ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ

της 7ης Απριλίου 2022 ( 1 )

Υπόθεση C-19/21

I,

S

κατά

Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid

[αίτηση του Rechtbank Den Haag zittingsplaats Haarlem

(πρωτοδικείου Χάγης με τόπο συνεδριάσεως στο Haarlem, Κάτω Χώρες)

για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προδικαστική παραπομπή – Συνοριακοί έλεγχοι, άσυλο και μετανάστευση – Πολιτική ασύλου – Κριτήρια και μηχανισμοί για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αίτησης διεθνούς προστασίας – Κανονισμός (ΕΕ) 604/2013 (Κανονισμός Δουβλίνο III) – Άρθρο 8, παράγραφος 2 – Ασυνόδευτος ανήλικος ο οποίος υποστηρίζει ότι έχει συγγενή που ευρίσκεται νομίμως στο έδαφος άλλου κράτους μέλους – Άρθρο 27 – Άρνηση των αρμοδίων αρχών του άλλου κράτους μέλους να αναλάβουν τον αιτούντα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 47 – Δικαίωμα πραγματικής προσφυγής»

I. Εισαγωγή

1. Κατά τη διάρκεια της κοινώς αποκαλούμενης «προσφυγικής κρίσης» του 2015, περισσότεροι από 95000 ασυνόδευτοι ανήλικοι υπέβαλαν αιτήσεις διεθνούς προστασίας, αποτελώντας το 7 % του συνόλου των αιτήσεων διεθνούς προστασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ( 2 ). Η άφιξη ασυνόδευτων ανηλίκων αποτελεί διαρκές φαινόμενο, με μεγαλύτερο αντίκτυπο στην Ελλάδα, η οποία το 2020 υποδέχθηκε περισσότερο από το 20 % του συνόλου των αιτούντων άσυλο που θεωρούνταν ασυνόδευτοι ανήλικοι σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση και είχε τον μεγαλύτερο αριθμό τέτοιων αιτούντων από όλα τα κράτη μέλη της Ένωσης ( 3 ).

2. Το Rechtbank Den Haag zittingsplaats Haarlem (πρωτοδικείο Χάγης με τόπο συνεδριάσεως στο Haarlem, Κάτω Χώρες) υπέβαλε στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ( 4 ), το οποίο παρέχει στους αιτούντες άσυλο δικαίωμα πραγματικής προσφυγής κατά των «αποφάσεων μεταφοράς» που λαμβάνουν τα κράτη μέλη, καθώς και του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), το οποίο παρέχει σε «κάθε πρόσωπο του οποίου παραβιάσθηκαν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης» δικαίωμα τέτοιας προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου.

3. Η διαφορά της κύριας δίκης αφορά αιτούντα άσυλο, τον I (στο εξής: αιτών), ο οποίος, κατά τον χρόνο υποβολής της αιτήσεώς του για παροχή διεθνούς προστασίας στην Ελλάδα, ήταν ασυνόδευτος ανήλικος. Κατά το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, όταν ένας τέτοιος ανήλικος έχει συγγενή ο οποίος μπορεί να αναλάβει τη φροντίδα του και ο οποίος ευρίσκεται νομίμως σε άλλο κράτος μέλος, το εν λόγω άλλο κράτος μέλος είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεως διεθνούς προστασίας του ανηλίκου, υπό τον όρο ότι τούτο είναι προς το συμφέρον του ανηλίκου.

4. Στην υπό κρίση υπόθεση, ο αιτών υποστηρίζει ότι έχει τέτοιο συγγενή, ήτοι τον φερόμενο θείο του, S, ο οποίος διαμένει στις Κάτω Χώρες. Κατά συνέπεια, οι ελληνικές αρχές απηύθυναν στη Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Υφυπουργό Δικαιοσύνης και Ασφάλειας, Κάτω Χώρες· στο εξής: υφυπουργός) αίτημα αναδοχής του αιτούντος προκειμένου η αίτησή του για παροχή διεθνούς προστασίας να εξεταστεί στις Κάτω Χώρες και ο αιτών να μπορέσει να μείνει με τον S καθόλη τη διάρκεια της ως άνω εξέτασης. Η προσφυγή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, την οποία άσκησαν ο αιτών και ο S κατά της υφυπουργού, βάλλει κατά της εκ μέρους της υφυπουργού απόρριψης του εν λόγω αιτήματος.

5. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν και, σε καταφατική περίπτωση, βάσει ποιας νομικής βάσεως (του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ή του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, θεωρουμένων μεμονωμένα ή από κοινού) πρέπει να παρασχεθεί στον αιτούντα και στον S δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής κατά της απορριπτικής αποφάσεως της υφυπουργού.

6. Η υπό κρίση υπόθεση αναδεικνύει, εκ νέου ( 5 ), το ζήτημα της λεπτής ισορροπίας μεταξύ δύο σκοπών που εγγενώς επιδιώκει ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ, ήτοι, αφενός, της υπάρξεως ταχείας διαδικασίας κατανομής της ευθύνης μεταξύ των κρατών μελών για την εξέταση των αιτήσεων διεθνούς προστασίας και, αφετέρου, της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων των ενδιαφερόμενων προσώπων, ιδίως όταν τα κράτη μέλη πρέπει να κρίνουν σχετικά με ασυνόδευτους ανηλίκους – οι οποίοι θεωρούνται ως ιδιαιτέρως ευάλωτη ομάδα αιτούντων άσυλο.

7. Όπως θα εκθέσω στη συνέχεια, είμαι της γνώμης ότι, ενώ το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν καλύπτει την επίμαχη περίπτωση, το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη επιτάσσει να παρέχεται στον ασυνόδευτο ανήλικο η δυνατότητα να προσβάλει, τόσο από νομικής όσο και από πραγματικής απόψεως, την απόρριψη από τις αρχές κράτους μέλους αιτήματος για την αναδοχή του, βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του ως άνω κανονισμού, ενώπιον των δικαστηρίων του εν λόγω κράτους μέλους.

II. Το νομικό πλαίσιο

8. Οι αιτιολογικές σκέψεις 13, 14, 16, 19 και 39 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ έχουν ως ακολούθως: «(13) Σύμφωνα με τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών του 1989 για τα δικαιώματα του παιδιού και τον [Χάρτη], τα κράτη μέλη θα πρέπει κατά την εφαρμογή του παρόντος κανονισμού να λαμβάνουν πρωτίστως υπόψη το μείζον συμφέρον του παιδιού. Κατά την αξιολόγηση του μείζονος συμφέροντος του παιδιού, τα κράτη μέλη θα πρέπει, ιδιαίτερα, να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη την καλή διαβίωση και την κοινωνική ανάπτυξη του ανηλίκου, ζητήματα ασφάλειας και προστασίας και τις απόψεις του ανηλίκου ανάλογα με την ηλικία του και την ωριμότητά του, συμπεριλαμβανομένων των καταβολών του. Επιπρόσθετα, θα πρέπει να θεσπιστούν ειδικές διαδικαστικές εγγυήσεις για ασυνόδευτους ανηλίκους λόγω της ιδιαίτερα ευάλωτης κατάστασής τους. (14) Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή σύμβαση για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών και τον [Χάρτη], τα κράτη μέλη κατά την εφαρμογή του παρόντος κανονισμού θα πρέπει να λαμβάνουν πρωτίστως υπόψη τον σεβασμό της [οικογενειακής] ζωής. […] (16) Για να εξασφαλιστεί η πλήρης τήρηση της αρχής της ενότητας της οικογένειας και του μείζονος συμφέροντος του παιδιού, η ύπαρξη σχέσης εξάρτησης μεταξύ αιτούντος και του τέκνου, αδελφού ή γονιού του λόγω εγκυμοσύνης ή μητρότητας, κατάστασης υγείας ή προχωρημένης ηλικίας του αιτούντος θα πρέπει να αποτελεί δεσμευτικό κριτήριο ευθύνης. Όταν ο αιτών είναι ασυνόδευτος ανήλικος, η παρουσία μέλους της οικογένειας ή συγγενούς στο έδαφος άλλου κράτους μέλους που μπορεί να μεριμνήσει για αυτόν θα πρέπει επίσης να αποτελεί δεσμευτικό κριτήριο ευθύνης. […] (19) Για την εγγύηση της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων των ενδιαφερόμενων προσώπων, θα πρέπει να θεσπιστούν νομικές εγγυήσεις και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής όσον αφορά αποφάσεις για μεταφορές στο υπεύθυνο κράτος μέλος, σύμφωνα, ιδίως, με τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται στο άρθρο 47 του [Χάρτη]. […] […] (39) Ο παρών κανονισμός σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα και τηρεί τις αρχές που αναγνωρίζονται, ιδίως, από τον [Χάρτη]. Ιδιαίτερα, ο παρών κανονισμός αποσκοπεί να εξασφαλίσει την πλήρη τήρηση του δικαιώματος ασύλου που διασφαλίζεται από το άρθρο 18 του Χάρτη, καθώς και τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται στα άρθρα 1, 4, 7, 24 και 47 αυτού. Ο παρών κανονισμός θα πρέπει κατά συνέπεια να εφαρμόζεται ανάλογα».

9. Το άρθρο 8 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Ανήλικοι», ορίζει στη δεύτερη παράγραφό του τα εξής: «Στην περίπτωση που ο αιτών είναι ασυνόδευτος ανήλικος ( 6 ) ο οποίος έχει συγγενή ( 7 ) που ευρίσκεται νομίμως σε άλλο κράτος μέλος και έχει αποδειχθεί βάσει ατομικής εξέτασης ότι ο συγγενής μπορεί να αναλάβει τη φροντίδα του, το εν λόγω κράτος μέλος επανενώνει τον ανήλικο με τον συγγενή του και είναι το υπεύθυνο κράτος μέλος, υπό τον όρο ότι αυτό είναι προς το μείζον συμφέρον του ανηλίκου».

10. Το τμήμα II του κεφαλαίου VI του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, με τίτλο «Διαδικασίες για τα αιτήματα αναδοχής», περιλαμβάνει τα άρθρα 21 και 22, τα οποία προβλέπουν τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα κράτη μέλη κατά την υποβολή αιτήματος αναδοχής και την απάντηση σε τέτοιο αίτημα. Το άρθρο 21, παράγραφος 1, στα κρίσιμα αποσπάσματά του, ορίζει τα ακόλουθα: «Εάν το κράτος μέλος στο οποίο υποβλήθηκε αίτηση διεθνούς προστασίας θεωρεί ότι άλλο κράτος μέλος είναι υπεύθυνο για την εξέτασή της, μπορεί να απευθύνει σε αυτό αίτημα περί αναδοχής του αιτούντος, το συντομότερο δυνατό και, σε κάθε περίπτωση, εντός προθεσμίας τριών μηνών από την υποβολή της αίτησης […]. […]»

11. Το άρθρο 22, παράγραφος 1, ορίζει ότι «[τ]ο κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα προβαίνει στις απαραίτητες επαληθεύσεις και αποφαίνεται σχετικά με το αίτημα περί αναδοχής του αιτούντος εντός προθεσμίας δύο μηνών από την ημερομηνία της παραλαβής του αιτήματος».

12. Το τμήμα IV του κεφαλαίου VI του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, το οποίο επιγράφεται «Διαδικαστικές εγγυήσεις», περιλαμβάνει το άρθρο 27, το οποίο στην πρώτη του παράγραφο ορίζει τα εξής: «Ο αιτών […] έχει το δικαίωμα άσκησης πραγματικής προσφυγής, με τη μορφή ένδικου μέσου ή επανεξέτασης, ενώπιον δικαστηρίου, τόσο για τα πραγματικά όσο και για τα νομικά στοιχεία, κατά απόφασης μεταφοράς».

III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και τα προδικαστικά ερωτήματα

13. Ο αιτών είναι Αιγύπτιος υπήκοος γεννηθείς το 2002. Στις 23 Δεκεμβρίου 2019, ενώ ήταν ακόμη ηλικίας κάτω των 18 ετών, υπέβαλε αίτηση διεθνούς προστασίας στην Ελλάδα.

14. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας που διεξήγαγαν οι ελληνικές αρχές για τον προσδιορισμό, κατ’ εφαρμογήν των κριτηρίων του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεώς του (στο εξής: διαδικασία Δουβλίνου), ο αιτών δήλωσε στις ελληνικές αρχές ότι επιθυμούσε να επανενωθεί με τον S, ο οποίος, όπως δηλώνει, είναι θείος του και διαμένει στις Κάτω Χώρες.

15. Στις 10 Μαρτίου 2020, οι ελληνικές αρχές απηύθυναν, δυνάμει του άρθρου 21 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, αίτημα αναδοχής στις αρμόδιες ολλανδικές αρχές, ήτοι στην υφυπουργό. Το αίτημα στηριζόταν στο κριτήριο ευθύνης του άρθρου 8, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού.

16. Με έγγραφο της 8ης Μαΐου 2020, η υφυπουργός απέρριψε το αίτημα αναδοχής για τον λόγο ότι δεν αποδεικνυόταν η ύπαρξη οικογενειακού δεσμού μεταξύ του αιτούντος και του S.

17. Στις 28 Μαΐου 2020, οι ελληνικές αρχές ζήτησαν από την υφυπουργό να επανεξετάσει την απόφασή της σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΚ) 1560/2003 ( 8 ) (στο εξής: εκτελεστικός κανονισμός).

18. Με έγγραφο της 11ης Ιουνίου 2020, η υφυπουργός επανέλαβε το συμπέρασμά της περί μη επαρκούς αποδείξεως της υπάρξεως οικογενειακού δεσμού μεταξύ του αιτούντος και του S και απέρριψε την αίτηση επανεξετάσεως.

19. Στις 24 Ιουνίου 2020, ο αιτών και ο S υπέβαλαν ένσταση κατά της απορρίψεως από την υφυπουργό του αιτήματος για την αναδοχή του αιτούντος. Με έγγραφο της 26ης Ιουνίου 2020, η υφυπουργός κήρυξε την εν λόγω ένσταση προδήλως απαράδεκτη, έχοντας επισημάνει ότι ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ δεν περιέχει καμία διάταξη παρέχουσα στους αιτούντες διεθνή προστασία τη δυνατότητα να προσβάλουν την απόρριψη αιτήματος αναδοχής.

20. Την ίδια ημέρα, ο αιτών και ο S προσέφυγαν ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου κατά της περιεχομένης στο εν λόγω έγγραφο αποφάσεως ( 9 ).

21. Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ο αιτών ( 10 ) υποστηρίζει ότι η υφυπουργός, απορρίπτοντας το αίτημα για την αναδοχή του, παρέλειψε να λάβει υπόψη το συμφέρον του κατά παράβαση του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ. Κατά συνέπεια, το άρθρο 27, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού και το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη επιτάσσουν να του παρασχεθεί δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής κατά της απορριπτικής αποφάσεως της υφυπουργού.

22. Ο αιτών υποστηρίζει επίσης ότι, κατόπιν των αποφάσεων του Δικαστηρίου Ghezelbash ( 11 ) και Karim ( 12 ), η προστασία των δικαιωμάτων των αιτούντων άσυλο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης ενισχύθηκε, με αποτέλεσμα τα πρόσωπα αυτά γενικώς να μπορούν να προσβάλουν την εσφαλμένη εφαρμογή των κριτηρίων του κεφαλαίου III του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεώς τους διεθνούς προστασίας.

23. Η υφυπουργός φρονεί ότι ο αιτών δεν έχει το δικαίωμα να προσφύγει ενώπιον δικαστηρίου κατά της εκ μέρους της απορρίψεως του αιτήματος για την αναδοχή του. Συναφώς, η υφυπουργός υποστηρίζει ότι το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ προβλέπει τη δυνατότητα άσκησης προσφυγής μόνον όταν εκδίδεται «απόφαση μεταφοράς», κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως. Η υφυπουργός επισημαίνει ότι η διαδικασία προσδιορισμού του υπεύθυνου κράτους μέλους διεξάγεται αποκλειστικά στο επίπεδο των αρμόδιων αρχών των κρατών μελών και δεν παρέχει κανένα δικαίωμα στους αιτούντες άσυλο να προσβάλουν την εκ μέρους των αρμόδιων αρχών κράτους μέλους απόρριψη αιτήματος για την αναδοχή τους ( 13 ).

24. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχει στη διάθεσή του, οι ελληνικές αρχές αποφάσισαν να μην εξετάσουν την αίτηση διεθνούς προστασίας του αιτούντος ενόσω εκκρεμεί η κύρια δίκη.

25. Το ως άνω δικαστήριο σημειώνει επίσης ότι τα κράτη μέλη (και ειδικότερα η Γερμανία, η Αυστρία, η Σουηδία και, παλαιότερα, το Ηνωμένο Βασίλειο) έχουν προσεγγίσει με εντελώς διαφορετικούς τρόπους το ζήτημα αν πρέπει να παρέχεται δυνατότητα προσφυγής όταν αιτών άσυλο επιθυμεί να προσβάλει την απόρριψη από κράτος μέλος αιτήματος για την αναδοχή του.

26. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά, επιπλέον, ότι ο όρος «απόφαση μεταφοράς» του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ πρέπει να ερμηνεύεται διασταλτικώς, ανεξαρτήτως του αν ο όρος αυτός ερμηνεύεται σε συνδυασμό με το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη. Η συσταλτική ερμηνεία του άρθρου 27, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού θα ήταν αυθαίρετη και αδικαιολόγητη. Περαιτέρω, δεδομένου ότι μόνον οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών είναι σε θέση να κινήσουν τη «διαδικασία συνδιαλλαγής» κατά την έννοια του άρθρου 37, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, δεν μπορεί να συναχθεί ότι η διάταξη αυτή εξασφαλίζει στους αιτούντες άσυλο πραγματική προσφυγή κατά την έννοια του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη.

27. Τέλος, το ως άνω δικαστήριο εκφράζει αμφιβολίες ως προς το αν ο «συγγενής» ασυνόδευτου ανηλίκου έχει ίδιο δικαίωμα να προσβάλει την απόρριψη εκ μέρους του κράτους μέλους στο οποίο διαμένει νομίμως του αιτήματος για την αναδοχή του εν λόγω ασυνόδευτου ανηλίκου βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ.

28. Στο πλαίσιο αυτό, το Rechtbank Den Haag, zittingsplaat Haarlem (πρωτοδικείο Χάγης με τόπο συνεδριάσεως στο Haarlem, Κάτω Χώρες) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα: «1) Έχει το άρθρο 27 του [κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ], σε συνδυασμό ενδεχομένως με το άρθρο 47 του Χάρτη, την έννοια ότι επιβάλλει στο κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα την υποχρέωση να παρέχει δυνατότητα άσκησης πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου κατά της απορρίψεως αιτήματος αναδοχής στον αιτούντα ο οποίος διαμένει στο αιτούν κράτος μέλος και ζητεί μεταφορά δυνάμει του [άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ] ή στο[ν συγγενή] του αιτούντος κατά την έννοια [της εν λόγω διατάξεως]; 2) Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα και εφόσον το άρθρο 27 του [κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ] δεν παρέχει έρεισμα για δυνατότητα άσκησης πραγματικής προσφυγής, έχει το άρθρο 47 του Χάρτη, σε συνδυασμό με το θεμελιώδες δικαίωμα της ενότητας της οικογένειας και με το συμφέρον του παιδιού (όπως αυτό κατοχυρώνεται στα άρθρα 8 έως 10 καθώς και στην αιτιολογική σκέψη 19 του [κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ]), την έννοια ότι επιβάλλει στο κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα την υποχρέωση να παρέχει δυνατότητα άσκησης πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου κατά της απορρίψεως αιτήματος αναδοχής στον αιτούντα ο οποίος διαμένει στο αιτούν κράτος μέλος και ζητεί μεταφορά δυνάμει του [άρθρου 8, παράγραφος 2], του [κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ] ή στο[ν συγγενή] του αιτούντος κατά την έννοια [της εν λόγω διατάξεως]; 3) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ή στο δεύτερο ερώτημα, με ποιον τρόπο και από ποιο κράτος μέλος πρέπει να γνωστοποιούνται στον αιτούντα ή στο[ν συγγενή] του η απορριπτική απόφαση του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα και το δικαίωμα ασκήσεως προσφυγής κατά της αποφάσεως αυτής;»

29. Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, με ημερομηνία 12 Ιανουαρίου 2021, πρωτοκολλήθηκε στις 13 Ιανουαρίου 2021. Ο αιτών και ο S, η Ελληνική, η Γαλλική, η Ολλανδική και η Ελβετική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις. Ο αιτών και η Ελληνική, η Ολλανδική και η Βελγική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή εκπροσωπήθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 11ης Ιανουαρίου 2021.

IV. Εκτίμηση

30. Ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ θεσπίζει τα κριτήρια και τους μηχανισμούς προσδιορισμού του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αιτήσεως διεθνούς προστασίας που υποβάλλεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση από υπήκοο τρίτης χώρας ή από απάτριδα. Όπως προκύπτει από το άρθρο 3, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, σκοπός του είναι να διασφαλιστεί η εξέταση κάθε τέτοιας αιτήσεως, αλλά και το ότι τη σχετική ευθύνη φέρει ένα και μόνον κράτος μέλος (εκείνο που ορίζεται βάσει των κριτηρίων του κεφαλαίου III του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ). Εάν κράτος μέλος στο οποίο υποβάλλεται αίτηση διεθνούς προστασίας θεωρεί, βάσει των εν λόγω κριτηρίων, ότι άλλο κράτος μέλος είναι υπεύθυνο για την εξέτασή της, το πρώτο κράτος μέλος (στο εξής: αιτούν κράτος μέλος) ζητεί από το δεύτερο κράτος μέλος (στο εξής: κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα) να αναδεχθεί τον αιτούντα άσυλο (με την υποβολή αιτήματος αναδοχής) ( 14 ).

31. Εν προκειμένω, ένα τέτοιο αίτημα αναδοχής απευθύνθηκε στις ολλανδικές αρχές από τις αντίστοιχες ελληνικές. Το εν λόγω αίτημα στηριζόταν στο άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο III, το οποίο περιέχει «δεσμευτικό κριτήριο ευθύνης» ( 15 ) που σκοπεί στην προστασία των ασυνόδευτων ανηλίκων μέσω επανένωσής τους με τους «συγγενείς» τους ( 16 ). Η υφυπουργός απέρριψε το εν λόγω αίτημα για τον λόγο ότι δεν είχε αποδειχθεί η ύπαρξη οικογενειακού δεσμού μεταξύ του αιτούντος και του φερόμενου θείου του, S. Αμφότεροι οι τελευταίοι επιθυμούν να προσβάλουν την ως άνω απόρριψη ενώπιον των ολλανδικών δικαστηρίων, με την ελπίδα ότι ο αιτών θα μεταφερθεί στο εν λόγω κράτος μέλος και θα επανενωθεί με τον S.

32. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο υπέβαλε τρία προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο. Τα δύο πρώτα ερωτήματα αφορούν την ύπαρξη δυνατότητας ασκήσεως πραγματικής προσφυγής κατά της ως άνω απορρίψεως και τη νομική βάση της εν λόγω προσφυγής. Το τρίτο, το οποίο εξαρτάται από την απάντηση που θα δοθεί στα δύο πρώτα ερωτήματα, αφορά τις πρακτικές λεπτομέρειες της ως άνω προσφυγής.

33. Στις ενότητες που ακολουθούν θα εξετάσω διαδοχικά το καθένα από τα ως άνω προδικαστικά ερωτήματα. Αρχικώς θα εξηγήσω γιατί, κατά τη γνώμη μου, το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν μπορεί να διευρυνθεί κατά τρόπον ώστε να καταλαμβάνει την προσφυγή στην περίπτωση κατά την οποία ο αιτών άσυλο προσβάλλει την απόρριψη εκ μέρους του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα (εν προκειμένω, την απόρριψη εκ μέρους των Κάτω Χωρών) αιτήματος για την αναδοχή του ίδιου (υπό Α). Εν συνεχεία, θα διαπιστώσω ότι, όταν η ως άνω απόρριψη αφορά αίτημα αναδοχής βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, το ως άνω κράτος μέλος υποχρεούται πάντως, δυνάμει του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο 7 και το άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη (αντιστοίχως, δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής και προστασίας του «υπέρτατου συμφέροντος» του παιδιού), να παράσχει στον ασυνόδευτο ανήλικο δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής (υπό B). Τέλος, θα εξετάσω τις πρακτικές συνέπειες της εν λόγω υποχρεώσεως σε σχέση με την όλη στοχοθεσία του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ (υπό Γ).

Α. Επί του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ (πρώτο προδικαστικό ερώτημα)

34. Με το πρώτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ έχει την έννοια ότι επιβάλλει, στο κράτος μέλος στο οποίο απευθύνεται αίτημα αναδοχής βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού και το οποίο απορρίπτει το εν λόγω αίτημα, την υποχρέωση να παράσχει στον οικείο ασυνόδευτο ανήλικο και/ή στον φερόμενο συγγενή του δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου.

35. Συντασσόμενος με όλους τους παρεμβαίνοντες και διαφωνώντας με τον αιτούντα και τον S, φρονώ ότι το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν επιβάλλει τέτοια υποχρέωση στο ως άνω κράτος μέλος.

36. Επισημαίνω ότι η εν λόγω διάταξη προβλέπει ότι «ο αιτών» ή «άλλο πρόσωπο όπως αναφέρεται στο άρθρο 18 παράγραφος 1 στοιχείο γ) ή δ)» (δηλαδή, κατ’ ουσίαν, και πάλι αιτούντες διεθνή προστασία) έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, με τη μορφή ένδικου βοηθήματος ή επανεξετάσεως, ενώπιον δικαστηρίου, τόσο για τα πραγματικά όσο και για τα νομικά στοιχεία, κατά «απόφασης μεταφοράς».

37. Από το γράμμα της διατάξεως αυτής προκύπτει, αφενός, ότι ο φερόμενος συγγενής του αιτούντος διεθνή προστασία δεν συγκαταλέγεται στα πρόσωπα στα οποία παραπέμπει η εν λόγω διάταξη. Μόνον ο αιτών διαθέτει το εν λόγω δικαίωμα.

38. Αφετέρου, το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο III αφορά μια ειδική περίπτωση. Ο όρος «απόφαση μεταφοράς» κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως, ερμηνευόμενος υπό το πρίσμα του άρθρου 26, παράγραφος 1 και του άρθρου 29, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ( 17 ), αφορά απόφαση i) εκδοθείσα από το κράτος μέλος στο οποίο ευρίσκεται ο αιτών άσυλο και, ii) η οποία έχει ως αντικείμενο τη «μεταφορά» του εν λόγω προσώπου στο κράτος μέλος το οποίο ορίζεται ως υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεώς του διεθνούς προστασίας βάσει των κριτηρίων του εν λόγω κανονισμού ( 18 ). Η απόφαση αυτή εκδίδεται άπαξ και οι αρχές του πρώτου κράτους μέλους (του αιτούντος κράτους μέλους) απευθύνουν αίτημα αναδοχής (ή, κατά περίπτωση, αίτημα εκ νέου ανάληψης ( 19 )) στις αντίστοιχες αρχές του δεύτερου (του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα), το δε αίτημα αυτό γίνει δεκτό από τις εν λόγω αρχές ( 20 ).

39. Επομένως, το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι προβλέπει δυνατότητα προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα (εν προκειμένω, των Κάτω Χωρών) κατά αποφάσεως των αρχών του εν λόγω κράτους μέλους περί απορρίψεως αιτήματος αναδοχής – η οποία απόρριψη έχει ως αποτέλεσμα τη μη μεταφορά του αιτούντος στο δεύτερο κράτος μέλος. Οι περιπτώσεις στις οποίες ο αιτών άσυλο υποστηρίζει ότι πρέπει να μεταφερθεί σε συγκεκριμένο κράτος μέλος, αλλά το κράτος αυτό αρνείται την αναδοχή του (ή την εκ νέου ανάληψή του) σαφώς δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως.

40. Μολονότι το Δικαστήριο έχει καθιερώσει ευρεία ερμηνεία του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ( 21 ) και παρά το ότι η εν λόγω διάταξη πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη ( 22 ), είναι κατ’ εμέ σαφές ότι ερμηνεία του άρθρου 27, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού υπό την έννοια ότι τυχόν άρνηση του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα να αναδεχθεί τον αιτούντα πρέπει να υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο θα ισοδυναμούσε με διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της διατάξεως αυτής πέραν του επιτρεπτού από το γράμμα της ορίου ( 23 ).

41. Η γνώμη μου αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι, στο πλαίσιο προσπάθειας μεταρρυθμίσεως του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, η Επιτροπή είχε προτείνει την προσθήκη νέας διατάξεως προβλέπουσας δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, στις περιπτώσεις στις οποίες ο αιτών δεν πρόκειται να μεταφερθεί, αλλά υποστηρίζει ότι έχει «μέλος της οικογένειας» ή, στην περίπτωση των ασυνόδευτων ανηλίκων, «συγγενή» ευρισκόμενο νόμιμα σε άλλο κράτος μέλος ( 24 ).

42. Η πρόταση έχει εν τω μεταξύ αποσυρθεί ( 25 ). Εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, κατέδειξε ότι το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, υπό την παρούσα μορφή του, δεν περιλαμβάνει, ούτε ρητώς ούτε σιωπηρώς, δικαίωμα πραγματικής προσφυγής στην εν λόγω περίπτωση ( 26 ).

43. Τούτου λεχθέντος, θα εξετάσω στη συνέχεια το ζήτημα αν το δικαίωμα αυτό μπορεί να αντληθεί αυτοτελώς από το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο του 7 και το άρθρο του 24, παράγραφος 2.

Β. Επί του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη (δεύτερο προδικαστικό ερώτημα)

44. Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο του 7 και το άρθρο του 24, παράγραφος 2, έχει την έννοια ότι επιβάλλει στο κράτος μέλος στο οποίο απευθύνεται αίτημα αναδοχής, βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, την υποχρέωση να παράσχει σε αιτούντα άσυλο ο οποίος είναι ασυνόδευτος ανήλικος και/ή σε φερόμενο συγγενή του δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου κατά της απορρίψεως του εν λόγω αιτήματος.

45. Υπενθυμίζω προκαταρκτικώς ότι το άρθρο 47 του Χάρτη, με τίτλο «Δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου», κωδικοποίησε τη γενική αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας που είχε προηγουμένως καθιερώσει το Δικαστήριο ( 27 ). Το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, το οποίο κατοχυρώνεται στο πρώτο εδάφιο της εν λόγω διατάξεως, αντιστοιχεί στο δικαίωμα που προβλέπει το άρθρο 13 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ) ( 28 ).

46. Κατά το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, κάθε πρόσωπο του οποίου «παραβιάστηκαν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης, έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου […]». Όπως προκύπτει από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, χωρεί επίκληση του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής με βάση την εν λόγω διάταξη και μόνο, χωρίς να χρειάζεται εξειδίκευση του περιεχομένου της από άλλες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης ή από διατάξεις του εσωτερικού δικαίου του κάθε κράτους μέλους ( 29 ).

47. Δεδομένων των ανωτέρω, το κατά πόσον το εν λόγω δικαίωμα υφίσταται ή όχι σε συγκεκριμένη περίπτωση, εξαρτάται, όπως προκύπτει από το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, από το αν το πρόσωπο που το επικαλείται προβάλλει ένα ή περισσότερα «δικαιώματα ή ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης» ( 30 ). Τούτο σημαίνει ότι όχι μόνον πρέπει η επίμαχη κατάσταση να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης –διότι διαφορετικά ο Χάρτης, στο σύνολό του, δεν θα είχε εφαρμογή ( 31 )– αλλά επιπλέον πρέπει να υπάρχει συγκεκριμένο δικαίωμα ή ελευθερία το οποίο προστατεύεται από το δίκαιο της Ένωσης και από το οποίο ωφελείται συγκεκριμένος διάδικος ( 32 ).

48. Όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη σε κατάσταση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, θα διευκρινίσω κατ’ αρχάς ότι, όταν ένα κράτος μέλος απορρίπτει αίτημα αναδοχής που του υποβάλλεται βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, η εν λόγω απόρριψη όχι μόνον εμπίπτει προδήλως στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, καθόσον οι αρχές του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα, όταν εκδίδουν μια τέτοια απόφαση, εφαρμόζουν τους κανόνες του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ( 33 ), αλλά επίσης επηρεάζει (ενδεχομένως δε κατ’ ουσίαν προσβάλλει) ορισμένα συγκεκριμένα «δικαιώματα […] που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης» προς όφελος του ενδιαφερόμενου ασυνόδευτου ανηλίκου. Επομένως, ο ανήλικος (αλλά όχι ο φερόμενος συγγενής του) πρέπει να έχει, δυνάμει του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής κατά της εν λόγω απορρίψεως ενώπιον των δικαστηρίων του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα (υπό 1). Στη συνέχεια, θα εκθέσω διεξοδικά τους λόγους για τους οποίους εκτιμώ ότι ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ εξεταζόμενος ως σύνολο δεν αποκλείει την αναγνώριση της εν λόγω δυνατότητας ασκήσεως προσφυγής ( 34 ) και ότι δεν υφίσταται σύγκρουση μεταξύ του εν λόγω κανονισμού και του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη (υπό 2). Τέλος, θα εξηγήσω για ποιον λόγο, σε αντίθεση προς τις ανησυχίες που εξέφρασαν οι παρεμβαίνοντες ενώπιον του Δικαστηρίου, εκτιμώ ότι η ως άνω ερμηνεία δεν θα οδηγήσει σε αναθεώρηση του συστήματος του Δουβλίνου (υπό 3).

1. Τα «δικαιώματα […] που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης» τα οποία χρήζουν δυνατότητας ασκήσεως πραγματικής προσφυγής

49. Όπως επισήμανα στο σημείο 31 των παρουσών προτάσεων, το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο III καθιερώνει «δεσμευτικό κριτήριο ευθύνης» με σκοπό να καθοριστεί ποιο κράτος μέλος θα εξετάσει αίτηση διεθνούς προστασίας υποβληθείσα από ασυνόδευτο ανήλικο ο οποίος έχει ενήλικο συγγενή διαμένοντα νομίμως εντός της Ένωσης. Το κριτήριο αυτό κατισχύει όλων των λοιπών κριτηρίων που προβλέπει ο εν λόγω κανονισμός ( 35 ). Εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 8, παράγραφος 2, η εν λόγω διάταξη προβλέπει δύο σαφείς, ακριβείς και ανεπιφύλακτες υποχρεώσεις του κράτους μέλους στο οποίο διαμένει ο συγγενής: το εν λόγω κράτος μέλος «επανενώνει τον ανήλικο με τον συγγενή του» και «είναι υπεύθυνο […]» για την εξέταση της αιτήσεως ασύλου του ανηλίκου ( 36 ).

50. Οι ως άνω δύο υποχρεώσεις αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, επακόλουθο ορισμένων «δικαιωμάτων […] που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης» κατά την έννοια του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, υπέρ των ασυνόδευτων ανηλίκων που υποβάλλουν αίτηση διεθνούς προστασίας εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

1) Ποια είναι τα επίμαχα «δικαιώματα […] που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης»;

51. Η ιδέα ότι οι αιτούντες άσυλο έχουν ορισμένα ατομικά ουσιαστικά δικαιώματα ενυπάρχει εγγενώς στον κανονισμό Δουβλίνο ΙΙΙ. Ο εν λόγω κανονισμός αποσκοπεί, ιδίως, να εξασφαλίσει την «πλήρη τήρηση» ορισμένων δικαιωμάτων που βασίζονται στον Χάρτη και τα οποία έχουν ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο της εφαρμογής του ( 37 ). Τα εν λόγω δικαιώματα προστατεύονται από διάφορες διαδικαστικές εγγυήσεις ( 38 ), οι οποίες αποσκοπούν στη διασφάλιση της συμμετοχής των αιτούντων άσυλο στη διαδικασία προσδιορισμού του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεώς τους ( 39 ). Αποτυπώνονται επίσης σε αυτόν καθεαυτόν τον σκοπό (τουλάχιστον μέρους) των κανόνων που ο νομοθέτης της Ένωσης έχει συμπεριλάβει στην εν λόγω νομοθετική πράξη ( 40 ).

52. Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο III θεσπίστηκε με ρητό σκοπό «να εξασφαλιστεί η πλήρης τήρηση της αρχής της ενότητας της οικογένειας και του μείζονος συμφέροντος του παιδιού» ( 41 ) και, ως εκ τούτου, να υλοποιηθούν τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 7 και στο άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη, τα οποία πρέπει αμφότερα να «[λαμβάνονται] πρωτίστως υπόψη» από τα κράτη μέλη κατά την εφαρμογή των κανόνων του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ( 42 ).

53. Συναφώς, υπενθυμίζω, πρώτον, ότι το άρθρο 7 του Χάρτη κατοχυρώνει το θεμελιώδες δικαίωμα στον «σεβασμό της οικογενειακής ζωής». Το εν λόγω δικαίωμα αντιστοιχεί στο δικαίωμα που προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 1, ΕΣΔΑ. Ως εκ τούτου, πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα της οικείας νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) ( 43 ). Κατά την εν λόγω νομολογία, η ύπαρξη «οικογενειακής ζωής» αποτελεί πραγματικό ζήτημα. Η έννοια αυτή ανάγεται κατά βάση στην προστασία του οικογενειακού πυρήνα (ή οικογένειας υπό στενή έννοια). Εντούτοις, έχει αναγνωριστεί ότι στενοί «συγγενείς» εκτός του εν λόγω πυρήνα μπορούν επίσης να διαδραματίσουν ρόλο στην οικογενειακή ζωή και να συμβάλουν σε αυτήν ( 44 ). Υπό το εν λόγω πρίσμα, η έννοια της «οικογενειακής ζωής» μπορεί να περιλαμβάνει τους δεσμούς μεταξύ τέκνου και «συγγενούς» του, οι οποίοι αποτελούν τη βάση του κριτηρίου ευθύνης που διαλαμβάνεται στο άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ (επί παραδείγματι, οι δεσμοί μεταξύ ενός τέκνου και του θείου του).

54. Δεύτερον, το άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη αναγνωρίζει ότι, σε όλες τις πράξεις που αφορούν παιδιά, είτε επιχειρούνται από δημόσιες αρχές είτε από ιδιωτικούς οργανισμούς, πρωταρχική σημασία πρέπει να δίνεται στο συμφέρον του παιδιού. Το δεύτερο αυτό θεμελιώδες δικαίωμα πρέπει να ερμηνεύεται σε συνδυασμό με το πρώτο ( 45 ). Πράγματι, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι από τις αιτιολογικές σκέψεις 14 έως 16 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ καθώς και, μεταξύ άλλων, από το άρθρο 6, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ ( 46 ), και το άρθρο 6, παράγραφος 4 ( 47 ), καθώς και από το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ προκύπτει ότι ο σεβασμός της οικογενειακής ζωής και, ιδίως, η διατήρηση της ενότητας της οικογένειας είναι, κατ’ αρχήν, προς το συμφέρον του παιδιού ( 48 ). Με άλλα λόγια, η αρχή του «υπέρτατου συμφέροντος» του παιδιού υποχρεώνει συχνά τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαιώματος του ανηλίκου στην οικογενειακή ζωή με το να διατηρούν την ενότητα της οικογένειάς του και, σε ορισμένες περιπτώσεις, με το να προβαίνουν στην επανένωσή του με μέλη της οικογένειάς του ή με συγγενείς του.

55. Επομένως, φρονώ ότι ο νομοθέτης της Ένωσης, θεσπίζοντας το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, αναγνώρισε, ακολουθώντας τη νομολογία του ΕΔΔΑ ( 49 ), ότι οι ασυνόδευτοι ανήλικοι είναι ιδιαιτέρως ευάλωτα πρόσωπα ( 50 ), των οποίων η καλή διαβίωση εξαρτάται από την αναγκαία προστασία και φροντίδα των ενηλίκων και τις κατάλληλες συνθήκες υποδοχής. Παρά τις εγγυήσεις που προβλέπει η οδηγία περί υποδοχής ( 51 ), είναι προφανές ότι οι ανάγκες των ασυνόδευτων ανηλίκων θα εξυπηρετούνται, κατά κανόνα, καλύτερα και ότι η «κοινωνική τους ανάπτυξη», η «ασφάλεια» και η «προστασία τους» ( 52 ) θα διασφαλίζεται αν τη φροντίδα τους αναλάβει, ελλείψει «μέλους της οικογένειας» στο έδαφος της Ένωσης ( 53 ), ενήλικος «συγγενής» ( 54 ), σε σύγκριση με το να φιλοξενηθούν από ανάδοχη οικογένεια ή (ακόμα χειρότερα) σε κέντρο φιλοξενίας σε κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο στο οποίο ευρίσκεται ο εν λόγω «συγγενής», για το χρονικό διάστημα εξέτασης της αιτήσεώς τους για διεθνή προστασία.

56. Επομένως, σε αντίθεση προς όσα υποστήριξαν η Επιτροπή και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών που μετείχαν στην παρούσα διαδικασία, το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν συνιστά απλό οργανωτικό κανόνα που διέπει την κατανομή της ευθύνης μεταξύ των κρατών μελών. Οι υποχρεώσεις που επιβάλλει στα κράτη μέλη να επανενώνουν τους ασυνόδευτους ανηλίκους με τους συγγενείς τους αποσκοπούν στη διασφάλιση του πλήρους σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων των εν λόγω ανηλίκων στην «οικογενειακή ζωή» (άρθρο 7 του Χάρτη) και στην προστασία του «υπέρτατου συμφέροντός» τους (άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη). Επομένως, υπό τις συγκεκριμένες προϋποθέσεις που προβλέπονται στην εν λόγω διάταξη, οι ως άνω υποχρεώσεις ιδρύουν, κατά τη γνώμη μου, αντίστοιχα συγκεκριμένα δικαιώματα των εν λόγω προσώπων.

57. Χάριν πληρότητας, προσθέτω ότι δεν έχω πεισθεί, πρώτον, από το επιχείρημα της Επιτροπής και της Βελγικής και της Ολλανδικής Κυβερνήσεως ότι, εφόσον ο νομοθέτης της Ένωσης έχει ήδη προβλέψει για την ενότητα της οικογένειας σε άλλες πράξεις του δικαίου της Ένωσης, όπως η οδηγία για την οικογενειακή επανένωση ( 55 ), δεν είχε την πρόθεση να ενθαρρύνει την οικογενειακή επανένωση των ασυνόδευτων ανηλίκων με τους συγγενείς τους βάσει του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ. Κατά τη γνώμη τους, ο εν λόγω κανονισμός αποσκοπεί, πρωτίστως, στη διασφάλιση της ταχείας διεκπεραιώσεως των αιτήσεων διεθνούς προστασίας και όχι στην επανένωση των οικογενειών. Επιπλέον και εν πάση περιπτώσει, αν η αίτηση ασυνόδευτου ανηλίκου ευδοκιμούσε και του χορηγούνταν το καθεστώς του «πρόσφυγα», θα ήταν ελεύθερος, βάσει της οδηγίας για την αναγνώριση ( 56 ), να μεταβεί σε άλλα κράτη μέλη και, κατά τον τρόπο αυτό, να επανενωθεί με τους συγγενείς του.

58. Ομολογώ ότι δεν αντιλαμβάνομαι γιατί το γεγονός ότι ένας ασυνόδευτος ανήλικος αντλεί ορισμένα δικαιώματα από την οδηγία για την οικογενειακή επανένωση και από την οδηγία για την αναγνώριση, αντιστοίχως, θα τον εμπόδιζε να επικαλεστεί την προστασία των κατοχυρωμένων στον Χάρτη δικαιωμάτων του στην «οικογενειακή ζωή» και να τύχει προστασίας του «υπέρτατου συμφέροντός» του στο πλαίσιο της εφαρμογής του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ.

59. Πράγματι, οι διάφορες αυτές νομοθετικές πράξεις τυγχάνουν εφαρμογής σε διαφορετικά χρονικά σημεία. Στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο αιτών μπορεί να επικαλεστεί την οδηγία για την αναγνώριση ή την οδηγία για την οικογενειακή επανένωση προκειμένου να επανενωθεί με τον θείο του στις Κάτω Χώρες ή προκειμένου να επανενωθούν με αυτόν άλλα μέλη της οικογένειάς του (επί παραδείγματι, η μητέρα ή ο πατέρας του) ( 57 ) στην Ελλάδα, αφότου (και εφόσον) του χορηγηθεί το καθεστώς του «πρόσφυγα». Εντούτοις, κατά τον χρόνο εξετάσεως της αιτήσεώς του διεθνούς προστασίας από τις ελληνικές αρχές, οι ως άνω δύο οδηγίες δεν έχουν καμία χρησιμότητα για τον αιτούντα, ενώ μόνο το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ θα μπορούσε να διασφαλίσει ότι δεν θα παραμείνει, αντιθέτως προς το συμφέρον του, μακριά από συγγενή ικανό να αναλάβει τη φροντίδα του ( 58 ).

60. Συναφώς, υπογραμμίζω ότι δεν μπορεί να αγνοηθεί ο αρνητικός αντίκτυπος που μπορεί να έχει για έναν ασυνόδευτο ανήλικο ο αποχωρισμός του από τα «μέλη της οικογένειάς του» ή τους «συγγενείς του» κατά τον χρόνο εξετάσεως της αιτήσεώς του. Εξ όσων γνωρίζω, η εν λόγω εξέταση μπορεί, θεωρητικώς, να διαρκέσει έως έξι μήνες από την υποβολή της αιτήσεως για τη διενέργεια της διαδικασίας εξετάσεως ( 59 ), στην πράξη δε ενίοτε πολύ περισσότερο ( 60 ). Από την οπτική γωνία ενός ανηλίκου, αναλόγως της ηλικίας του, το εν λόγω χρονικό διάστημα μπορεί να φαίνεται τεράστιο ή ακόμη και ατελείωτο ( 61 ).

61. Δεύτερον, δεν αντιλαμβάνομαι περαιτέρω για ποιον λόγο η ερμηνεία αυτή ισοδυναμεί με χορήγηση στους ασυνόδευτους ανηλίκους δικαιώματος εξετάσεως των αιτήσεών τους στο κράτος μέλος της επιλογής τους – πράγμα το οποίο θα προσέκρουε στην όλη οικονομία του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ και θα ευνοούσε το forum shopping. Η ως άνω ερμηνεία έχει απλώς την έννοια ότι, όταν είναι προς το συμφέρον του ασυνόδευτου ανηλίκου ( 62 ), αυτός έχει δικαίωμα, δυνάμει του κανόνα που θέσπισε ο νομοθέτης της Ένωσης, να επανενωθεί με συγγενή ικανό να αναλάβει τη φροντίδα του σε άλλο κράτος μέλος και να εξεταστεί η αίτησή του ασύλου στο κράτος μέλος αυτό, προκειμένου να διασφαλιστεί κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο η καλή διαβίωση του ανηλίκου.

62. Τρίτον, δεν έχω πεισθεί από το επιχείρημα ότι από το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν απορρέει κανένα ουσιαστικό δικαίωμα υπέρ των ασυνόδευτων ανηλίκων, δεδομένου ότι το άρθρο 17, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού (η καλουμένη «ρήτρα κυριαρχίας») παρέχει, εν πάση περιπτώσει, στο κράτος μέλος στο οποίο υποβάλλεται αίτηση διεθνούς προστασίας, τη δυνατότητα, κατά παρέκκλιση των κριτηρίων του εν λόγω κανονισμού, να αναλάβει εκείνο την ευθύνη για την εξέταση της αιτήσεως.

63. Πράγματι, η «ρήτρα κυριαρχίας» καταλείπει στα κράτη μέλη ορισμένη εξουσία εκτιμήσεως ως προς την εφαρμογή των κανόνων του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ. Εντούτοις, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 17 του κανονισμού αυτού, η εν λόγω «ρήτρα» πρέπει να αξιοποιείται κυρίως για ανθρωπιστικούς λόγους και ως εγγύηση έναντι ενδεχόμενων προσβολών των θεμελιωδών δικαιωμάτων των αιτούντων, για παράδειγμα, προκειμένου να επανενωθούν τα μέλη μιας οικογένειας –και όχι προκειμένου να παραμείνουν χωρισμένα.

64. Εν πάση περιπτώσει, η χρήση της εν λόγω «ρήτρας», η οποία περιέχεται σε πράξη του παραγώγου δικαίου, περιορίζεται κατ’ ανάγκην από τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη ( 63 ). Επομένως, τα (υποθετικά) συμφέροντα που ένα κράτος μέλος μπορεί (κατ’ εξαίρεση) να επικαλεστεί προκειμένου να παρεκκλίνει από το άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν μπορούν να υπερισχύουν του συμφέροντος ενός ασυνόδευτου ανηλίκου για επανένωση με συγγενή του δυνάμει της εν λόγω διατάξεως ( 64 ). Κατά συνέπεια, ενώ το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η αρχή του «μείζονος συμφέροντος» του παιδιού δεν μπορεί να υποχρεώνει τα κράτη μέλη να χρησιμοποιήσουν τη «ρήτρα κυριαρχίας» ( 65 ), μπορεί κάλλιστα, σε πολλές περιπτώσεις, να τα εμποδίζει να τη χρησιμοποιήσουν ( 66 ).

65. Τέλος, παρατηρώ ότι, κατά τη γνώμη μου, σε περίπτωση όπως αυτή της κύριας δίκης υφίσταται και άλλο κρίσιμο «δικαίωμα που διασφαλίζεται από το δίκαιο της Ένωσης», κατά την έννοια του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, ήτοι το δικαίωμα του ασυνόδευτου ανηλίκου να τύχει κατάλληλης, αμερόληπτης και δίκαιης εξέτασης του αιτήματος αναδοχής που τον αφορά.

66. Πράγματι, ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ (και ο εκτελεστικός κανονισμός) επιβάλλουν ορισμένες υποχρεώσεις στις αρχές των κρατών μελών όσον αφορά, μεταξύ άλλων, την εφαρμογή του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ. Ειδικότερα, το κράτος μέλος στο οποίο υποβάλλεται αίτημα αναδοχής βάσει της διατάξεως αυτής υποχρεούται να προβεί στις «αναγκαίες επαληθεύσεις» πριν απαντήσει σε αυτό. Το εν λόγω κράτος μέλος «εξακριβώνει […] κατά τρόπο διεξοδικό και αντικειμενικό, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις πληροφορίες άμεσα ή έμμεσα διαθέσιμες» ( 67 ), αν πληρούνται οι απαιτήσεις της εν λόγω διατάξεως ( 68 ), ενώ πρέπει, κατά την εν λόγω εξακρίβωση, να τηρεί πληθώρα άλλων ουσιαστικών ( 69 ), διαδικαστικών ( 70 ) και αποδεικτικών κανόνων ( 71 ), οι οποίοι προβλέπονται στις εν λόγω δύο νομοθετικές πράξεις.

67. Κατά τη γνώμη μου, οι εν λόγω υποχρεώσεις –καθώς και οι υποχρεώσεις που απορρέουν εγγενώς από το άρθρο 7 (δικαίωμα στην οικογενειακή ζωή) και το άρθρο 24, παράγραφος 2 («υπέρτατο συμφέρον του παιδιού») του Χάρτη– δεν υποχρεώνουν απλώς τις αρμόδιες αρχές του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα οι οποίες χειρίζονται υπόθεση ασυνόδευτου ανηλίκου να προβαίνουν στις αναγκαίες ενέργειες για τη διαπίστωση του συμφέροντός του και για την εξέταση της συνδρομής ή μη των προϋποθέσεων του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ· επιπλέον ιδρύουν αντίστοιχο δικαίωμα του ανηλίκου να τύχει το αίτημα αναδοχής αμερόληπτης και δίκαιης αντιμετώπισης, σύμφωνα με το εν λόγω συμφέρον ( 72 ).

2) Επί της αναγκαιότητας της δυνατότητας πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου

68. Από την ανάλυση που παρατίθεται στην προηγούμενη ενότητα προκύπτει ότι, όταν ένα κράτος μέλος απορρίπτει, για οποιονδήποτε λόγο, αίτημα αναδοχής διατυπωθέν βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, μπορεί –αν η απόρριψη αυτή είναι ατεκμηρίωτη, αβάσιμη ή, γενικότερα, μη σύννομη– να θίξει τα δικαιώματα ασυνόδευτου ανηλίκου τα οποία προστατεύονται από το δίκαιο της Ένωσης. Η εν λόγω απόφαση έχει ως αποτέλεσμα συγκεκριμένα ότι ο αιτών δεν θα μεταφερθεί και, ως εκ τούτου, δεν θα επανενωθεί με τον συγγενή του. Πρέπει συνεπώς να παρέχεται στον ανήλικο δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, σύμφωνα με το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, κατά της εν λόγω αποφάσεως ( 73 ).

69. Αντιθέτως, ο φερόμενος θείος του ασυνόδευτου ανηλίκου δεν αντλεί, κατά τη γνώμη μου, κανένα δικαίωμα από την εφαρμογή του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ. Η εν λόγω διάταξη επικεντρώνεται στον ασυνόδευτο ανήλικο και στη διασφάλιση του δικαιώματός του για προστασία του «υπέρτατου συμφέροντός» του (άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη) και της «οικογενειακής ζωής» του (άρθρο 7 του Χάρτη). Δεν επικεντρώνεται ούτε παρέχει οποιοδήποτε δικαίωμα στα «μέλη της οικογενείας» ή στους «συγγενείς» του.

70. Υπογραμμίζω ότι, σε περίπτωση όπως αυτή της κύριας δίκης, αν δεν επιτρεπόταν σε ασυνόδευτο ανήλικο να προσβάλει την εκ μέρους των αρχών του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα απόρριψη του αιτήματος αναδοχής του, το εν λόγω πρόσωπο δεν θα είχε καμία δυνατότητα να διεκδικήσει τα δικαιώματά του ενώπιον δικαστηρίου –δεδομένου ότι, ούτως ή άλλως, δεν θα εκδιδόταν από τις αρχές του αιτούντος κράτους μέλους «απόφαση μεταφοράς» κατά την έννοια του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ( 74 ).

71. Επιπλέον, είναι κατ’ εμέ προφανές ότι η δυνατότητα ασκήσεως της ως άνω προσφυγής πρέπει να παρασχεθεί από το κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα (εν προκειμένω, τις Κάτω Χώρες) ενώπιον δικαστηρίου του εν λόγω κράτους μέλους (όπως το αιτούν δικαστήριο). Πράγματι, δεν θα μπορούσε να παρασχεθεί από το αιτούν κράτος μέλος ενώπιον των δικών του εθνικών δικαστηρίων. Μολονότι το σύστημα του Δουβλίνου στηρίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη ( 75 ), δεν πρόκειται, επί του παρόντος, για πλήρως ολοκληρωμένο σύστημα, στο πλαίσιο του οποίου τα δικαστήρια του κράτους μέλους Α θα μπορούσαν να ελέγξουν απόφαση των διοικητικών αρχών του κράτους μέλους Β και να εκδώσουν αποφάσεις δεσμευτικές για τις εν λόγω αρχές.

2. Επί της ανυπαρξίας οποιασδήποτε συγκρούσεως μεταξύ του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη και του κανονισμού Δουβλίνο III

72. Έχοντας διαπιστώσει ότι, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο αιτών διεθνή προστασία έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής δυνάμει του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο 7 και το άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη, θα εξετάσω πλέον αν η παροχή της δυνατότητας ασκήσεως της ως άνω προσφυγής προσκρούει στο γράμμα του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, καθώς και στο γενικό σύστημα και στους σκοπούς του εν λόγω κανονισμού.

73. Αν συνέβαινε τούτο, θα υπήρχε σύγκρουση μεταξύ του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ και του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη. Ο πρώτος θα επέβαλε περιορισμό στο δικαίωμα που διασφαλίζει ο δεύτερος ( 76 ). Ο εν λόγω περιορισμός θα ήταν επιτρεπτός μόνον αν συμμορφωνόταν με τις αυστηρές απαιτήσεις που προβλέπει το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, οι οποίες συνίστανται, πρώτον, στο να «προβλέπεται από το νόμο», δεύτερον, στο να σέβεται το «βασικό περιεχόμενο» του δικαιώματος και, τρίτον, στο να τηρεί την αρχή της αναλογικότητας. Φρονώ ότι, σε περίπτωση όπως αυτή της κύριας δίκης, το να στερηθεί ο ασυνόδευτος ανήλικος εξ ολοκλήρου τη δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής θα έθιγε το «βασικό περιεχόμενο» του δικαιώματός του στην εν λόγω προσφυγή. Το Δικαστήριο δεν θα είχε άλλη επιλογή παρά να κηρύξει το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ (ή, ενδεχομένως, τον εν λόγω κανονισμό στο σύνολό του) άκυρο.

74. Εντούτοις, πολλοί είναι οι λόγοι που με οδηγούν στην απόρριψη ενός τέτοιου ακραίου αποτελέσματος και στο συμπέρασμα ότι, στην πραγματικότητα, δεν υφίσταται σύγκρουση μεταξύ του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ και του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη.

75. Πρώτον, από κανένα στοιχείο του γράμματος του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν προκύπτει, κατά τη γνώμη μου, ότι, επειδή η ρύθμιση αυτή προβλέπει μόνον προσφυγή κατά των «αποφάσεων μεταφοράς» ( 77 ), αποκλείει την παροχή δυνατότητας ασκήσεως πραγματικής προσφυγής εν προκειμένω. Η διάταξη αυτή θεσπίστηκε ρητώς από τον νομοθέτη της Ένωσης προκειμένου να ενισχυθεί η δικαστική προστασία των αιτούντων άσυλο ( 78 ) και όχι για να μπορεί να αξιοποιηθεί εναντίον τους ως «μυστικό όπλο» για στερούνται τη δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής σε άλλες περιπτώσεις οι οποίες δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως. Ακόμη και αν γινόταν δεκτό ότι το γράμμα του άρθρου 27, παράγραφος 1, είναι διφορούμενο ως προς το ζήτημα αυτό, και πάλι δεν θα ήταν δυνατόν, κατά τη γνώμη μου, η διάταξη αυτή να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι έχει τέτοιο εξαντλητικό χαρακτήρα. Πράγματι, κατά πάγια νομολογία, όταν διάταξη του παραγώγου δικαίου της Ένωσης επιδέχεται περισσότερες από μία ερμηνείες, πρέπει να προτιμάται η ερμηνεία που καθιστά τη διάταξη σύμφωνη με το πρωτογενές δίκαιο (συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων που απορρέουν από τον Χάρτη) και όχι εκείνη που θα την καθιστούσε ασυμβίβαστη με το δίκαιο αυτό ( 79 ).

76. Δεύτερον, όσον αφορά το γενικό σύστημα και τους σκοπούς του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, επισημαίνω ότι η πλειονότητα των επιχειρημάτων που προέβαλαν η Επιτροπή και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών, τόσο κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση όσο και με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, εκκινούσε από την (εσφαλμένη, κατά τη γνώμη μου) παραδοχή ότι η παροχή δυνατότητας ασκήσεως προσφυγής θα ήταν ασύμβατη με τον εγγενή στον κανονισμό σκοπό της εξασφαλίσεως «ταχύτητας κατά την εξέταση των αιτήσεων διεθνούς προστασίας» και του «ταχ[έος] προσδιορισμ[ού] του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο» καθώς και με τις αυστηρές προθεσμίες που προβλέπονται προς τούτο. Ειδικότερα, η Γαλλική Κυβέρνηση προβάλλει ότι η άσκηση προσφυγής θα ήταν πρακτικώς αδύνατη, δεδομένου ότι οι ως άνω προθεσμίες δεν θα σταματούσαν να τρέχουν και ενδεχομένως θα επηρέαζαν τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεως ( 80 ).

77. Κατά τη γνώμη μου, η συλλογιστική αυτή παραβλέπει το γεγονός ότι οι εν λόγω προθεσμίες θεσπίστηκαν από τον νομοθέτη της Ένωσης προκειμένου, πρωτίστως, να «κατοχυρώνεται η πραγματική πρόσβαση στις διαδικασίες χορήγησης διεθνούς προστασίας» ( 81 ) και να προστατεύονται τα δικαιώματα των αιτούντων άσυλο όπως καθορίζονται στο ενωσιακό κεκτημένο για το άσυλο και στον Χάρτη ( 82 ).

78. Αν γίνει δεκτό, όπως έκρινε το Δικαστήριο με την απόφαση Shiri ( 83 ) ότι οι προθεσμίες που τάσσει ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ σκοπούν ρητώς στην προστασία των αιτούντων άσυλο, τότε πρέπει επίσης να αναγνωριστεί ότι οι εν λόγω προθεσμίες δεν μπορούν να αξιοποιούνται εις βάρος των αιτούντων άσυλο κατά τρόπον ώστε αυτοί να παρεμποδίζονται να ασκήσουν πραγματική προσφυγή, ιδίως όταν υποστηρίζεται ότι έχουν προσβληθεί (άλλα) δικαιώματά τους που απορρέουν από τον Χάρτη (εν προκειμένω, το δικαίωμα στην «οικογενειακή ζωή» και το δικαίωμα των ανηλίκων στην προστασία του «υπέρτατου συμφέροντός» τους, σύμφωνα με το άρθρο 7 και το άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη).

79. Το αντίθετο συμπέρασμα θα οδηγούσε στην μάλλον παράδοξη κατάσταση στην οποία δεν θα παρεχόταν σε αιτούντα άσυλο δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής για τον λόγο ότι υποτίθεται ότι είναι προς το συμφέρον του οι διαδικασίες που προβλέπει ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ να διεκπεραιώνονται ταχέως και, κατά συνέπεια, οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών να διαθέτουν συναφώς απεριόριστη εξουσία εκτιμήσεως. Ασφαλώς, ορθότερο εν προκειμένω θα ήταν να συνεκτιμηθεί το ότι, όταν αιτών άσυλο αποφασίσει να ασκήσει το δικαίωμά του πραγματικής προσφυγής, τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι θεωρεί ότι η ένδικη προστασία των δικαιωμάτων και των συμφερόντων του είναι πιο σημαντική από τον γρήγορο προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεώς του διεθνούς προστασίας ( 84 ).

80. Το Δικαστήριο έχει δεχθεί, στο πλαίσιο της ερμηνείας του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, ότι οι καθυστερήσεις στον προσδιορισμό του υπεύθυνου κράτους μέλους αποτελούν αναπόφευκτη συνέπεια της υποχρεώσεως των κρατών μελών να παρέχουν δυνατότητα άσκησης πραγματικής προσφυγής ( 85 ). Το γεγονός αυτό δεν εμπόδισε το Δικαστήριο να αποφανθεί ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν είχε την πρόθεση, όταν θέσπιζε τον εν λόγω κανονισμό, «να θυσιάσει τη δικαστική προστασία των αιτούντων άσυλο χάριν της επιταγής της ταχείας εξετάσεως των αιτήσεων ασύλου» ( 86 ). Επομένως, αδυνατώ να αντιληφθώ γιατί δεν θα μπορούσε, στην υπό κρίση υπόθεση, να υιοθετηθεί παρόμοια ερμηνεία ( 87 ).

81. Περαιτέρω, επισημαίνω ότι το άρθρο 12, παράγραφος 2, του εκτελεστικού κανονισμού προβλέπει ότι η υπέρβαση των προθεσμιών που ισχύουν για την έκδοση απαντήσεως σε αίτημα αναδοχής ή για την πραγματοποίηση μεταφοράς ασυνόδευτου ανηλίκου δεν αποτελεί οπωσδήποτε εμπόδιο στη συνέχιση της διαδικασίας ή στην εκτέλεση της μεταφοράς. Όπως αντιλαμβάνομαι, η εν λόγω διάταξη επιβεβαιώνει ότι, όταν πρόκειται για ασυνόδευτους ανηλίκους, ο σκοπός της τηρήσεως των αυστηρών προθεσμιών που προβλέπονται στις διατάξεις του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ή στον εκτελεστικό κανονισμό είναι δευτερεύων σε σχέση με τον σκοπό της διασφαλίσεως της ορθής εφαρμογής των κανόνων που περιέχονται στις εν λόγω νομοθετικές πράξεις και της προσήκουσας προστασίας των ενδιαφερομένων προσώπων. Εν ολίγοις, δεν μπορεί να γίνει επίκληση των εν λόγω προθεσμιών για να εμποδιστεί η προσβολή από τον ασυνόδευτο ανήλικο της απορρίψεως του αιτήματος για την αναδοχή του από τις αρχές του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα, μετά τη διαπίστωση από το αιτούν κράτος μέλος ότι, βάσει του «κριτηρίου ευθύνης» του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, το κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα είναι το υπεύθυνο κράτος μέλος.

82. Σε κάθε περίπτωση, υπάρχει μια εύκολη λύση στο πρόβλημα της καθυστερήσεως του προσδιορισμού του υπεύθυνου κράτους μέλους εξαιτίας διεξαγωγής ένδικης διαδικασίας. Πράγματι, κατά τη γνώμη μου, ο σκοπός της ταχείας εξετάσεως των αιτήσεων, που εγγενώς ενυπάρχει στον κανονισμό Δουβλίνο III, απαιτεί, τόσο προς το συμφέρον των ασυνόδευτων ανηλίκων όσο και προς όφελος της ορθής γενικής λειτουργίας του συστήματος που καθιερώνει ο κανονισμός αυτός, η διαδικασία προσφυγής που παρέχεται δυνάμει του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη στους εν λόγω ασυνόδευτους ανηλίκους να είναι ταχεία ( 88 ).

83. Συναφώς, είναι επίσης προφανές κατ’ εμέ ότι η άσκηση της εν λόγω προσφυγής πρέπει να έχει ανασταλτικό αποτέλεσμα όσον αφορά τη διαδικασία προσδιορισμού του υπεύθυνου κράτους μέλους. Αν τα δικαστήρια του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα αποφάσιζαν τελικά ότι οι αρμόδιες αρχές του εν λόγω κράτους μέλους υπέπεσαν σε σφάλμα απορρίπτοντας το αίτημα αναδοχής ασυνόδευτου ανηλίκου όπως ο αιτών, η απόφαση των εν λόγω αρχών θα ακυρωνόταν (ή και θα μεταρρυθμιζόταν) και αυτές θα έπρεπε στη συνέχεια να εκδώσουν νέα απάντηση εντός των ταχθεισών προθεσμιών, οι οποίες θα έτρεχαν εκ νέου ( 89 ). Κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα διατηρούνταν πλήρως οι συνέπειες που θα επέρχονταν σε περιπτώσεις μη τηρήσεως των εν λόγω προθεσμιών.

84. Τρίτον, εκτιμώ ότι η υποχρέωση των κρατών μελών να παράσχουν δυνατότητα πραγματικής προσφυγής στην υπό κρίση υπόθεση συνάδει με τον σκοπό του νομοθέτη της Ένωσης να εμπλέξει τους ασυνόδευτους ανηλίκους στη διαδικασία προσδιορισμού του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεώς τους. Ο εν λόγω σκοπός αποτυπώνεται ίσως πλέον εύγλωττα στο άρθρο 6, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ και στο άρθρο 12, παράγραφος 3, του εκτελεστικού κανονισμού, καθώς και στις προβλεπόμενες στις διατάξεις αυτές ειδικές υποχρεώσεις των κρατών μελών ( 90 ).

85. Φρονώ ότι οι ίδιες υποχρεώσεις θα μπορούσαν να συμβάλουν στη διασφάλιση του ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, η προσφυγή του ασυνόδευτου ανηλίκου είναι πραγματική και όχι απλώς πλασματική. Επί παραδείγματι, μπορεί κάλλιστα να συναχθεί το συμπέρασμα ότι, δεδομένου ότι οι διατάξεις αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο αρκούντως γενικό και ευρύ, περιλαμβάνουν στην πράξη συγκεκριμένη και σαφή υποχρέωση του αιτούντος κράτους μέλους να ενημερώνει τον εκπρόσωπο του ασυνόδευτου ανηλίκου για το γεγονός ότι οι αρχές του έχουν υποβάλει αίτημα αναδοχής βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού σε άλλο κράτος μέλος (το κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα) και, εν συνεχεία, για την αρνητική απάντηση των αρχών του άλλου κράτους μέλους στο ως άνω αίτημα. Η εν λόγω υποχρέωση θα παρείχε στον ασυνόδευτο ανήλικο τη δυνατότητα να ενημερωθεί για το περιεχόμενο της αποφάσεως του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα και, εφόσον το επιθυμεί, να την προσβάλει.

86. Τέταρτον και σημαντικότερον, η υποχρέωση των κρατών μελών να παράσχουν δυνατότητα πραγματικής προσφυγής στην υπό κρίση υπόθεση μπορεί στην πραγματικότητα να συντελέσει στην ορθή και αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων που προβλέπονται στον κανονισμό Δουβλίνο ΙΙΙ και στον εκτελεστικό κανονισμό. Είναι προφανές ότι τα «κριτήρια ευθύνης» και το πλήθος των λοιπών ουσιαστικών, δικονομικών και αποδεικτικών κανόνων που προβλέπονται στις δύο αυτές νομοθετικές πράξεις ( 91 ) για την προστασία των ασυνόδευτων ανηλίκων θα καθίσταντο, σε ορισμένο βαθμό, κενοί περιεχομένου και/ή θα στερούνταν της πρακτικής αποτελεσματικότητάς τους αν οι αρχές των κρατών μελών, κατά την αξιολόγηση των αιτημάτων αναδοχής, διέθεταν απεριόριστη εξουσία εκτιμήσεως κατά την εφαρμογή τους και εξέφευγαν του δικαστικού ελέγχου σε όλες τις περιπτώσεις πλην εκείνων στις οποίες ο ανήλικος πρέπει να μεταφερθεί σε άλλο κράτος μέλος (περιπτώσεις οι οποίες εμπίπτουν στο άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ). Γενικότερα, ο σκοπός της διασφαλίσεως του ότι ο προσδιορισμός του υπεύθυνου κράτους μέλους πραγματοποιείται βάσει «αντικειμενικ[ών] και δίκαι[ων] κριτ[ηρίων]» ( 92 ) θα μπορούσε να θιγεί· οι διαφορές στην εφαρμογή των εν λόγω κανόνων και κριτηρίων θα μπορούσαν να παραβλάψουν την εύρυθμη λειτουργία του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, ο οποίος στηρίζεται στις αρχές της διοικητικής συνεργασίας ( 93 ), της αλληλεγγύης ( 94 ) και της αμοιβαίας εμπιστοσύνης ( 95 ), χωρίς να αποκλείεται η δημιουργία «αδιεξόδου» εξαιτίας ασυμβίβαστων διαφορών μεταξύ των κρατών μελών, οι οποίες ενδεχομένως να μην μπορούσαν να διευθετηθούν με τη διαδικασία συνδιαλλαγής που προβλέπει το άρθρο 37, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού ( 96 ). Σε μια ακραία περίπτωση, ένα κράτος μέλος θα μπορούσε –αν το επιθυμεί– να απορρίπτει συστηματικά κάθε αίτημα αναδοχής που θα του απευθυνόταν ( 97 ).

87. Κατόπιν όλων των ανωτέρω διαπιστώσεων, αμφιβάλλω αν εξακολουθεί να έχει νόημα η διάκριση μεταξύ της περιπτώσεως στην οποία πρόκειται να πραγματοποιηθεί μεταφορά του ασυνόδευτου ανηλίκου (και στην οποία αυτός έχει δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής δυνάμει του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ) και της περιπτώσεως στην οποία το κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα απορρίπτει το αίτημα για την αναδοχή του βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού, οπότε αυτός παραμένει στο κράτος μέλος στο οποίο ευρίσκεται (περίπτωση στην οποία, κατά τους παρεμβαίνοντες, αυτός δεν έχει δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής). Είναι εύκολα νοητή η περίπτωση ασυνόδευτου ανηλίκου ο οποίος φθάνει στην Ελλάδα και, στη συνέχεια, κατορθώνει με κάποιον τρόπο να μεταβεί στις Κάτω Χώρες όπου διαμένει ο φερόμενος θείος του. Ο εν λόγω ανήλικος θα έκανε ακριβώς αυτό που επιδιώκει να αποτρέψει ο εν λόγω κανονισμός, ήτοι μια «δευτερογενή μετακίνηση» (διαδοχική υποβολή αιτήσεων διεθνούς προστασίας σε διαφορετικά κράτη μέλη). Ωστόσο, αν οι Κάτω Χώρες υπέβαλλαν αίτημα εκ νέου ανάληψης στην Ελλάδα και εξέδιδαν τελικά απόφαση περί μεταφοράς του ασυνόδευτου ανηλίκου στην Ελλάδα, η απόφαση αυτή θα ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ και ο ανήλικος θα είχε την ευκαιρία να διεκδικήσει τα δικαιώματά του ενώπιον των ολλανδικών δικαστηρίων. Ο ίδιος ανήλικος δεν θα είχε, κατά τους ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία, την ως άνω δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής αν, όπως ο αιτών, τηρούσε τους κανόνες και παρέμενε στην Ελλάδα, οι δε Κάτω Χώρες απλώς απέρριπταν το αίτημα αναδοχής του ( 98 ).

88. Φρονώ μάλιστα ότι μια τέτοια προσέγγιση, στην πραγματικότητα, θα επιβράβευε όσους, κατά παράβαση των κανόνων, προβαίνουν σε μη επιτρεπόμενη δευτερογενή μετακίνηση και θα δημιουργούσε ένα επιπλέον «κίνητρο» για τους ασυνόδευτους ανηλίκους ώστε να μεταβαίνουν παρανόμως –με κίνδυνο για την ασφάλεια, την προστασία και την καλή τους διαβίωση– στο κράτος μέλος στο οποίο διαμένει το «μέλος της οικογένειας» ή ο «συγγενής τους».

89. Κλείνοντας την παρούσα ενότητα, θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι δεν θα είναι η πρώτη φορά που το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να παρέχουν δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής σε περίπτωση που αυτή δεν προβλέπεται ρητώς από την εφαρμοστέα νομοθεσία της Ένωσης. Για να παραθέσω ένα παράδειγμα, προσφάτως το Δικαστήριο αποφάνθηκε υπό την έννοια αυτή με την απόφασή του στην υπόθεση Minister van Buitenlandse Zaken ( 99 ) η οποία αφορούσε την ερμηνεία του κώδικα θεωρήσεων.

3. Προς μια αναθεώρηση του συστήματος του Δουβλίνου;

90. Φρονώ ότι μεγάλο μέρος των ανησυχιών που εξέφρασαν οι κυβερνήσεις των κρατών μελών κατά την παρούσα διαδικασία οφείλεται, τουλάχιστον εν μέρει, στο γεγονός ότι, αν το Δικαστήριο έκρινε ότι θα έπρεπε εν προκειμένω να παρασχεθεί δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής, θα έπρεπε να κρίνει το ίδιο και σε πληθώρα άλλων υποθέσεων, πράγμα το οποίο θα μπορούσε, εν τέλει, να οδηγήσει σε αναθεώρηση του συστήματος του Δουβλίνου.

91. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, η λύση την οποία προτείνω δεν θα οδηγούσε σε τέτοιο αποτέλεσμα, για τρεις κυρίως λόγους.

92. Πρώτον, δεν πρέπει να παραβλέπεται ότι σημαντικό μέρος, αν όχι η πλειοψηφία, των αιτημάτων εκ νέου ανάληψης ή αναδοχής αφορά στην πραγματικότητα αιτούντες άσυλο οι οποίοι ευρίσκονται στο κράτος μέλος στο οποίο επιθυμούν να εξεταστεί η αίτησή τους διεθνούς προστασίας και επιχειρούν να αποφύγουν τη μεταφορά τους σε άλλο κράτος μέλος (κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 13 ή του άρθρου 18, παράγραφος 1, στοιχεία γʹ έως δʹ, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ). Για τις περιπτώσεις αυτές, το άρθρο 27, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού ήδη προβλέπει ένδικο βοήθημα και ρυθμίζει εξαντλητικώς το ζήτημα αν και, σε καταφατική περίπτωση, πότε θα πρέπει να παρέχεται το ένδικο αυτό βοήθημα ( 100 ). Όπως υπογράμμισε το Δικαστήριο στην απόφαση M.A. κ.λπ. ( 101 ), εφόσον παρέχεται δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής σε οποιοδήποτε σημείο της διαδικασίας του Δουβλίνου, τούτο αρκεί για την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων του αιτούντος διεθνή προστασία.

93. Δεύτερον, η λύση που προτείνω περιορίζεται σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Αφορά την εφαρμογή μιας πολύ συγκεκριμένης διατάξεως του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ (του άρθρου 8, παράγραφος 2), η οποία αφορά ειδική κατηγορία αιτούντων άσυλο (τους ασυνόδευτους ανηλίκους) και αποσκοπεί στη διασφάλιση του πλήρους σεβασμού ορισμένων θεμελιωδών δικαιωμάτων (του άρθρου 7 και του άρθρου 24, παράγραφος 2, του Χάρτη). Η εν λόγω δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής δεν θα παρεχόταν σε όλους τους αιτούντες άσυλο και σε σχέση με όλα τα κριτήρια που προβλέπονται στον ως άνω κανονισμό.

94. Βεβαίως, οι διαπιστώσεις που με έχουν οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι πρέπει να αναγνωριστεί εν προκειμένω δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής θα μπορούσαν, κατά τη γνώμη μου, να ισχύσουν εξίσου και στην περίπτωση που ασυνόδευτος ανήλικος ο οποίος επιθυμεί να μεταφερθεί βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ υποστηρίζει ότι τα θεμελιώδη δικαιώματά του (άρθρα 7 και 24, παράγραφος 2, του Χάρτη) θίγονται όχι από απόφαση του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται η αίτηση (εν προκειμένω, των Κάτω Χωρών), αλλά από πράξη ή παράλειψη των αρχών του κράτους μέλους στο οποίο ευρίσκεται ο αιτών (εν προκειμένω, της Ελλάδας) ( 102 ).

95. Πιο συγκεκριμένα, ένας ασυνόδευτος ανήλικος θα μπορούσε να έχει διάφορους λόγους για να ασκήσει την εν λόγω προσφυγή: θα μπορούσε να προβάλει ότι οι αρχές του κράτους μέλους στο οποίο ευρίσκεται δεν απηύθυναν αίτημα αναδοχής βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙ, ή ότι δεν τήρησαν τις προθεσμίες (είτε για την υποβολή του εν λόγω αιτήματος είτε για τη μεταφορά του ανηλίκου), ή ακόμη ότι εφάρμοσαν εσφαλμένα τη ρήτρα κυριαρχίας του άρθρου 17, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού. Όποιος και να είναι ο λόγος, το εν λόγω κράτος μέλος καταλήγει να είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεως του ανηλίκου. Η απόφαση αυτή έχει φυσικά μια ουσιαστική συνέπεια για τον ανήλικο, καθόσον δεν θα μεταφερθεί σε άλλο κράτος μέλος, αλλά πρέπει να παραμείνει στον τόπο στον οποίο ευρίσκεται για όσο χρόνο διαρκεί η διεκπεραίωση και η εξέταση της αιτήσεώς του διεθνούς προστασίας.

96. Τρίτον, είναι ωστόσο προφανές ότι, ακόμη και αν αναγνωριζόταν δυνατότητα πραγματικής προσφυγής σε μια τέτοια περίπτωση όπως και στην υπό κρίση υπόθεση, οποιαδήποτε απόφαση οποιουδήποτε εκ των δύο κρατών μελών, είτε του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα είτε του αιτούντος κράτους μέλους, δεν θα μπορούσε να προσβληθεί παρά μόνον εφόσον και αφότου καθίστατο οριστική.

97. Συναφώς, είναι σαφές ότι το αιτούν κράτος μέλος μπορεί να υποβάλει διαδοχικά αιτήματα αναδοχής μόνον εφόσον δεν έχει παρέλθει η αποκλειστική προθεσμία που προβλέπει για τον σκοπό αυτό το άρθρο 21, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ( 103 ). Μετά την λήξη της ως άνω προθεσμίας, τυχόν παράλειψη εκ μέρους του εν λόγω κράτους μέλους να υποβάλει αίτημα αναδοχής βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ καθίσταται οριστική και, επομένως, κατά τη γνώμη μου, υποκείμενη ενδεχομένως σε προσφυγή. Πάντως, πριν από το χρονικό αυτό σημείο δεν χωρεί προσβολή. Ομοίως, μετά τη λήξη της προθεσμίας απαντήσεως στο τελικό αίτημα περί αναδοχής του αιτούντος κράτους μέλους ( 104 ) (ή, κατά περίπτωση, μετά τη λήξη της προθεσμίας των δύο εβδομάδων για την απάντηση σε αίτηση επανεξετάσεως) ( 105 ), η απόρριψη εκ μέρους του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα καθίσταται επίσης οριστική και υπόκειται επομένως σε επανεξέταση. Εντούτοις, τυχόν απόρριψη που γνωστοποιείται πριν από την ημερομηνία αυτή δεν μπορεί να προσβληθεί παρά μόνον εφόσον και αφότου ενωθεί με την εν λόγω οριστική απόφαση ή μετατραπεί σε τέτοια οριστική απόφαση.

98. Κατόπιν των ανωτέρω εκτιμήσεων, φρονώ ότι αν το Δικαστήριο ακολουθήσει τη λύση που προτείνω και κρίνει ότι στην υπό κρίση υπόθεση πρέπει να παρασχεθεί δυνατότητα πραγματικής προσφυγής δυνάμει του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, τούτο δεν θα επιφέρει την αναθεώρηση που φοβούνται οι κυβερνήσεις των κρατών μελών.

Γ. Ορισμένες σκέψεις σχετικά με τις πρακτικές λεπτομέρειες του ένδικου βοηθήματος (τρίτο προδικαστικό ερώτημα)

99. Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς τις πρακτικές λεπτομέρειες της προσφυγής η δυνατότητα άσκησης της οποίας, κατά τη γνώμη μου, πρέπει, δυνάμει του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, να παρέχεται σε αιτούντα άσυλο όπως ο αιτών. Το αιτούν δικαστήριο ερωτά, ειδικότερα, με ποιον τρόπο και από ποιο κράτος μέλος πρέπει να γνωστοποιείται στον αιτούντα άσυλο η απόφαση του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα καθώς και το δικαίωμα ασκήσεως προσφυγής κατά της αποφάσεως αυτής. Οι παρατηρήσεις μου όσον αφορά το εν λόγω προδικαστικό ερώτημα θα είναι αρκετά σύντομες, δεδομένου ότι έχω ήδη επισημάνει ότι i) η εν λόγω προσφυγή θα πρέπει να ασκείται ενώπιον των δικαστηρίων του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται η αίτηση και ότι ii) το εν λόγω κράτος μέλος πρέπει να διασφαλίζει ότι παρέχεται στον αιτούντα άσυλο δυνατότητα ταχείας προσφυγής ( 106 ).

100. Προσθέτω ότι, κατά πάγια νομολογία, ελλείψει εναρμονίσεως των εθνικών διαδικασιών, οι λεπτομερείς κανόνες με τους οποίους θεσπίζεται το δικαίωμα προσφυγής ανάγονται στην έννομη τάξη εκάστου κράτους μέλους, δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, με μόνη προϋπόθεση ότι οι κανόνες αυτοί δεν είναι λιγότερο ευνοϊκοί από εκείνους που διέπουν παρόμοιες καταστάσεις που υπόκεινται στο εσωτερικό δίκαιο (αρχή της ισοδυναμίας) και πρωτίστως ότι δεν καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει το δίκαιο της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας) ( 107 ).

101. Οι εν λόγω απαιτήσεις της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας αποτυπώνουν τη γενική υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν την ένδικη προστασία των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ένωσης. Οι απαιτήσεις αυτές ισχύουν τόσο για τον καθορισμό των δικαιοδοτικών οργάνων που είναι αρμόδια να επιλαμβάνονται των ένδικων προσφυγών οι οποίες στηρίζονται σε τέτοια δικαιώματα όσο και για τον καθορισμό των δικονομικών προϋποθέσεων ( 108 ).

102. Είναι κατ’ εμέ σαφές ότι, εν προκειμένω, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο, το οποίο είναι το μόνο αρμόδιο να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο, να κρίνει αν και σε ποιον βαθμό το σύστημα επανεξέτασης που ισχύει στις Κάτω Χώρες ανταποκρίνεται στις ως άνω απαιτήσεις καθώς και αν είναι αρμόδιο να επανεξετάσει μια απόφαση της υφυπουργού περί απορρίψεως αιτήματος αναδοχής ( 109 ). Κατόπιν της ως άνω διευκρινίσεως, θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι, προκειμένου να παρασχεθεί δυνατότητα πραγματικής προσφυγής, το αρμόδιο δικαστήριο πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να διενεργήσει πλήρη επανεξέταση, τόσο για τα πραγματικά όσο και για τα νομικά στοιχεία, της εν λόγω αποφάσεως, προκειμένου να εκτιμήσει αν σημειώθηκε ή όχι προσβολή των δικαιωμάτων ( 110 ) του προσφεύγοντος –και, κατά περίπτωση, να ακυρώσει ή να μεταρρυθμίσει την επίδικη απόφαση.

103. Εξάλλου, κατά πάγια επίσης νομολογία, η αποτελεσματικότητα της προσφυγής του ενδιαφερομένου (βάσει του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη) προϋποθέτει αυτός να είναι σε θέση να γνωρίζει τους λόγους στους οποίους στηρίζεται η απόφαση που τον αφορά, είτε επειδή έχει διαβάσει την ίδια την απόφαση είτε επειδή του έχουν γνωστοποιηθεί οι λόγοι αυτοί κατόπιν αιτήσεώς του ( 111 ).

104. Συναφώς, φρονώ ότι εναπόκειται εν τέλει στις αρμόδιες αρχές του αιτούντος κράτους μέλους (εν προκειμένω, στις ελληνικές αρχές), οι οποίες είναι οι μόνες που έρχονται σε επαφή με τον ασυνόδευτο ανήλικο, να τον ενημερώσουν για την απόρριψη του αιτήματος εκ μέρους των αρχών του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα καθώς και για το δικαίωμά του να ασκήσει ένδικο βοήθημα ή να ζητήσει την επανεξέταση της εν λόγω αποφάσεως ( 112 ).

105. Κατά τη γνώμη μου, τα ανωτέρω πρέπει να ισχύουν για δύο λόγους. Αφενός, με τη θέσπιση του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, ο νομοθέτης της Ένωσης υπογράμμισε τη σημασία της διοικητικής συνεργασίας ( 113 ), φαίνεται δε ότι ήταν υπέρ της δημιουργίας ενός μηχανισμού «μιας στάσης», ο οποίος παρέχει στους αιτούντες άσυλο τη δυνατότητα να επικοινωνούν με τις αρχές ενός μόνον κράτους μέλους και να διεκπεραιώνουν όλες τις διοικητικές διατυπώσεις σε έναν και μόνο τόπο. Αφετέρου, φρονώ ότι, εν προκειμένω, η υποχρέωση αυτή θα απάλλασσε έναν ασυνόδευτο ανήλικο, όπως ο αιτών, από το βάρος να πρέπει να επικοινωνήσει με τις αρμόδιες αρχές τόσο του αιτούντος κράτους μέλους όσο και του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα (καθεμία εκ των οποίων ενεργεί σύμφωνα με διαφορετικούς κανόνες) τουλάχιστον έως ότου αποφασίσει να ασκήσει το δικαίωμά του πραγματικής προσφυγής. Επομένως, ο ασυνόδευτος ανήλικος θα ετύγχανε εν γένει μεγαλύτερης προστασίας, σε συμφωνία με τους σκοπούς του συστήματος του Δουβλίνου ( 114 ).

106. Επιπλέον, η αρχή της διοικητικής συνεργασίας σημαίνει κατ’ ανάγκην, κατά τη γνώμη μου, ότι, αν ασκηθεί από ασυνόδευτο ανήλικο όπως ο αιτών ένδικο βοήθημα ενώπιον των δικαστηρίων του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα (εν προκειμένω, των Κάτω Χωρών), κατά της απορρίψεως του αιτήματος αναδοχής στην οποία προέβησαν οι αρμόδιες αρχές του εν λόγω κράτους μέλους, οι αρχές αυτές πρέπει να ενημερώνουν τις αρχές του αιτούντος κράτους μέλους (εν προκειμένω, της Ελλάδας) περί της ασκήσεως του εν λόγω ενδίκου βοηθήματος ( 115 ).

107. Κατ’ εμέ, η ως άνω ενημέρωση πρέπει να γίνεται προκειμένου να παρέχεται στις αρχές του αιτούντος κράτους μέλους η δυνατότητα να αναστέλλουν τη διαδικασία για τον προσδιορισμό του υπεύθυνου κράτους μέλους ενόσω εκκρεμεί το ένδικο μέσο ( 116 ) –δεδομένου ότι το εν λόγω ανασταλτικό αποτέλεσμα είναι αναγκαίο ούτως ώστε οι εν λόγω αρχές να μη διαπιστώσουν ότι είναι υπεύθυνες για την εξέταση της αιτήσεως διεθνούς προστασίας του ασυνόδευτου ανηλίκου και να μην προχωρήσουν κατά συνέπεια στην εκτίμηση του βασίμου της αιτήσεώς του για τη χορήγηση ασύλου.

V. Πρόταση

108. Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Rechtbank Den Haag zittingsplaats Haarlem (πρωτοδικείο Χάγης με τόπο συνεδριάσεως στο Haarlem, Κάτω Χώρες) ως εξής: (1) Το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 604/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, για τη θέσπιση των κριτηρίων και μηχανισμών για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αίτησης διεθνούς προστασίας που υποβάλλεται σε κράτος μέλος από υπήκοο τρίτης χώρας ή από απάτριδα, δεν έχει την έννοια ότι υποχρεώνει τα κράτη μέλη να παρέχουν δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής κατά της απορρίψεως εκ μέρους των αρμόδιων αρχών τους αιτήματος αναδοχής, κατά την έννοια του άρθρου 22, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 8, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού. (2) Στην περίπτωση αυτή, το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε συνδυασμό με το άρθρο του 7 και το άρθρο του 24, παράγραφος 2, υποχρεώνει, πάντως, τα κράτη μέλη των οποίων οι αρμόδιες αρχές απέρριψαν αίτημα αναδοχής να παρέχουν στον ενδιαφερόμενο ασυνόδευτο ανήλικο (όχι όμως και στον φερόμενο συγγενή του) δυνατότητα ασκήσεως πραγματικής προσφυγής ενώπιον των εθνικών δικαιοδοτικών οργάνων των εν λόγω κρατών μελών. (3) Οι λεπτομερείς κανόνες για τα πρακτικά ζητήματα άσκησης της εν λόγω ένδικης προσφυγής ανάγονται στην έννομη τάξη εκάστου κράτους μέλους, σύμφωνα με την αρχή της δικονομικής αυτονομίας, και υπόκεινται στις αρχές της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας καθώς και στην υποχρέωση των αρχών του κράτους μέλους που απέστειλαν το αίτημα αναδοχής i) να ενημερώνουν τον ενδιαφερόμενο ασυνόδευτο ανήλικο για την απάντηση που έδωσαν οι αντίστοιχες αρχές του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα και ii) να αναστέλλουν τη διαδικασία προσδιορισμού του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αιτήσεως διεθνούς προστασίας του ανηλίκου για όσο χρόνο εκκρεμεί η προσφυγή του.

( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.

( 2 ) Βλ. Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Υποστήριξης για το Άσυλο (ΕΥΥΑ), ετήσια έκθεση σχετικά με την κατάσταση όσον αφορά το άσυλο στην Ευρωπαϊκή Ένωση του 2015, 2016, σ. 109.

( 3 ) Βλ. https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/ddn-20210423-1.

( 4 ) Κανονισμός (ΕΕ) 604/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, για τη θέσπιση των κριτηρίων και μηχανισμών για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αίτησης διεθνούς προστασίας που υποβάλλεται σε κράτος μέλος από υπήκοο τρίτης χώρας ή από απάτριδα (ΕΕ 2013, L 180, σ. 31) (στο εξής: κανονισμός Δουβλίνο III).

( 5 ) Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 7ης Ιουνίου 2016, Ghezelbash (C-63/15, EU:C:2016:409), της 23ης Ιανουαρίου 2019, M.A. κ.λπ. (C-661/17, EU:C:2019:53), και της 19ης Μαρτίου 2019, Jawo (C-163/17, EU:C:2019:218).

( 6 ) Κατά το άρθρο 2, στοιχεία θʹ και ιʹ, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, για τους σκοπούς του εν λόγω κανονισμού, αντιστοίχως, «ανήλικος» είναι «ο υπήκοος τρίτης χώρας ή ο άπατρις κάτω των 18 ετών», ενώ «ασυνόδευτος ανήλικος» είναι «ο ανήλικος ο οποίος εισέρχεται στο έδαφος των κρατών μελών χωρίς να συνοδεύεται από ενήλικα υπεύθυνο για αυτόν […] και για όσο χρονικό διάστημα δεν τελεί πραγματικά υπό τη μέριμνα υπευθύνου ενήλικα».

( 7 ) Κατά το άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, «συγγενείς» είναι «ο ενήλικος θείος ή θεία του αιτούντος ή ο πάππος/μάμμη του αιτούντος, οι οποίοι ευρίσκονται στο έδαφος των κρατών μελών […]».

( 8 ) Κανονισμός της Επιτροπής, της 2ας Σεπτεμβρίου 2003, για τα μέτρα εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 343/2003 του Συμβουλίου για τη θέσπιση των κριτηρίων και μηχανισμών για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αίτησης ασύλου που υποβάλλεται σε κράτος μέλος από υπήκοο τρίτης χώρας (ΕΕ 2003, L 222, σ. 3), όπως τροποποιήθηκε με τον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 118/2014 της Επιτροπής, της 30ής Ιανουαρίου 2014 (ΕΕ 2014, L 39, σ. 1).

( 9 ) Στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ακόμη ότι, στις 2 Ιουλίου 2020, οι ελληνικές αρχές ζήτησαν εκ νέου από την υφυπουργό να αποδεχθεί το αίτημα αναδοχής του αιτούντος. Η υφυπουργός απέρριψε το εν λόγω αίτημα στις 9 Ιουλίου 2020. Η απόρριψη αυτή δεν αποτελεί αντικείμενο της προσφυγής ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.

( 10 ) Όπως επισήμανα στο σημείο 20 των παρουσών προτάσεων, τόσο ο αιτών όσο και ο S είναι διάδικοι στην ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου διαδικασία. Εντούτοις, στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο παρέθεσε μόνον τα επιχειρήματα του αιτούντος.

( 11 ) Απόφαση της 7ης Ιουνίου 2016 (C-63/15, EU:C:2016:409).

( 12 ) Απόφαση της 7ης Ιουνίου 2016 (C-155/15, EU:C:2016:410).

( 13 ) Η υφυπουργός επισημαίνει ότι, ενώ οι αιτούντες άσυλο δεν έχουν δικαίωμα προσφυγής παρά μόνο στις περιπτώσεις που αναφέρονται ρητώς στο άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, οι αρχές του αιτούντος κράτους μέλους δικαιούνται, σε όλες τις περιπτώσεις στις οποίες οι αντίστοιχες αρχές του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα απορρίπτουν αίτημα για την αναδοχή του αιτούντος άσυλο, να ζητήσουν επανεξέταση του αιτήματος αναδοχής (σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 2, του εκτελεστικού κανονισμού), ή να κινήσουν τη διαδικασία συνδιαλλαγής που ρυθμίζεται αναλυτικά στο άρθρο 37, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ.

( 14 ) Βλ. άρθρα 21, παράγραφος 1, και 22, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ (τα οποία παρατίθενται στα σημεία 10 και 11 των παρουσών προτάσεων).

( 15 ) Βλ. αιτιολογική σκέψη 16 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ.

( 16 ) Θα ήθελα να τονίσω ότι μόνον η ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως διεθνούς προστασίας είναι κρίσιμη για την εκτίμηση του αν ο αιτών είναι «ανήλικος» [βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 12ης Απριλίου 2018, A και S (C-550/16, EU:C:2018:248, σκέψεις 39 έως 64)]. Επομένως, το γεγονός ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο αιτών συμπλήρωσε το 18ο έτος της ηλικίας του μετά την υποβολή της αιτήσεώς του διεθνούς προστασίας στην Ελλάδα δεν ασκεί επιρροή.

( 17 ) Το άρθρο 26, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ διευκρινίζει ότι, «[ό]ταν το κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα δέχεται την αναδοχή ή την εκ νέου ανάληψη του αιτούντος ή άλλου προσώπου όπως αναφέρεται στο άρθρο 18 παράγραφος 1 στοιχείο γ) ή δ), το κράτος μέλος που υπέβαλε το αίτημα κοινοποιεί στο ενδιαφερόμενο πρόσωπο την απόφαση για τη μεταφορά του προς το υπεύθυνο κράτος μέλος και, κατά περίπτωση, [την] απόφαση περί μη εξέτασης της αίτησής του για διεθνή προστασία» (η υπογράμμιση δική μου). Το άρθρο 29, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού ορίζει ότι η μεταφορά του ενδιαφερόμενου προσώπου πραγματοποιείται «το αργότερο εντός προθεσμίας έξι μηνών από την αποδοχή του αιτήματος περί αναδοχής ή εκ νέου ανάληψης» του εν λόγω προσώπου (η υπογράμμιση δική μου).

( 18 ) Πρβλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 19 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, η οποία διευκρινίζει ότι η προσφυγή που προβλέπεται στο άρθρο 27, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού καλύπτει «την εξέταση […] της νομικής και της πραγματικής κατάστασης στο κράτος μέλος στο οποίο μεταφέρεται ο αιτών» (η υπογράμμιση δική μου).

( 19 ) Στα άρθρα 23 και 24 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ παρατίθεται λεπτομερώς η διαδικασία που εφαρμόζεται στα «αιτήματα εκ νέου ανάληψης» (τα οποία μπορούν να υποβληθούν μόνο στις περιπτώσεις που αναφέρονται στο άρθρο 18, παράγραφος 1, στοιχεία βʹ έως δʹ, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ). Η υπό κρίση υπόθεση αφορά αίτημα αναδοχής και όχι αίτημα εκ νέου ανάληψης.

( 20 ) Πρβλ. αποφάσεις της 31ης Μαΐου 2018, Hassan (C-647/16, EU:C:2018:368, σκέψη 60), και της 4ης Οκτωβρίου 2018, Fathi (C-56/17, EU:C:2018:803, σκέψη 54).

( 21 ) Βλ., ιδίως, απόφαση της 7ης Ιουνίου 2016, Ghezelbash (C-63/15, EU:C:2016:409, σκέψη 53).

( 22 ) Πράγματι, όπως προκύπτει σαφώς από την αιτιολογική σκέψη 19 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ θεσπίστηκε προκειμένου να διασφαλιστεί η πλήρης τήρηση του άρθρου 47 του Χάρτη.

( 23 ) Μια τέτοια ερμηνεία, με άλλα λόγια, θα αποτελούσε ερμηνεία contra legem και, ως εκ τούτου, θα ήταν απαράδεκτη. Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 24ης Ιανουαρίου 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, σκέψεις 24 και 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 24 ) Βλ. άρθρο 28, παράγραφος 5, της «Πρόταση[ς] κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση των κριτηρίων και μηχανισμών για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αίτησης διεθνούς προστασίας που υποβάλλεται σε κράτος μέλος από υπήκοο τρίτης χώρας ή από απάτριδα (αναδιατύπωση)» [COM(2016) 270 τελικό].

( 25 ) ΕΕ 2021, C 143, σ. 4.

( 26 ) Επισημαίνω ότι η πλέον πρόσφατη πρόταση της Επιτροπής δεν περιέχει αντίστοιχη διάταξη [βλ. άρθρο 33 της «Πρόταση[ς] κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη διαχείριση του ασύλου και της μετανάστευσης και την τροποποίηση της οδηγίας 2003/109/ΕΚ του Συμβουλίου και του προτεινόμενου κανονισμού (ΕΕ) XXX/XXX [Ταμείο Ασύλου και Μετανάστευσης] [COM(2020) 610 τελικό].

( 27 ) Βλ., σχετικά με τη γενική αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, απόφαση της 15ης Μαΐου 1986, Johnston (222/84, EU:C:1986:206, σκέψη 18). Αργότερα, στο πλαίσιο του άρθρου 47 του Χάρτη, βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 13ης Μαρτίου 2007, Unibet (C‑432/05, EU:C:2007:163, σκέψη 37), και της 18ης Δεκεμβρίου 2014, Abdida (C-562/13, EU:C:2014:2453, σκέψη 45).

( 28 ) Επομένως, δυνάμει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, το δικαίωμα βάσει του Χάρτη έχει την ίδια έννοια και την ίδια εμβέλεια με το δικαίωμα βάσει της ΕΣΔΑ, μολονότι το δίκαιο της Ένωσης μπορεί να παρέχει ευρύτερη προστασία.

( 29 ) Βλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2020, État luxembourgeois (Δικαίωμα προσφυγής κατά αιτήματος παροχής πληροφοριών σε φορολογικά θέματα) (C-245/19 και C-246/19, EU:C:2020:795, σκέψη 54 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 30 ) Όπ.π. (σκέψη 55).

( 31 ) Βλ. άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, όπως ερμηνεύθηκε, μεταξύ άλλων, στην απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Åkerberg Fransson (C-617/10, EU:C:2013:105, σκέψεις 17 έως 23).

( 32 ) Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση El Hassani (C-403/16, EU:C:2017:659, σημείο 76). Εντούτοις, η τελευταία αυτή απαίτηση έχει τύχει μάλλον ευρείας ερμηνείας στη νομολογία του Δικαστηρίου. Επί παραδείγματι, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ένα πρόσωπο δύναται να επικαλεστεί τη γενική αρχή προστασίας έναντι αυθαίρετων ή δυσανάλογα επαχθών παρεμβάσεων της δημόσιας εξουσίας στη σφαίρα της ιδιωτικής δραστηριότητας [βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2020, État luxembourgeois (Δικαίωμα προσφυγής κατά αιτήματος παροχής πληροφοριών σε φορολογικά θέματα) (C-245/19 και C-246/19, EU:C:2020:795, σκέψεις 57 και 58)] ή τα δικαιώματα ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και ελευθερίας εγκαταστάσεως που απορρέουν από τα άρθρα 56 και 49 ΣΛΕΕ [βλ. απόφαση της 14ης Ιουνίου 2017, Online Games κ.λπ. (C-685/15, EU:C:2017:452, σκέψη 58)].

( 33 ) Επομένως, οι εν λόγω αρχές «εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης» κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη.

( 34 ) Μολονότι το άρθρο 27, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν προβλέπει τέτοια προσφυγή (βλ. την ανάλυσή μου όσον αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα).

( 35 ) Με την εξαίρεση εκείνου που προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, σχετικά με την παρουσία «μέλους της οικογένειας» σε άλλο κράτος μέλος.

( 36 ) Η υπογράμμιση δική μου. Οι ως άνω υποχρεώσεις πρέπει να αντιπαραβληθούν προς τη τη διακριτική ευχέρεια που διαθέτει κάθε κράτος μέλος, βάσει του άρθρου 17, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, προκειμένου να παρεκκλίνει από τα κριτήρια ευθύνης, ιδίως για ανθρωπιστικούς λόγους και λόγους ευσπλαχνίας, ώστε να καθίσταται δυνατή η επανένωση μελών της οικογένειας, συγγενών ή οποιωνδήποτε άλλων προσώπων έχουν σχέση μεταξύ τους και να εξετάζει αίτηση διεθνούς προστασίας που υποβάλλεται σε αυτό ή σε άλλο κράτος μέλος (βλ. αιτιολογική σκέψη 17 του εν λόγω κανονισμού).

( 37 ) Βλ. αιτιολογική σκέψη 39 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, η οποία μνημονεύει, ειδικότερα, τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στα άρθρα 1, 4, 7, 18, 24 και 47 του Χάρτη.

( 38 ) Πέραν της αναγνωρίσεως δυνατότητας ασκήσεως πραγματικής προσφυγής υπό ορισμένες περιστάσεις στο άρθρο 27, παράγραφος 1, ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ περιέχει κανόνες σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης στη διαδικασία ασύλου (άρθρο 3), το δικαίωμα ενημέρωσης (άρθρο 4), το δικαίωμα ακρόασης (άρθρο 5), κανόνες σχετικά με την κράτηση (άρθρο 28), και κανόνες σχετικά με την αποθήκευση των προσωπικών δεδομένων (άρθρο 38).

( 39 ) Βλ. αποφάσεις της 7ης Ιουνίου 2016, Ghezelbash (C-63/15, EU:C:2016:409), της 7ης Ιουνίου 2016, Karim (C-155/15, EU:C:2016:410), καθώς και της 25ης Οκτωβρίου 2017, Shiri (C‑201/16, EU:C:2017:805).

( 40 ) Πρβλ. αιτιολογικές σκέψεις 9, 13, 14, 16 και 19 του κανονισμού Δουβλίνο III.

( 41 ) Αιτιολογική σκέψη 16 του κανονισμού Δουβλίνο III (η υπογράμμιση δική μου).

( 42 ) Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 13 και 14 του εν λόγω κανονισμού.

( 43 ) Δυνάμει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του Χάρτη.

( 44 ) Πρβλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Ιουνίου 1979, Marckx κατά Βελγίου, (CE:ECHR:1979:0613JUD000683374, § 45). Το ΕΔΔΑ επιβεβαίωσε επίσης ότι η «οικογενειακή ζωή» δεν περιορίζεται στις σχέσεις μεταξύ των «μελών της οικογένειας», όπως ορίζονταν στο άρθρο 2 του κανονισμού (ΕΚ) 343/2003 του Συμβουλίου, της 18ης Φεβρουαρίου 2003, για τη θέσπιση των κριτηρίων και μηχανισμών για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αίτησης ασύλου που υποβάλλεται σε κράτος μέλος από υπήκοο τρίτης χώρας (ΕΕ 2003, L 50, σ. 1) (βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 7ης Μαΐου 2013, L.H. και V.S. κατά Βελγίου, CE:ECHR:2013:0507DEC006742910, § 73).

( 45 ) Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, État belge (Οικογενειακή επανένωση – ανήλικο τέκνο) (C-133/19, C-136/19 και C-137/19, EU:C:2020:577, σκέψη 34).

( 46 ) Δυνάμει της εν λόγω διατάξεως, τα κράτη μέλη οφείλουν, κατά την αξιολόγηση του συμφέροντος του παιδιού, να λαμβάνουν δεόντως υπόψη, μεταξύ άλλων, τις δυνατότητες επανενώσεως της οικογένειας.

( 47 ) Η εν λόγω διάταξη ορίζει ότι, για τον σκοπό της εφαρμογής του άρθρου 8 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, το κράτος μέλος στο οποίο ο ασυνόδευτος ανήλικος υποβάλλει αίτηση διεθνούς προστασίας οφείλει να προβαίνει στις ενδεδειγμένες ενέργειες το ταχύτερο δυνατόν ώστε να εντοπίσει τα μέλη της οικογένειας, τους αδελφούς ή τους συγγενείς του ασυνόδευτου ανηλίκου στο έδαφος των κρατών μελών, προστατεύοντας το συμφέρον του ανηλίκου.

( 48 ) Βλ. απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 2019, M.A. κ.λπ. (C-661/17, EU:C:2019:53 σκέψη 89).

( 49 ) Το ΕΔΔΑ έχει κρίνει ότι οι ανήλικοι, «λόγω των ιδιαιτέρων αναγκών τους και της εξαιρετικά ευάλωτης καταστάσεώς τους», χρήζουν αυξημένης προστασίας σε σχέση με άλλους αιτούντες άσυλο. Οι δημόσιες αρχές οφείλουν να τους προστατεύουν και να αναλαμβάνουν την ενδεδειγμένη δράση στο πλαίσιο των θετικών υποχρεώσεων που υπέχουν βάσει του άρθρου 3 ΕΣΔΑ. Βλ., ιδίως, αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 19ης Ιανουαρίου 2012, Popov κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2012:0119JUD003947207, § 91), και της 4ης Νοεμβρίου 2014, Tarakhel κατά Ελβετίας (CE:ECHR:2014:1104JUD002921712, § 118 και 119).

( 50 ) Βλ. αιτιολογική σκέψη 13 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ. Βλ., ομοίως, οδηγία 2013/33/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με τις απαιτήσεις για την υποδοχή των αιτούντων διεθνή προστασία (ΕΕ 2013, L 180, σ. 96) (στο εξής: οδηγία περί υποδοχής). Δυνάμει της εν λόγω οδηγίας, η οποία εφαρμόζεται στους αιτούντες διεθνή προστασία και κατά τη διάρκεια της «διαδικασίας του Δουβλίνου» (βλ. αιτιολογική σκέψη 11 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ και άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας), τα κράτη μέλη «λαμβάνουν υπόψη τους την ειδική κατάσταση των ευάλωτων προσώπων», συμπεριλαμβανομένων των ανηλίκων και των ασυνόδευτων ανηλίκων (άρθρο 21), ιδίως «εξασφαλίζο[ντας] στον ανήλικο επίπεδο διαβίωσης κατάλληλο για τη σωματική, πνευματική, διανοητική, ηθική και κοινωνική ανάπτυξή του» (άρθρο 23).

( 51 ) Ειδικότερα, δυνάμει του άρθρου 24, παράγραφος 2, της οδηγίας περί υποδοχής, ο ασυνόδευτος ανήλικος φιλοξενείται, κατ’ αρχήν, από ανάδοχη οικογένεια, σε κέντρο φιλοξενίας με ειδικές ρυθμίσεις για ανηλίκους ή σε άλλου είδους καταλύματα κατάλληλα για ανηλίκους μόνον εφόσον δεν έχει ενήλικο συγγενή.

( 52 ) Βλ. αιτιολογική σκέψη 13 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ.

( 53 ) Σε περίπτωση που ένας ασυνόδευτος ανήλικος έχει μέλος της οικογένειας σε άλλο κράτος μέλος, το άρθρο 8, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ προβλέπει ότι τα πρόσωπα αυτά, κατά κανόνα, πρέπει να επανενώνονται. Ομοίως, το άρθρο 23, παράγραφος 5, της οδηγίας περί υποδοχής διευκρινίζει, μεταξύ άλλων, ότι οι ανήλικοι αιτούντες πρέπει να διαμένουν με τους γονείς τους ή με τον ενήλικο που έχει την ευθύνη τους – εφόσον τούτο είναι προς το συμφέρον τους.

( 54 ) Κατά τον ίδιο τρόπο, από το άρθρο 24, παράγραφος 2, της οδηγίας περί υποδοχής προκύπτει ότι, όταν ένας ασυνόδευτος ανήλικος αιτών άσυλο έχει ενήλικο συγγενή ευρισκόμενο στο ίδιο κράτος μέλος, εγκαθίσταται μαζί με τον εν λόγω συγγενή –υπό την προϋπόθεση, βεβαίως, ότι τούτο είναι προς το συμφέρον του ανηλίκου.

( 55 ) Οδηγία 2003/86/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης (ΕΕ 2003, L 251, σ. 12) (στο εξής: οδηγία για την οικογενειακή επανένωση).

( 56 ) Βλ. άρθρο 33 («Ελεύθερη κυκλοφορία εντός του κράτους μέλους») της οδηγίας 2011/95/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, σχετικά με τις απαιτήσεις για την αναγνώριση των υπηκόων τρίτων χωρών ή των απάτριδων ως δικαιούχων διεθνούς προστασίας, για ένα ενιαίο καθεστώς για τους πρόσφυγες ή για τα άτομα που δικαιούνται επικουρική προστασία και για το περιεχόμενο της παρεχόμενης προστασίας (αναδιατύπωση) (ΕΕ 2011, L 337, σ. 9) (στο εξής: οδηγία για την αναγνώριση).

( 57 ) Βλ. άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας για την οικογενειακή επανένωση.

( 58 ) Εξάλλου, είναι μάλλον απίθανο να μπορεί ο θείος του αιτούντος (ο οποίος διαμένει νομίμως στις Κάτω Χώρες) να επικαλεστεί τις διατάξεις της οδηγίας για την οικογενειακή επανένωση προκειμένου ο αιτών (ανιψιός του) να έρθει να ζήσει μαζί του. Πράγματι, δυνάμει της εν λόγω οδηγίας, οι υπήκοοι τρίτων χωρών που διαμένουν νομίμως εντός της Ένωσης απολαύουν μόνον του δικαιώματος επανενώσεως με τον ή την σύζυγό τους, τα ανήλικα τέκνα και τα τέκνα του ή της συζύγου τους στο κράτος μέλος στο οποίο διαμένουν. Τα κράτη μέλη μπορούν επίσης (αλλά δεν υποχρεούνται) να επιτρέπουν την επανένωση με τον εκτός γάμου σύντροφο, τα συντηρούμενα ενήλικα τέκνα ή τους συντηρούμενους μεγαλύτερης ηλικίας συγγενείς.

( 59 ) Βλ. άρθρο 31, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/32/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας (ΕΕ 2013, L 180, σ. 60). Ο συνολικός χρόνος μπορεί να διαρκέσει μέχρι και 21 μήνες (βλ. άρθρο 31, παράγραφος 5, της οδηγίας αυτής). Τα κράτη μέλη μπορούν ασφαλώς να εξετάσουν κατά προτεραιότητα τις αιτήσεις που υποβάλλονται από ασυνόδευτους ανήλικους (βλ. άρθρο 31, παράγραφος 7, σημείο 2, της ίδιας οδηγίας), αλλά δεν έχουν σχετική υποχρέωση.

( 60 ) Συναφώς, δεν συμμερίζομαι την άποψη της Ελληνικής Κυβερνήσεως ότι η διαδικασία του Δουβλίνου είναι απλώς ενδιάμεση διαδικασία και ένα μόνο από τα περισσότερα στάδια της συνολικής διαδικασίας που διέρχονται οι αιτούντες άσυλο, από τη στιγμή που ζητούν διεθνή προστασία έως ότου εκδοθεί απόφαση επί της αιτήσεώς τους για χορήγηση ασύλου. Κατ’ εμέ, οι συνέπειες της εν λόγω διαδικασίας μπορούν πράγματι να είναι καθοριστικής σημασίας για τους ασυνόδευτους ανηλίκους, ιδίως όταν πρόκειται για ανηλίκους πολύ μικρής ηλικίας.

( 61 ) Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση του ΕΔΔΑ της 19ης Ιανουαρίου 2012, Popov κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2012:0119JUD003947207, § 100). Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο αν το κράτος μέλος στο οποίο ευρίσκεται ο ασυνόδευτος ανήλικος αντιμετωπίζει ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό αιτήσεων διεθνούς προστασίας και δυσκολεύεται να παράσχει στον ασυνόδευτο ανήλικο τη φροντίδα που θα απαιτείτο από το συμφέρον του.

( 62 ) Όπως προκύπτει σαφώς από το άρθρο 6, παράγραφος 3, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών οφείλουν, για την εξακρίβωση του συμφέροντος του ανηλίκου, να λαμβάνουν δεόντως υπόψη ένα σύνολο παραγόντων, με τις απόψεις του ανηλίκου (σύμφωνα με την ηλικία και την ωριμότητά του) να μην είναι παρά ένας μόνο από αυτούς.

( 63 ) Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, N.S. κ.λπ. (C-411/10 και C-493/10, EU:C:2011:865, σκέψεις 64 έως 69 και 108).

( 64 ) Το ΕΔΔΑ έχει αναγνωρίσει ότι, στον τομέα της μεταναστεύσεως, «η εξαιρετικά ευάλωτη κατάσταση του παιδιού αποτελεί το καθοριστικό στοιχείο και υπερισχύει [άλλων] ζητημάτων» (βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 19ης Ιανουαρίου 2012, Popov κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2012:0119JUD003947207, § 91).

( 65 ) Βλ. απόφαση της 23ης Ιανουαρίου 2019, M.A. κ.λπ. (C-661/17, EU:C:2019:53).

( 66 ) Εν πάση περιπτώσει, επίκληση της διατάξεως αυτής χωρεί μόνον από κράτος μέλος στο οποίο ο αιτών άσυλο υπέβαλε αίτηση διεθνούς προστασίας. Επομένως, ελάχιστη σχέση έχει με το ζήτημα αν ο αιτών άσυλο μπορεί να έχει στη διάθεσή του ένδικο βοήθημα κατά αποφάσεως του κράτους μέλους προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα (ενώπιον του οποίου δεν έχει υποβληθεί και καταχωριστεί αίτηση ασύλου).

( 67 ) Άρθρο 3, παράγραφος 2, του εκτελεστικού κανονισμού (η υπογράμμιση δική μου). Βλ., επίσης, άρθρο 22, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο III.

( 68 ) Ειδικότερα, η ύπαρξη αποδεδειγμένων οικογενειακών δεσμών μεταξύ του ανηλίκου και του φερόμενου συγγενούς του, η παρουσία του εν λόγω συγγενούς στο έδαφος του εν λόγω κράτους μέλους, η ικανότητά του να αναλάβει τη φροντίδα του ανηλίκου και το αν η επανένωση είναι προς το συμφέρον του ανηλίκου.

( 69 ) Βλ., επί παραδείγματι, άρθρο 6, παράγραφος 3, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, το οποίο αναφέρει λεπτομερώς όλους τους κρίσιμους παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την εκτίμηση του συμφέροντος ενός ασυνόδευτου ανηλίκου, ή άρθρο 3, παράγραφος 2, και άρθρο 5, παράγραφος 1, του εκτελεστικού κανονισμού, τα οποία προβλέπουν ότι μόνον «[μ]ετά την επαλήθευση» και κατόπιν της εκτιμήσεως από το κράτος μέλος προς το οποίο απευθύνεται το αίτημα ότι τα υποβληθέντα στοιχεία δεν θεμελιώνουν την ευθύνη του, μπορεί το εν λόγω κράτος μέλος να απορρίψει αίτημα αναδοχής. Βλ. επίσης άρθρο 12 του εκτελεστικού κανονισμού.

( 70 ) Επί παραδείγματι, οι κανόνες σχετικά με την προθεσμία εντός της οποίας ένα κράτος μέλος πρέπει να απαντήσει σε αίτημα αναδοχής (στο άρθρο 22, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ ή στο άρθρο 5, παράγραφος 2, του εκτελεστικού κανονισμού).

( 71 ) Βλ. τους κανόνες που περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, στο παράρτημα II, κατάλογος A.I.1, του εκτελεστικού κανονισμού όπου παρατίθενται λεπτομερώς τα διάφορα αποδεικτικά μέσα των οποίων μπορεί να γίνει επίκληση για να αποδειχθεί η ύπαρξη «μέλους της οικογένειας», «συγγενούς» ή «άλλης σχέσης» αιτούντος ο οποίος είναι ασυνόδευτος ανήλικος.

( 72 ) Πρβλ. τη γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης περί χρηστής διοικήσεως, η οποία μνημονεύεται, μεταξύ άλλων, στην απόφαση της 8ης Μαΐου 2014, N. (C-604/12, EU:C:2014:302, σκέψη 50).

( 73 ) Είναι κατ’ εμέ προφανές, όπως άλλωστε και κατά το αιτούν δικαστήριο (βλ. σημείο 26 των παρουσών προτάσεων), ότι η διαδικασία συνδιαλλαγής που προβλέπεται στο άρθρο 37, παράγραφος 2, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ δεν συνιστά πραγματική προσφυγή κατά την έννοια του άρθρου 47 του Χάρτη. Μολονότι η εν λόγω διαδικασία είναι αναμφισβήτητα «σημαντικ[ή], τόσο για τα κράτη μέλη όσο και για τους ενδιαφερόμενους αιτούντες άσυλο» (βλ. αιτιολογική σκέψη 37 του εν λόγω κανονισμού), επισημαίνω ότι i) η διαδικασία αυτή διεξάγεται αποκλειστικά με πρωτοβουλία των κρατών μελών και δεν τίθεται στη διάθεση των αιτούντων (ούτε τους εμπλέκει καθ’ οιονδήποτε τρόπο) και ii) δεν διεξάγεται ενώπιον αμερόληπτου «δικαστηρίου» το οποίο επιβάλλει κυρώσεις για την εσφαλμένη εφαρμογή του νόμου. Πρόκειται για απλό διάλογο μεταξύ διαφορετικών διοικητικών αρχών.

( 74 ) Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 14ης Μαΐου 2020, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑924/19 PPU και C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367, σκέψη 290).

( 75 ) Βλ. υποσημείωση 95 των παρουσών προτάσεων.

( 76 ) Το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη αποφανθεί επί του ζητήματος αυτού, δεδομένου ότι, στην απόφασή του της 4ης Οκτωβρίου 2018, Fathi (C-56/17, EU:C:2018:803, σκέψη 54), επισήμανε απλώς ότι ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ «δεν περιλαμβάνει τέτοιες ειδικές διαδικαστικές εγγυήσεις όταν […] το κράτος μέλος που προβαίνει στον προσδιορισμό του υπεύθυνου κράτους μέλους καταλήγει στο συμπέρασμα ότι παρέλκει η μεταφορά του αιτούντος σε άλλο κράτος μέλος» (ήτοι, όταν δεν εκδίδεται «απόφαση μεταφοράς» κατά την έννοια του άρθρου 27, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού).

( 77 ) Βλ. ενότητα Α των παρουσών προτάσεων.

( 78 ) Τούτο προκύπτει σαφώς από την αιτιολογική σκέψη 19 του κανονισμού Δουβλίνο III, στην οποία δηλώνεται ότι το άρθρο 27, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού θεσπίστηκε «[γ]ια την εγγύηση της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων των ενδιαφερόμενων προσώπων».

( 79 ) Βλ. απόφαση της 14ης Μαΐου 2019, M. κ.λπ. (Ανάκληση του καθεστώτος πρόσφυγα) (C‑391/16, C-77/17 και C-78/17, EU:C:2019:403, σκέψη 77 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

( 80 ) Πράγματι, στο πλαίσιο της εφαρμογής του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ, οι προθεσμίες δεν συνιστούν απλώς ένα σύνολο διαδικαστικών εγγυήσεων. Αν κράτος μέλος δεν τηρήσει τις ισχύουσες προθεσμίες, η ευθύνη για την εξέταση αιτήσεως διεθνούς προστασίας μπορεί να μετατοπιστεί τελικώς σε αυτό και να μη βαρύνει το κράτος μέλος που κατά τα λοιπά υποδεικνύεται από την εν λόγω νομοθετική πράξη (βλ., επί παραδείγματι, συναφώς, το άρθρο 21, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, και το άρθρο 22, παράγραφος 7, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ).

( 81 ) Βλ. αιτιολογική σκέψη 5 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ.

( 82 ) Πρβλ. αιτιολογική σκέψη 21 του κανονισμού Δουβλίνο III.

( 83 ) Βλ. απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2017 (C-201/16, EU:C:2017:805, σκέψη 44).

( 84 ) Σημειώνω ότι, υπό την παρούσα διατύπωσή του, ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ εν πάση περιπτώσει επιτρέπει καθυστερήσεις στον προσδιορισμό του υπεύθυνου κράτους μέλους σε περιπτώσεις στις οποίες το αιτούν κράτος μέλος αποφασίζει να κινήσει τη διαδικασία συνδιαλλαγής βάσει του άρθρου 37 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ. Ωστόσο ο αιτών άσυλο, σε αντίθεση με την περίπτωση κατά την οποία προσφεύγει ενώπιον δικαστηρίου, δεν μπορεί να έχει καμία συμμετοχή στη διαδικασία συνδιαλλαγής.

( 85 ) Βλ. απόφαση της 7ης Ιουνίου 2016, Ghezelbash (C-63/15, EU:C:2016:409, σκέψη 56).

( 86 ) Όπ.π. (σκέψη 57).

( 87 ) Βεβαίως, στην απόφασή του της 23ης Ιανουαρίου 2019, M.A. κ.λπ. (C-661/17, EU:C:2019:53), το Δικαστήριο αρνήθηκε να αναγνωρίσει την ύπαρξη δυνατότητας ασκήσεως προσφυγής κατά αποφάσεως κράτους μέλους να μην κάνει χρήση τη ρήτρας διακριτικής ευχέρειας του άρθρου 17, παράγραφος 1, του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ (όπ.π., σκέψη 79), ιδίως με την αιτιολογία ότι ο σκοπός της ταχείας εξετάσεως των αιτήσεων «συνηγορεί κατά του πολλαπλασιασμού των μέσων παροχής ένδικης προστασίας» (όπ.π., σκέψη 76). Εντούτοις, το Δικαστήριο έδωσε επίσης έμφαση στο γεγονός ότι μια τέτοια απόφαση μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να προσβληθεί, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 27, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, στο πλαίσιο προσφυγής κατά της αποφάσεως μεταφοράς που θα εκδοθεί εν τέλει (όπ.π., σκέψεις 78 και 79). Ως εκ τούτου, αμφιβάλλω αν το Δικαστήριο εννοούσε, με την εν λόγω απόφαση, ότι η παροχή δυνατότητας ασκήσεως προσφυγής πρέπει να αποθαρρύνεται σε όλες τις περιπτώσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων στις οποίες –όπως εν προκειμένω (βλ. σημείο 70 των παρουσών προτάσεων)– δεν θα υπήρχε διαφορετικά η δυνατότητα να προσβληθούν ενώπιον δικαστηρίου τα πορίσματα που συνήχθησαν σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας του Δουβλίνου.

( 88 ) Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2017, Shiri (C-201/16, EU:C:2017:805, σκέψη 44).

( 89 ) Ήτοι εντός της της δίμηνης προθεσμίας που προβλέπεται στο άρθρο 22 του κανονισμού Δουβλίνο ΙΙΙ.

( 90 ) Στις εν λόγω υποχρεώσεις συγκαταλέγεται η υποχρέωση διορισμού προσωπικού εκπροσώπου για να αντιπροσωπεύει και/ή να βοηθά τον ασυνόδευτο ανήλικο όσον αφορά το σύνολο των προβλεπόμενων από τον κανονισμό αυτό διαδικασιών, η παροχή στον εν λόγω εκπρόσωπο προσβάσεως στον φάκελο του ανηλίκου και η σ