ΕΚΤ, καθώς δεν αποτελούν «συνήθη» πράξη, αλλά πράξη αποκαταστάσεως των διαύλων και μεταγενέστερης ανατάξεως των κατά κυριολεξία μέσων νομισματικής πολιτικής ( 62 ).

117. Τόσο η ΕΚΤ όσο και τα κράτη μέλη που έχουν παρέμβει στην παρούσα διαδικασία υποστηρίζουν τη νομιμότητα προσφυγής σε αυτού του είδους τα μη συμβατικά μέτρα ως μέρος της νομισματικής πολιτικής. Πρόκειται, πράγματι, όπως προκύπτει από τη δικογραφία, για είδος παρεμβάσεως στο οποίο είχε προσφύγει η πλειονότητα των κεντρικών τραπεζών κατά τη διάρκεια της διεθνούς χρηματοπιστωτικής κρίσεως από την έναρξή της το 2008 ( 63 ), περιλαμβανομένης, όπως προκύπτει από την παρούσα διαδικασία, της ίδιας της ΕΚΤ ( 64 ). Κατά την κρίση της ΕΚΤ και των παρεμβαινόντων κρατών μελών, οι Συνθήκες δεν εμποδίζουν την ΕΚΤ να ασκήσει τις εξουσίες της προκειμένου να ανατάξει τα μέσα νομισματικής πολιτικής που διαθέτει, οσάκις ανακύπτουν περιστάσεις που διαταράσσουν σημαντικά την ορθή λειτουργία των διαύλων μεταδόσεως. Κατά την άποψη της Επιτροπής, η εξουσία αυτή είναι συμβατή με τις Συνθήκες, εφόσον ασκείται με σύνεση και περιβάλλεται με εγγυήσεις.

118. Με αφετηρία τις ανωτέρω προκείμενες, πρέπει να χωρήσει η εξέταση της ακριβούς φύσεως του προγράμματος OMT, όπως έγινε γνωστό μέσω του ανακοινωθέντος Τύπου της 6ης Σεπτεμβρίου 2012.

– Το πρόγραμμα OMT ως μη συμβατικό μέτρο νομισματικής πολιτικής

119. Το πρόγραμμα OMT εντάσσεται τυπικώς στις πράξεις που προβλέπει το προπαρατεθέν άρθρο 18, παράγραφος 1, του καταστατικού του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ. Καθίσταται σαφές ότι το προαναφερθέν άρθρο, όταν αναθέτει στο ΕΣΚΤ αρμοδιότητα για αγορά αξιών και άλλων διαπραγματεύσιμων μέσων, το πράττει κατά κύριο λόγο προκειμένου η ΕΚΤ να έχει στη διάθεσή της εργαλεία για τον έλεγχο της νομισματικής βάσεως, ως συμβατικό μέσο για τη διατήρηση της σταθερότητας των τιμών.

120. Πρέπει, ωστόσο, ευθύς αμέσως να τονιστεί ότι, όσον αφορά το πρόγραμμα OMT, γίνεται χρήση των εξουσιών του άρθρου 18, παράγραφος 1, του καταστατικού κατά τρόπο διαφέροντα από τη συνήθη πρακτική της ΕΚΤ. Είναι σαφές ότι ένα επιλεκτικό μέτρο, απευθυνόμενο σε ένα ή περισσότερα κράτη της ζώνης του ευρώ, και το οποίο συνίσταται στην απόκτηση, χωρίς προηγούμενο ποσοτικό περιορισμό, των ομόλογών τους με την προσδοκία ότι θα βελτιωθούν οι όροι χρηματοδοτήσεώς τους στις αγορές, διαφοροποιείται από τη συνήθη πρακτική της ΕΚΤ.

121. Όπως περιγράφεται στο ανακοινωθέν Τύπου της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, το πρόγραμμα OMT προβλέπει παρέμβαση της ΕΚΤ στη δευτερογενή αγορά κρατικών ομολόγων, επιτρέποντάς της να αγοράσει ομόλογα των κρατών της ζώνης του ευρώ τα οποία έχουν υπαχθεί σε πρόγραμμα χρηματοδοτικής βοήθειας και αντιμετωπίζουν, πιθανώς, δυσκολίες στη διάθεση των ομολόγων. Η βάση επί της οποίας εδράζεται το πρόγραμμα OMT είναι η παρείσφρηση ενός εξωγενούς παράγοντα που διαταράσσει τους διαύλους μεταδόσεως της νομισματικής πολιτικής. Αυτό το στοιχείο διαταραχής είναι, σύμφωνα με την άποψη της ΕΚΤ, η σχετικά απότομη και πρακτικώς δυσβάστακτη αύξηση των ασφάλιστρων κινδύνων συγκεκριμένων κρατών της ζώνης του ευρώ, αύξηση που δεν τελεί, κατ’ αρχήν, σε συνάρτηση με την από μακροοικονομικής απόψεως πραγματικότητα των εν λόγω κρατών και που, κατά συνέπεια, εμποδίζει την ΕΚΤ να μεταδώσει αποτελεσματικά τα μηνύματά της και, ως εκ τούτου, να εκπληρώσει την αποστολή της όσον αφορά τη διασφάλιση της σταθερότητας των τιμών.

122. Ως εκ τούτου και λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, φρονώ ότι το πρόγραμμα OMT μπορεί να χαρακτηριστεί ως μη συμβατικό μέτρο νομισματικής πολιτικής, με τις συνέπειες που τούτο συνεπάγεται για τον έλεγχό του.

β) Οι αρμοδιότητες της ΕΚΤ και το πρόγραμμα OMT

123. Λαμβανομένων υπόψη των προηγουμένων παρατηρήσεων, θα επικεντρωθώ στα δύο σκέλη η εξέταση των οποίων είναι σημαντική προκειμένου να δοθεί πλήρης απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα του BVerfG.

124. Πρέπει, κατ’ αρχάς, να εκτιμηθεί εάν πρόγραμμα όπως το OMT μπορεί να χαρακτηριστεί ως μέτρο νομισματικής πολιτικής ή εάν πρόκειται μάλλον για μέτρο οικονομικής πολιτικής, το οποίο συνεπώς δεν μπορεί να λάβει η ΕΚΤ, η εκτίμηση δε αυτή πρέπει να επικεντρωθεί στα τεχνικά χαρακτηριστικά που το BVerfG υπογραμμίζει. Εν συνεχεία, στην περίπτωση που το πρόγραμμα OMT μπορεί να χαρακτηριστεί ως μέτρο νομισματικής πολιτικής, όπως θα προτείνω, είναι επιβεβλημένη η εξέτασή του υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας, κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 4, ΣΕΕ.

i) Το πρόγραμμα OMT και η οικονομική πολιτική της Ένωσης και των κρατών μελών ως όριο στις αρμοδιότητες της ΕΚΤ

– Η οικονομική και η νομισματική πολιτική της Ένωσης

125. Όπως προελέχθη, το BVerfG διερωτάται εάν η ΕΚΤ, προβαίνοντας στη θέσπιση του προγράμματος OMT, θέσπισε μέτρο οικονομικής και όχι νομισματικής πολιτικής, κατά παράβαση συνεπώς των αρμοδιοτήτων που το άρθρο 119, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ αναθέτει στο Συμβούλιο και τα κράτη μέλη.

126. Σε επίπεδο πρωτογενούς δικαίου της Ένωσης, το άρθρο 119, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ περιγράφει συνοπτικώς τα βασικά συστατικά της οικονομικής πολιτικής για την οποία είναι αρμόδια η Ένωση, ορίζοντας ότι η οικονομική πολιτική βασίζεται «στον στενό συντονισμό των οικονομικών πολιτικών των κρατών μελών, στην εσωτερική αγορά, καθώς και στον καθορισμό κοινών στόχων, και ασκείται σύμφωνα με την αρχή της οικονομίας της ανοιχτής αγοράς με ελεύθερο ανταγωνισμό». Παρά το γεγονός ότι η διάταξη αυτή είναι γενικόλογη και ως εκ τούτου ασαφής, προσφέρει εντούτοις τα βασικά και προσδιοριστικά στοιχεία των πτυχών εκείνων της οικονομικής πολιτικής που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της Ένωσης.

127. Αντιθέτως, ελλείπει ρητή πρόβλεψη στις Συνθήκες όσον αφορά την αποκλειστική αρμοδιότητα της Ένωσης στον τομέα της νομισματικής πολιτικής. Η διαπίστωση αυτή αντικατοπτρίστηκε στην υπόθεση Pringle, στο πλαίσιο της οποίας το Δικαστήριο αναγκάστηκε να προσφύγει, ως μοναδικό κριτήριο αναφοράς, στους στόχους της νομισματικής πολιτικής που θέτει η ΣΛΕΕ ( 65 ). Ο βασικός στόχος της νομισματικής πολιτικής της Ένωσης, η σταθερότητα των τιμών, και η υποστήριξη των γενικών οικονομικών πολιτικών της Ένωσης αποτελούν το κύριο κριτήριο προσδιορισμού της νομισματικής πολιτικής (άρθρο 127, παράγραφος 1, και άρθρο 282, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ). Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε την ερμηνεία αυτή στην προαναφερθείσα υπόθεση Pringle, όπου η μοναδική παράμετ