2.

Μετά τις σκέψεις αυτές γεννάται το ζήτημα αν κατά την εκτίμηση του συστήματος διανομής επεξεργασμένων προϊόντων καπνού στο Βέλγιο έλαβε η Επιτροπή υπόψη της ορθώς και επαρκώς όλα τα ουσιώδη περιστατικά και αν κατόπιν έκρινε δικαίως ότι υφίστατο ουσιώδης περιορισμός του ανταγωνισμού κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1. Σχετικά, είναι γνωστό ότι οι προσφεύγουσες αναφέρονται στους ειδικούς όρους του ανταγωνισμού που χαρακτηρίζουν την αγορά επεξεργασμένων καπνών. Κατά την άποψη τους, η επιβολή υψηλού αναλογικού φόρου ο οποίος υπολογίζεται επί της τιμής λιανικής πωλήσεως που καθορίζεται από το βιομήχανο ή τον εισαγωγέα είναι αποφασιστική, διότι ο ανταγωνισμός «προς τα κάτω» περιορίζεται από έναν ελάχιστο φόρο. Εξάλλου, η ρύθμιση που ισχύει στο Βέλγιο σε θέματα ελέγχου των τιμών δεν επιτρέπει άνευ ετέρου να γίνουν αυξήσεις και, όσον αφορά τα επεξεργασμένα καπνά, εφαρμόζεται ο κανόνας της ορισμένης τιμής του άρθρου 58 του βελγικού νόμου της 3ης Ιουλίου 1969 που αναφέρθηκε ήδη στην υπόθεση 13/77 (GB-Inno-BM κατά Vereniging van de Kleinhandelaars in Tabak, απόφάση της 16ης Νοεμβρίου 1977, Sig. 1977, σ. 2115 καν επόμενες). Επιπλέον, πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι, σύμφωνα με το βελγικό δίκαιο, δεν είναι δυνατό να αποκτηθούν διαφορετικές φορολογικές ταινίες για ένα και το ίδιο είδος τσιγάρων και ότι οι υγειονομικές διατάξεις επιδρούν επίσης στον ανταγωνισμό. Κατά την άποψη των προσφευγουσών, η Επιτροπή δεν το έλαβε αυτό υπόψη της ή δεν το έλαβε επαρκώς υπόψη της. Στην κρίση της για το ζήτημα του αισθητού του περιορισμού του ανταγωνισμού, η Επιτροπή παρέλειψε ιδίως να κρίνει ότι το περιθώριο μέσα στο οποίο μπορεί να ασκηθεί ο ανταγωνισμός είναι ήδη σημαντικά περιορισμένος από τις προαναφερθείσες ρυθμίσεις — ορισμένοι μάλιστα φρονούν ακόμη ότι στην πραγματικότητα οι ρυθμίσεις αυτές αποκλείουν κάθε ανταγωνισμό — και ότι οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις έπρεπε να αντισταθούν στις εξουσιαστικά από το κράτος επιβαλλόμενες στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, οι οποίες αποκλείουν οποιαδήποτε «workable competition», με μέτρα ρυθμιστικά της αγοράς. α) Στην αρχή της έρευνας αυτής της ενότητας επίδικων σημείων η οποία, έστω και αν καταρχήν αφορά το σύνολο των μέτρων οργανώσεως της διανομής επεξεργασμένου καπνού, καθιστά πάντως αναγκαίες τελικά ορισμένες ειδικές σκέψεις σχετικά με τα «προγενέστερα μέτρα», θεωρώ σκόπιμο να εκθέσω συνοπτικά πώς έκρινε η Επιτροπή με την απόφαση της τα μέτρα αυτά σε σχέση με το δίκαιο του ανταγωνισμού. αα) Τα «προγενέστερα μέτρα» — Η Επιτροπή θεωρεί καταρχάς ότι η κατάταξη των διανομέων σε κατηγορίες και η παροχή στις κατηγορίες αυτές ορισμένων περιθωρίων κερδών αποτελούν περιορισμό του ανταγωνισμού μεταξύ βιομηχάνων στο επίπεδο των περιθωρίων κέρδους που χορηγούν. Εξάλλου, η Επιτροπή εκκινεί επίσης από τη σκέψη ότι υφίσταται περιορισμός του ανταγωνιστικού περιθωρίου των εμπόρων χονδρικής πωλήσεως διότι, αφού τα κριτήρια κατατάξεως δεν λαμβάνουν υπόψη τους άλλες παροχές και ατομικές προσπάθειες των διανομέων, δεν ασκείται ανταγωνισμός στο επίπεδο των παρεχομένων υπηρεσιών στους βιομηχάνους και διότι οι έμποροι χονδρικής πωλήσεως δεν βρίσκονται σε ανταγωνισμό για τον καθορισμό των τιμών τους μεταπωλήσεως. — Η υποχρέωση τηρήσεως του ύψους που καθόρισαν οι βιομήχανοι για τις τιμές πωλήσεως των εμπόρων χονδρικής πωλήσεως και τις τιμές μεταπωλήσεως των λιανοπωλητών αποτελεί κατά την άποψη της Επιτροπής νέο περιορισμό του ανταγωνισμού στο επίπεδο των τιμών που θα μπορούσε να υφίσταται για το ίδιο είδος τσιγάρων. — Κατά το μέτρο που προβλέφθηκε ποσοτικός περιορισμός στην αναγνώριση εμπόρων χονδρικής πωλήσεως ορισμένων κατηγοριών η Επιτροπή ομιλεί επίσης για περιορισμό της δυνατότητας προσβάσεως στην αγορά των μη αναγνωρισμένων εμπόρων χονδρικής πωλήσεως. — Ως προς την απαγόρευση που έγινε στους αναγνωρισμένους εμπόρους χονδρικής πωλήσεως να προμηθεύουν άλλους εμπόρους χονδρικής πωλήσεως καθώς και ορισμένους λιανοπωλητές, η Επιτροπή θεωρεί ότι, με τον τρόπο αυτό, εμποδίζονται αυτοί οι μεσάζοντες να προβούν σε ορισμένες πωλήσεις και να βελτιώσουν τη θέση τους στην αγορά εξάλλου, εμποδίζονται οι αγοραστές να αγοράζουν σημαντικότερες ποσότητες και με καλύτερους όρους. — Όσον αφορά τον καθορισμό ανωτάτων προθεσμιών πληρωμής για τους εμπόρους χονδρικής πωλήσεως, η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η πρακτική αυτή είχε αποτελέσματαστα περιθώρια κέρδους των βιομηχάνων και των διανομέων. — Ως προς την υποχρέωση που επιβλήθηκε στους εμπόρους λιανικής πωλήσεως να προσφέρουν μια ελάχιστη ποικιλία προϊόντων, η Επιτροπή επικρίνει τέλος το γεγονός ότι το μέτρο αυτό τους εμπόδιζε να προωθήσουν ιδιαιτέρως την πώληση ενός είδους τσιγάρων και ότι τους υποχρέωνε να προσφέρουν είδη που πωλούνται δυσχερώς, δηλαδή να ακινητοποιήσουν κατά τρόπο αντιπαραγωγικό το κεφάλαιο τους κινήσεως. ββ) Η Επιτροπή κρίνει αντίστοιχα τα μέτρα που θεσπίστηκαν στη σύσταση και τα οποία διέπονται από το ίδιο πνεύμα. — Όσον αφορά την κατάταξη των διανομέων σε κατηγορίες και την παραχώρηση σ' αυτούς περιθωρίων κέρδους, η Επιτροπή ομιλεί επίσης για περιορισμό του ανταγωνισμού τόσο μεταξύ βιομηχάνων όσο και μεταξύ μεταπωλητών. Κατά το μέτρο που ο αριθμός των προσφερομένων ειδών τσιγάρων έχει επιρροή στην κατάταξη, δηλαδή κατά το μέτρο που υφίσταται ορισμένη υποχρέωση τόσο ως προς τη διαμόρφωση της ποικιλίας, η Επιτροπή θεωρεί επίσης, όπως και για τα «προγενέστερα μέτρα», ότι αυτό αποτελεί περιορισμό του ανταγωνισμού για τους διανομείς. — Όσον αφορά τη ρύθμιση σχετικά με την επιστροφή κατά το τέλος του έτους, η Επιτροπή θεωρεί ότι στο σημείο αυτό υφίσταται περιορισμός του ανταγωνισμού μεταξύ βιομηχάνων. Εξάλλου, υπογραμμίζει ότι από το γεγονός αυτό, δεδομένου ότι η επιστροφή συναρτάται με το συνολικό κύκλο εργασιών με όλους τους βιομηχάνους, οι προσπάθειες ενός διανομέα να αποκτήσει συμπληρωματικά προνόμια από ένα βιομήχανο και η συγκέντρωση των αγοραστών σε ένα βιομήχανο χάνουν τη σημασία τους, πλην του ότι αυτό το σύστημα πλήττει τους βιομηχάνους που μόλις εισήλθαν στην αγορά, δηλαδή ότι καθιστά δυσχερέστερη την πρόσβαση στην αγορά. — Τέλος, όσον αφορά τον καθορισμό ανωτάτων περιθωρίων πληρωμής, η Επιτροπή διαπιστώνει ότι η πρακτική αυτή εμποδίζει τον ανταγωνισμό στο επίπεδο αυτό κατά τον ίδιο τρόπο όπως και το μέτρο που αντιστοιχούσε στο προηγούμενο σύστημα. β) Εξάλλου, αφού οι προσφεύγουσες θεωρούν ότι, για να κριθούν αυτοί οι περιορισμοί του ανταγωνισμού, είναι αποφασιστικές ορισμένες ρυθμίσεις και κρατικές πρακτικές που έχουν επιρροή στην αγορά (στο σημείο αυτό οι βιομήχανοι ομιλούν για καταναγκασμούς στους οποίους υπόκεινται οι εμπορευόμενοι), και αφού η Επιτροπή δεν τις αμφισβήτησε καταρχήν, παρίσταται σκόπιμο να εκτεθούν λεπτομερώς ευθύς εξαρχής και να γίνει προσπάθεια εκτιμήσεως των αποτελεσμάτων τους βάσει των στοιχείων που παρουσιάστηκαν στη δίκη. αα) Το βελγικό φορολογικό σύστημα Όσον αφορά τα επεξεργασμένα καπνά το βελγικό φορολογικό σύστημα χαρακτηρίζεται από ένα ειδικό αναλογικό φόρο καταναλώσεως ο οποίος υπολογίζεται επί της τιμής λιανικής πωλήσεως που καθορίζεται από το βιομήχανο ή τον εισαγωγέα που υπόκεινται στο φόρο. Όπως ελέχθη κατά την επ' ακροατηρίου διαδικασία, αυτό ίσχυε πάντοτε. Το σύστημα αυτό δεν τροποποιήθηκε ούτε κατόπιν της οδηγίας του Συμβουλίου της 19ης Δεκεμβρίου 1972 που αναφέρεται στους λοιπούς φόρους πλην του φόρου κύκλου εργασιών που πλήττουν την κατανάλωση των επεξεργασμένων καπνών (Abi. L 303, της 31ης Δεκεμβρίου 1972, σ. 1). Σύμφωνα με την οδηγία αυτή, κατά το πρώτο στάδιο εναρμονίσεως, το ύψος του ειδικού φόρου δεν πρέπει να είναι κατώτερο του 5%, υποχρέωση την οποία τήρησε το Βέλγιο' κατά το δεύτερο στάδιο εναρμονίσεως εφαρμόζεται το ίδιο ποσοστό, αλλά θα πρέπει να περιλαμβάνεται σ' αυτόν και ο φόρος προστιθεμένης αξίας. Δεν φαίνεται δε ότι σε χρόνο ορατό θα γινόταν ισχυρότερη μετατόπιση της σχέσεως του αναλογικού φόρου και του ειδικού φόρου υπέρ του τελευταίου. Στο σημείο αυτό παραπέμπω στην οδηγία 77/805 με την οποία άρχισε το δεύτερο στάδιο εναρμονίσεως την 1η Ιουλίου 1978, καθώς και στις σκέψεις που αναπτύχθηκαν κατά την επ' ακροατηρίου διαδικασία για την περαιτέρω εξέλιξη που θα έχει στο μέλλον το ζήτημα αυτό. Το κρίσιμο αποτέλεσμα τέτοιου φορολογικού συστήματος είναι ότι κάθε αλλαγή των συντελεστών κόστους πλην του φόρου καταναλώσεως και του φόρου προστιθεμένης αξίας, η οποία είναι επίσης αναλογική, μετακυλίεται στην τιμή λιανικής πωλήσεως κατά απλοποιημένο τρόπο· έτσι, όπως δήλωσαν οι προσφεύγουσες, πολλαπλασιάζεται η αξία κάθε ανταγωνιστικής ενέργειας. Σχετικά γίνεται γενικά λόγος για «πολλαπλασιαστή». Κατά το βελγικό σύστημα, ο πολλαπλασιαστής αυτός βρίσκεται μεταξύ 4 και 5 και, όπως καταδείχθηκε, δεν είχε καθόλου τάση μειώσεως μεταξύ του 1972 και του 1978, πράγμα που θα ήταν σύμφωνο με το στόχο της εναρμονίσεως, αλλά μάλλον τάση αυξήσεως. Οι προσφεύγουσες, όπως επίσης και η Επιτροπή κατά τη διάρκεια της επ' ακροατηρίου διαδικασίας, απέδειξαν με πειστικό τρόπο πώς γίνεται αυτό στην οικονομική πραγματικότητα με κάθε λεπτομέρεια, στηριζόμενες σε αριθμητικά παραδείγματα. Έτσι, η αύξηση ενός παράγοντα κόστους, του κέρδους του βιομηχάνου ή του περιθωρίου κέρδους του εμπόρου, καταλήγει σε δυσανάλογη αύξηση της τιμής λιανικής πωλήσεως πράγμα που, σε περίπτωση διαφοροποιήσεως των περιθωρίων κέρδους και αντιστοίχου διαφοροποιήσεως της λιανικής τιμής πωλήσεως, καταλήγει στο να ευνοεί πολύ στο επίπεδο του ανταγωνισμού λιγότερο δαπανηρές μορφές διανομής. Αντίθετα, η μείωση στους παράγοντες κόστους συνεπιφέρει δυσανάλογη μείωση της λιανικής τιμής πωλήσεως διότι το αντίστοιχο ποσό από το οποίο παραιτείται ο βιομήχανος ή ο διανομέας πολλαπλασιάζεται επίσης με διάφορα φορολογικά μέτρα. Μπορεί λοιπόν να γίνει έτσι λόγος για στρεβλωτική ενέργεια του ανταγωνισμού εις βάρος των προϊόντων που έχουν υψηλό κόστος (νέα είδη, είδη μικρών βιομηχάνων) και εις βάρος των δαπανηρών μορφών διανομής. Οι αιτιολογικές σκέψεις της οδηγίας 72/464 το αναγνωρίζουν άλλωστε ρητά: κατά τις σκέψεις αυτές, οι ισχύοντες φόροι καταναλώσεως των επεξεργασμένων καπνών δεν είναι ουδέτεροι από άποψη ανταγωνισμού, αλλά μπορούν να νοθεύσουν τους όρους ανταγωνισμού τόσο στο εθνικό επίπεδο όσο και στο κοινοτικό. Με το πνεύμα αυτό εκφράστηκε και η οικονομική και κοινωνική επιτροπή στη γνωμοδότηση της επί της προτάσεως μιας πέμπτης οδηγίας του Συμβουλίου για τους λοιπούς φόρους πλην του φόρου κύκλου εργασιών οι οποίοι πλήττουν την κατανάλωση επεξεργασμένων καπνών (Abi. C 204, της 30ής Αυγούστου 1976, σ. 1). Εξάλλου, η στρέβλωση του ανταγωνισμού πολλαπλασιάζεται κατά κάποιο τρόπο διότι το άρθρο 10 της οδηγίας 72/464 προβλέπει την εισαγωγή ελαχίστου φόρου (πράγμα που έγινε στο Βέλγιο) το ύψος του οποίου δεν μπορεί να υπερβαίνει το 90% του συνολικού ποσού του αναλογικού φόρου καταναλώσεως και του ειδικού φόρου καταναλώσεως επί των τσιγάρων που έχουν τη μεγαλύτερη ζήτηση στην αγορά. Πράγματι, αυτό αποκλείει προφανώς το να έχει πλήρη ενέργεια ο πολλαπλασιαστής προς τα κάτω υπέρ των φθηνών προϊόντων. Σε μια τέτοια πραγματική κατάσταση απαγορεύεται πρακτικά στους βιομηχάνους — τούτο δε ενόψει των αποθεμάτων των εμπόρων — να προβαίνουν σε μειώσεις τιμών. Πράγματι, δεδομένου ότι οι έμποροι δεν θα παραιτηθούν από το περιθώριο κέρδους τους, τα αποθέματα τους θα μειωθούν κατά τρόπο δυσανάλογο, στο ύψος πολλαπλασίου του ποσού του κέρδους από το οποίο παραιτείται ο βιομήχανος, τούτο δε εις βάρος του βιομηχάνου, ή θα πρέπει ο βιομήχανος να αναλάβει τα εμπορεύματα για την επιστροφή των φορολογικών βαρών και την επίθεση νέων ταινιών, λύση όμως η οποία αποκλείεται διότι είναι υπερβολικά δαπανηρή. Στην κατάσταση αυτή όπου τα προϊόντα που βαρύνονται με υψηλό κόστος έχουν πολύ μικρές πιθανότητες στην αγορά, λόγω του αποτελέσματος της ακρίβειας που συνεπάγεται ο πολλαπλασιαστής, υπάρχει προφανώς και μια άλλη συνέπεια, δηλαδή ένα αποτέλεσμα ισοπεδώσεως ή συμπιέσεως στο πεδίο του κέρδους του βιομηχάνου ή των εξόδων διανομής. Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι το 80% των τσιγάρων που πωλούνται στο Βέλγιο ανήκουν στην κατηγορία τιμών των πιο ζητουμένων τσιγάρων ή κατώτερης κατηγορίας· κάποτε η τιμή των τσιγάρων αυτών ήταν 41 βελγικά φράγκα ενώ τα φθηνότερα τσιγάρα στοίχιζαν 38 βελγικά φράγκα. Σχετικά, μπορεί επίσης να παραπέμψει κανείς στον πίνακα που περιέχεται στη σελίδα 81 του δικογράφου ανταπαντήσεως της Επιτροπής, σύμφωνα με τον οποίο, εξαιρουμένου του Λουξεμβούργου, το μερίδιο της τιμής πωλήσεως των τσιγάρων που διαθέτει η βιομηχανία και το εμπόριο είναι στο Βέλγιο το χαμηλότερο από όλα τα κράτη μέλη. Εξάλλου, μπορεί επίσης στο πλαίσιο αυτό να παραπέμψει κανείς σε αποσπάσματα της εκθέσεως της αγγλικής «Price Commission» που αναφέρονται στη σελίδα 18 του δικογράφου απαντήσεως στην υπόθεση 215/78 και σύμφωνα με τα οποία η πολλαπλασιαστική ενέργεια ενός ηυξημένου αναλογικού φόρου καταναλώσεως (στην έκθεση γινόταν λόγος μόνο για φόρο καταναλώσεως 30%) συνεπάγεται την ανάγκη της διατηρήσεως του κόστους σε όσο το δυνατόν πιο χαμηλό επίπεδο. Βάσει αυτών των σκέψεων μπορεί αναμφίβολα να γίνει δεκτό ότι ένα σύστημα φορολογίας καταναλώσεως στο οποίο το μερίδιο του αναλογικού φόρου καταναλώσεως είναι πολύ υψηλό περιορίζει σημαντικά το περιθώριο ανταγωνισμού των επιχειρηματιών και ότι το σύστημα αυτό συνδέεται επίσης με στρεβλώσεις του ανταγωνισμού τους οποίους δεν μπορεί κανείς ασφαλώς να αγνοήσει κατά την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1. ββ) Οι διατάξεις ελέγχου των τιμών στο Βέλγιο Η υπουργική απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 1971 προβλέπει ότι κάθε αύξηση τιμών πρέπει να ανακοινώνεται στο Υπουργείο Οικονομικών Υποθέσεων δύο μήνες πριν από την ημερομηνία που προβλέπεται για την εφαρμογή της. Μετά την ανακοίνωση αυτή ο υπουργός εκδίδει σύσταση, το αποτέλεσμα της οποίας είναι η υποχρέωση αναβολής της αυξήσεως τιμών αν υπερβαίνει το επίπεδο που προβλέπει η σύσταση. Ενόψει αυτής της ρυθμίσεως η οποία ενεργεί αναμφιβόλως ως τροχοπέδη και ενόψει της εκτιμήσεως των συνεπειών της, δύο πράγματα έχουν ιδιαίτερη σημασία στον τομέα του καπνού. Φαίνεται ότι η ρύθμιση εφαρμόζεται κατά τρόπο λεπτολόγο και αυστηρό διότι επηρεάζει το δείκτη τιμών που παίζει σημαντικό ρόλο σε πολλούς τομείς. Στον τομέα του καπνού ο Υπουργός Οικονομικών μετέχει επίσης στις διαπραγματεύσεις και στο πλαίσιο αυτό ασκεί αποφασιστική σχετικά επιρροή διότι ενδεχομένως είναι αναγκαίο να κατασκευαστούν νέες ταινίες και να καθοριστεί νέος κατώτερος φόρος, αλλά επίσης διότι μπορούν να επηρεαστούν και τα φορολογικά έσοδα. 'Ετσι, και ιδιαιτέρως κατά το διάστημα των τελευταίων ετών κατά τα οποία έγινε σημαντική αύξηση των φόρων, ο Υπουργός Οικονομικών φροντίζει να εξασφαλίζει το μερίδιο του δημοσίου στις αυξήσεις τιμών, ενδεχομένως δε και εις βάρος των λοιπών ενδιαφερομένων. Επιπλέον, θα προσπαθήσει επίσης να εμποδίζει τις υπερβολικές αυξήσεις τιμών διότι μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα μερική πτώση της καταναλώσεως και ως εκ τούτου απώλειες στα φορολογικά έσοδα. Οι περιστάσεις αυτές συνεπάγονται ότι όλα τα στοιχεία τιμών, περιλαμβανομένων και των διαφόρων κερδών, πρέπει να ερευνώνται με μεγάλη προσοχή. Έτσι, από έγγραφα τα οποία έχουν υποβληθεί (έγγραφο και απόφαση της επιτροπής τιμών του 1976) προκύπτει ότι έγινε δεκτή συγκεκριμένη αύξηση του περιθωρίου κόστους, ειδικώς μάλιστα του περιθωρίου των εμπόρων χονδρικής πωλήσεως. Όπως άλλωστε αποδείχθηκε, στην αύξηση της τιμής κατά 5 φράγκα που έγινε το 1977 το μεγαλύτερο μερίδιο κρατήθηκε από το κράτος και μόνον ένα μικρό κλάσμα παραχωρήθηκε στους εμπόρους λιανικής πωλήσεως. Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι το 1978η αρμόδια για τις τιμές αρχή καθόρισε πολύ χαμηλότερο επίπεδο από αυτό που ζήτησαν οι ενδιαφερόμενοι (αντί των 28 ζητηθέντων φράγκων, οι βιομήχανοι πέτυχαν μόνο 20 φράγκα και ο τομέας του εμπορίου δεν πέτυχε παρά μόνο 8 φράγκα αντί για 12), πράγμα που επέφερε μείωση των περιθωρίων κέρδους σε ποσοστά. Οι ιδιομορφίες που μόλις εξέθεσα σχετικά με την πρακτική του ελέγχου των τιμών, ιδίως η συμμετοχή του Υπουργού Οικονομικών, έχουν επίσης ως αποτέλεσμα να δίδει η διοίκηση σημασία στις συλλογικές διαπραγματεύσεις με τις ομοσπονδίες, δηλαδή σε ορισμένη συνδιαλλαγή, μολονότι είναι καθαυτό δυνατές ατομικές γνωστοποιήσεις από μεμονωμένες επιχειρήσεις και ατομικά μέτρα τιμών. Σημαντικό είναι, μέσα σ' αυτό το πλαίσιο, το παράδειγμα που ανέφερε η προσφεύγουσα ΒΑΤ σχετικά με την εισαγωγή νέου είδους τσιγάρων με μειωμένη τιμή: το παράδειγμα αυτό αποδεικνύει ότι μετά από μια γενική αύξηση των τιμών το 1977 δεν μπόρεσε φαίνεται να διατηρήσει την επιθυμητή χαμηλή τιμή παρά επιμένοντας ιδιαιτέρως και μόνο για μικρό χρονικό διάστημα (για περισσότερες λεπτομέρειες παραπέμπω στις εξηγήσεις που δόθηκαν κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση). Μπορεί λοιπόν να διαπιστωθεί ότι η πρακτική εφαρμογή των μέτρων ελέγχου των τιμών ευνοεί μια κοινή ενέργεια κατά τον καθορισμό των τιμών και των συστατικών τους στοιχείων. Εξάλλου, δεδομένου ότι η εφαρμογή της ρυθμίσεως συνεπάγεται ουσιώδη συμπίεση του μεριδίου των βιομηχάνων και των περιθωρίων κέρδους (διότι παραδείγματος χάρη το 1979 έπρεπε να αντιμετωπισθεί κάμψη των πωλήσεων οφειλόμενη σε αυξήσεις φόρων), μπορεί να λεχθεί επίσης ότι η ρύθμιση αυτή συμβάλλει στον ουσιώδη περιορισμό του περιθωρίου μέσα στον οποίο κινείται ο ανταγωνισμός. γγ) Η βελγική δημοσιονομική πολιτική Συναφώς προς τα πιο πάνω εκτεθέντα, οι προσφεύγουσες προσέθεσαν επίσης ιδιαίτερες σκέψεις για τη βελγική δημοσιονομική πολιτική. Ο φόρος του καπνού αποτελεί σημαντική πηγή δημοσιονομικών εσόδων δεδομένου ότι ο φόρος αυτός προβλέπεται στον προϋπολογισμό, το ύψος του πρέπει να προβλέπεται με αρκετή βεβαιότητα. Τέλος, υφίσταται τάση αυξήσεως των δημοσιονομικών εσόδων, πράγμα που αποδεικνύεται από το γεγονός ότι μέσα σε δέκα χρόνια ο φόρος πενταπλασιάστηκε. Πράγματι, είναι αναμφισβήτητο (πράγμα που διαφαινόταν από το σημείο που πραγματεύθηκα προηγουμένως για τον έλεγχο των τιμών) ότι η δημοσιονομική πολιτική συμβάλλει επίσης στον περιορισμό του περιθωρίου ενεργείας των επιχειρήσεων. Σχετικώς, υπενθυμίζω ακόμη μια φορά αυτό που ελέχθη για τις προσπάθειες της προσφεύγουσας ΒΑΤ για τη διατήρηση ορισμένου επιπέδου τιμών για ένα καινούριο είδος τσιγάρων που εισήχθη στην αγορά. Έτσι, είναι επίσης ενδιαφέρουσες οι εξηγήσεις που δόθηκαν από τη Βελγική Κυβέρνηση σε μια δίκη που ασκήθηκε εναντίον της δυνάμει του άρθρου 169 της Συνθήκης ΕΟΚ. Κατά τα λεγόμενα της, σε μια κατάσταση που συνεπάγεται περιορισμό της τιμής λιανικής πωλήσεως (παραδείγματος χάρη λόγω ατομικών προσπαθειών από άποψη ανταγωνισμού εκ μέρους των εμπόρων που ασχολούνται ειδικά μ' ένα είδος τσιγάρων και βλέπουν να ωφελούνται από το γεγονός αυτό), ο Υπουργός των Οικονομικών δεν θα αποδεχόταν τη συνακόλουθη υποχώρηση των φορολογικών εσόδων από τον ειδικό φόρο καταναλώσεως του καπνού και θα επεδίωκε μια αντιστάθμιση, παραδείγματος χάρη μ' έναν ειδικό ηυξημένο φόρο. Κατά την άποψη μου, είναι απολύτως σαφές ότι τέτοιες προοπτικές παραλύουν τις προσπάθειες του ανταγωνισμού και ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την εφαρμογή του άρθρου 85. δδ) Η κανονιστική ρύθμιση των ορισμένων τιμών στο Βέλγιο Δυνάμει του άρθρου 58 του βελγικού κώδικα φορολογίας προστιθεμένης αξίας, που άρχισε να ισχύει από την 1η Ιανουαρίου 1971 και που ήδη γνωρίζουμε από την υπόθεση 13/77, υφίσταται υποχρέωση τηρήσεως της τιμής που έχει οριστεί επί των φορολογικών ταινιών. Τούτο σημαίνει προφανώς ότι, προκειμένου περί εμπόρου ο οποίος αναλαμβάνει ιδιαίτερες προσπάθειες για ένα είδος τσιγάρων, είναι όχι μόνο δύσκολο αλλά και αδύνατο να επιτύχει με τη μέθοδο της μειώσεως της τιμής λιανικής πωλήσεως. Η κανονιστική λοιπόν ρύθμιση είχε ως συνέπεια τον αποκλεισμό του ανταγωνισμού για το ίδιο είδος τσιγάρων στο επίπεδο του λιανικού εμπορίου, δεν μπορεί δε να αποφευχθεί αυτή η συνέπεια διανέμοντας παραδείγματος χάρη τσιγάρα δωρεάν, όπως εσφαλμένα νομίζει η Επιτροπή, δεδομένου ότι το άρθρο 5 του κανονισμού που είναι συνημμένος στην υπουργική απόφαση της 22ας Ιανουαρίου 1948 αφορά στην πραγματικότητα προνομιακή διάθεση στο προσωπικό των βιομηχάνων και των εισαγωγέων. Πρέπει μάλλον να λαμβάνεται υπόψη κατά την έρευνα η ανταγωνιστική συμπεριφορά των επιχειρηματιών στην αγορά των επεξεργασμένων προϊόντων καπνού. Κατά την άποψη μου, δεν είναι δυνατό να προβληθούν αντιρρήσεις σ' αυτά που ελέχθησαν παραπέμποντας στην απόφαση που εκδόθηκε στην υπόθεση 13/77 (Sig. 1977, σ. 2115 και επόμενες) όπου το προαναφερθέν άρθρο 58 εξετάστηκε υπό το πρίσμα του περιορισμού του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών. Πράγματι, η απόφαση περιορίζεται να δεχθεί ότι το παραπέμπον δικαστήριο πρέπει να ερευνήσει αν η κανονιστική ρύθμιση που επιβάλλει ορισμένη τιμή λιανικής πωλήσεως συμβιβάζεται με το κοινοτικό δίκαιο και πρέπει να διαπιστώσει ειδικότερα, «λαμβάνοντας υπόψη τα φορολογικά εμπόδια που επηρεάζουν τον τομέα των εν λόγω προϊόντων, αν αυτό το σύστημα της διατιμήσεως είναι από μόνο του ικανό να εμποδίσει άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά, τις εισαγωγές των κρατών μελών». Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να υποτεθεί (πράγμα που προσπάθησα να αποδείξω στις προτάσεις μου στην προαναφερθείσα υπόθεση) ότι το εν λόγω άρθρο 58 δεν μπορεί να εφαρμοστεί διότι είναι ασυμβίβαστο με το κοινοτικό δίκαιο. Σ' αυτή την ακολουθία σκέψεων πρέπει άλλωστε να προστεθεί, τούτο δε για την περίπτωση που θα γινόταν δεκτό το ανεφάρμοστο του άρθρου 58 ή που θα κρινόταν ενδεχομένως δυνατό ότν, με ατομικές προσπάθειες, μπορούν οι έμποροι να καταλήξουν εμμέσως σε καθορισμό μειωμένης τιμής λιανικής πωλήσεως, ότι, ακόμη και στην περίπτωση αυτή, φαίνεται δυσχερής ένας αξιόλογος ανταγωνισμός στο πεδίο των τιμών λιανικής πωλήσεως ενός είδους τσιγάρων. Κατά συνέπεια, δεν είναι δυνατό να αρνηθεί κανείς ότι οι βιομήχανοι δεν έχουν καμιά επιθυμία να καταβάλουν στο δημόσιο φόρο με βάση υψηλότερη τιμή από εκείνη που καταβάλλει ο καταναλωτής, δηλαδή ότι όταν η τιμή της πωλήσεως είναι κατώτερη από την τιμή που αναγράφεται στην ταινία θα προσπαθήσουν να εναρμονίσουν γενικά τις τιμές προς τα κάτω, πράγμα που αποτελεί επίσης στόχο της διαφάνειας της αγοράς. Εξάλλου, πρέπει να υπομνηστούν οι σκέψεις σχετικά με την προαναφερθείσα δημοσιονομική πολιτική, δηλαδή ότι στην περίπτωση αυτή το δημόσιο θα προσπαθήσει να αντισταθμίσει την απώλεια των φορολογικών εσόδων έτσι ώστε οι τυχόν προσπάθειες ανταγωνισμού να επιφέρουν πλεονεκτήματα στους καταναλωτές μόνο για μικρή περίοδο. εε) Η απαγόρευση παροχής διαφορετικών φορολογικών ταινιών για το ίδιο είδος τσιγάρων Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας εκτέθηκε (στο σημείο αυτό παραπέμπω σε έγγραφο του Βέλγου Υπουργού Οικονομικών της 25ης Ιουνίου 1979 και στην απάντηση της Βελγικής Κυβερνήσεως σε αίτηση πληροφοριών του Δικαστηρίου) ότι οι βιομήχανοι και οι εισαγωγείς δεν έχουν το δικαίωμα να εμπορεύονται τσιγάρα του ίδιου είδους, της ίδιας ποιότητας και συσκευασμένα κατά τον ίδιο τρόπο σε διαφορετικές τιμές αναγραφόμενες επί των ταινιών, δηλαδή ότι, πλην της ήδη αναφερθείσας περιπτώσεως του προνομιακού εφοδιασμού του προσωπικού των βιομηχάνων και των εισαγωγέων, εφαρμόζεται η αρχή της ισότητας των φορολογικών βαρών. Σπουδαίος λόγος για την εφαρμογή αυτής της αρχής φαίνεται ότι είναι ότι στην αντίθετη περίπτωση δεν είναι δυνατό να προβλεφθεί με αρκετή βεβαιότητα το ποσό των φορολογικών εσόδων. Για το λόγο αυτό, από τότε που εκδόθηκε η οδηγία του Συμβουλίου 72/464 — και όπως πρέπει να αναγνωρίσουμε, για εύλογους λόγους — η Βελγική Κυβέρνηση στηρίζεται στο άρθρο 4 της οδηγίας αυτής, σύμφωνα με το οποίο ο ειδικός αναλογικός φόρος καταναλώσεως υπολογίζεται επί της ανωτάτης τιμής λιανικής πωλήσεως για την οποία πρέπει χωρίς αμφιβολία να γίνει δεκτό ότι υφίσταται μόνο μία. Αυτό επίσης αποτελεί ασφαλώς περιορισμό των δυνατοτήτων ανταγωνισμού που πρέπει να ληφθεί υπόψη. Στην πραγματικότητα, οι επιχειρηματίες που μετέχουν στη διανομή μετά τους βιομηχάνους (παραδείγματος χάρη οι επιχειρήσεις που έχουν περιορισμένο κόστος διανομής) δεν μπορούν έτσι να εκφράσουν επάνω σε μια ειδική ταινία την παραίτηση τους από μέρος του περιθωρίου κέρδους, παραίτηση που μπορεί να αντιμετωπισθεί σε περίπτωση ιδιαιτέρων προσπαθειών πωλήσεως, και να το επιρρίψουν στον καταναλωτή. στστ) Υγειονομικές διατάξεις Τέλος, πρέπει να εξεταστούν ακόμη ορισμένες υποχρεώσεις που επικαλούνται οι προσφεύγουσες και οι οποίες προκύπτουν, κατά την άποψη τους, από τις υγειονομικές διατάξεις που ισχύουν στο Βέλγιο. Σχετικώς αναφέρθηκε η υποχρέωση να αναγράφονται στα κουτιά τσιγάρων τα βλαβερά αποτελέσματα του καπνού, η οποία μπορεί να μειώσει τις πωλήσεις, καθώς και ορισμένα μέτρα σχετικά ιδίως με τη διαφήμιση η οποία, κατά την άποψη των προσφευγουσών, αποτελεί ουσιώδες στοιχείο του ανταγωνισμού στην αγορά των τσιγάρων. Σε κάθε περίπτωση, φρονώ ότι τα μέτρα αυτά δεν μπορούν να ληφθούν σοβαρά υπόψη για να κριθεί η υπόθεση από την άποψη του δικαίου του ανταγωνισμού. Πράγματι, υφίστανται καταρχάς σοβαρές αμφιβολίες ως προς το ζήτημα αν η υποχρέωση αναγραφής ορισμένων φράσεων στα κουτιά των τσιγάρων μειώνει σοβαρά τις πωλήσεις (ανεξαρτήτως του ότι η υποχρέωση αυτή ισχύει για όλα τα προϊόντα κατά τον ίδιο τρόπο), δηλαδή ότι έχει αποφασιστική επιρροή στους όρους αγοράς μειώνοντας την αγοραστική επιθυμία. Όσον αφορά όμως άλλες διατάξεις, ιδίως τον περιορισμό της διαφημίσεως, δεν μπόρεσε να αποδειχθεί ότι τα σχετικά κρατικά μέτρα υφίσταντο κατά την περίοδο πριν από την έκδοση της προσβαλλομένης αποφάσεως. Είναι δυσχερές να θεωρηθεί ως τέτοιος περιορισμός ο αυτοπεριορισμός των επιχειρήσεων υπό την έννοια αυτή που επικαλέστηκαν οι προσφεύγουσες στο δικόγραφο απαντήσεως τους και ο οποίος, κατά τα λοιπά, σύμφωνα με τις δηλώσεις της Επιτροπής που δεν αντικρούστηκαν, έστω και αν είχε γίνει αποδεκτός από τον υπουργό, δεν απέκλειε τη διαφήμιση. Πάντως, πρέπει ασφαλώς να αγνοηθούν στην προκειμένη περίπτωση οι κανονιστικές ρυθμίσεις που άρχισαν να ισχύουν αργότερα, δηλαδή ο νόμος της 24ης Ιανουαρίου 1977 κατόπιν του οποίου ο υπουργός μπορεί να θεσπίζει περιοριστικά μέτρα, ειδικότερα δε οι κανονισμοί του Δεκεμβρίου 1979 και του Μαρτίου 1980 που αναφέρθηκαν κατά την επ' ακροατηρίου διαδικασία, από τους οποίους μόνον ο τελευταίος αναφέρεται στη διαφήμιση. γ) Αν κατόπιν όλων όσων εκτέθηκαν πιο πάνω εγκύψουμε στο ζήτημα αν η κρίση της Επιτροπής για το βελγικό σύστημα διανομής των επεξεργασμένων προϊόντων καπνού από την άποψη του δικαίου του ανταγωνισμού είναι ορθή ή μπορεί να αμφισβητηθεί, τότε μπορούμε να κάνουμε διάφορες σκέψεις. αα) Καταρχάς οι προσφεύγουσες ισχυρίζονται ότι η απόφαση περιείχε ορισμένα λάθη και προσπάθησαν να αποδείξουν ότι η Επιτροπή στηρίχθηκε κατά ένα μέρος σε πεπλανημένα πραγματικά περιστατικά και περιστάσεις που επέδρασαν στην εκτίμηση της. Έτσι, παραδείγματος χάρη για την πρώτη σκέψη της αποφάσεως λέγεται ότι η πώληση τσιγάρων αυξάνεται συστηματικά ενώ στην πραγματικότητα βελτίωση των πωλήσεων παρατηρήθηκε μόνο κατά τα έτη 1967 έως 1973 και ότι από τότε βρισκόμαστε σε περίοδο υφέσεως, πράγμα που μπορεί να αποδειχθεί από τις στατιστικές. Στη σκέψη 11 της αποφάσεως αναφέρεται ότι στο Βέλγιο τα βιομηχανοποιημένα καπνά υπόκεινται σε φόρο ad valorem που αντικαθιστά το φόρο προστιθεμένης αξίας, ενώ στην πραγματικότητα ο φόρος προστιθεμένης αξίας προστίθεται στους φόρους καταναλώσεως. Εξάλλου, η σκέψη 88 υπογραμμίζει ότι ο τομέας του καπνού δεν είναι ο μόνος που φορολογείται πολύ βαριά. Είναι προφανές, πράγμα που κατά τις προσφεύγουσες προκύπτει άλλωστε σαφώς από την ένδικη διαδικασία, ότι αυτή η φράση αφορά το φόρο των πετρελαιοειδών προϊόντων, του οινοπνεύματος και των λοιπών οινοπνευματωδών ποτών, αλλά ότι δεν ελήφθη υπόψη ότι τα προϊόντα αυτά υπάγονται μόνο σε ειδικό φόρο, η εφαρμογή του οποίου δεν έχει πολλαπλασιαστική ενέργεια. Οι προσφεύγουσες θεωρούν προπαντός — και αυτό αναφέρεται στην αιτιολογία της σκέψεως 81 της αποφάσεως — ότι οι έμποροι χονδρικής πωλήσεως έχουν πλήρως τη δυνατότητα να ανταγωνιστούν μεταξύ τους στο επίπεδο των υπηρεσιών που παρέχουν στους βιομηχάνους διότι αυτοί μπορούν στο σημείο αυτό να αντιδράσουν με άλλα προνόμια από ό,τι τα προνόμια των (ομοιόμορφων) περιθωρίων κέρδους. Ως προς αυτή την επιχειρηματολογία μπορεί ασφαλώς να γίνει δεκτό ότι για να εκτιμηθούν οι όροι της αγοράς και η κατάσταση του ανταγωνισμού είναι φυσικά σημαντικό να γνωρίζει κανείς αν η αγορά βρίσκεται σε ανάπτυξη, όπως εκτιμά η Επιτροπή κατά τρόπο γενικό ενόψει της καταναλώσεως των τσιγάρων, ή αν μειώνεται ο συνολικός κύκλος εργασιών και αν, ως εκ τούτου, καθίσταται δυσχερέστερη η διατήρηση ή η αύξηση των μεριδίων της αγοράς. Περαιτέρω, για να κριθεί η ανταγωνιστική κατάσταση (και τούτο αναφέρεται στο τελευταίο σημείο που προβάλλουν οι προσφεύγουσες) είναι σημαντικό αν, πέραν του περιθωρίου κέρδους, οι βιομήχανοι παρέχουν και άλλα πλεονεκτήματα για τα οποία υφίσταται ανταγωνισμός διότι ο περιορισμός του ανταγωνισμού δεν τα επηρεάζει. Αυτή είναι η περίπτωση, όπως υπογραμμίστηκε ενώπιον του Δικαστηρίου, και ως παράδειγμα αναφέρθηκε σχετικά η συχνότητα και η ταχύτητα των παραδόσεων, οι εκστρατείες προωθήσεως στην αγορά που συνδέονται με ειδικά δώρα, η ενίσχυση που χορηγείται για την εγκατάσταση και τη διαφήμιση, η διάθεση δωρεάν δειγμάτων καθώς και οι νομικές συμβουλές και η βοήθεια σε περίπτωση παροδικών δυσχερειών. Για το λόγο αυτό, σύμφωνα με τις προσφεύγουσες, και σχετικά με το εν λόγω θέμα υπενθυμίζω ακόμη μια φορά την επιχειρηματολογία της Fédération des négociants en journaux, ο ανταγωνισμός μεταξύ εμπόρων χονδρικής πωλήσεως, επίσης δε μεταξύ αυτών που ανήκουν στην ίδια κατηγορία, είναι πολύ ζωηρός στο επίπεδο του καθορισμού των τιμών πωλήσεως, της παροχής πιστώσεων, της συχνότητας των παραδόσεων, της συνθέσεως της ποικιλίας των προϊόντων, των συμβουλών, μεταξύ άλλων σε θέματα λογιστικής, ή της αναλήψεως μη πωληθέντων εμπορευμάτων. Αυτά αποδεικνύουν — κατά τη γνώμη τους — τις σημαντικές τροποποιήσεις, ιδίως στην εξέλιξη του κύκλου εργασιών, που πραγματοποιήθηκαν στους εμπόρους χονδρικής πωλήσεως, πράγμα που προκύπτει επίσης από ορισμένες σκέψεις που περιλαμβάνονται στις παρατηρήσεις στην πρώτη ανακοίνωση αιτιάσεων. Εξάλλου δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς ότι δικαίως επικρίνουν οι προσφεύγουσες τις διαπιστώσεις που αναφέρονται στη φορολογία των επεξεργασμένων προϊόντων καπνού που περιέχονται στην απόφαση. Αυτό συμβαίνει καταρχάς ως προς τη σκέψη 88 της αποφάσεως. Ναι μεν, όπως φαίνεται να προκύπτει από τη σκέψη αυτή, η Επιτροπή θεωρεί ότι χωρεί σύγκριση μεταξύ της φορολογίας του οινοπνεύματος και του ακαθαρίστου πετρελαίου και της φορολογίας των επεξεργασμένων προϊόντων καπνού, δεν αντελήφθη όμως προδήλως την ουσιαστική διαφορά μεταξύ των ειδικών φόρων καταναλώσεως και των αναλογικών φόρων καταναλώσεως (οι τελευταίοι πλήττουν μόνο τα καπνά), δηλαδή δεν εξετίμησε το πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα που νοθεύει πράγματι ουσιωδώς τους όρους ανταγωνισμού. Το ίδιο ισχύει και για τη σκέψη 11 της αποφάσεως. Από τη διατύπωση της προκύπτει ότι η Επιτροπή δεν εκτίμησε, όπως φαίνεται, ότι ο φόρος προστιθεμένης αξίας προστίθεται στο φόρο καταναλώσεως και ότι από το γεγονός αυτό προκύπτει μεγέθυνση του πολλαπλασιαστικού αποτελέσματος, διότι ο φόρος προστιθεμένης αξίας είναι επίσης αναλογικός. Κατά τη γνώμη μου, τα στοιχεία αυτά έχουν ασφαλώς ορισμένη σημασία για να κριθεί η απόφαση ακόμη και αν, λαμβανόμενα μεμονωμένα, δυσχερώς μπορούν να θεωρηθούν ικανά να θέσουν την απόφαση σοβαρά σε αμφιβολία. ββ) Περαιτέρω, οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ακόμη ότι κατά την έρευνα της περιπτώσεως τους, η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη της τις ιδιομορφίες της βελγικής αγοράς καπνού που οδηγούν αναγκαίως στη διαπίστωση ότι ο ανταγωνισμός στο επίπεδο των περιθωρίων κέρδους αποκλείεται στην πραγματικότητα εξαιτίας των προηγουμένως εκτεθεισών κανονιστικών ρυθμίσεων ή, τουλάχιστον, ότι το περιθώριο ανταγωνισμού είναι τόσο περιορισμένο που τα διαμφισβητούμενα μέτρα δεν μπορούν να θεωρηθούν ουσιώδεις περιορισμοί του ανταγωνισμού. Οι προσφεύγουσες υπογραμμίζουν ότι κατά την εκτίμηση των μέτρων από την άποψη του δικαίου του ανταγωνισμού, η Επιτροπή στηρίχθηκε καταρχήν σε μια πεπλανημένη άποψη- πράγματι, δεν μπορεί να συμβιβαστεί με την υφισταμένη νομολογία η διαπίστωση που αναφέρεται στη σκέψη 88 της αποφάσεως με την ακόλουθη διατύπωση: «Όταν εθνικές νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις έχουν ενδεχομένως ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού, τα αποτελέσματα των περιορισμών του ιδιωτικού ανταγωνισμού που προστίθενται σ' αυτό γίνονται ακόμη πιο αισθητά». Επιπλέον, οι προσφεύγουσες υπογραμμίζουν ότι δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι υπάρχει έρεισμα στις σκέψεις της αποφάσεως που εκδόθηκε στην υπόθεση 13/77, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή στη σκέψη 83 της αποφάσεως της, όπου γίνεται λόγος για το βελγικό σύστημα διατιμήσεων, για να εξηγηθεί ότι το άρθρο 85, παράγραφος 1, παραμένει εφαρμοστέο όταν ένας περιορισμός του ανταγωνισμού ευνοείται από μια εθνική νομοθετική διάταξη. Εδώ θα πρέπει νομίζω να προβώ στις ακόλουθες παρατηρήσεις. — Είναι αληθές ότι κατά την ανάγνωση των αιτιολογικών σκέψεων της αποφάσεως όχι μόνον έχει κανείς την εντύπωση ότι οι έρευνες της Επιτροπής ήσαν ανεπαρκείς: πράγματι, στη σκέψη 88 της αποφάσεως γίνεται λόγος μόνο για το επίπεδο του φορολογικού βάρους και για το σύστημα ανακοινώσεως των αυξήσεων των περιθωρίων κέρδους και των τιμών μεταπωλήσεως και όχι για άλλες ιδιομορφίες της βελγικής αγοράς καπνού που μνημονεύθηκαν πιο πάνω και που έχουν επίσης σπουδαιότητα. Ορθώς λοιπόν ενόψει των αιτιολογικών σκέψεων της αποφάσεως μπορεί κανείς να αναρωτηθεί αν η Επιτροπή ερεύνησε τουλάχιστον πόσο περιθώριο ανταγωνισμού απομένει στους επιχειρηματίες σύμφωνα με τις ιδιομορφίες της βελγικής αγοράς που εκτέθηκαν. Στο σημείο αυτό είναι σημαντική Ά χρησιμοποιηθείσα διατύπωση, δηλαδή «όταν εθνικές νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις έχουν ενδεχομένως ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού...». Αυτή η στάση της Επιτροπής εξηγείται από την άποψη που υποστηρίζεται στη συνέχεια στη φράση σύμφωνα με την οποία, όταν το περιθώριο ανταγωνισμού περιορίζεται από κρατικά μέτρα «τα αποτελέσματα των περιορισμών του ιδιωτικού ανταγωνισμού που προστίθενται είναι ακόμη πιο αισθητά», δηλαδή ότι σε κάθε περίπτωση εμπίπτουν, φαίνεται, στο άρθρο 85, παράγραφος 1. Στο σημείο αυτό μπορεί να διαπιστώσει κανείς βαρύ σφάλμα. Πράγματι, σύμφωνα με τη νομολογία (26/76, Metro SB-Großmärkte GmbH & Co. KG κατά Επιτροπής, απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 1977, Sig. 1977, σ. 1875 και επόμενες), το άρθρο 85 προϋποθέτει την ύπαρξη αποτελεσματικού ανταγωνισμού (workable competition). Αν ορισμένες κανονιστικές ρυθμίσεις περιορίζουν ουσιωδώς το περιθώριο μέσα στο οποίο μπορεί να κινηθεί ο ανταγωνισμός, θα πρέπει να ερευνηθεί ακριβώς κατά πόσο και αν παραμένει τουλάχιστον περιθώριο για την άσκηση αποτελεσματικού ανταγωνισμού που μπορεί να περιοριστεί ουσιωδώς με ατομικά μέτρα. — Πρέπει επίσης να επικριθεί η σκέψη αρχής στην οποία φαίνεται να στηρίζεται η Επιτροπή όσον αφορά το ζήτημα του ουσιώδους περιορισμού του ανταγωνισμού. Υπενθυμίζω σχετικά τη διατύπωση της σκέψεως 88 της αποφάσεως που ήδη αναφέρθηκε και σύμφωνα με την οποία «όταν εθνικές νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις έχουν ενδεχομένως ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού, τα αποτελέσματα των περιορισμών του ιδιωτικού ανταγωνισμού που προστίθενται σ' αυτό γίνονται ακόμη πιο αισθητά». Υπενθυμίζω επιπλέον τις δηλώσεις που έκανε η Επιτροπή στο δικόγραφο της αντικρούσεως, δηλαδή ότι, σύμφωνα με τη νομολογία, η θέση των ενδιαφερομένων στην αγορά, δηλαδή το μερίδιο τους αγοράς, είναι αποφασιστικό. Αλλά, κατά την άποψη της Επιτροπής, σημασία έχει στην προκειμένη περίπτωση ότι τα μέλη της FEDETAB, στα οποία μετέχουν το σύνολο σχεδόν των Βέλγων βιομηχάνων, κατέχουν σημαντικό τμήμα της αγοράς (δέκα είδη τσιγάρων των προσφευγουσών αποτελούν τα δύο τρίτα των πωλήσεων στο Βέλγιο) και σημασία έχει επίσης ότι η πλειονότητα των Βέλγων βιομηχάνων βρίσκονται υπό τον έλεγχο πολυεθνικών εταιριών και ότι επτά προσφεύγουσες ανήκουν σε τέσσερις μεγάλους διεθνείς ομίλους. Οι προσφεύγουσες επικαλούνται αμυνόμενες τη γνωστή νομολογία των υποθέσεων ζάχαρης (υπόθεση 40 κ.λπ./73, Coöperatieve Vereniging «Suiker Unie» και λοιποί κατά Επιτροπής, απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 1975, Sig. 1975, σ. 1912 και επόμενες). Στις υποθέσεις αυτές επρόκειτο, μεταξύ άλλων, για την κατανομή της ιταλικής αγοράς ζάχαρης, δηλαδή για μια εναρμονισμένη πρακτική που αποσκοπούσε στον έλεγχο των παραδόσεων ζάχαρης με προορισμό την Ιταλία. Στο θέμα αυτό διαπιστώθηκε ότι η κοινή οργάνωση αγορών στον τομέα της ζάχαρης, που περιείχε ρύθμιση ποσοστώσεων, άφηνε περιορισμένο περιθώριο στον ανταγωνισμό. Επιπλέον, τονίστηκε το γεγονός ότι σ' αυτά προστέθηκαν ιταλικές κανονιστικές ρυθμίσεις και μέτρα που ελήφθησαν από τις ιταλικές αρχές και είχαν ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού. Κατά συνέπεια, το πεδίο εφαρμογής των κανόνων του ανταγωνισμού ήταν περιορισμένο κατά τρόπο τόσο ουσιώδη ώστε οι ενέργειες που αμφισβητήθηκαν από την Επιτροπή δεν μπορούσαν να περιορίσουν ουσιωδώς τον ανταγωνισμό. Αναμφιβόλως πρέπει να γίνει δεκτό ότι η νομολογία αυτή δεν μπορεί απλώς να μεταφερθεί στην προκειμένη υπόθεση. Σε κάθε περίπτωση, μπορεί να συναχθεί μια βασική σκέψη για τη νομική κρίση των παραβάσεων της αρχής του ελεύθερου ανταγωνισμού σε περιπτώσεις όπως η προκειμένη. Σύμφωνα με την απόφαση αυτή, η θέση στην αγορά δεν είναι από μόνη της αποφασιστική· πράγματι, οι Ιταλοί βιομήχανοι ζάχαρης είχαν ένα σημαντικό μερίδιο αγοράς και οι μετέχοντες στη συμφωνία πραγματοποιούσαν τα τρία τέταρτα των ιταλικών εισαγωγών. Αποφασιστικό είναι το στοιχείο ότι πρέπει να ερευνηθεί προσεκτικά ποιο είναι το περιθώριο ανταγωνισμού που αφήνουν οι κρατικές ρυθμίσεις και ότι ο ουσιώδης περιορισμός του ανταγωνισμού εκτιμάται σε συνάρτηση με αυτή τη διαπίστωση. Στην προκειμένη περίπτωση αυτό δεν έγινε κατά τρόπο ικανοποιητικό. Αφενός μεν, ύστερα από όλα όσα ελέχθησαν, δεν αποκλείεται οι ιδιομορφίες της βελγικής αγοράς να καταλήγουν σε πολύ σημαντικό περιορισμό του περιθωρίου ανταγωνισμού επίσης για τους βιομηχάνους των τομέων τους οποίους αφορά η απόφαση. Για το λόγο αυτό, ιδίως διότι οι ελλείπουσες αναγκαίες διαπιστώσεις δεν μπορούν να γίνουν εκ των υστέρων παρά κατά τρόπο ανεπαρκή κατά την ένδικη διαδικασία, στην οποία άλλωστε παρέμειναν αμφισβητούμενα αρκετά σημεία, πρέπει να γίνει δεκτός ως βάσιμος ο λόγος ακυρώσεως που προβάλλουν οι προσφεύγουσες, δηλαδή ότι η απόφαση της Επιτροπής πάσχει σοβαρή πλημμέλεια διότι ορισμένες έρευνες για το ζήτημα αν τα αμφισβητούμενα μέτρα είχαν ως αποτέλεσμα τον ουσιώδη επηρεασμό του ανταγωνισμού δεν έγιναν ή τουλάχιστον δεν έγιναν με την απαιτούμενη φροντίδα. — Σ' αυτό το συνειρμό μπορεί επίσης να κατηγορηθεί η Επιτροπή (και τούτο αφορά τη σκέψη 83 της προσβαλλομένης αποφάσεως) ότι κακώς έκανε χρήση για να στηρίξει την απόφαση της της σκέψεως που περιλαμβάνεται στην απόφαση που εκδόθηκε στην υπόθεση 13/77 (Sig. 1977, σ. 2141 και επόμενες), κατά την οποία το άρθρο 86 εφαρμόζεται ακόμη και στην περίπτωση που μια κατάχρηση ευνοείται από την εθνική νομοθετική ρύθμιση. Για το θέμα αυτό δήλωσε η Επιτροπή ότι οι προσφεύγουσες καθόλου δεν απέδειξαν ότι τα στοιχεία που αναφέρονται στη σύσταση FEDETAB είχαν θεσπιστεί από κάποια κρατική ρύθμιση ή ότι η περιγραφείσα βελγική κανονιστική ρύθμιση ευνοούσε τους διάφορους επίδικους περιορισμούς του ανταγωνισμού. Αλλά, κατά τη γνώμη της Επιτροπής, έστω και αν είχε έτσι το πράγμα, ένα αποτέλεσμα που να ευνοεί τις καταχρήσεις δεν μπορεί να αποκλείσει την εφαρμογή του άρθρου 85 λόγω των διαπιστώσεων που περιέχει η απόφαση Inno. Κατά την άποψη μου, μπορούν να διαμορφωθούν ήδη σοβαρές αμφιβολίες για το ζήτημα αν η σκέψη που εκφράζεται στην απόφαση Inno όσον αφορά το άρθρο 86 μπορεί απλώς να μεταφερθεί στο άρθρο 85. Τούτο δε διότι δεν πρέπει πάντως να αγνοηθεί ότι, για την εφαρμογή του άρθρου 86, ο ουσιώδης χαρακτήρας δεν παίζει ρόλο ή δεν παίζει τον ίδιο ρόλο όπως με το άρθρο 85 διότι όταν υφίσταται δεσπόζουσα θέση αποκλείεται ήδη στην πραγματικότητα ο ανταγωνισμός. Αλλά αυτό που είναι ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι οι προσφεύγουσες δεν ισχυρίζονται καθόλου ότι τα εθνικά μέτρα ευνοούν έτσι μια κατάχρηση. Επικαλούνται μάλλον το γεγονός ότι οι εν λόγω βελγικές διατάξεις, ιδίως ο υψηλός αναλογικός φόρος συνοδευόμενος από το πολλαπλασιαστικό του αποτέλεσμα ο οποίος από το 1973 μπορεί ακόμη να στηρίζεται και στο κοινοτικό δίκαιο (στην οδηγία 72/464), καταλήγουν σε σοβαρή στρέβλωση των όρων του ανταγωνισμού. Ορισμένες εθνικές διατάξεις για την τήρηση των τιμών που αναγράφονται επί των ταινιών και για την απαγόρευση παροχής διαφορετικών ταινιών για το ίδιο προϊόν αποσκοπούν ήδη στη θεραπεία αυτού του κακού έτσι ώστε να πρέπει επίσης να λογισθούν ως συνέπεια της στρεβλώσεως του ανταγωνισμού που οφείλεται στον αναλογικό φόρο. Ο ουσιώδης στόχος των αμφισβητουμένων από την Επιτροπή μέτρων είναι άλλωστε η επίτευξη αντιθέτου αποτελέσματος, η μείωση της υφισταμένης στρεβλώσεως στις διαφορές κόστους και η μέριμνα ώστε οι αμοιβές των διανομέων να είναι κατά κάποιο μέτρο πάγιες. Κατά τη γνώμη μου είναι δύσκολο να μη γίνει δεκτό το βάσιμο αυτών των σκέψεων όπως επίσης της απόψεως των προσφευγουσών σύμφωνα με την οποία όταν στο κοινοτικό δίκαιο υπάρχει σύγκρουση μεταξύ του δικαίου του ανταγωνισμού αφενός και της φορολογικής πολιτικής αφετέρου θα πρέπει, κατά την εφαρμογή των κανόνων του δικαίου του ανταγωνισμού που δεν υπερέχουν άλλων πεδίων της Συνθήκης, να εκτιμηθεί μήπως και κατά πόσο τα μέτρα που μπορούν να χαρακτηρισθούν ως παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού δεν αποβλέπουν παρά στο να αντιταχθούν κατά των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού που προκύπτουν από το φορολογικό δίκαιο. Είναι απολύτως δυνατό να στηριχθεί κανείς σ' αυτό το συλλογισμό για να υποστηρίξει ότι οι σκέψεις αυτές είναι σημαντικές κατά την έρευνα του ζητήματος αν είναι ουσιώδεις οι περιορισμοί του ανταγωνισμού και ότι πρέπει να επικριθεί η Επιτροπή διότι δεν τις έλαβε υπόψη της. — Κατόπιν αυτών των σκέψεων είναι ευχερές να συναχθεί το συμπέρασμα, που δεν μπορεί φυσικά να θεωρηθεί ακόμη οριστικό, όσον αφορά την απόφαση για τα «προγενέστερα μέτρα», όπως θα αποδείξω ευθύς αμέσως, ότι η κρίση της Επιτροπής για την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, στο βελγικό σύστημα διανομής των επεξεργασμένων προϊόντων καπνού πρέπει να θεωρηθεί αμφισβητήσιμη. γγ) Κατά συνέπεια, δεν είναι πλέον αναγκαία η εξέταση των ειδικών αντιρρήσεων που προέβαλαν οι προσφεύγουσες για την εκτίμηση των διαφόρων στοιχείων του συστήματος. Αν όμως γίνει η εξέταση αυτή, αντίθετα προς τη γνώμη της Επιτροπής ότι το σύστημα πρέπει να κριθεί στο σύνολο του, διότι δεν μπορεί να υποτεθεί άνευ ετέρου ότι δεν θα διατηρούνταν ορισμένα μέρη του συστήματος σε περίπτωση παρανομίας ορισμένων συστατικών στοιχείων από άποψη δικαίου του ανταγωνισμού, θα πρέπει να γίνουν ακόμα οι ακόλουθες παρατηρήσεις. — Ο καθορισμός ανωτάτων προθεσμιών πληρωμής Στο σημείο αυτό οι προσφεύγουσες αμφισβητούν καταρχάς το γεγονός ότι οι προθεσμίες πληρωμής συντέμνονται διαρκώς και ότι δεν είναι ποτέ ανώτερες των δεκαπέντε ημερών όπως λέγεται στην απόφαση. Κατά την άποψη τους, η εφαρμογή των προθεσμιών πληρωμής είναι στην πραγματικότητα ελαστική, όχι ομοιόμορφη (ορισμένες προσφεύγουσες ισχυρίζονται ότι εφαρμόζουν καταρχήν την πληρωμή τοις μετρητοίς), δηλαδή στο πεδίο αυτό ασκείται πλήρης ανταγωνισμός. Περαιτέρω, ενόψει της ταχείας ανανεώσεως των αποθεμάτων τσιγάρων και του γεγονότος ότι στο Βέλγιο η τιμή τους συντίθεται από φόρους σε ποσοστό περισσότερο από 70%, τους οποίους πρέπει να προκαταβάλουν οι βιομήχανοι και οι εισαγωγείς, η φροντίδα της αποφυγής πολύ μακρών προθεσμιών πληρωμής, στις οποίες επιμένουν ιδιαιτέρως οι μεγάλοι πελάτες, πρέπει να εκτιμηθεί προε-χόντως ως αποβλέπουσα στην καταπολέμηση των υπερβάσεων του ανταγωνισμού και ως αποδεικνύουσα τους κινδύνους που συνδέονται με τέτοιες πρακτικές, ιδίως λόγω των πολύ υψηλών τραπεζικών τόκων. Σχετικά δεν χρειάζεται αναμφίβολα να ερευνηθούν περισσότερο οι δηλώσεις της Επιτροπής για την εφαρμογή αυτών των μέτρων. Πράγματι, αυτά που εξέθεσαν οι προσφεύγουσες ως προς το ότι το φορολογικό μερίδιο της τιμής δεν συνιστά πραγματικό στοιχείο ανταγωνισμού και αυτά που είπαν, δίδοντας και αριθμητικά παραδείγματα, για τα αποτελέσματα των μα-κροτέρων προθεσμιών πληρωμής επί της τιμής λιανικής πωλήσεως μου φαίνονται πειστικά. Μπορεί λοιπόν να υποτεθεί ότι η προσπάθεια των βιομηχάνων στο πεδίο αυτό αποβλέπει κυρίως στην αποφυγή των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού και ότι κατά συνέπεια τα μέτρα για τις προθεσμίες πληρωμής δεν μπορούν τουλάχιστον να θεωρηθούν ότι επηρεάζουν κατά τρόπο ουσιώδη τον ανταγωνισμό κατά το μέτρο που δεν μπορεί να γίνει λόγος για ανταγωνισμό άξιο προστασίας. — Η προσφορά ελάχιστης ποικιλίας προϊόντων ως προϋποθέσεως παροχής ορισμένων πλεονεκτημάτων Στο σημείο αυτό η σκέψη των προσφευγουσών σύμφωνα με την οποία το μέτρο αυτό αποβλέπει στην προώθηση του ανταγωνισμού μεταξύ βιομηχάνων, δηλαδή μεταξύ διαφόρων προϊόντων, και σύμφωνα με την οποία για το λόγο αυτό τα μικρά είδη τσιγάρων, τα οποία στην αντίθετη περίπτωση θα έπρεπε να εξαφανιστούν από την αγορά λόγω του κόστους διανομής, έχουν ευκαιρία να διατεθούν στο εμπόριο, δεν είναι ασφαλώς πολύ σημαντική για την εκτίμηση υπό το πρίσμα του δικαίου του ανταγωνισμού. Αντιθέτως, πρέπει να θεωρηθεί ότι η υποχρέωση (έμμεση) προσφοράς ορισμένης ποικιλίας τσιγάρων στο επίπεδο του λιανικού εμπορίου ασκεί επίδραση σε μικρό κλάσμα διανομέων, 2000 επί 80000 περίπου σημείων πωλήσεως. Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις του εκπροσώπου της Fédération des négociants en journaux, όλοι οι έμποροι αυτού του κλάδου που πραγματοποιούν το 60% περίπου των πωλήσεων τσιγάρων στο Βέλγιο έχουν σε κάθε περίπτωση τουλάχιστον εξήντα είδη τσιγάρων σε απόθεμα για να ανταποκρίνονται στη ζήτηση των πελατών τους και ότι, αν ληφθεί υπόψη ο όγκος των πωλήσεων τους, οι μεγάλοι πελάτες των βιομηχάνων φθάνουν εύκολα σε ενενήντα περίπου είδη τσιγάρων, όπως προκύπτει από τις δηλώσεις της Mestdagh και της Huyghebaert. Δεδομένου εξάλλου ότι η αποθεματοποίηση ορισμένων ειδών τσιγάρων που πωλούνται λιγότερο και που είναι δύσκολα στην πώληση δεν απαιτεί καθόλου σημαντική ακινητοποίηση κεφαλαίων και δεδομένου ότι δεν εμποδίζει καθόλου την προώθηση της πωλήσεως ενός ή μερικών ειδών τσιγάρων (στο σημείο αυτό πρέπει να τονισθεί ότι στο Βέλγιο δεκαεπτά είδη τσιγάρων έχουν μερίδιο αγοράς 70% περίπου και ότι τριάντα είδη κατά προσέγγιση καλύπτουν το σύνολο σχεδόν της καταναλώσεως), δικαίως μπορεί να σκεφθεί κανείς ότι ούτε στο σημείο αυτό δεν μπορεί να λεχθεί ότι ο ανταγωνισμός επηρεάζεται ουσιωδώς. — Οι επιστροφές κατά τη λήξη του έτους Για το ζήτημα αυτό θεωρώ αναμφιβόλως ότι δεν πρέπει να προσδώσει κανείς μεγάλη σημασία στο επιχείρημα των προσφευγουσών, σύμφωνα με το οποίο στην αγορά τσιγάρων είναι φυσιολογικό να μη συγκεντρώνει ένας διανομέας τη δραστηριότητα του σε ένα βιομήχανο και ότι κατά συνέπεια δεν προβλέπονται ατομικές εκπτώσεις που να συνδέονται με τις αγοραζόμενες ποσότητες. Σε κάθε περίπτωση δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει την παρατήρηση για το σχετικά χαμηλό επίπεδο αυτής της επιστροφής που φαίνεται τουλάχιστον ότι ανέρχεται μόνο σε ένα κλάσμα ενός εκατοστού του κύκλου εργασιών. Υπό τις συνθήκες αυτές είναι πράγματι δύσκολο να υποτεθεί ότι με τον τρόπο αυτό καθίσταται δυσχερέστερη η πρόσβαση στην αγορά νέων επιχειρηματιών που εφαρμόζουν τη δική τους πολιτική στα θέματα εκπτώσεων. Επιπλέον, θα πρέπει χωρίς αμφιβολία να γίνει δεκτό ότι θα έπρεπε μάλλον να φοβάται κανείς τέτοια συνέπεια αν η επιστροφή εξαρτιόταν από τις ποσότητες που θα αγοράζονταν από κάθε βιομήχανο. Δεδομένου άλλωστε, όπως ήδη είδαμε, ότι δεν αποκλείεται στους βιομηχάνους να χορηγούν ειδική αμοιβή για ορισμένες παροχές, είναι επίσης αμφίβολο αν μπορεί από την άποψη αυτή να θεωρηθεί ότι ο ανταγωνισμός επηρεάζεται ουσιωδώς.