Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-189/02 P, C-202/02 P, C-205/02 P έως C‑208/02 P και C‑213/02 P

Dansk Rørindustri κ.λπ.

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων

«Αίτηση αναιρέσεως — Ανταγωνισμός — Σωλήνες αστικής κεντρικής θερμάνσεως (προμονωμένοι σωλήνες) — Άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ) — Σύμπραξη — Εμπορικός αποκλεισμός — Πρόστιμα — Κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό του ύψους των προστίμων — Μη αναδρομικότητα — Δικαιολογημένη εμπιστοσύνη — Νομιμότητα — Ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία των επιχειρήσεων — Υποχρέωση αιτιολογήσεως»

Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα A. Tizzano της 8ης Ιουλίου 2004

Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 28ης Ιουνίου 2005

Περίληψη της αποφάσεως

1. Διαδικασία — Διεξαγωγή αποδείξεων — Ακρόαση των μαρτύρων — Εξουσία εκτιμήσεως του Πρωτοδικείου — Επιρροή της γενικής αρχής του κοινοτικού δικαίου περί δίκαιης δίκης

(Κανονισμός Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, άρθρο 68 § 1)

2. Διαδικασία — Εισαγωγικό της δίκης δικόγραφο — Τυπικές απαιτήσεις — Συνοπτική έκθεση των προβαλλομένων ισχυρισμών — Νομικοί ισχυρισμοί μη εκτεθέντες στο δικόγραφο της προσφυγής — Παραπομπή σε στοιχεία περιλαμβανόμενα σε παράρτημα — Απαράδεκτο

(Κανονισμός Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, άρθρο 44 § 1, στοιχ. γ΄)

3. Ανταγωνισμός — Κοινοτικοί κανόνες — Επιχείρηση — Έννοια

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρα 85 και 86 (νυν άρθρα 81 ΕΚ και 82 ΕΚ)]

4. Ανταγωνισμός — Κοινοτικοί κανόνες — Παράβαση διαπραχθείσα από επιχείρηση — Καταλογισμός σε άλλη επιχείρηση λόγω των οικονομικών και νομικών δεσμών που τις συνδέουν — Προϋποθέσεις — Δεν αρκεί το ότι το κεφάλαιο ελέγχεται από ένα και μόνο πρόσωπο

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1, ΕΚ)]

5. Ανταγωνισμός — Συμπράξεις — Συμμετοχή επιχειρήσεως σε πρωτοβουλία θίγουσα τον ανταγωνισμό — Αρκεί προς θεμελίωση της ευθύνης της επιχειρήσεως μια σιωπηρή έγκριση χωρίς δημόσια αποστασιοποίηση ούτε καταγγελία στις αρμόδιες αρχές

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1, ΕΚ)]

6. Ανταγωνισμός — Συμπράξεις — Προσβολή του ανταγωνισμού — Κριτήρια εκτιμήσεως — Αντικείμενο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό — Επαρκής διαπίστωση

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1 (νυν άρθρο 81 § 1, ΕΚ)]

7. Αναίρεση — Λόγοι — Λόγος προβαλλόμενος για πρώτη φορά στο πλαίσιο της αιτήσεως αναιρέσεως — Απαράδεκτο

(Οργανισμός ΕΚ του Δικαστηρίου, άρθρο 51)

8. Ανταγωνισμός — Κοινοτικοί κανόνες — Παραβάσεις — Πρόστιμα — Καθορισμός — Κριτήρια — Αύξηση του γενικού επιπέδου των προστίμων — Επιτρέπεται — Προϋποθέσεις

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 § 1, και 86 (νυν άρθρα 81 § 1 ΕΚ και 82 ΕΚ)· κανονισμός 17 του Συμβουλίου]

9. Κοινοτικό δίκαιο — Αρχές — Προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης — Όρια — Καταστολή των παραβάσεων των κανόνων του ανταγωνισμού — Καθορισμός του ύψους των προστίμων — Μέθοδος υπολογισμού των προστίμων — Εξουσία εκτιμήσεως των θεσμικών οργάνων — Δεν ασκεί επιρροή η ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία

(Ανακοίνωση 96/C 207/04 της Επιτροπής)

10. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός — Κριτήρια — Σοβαρότητα των παραβάσεων — Ελαφρυντικές περιστάσεις — Υποχρέωση της Επιτροπής να ακολουθήσει την προηγούμενη πρακτική της όσον αφορά τη λήψη αποφάσεων — Δεν υφίσταται

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

11. Κοινοτικό δίκαιο — Γενικές αρχές του δικαίου — Μη αναδρομικότητα των ποινικών διατάξεων — Πεδίο εφαρμογής — Πρόστιμα επιβληθέντα λόγω παραβάσεως των κανόνων ανταγωνισμού — Εμπίπτουν — Ενδεχόμενη παράβαση λόγω της εφαρμογής των κατευθυντηρίων γραμμών για τον υπολογισμό των προστίμων σε παράβαση προγενέστερη της θεσπίσεώς τους — Προβλέψιμο των τροποποιήσεων που εισήχθησαν με τις κατευθυντήριες γραμμές — Δεν υφίσταται παράβαση

(Ευρωπαϊκή σύμβαση των δικαιωμάτων του ανθρώπου, άρθρο 7· κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15· ανακοίνωση 98/C 9/03 της Επιτροπής)

12. Πράξεις των οργάνων — Κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται σε περίπτωση παραβάσεων των κανόνων του ανταγωνισμού — Πράξη γενικής ισχύος — Αποτελέσματα

(Ανακοίνωση 98/C 9/03 της Επιτροπής)

13. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός — Κριτήρια — Ολικός κύκλος εργασιών της οικείας επιχειρήσεως — Κύκλος εργασιών πραγματοποιηθείς με τα εμπορεύματα τα οποία αποτελούν αντικείμενο της παραβάσεως — Αντίστοιχη συνεκτίμηση — Όρια

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

14. Αναίρεση — Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου — Αμφισβήτηση, για λόγους επιείκειας, της εκτιμήσεως που διατύπωσε το Πρωτοδικείο σχετικά με το ύψος των προστίμων που επιβλήθηκαν στις επιχειρήσεις — Αποκλείεται — Έλεγχος περιοριζόμενος στην εξακρίβωση της εκ μέρους του Πρωτοδικείου συνεκτιμήσεως των ουσιωδών παραγόντων αξιολογήσεως της σοβαρότητας της παραβάσεως και του συνόλου των επιχειρημάτων που προβλήθηκαν κατά του επιβληθέντος προστίμου

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 85 (νυν άρθρο 81 ΕΚ)· Οργανισμός ΕΚ του Δικαστηρίου, άρθρο 51· κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15]

15. Ανταγωνισμός — Κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων — Μέθοδος υπολογισμού λαμβάνουσα υπόψη διάφορα κατ’ ευκαμψίαν στοιχεία αντί του κύκλου εργασιών της επιχειρήσεως που λαμβανόταν προηγουμένως κατά κανόνα υπόψη — Συμβατό προς το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2· ανακοίνωση 98/C 9/03 της Επιτροπής)

16. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός — Ανώτατο ύψος — Υπολογισμός — Διάκριση μεταξύ τελικού ποσού και ενδιάμεσου ποσού του προστίμου — Συνέπειες

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

17. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός — Κριτήρια — Οικονομική κατάσταση της οικείας επιχειρήσεως — Συνεκτίμηση — Υποχρέωση — Δεν υφίσταται

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2)

18. Ανταγωνισμός — Πρόστιμα — Ύψος — Καθορισμός — Κριτήρια — Μείωση του ύψους του προστίμου αντισταθμίζουσα συνεργασία της εμπλεκομένης επιχειρήσεως — Προϋποθέσεις — Εξουσία εκτιμήσεως της Επιτροπής

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 § 2· ανακοίνωση 96/C 207/04 της Επιτροπής, κεφάλαιο Δ, σημ.1 και 2, της Επιτροπής)

19. Ανταγωνισμός — Διοικητική διαδικασία — Σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας — Ανακοίνωση αιτιάσεων — Αναγκαίο περιεχόμενο — Αναφορά των κριτηρίων υπολογισμού του επεβληθησομένου προστίμου — Πρόωρη αναφορά — Δεν υφίσταται υποχρέωση αναφοράς ενδεχόμενης αλλαγής πολιτικής σχετικά με το επίπεδο του ύψους των προστίμων

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου)

20. Αναίρεση — Λόγοι — Ανεπαρκής αιτιολογία — Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου — Συνεκτίμηση των πραγματικών περιστατικών που έλαβε υπόψη του το Πρωτοδικείο — Εμπίπτει

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 190 (νυν άρθρο 253 ΕΚ)]

21. Πράξεις των οργάνων — Αιτιολογία — Υποχρέωση — Περιεχόμενο — Αποφάσεις — Κάλυψη της ελλείψεως αιτιολογίας κατά την ένδικη διαδικασία — Δεν επιτρέπεται

[Συνθήκη ΕΚ, άρθρο 190 (νυν άρθρο 253 ΕΚ)]

1. Ακόμη και όταν μια αίτηση εξετάσεως μαρτύρων, που υποβάλλεται με το δικόγραφο της προσφυγής, αναφέρει με ακρίβεια τα πραγματικά περιστατικά για τα οποία επιβάλλεται εξέταση μάρτυρα ή μαρτύρων και οι λόγοι που δικαιολογούν την εξέτασή του[ς], εναπόκειται στο Πρωτοδικείο να εκτιμήσει τη χρησιμότητα της αιτήσεως σε σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς και την αναγκαιότητα να προχωρήσει στην εξέταση των προταθέντων μαρτύρων.

Το ότι το Πρωτοδικείο διαθέτει συναφώς εξουσία εκτιμήσεως δεν μπορεί να αμφισβητηθεί με την επίκληση της γενικής αρχής του κοινοτικού δικαίου η οποία διαπνέεται από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και σύμφωνα με την οποία κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα όπως η υπόθεσή του δικαστεί δικαίως, και, ειδικότερα, της αρχής που απορρέει από την παράγραφο 3, στοιχείο δ΄, του ίδιου αυτού άρθρου, σύμφωνα με την οποία κάθε κατηγορούμενος έχει, εξάλλου, δικαίωμα να επιτύχει την πρόσκληση και εξέταση των μαρτύρων υπερασπίσεως υπό τους αυτούς όρους που ισχύουν για τους μάρτυρες κατηγορίας, και η οποία αρχή συνιστά μια ιδιαίτερη πτυχή του δικαιώματος για δίκαιη δίκη.

Συγκεκριμένα, η τελευταία αυτή διάταξη δεν αναγνωρίζει στον κατηγορούμενο ένα απόλυτο δικαίωμα να επιτύχει την εξέταση μαρτύρων ενώπιον δικαστηρίου και ότι εναπόκειται κατ’ αρχήν στο εθνικό δικαστήριο να αποφασίζει για το αν είναι αναγκαίο ή σκόπιμο να κλητεύσει ένα μάρτυρα.

Το άρθρο 6, παράγραφος 3, όπ.π., δεν επιβάλλει συνεπώς την κλήτευση οποιουδήποτε μάρτυρα, αλλ’ αποσκοπεί στην πλήρη ισότητα των όπλων, διασφαλίζοντας ότι η ένδικη διαδικασία, θεωρούμενη συνολικά, προσέφερε στον κατηγορούμενο μια πρόσφορη και επαρκή ευκαιρία να αμφισβητήσει τις υποψίες που τον βαρύνουν.

(βλ. σκέψεις 68-71)

2. Από το άρθρο 44, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου προκύπτει ότι τα νομικά και πραγματικά στοιχεία στα οποία στηρίζεται μια προσφυγή πρέπει να προκύπτουν, τουλάχιστον συνοπτικά, από το ίδιο το κείμενο του δικογράφου της προσφυγής και ότι δεν αρκεί συνεπώς το δικόγραφο να κάνει αναφορά σε τέτοια στοιχεία περιλαμβανόμενα σε παράρτημά του.

Ομοίως, το Πρωτοδικείο δεν είναι αρμόδιο να αναζητά και να εντοπίζει, στα παραρτήματα, τους ισχυρισμούς που θα μπορούσε να θεωρήσει ότι συνιστούν τη βάση της προσφυγής, δεδομένου ότι τα παραρτήματα επιτελούν απλώς λειτουργία αποδεικτικών και διευκρινιστικών στοιχείων.

(βλ. σκέψεις 94, 97, 100)

3. Στο πλαίσιο του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, η έννοια της επιχειρήσεως καλύπτει κάθε φορέα που ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς που τον διέπει και τον τρόπο της χρηματοδοτήσεώς του. Δεν απαιτεί ο οικονομικός φορέας να έχει νομική προσωπικότητα.

(βλ. σκέψεις 112-113)

4. Η αντίθετη στον ανταγωνισμό συμπεριφορά μιας επιχειρήσεως μπορεί να καταλογιστεί σε άλλη όταν η πρώτη δεν έχει καθορίσει αυτοτελώς τη συμπεριφορά της στην αγορά, αλλά έχει ακολουθήσει ουσιαστικά τις οδηγίες της δεύτερης ενόψει ιδίως των οικονομικών και νομικών δεσμών που τις συνδέουν.

Συναφώς, το γεγονός και μόνον ότι το εταιρικό κεφάλαιο δύο διαφορετικών εμπορικών εταιριών ανήκει στο ίδιο πρόσωπο ή στην ίδια οικογένεια δεν αρκεί για να αποδειχθεί η ύπαρξη, μεταξύ των δύο αυτών εταιριών, οικονομικής ενότητας έχουσας ως συνέπεια, δυνάμει του κοινοτικού δικαίου περί ανταγωνισμού, οι ενέργειες της μιας να μπορούν να καταλογίζονται στην άλλη και η μία να μπορεί να υποχρεούται να καταβάλει πρόστιμο για λογαριασμό της άλλης.

(βλ. σκέψεις 117-118)

5. Αρκεί να αποδείξει η Επιτροπή ότι μια επιχείρηση μετέσχε σε συσκέψεις κατά τις οποίες συνήφθησαν συμφωνίες θίγουσες τον ανταγωνισμό, χωρίς να αντιταχθεί σαφώς στις συμφωνίες αυτές, προς επαρκή απόδειξη της συμμετοχής της εν λόγω επιχειρήσεως στη σύμπραξη. Όταν έχει αποδειχθεί η συμμετοχή σε τέτοιες συσκέψεις, στην επιχείρηση αυτή εναπόκειται να προβάλει στοιχεία ικανά να αποδείξουν ότι η συμμετοχή της στις εν λόγω συσκέψεις εστερείτο κάθε πνεύματος στρεφομένου κατά του ανταγωνισμού, αποδεικνύοντας ότι είχε δηλώσει στους ανταγωνιστές της ότι μετείχε στις συσκέψεις αυτές με μια οπτική διαφορετική από τη δική τους.

Συναφώς, η σιωπηρή έγκριση μιας παράνομης πρωτοβουλίας, χωρίς δημόσια αποστασιοποίηση από το περιεχόμενό της ή καταγγελία στις διοικητικές αρχές, έχει ως αποτέλεσμα την ενθάρρυνση της συνέχισης της παραβάσεως και τη δυσχέρανση της αποκαλύψεώς της. Η συνέργια αυτή συνιστά παθητικό τρόπο συμμετοχής στην παράβαση και είναι συνεπώς ικανή να θεμελιώσει την ευθύνη της επιχειρήσεως στο πλαίσιο μιας ενιαίας συμφωνίας.

Επιπλέον, το γεγονός ότι μια επιχείρηση δεν δίνει συνέχεια στα αποτελέσματα μια συσκέψεως με αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αντικείμενο δεν αποκλείει την ευθύνη της εκ της συμμετοχής της σε σύμπραξη, εκτός αν έχει αποστασιοποιηθεί δημοσίως από το περιεχόμενό της.

(βλ. σκέψεις 142-144)

6. Για την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, (νυν άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ), αρκεί μια συμφωνία να έχει ως αντικείμενο τον περιορισμό, την παρεμπόδιση ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, ανεξάρτητα από τα συγκεκριμένα αποτελέσματά της. Κατά συνέπεια, στην περίπτωση συμφωνιών που εκδηλώνονται σε συσκέψεις ανταγωνιστικών επιχειρήσεων στοιχειοθετείται παράβαση της διατάξεως αυτής όταν οι συσκέψεις αυτές έχουν ένα τέτοιο αντικείμενο και αποβλέπουν, έτσι, στο να οργανώσουν τεχνητά τη λειτουργία της αγοράς. Σε μια τέτοια περίπτωση, εγκύρως καταλογίζεται ευθύνη σε συγκεκριμένη επιχείρηση λόγω της παραβάσεως, όταν αυτή μετέσχε στις συσκέψεις αυτές γνωρίζοντας το αντικείμενό τους, έστω και αν εν συνεχεία δεν εφάρμοσε το ένα ή το άλλο από τα συμφωνηθέντα κατά τις συσκέψεις αυτές μέτρα.

Το γεγονός ότι στη σύμπραξη μετείχαν δεσπόζουσες ή ιδιαίτερα ισχυρές επιχειρήσεις, που μπορούσαν να λάβουν μέτρα αντιποίνων κατά των λοιπών μετεχόντων, που ήσαν πολύ λιγότερο ισχυροί, στην περίπτωση που αυτοί αποστασιοποιούνταν δημοσίως από το περιεχόμενο των συσκέψεων που είχαν αντικείμενο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό, η λίγο ή πολύ τακτική συμμετοχή της επιχειρήσεως στις συσκέψεις αυτές, καθώς και η κατά το μάλλον ή ήττον πλήρης εφαρμογή των συμφωνηθέντων μέτρων έχουν συνέπειες όχι ως προς την ύπαρξη της ευθύνης της, αλλά ως προς την έκταση αυτής και, συνεπώς, ως προς το επίπεδο της κυρώσεως.

(βλ. σκέψεις 145, 150)

7. Αν επιτρεπόταν στον διάδικο να προβάλει για πρώτη φορά ενώπιον του Δικαστηρίου ισχυρισμό που δεν είχε προβάλει ενώπιον του Πρωτοδικείου, τούτο θα σήμαινε ότι ο διάδικος αυτός θα είχε τη δυνατότητα να υποβάλει στην κρίση του Δικαστηρίου, του οποίου η αρμοδιότητα επί των αιτήσεων αναιρέσεως είναι περιορισμένη, διαφορά με ευρύτερο περιεχόμενο από τη διαφορά που εκδίκασε το Πρωτοδικείο. Στο πλαίσιο της αιτήσεως αναιρέσεως, η αρμοδιότητα του Δικαστηρίου περιορίζεται συνεπώς στην εξέταση της εκ μέρους του Πρωτοδικείου εκτιμήσεως των ισχυρισμών που συζητήθηκαν ενώπιόν του.

(βλ. σκέψη 165)

8. Το γεγονός ότι η Επιτροπή είχε επιβάλει στο παρελθόν πρόστιμα ενός ορισμένου ύψους για ορισμένες μορφές παραβάσεων δεν της στερεί τη δυνατότητα να αυξάνει το ύψος αυτό, εντός των ορίων που τίθενται από τον κανονισμό 17, αν αυτό είναι αναγκαίο προκειμένου να κατοχυρωθεί η εφαρμογή της κοινοτικής πολιτικής ανταγωνισμού· αντιθέτως, η αποτελεσματική εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού απαιτεί η Επιτροπή να μπορεί οποτεδήποτε να προσαρμόζει το επίπεδο των προστίμων στις ανάγκες της πολιτικής αυτής.

Συγκεκριμένα, η αποστολή επιβλέψεως που αναθέτουν στην Επιτροπή τα άρθρα 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης και 86 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρα 81, παράγραφος 1, ΕΚ και 82 ΕΚ) δεν περιλαμβάνει μόνο το έργο της διώξεως και της καταστολής των μεμονωμένων παραβάσεων, αλλά περιλαμβάνει και το καθήκον ασκήσεως μιας γενικής πολιτικής με στόχο την εφαρμογή στον τομέα του ανταγωνισμού των αρχών που καθορίζονται στη Συνθήκη και τον προσανατολισμό της συμπεριφοράς των επιχειρήσεων προς την κατεύθυνση αυτή.

(βλ. σκέψεις 169-170, 227)

9. Οι επιχειρηματίες δεν μπορούν δικαιολογημένα να τρέφουν προσδοκίες για διατήρηση μιας υφισταμένης καταστάσεως, η οποία μπορεί να μεταβληθεί από την Επιτροπή στο πλαίσιο της εξουσίας της εκτιμήσεως. Η αρχή αυτή εφαρμόζεται σαφώς στο πλαίσιο της πολιτικής του ανταγωνισμού που χαρακτηρίζεται από ευρεία εξουσία εκτιμήσεως της Επιτροπής, ιδίως όσον αφορά τον καθορισμό του ύψους των προστίμων.

Οι επιχειρήσεις που εμπλέκονται στη διοικητική διαδικασία η οποία μπορεί να καταλήξει στην επιβολή προστίμου δεν μπορούν συνεπώς να έχουν δικαιολογημένη εμπιστοσύνη στο γεγονός ότι η Επιτροπή δεν θα υπερβεί το ύψος των προστίμων που εφάρμοζε προηγουμένως. Εντεύθεν προκύπτει ότι η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη δεν μπορεί να στηρίζεται ούτε στη μέθοδο υπολογισμού των προστίμων.

Επιπλέον, η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη που μπορούν να αντλήσουν οι επιχειρηματίες από την ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία περιορίζεται στη διασφάλιση του να μπορούν να τύχουν ενός ορισμένου ποσοστού μειώσεως, αλλά δεν καλύπτει τη μέθοδο υπολογισμού των προστίμων ούτε, κατά μείζονα λόγο, ένα συγκεκριμένο επίπεδο του προστίμου που μπορεί να υπολογιστεί όταν ο επιχειρηματίας αποφασίσει να συγκεκριμενοποιήσει την πρόθεσή του να συνεργαστεί με την Επιτροπή.

(βλ. σκέψεις 171-173, 187-188, 228)

10. Κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου που πρόκειται να επιβληθεί για παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού, το γεγονός και μόνον ότι η Επιτροπή χορήγησε, με την προηγούμενη πρακτική της όσον αφορά τη λήψη αποφάσεων, ένα ορισμένο ποσοστό μειώσεως για συγκεκριμένη συμπεριφορά δεν συνεπάγεται ότι υποχρεούται να χορηγήσει την ίδια αναλογική μείωση κατά την εκτίμηση μιας παρόμοιας συμπεριφοράς στο πλαίσιο μεταγενέστερης διοικητικής διαδικασίας.

(βλ. σκέψη 192)

11. Η αρχή της μη αναδρομικότητας των ποινικών νόμων, την οποία καθιερώνει το άρθρο 7 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ως θεμελιώδες δικαίωμα, συνιστά γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου της οποίας επιβάλλεται η τήρηση όταν επιβάλλονται πρόστιμα για παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού και η οποία επιτάσσει ότι οι επιβαλλόμενες κυρώσεις πρέπει να αντιστοιχούν σε εκείνες που είχαν καθοριστεί κατά τον χρόνο της τελέσεως της παραβάσεως.

Η έννοια του «δικαίου» κατά το εν λόγω άρθρο 7, παράγραφος 1, αντιστοιχεί σε εκείνη του «νόμου» που χρησιμοποιείται σε άλλες διατάξεις της προπαρατεθείσας συμβάσεως και περιλαμβάνει το δίκαιο που προέρχεται τόσο από τη νομοθεσία όσο και από τη νομολογία. Η διάταξη αυτή, που καθιερώνει ιδίως την αρχή της νομιμότητας των εγκλημάτων και των ποινών (nullum crimen, nulla poena sine lege), ναι μεν δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως απαγορεύουσα τη σταδιακή διασαφήνιση των κανόνων της ποινικής ευθύνης, πλην όμως μπορεί να απαγορεύσει την αναδρομική εφαρμογή μιας νέας ερμηνείας ενός κανόνα που ορίζει μια παράβαση. Τούτο συμβαίνει ειδικότερα, αν πρόκειται για νομολογιακή ερμηνεία της οποίας το αποτέλεσμα δεν μπορούσε ευλόγως να προβλεφθεί κατά τον χρόνο της διαπράξεως της παραβάσεως, ενόψει ιδίως της ερμηνείας που χρησιμοποιούσε κατά την περίοδο εκείνη νομολογία που αφορούσε την επίμαχη διάταξη νόμου.

Σύμφωνα με τη νομολογία αυτή που αφορά νέες νομολογιακές εξελίξεις, η αλλαγή μιας κατασταλτικής πολιτικής, εν προκειμένω της γενικής πολιτικής ανταγωνισμού της Επιτροπής όσον αφορά τα πρόστιμα, ειδικότερα αν πραγματοποιείται με τη θέσπιση κανόνων συμπεριφοράς όπως είναι οι κατευθυντήριες γραμμές, που θέσπισε η Επιτροπή για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, μπορεί να έχει επιπτώσεις όσον αφορά την αρχή της μη αναδρομικότητας. Συγκεκριμένα, τέτοιοι κανόνες συμπεριφοράς, λαμβανομένων ιδίως υπόψη των εννόμων αποτελεσμάτων τους και της γενικής ισχύος τους, εμπίπτουν κατ’ αρχήν στην έννοια του «δικαίου» κατά το άρθρο 7, παράγραφος 1, της προπαρατεθείσας συμβάσεως.

Για να ελεγχθεί η τήρηση της αρχής της μη αναδρομικότητας, πρέπει να εξεταστεί αν η επίμαχη τροποποίηση μπορούσε ευλόγως να προβλεφθεί κατά τον χρόνο διαπράξεως των οικείων παραβάσεων. Συναφώς, το περιεχόμενο της έννοιας της προβλεψιμότητας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το περιεχόμενο του νομοθετήματος για το οποίο πρόκειται, τον τομέα τον οποίο καλύπτει, καθώς και από τον αριθμό και την ιδιότητα των αποδεκτών του. Η προβλεψιμότητα του νόμου δεν εμποδίζει το ενδιαφερόμενο πρόσωπο να προσφύγει σε πεφωτισμένες συμβουλές για να αξιολογήσει, σε ένα βαθμό που είναι εύλογος με βάση τις συγκεκριμένες περιστάσεις, τις συνέπειες που μπορούν να προκύψουν από μια συγκεκριμένη πράξη. Τούτο ισχύει ειδικότερα όσον αφορά τους επαγγελματίες, οι οποίοι είναι συνηθισμένοι να επιδεικνύουν μεγάλη σύνεση κατά την άσκηση του επαγγέλματός τους. Γι’ αυτό μπορεί κανείς να αναμένει από αυτούς να επιδείξουν ιδιαίτερη μέριμνα κατά την αξιολόγηση των κινδύνων που ενέχει το επάγγελμα αυτό.

Λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η αποτελεσματική εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων του ανταγωνισμού απαιτεί η Επιτροπή να μπορεί οποτεδήποτε να προσαρμόζει, εντός των ορίων που καθορίζονται στον κανονισμό 17, το επίπεδο των προστίμων στις ανάγκες της κοινοτικής πολιτικής του ανταγωνισμού και, κατά συνέπεια, να μπορεί να αυξάνει το επίπεδο του ύψους των προστίμων σε σχέση με εκείνο που εφάρμοζε κατά το παρελθόν, όχι μόνον προβαίνοντας σε αύξηση του επιπέδου του ύψους των προστίμων επιβάλλοντας πρόστιμα με ατομικές αποφάσεις, αλλά και πραγματοποιώντας μια τέτοια αύξηση με την εφαρμογή, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, κανόνων συμπεριφοράς που έχουν γενική ισχύ όπως είναι οι κατευθυντήριες γραμμές, πρέπει να θεωρηθεί ότι οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές και, ειδικότερα, η νέα μέθοδος υπολογισμού των προστίμων που αυτές περιέχουν, ακόμη και αν υποτεθεί ότι είχαν ως αποτέλεσμα να επιδεινωθεί το επίπεδο των επιβαλλομένων προστίμων, μπορούσαν ευλόγως να προβλεφθούν από επιχειρήσεις κατά τον χρόνο της διαπράξεως των παραβάσεών τους πριν από τη θέσπιση των κατευθυντηρίων αυτών γραμμών.

(βλ. σκέψεις 202, 216-219, 222-224, 227-231)

12. Υιοθετώντας κανόνες συμπεριφοράς που αποβλέπουν στην παραγωγή εξωτερικών αποτελεσμάτων, όπως συμβαίνει με τις κατευθυντήριες γραμμές που αφορούν τους επιχειρηματίες, και αναγγέλλοντας με τη δημοσίευσή τους ότι θα τους εφαρμόζει πλέον στις περιπτώσεις που οι κανόνες αυτοί αφορούν, το εν λόγω θεσμικό όργανο αυτοπεριορίζεται κατά την άσκηση της εξουσίας εκτιμήσεως και δεν μπορεί να αποκλίνει από τους κανόνες αυτούς, διότι άλλως θα του επιβληθούν ενδεχομένως κυρώσεις λόγω παραβιάσεως γενικών αρχών του δικαίου, όπως είναι η ίση μεταχείριση ή η προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Δεν μπορεί συνεπώς να αποκλειστεί ότι, υπό ορισμένες προϋποθέσεις και ανάλογα με το περιεχόμενό τους, οι κανόνες αυτοί συμπεριφοράς που είναι γενικής ισχύος μπορούν να παραγάγουν έννομα αποτελέσματα.

Συναφώς, οι κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65, παράγραφος 5, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, έστω και αν δεν συνιστούν τη νομική βάση της αποφάσεως περί επιβολής προστίμου σε επιχειρηματία, καθόσον αυτή στηρίζεται στα άρθρα 3 και 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, καθορίζουν ωστόσο κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο τη μεθοδολογία που η Επιτροπή επέβαλε στον εαυτό της για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων που επιβλήθηκαν με την απόφαση αυτή και κατοχυρώνουν κατά συνέπεια την ασφάλεια δικαίου των επιχειρήσεων.

(βλ. σκέψεις 210-213)

13. Η σοβαρότητα των παραβάσεων πρέπει να αποδεικνύεται βάσει μεγάλου αριθμού στοιχείων όπως είναι, ιδίως, τα ιδιαίτερα περιστατικά της υποθέσεως, το όλο πλαίσιό της και ο αποτρεπτικός χαρακτήρας των προστίμων, και τούτο χωρίς να υφίσταται δεσμευτικός ή εξαντλητικός κατάλογος κριτηρίων που πρέπει οπωσδήποτε να λαμβάνονται υπόψη.

Μεταξύ των στοιχείων που μπορούν να ληφθούν υπόψη κατά την εκτίμηση της σοβαρότητας των παραβάσεων περιλαμβάνονται η συμπεριφορά εκάστης των επιχειρήσεων, ο ρόλος που διαδραμάτισε εκάστη από αυτές στη δημιουργία των εναρμονισμένων πρακτικών, το κέρδος που αποκόμισαν από τις πρακτικές αυτές, το μέγεθός τους και η αξία των οικείων εμπορευμάτων, καθώς και ο κίνδυνος που αντιπροσωπεύουν παραβάσεις της μορφής αυτής για τους στόχους της Κοινότητας.

Επομένως, αφενός, είναι δυνατό να λαμβάνεται υπόψη για τον καθορισμό του ύψους του προστίμου τόσο ο ολικός κύκλος εργασιών της επιχειρήσεως, που αποτελεί ένδειξη, έστω κατά προσέγγιση και ατελή, του μεγέθους και της οικονομικής ισχύος της, όσο και το ποσοστό του κύκλου εργασιών που προέρχεται από τα εμπορεύματα που συνιστούν το αντικείμενο της παραβάσεως και που, συνεπώς, μπορούν να παράσχουν ένδειξη για την έκτασή της. Ως εκ τούτου, δεν πρέπει, αφετέρου, να προσδίδεται ούτε στο ένα ούτε στο άλλο από τα ποσά αυτά δυσανάλογη σημασία σε σχέση με τα άλλα στοιχεία εκτιμήσεως και, κατά συνέπεια, ο ορθός καθορισμός του προστίμου δεν μπορεί να είναι αποτέλεσμα απλού υπολογισμού που στηρίζεται στον ολικό κύκλο εργασιών. Έτσι έχουν ιδίως τα πράγματα όταν τα οικεία εμπορεύματα δεν αντιπροσωπεύουν παρά μόνο ένα μικρό ποσοστό κύκλου εργασιών.

(βλ. σκέψεις 241-243, 257, 292, 312)

14. Στο πλαίσιο της αιτήσεως αναιρέσεως, ο έλεγχος του Δικαστηρίου έχει ως σκοπό, αφενός, να εξετάζει σε ποιο βαθμό το Πρωτοδικείο έλαβε υπόψη, κατά τρόπον νομικώς ορθό, όλους τους ουσιώδεις παράγοντες για να εκτιμήσει τη σοβαρότητα μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς υπό το φως των άρθρων 85 της Συνθήκης (νυν άρθρο 81 ΕΚ) και 15 του κανονισμού 17 και, αφετέρου, να εξακριβώσει αν το Πρωτοδικείο απάντησε επαρκώς κατά νόμο στο σύνολο των επιχειρημάτων που προέβαλε ο αναιρεσείων όσον αφορά την ακύρωση ή τη μείωση του προστίμου.

Αντιθέτως, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο, όταν αποφαίνεται επί νομικών ζητημάτων στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, να υποκαθιστά, για λόγους επιείκειας, την κρίση του στην κρίση του Πρωτοδικείου το οποίο αποφαίνεται, κατά πλήρη δικαιοδοσία, επί του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται σε επιχειρήσεις οι οποίες παραβιάζουν το κοινοτικό δίκαιο.

(βλ. σκέψεις 244-245, 303)

15. Η Επιτροπή, περιγράφοντας στις κατευθυντήριες γραμμές τη μέθοδο που προετίθετο να εφαρμόζει για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλει κατ’ εφαρμογή του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, παρέμεινε εντός του νομίμου πλαισίου που επιβάλλει η διάταξη αυτή και ουδόλως υπερέβη τη διακριτική εξουσία που της παρέσχε ο νομοθέτης.

Η μέθοδος αυτή, ναι μεν αφίσταται της προηγουμένης πρακτικής της Επιτροπής που προσέδινε περισσότερη σημασία στον κύκλο εργασιών των επιχειρήσεων στις οποίες επιβάλλεται η κύρωση, πλην όμως ουδόλως συνιστά παράβαση των διατάξεων του εν λόγω άρθρου, όπως τις ερμηνεύει η νομολογία, οι οποίες ουδόλως επιβάλλουν τον υπολογισμό των προστίμων με βάση ποσά προκύπτοντα από τον κύκλο εργασιών των οικείων επιχειρήσεων. Αντιθέτως, προβλέποντας τη συνεκτίμηση μεγάλου αριθμού στοιχείων, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται ιδίως τα κέρδη που απέφερε η παράβαση ή η ανάγκη διασφαλίσεως του αποτρεπτικού αποτελέσματος των προστίμων, κατά την εκτίμηση της σοβαρότητας της παραβάσεως, μη αποκλείοντας συγχρόνως τη συνεκτίμηση του κύκλου εργασιών και συνεπώς εισάγοντας στοιχεία ευκαμψίας, η εν λόγω μέθοδος παρέχει τη δυνατότητα στην Επιτροπή να ασκεί τη διακριτική της εξουσία σε απόλυτη συμφωνία προς τις εν λόγω διατάξεις.

(βλ. σκέψεις 252, 254, 258, 260-261, 267)

16. Το ανώτατο όριο του ύψους του προστίμου που διαλαμβάνεται στο άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι το ύψος του προστίμου που τελικά επιβάλλεται σε μια επιχείρηση δεν μπορεί να υπερβαίνει το όριο αυτό. Η διάταξη αυτή δεν απαγορεύει συνεπώς στην Επιτροπή να αναφέρεται, κατά τον υπολογισμό της, σε ενδιάμεσο ποσό υπερβαίνον το όριο αυτό. Ομοίως δεν απαγορεύει οι ενδιάμεσες πράξεις υπολογισμού που λαμβάνουν υπόψη τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παραβάσεως να πραγματοποιούνται επί ενός ποσού που είναι ανώτερο από το όριο αυτό. Αν μετά τον υπολογισμό προκύψει ότι το τελικό ποσό του προστίμου πρέπει να μειωθεί κατά το ποσό που υπερβαίνει το εν λόγω ανώτατο όριο, το γεγονός ότι ορισμένοι παράγοντες όπως η σοβαρότητα και η διάρκεια της παραβάσεως δεν επηρεάζουν πραγματικά το ύψος του επιβληθέντος προστίμου αποτελεί απλή συνέπεια της εφαρμογής του ανωτάτου αυτού ορίου στο εν λόγω τελικό ποσό.

Το εν λόγω ανώτατο όριο αποβλέπει στο να αποφευχθεί η επιβολή προστίμων για τα οποία μπορεί να προβλεφθεί ότι οι επιχειρήσεις, ενόψει του μεγέθους τους, όπως αυτό καθορίζεται από τον ολικό κύκλο εργασιών τους έστω και κατά προσέγγιση και ατελώς, δεν θα είναι σε θέση να τα καταβάλουν. Πρόκειται συνεπώς για ένα όριο το οποίο εφαρμόζεται ομοιόμορφα σε όλες τις επιχειρήσεις και καθορίζεται με βάση το μέγεθος εκάστης αυτών και το οποίο αποσκοπεί το να αποφευχθούν πρόστιμα υπερβολικού και δυσανάλογου ύψους. Το ανώτατο αυτό όριο έχει συνεπώς διακριτό και αυτοτελή σκοπό σε σχέση με τον σκοπό των κριτηρίων της σοβαρότητας και της διάρκειας της παραβάσεως. Έχει ως μοναδική συνέπεια το ότι το ύψος του προστίμου που υπολογίζεται με βάση τα κριτήρια αυτά μειώνεται μέχρι ένα ανώτατο επιτρεπόμενο όριο. Η εφαρμογή του συνεπάγεται ότι η επιχείρηση δεν καταβάλλει το πρόστιμο το οποίο, κατ’ αρχήν, θα οφειλόταν με βάση μια εκτίμηση στηριζόμενη στα εν λόγω κριτήρια.

(βλ. σκέψεις 277-283, 323)

17. Η Επιτροπή δεν υποχρεούται να λαμβάνει υπόψη την ελλειμματική οικονομική κατάσταση μιας επιχειρήσεως, δεδομένου ότι η αναγνώριση μιας τέτοιας υποχρεώσεως θα ισοδυναμούσε με παροχή αδικαιολόγητου από απόψεως ανταγωνισμού πλεονεκτήματος στις επιχειρήσεις που έχουν προσαρμοστεί λιγότερο στους όρους της αγοράς.

(βλ. σκέψη 327)

18. Η Επιτροπή διαθέτει την εξουσία να εκτιμήσει ότι τα πληροφοριακά στοιχεία που παρέσχει μια επιχείρηση και από τα οποία μπορούν, καταρχήν, να προκύψουν καταστάσεις που να καθιστούν δυνατή τη μείωση του ύψους του προστίμου βάσει του κεφαλαίου Δ, σημείο 2, της ανακοινώσεως σχετικά με τη συνεργασία δεν πρέπει αναγκαστικά να οδηγήσουν την Επιτροπή να αναγνωρίσει στην επιχείρηση αυτή μείωση του προστίμου βάσει της εν λόγω ανακοινώσεως.

Επιπλέον, μια μείωση βάσει της ανακοινώσεως σχετικά με τη συνεργασία μπορεί να δικαιολογηθεί μόνον όταν τα παρασχεθέντα πληροφοριακά στοιχεία και, γενικότερα, η συμπεριφορά της οικείας επιχειρήσεως μπορούν συναφώς να θεωρηθούν ότι αποδεικνύουν μια πραγματική συνεργασία εκ μέρους της. Όπως προκύπτει από την ίδια την έννοια της συνεργασίας, όπως η έννοια αυτή διασαφηνίζεται στο κείμενο της ανακοινώσεως σχετικά με τη συνεργασία και ειδικότερα στην εισαγωγή και στο κεφάλαιο Δ, σημείο 1, της ανακοινώσεως αυτής, μόνον όταν η συμπεριφορά της οικείας επιχειρήσεως μαρτυρεί ένα τέτοιο πνεύμα συνεργασίας μπορεί να χορηγηθεί μείωση βάσει της εν λόγω ανακοινώσεως.

Επομένως, μια επιχείρηση που παρέσχε ελλιπή και εν μέρει ανακριβή στοιχεία δεν μπορεί να επικαλείται μια τέτοια συμπεριφορά.

(βλ. σκέψεις 393-397)

19. Αν η Επιτροπή αναφέρει ρητώς, με την ανακοίνωση αιτιάσεων, ότι πρόκειται να εξετάσει αν πρέπει να επιβάλει πρόστιμα στις οικείες επιχειρήσεις και αν αναφέρει τα κύρια πραγματικά και νομικά στοιχεία που μπορούν να επισύρουν πρόστιμο, όπως είναι η σοβαρότητα και η διάρκεια της υποτιθεμένης παραβάσεως και το γεγονός ότι αυτή διεπράχθη «εκ προθέσεως ή εξ αμελείας», πληροί την υποχρέωσή της σεβασμού του δικαιώματος ακροάσεως των επιχειρήσεων. Η Επιτροπή, ενεργώντας έτσι, παρέχει στις επιχειρήσεις τα αναγκαία στοιχεία για να αμυνθούν όχι μόνον έναντι της διαπιστώσεως της παραβάσεως, αλλά και έναντι της επιβολής προστίμου.

Ωστόσο, η παροχή στοιχείων σχετικά με το ύψος των προστίμων των οποίων μελετάται η επιβολή, πριν παρασχεθεί στις επιχειρήσεις η δυνατότητα να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους επί των αιτιάσεων που ελήφθησαν υπόψη κατ’ αυτών, θα προδίκαζε κατά τρόπον ανάρμοστο την απόφαση της Επιτροπής.

Ομοίως, η Επιτροπή δεν είναι υποχρεωμένη να αναφέρει, στην ανακοίνωση αιτιάσεων, την πιθανότητα ενδεχόμενης μεταβολής της πολιτικής της όσον αφορά το επίπεδο του ύψους των προστίμων, πιθανότητα που εξαρτάται από γενικές εκτιμήσεις που αφορούν την πολιτική του ανταγωνισμού και δεν έχουν άμεση σχέση με τα συγκεκριμένα περιστατικά των υπό κρίση υποθέσεων.

(βλ. σκέψεις 428, 434-435)

20. Το ζήτημα που περιεχομένου της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως συνιστά νομικό ζήτημα το οποίο υπόκειται στον έλεγχο του Δικαστηρίου στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, δεδομένου ότι ο έλεγχος της νομιμότητας μιας αποφάσεως που ασκείται στο πλαίσιο αυτό από το Δικαστήριο πρέπει οπωσδήποτε να λαμβάνει υπόψη τα πραγματικά περιστατικά στα οποία στηρίχθηκε το Πρωτοδικείο για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η αιτιολογία είναι επαρκής ή ανεπαρκής.

(βλ. σκέψη 453)

21. Η υποχρέωση αιτιολογήσεως μιας ατομικής αποφάσεως σκοπό έχει να επιτρέψει στο Δικαστήριο να ασκήσει τον έλεγχό του επί της νομιμότητας της αποφάσεως και να παράσχει στον ενδιαφερόμενο ικανές ενδείξεις ως προς το αν η απόφαση είναι όντως βάσιμη ή αν ενδεχομένως πάσχει ελάττωμα λόγω του οποίου θα μπορούσε να αμφισβητηθεί το κύρος της.

Η αιτιολογία πρέπει, κατ’ αρχήν, να ανακοινώνεται στον ενδιαφερόμενο ταυτοχρόνως με την απόφαση που τον βλάπτει. Η έλλειψη αιτιολογίας δεν δύναται να καλυφθεί επειδή ο ενδιαφερόμενος πληροφορείται την αιτιολογία της αποφάσεως κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου.

(βλ. σκέψεις 462-463)

ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τμήμα μείζονος συνθέσεως)

της 28ης Ιουνίου 2005 ( )

Πίνακας περιεχομένων

I – Το νομικό πλαίσιο

Η ευρωπαϊκή σύμβαση για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών

Ο κανονισμός 17

Οι κατευθυντήριες γραμμές

Η ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία των επιχειρήσεων

II – Τα πραγματικά περιστατικά των υποθέσεων

III – Οι προσφυγές ενώπιον του Πρωτοδικείου και οι αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις

IV – Τα αιτήματα των διαδίκων της αναιρετικής διαδικασίας

V – Οι λόγοι αναιρέσεως των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων

VI – Επί των αιτήσεων αναιρέσεως

A – Επί των διαδικαστικών λόγων αναιρέσεως

1. Επί του λόγου αναιρέσεως που αντλείται από παράβαση του άρθρου 68, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, καθόσον το Πρωτοδικείο απέρριψε το αίτημα του ομίλου Henss/Isoplus να εξετάσει ορισμένους μάρτυρες στο πλαίσιο διεξαγωγής αποδείξεων

2. Επί του λόγου αναιρέσεως που η ABB αντλεί από παράβαση των άρθρων 44, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, και 48, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, λόγω του ότι το Πρωτοδικείο απέρριψε την προσκόμιση μιας νομικής γνωμοδοτήσεως που ήταν προσαρτημένη στο υπόμνημα απαντήσεως

B – Επί των ουσιαστικών λόγων αναιρέσεως, που αφορούν στον καταλογισμό της παραβάσεως

1. Επί του λόγου που αντλείται από παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης λόγω του ότι συμπεριλήφθησαν ορισμένες επιχειρήσεις στον όμιλο Henss/Isoplus και καταλογίστηκε η παράβαση στον όμιλο αυτό ως «επιχείρηση» κατά την έννοια της διατάξεως αυτής

2. Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλούνται από παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης λόγω του καταλογισμού στον όμιλο Henss/Isoplus και στην Brugg παραβάσεως των κανόνων του ανταγωνισμού συνεπεία της συμμετοχής τους σε σύσκεψη με αντικείμενο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό

Γ – Επί των επί της ουσίας λόγων αναιρέσεως που αφορούν τον καθορισμό του ύψους των προστίμων

1. Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν την παραβίαση των αρχών της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της μη αναδρομικότητας, λόγω της εφαρμογής των κατευθυντηρίων γραμμών στις επίμαχες παραβάσεις

α) Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλούνται από παραβίαση της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης

β) Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλούνται από παραβίαση της αρχής της μη αναδρομικότητας

2. Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν τη νομιμότητα της μεθόδου υπολογισμού του ύψους των προστίμων, όπως αυτή προβλέπεται στις κατευθυντήριες γραμμές ή εφαρμόστηκε με την επίδικη απόφαση

α) Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλούνται από παράβαση του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, κατά τον καθορισμό με την επίδικη απόφαση, του ύψους των προστίμων σύμφωνα με τη μέθοδο υπολογισμού που προβλέπουν οι κατευθυντήριες γραμμές

β) Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλούνται από παραβίαση των αρχών της αναλογικότητας και της ίσης μεταχειρίσεως κατά τον καθορισμό, με την επίδικη απόφαση, του ύψους των προστίμων σύμφωνα με τη μέθοδο υπολογισμού που προβλέπουν οι κατευθυντήριες γραμμές

γ) Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλεί ο όμιλος Henss/Isoplus από προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας κατά την εκτίμηση των επιβαρυντικών περιστάσεων

δ) Επί του λόγου αναιρέσεως που αντλεί η LR A/S από το ότι δεν ελήφθησαν υπόψη ελαφρυντικές περιστάσεις

ε) Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλούν ο όμιλος Henss/Isoplus και η LR A/S από το ότι δεν ελήφθη υπόψη ή ελήφθη ανεπαρκώς υπόψη η συνεργασία τους κατά τη διοικητική διαδικασία

Δ – Επί των λόγων αναιρέσεως που αφορούν το δικαίωμα ακροάσεως και την υποχρέωση αιτιολογήσεως

1. Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλούνται από προσβολή του δικαιώματος ακροάσεως

2. Επί των λόγων αναιρέσεως που αντλούνται από παράβαση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως σχετικά με τον υπολογισμό των προστίμων

VII – Επί των δικαστικών εξόδων

«Αίτηση αναιρέσεως – Ανταγωνισμός – Σωλήνες αστικής κεντρικής θερμάνσεως (προμονωμένοι σωλήνες) – Άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ) – Σύμπραξη – Εμπορικός αποκλεισμός – Πρόστιμα – Κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό του ύψους των προστίμων – Μη αναδρομικότητα – Δικαιολογημένη εμπιστοσύνη – Νομιμότητα – Ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία των επιχειρήσεων – Υποχρέωση αιτιολογήσεως»

Στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-189/02 P, C-202/02 P, C-205/02 P έως C-208/02 P και C-213/02 P,

με αντικείμενο αιτήσεις αναιρέσεως δυνάμει του άρθρου 49 του Οργανισμού ΕΚ του Δικαστηρίου, ασκηθείσες στις 17 Μαΐου 2002, όσον αφορά την πρώτη υπόθεση, στις 29 Μαΐου 2002, όσον αφορά τη δεύτερη, στις 3 Ιουνίου 2002, όσον αφορά τις τέσσερις επόμενες, και στις 5 Ιουνίου 2002, όσον αφορά την τελευταία,

Dansk Rørindustri A/S, με έδρα τη Fredericia (Δανία), εκπροσωπούμενη από τους K. Dyekjær-Hansen και K. Høegh, advokaterne (C-189/02 P),

Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH, με έδρα το Rosenheim (Γερμανία),

Isoplus Fernwärmetechnik Gesellschaft mbH, με έδρα το Hohenberg (Αυστρία),

Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, με έδρα το Sondershausen (Γερμανία),

εκπροσωπούμενες από τον P. Krömer, Rechtsanwalt, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο (C-202/02 P),

KE KELIT Kunststoffwerk GmbH, με έδρα το Λιντς (Αυστρία), εκπροσωπούμενη από τον W. Löbl, Rechtsanwalt, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο (C-205/02 P),

LR af 1998 A/S, πρώην Løgstør Rør A/S, με έδρα το Løgstør (Δανία), εκπροσωπούμενη από τους D. Waelbroeck, avocat, και H. Peytz, advokat (C-206/02 P),

Brugg Rohrsysteme GmbH, με έδρα το Wunstorf (Γερμανία), εκπροσωπούμενη από τους T. Jestaedt, H.-C. Salger και M. Sura, Rechtsanwälte, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο (C-207/02 P),

LR af 1998 (Deutschland) GmbH, πρώην Lögstör Rör (Deutschland) GmbH, με έδρα τη Fulda (Γερμανία), εκπροσωπούμενη από τον H.-J. Hellmann, Rechtsanwalt, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο (C-208/02 P),

ABB Asea Brown Boveri Ltd, με έδρα τη Ζυρίχη (Ελβετία), εκπροσωπούμενη από τους A. Weitbrecht, Rechtsanwalt, J. Ruiz Calzado, abogado, και M. Bay, avvocato, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο (C-213/02 P),

αναιρεσείουσες,

όπου οι λοιποί διάδικοι στη διαδικασία είναι:

Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενη από τους W. Mölls, P. Oliver και H. Støvlbæk, επικουρούμενους από τον A. Böhlke, Rechtsanwalt (C-189/02 P, C-202/02 P, C-205/02 P και C-208/02 P), και τον R. Thompson, QC (C-206/02 P και C-213/02 P), με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο,

καθής πρωτοδίκως,

HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG,

HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH Verwaltungsgesellschaft,

εκπροσωπούμενες από τον P. Krömer, Rechtsanwalt, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο (C-202/02 P),

προσφεύγουσες πρωτοδίκως,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τμήμα μείζονος συνθέσεως),

συγκείμενο από τους Β. Σκουρή, Πρόεδρο, P. Jann, C. W. A. Timmermans (εισηγητή) και R. Silva de Lapuerta, προέδρους τμήματος, C. Gulmann, R. Schintgen, N. Colneric, S. von Bahr και J. N. Cunha Rodrigues, δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: A. Tizzano

γραμματέας: H. von Holstein, βοηθός γραμματέας, και M.-F. Contet, κύρια υπάλληλος διοικήσεως,

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 16ης Μαρτίου 2004,

αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 8ης Ιουλίου 2004,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

1 Οι υπό κρίση αιτήσεις αναιρέσεως ασκήθηκαν από τις επιχειρήσεις Dansk Rørindustri A/S (στο εξής: Dansk Rørindustri) (C-189/02 P), Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH, Isoplus Fernwärmetechnik Gesellschaft mbH και Isoplus Fernwärmetechnik GmbH (στο εξής συλλήβδην: όμιλος Henss/Isoplus) (C-202/02 P), KE KELIT Kunststoffwerk GmbH (στο εξής: KE KELIT) (C-205/02 P), LR af 1998 A/S, πρώην Løgstør Rør A/S (στο εξής: LR A/S) (C-206/02 P), Brugg Rohrsysteme GmbH (στο εξής: Brugg) (C-207/02 P), LR af 1998 (Deutschland) GmbH, πρώην Lögstör Rör (Deutschland) GmbH (στο εξής: LR GmbH) (C-208/02 P), και ABB Asea Brown Boveri Ltd (στο εξής: ABB) (C-213/02 P).

2 Με τις ως άνω αιτήσεις αναιρέσεως, οι επιχειρήσεις αυτές ζήτησαν την αναίρεση των αποφάσεων του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, της 20ής Μαρτίου 2002, που τις αφορούν, ήτοι, αντιστοίχως, των αποφάσεων T-21/99, Dansk Rørindustri κατά Επιτροπής (Συλλογή 2002, σ. II-1681), T-9/99, HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής (Συλλογή 2002, σ. II-1487), T-17/99, KE KELIT κατά Επιτροπής (Συλλογή 2002, σ. II‑1647), T-23/99, LR AF 1998 κατά Επιτροπής (Συλλογή 2002, σ. II‑1705), T-15/99, Brugg Rohrsysteme κατά Επιτροπής (Συλλογή 2002, σ. II‑1613), T-16/99, Lögstör Rör κατά Επιτροπής (Συλλογή 2002, σ. II-1633) και T-31/99, ABB Asea Brown Boveri κατά Επιτροπής (Συλλογή 2002, σ. II-1881) (στο εξής, η αναφορά σε μία από τις αποφάσεις αυτές θα έχει τη μορφή, για παράδειγμα, «η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση Dansk Rørindustri κατά Επιτροπής», και η αναφορά στο σύνολο των εν λόγω αποφάσεων θα έχει τη μορφή «οι αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις»).

3 Με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Πρωτοδικείο, μεταξύ άλλων, μείωσε το πρόστιμο που επιβλήθηκε στην ABB με την απόφαση 1999/60/ΕΚ της Επιτροπής, της 21ης Οκτωβρίου 1998, σχετικά με διαδικασία κινηθείσα βάσει του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΚ (IV/35.691/E-4 – Καρτέλ προμονωμένων σωλήνων) (ΕΕ 1999, L 24, σ. 1) (στο εξής: επίδικη απόφαση), και απέρριψε κατ’ ουσίαν τις προσφυγές ακυρώσεως που στρέφονταν κατά της αποφάσεως αυτής.

I – Το νομικό πλαίσιο

Η ευρωπαϊκή σύμβαση για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών

4 Το άρθρο 7 της ευρωπαϊκής συμβάσεως για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών, που υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ), το οποίο επιγράφεται «Μη επιβολή ποινής άνευ νόμου», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:

«Ουδείς δύναται να καταδικασθή διά πράξιν ή παράλειψιν η οποία, καθ’ ην στιγμήν διεπράχθη, δεν απετέλει αδίκημα συμφώνως προς το εθνικό ή διεθνές δίκαιον. Ούτε και επιβάλλεται βαρυτέρα ποινή από εκείνην η οποία επεβάλλετο κατά την στιγμήν της διαπράξεως του αδικήματος.»

Ο κανονισμός 17

5 Το άρθρο 15 του κανονισμού 17 του Συμβουλίου, της 6ης Φεβρουαρίου 1962, πρώτος κανονισμός εφαρμογής των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 25), προβλέπει τα εξής:

«1. Η Επιτροπή δύναται με απόφασή της να επιβάλλει στις επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων πρόστιμα ύψους εκατό μέχρι και πέντε χιλιάδων λογιστικών μονάδων όταν εκ προθέσεως ή εξ αμελείας:

[…]

β) παρέχουν ανακριβείς πληροφορίες σε απάντηση αιτήσεως που εγένετο σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 3 ή 5,

[…]

2. Η Επιτροπή δύναται να επιβάλλει με απόφαση στις επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων πρόστιμο ύψους χιλίων μέχρις ενός εκατομμυρίου λογιστικών μονάδων, ή και ποσό μεγαλύτερο από αυτό μέχρι ποσοστού δέκα τοις εκατό του κύκλου εργασιών που επραγματοποιήθη κατά την προηγούμενη διαχειριστική περίοδο από μία των επιχειρήσεων, οι οποίες έχουν συνεργήσει στην παράβαση, όταν εκ προθέσεως ή εξ αμελείας:

α) διαπράττουν παράβαση των διατάξεων του άρθρου 85, παράγραφος 1, ή του άρθρου 86 της Συνθήκης, […]

[…]

Κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψη, εκτός από την σοβαρότητα της παραβάσεως, και η διάρκειά της.»

Οι κατευθυντήριες γραμμές

6 Η ανακοίνωση της Επιτροπής που τιτλοφορείται «Οι κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και του άρθρου 65 παράγραφος 5 της Συνθήκης ΕΚΑΧ» και δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στις 14 Ιανουαρίου 1998 (ΕΕ C 9, σ. 3, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές), αναφέρει στο προοίμιό της τα εξής:

«Σκοπός των αρχών που διέπουν τις […] κατευθυντήριες γραμμές είναι να καταστεί δυνατή η διασφάλιση της διαφάνειας και της αντικειμενικότητας των αποφάσεων της Επιτροπής, τόσο έναντι των επιχειρήσεων, όσο και έναντι του Δικαστηρίου, και παράλληλα να κατοχυρωθεί η διακριτική ευχέρεια που ο νομοθέτης έχει παραχωρήσει στην Επιτροπή για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων, με ανώτατο όριο το 10 % του συνολικού κύκλου εργασιών των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων. Η άσκηση της διακριτικής αυτής ευχέρειας θα πρέπει, ωστόσο, να εντάσσεται σε μια συνεκτική και απαλλαγμένη από αυθαίρετες διακρίσεις πολιτική, η οποία να είναι κατάλληλα προσαρμοσμένη στους στόχους της καταστολής των παραβιάσεων των κανόνων ανταγωνισμού.

Η νέα μέθοδος η οποία θα εφαρμόζεται για τον καθορισμό του ύψους των προστίμων θα πρέπει στο εξής να ακολουθεί το ακόλουθο σύστημα, το οποίο στηρίζεται στον προσδιορισμό ενός βασικού ποσού επί του οποίου εφαρμόζονται προσαυξήσεις, εάν συντρέχουν επιβαρυντικές περιστάσεις, και μειώσεις, εάν συντρέχουν ελαφρυντικές περιστάσεις.»

Η ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία των επιχειρήσεων

7 Με την ανακοίνωσή της σχετικά με τη μη επιβολή ή τη μείωση των προστίμων σε περιπτώσεις συμπράξεων, που δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στις 18 Ιουλίου 1996 (ΕΕ C 207, σ. 4, στο εξής: ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία), το σχέδιο της οποίας είχε δημοσιευθεί στις 19 Δεκεμβρίου 1995 (ΕΕ C 341, σ. 13, στο εξής: σχέδιο της ανακοίνωσης σχετικά με τη συνεργασία), η Επιτροπή καθόρισε τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες οι επιχειρήσεις που συνεργάζονται με αυτήν κατά την έρευνά της σχετικά με σύμπραξη θα μπορούν να απαλλάσσονται του προστίμου ή να τυγχάνουν μειώσεως του ύψους του προστίμου το οποίο άλλως θα έπρεπε να καταβάλουν, όπως προκύπτει από το κεφάλαιο A, σημείο 3, της ανακοινώσεως αυτής.

8 Σύμφωνα με το κεφάλαιο Α, σημείο 5, εν λόγω της ανακοινώσεως:

«Η συνεργασία μιας επιχείρησης με την Επιτροπή αποτελεί ένα μόνο από τα στοιχεία τα οποία λαμβάνει υπόψη της η τελευταία κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου […]»

9 Το κεφάλαιο E, σημείο 3, της ίδιας ανακοινώσεως, που αφορά τη διαδικασία, προβλέπει μεταξύ άλλων τα εξής:

«Η Επιτροπή έχει επίγνωση του γεγονότος ότι η παρούσα ανακοίνωση δημιουργεί δικαιολογημένη εμπιστοσύνη στις επιχειρήσεις που επιθυμούν να την ενημερώσουν για την ύπαρξη συμπράξεων.»

II – Τα πραγματικά περιστατικά των υποθέσεων

10 Τα πραγματικά περιστατικά εν σχέσει προς τα οποία ασκήθηκαν οι προσφυγές ενώπιον του Πρωτοδικείου και όπως αυτά εκτίθενται στις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις μπορούν, όσον αφορά την παρούσα απόφαση, να συνοψισθούν ως εξής:

11 Οι αναρεσείοντες είναι εταιρίες που δραστηριοποιούνται στον τομέα της αστικής κεντρικής θερμάνσεως. Παράγουν και εμπορεύονται προμονωμένους σωλήνες που προορίζονται για τον τομέα αυτό.

12 Κατόπιν καταγγελίας που υπέβαλε στις 18 Ιανουαρίου 1995 η σουηδική επιχείρηση Powerpipe AB (στο εξής: Powerpipe), η Επιτροπή και οι εκπρόσωποι των αρχών του ανταγωνισμού των οικείων κρατών μελών διενήργησαν, στις 28 Ιουνίου 1995, ορισμένους ελέγχους, βάσει του άρθρου 14 του κανονισμού 17, σε δέκα επιχειρήσεις ή ενώσεις δραστηριοποιούμενες στον τομέα της αστικής κεντρικής θερμάνσεως, συμπεριλαμβανομένων των αναιρεσειόντων ή ορισμένων εγκαταστάσεων που ανήκουν σ’ αυτούς.

13 Η Επιτροπή, δυνάμει του άρθρου 11 του κανονισμού 17, απέστειλε αιτήσεις παροχής πληροφοριών στην πλειονότητα των επιχειρήσεων που σχετίζονταν με τα επίδικα πραγματικά περιστατικά.

14 Στις 20 Μαρτίου 1997, η Επιτροπή απέστειλε ανακοίνωση αιτιάσεων σε ορισμένους από τους αναιρεσείοντες και στις λοιπές ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 99/63/ΕΟΚ της Επιτροπής, της 25ης Ιουλίου 1963 περί των ακροάσεων που προβλέπονται στο άρθρο 19, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 17 (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 37).

15 Μια ακρόαση των οικείων επιχειρήσεων πραγματοποιήθηκε στις 24 και 25 Νοεμβρίου 1997.

16 Στις 21 Οκτωβρίου 1998, η Επιτροπή εξέδωσε την επίδικη απόφαση, διαπιστώνοντας τη συμμετοχή διαφόρων επιχειρήσεων, ιδίως δε ορισμένων από τους αναιρεσείοντες, σε ένα σύνολο συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρου 81, παράγραφος 1, ΕΚ) (στο εξής: σύμπραξη).

17 Σύμφωνα με την εν λόγω απόφαση, μια συμφωνία συνήφθη, κατά τα τέλη του 1990, μεταξύ των τεσσάρων Δανών παραγωγών σωλήνων αστικής κεντρικής θερμάνσεως επί της κατ’ αρχήν γενικής συνεργασίας τους στην εγχώρια αγορά. Στη συμφωνία αυτή μετείχαν η ABB IC Møller A/S, η δανική θυγατρική της ABB, η Dansk Rørindustri, γνωστή επίσης με την επωνυμία Starpipe, η LR A/S και η Tarco Energi A/S (στο εξής: «Tarco» και, οι τέσσερις εταιρίες συλλήβδην, «Δανοί παραγωγοί»).

18 Ένα από τα πρώτα μέτρα συνίστατο στον συντονισμό μιας αυξήσεως των τιμών τόσο για τη δανική αγορά όσο και για τις προς εξαγωγή αγορές. Για τη διαμοίραση της δανικής αγοράς, καθορίστηκαν ποσοστώσεις οι οποίες κατόπιν εφαρμόστηκαν και ελέγχονταν από μια ομάδα επαφής στην οποία μετείχαν οι υπεύθυνοι πωλήσεων των οικείων επιχειρήσεων.

19 Σύμφωνα με την ίδια αυτή απόφαση, δύο γερμανοί παραγωγοί, ο όμιλος Henss/Isoplus και η Pan-Isovit GmbH [η οποία κατέστη στη συνέχεια η Lögstör Rör (Deutschland) GmbH, κατόπιν δε η LR GmbH], άρχισαν να συμμετέχουν, από το φθινόπωρο του 1991, στις τακτικές συσκέψεις των Δανών παραγωγών. Στο πλαίσιο των συσκέψεων αυτών, πραγματοποιήθηκαν διαπραγματεύσεις για την κατανομή της γερμανικής αγοράς. Οι διαπραγματεύσεις αυτές κατέληξαν, τον Αύγουστο του 1993, σε συμφωνίες καθορίζουσες ποσοστώσεις πωλήσεων για κάθε μετέχουσα επιχείρηση.

20 Πάντα κατά την απόφαση αυτή, συνήφθη συμφωνία μεταξύ όλων αυτών των παραγωγών, το 1994, για τον καθορισμό των ποσοστώσεων για το σύνολο της ευρωπαϊκής αγοράς. Η ευρωπαϊκών διαστάσεων αυτή σύμπραξη διαρθρώθηκε σε δύο επίπεδα. Η ομάδα των διευθυντών, στην οποία μετείχαν οι πρόεδροι ή οι γενικοί διευθυντές των επιχειρήσεων που μετείχαν στη σύμπραξη, χορήγησε ποσοστό σε κάθε επιχείρηση τόσο στο σύνολο της αγοράς όσο και σε κάθε μία των εγχωρίων αγορών, ιδίως στη βελγική, στη γερμανική, στην ιταλική, στην ολλανδική, στην αυστριακή, στη φινλανδική, και στη σουηδική αγορά. Για ορισμένες εθνικές αγορές, συστάθηκε μια ομάδα επαφής, αποτελούμενη από τους κατά τόπους υπευθύνους πωλήσεων, στους οποίους ανατέθηκε η διαχείριση των συμφωνιών με επιλογή των εταιριών που θα αναλάμβαναν τα διάφορα σχέδια και με τον συντονισμό των συμμετοχών στις προσκλήσεις υποβολής προσφορών.

21 Όσον αφορά τη γερμανική αγορά, η επίδικη απόφαση αναφέρει ότι, κατόπιν μιας συσκέψεως, στις 18 Αυγούστου 1994, των έξι κυρίων ευρωπαϊκών παραγωγών, ήτοι της ABB, της Dansk Rørindustri, του ομίλου Henss/Isoplus, της LR A/S, της LR GmbH και της Tarco, καθώς και της Brugg, πραγματοποιήθηκε μια πρώτη σύσκεψη της ομάδας επαφής για τη Γερμανία στις 7 Οκτωβρίου 1994. Οι συσκέψεις της ομάδας αυτής συνεχίστηκαν επί μακρόν μετά τους ελέγχους της Επιτροπής, κατά τα τέλη του Ιουνίου 1995, μολονότι, από τη στιγμή αυτή και μετά, πραγματοποιούνταν εκτός της Ευρωπαϊκής Ενώσεως, στη Ζυρίχη (Ελβετία). Οι συσκέψεις στην πόλη αυτή συνεχίστηκαν μέχρι τις 25 Μαρτίου 1996, ήτοι μερικές ημέρες αφού οι επιχειρήσεις αυτές έλαβαν τις αιτήσεις παροχής πληροφοριών που τους απέστειλε η Επιτροπή.

22 Ως στοιχείο της συμπράξεως, η εν λόγω απόφαση αναφέρει, μεταξύ άλλων, την υιοθέτηση και την εφαρμογή σύντονων μετρών για την εξαφάνιση της μόνης σημαντικής επιχειρήσεως που δεν μετείχε σε αυτήν, της Powerpipe. Η Επιτροπή διευκρινίζει ότι ορισμένα μέλη της συμπράξεως προσέλαβαν «βασικά στελέχη» της εταιρίας αυτής και της έδωσαν να καταλάβει ότι έπρεπε να αποσυρθεί από τη γερμανική αγορά.

23 Μετά την επιλογή της Powerpipe για την εκτέλεση ενός σημαντικού γερμανικού σχεδίου, τον Μάρτιο του 1995, πραγματοποιήθηκε σύσκεψη στο Düsseldorf (Γερμανία), στην οποία μετέσχον οι επτά επιχειρήσεις που είχαν μετάσχει στη σύσκεψη της 18ης Αυγούστου 1994. Αποφασίστηκε, κατά τη σύσκεψη αυτή, να επιβληθεί συλλογικός εμπορικός αποκλεισμός των πελατών και των προμηθευτών της Powerpipe. Ο εμπορικός αυτός αποκλεισμός τέθηκε κατόπιν σε εφαρμογή.

24 Η Επιτροπή εκθέτει στην επίδικη απόφαση τους λόγους για τους οποίους ο ρητός διακανονισμός διαμερισμού των αγορών που συνήφθη μεταξύ των Δανών παραγωγών στα τέλη του 1990, αλλά και οι διακανονισμοί που συνήφθησαν από τον Οκτώβριο του 1991 και μετά, μπορούν, συνολικά, να θεωρηθούν ότι συνιστούν συμφωνία απαγορευόμενη από το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης.

25 Επιπλέον, η Επιτροπή τονίζει ότι η σύμπραξη στη Δανία και η σύμπραξη σε κοινοτική κλίμακα δεν συνιστούσαν παρά την έκφραση μιας και μόνης συμπράξεως η οποία άρχισε στη Δανία, αλλά η οποία είχε, ευθύς εξ αρχής, ως πιο μακροπρόθεσμο σκοπό την επέκταση του ελέγχου των μετεχόντων σε όλη την κοινή αγορά. Κατά την Επιτροπή, η διαρκής συμφωνία μεταξύ παραγωγών είχε σημαντικές συνέπειες για το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών.

26 Με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις, το Πρωτοδικείο τόνισε ότι δεν αμφισβητείται ότι, στην επίδικη απόφαση, το ύψος των προστίμων υπολογίστηκε σύμφωνα με τη μέθοδο που προβλέπουν οι κατευθυντήριες γραμμές, όπως προκύπτει, μεταξύ άλλων, από τις σκέψεις 222 και 275 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως LR AF 1998 κατά Επιτροπής.

27 Δεν αμφισβητείται επιπλέον ότι η επίδικη απόφαση ουδεμία περιέχει αναφορά στις κατευθυντήριες γραμμές, ότι οι επιχειρήσεις δεν πληροφορήθηκαν κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας ότι θα τους εφαρμοζόταν η μέθοδος που προβλέπουν οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές και ότι η εν λόγω μέθοδος δεν μνημονεύθηκε, εξάλλου, στην ανακοίνωση αιτιάσεων ούτε αναφέρθηκε κατά τις ακροάσεις των επιχειρήσεων.

28 Πρέπει επίσης να τονισθεί ότι, εξαιρουμένου του ομίλου Henss/Isoplus, όλες οι επιχειρήσεις τις οποίες αφορά η επίδικη απόφαση πέτυχαν μια εκ μέρους της Επιτροπής μείωση του προστίμου τους βάσει της ανακοινώσεως σχετικά με τη συνεργασία. Η μείωση αυτή, που χορηγήθηκε υπό μορφή ποσοστού εφαρμοζόμενου στο ύψος του προστίμου το οποίο κατ’ αρχήν θα οφειλόταν, τους παρασχέθηκε ως αντιπαροχή για την αντίστοιχη συνεργασία τους κατά τη διοικητική διαδικασία. Η συνεργασία αυτή συνίστατο στο ότι αρνήθηκαν να αμφισβητήσουν τα ουσιώδη στοιχεία των παραβάσεων ή ότι συνετέλεσαν, σε διάφορους βαθμούς, στην απόδειξη των παραβάσεων.

29 Η επίδικη απόφαση περιέχει τις ακόλουθες διατάξεις:

«Άρθρο 1

Οι επιχειρήσεις ABB […], Brugg […], Dansk Rørindustri […], Henss/Isoplus Group, [KE KELIT], Oy KWH Tech AB, Løgstør Rør A/S, Pan-Isovit GmbH, Sigma Tecnologie di rivestimento Srl και Tarco […] παρέβησαν το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ λόγω της συμμετοχής τους, με τον τρόπο και στην έκταση που προσδιορίζονται στο αιτιολογικό, σε ένα πλέγμα συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών οι οποίες άρχισαν να εφαρμόζονται στον τομέα των προμονωμένων σωλήνων γύρω στον Νοέμβριο/Δεκέμβριο του 1990 μεταξύ των τεσσάρων Δανών παραγωγών και επεκτάθηκαν ακολούθως σε άλλες εθνικές αγορές με παράλληλο προσεταιρισμό των επιχειρήσεων Pan-Isovit και Henss/Isoplus, μέχρι δε τα τέλη του 1994 αποτελούσαν πλέον ένα ολοκληρωμένο καρτέλ το οποίο κάλυπτε το σύνολο της κοινής αγοράς.

Η διάρκεια των παραβάσεων διαμορφώθηκε ως ακολούθως:

– στην περίπτωση των ABB, Dansk Rør[industri], Løgstør, Pan-Isovit […]: από τον Νοέμβριο/Δεκέμβριο του 1990 περίπου, μέχρι τον Μάρτιο ή τον Απρίλιο του 1996 τουλάχιστον,

– στην περίπτωση [του ομίλου] Henss/Isoplus: από τον Οκτώβριο του 1991 περίπου, μέχρι την ίδια χρονική περίοδο,

– στην περίπτωση της Brugg: από τον Αύγουστο του 1994 περίπου, μέχρι την ίδια χρονική περίοδο,

– στην περίπτωση της [KE KELIT]: από τον Ιανουάριο του 1995 περίπου, μέχρι την ίδια χρονική περίοδο,

[…]

Τα κύρια χαρακτηριστικά της παράβασης συνίσταντο:

– σε διαμερισμό των εθνικών αγορών και, ενδεχομένως, του συνόλου της ευρωπαϊκής αγοράς μεταξύ των μελών επί τη βάσει ποσοστώσεων,

– σε παραχώρηση εθνικών αγορών σε συγκεκριμένους παραγωγούς και μεθόδευση της απόσυρσης άλλων παραγωγών,

– σε σύναψη συμφωνίας για τις τιμές του προϊόντος και των επιμέρους σχεδίων,

– σε παραχώρηση των διαφόρων σχεδίων σε συγκεκριμένους παραγωγούς και μεθόδευση της συμμετοχής στον οικείο μειοδοτικό διαγωνισμό κατά τέτοιον τρόπο, ώστε το εκάστοτε σχέδιο να κατακυρώνεται πράγματι στον επιλεγέντα παραγωγό,

– σε συνομολόγηση και εφαρμογή σύντονων μέτρων με στόχο την παρεμπόδιση της επιχειρηματικής δραστηριότητας του μόνου αξιόλογου μη μέλους, δηλαδή της Powerpipe AB, την πρόκληση βλάβης στα επιχειρηματικά του συμφέροντα και τον εξαναγκασμό του σε πλήρη αποχώρηση από την αγορά, ούτως ώστε να προστατευθεί το καρτέλ από τον ανταγωνισμό εκ μέρους της εν λόγω επιχείρησης.

[…]

Άρθρο 3

Στις επιχειρήσεις που αναφέρονται στο άρθρο 1, επιβάλλονται τα ακόλουθα πρόστιμα σχετικά με τις διαπιστωθείσες στο άρθρο 1 παραβάσεις:

α) ABB […], πρόστιμο 70 000 000 Ecu·

β) Brugg […], πρόστιμο 925 000 Ecu·

γ) Dansk Rørindustri […], πρόστιμο 1 475 000 Ecu·

δ) όμιλος Henss/Isoplus, πρόστιμο 4 950 000 Ecu,

για το οποίο ευθύνονται από κοινού και εις ολόκληρο οι ακόλουθες επιχειρήσεις:

– HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG,

– HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH Verwaltungsgesellschaft,

– Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH (anciennement Dipl.-Kfm Walter Henss GmbH Rosenheim),

– Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, Sondershausen,

– Isoplus Fernwärmetechnik Ges.mbH - stille Gesellschaft,

– Isoplus Fernwärmetechnik Ges.mbH, Hohenberg·

ε) [KE KELIT], πρόστιμο 360 000 Ecu·

[…]

ζ) Løgstør Rør A/S, πρόστιμο 8 900 000 Ecu·

η) Pan-Isovit GmbH, πρόστιμο 1 500 000 Ecu·

[…]»

III – Οι προσφυγές ενώπιον του Πρωτοδικείου και οι αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις

30 Με δικόγραφα που κατέθεσαν στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου, οκτώ από τις δέκα επιχειρήσεις στις οποίες επέβαλε κυρώσεις η επίδικη απόφαση, μεταξύ των οποίων οι επτά αναιρεσείοντες στην υπό κρίση υπόθεση, άσκησαν προσφυγές, ζητώντας όλες την ακύρωση, εν όλω ή εν μέρει, της αποφάσεως αυτής και, επικουρικώς, την ακύρωση του προστίμου που τους επιβλήθηκε ή τη μείωση του ύψους του.

31 Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση Dansk Rørindustri κατά Επιτροπής, το Πρωτοδικείο:

– ακύρωσε το άρθρο 1 της εν λόγω αποφάσεως, καθόσον με αυτό διαπιστωνόταν η συμμετοχή της Dansk Rørindustri στην προσαπτόμενη παράβαση κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ Απριλίου και Αυγούστου 1994·

– απέρριψε την προσφυγή κατά τα λοιπά·

– καταδίκασε την Dansk Rørindustri στα δικά της έξοδα καθώς και στο 90 % των εξόδων στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή·

− καταδίκασε την Επιτροπή στο 10 % των εξόδων της.

32 Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής, το Πρωτοδικείο:

– ακύρωσε τα άρθρα 3, στοιχείο δ΄, και 5, στοιχείο δ΄, της επίδικης αποφάσεως όσον αφορά τις HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG, και HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH Verwaltungsgesellschaft·

– απέρριψε την προσφυγή κατά τα λοιπά·

– καταδίκασε τις εταιρίες που αποτελούν τον εν λόγω όμιλο να φέρουν τα δικαστικά τους έξοδα, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων της διαδικασίας ασφαλιστικών μέτρων, και το 80 % των εξόδων στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων της διαδικασίας ασφαλιστικών μέτρων·

− καταδίκασε την Επιτροπή να φέρει το 20 % των δικαστικών εξόδων, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων της διαδικασίας ασφαλιστικών μέτρων.

33 Με τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις KE KELIT κατά Επιτροπής, LR AF 1998 κατά Επιτροπής, Brugg Rohrsysteme κατά Επιτροπής και Lögstör Rör κατά Επιτροπής, το Πρωτοδικείο:

– απέρριψε τις προσφυγές·

– καταδίκασε τις οικείες προσφεύγουσες στα δικαστικά έξοδα.

34 Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση ABB Asea Brown Boveri κατά Επιτροπής, το Πρωτοδικείο:

– μείωσε στα 65 εκατομμύρια ευρώ το ύψος του προστίμου που επιβλήθηκε στην ABB με το άρθρο 3 της επίδικης αποφάσεως·

– απέρριψε την προσφυγή κατά τα λοιπά·

– καταδίκασε την εν λόγω αναιρεσείουσα να φέρει τα έξοδά της και το 90 % των εξόδων στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή·

− καταδίκασε την Επιτροπή να φέρει το 10 % των δικαστικών της εξόδων.

IV – Τα αιτήματα των διαδίκων της αναιρετικής διαδικασίας

35 Η Dansk Rørindustri ζητεί από το Δικαστήριο:

– να μειώσει το ύψος του προστίμου που της επιβλήθηκε με την επίδικη απόφαση·

– επικουρικώς, να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση Dansk Rørindustri κατά Επιτροπής και να αναπέμψει την υπόθεση στο Πρωτοδικείο προκειμένου αυτό να αποφανθεί εκ νέου επί του ύψους του προστίμου·

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η εν λόγω αναιρεσείουσα στο πλαίσιο των διαδικασιών ενώπιον του Πρωτοδικείου και του Δικαστηρίου.

36 Ο όμιλος Henss/Isoplus ζητεί από το Δικαστήριο:

– να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής εξαιρουμένου του πρώτου σημείου του διατακτικού της, καθώς και να ακυρώσει την επίδικη απόφαση·

– επικουρικώς, να αναιρέσει την εν λόγω αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, εξαιρουμένου του πρώτου σημείου του διατακτικού της, και να αναπέμψει την υπόθεση στο Πρωτοδικείο προκειμένου αυτό να ολοκληρώσει τη διαδικασία και να εκδώσει νέα απόφαση·

– επικουρικότερον, να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση όσον αφορά το δεύτερο σημείο του διατακτικού και να μειώσει το ύψος του προστίμου που επιβλήθηκε στις εταιρίες του εν λόγω ομίλου με την επίδικη απόφαση·

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν οι εν λόγω εταιρίες στο πλαίσιο των διαδικασιών ενώπιον του Πρωτοδικείου και του Δικαστηρίου.

37 Η KE KELIT ζητεί από το Δικαστήριο:

– να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση KE KELIT κατά Επιτροπής·

– επικουρικώς, να αναιρέσει την εν λόγω απόφαση και να αναπέμψει την υπόθεση στο Πρωτοδικείο για νέα εξέταση·

– επικουρικότερον, να μειώσει το ύψος του προστίμου που της επιβλήθηκε με την επίδικη απόφαση·

– εν πάση περιπτώσει, να καταδικάσει την Επιτροπή στα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η εν λόγω αναιρεσείουσα στο πλαίσιο των διαδικασιών ενώπιον του Πρωτοδικείου και του Δικαστηρίου.

38 Η LR A/S ζητεί από το Δικαστήριο:

– να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση LR AF 1998 κατά Επιτροπής·

– να ακυρώσει την επίδικη απόφαση που της επέβαλε πρόστιμο ή, τουλάχιστον, να μειώσει ουσιωδώς το ύψος του προστίμου αυτού ή, επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση στο Πρωτοδικείο·

– να κρίνει παράνομες, βάσει του άρθρου 184 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 241 ΕΚ), τις κατευθυντήριες γραμμές·

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

39 Η Brugg ζητεί από το Δικαστήριο:

– να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση Brugg Rohrsysteme κατά Επιτροπής, καθώς και να ακυρώσει τα άρθρα 1 και 3 της επίδικης αποφάσεως·

– επικουρικώς, να μειώσει το ύψος του προστίμου που της επιβλήθηκε με την επίδικη απόφαση·

– εν πάση περιπτώσει, να καταδικάσει την Επιτροπή στα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η εν λόγω αναιρεσείουσα στο πλαίσιο των διαδικασιών ενώπιον του Πρωτοδικείου και του Δικαστηρίου.

40 Η LR GmbH ζητεί από το Δικαστήριο:

– να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση Lögstör Rör κατά Επιτροπής και να αποφανθεί οριστικά ως εξής: να ακυρώσει την επίδικη απόφαση καθόσον αφορά την εν λόγω αναιρεσείουσα ή, επικουρικώς, να μειώσει το ύψος του προστίμου και να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα·

– επικουρικότερον, να αναιρέσει την εν λόγω αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και να αναπέμψει την υπόθεση στο Πρωτοδικείο για να αποφανθεί επ’ αυτής.

41 Η ABB ζητεί από το Δικαστήριο:

– να αναιρέσει τα σημεία 2 και 3 του διατακτικού της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ABB Asea Brown Boveri κατά Επιτροπής·

– να ακυρώσει το άρθρο 3 της επίδικης αποφάσεως καθόσον αφορά την εν λόγω αναιρεσείουσα·

– να μειώσει περαιτέρω το ύψος του προστίμου που της επιβλήθηκε με την επίδικη απόφαση·

– επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση στο Πρωτοδικείο προκειμένου αυτό να αποφανθεί σύμφωνα με την απόφαση του Δικαστηρίου·

– να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα του συνόλου των διαδικασιών, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων στα οποία υποβλήθηκε η ABB στο πλαίσιο της αναιρετικής διαδικασίας.

42 Η Επιτροπή, σε εκάστη των υπό κρίση υποθέσεων, ζητεί από το Δικαστήριο:

– να επικυρώσει τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις·

– να καταδικάσει τους αναιρεσείοντες στα δικαστικά έξοδα της δίκης.

V – Οι λόγοι αναιρέσεως των αναιρεσιβαλλομένων αποφάσεων

43 Η Dansk Rørindustri προβάλλει τρεις λόγους αναιρέσεως:

– παράβαση του κανονισμού 17 και παραβίαση των αρχών της αναλογικότητας και της ίσης μεταχειρίσεως, καθόσον το Πρωτοδικείο δεν έλαβε υπόψη τον λόγο που αφορά το γεγονός ότι το ύψος του προστίμου που επιβλήθηκε στην αναιρεσείουσα αυτή είναι δυσανάλογο σε σχέση με τη διαπραχθείσα παράβαση·

– παράβαση του κανονισμού 17 και παραβίαση των αρχών της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της μη αναδρομικότητας, καθόσον το Πρωτοδικείο δεν έλαβε υπόψη τον λόγο που αφορά το γεγονός ότι το ύψος του προστίμου που επιβλήθηκε στην εν λόγω αναιρεσείουσα καθορίστηκε βάσει των αρχών των κατευθυντηρίων γραμμών, μολονότι αυτές διαφέρουν σημαντικά από τις αρχές που ίσχυαν κατά τον χρόνο των καταλογισθεισών πράξεων, της ανακοινώσεως των αιτιάσεων και της ακροάσεως·

– προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας, καθόσον το Πρωτοδικείο δεν έλαβε υπόψη τον λόγο που αφορά το γεγονός ότι, κατά τη διοικητική διαδικασία, η Dansk Rørindustri δεν είχε τη δυνατότητα να εκφράσει την άποψή της σχετικά με τις τροποποιήσεις που επέφεραν οι κατευθυντήριες γραμμές στην πρακτική της Επιτροπής όσον αφορά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου που επιβάλλεται για παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού.

44 Ο όμιλος Henss/Isoplus προβάλλει επτά λόγους αναιρέσεως, μεταξύ των οποίων ορισμένοι έχουν πολλά σκέλη:

– έλλειψη νομιμότητας των κατευθυντηρίων γραμμών λόγω:

– της αναρμοδιότητας της Επιτροπής·

– της παραβιάσεως της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως·

– της προσβολής των δικαιωμάτων άμυνας·

– της παραβιάσεως της αρχής της μη αναδρομικότητας·

– προσβολή του δικαιώματος ακροάσεως όσον αφορά την εφαρμογή των κατευθυντηρίων γραμμών κατά τον καθορισμό του ύψους των προστίμων·

– παράβαση του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 κατά τον καθορισμό του ύψους των προστίμων λόγω:

– της μη εφαρμογής στις οικείες εταιρίες της ανακοινώσεως σχετικά με τη συνεργασία·

– της προσβολής των δικαιωμάτων άμυνας ως θεμελιώδους δικαιώματος κατά την εκτίμηση των επιβαρυντικών περιστάσεων·

– παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, λόγω των συνεπειών που αντλήθηκαν από τη συμμετοχή των οικείων εταιριών σε σύσκεψη με αντικείμενο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό·

– παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, λόγω της συγκέντρωσης των οικείων εταιρειών στον όμιλο Henss/Isoplus και του καταλογισμού της παραβάσεως στον όμιλο αυτό ως «επιχείρηση»·

– διαδικαστική πλημμέλεια, λόγω της αρνήσεως του Πρωτοδικείου να διατάξει την ακρόαση μαρτύρων, στο πλαίσιο της διεξαγωγής αποδείξεων, όπως ζήτησε ο αναιρεσείων·

– διαδικαστική πλημμέλεια, λόγω ορισμένων αντιφάσεων μεταξύ της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως και της δικογραφίας.

45 Η KE KELIT προβάλλει πέντε λόγους αναιρέσεως:

– παραβίαση των αρχών της ίσης μεταχειρίσεως και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, λόγω του καθορισμού του προστίμου βάσει των κατευθυντηρίων γραμμών·

– παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, όσον αφορά τη διάρκεια της παραβάσεως·

– παραβίαση της αρχής της μη αναδρομικότητας·

– προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας·

– παράβαση της υποχρέωσης αιτιολογήσεως.

46 Η LR A/S προβάλλει τέσσερις λόγους αναιρέσεως:

– παραβίαση των αρχών της αναλογικότητας και της ίσης μεταχειρίσεως, καθώς και παράβαση του κανονισμού 17, λόγω του ότι το πρόστιμο ήταν υπερβολικό και συνεπαγόταν διακρίσεις, και, επικουρικώς, έλλειψη νομιμότητας των κατευθυντηρίων γραμμών·

– παραβίαση των αρχών της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της μη αναδρομικότητας, καθώς και παράβαση του άρθρου 190 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρου 253 ΕΚ), καθόσον η Επιτροπή απέστη εσφαλμένως από την προηγούμενη πρακτική της όσον αφορά τη συνεργασία και εφάρμοσε αναδρομικώς τις κατευθυντήριες γραμμές καθώς και ένα αυστηρότερο κώδικα σχετικά με τη συνεργασία, και, τουλάχιστον, λόγω του ότι δεν αιτιολογήθηκε η αναδρομική αυτή εφαρμογή·

– ανεπαρκή συνεκτίμηση των ελαφρυντικών περιστάσεων που μπορούσαν να εφαρμοστούν στην εν λόγω αναιρεσείουσα·

– ανεπαρκή συνεκτίμηση της συνεργασίας της αναιρεσείουσας αυτής.

47 Η Brugg προβάλλει πέντε λόγους αναιρέσεως:

– παραβίαση των αρχών της μη αναδρομικότητας, της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της χρηστής διοικήσεως, λόγω της εφαρμογής των κατευθυντηρίων γραμμών για τον καθορισμό του ύψους του προστίμου·

– παραβίαση της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, λόγω της αλλαγής της μεθόδου υπολογισμού του προστίμου μετά τη συνεργασία της εν λόγω αναιρεσείουσας·

– προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας λόγω της εφαρμογής των κατευθυντηρίων γραμμών, χωρίς να ακουστεί η αναιρεσείουσα αυτή·

– παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως λόγω της μη μειώσεως του βασικού ποσού που ελήφθη υπόψη για τον καθορισμό του προστίμου που επιβλήθηκε στην Brugg·

– σφάλματα κατά την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, όσον αφορά τη συμμετοχή της εν λόγω αναιρεσείουσας στον εμπορικό αποκλεισμό της Powerpipe.

48 Η LR GmbH προβάλλει τέσσερις λόγους αναιρέσεως:

– παραβίαση των αρχών της μη αναδρομικότητας και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, λόγω της αναδρομικής εφαρμογής των κατευθυντηρίων γραμμών·

– παράβαση του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17 και παραβίαση της αρχής της νομιμότητας της διοικητικής δράσης, λόγω της μη τηρήσεως εκ μέρους της Επιτροπής, κατά την άσκηση της εξουσίας εκτιμήσεως, των ορίων που συνοδεύουν την παροχή της εξουσίας αυτής και τα οποία προβλέπονται στην εν λόγω διάταξη, καθώς και λόγω εσφαλμένης ασκήσεως της εξουσίας αυτής κατά τη συγκεκριμένη εφαρμογή της ίδιας αυτής διατάξεως, συνεπεία της παραβιάσεως των αρχών της αναλογικότητας και της ίσης μεταχειρίσεως εις βάρος της LR GmbH·

– παράβαση της υποχρέωσης αιτιολογήσεως που προβλέπεται στο άρθρο 190 της Συνθήκης, καθόσον η επίδικη απόφαση δεν περιέχει αιτιολογία όσον αφορά την αναδρομική εφαρμογή των κατευθυντηρίων γραμμών·

– προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας λόγω του ότι η Επιτροπή δεν σεβάστηκε το δικαίωμα ακροάσεως της εν λόγω αναιρεσείουσας όσον αφορά την αναδρομική εφαρμογή των κατευθυντηρίων γραμμών.

49 Η ABB προβάλλει τρεις λόγους αναιρέσεως:

– παράβαση των άρθρων 44, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, και 48, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου όσον αφορά την απόφαση του Πρωτοδικείου να απορρίψει ως απαράδεκτη μια συνημμένη στο υπόμνημα απαντήσεως νομική γνωμοδότηση·

– παραβίαση της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, καθόσον, ενόψει ιδίως της ανακοινώσεως σχετικά με τη συνεργασία, η εν λόγω αναιρεσείουσα μπορούσε να έχει εμπιστοσύνη στη σταθερή πρακτική της Επιτροπής όσον αφορά τον υπολογισμό του ύψους του προστίμου, οπότε η Επιτροπή δεν μπορούσε να αποστεί αυθαίρετα από την πρακτική αυτή·

– παράβαση του άρθρου 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, καθόσον το Πρωτοδικείο ενέκρινε τον εκ μέρους της Επιτροπής καθορισμό της σοβαρότητας της παραβάσεως που διέπραξε η ABB, χωρίς να λάβει υπόψη τον κύκλο εργασιών της ABB στη σχετική αγορά.

VI – Επί των αιτήσεων αναιρέσεως

50 Κατόπιν ακροάσεως των διαδίκων και του γενικού εισαγγελέα επί του σημείου αυτού, πρέπει, λόγω συνάφειας, να συνεκδικαστούν οι υπό κρίση υποθέσεις προς έκδοση κοινής αποφάσεως, σύμφωνα με το άρθρο 43 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.

A – Επί των διαδικαστικών λόγων αναιρέσεως

51 Πρέπει να εξεταστούν κατ’ αρχάς οι λόγοι αναιρέσεως τους οποίους προέβαλαν ο όμιλος Henss/Isoplus και η ABB και οι οποίοι αντλούνται από ορισμένες παραβάσεις του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου.

1. Επί του λόγου αναιρέσεως που αντλείται από παράβαση του άρθρου 68, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, καθόσον το Πρωτοδικείο απέρριψε το αίτημα του ομίλου Henss/Isoplus να εξετάσει ορισμένους μάρτυρες στο πλαίσιο διεξαγωγής αποδείξεων

52 Με τον έκτο λόγο του αναιρέσεως, ο όμιλος Henss/Isoplus προσάπτει στο Πρωτοδικείο ότι απέρριψε, στις σκέψεις 36 έως 38 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής, το αίτημά του να διατάξει την εξέταση ως μαρτύρων των Boysen, B. Hansen, N. Hansen, Hybschmann, Jespersen και Volandt, σύμφωνα με το άρθρο 68, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου. Οι σκέψεις αυτές παρουσιάζουν διαδικαστική πλημμέλεια.

53 Αντίθετα προς τη σκέψη 37 της εν λόγω αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το αίτημα περί εξετάσεως των έξι ως άνω προσώπων ανέφερε τα πραγματικά περιστατικά επί των οποίων έπρεπε να διαταχθεί η εξέταση μαρτύρων. Στο σημείο 72 του δικογράφου της προσφυγής του ομίλου Henss/Isoplus που κατατέθηκε ενώπιον του Πρωτοδικείου, αναφερόταν ότι το αίτημα αυτό είχε υποβληθεί για να αποδειχθεί ότι οι επιχειρήσεις του εν λόγω ομίλου δεν είχαν μετάσχει στη σύμπραξη πριν από τον Οκτώβριο του 1994.

54 Ο λόγος αυτός αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.

55 Συγκεκριμένα, από τη σκέψη 34 της ίδιας αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως προκύπτει ότι το Πρωτοδικείο σημείωσε πράγματι ότι η κατάθεση αυτή των μαρτύρων ζητήθηκε «προς απόδειξη ότι οι προσφεύγουσες ή ο όμιλος Henss/Isoplus δεν μετέσχον σε παράνομη πρακτική ή παράνομο μέτρο ή κάθε ανάλογη συμπεριφορά κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης […] πριν από τον Οκτώβριο 1994».

56 Το Πρωτοδικείο υπενθύμισε ωστόσο στη σκέψη 36 της εν λόγω αποφάσεως ότι, κατά το άρθρο 68, παράγραφος 1, τελευταίο εδάφιο, του Κανονισμού Διαδικασίας του, στην αίτηση διαδίκου για την εξέταση μάρτυρα πρέπει να αναφέρονται με ακρίβεια τα πραγματικά περιστατικά για τα οποία πρέπει να εξεταστεί ο μάρτυρας και οι λόγοι που δικαιολογούν την εξέτασή του.

57 Στην επόμενη σκέψη της αποφάσεως αυτής, το Πρωτοδικείο τόνισε ότι στο δικόγραφο της προσφυγής, ιδίως στα σημεία 20, 40, 50, 66 έως 71, 94, 96, 125 και 142, κατονομάζονταν ορισμένα πρόσωπα τα οποία θα μπορούσαν να καταθέσουν ως μάρτυρες όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά που εκτίθενται σε κάθε ένα από τα σημεία αυτά, αλλ’ ότι τα ονόματα των έξι προσώπων των οποίων η εξέταση ζητήθηκε ρητώς ενώπιον του Πρωτοδικείου δεν περιλαμβάνονταν στα σημεία αυτά. Το Πρωτοδικείο διαπίστωσε ότι, ως εκ τούτου, όσον αφορά τα έξι αυτά πρόσωπα, ο όμιλος Henss/Isoplus είχε παραλείψει να αναφέρει με ακρίβεια, καθ’ οιονδήποτε τρόπο, τα πραγματικά περιστατικά για τα οποία θα έπρεπε να εξεταστούν ως μάρτυρες.

58 Το Πρωτοδικείο άντλησε τη συνέπεια, στη σκέψη 38 της ίδιας αποφάσεως, ότι δεν έπρεπε να δοθεί συνέχεια στο αίτημα εξετάσεως μαρτύρων, χωρίς να απαιτείται να εξεταστεί η σκοπιμότητα της εξετάσεως των ως άνω έξι προσώπων.

59 Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το Πρωτοδικείο αντιμετώπιζε, αφενός, ένα σημαντικό σύνολο συγκεκριμένων πραγματικών περιστατικών για την απόδειξη των οποίων ο όμιλος Henss/Isoplus είχε προτείνει με το δικόγραφο της προσφυγής την ενδεχόμενη εξέταση μιας σειράς προσώπων και, αφετέρου, ένα τυπικό αίτημα εξετάσεως έξι άλλων προσώπων ως μαρτύρων σύμφωνα με το άρθρο 68, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, το οποίο διατυπώθηκε επίσης με την προσφυγή αυτή, προκειμένου να αποδειχθεί γενικώς ότι οι οικείες επιχειρήσεις του εν λόγω ομίλου δεν είχαν μετάσχει στη σύμπραξη πριν από τον Οκτώβριο του 1994, χωρίς ωστόσο να περιλαμβάνεται στο δικόγραφο αυτό αναφορά στα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά των οποίων προτεινόταν η απόδειξη.

60 Ενόψει της προφανούς ασάφειας στο σημείο αυτό ενός ογκώδους πάντως δικογράφου προσφυγής, το Πρωτοδικείο ορθώς έκρινε ότι το αίτημα για την εξέταση των έξι ως άνω προσώπων δεν ανέφερε με ακρίβεια τα πραγματικά περιστατικά για τα οποία έπρεπε να εξεταστούν τα πρόσωπα αυτά ως μάρτυρες.

61 Ο όμιλος Henss/Isoplus υποστηρίζει επιπλέον ότι η εξέταση και άλλων προσώπων πέραν των εν λόγω έξι έπρεπε να κατανοηθεί όχι ως απλή προσφορά αποδείξεως, αλλά ως αίτηση για την εξέταση μαρτύρων, κατά την έννοια του άρθρου 68, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου.

62 Με την αιτίαση αυτή, ο όμιλος Henss/Isoplus προσάπτει συνεπώς στο Πρωτοδικείο ότι παραμόρφωσε επί του σημείου αυτού το περιεχόμενο της προσφυγής του.

63 Η αιτίαση αυτή δεν είναι βάσιμη.

64 Από το δικόγραφο αυτό της προσφυγής, ιδίως δε από το σημείο 145 στο οποίο αναφέρεται εξάλλου ειδικότερα ο εν λόγω αναιρεσείων, προκύπτει ότι αυτός ο ίδιος έκανε τη διάκριση μεταξύ των προτεινομένων αποδεικτικών μέσων κατά την έννοια του άρθρου 44, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου και της τυπικής αιτήσεώς του περί διεξαγωγής αποδείξεων, ήτοι για την εξέταση ως μαρτύρων έξι άλλων προσώπων βάσει του άρθρου 68, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας. Επομένως, δεν αποδείχθηκε παραμόρφωση του περιεχομένου της προσφυγής επί του σημείου αυτού.

65 Επικουρικώς, ο όμιλος Henss/Isoplus υποστηρίζει ότι, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η αίτηση της εξετάσεως ως μαρτύρων των οικείων προσώπων δεν υποβλήθηκε συμφώνως προς το εν λόγω άρθρο 68, παράγραφος 1, το Πρωτοδικείο όφειλε, εν πάση περιπτώσει, να διατάξει αυτεπαγγέλτως την εξέταση αυτή.

66 Δεδομένου ότι τα πρόστιμα που επιβάλλονται βάσει του δικαίου του ανταγωνισμού πρέπει να χαρακτηρίζονται ως «ποινικά» κατά την έννοια του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ, το Πρωτοδικείο οφείλει εν πάση περιπτώσει, σύμφωνα με την παράγραφο 3 της διατάξεως αυτής και τη γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου περί του δικαιώματος για δίκαιη δίκη, να κλητεύσει και να εξετάσει τους μάρτυρες υπερασπίσεως που όρισε ονομαστικώς ο καθού.

67 Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι το Πρωτοδικείο είναι αποκλειστικά αρμόδιο να κρίνει την ενδεχόμενη ανάγκη συμπληρώσεως των πληροφοριακών στοιχείων που διαθέτει στις υποθέσεις των οποίων επιλαμβάνεται (βλ., μεταξύ άλλων, τις αποφάσεις της 30ής Σεπτεμβρίου 2003, C-57/00 P και C-61/00 P, Freistaat Sachsen κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003, σ. I-9975, σκέψη 47, και της 7ης Οκτωβρίου 2004, C-136/02 P, Mag Instrument κατά ΓΕΕΑ, μη δημοσιευθείσα ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 76).

68 Επιπλέον, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο στο πλαίσιο υποθέσεως αφορώσας το δίκαιο του ανταγωνισμού, ακόμη και όταν μια αίτηση εξετάσεως μαρτύρων, που υποβάλλεται με το δικόγραφο της προσφυγής, αναφέρει με ακρίβεια τα πραγματικά περιστατικά για τα οποία επιβάλλεται εξέταση μάρτυρα ή μαρτύρων και οι λόγοι που δικαιολογούν την εξέτασή του[ς], εναπόκειται στο Πρωτοδικείο να εκτιμήσει τη χρησιμότητα της αιτήσεως σε σχέση με το αντικείμενο της διαφοράς και την αναγκαιότητα να προχωρήσει στην εξέταση των προταθέντων μαρτύρων (απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 1998, C-185/95 P, Baustahlgewebe κατά Επιτροπής, Συλλογή 1998, σ. I-8417, σκέψη 70).

69 Το ότι το Πρωτοδικείο διαθέτει συναφώς εξουσία εκτιμήσεως δεν μπορεί να αμφισβητηθεί με την επίκληση, όπως πράττει ο όμιλος Henss/Isoplus, της γενικής αρχής του κοινοτικού δικαίου η οποία διαπνέεται από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ και σύμφωνα με την οποία κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα όπως η υπόθεσή του δικαστεί δικαίως, και, ειδικότερα, της αρχής που απορρέει από την παράγραφο 3, στοιχείο δ΄, του ίδιου αυτού άρθρου, σύμφωνα με την οποία κάθε κατηγορούμενος έχει, εξάλλου, δικαίωμα να επιτύχει την πρόσκληση και εξέταση των μαρτύρων υπερασπίσεως υπό τους αυτούς όρους που ισχύουν για τους μάρτυρες κατηγορίας, και η οποία αρχή συνιστά μια ιδιαίτερη πτυχή του δικαιώματος για δίκαιη δίκη.

70 Συγκεκριμένα, από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προκύπτει ότι η τελευταία αυτή διάταξη δεν αναγνωρίζει στον κατηγορούμενο ένα απόλυτο δικαίωμα να επιτύχει την εξέταση μαρτύρων ενώπιον δικαστηρίου και ότι εναπόκειται κατ’ αρχήν στο εθνικό δικαστήριο να αποφασίζει για το αν είναι αναγκαίο ή σκόπιμο να κλητεύσει ένα μάρτυρα (βλ., μεταξύ άλλων, ΕΔΔΑ, απόφαση Pisano κατά Ιταλίας της 27ης Ιουλίου 2000, η οποία δεν έχει δημοσιευθεί στο Recueil des arrêts et décisions, § 21· S.N. κατά Σουηδίας της 2ας Ιουλίου 2002, Recueil des arrêts et décisions, 2002-V, § 43, και Destrehem κατά Γαλλίας της 18ης Μαΐου 2004, η οποία δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στο Recueil des arrêts et décisions, § 39).

71 Σύμφωνα με τη νομολογία αυτή, το άρθρο 6, παράγραφος 3, της ΕΣΔΑ δεν επιβάλλει την κλήτευση οποιουδήποτε μάρτυρα, αλλ’ αποσκοπεί στην πλήρη ισότητα των όπλων, διασφαλίζοντας ότι η ένδικη διαδικασία, θεωρούμενη συνολικά, προσέφερε στον κατηγορούμενο μια πρόσφορη και επαρκή ευκαιρία να αμφισβητήσει τις υποψίες που τον βαρύνουν (βλ., μεταξύ άλλων, προπαρατεθείσα απόφαση Pisano κατά Ιταλίας, § 21).

72 Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται, όπως προκύπτει από τη σκέψη 21 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής, ότι το Πρωτοδικείο, στο πλαίσιο των μέτρων οργανώσεως της διαδικασίας, ζήτησε από τον όμιλο Henss/Isoplus να απαντήσει σε γραπτές ερωτήσεις και να προσκομίσει ορισμένα έγγραφα και ότι οι διάδικοι ανταποκρίθηκαν στα αιτήματα αυτά. Δεν πρέπει συνεπώς να προσάπτεται στο Πρωτοδικείο ότι παρέβη την υποχρέωσή του να εξετάσει τα πραγματικά περιστατικά (βλ. υπό την έννοια αυτή, προπαρατεθείσα απόφαση Baustahlgewebe κατά Επιτροπής, σκέψη 76).

73 Επιβάλλεται επιπλέον η διαπίστωση ότι, στις σκέψεις 137 έως 181 της εν λόγω αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Πρωτοδικείο εξέτασε ένα μεγάλο αριθμό εγγράφων που είχαν τοποθετηθεί στη δικογραφία για να καταλήξει ότι η Επιτροπή εδικαιούτο να προσάψει στον όμιλο Henss/Isoplus ότι συμμετείχε σε σύμπραξη από τον Οκτώβριο του 1991 μέχρι τον Οκτώβριο του 1994.

74 Εντεύθεν προκύπτει ότι ο εν λόγω αναιρεσείων είχε απολύτως τη δυνατότητα να αποδείξει ότι οι επιχειρήσεις που τον απαρτίζουν δεν είχαν μετάσχει στη σύμπραξη πριν από τον Οκτώβριο του 1994.

75 Επομένως, αντίθετα προς τα όσα υποστηρίζει ο ίδιος ο αναιρεσείων, το Πρωτοδικείο δεν ήταν υποχρεωμένο να διατάξει αυτεπαγγέλτως την εξέταση των οικείων μαρτύρων υπερασπίσεως.

76 Κατόπιν των προεκτεθέντων, ο εξετασθείς λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.

2. Επί του λόγου αναιρέσεως που η ABB αντλεί από παράβαση των άρθρων 44, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, και 48, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, λόγω του ότι το Πρωτοδικείο απέρριψε την προσκόμιση μιας νομικής γνωμοδοτήσεως που ήταν προσαρτημένη στο υπόμνημα απαντήσεως

77 Με τον πρώτο λόγο της αναιρέσεως, η ABB υποστηρίζει ότι, το Πρωτοδικείο, κρίνοντας, στις σκέψεις 112 έως 114 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ABB Asea Brown Boveri κατά Επιτροπής, ότι η νομική γνωμοδότηση του καθηγητή J. Schwarze (στο εξής: νομική γνωμοδότηση), που ήταν προσαρτημένη στο υπόμνημα απαντήσεως που κατέθεσε ενώπιον του Πρωτοδικείου, δεν μπορούσε να ληφθεί εν όλω ή εν μέρει υπόψη, παρέβη τα άρθρα 44, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, και 48, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας.

78 Με το πρώτο σκέλος του λόγου αυτού, η ABB προσάπτει στο Πρωτοδικείο ότι πλανήθηκε περί το δίκαιο κρίνοντας, στη σκέψη 112 της εν λόγω αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, ότι, σύμφωνα με το άρθρο 48, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, η προσκόμιση της νομικής γνωμοδοτήσεως δεν μπορούσε να γίνει δεκτή, καθόσον η γνωμοδότηση αυτή περιείχε ορισμένες γενικές αρχές που στηρίζουν ισχυρισμούς μη προβληθέντες με την ενώπιον του Πρωτοδικείου προσφυγή.

79 Δεδομένου ότι οι σκέψεις 115 έως 136 της ίδιας αποφάσεως αφορούν την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, το Πρωτοδικείο στηρίχτηκε συναφώς στην παραδοχή ότι ο λόγος αυτός αφορά μόνον την αρχή αυτή, οπότε κάθε άλλη αρχή του διοικητικού δικαίου η οποία αναλυόταν στη νομική γνωμοδότηση συνιστούσε νέο ισχυρισμό και, κατά συνέπεια, ήταν απαράδεκτη κατά την έννοια του άρθρου 48, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου.

80 Η νομική όμως γνωμοδότηση, αναφερόμενη ιδίως σε ορισμένες αρχές του διοικητικού δικαίου, απλώς ανέπτυσσε επιχειρήματα που διασαφήνιζαν τη συγκεκριμένη νομική βάση και κυρίως το περιεχόμενο της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Τα επιχειρήματα αυτά αποσκοπούσαν κατ’ ουσίαν να αποδείξουν ότι η διακριτική ευχέρεια της Επιτροπής κατά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου ήταν περιορισμένη υπό τις περιστάσεις των υπό κρίση υποθέσεων.

81 Επομένως, η νομική γνωμοδότηση περιείχε μόνον επιχειρήματα τα οποία προβλήθηκαν προς στήριξη ενός ισχυρισμού ο οποίος είχε ήδη προβληθεί με το δικόγραφο της ενώπιον του Πρωτοδικείου προσφυγής, αλλά δεν περιείχε νέον ισχυρισμό.

82 Συναφώς, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η εν λόγω γνωμοδότηση, η οποία απαρτίζεται συνολικά από 101 παραγράφους, αναπτύσσει μεταξύ άλλων έξι αρχές του κοινοτικού δικαίου, ήτοι την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, την αρχή του αυτοπεριορισμού της διοικήσεως (self-binding), την αρχή του estoppel, την αρχή της δίκαιης διοικήσεως, την αρχή venire contra factum proprium και το δικαίωμα για δίκαιη δίκη, καθώς και την προστασία των δικαιωμάτων άμυνας.

83 Από την παράγραφο 19 της νομικής γνωμοδοτήσεως προκύπτει ότι οι αρχές αυτές εξετάζονται προκειμένου να καθοριστεί αν το κοινοτικό δίκαιο περιέχει κανόνες που περιορίζουν τη διακριτική ευχέρεια της Επιτροπής να επιβάλλει πρόστιμο στον τομέα του δικαίου του ανταγωνισμού και οι οποίοι απαγορεύουν στο θεσμικό αυτό όργανο να αλλάξει την καθιερωμένη πρακτική του όσον αφορά τον καθορισμό του ύψους των προστίμων και να εφαρμόσει τη νέα πρακτική του σε μια περίπτωση όπως η υπό κρίση.

84 Η παράγραφος 43 της γνωμοδοτήσεως αυτής αναφέρει ότι εκάστη των αρχών αυτών μπορεί, από διάφορες απόψεις και ενδεχομένως σε διαφορετικούς βαθμούς, να περιορίσει την εν λόγω διακριτική ευχέρεια της Επιτροπής.

85 Στις παραγράφους 44 έως 96 της νομικής γνωμοδοτήσεως, εκάστη των εν λόγω αρχών αναλύεται χωριστά και εφαρμόζεται στην υπό κρίση περίπτωση.

86 Στις παραγράφους 97 έως 101 της γνωμοδοτήσεως αυτής, συνάγεται το συμπέρασμα ότι, εν προκειμένω, η διακριτική ευχέρεια της Επιτροπής ήταν πράγματι περιορισμένη, υπό την έννοια ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να αποστεί της προηγούμενης πρακτικής της.

87 Στο σημείο 98 της εν λόγω γνωμοδοτήσεως, αναφέρεται ότι οι αρχές αυτές, στον βαθμό που είναι δεσμευτικές, είναι παρόμοιες.

88 Από την οικονομία και το περιεχόμενο της νομικής γνωμοδοτήσεως προκύπτει ότι, ναι μεν υφίστανται ορισμένες αλληλοεπικαλύψεις μεταξύ των αρχών του διοικητικού δικαίου που προβάλλονται στη γνωμοδότηση αυτή και των λόγων ακυρώσεως που προβλήθηκαν με την προσφυγή, πλην όμως το αντικείμενο της εν λόγω γνωμοδοτήσεως σαφώς δεν περιορίζεται στην έκθεση των επιχειρημάτων που διασαφηνίζουν ή ενισχύουν τον λόγο που αφορά την προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, όπως υποστηρίζει η ABB, αλλά συνίσταται στην ανάπτυξη ορισμένων αυτοτελών αρχών, με σκοπό να αποδειχθεί ότι, εν προκειμένω, η Επιτροπή δεν μπορούσε να αποστεί της προηγούμενης πρακτικής της όσον αφορά τον καθορισμό του ύψους των προστίμων. Συναφώς, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης δεν συνιστά παρά μία από τις έξι αρχές που αναπτύσσονται προς τούτο.

89 Επομένως, όπως υποστήριξε η Επιτροπή, από το κείμενο της νομικής γνωμοδοτήσεως προκύπτει ότι αυτή αποσκοπούσε να προβάλει ορισμένες αρχές οι οποίες δεν είχαν προβληθεί με την προσφυγή ενώπιον του Πρωτοδικείου.

90 Κατόπιν των προεκτεθέντων, το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως που προέβαλε η ABB πρέπει να απορριφθεί.

91 Με το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η ίδια αναιρεσείουσα υποστηρίζει ότι το Πρωτοδικείο πλανήθηκε περί το δίκαιο, κρίνοντας, στη σκέψη 113 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ABB Asea Brown Boveri κατά Επιτροπής, ότι η νομική γνωμοδότηση δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη εν όλω ή εν μέρει, δεδομένου ότι, σύμφωνα με το άρθρο 44, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, το δικόγραφο της προσφυγής πρέπει να περιέχει το αντικείμενο της διαφοράς και συνοπτική έκθεση των ισχυρισμών των οποίων γίνεται επίκληση.

92 Το Πρωτοδικείο δεν διαπίστωσε κανένα ελάττωμα στο δικόγραφο της προσφυγής ή στο υπόμνημα απαντήσεως που να μπορεί να δικαιολογήσει την εφαρμογή της εν λόγω διατάξεως. Κατά συνέπεια, κακώς έκρινε ότι η ABB θέλησε να αντισταθμίσει έναν ανεπαρκή λόγο ακυρώσεως με μια συνολική παραπομπή στη νομική γνωμοδότηση. Επιπλέον, τίποτα δεν δικαιολογούσε την επίκληση κατ’ αναλογία της εν λόγω διατάξεως του Κανονισμού Διαδικασίας του Πρωτοδικείου, όπως έπραξε το Πρωτοδικείο στην ίδια σκέψη της εν λόγω αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως.

93 Συναφώς, πρέπει να εξεταστεί η συλλογιστική που ακολούθησε το Πρωτοδικείο στην σκέψη 113 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως ABB Asea Brown Boveri κατά Επιτροπής.

94 Το Πρωτοδικείο υπενθύμισε ότι από το άρθρο 44, παράγραφος 1, στοιχείο γ΄, του Κανονισμού Διαδικασίας προκύπτει ότι τα νομικά και πραγματικά στοιχεία στα οποία στηρίζεται μια προσφυγή πρέπει να προκύπτουν, τουλάχιστον συνοπτικά, από το ίδιο το κείμενο του δικογράφου της προσφυγής και ότι δεν αρκεί συνεπώς το δικόγραφο να κάνει αναφορά σε τέτοια στοιχεία περιλαμβανόμενα σε παράρτημά του.

95 Το Πρωτοδικείο αναφέρθηκε μεταξύ άλλων στην πάγια νομολογία του Δικαστηρίου που αφορά την υποχρέωση της Επιτροπής, σε κάθε δικόγραφο προσφυγής ασκούμενης βάσει του άρθρου 226 ΕΚ, να αναφέρει τις συγκεκριμένες αιτιάσεις επί των οποίων το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί, καθώς και, τουλάχιστον συνοπτικά, τα νομικά και πραγματικά στοιχεία στα οποία στηρίζονται οι αιτιάσεις αυτές.

96 Συναφώς, προκύπτει πράγματι από τη νομολογία αυτή ότι δεν εκπληρούται η υποχρέωση αυτή αν οι αιτιάσεις της Επιτροπής δεν διατυπώνονται στο δικόγραφο της προσφυγής παρά μόνο υπό μορφή παραπομπής στους λόγους που αναφέρονται στο έγγραφο οχλήσεως και στην αιτιολογημένη γνώμη ή ακόμη στο τμήμα του δικογράφου της προσφυγής που αφορά το νομικό πλαίσιο (βλ., υπό την έννοια αυτή, μεταξύ άλλων, προπαρατεθείσες αποφάσεις της 31ης Μαρτίου 1992, C-52/90, Επιτροπή κατά Δανίας, Συλλογή 1992, σ. I-2187, σκέψεις 17 και 18· της 23ης Οκτωβρίου 1997, C-375/95, Επιτροπή κατά Ελλάδας, Συλλογή 1997, σ. I‑5981, σκέψη 35, και της 29ης Νοεμβρίου 2001, C-202/99, Επιτροπή κατά Ιταλίας, Συλλογή 2001, σ. I-9319, σκέψεις 20 και 21).

97 Το Πρωτοδικείο υπενθύμισε επίσης ότι δεν είναι αρμόδιο να αναζητά και να εντοπίζει, στα παραρτήματα, τους ισχυρισμούς που θα μπορούσε να θεωρήσει ότι συνιστούν τη βάση της προσφυγής, δεδομένου ότι τα παραρτήματα επιτελούν απλώς λειτουργία αποδεικτικών και διευκρινιστικών στοιχείων.

98 Ενόψει των στοιχείων αυτών, το Πρωτοδικείο κατέληξε ότι, ομοίως, δεν είναι βεβαίως αρμόδιο, δεδομένου ότι ένα τμήμα της νομικής γνωμοδοτήσεως δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη, να αναζητήσει και να εντοπίσει, στη γνωμοδότηση αυτή, τα χωρία που θα μπορούσαν να ληφθούν υπόψη ως παραρτήματα που στηρίζουν και συμπληρώνουν τα υπομνήματα της ABB σε συγκεκριμένα σημεία.

99 Το συμπέρασμα αυτό, λαμβανομένων υπόψη των σκέψεων που διατυπώθηκαν πριν από αυτό, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η αμιγώς αποδεικτική και διευκρινιστική λειτουργία που επιτελούν τα παραρτήματα συνεπάγεται ότι, στον βαθμό που η νομική γνωμοδότηση περιέχει, πέραν από νέους συνεπώς απαράδεκτους ισχυρισμούς, νομικά στοιχεία στα οποία στηρίζονται ορισμένοι ισχυρισμοί που διατυπώνονται με το δικόγραφο της προσφυγής, τα στοιχεία αυτά πρέπει να περιλαμβάνονται στο κείμενο του υπομνήματος απαντήσεως στο οποίο είναι προσαρτημένη η γνωμοδότηση αυτή ή, τουλάχιστον, να προσδιορίζονται επαρκώς στο υπόμνημα αυτό.

100 Χρησιμοποιώντας τα κριτήρια αυτά και κρίνοντας ότι, εν προκειμένω, τα εν λόγω κριτήρια δεν πληρούνται, το Πρωτοδικείο ουδόλως πλανήθηκε περί το δίκαιο.

101 Επιπλέον, το Πρωτοδικείο δεν παραμόρφωσε συναφώς το περιεχόμενο του υπομνήματος απαντήσεως που κατατέθηκε ενώπιόν του. Επιβάλλεται, συγκεκριμένα, η διαπίστωση ότι στο σημείο 31 του εν λόγω υπομνήματος γίνεται απλώς συνολική παραπομπή στη νομική γνωμοδότηση. Επιπλέον, το γεγονός που προβάλλει η ABB ότι, σε ορισμένα σημεία του ίδιου υπομνήματος, γίνονται παραπομπές, υπό μορφή υποσημειώσεων, σε ορισμένα χωρία της γνωμοδοτήσεως αυτής δεν μπορεί να θέσει εν αμφιβόλω το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Πρωτοδικείο επί του σημείου αυτού.

102 Υπό τις συνθήκες αυτές, ο εξεταζόμενος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.

B – Επί των ουσιαστικών λόγων αναιρέσεως, που αφορούν στον καταλογισμό της παραβάσεως

103 Πρέπει να εξεταστούν, δεύτερον, οι ουσιαστικοί ισχυρισμοί τους οποίους προέβαλε ο όμιλος Henss/Isoplus και η Brugg και με τους οποίους οι αναιρεσείοντες αυτοί αμφισβητούν τις αναιρεσιβαλλόμενες αποφάσεις που τους αφορούν όσον αφορά ορισμένα σημεία σχετικά με τη δυνατότητα καταλογισμού σ’ αυτούς της παραβάσεως, καταλογισμού ο οποίος περιέχεται στην επίδικη απόφαση και επιβεβαιώθηκε από το Πρωτοδικείο.

1. Επί του λόγου που αντλείται από παράβαση του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης λόγω του ότι συμπεριλήφθησαν ορισμένες επιχειρήσεις στον όμιλο Henss/Isoplus και καταλογίστηκε η παράβαση στον όμιλο αυτό ως «επιχείρηση» κατά την έννοια της διατάξεως αυτής

104 Με τον πέμπτο λόγο του αναιρέσεως, ο όμιλος Henss/Isoplus προσάπτει στο Πρωτοδικείο ότι έκρινε, στις σκέψεις 54 έως 68 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής, ότι με την επίδικη απόφαση ορθώς η Επιτροπή συμπεριέλαβε ορισμένες επιχειρήσεις στον όμιλο αυτόν και του καταλόγισε την παράβαση.

105 Ο αναιρεσείων αυτός υποστηρίζει, κατ’ αρχάς, ότι, στη σκέψη 66 της αναιρεσιβαλλομένης αυτής αποφάσεως, το Πρωτοδικείο πλανήθηκε περί το δίκαιο απορρίπτοντας το επιχείρημά του ότι μια επιχείρηση, κατά την έννοια των διατάξεων της Συνθήκης που αφορούν τον ανταγωνισμό, πρέπει αναγκαστικά να έχει νομική προσωπικότητα.

106 Αυτό όμως δεν συμβαίνει ούτε όσον αφορά τον όμιλο Henss/Isoplus, ακόμη και αν υποτεθεί ότι συνιστά οικονομική οντότητα, ούτε όσον αφορά τον κ. Henss ως πρόσωπο που ελέγχει, σύμφωνα με την ίδια αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, τις διάφορες επιχειρήσεις που ανήκουν στον εν λόγω όμιλο.

107 Ο όμιλος Henss/Isoplus ισχυρίζεται ότι η θέση του μπορεί να στηριχθεί στο άρθρο 1 του πρωτοκόλλου 22 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, της 2ας Μαΐου 1992 (ΕΕ 1994, L 1, σ. 3), από το οποίο απορρέει ότι ως «επιχείρηση» κατά την έννοια των περί ανταγωνισμού διατάξεων της Συνθήκης νοείται κάθε νομικός φορέας («Rechtssubjekt» στο γερμανικό κείμενο) που ασκεί δραστηριότητες εμπορικής ή οικονομικής φύσεως.

108 Τούτο επιβεβαιώνεται ειδικότερα από τη νομολογία του Δικαστηρίου που αφορά τις διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ στον τομέα του ανταγωνισμού (αποφάσεις της 13ης Ιουλίου 1962, 17/61 και 20/61, Klöckner-Werke και Hoesch κατά Ανωτάτης Αρχής, Συλλογή τόμος 1954-1964, σ. 787, και 19/61, Mannesmann κατά Ανωτάτης Αρχής, Συλλογή τόμος 1954-1964, σ. 791).

109 Σε άλλες αποφάσεις, ιδίως αυτές που παρέθεσε το Πρωτοδικείο στη σκέψη 66 της εν λόγω αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως, το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη οριστικά απαντήσει στο ζήτημα αρχής που αφορά το αν για να χαρακτηριστεί μια οντότητα ως επιχείρηση κατά την έννοια του δικαίου του ανταγωνισμού απαιτείται υπό όλες τις περιστάσεις η οντότητα αυτή να έχει νομική προσωπικότητα (αποφάσεις της 14ης Ιουλίου 1972, 48/69, ICI κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1972-1973, σ. 99· της 21ης Φεβρουαρίου 1973, 6/72, Europemballage και Continental Can κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1972-1973, σ. 445· της 12ης Ιουλίου 1984, 170/83, Hydrotherm, Συλλογή 1984, σ. 2999, και της 23ης Απριλίου 1991, C-41/90, Höfner και Elser, Συλλογή 1991, σ. I-1979).

110 Κατά τον αναιρεσείοντα αυτόν, ναι μεν είναι αληθές ότι η παράβαση την οποία διέπραξε μια επιχείρηση που έχει η ίδια νομική προσωπικότητα μπορεί να καταλογιστεί στη μητρική της εταιρία, που αποτελεί μια εταιρία χαρτοφυλακίου, οσάκις αυτή την ελέγχει και πρόκειται συνεπώς για την ίδια οικονομική ενότητα (βλ., μεταξύ άλλων, προπαρατεθείσες αποφάσεις ICI κατά Επιτροπής, και Europemballage και Continental Can κατά Επιτροπής), πλην όμως για τον καταλογισμό αυτό απαιτείται η ελέγχουσα οντότητα να έχει και η ίδια νομική προσωπικότητα.

111 Ένα φυσικό όμως πρόσωπο, όπως είναι εν προκειμένω ο κ. Henss, δεν μπορεί, υπό την ιδιότητά του και μόνον του εταίρου ή του κατόχου μεριδίων, να χαρακτηρισθεί ως «επιχείρηση» κατά την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης. Επομένως, η νομολογία αυτή δεν ασκεί εν προκειμένω επιρροή.

112 Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, η έννοια της επιχειρήσεως καλύπτει κάθε φορέα που ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς που τον διέπει και τον τρόπο της χρηματοδοτήσεώς του (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 19ης Φεβρουαρίου 2002, C-309/99, Wouters κ.λπ., Συλλογή 2002, σ. I-1577, σκέψη 46 και την παρατιθέμενη εκεί νομολογία).

113 Από τη νομολογία αυτή προκύπτει σαφώς ότι η έννοια της επιχειρήσεως κατά τις διατάξεις της Συνθήκης που αφορούν τον ανταγωνισμό δεν απαιτεί ο οικονομικός φορέας να έχει νομική προσωπικότητα. Ομοίως δεν πρόκειται, όπως υποστηρίζει ο όμιλος Henss/Isoplus, για μια ερμηνεία που περιορίζεται σε συγκεκριμένες υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις του Δικαστηρίου, όπως είναι οι προπαρατεθείσες αποφάσεις Hydrotherm ή Höfner και Elser, αλλά για μια ερμηνεία γενικής ισχύος.

114 Το επιχείρημα που αντλείται από τη γερμανική απόδοση του άρθρου 1 του πρωτοκόλλου 22 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο και, ειδικότερα, από την έννοια του «υποκειμένου δικαίου» («Rechtssubjekt») που περιλαμβάνεται σε αυτό δεν επιτρέπει να τεθεί εν αμφιβόλω η ερμηνεία αυτή.

115 Η έννοια του «υποκειμένου δικαίου» δεν αποκλείει κατ’ ανάγκη τα φυσικά πρόσωπα. Εν πάση περιπτώσει, η έννοια αυτή δεν εμφανίζεται σε καμία από τις λοιπές γλωσσικές αποδόσεις οι οποίες περιέχουν μόνον την έννοια του «φορέα».

116 Ο όμιλος Henss/Isoplus υποστηρίζει, εν συνεχεία, ότι οι επιχειρήσεις που δεν συνδέονται μεταξύ τους ούτε από την άποψη του κεφαλαίου ούτε από την άποψη του δικαίου των εταιριών και οι οποίες, ως εκ τούτου, δεν εξαρτώνται από μια επιχείρηση που τις ελέγχει δεν μπορούν να καταστούν όμιλος από το γεγονός και μόνον της υπάρξεως ενδεχομένων συνδέσμων μεταξύ φυσικών προσώπων που δεν αποτελούν επιχειρήσεις.

117 Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, η αντίθετη στον ανταγωνισμό συμπεριφορά μιας επιχειρήσεως μπορεί να καταλογιστεί σε άλλη όταν η πρώτη δεν έχει καθορίσει αυτοτελώς τη συμπεριφορά της στην αγορά, αλλά έχει ακολουθήσει ουσιαστικά τις οδηγίες της δεύτερης ενόψει ιδίως των οικονομικών και νομικών δεσμών που τις συνδέουν (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2000, C-294/98 P, Metsä-Serla κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 2000, σ. I-10065, σκέψη 27).

118 Είναι αληθές ότι το γεγονός και μόνον ότι το εταιρικό κεφάλαιο δύο διαφορετικών εμπορικών εταιριών ανήκει στο ίδιο πρόσωπο ή στην ίδια οικογένεια δεν αρκεί για να αποδειχθεί η ύπαρξη, μεταξύ των δύο αυτών εταιριών, οικονομικής ενότητας έχουσας ως συνέπεια, δυνάμει του κοινοτικού δικαίου περί ανταγωνισμού, οι ενέργειες της μιας να μπορούν να καταλογίζονται στην άλλη και η μία να μπορεί να υποχρεούται να καταβάλει πρόστιμο για λογαριασμό της άλλης (βλ. απόφαση της 2ας Οκτωβρίου 2003, C-196/99 P, Aristrain κατά Επιτροπής, Συλλογή 2003, σ. I-11005, σκέψη 99).

119 Ωστόσο, εν προκειμένω, το Πρωτοδικείο δεν συνήγαγε την ύπαρξη της οικονομικής ενότητας που συνιστά τον όμιλο Henss/Isoplus από το γεγονός και μόνον ότι οι οικείες επιχειρήσεις ελέγχονταν από την άποψη του εταιρικού κεφαλαίου τους από ένα και μόνο πρόσωπο, εν προκειμένω τον κ. Henss.

120 Συγκεκριμένα, από τις σκέψεις 56 έως 64 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής προκύπτει ότι το Πρωτοδικείο κατέληξε στην ύπαρξη της εν λόγω οικονομικής ενότητας με βάση ένα σύνολο στοιχείων που απεδείκνυαν τον εκ μέρους του κ. Henss έλεγχο των οικείων εταιριών, καθόσον ο κ. Henss, πέραν του ότι κατείχε άμεσα ή έμμεσα, αυτός ή η σύζυγός του, το σύνολο ή σχεδόν το σύνολο των εταιρικών μεριδίων, ασκούσε σημαντικά καθήκοντα στα διαχειριστικά όργανα των εταιριών αυτών, καθώς και το γεγονός ότι το πρόσωπο αυτό εκπροσωπούσε στις συσκέψεις των διευθυντών, όπως αναφέρεται στη σκέψη 20 της παρούσας αποφάσεως, τις διάφορες επιχειρήσεις και ότι στις επιχειρήσεις αυτές η σύμπραξη χορήγησε μία και μόνον ποσόστωση.

121 Ο όμιλος Henss/Isoplus υποστηρίζει τέλος, επικουρικώς, ότι οι διάφορες επιχειρήσεις τις οποίες ομαδοποίησε η Επιτροπή δεν ανήκουν σε έναν οικονομικό φορέα, καθόσον δεν στερήθηκαν της αυτοτέλειας και δεν εξαρτώνται από εξωτερικές οδηγίες. Με το επιχείρημα αυτό, ο εν λόγω αναιρεσείων υποστηρίζει ότι οι οικείες επιχειρήσεις δεν τελούσαν, κατά τον ένα ή τον άλλο τρόπο, υπό τον εκ των πραγμάτων έλεγχο του κ. Henss.

122 Συναφώς, πρέπει να τονισθεί ότι οι εκτιμήσεις που διατυπώνει το Πρωτοδικείο στις σκέψεις 56 έως 64 της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως HFB κ.λπ. κατά Επιτροπής, με τις οποίες σκοπείται η απόδειξη της υπάρξεως οικονομικής ενότητας, στηρίζεται σε μια σειρά διαπιστώσεων πραγματικού χαρακτήρα που δεν επιδέχονται συζήτηση στο πλαίσιο της αναιρετικής διαδικασίας, εκτός αν έχουν αλλοιωθεί κρίσιμα πραγματικά περιστατικά ή αποδεικτικά στοιχεία που υποβλήθηκαν στο Πρωτοδικείο ή αν η ουσιαστι