ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ

MARCO DARMON

της 7ης Ιουλίου 1992 ( *1 )

Περιεχόμενα

Εισαγωγή Η αγορά χαρτοπολτού — Το προϊόν — Οι παραγωγοί — Οι πελάτες — Ανακοινωθείσες τιμές και τιμές συναλλαγών — Η εξέλιξη της αγοράς πολτού Διαδικασία και απόφαση Ι — Λόγοι ακυρώσεως που αφορούν τη διαδικασία Α — Η απόφαση στηρίζεται σε ορισμένες αιτιάσεις που δεν περιλαμβάνονταν στη γνωστοποίηση αιτιάσεων 1) Η γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν αφορούσε την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών 2) Η διάρκεια της εναρμονισμένης πρακτικής α) Η διάρκεια της παραβάσεως μέχρι την ημερομηνία της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων β) Η διάρκεια της παραβάσεως που διαπιστώθηκε για ορισμένους παραγωγούς 3) Η ταυτότητα των μετεχόντων στην εναρμονισμένη πρακτική 4) Η συμμετοχή της St Anne στη Fides Β — Τα αποδεικτικά στοιχεία επί των οποίων στηρίζεται η απόφαση 1) Ol τιμές συναλλαγών 2) Τα έγγραφα σχετικά με τη Fides Γ — Η άρνηση διεξαγωγής κοινής ακροάσεως Δ — Η μη διαβούλευση με τη Συμβουλευτική Επιτροπή για τις Συμπράξεις και τις Δεσπόζουσες Θέσεις Πρόταση II — Η «γενική» εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές Α — Η έννοια της εναρμονισμένης πρακτικής Β — Η απόδειξη της υπάρξεως εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές χαρτοπολτού 1) Η παράλληλη συμπεριφορά των παραγωγών 1.1. Η παράλληλη εξέλιξη των ανακοινωθεισών τιμών 1.2. Το σύστημα ανακοινώσεων των τιμών 1.2.1. Το σύστημα ανακοινώσεων τιμών δημιούργησε τεχνητή διαφάνεια στην αγορά χαρτοπολτού και αποτελούσε σύστημα ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των παραγωγών α) Ο ρόλος των πελατών στη διάδοση των πληροφοριών σχετικά με τις ανακοινωθείσες τιμές 1) Οι επιχειρήσεις με κάθετη οργάνωση παραγωγής 2) Ο ρόλος των σημαντικών πελατών 3) Οι κοινοί πελάτες 4) Η οριζόντια επικοινωνία μεταξύ αγοραστών β) Τα κοινά πρακτορεία γ) Ο ειδικευμένος Τύπος 1.2.2. Το σύστημα των τριμηνιαίων ανακοινώσεων α) Ο μηχανισμός των τριμηνιαίων ανακοινώσεων δεν είναι επιβεβλημένος, ενόψει των αντικειμενικών συνθηκών της αγοράς 1) Ο τριμηνιαίος χαρακτήρας των ανακοινώσεων των τιμών 2) Η χρήση του δολαρίου ΗΠΑ από τις μη αμερικανικές επιχειρήσεις β) Η ταυτόχρονη πραγματοποίηση των ανακοινώσεων των τιμών 1.3. Η παράλληλη εξέλιξη των ανακοινωθεισών τιμών: απόδειξη της υπάρξεως εναρμονισμένης πρακτικής εντός της αγοράς χαρτοπολτού; 1.3.1. Η ανάλυση της Επιτροπής 1.3.2. Η πραγματογνωμοσύνη που διατάχθηκε από το Δικαστήριο α) Η συλλογιστική της Επιτροπής παρουσιάζεται υπεραπλουοτευμένη στην έκθεση πραγματογνωμοσύνης β) Η οικονομική μορφή λειτουργίας της αγοράς κατά την έκθεση πραγματογνωμοσύνης γ) Η μη εξέταση του ύψους των τιμών δ) Η περίοδος 1975-1977 ε) Οι διάφορες πλευρές του ζητήματος της ομοιομορφίας των τιμών 1) Ομοιόμορφες τιμές για την ίδια ποιότητα χαρτοπολτού 2) Ομοιόμορφες τιμές για διαφορετικές ποιότητες χαρτοπολτών 3) Ομοιόμορφες τιμές για διαφορετικούς πελάτες διαφορετικού μεγέθους 4) Ομοιόμορφες τιμές σε δολάρια ΗΠΑ για πελάτες εγκατεστημένους σε διάφορες χώρες στ) Εναρμονισμένη πρακτική ή συνθήκες της αγοράς; 1) Οι επιχειρήσεις που δεν ενεπλάκησαν στη διαδικασία 2) Οι αυξομειώσεις των μεριδίων αγοράς ζ) Η αγορά χαρτοπολτού πριν από το 1975 και μετά το 1981 1) Η αγορά πριν από το 1975 2) Η αγορά μετά το 1981 Συμπέρασμα 1.4. Η αιτιολογία της αποφάσεως 2) Οι άμεσες και έμμεσες ανταλλαγές πληροφοριών III — Εναρμονισμένη πρακτική στο πλαίσιο της ΚΕΑ IV — Εναρμονισμένη πρακτική στο πλαίσιο της Fides V — Οι ρήτρες απαγορεύσεως των εξαγωγών και των μεταπωλήσεων VI — Επηρεασμός του εμπορίου μεταξύ των κρατών μελών VII — Η αιτίαση περί διακρίσεων VIII — Η δέσμευση IX — Τα πρόστιμα 1) Δημιουργία διακρίσεων 2) Το -ύψος των προστίμων Χ — Επί των δικαστικών εξόδων

Κύριε Πρόεδρε,

Κύριοι δικαστές,

1. Last but not least (...)· Για πολλούς λόγους, αυτή είναι η έκφραση που μου έρχεται φυσιολογικά στα χείλη πριν αρχίσω να αναπτύσσω τις προτάσεις μου στη λεγόμενη «υπόθεση των χαρτοπολτών». Ο πρώτος λόγος είναι ότι η παρούσα υπόθεση θα είναι η τελευταία προσφυγή εταιριών σε θέματα ανταγωνισμού την οποία θα εκδικάσει το Δικαστήριο σε πρώτο και τελευταίο βαθμό. Λόγω του κριτηρίου που εφαρμόστηκε για την κατανομή των υποθέσεων που εκκρεμούσαν ενώπιον του Δικαστηρίου κατά τον χρόνο της ιδρύσεως του Πρωτοδικείου, το Δικαστήριο έπρεπε να εκδικάσει την παρούσα υπόθεση, ενόψει της φάσεως στην οποία είχε εισέλθει η διαδικασία. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι οι προτάσεις μου και η απόφαση του Δικαστηρίου θα αποτελέσουν την τελευταία φάση μιας μακράς διαδικασίας, κατά τη διάρκεια της οποίας υπήρξε μια δημόσια συνεδρίαση τον Ιανουάριο 1988, μια πρώτη απόφαση της ολομέλειας του Δικαστηρίου στις 27 Σεπτεμβρίου 1988, με την οποία απορρίφθηκε ο λόγος ακυρώσεως που αφορούσε την κατά τόπο εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, ακρόαση το 1990 των πρώτων πραγματογνωμόνων-«λογιστών» και, στη συνέχεια, τον Νοέμβριο 1991η δημόσια συνεδρίαση στην οποία συζητήθηκαν όλες οι πλευρές των προσφυγών και διατύπωσαν τις παρατηρήσεις τους οι ειδικοί επί οικονομικών θεμάτων που είχαν διοριστεί ως πραγματογνώμονες. Άλλωστε, ούτε η παρούσα υπόθεση ούτε η τελευταία αυτή φάση της στερούνται σημασίας. Λόγω του πραγματικά τεράστιου όγκου της δικογραφίας — που οφείλεται αφενός στην πληθώρα και τον περίπλοκο χαρακτήρα των αναπτυχθέντων επιχειρημάτων και αφετέρου στον αριθμό των προσφευγουσών — η παρούσα υπόθεση εξέρχεται των συνήθων ορίων.

2. Για τον λόγο αυτό αναγκάστηκα, προκειμένου να λάβω υπόψη διάφορους αντικειμενικούς επιτακτικούς λόγους και να μην εξέλθω, κατά την ανάπτυξη των προτάσεων μου, ορισμένων ευλόγων ορίων, να αγνοήσω ορισμένες πλευρές της επιχειρηματολογίας των διαδίκων, όταν θεωρούσα ότι δεν ήταν κρίσιμες για τη λύση που θα προτείνω στο Δικαστήριο.

3. Πριν προχωρήσω στην εξέταση μιας υποθέσεως, η οποία οπωσδήποτε συνέβαλε στην αύξηση της κοινοτικής ζητήσεως χαρτοπολτού, αν ληφθεί υπόψη ο όγκος των προσκομισθέντος εγγράφων, πρέπει οπωσδήποτε να υπενθυμίσω τα χαρακτηριστικά της αγοράς χαρτοπολτού και στη συνέχεια τις ουσιώδεις πλευρές της διαδικασίας και της προσβαλλομένης αποφάσεως.

Η αγορά χαρτοπολτού

Το προϊόν

4. Η προσβαλλόμενη απόφαση αφορά τον λευκασμένο θειικό χαρτοπολτό που χρησι-μοποείται για την παραγωγή χαρτιού και πωλείται εντός της αγοράς (στο εξής: «πολτός αγοράς»). Υπάρχουν και άλλες μέθοδοι παραγωγής πολτού (χημικού ή μηχανικού πολτού), αλλά η ποιότητα του θειικού πολτού είναι η καλύτερη. Ο θειικός πολτός λαμβάνεται κατόπιν χημικής επεξεργασίας της κυτταρίνης, μετά από μια διαδικασία που περιλαμβάνει δύο φάσεις. Κατά την πρώτη φάση της διαδικασίας αυτής παράγεται μη λευκασμένος (φαιός) θειικός πολτός, ο οποίος χρησιμοποιείται για την κατασκευή υλικού συσκευασίας (για χαρτοσακούλες, κουτιά κ.λπ.). Στη συνέχεια, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή «ευγενών» χαρτιών (χαρτιού εκτυπώσεως, χαρτιού για γράιριμο κ.λπ.), για τα οποία είναι αναγκαία η επίτευξη υψηλού βαθμού φωτεινότητας, ο θειικός πολτός λευκαίνεται χημικά. Η διαδικασία αυτή έχει το πλεονέκτημα ότι καταναλώνεται λιγότερη ενέργεια και προκαλεί μικρότερη ρύπανση από τις άλλες. Επιπλέον, για την παραγωγή λευκασμένου θειικού πολτού μπορούν να χρησιμοποιηθούν σχεδόν όλοι οι τύποι ξυλείας. Η κατανάλωση λευκασμένου θειικού πολτού έχει παρουσιάσει πρόσφατα μεγάλη αύξηση. Σύμφωνα με την απόφαση της Επιτροπής, το 1980η κατανάλωση αυτή αντιπροσώπευε περίπου το ένα τρίτο της αγοράς.

5. Υπάρχουν διάφοροι τύποι λευκασμένου θειικού πολτού, η ταξινόμηση των οποίων αποτελεί συνάρτηση του είδους των δένδρων από το οποίο προέρχεται ο συγκεκριμένος πολτός. Η βασική διάκριση είναι η διάκριση μεταξύ πολτού από σκληρή ξυλεία και πολτού από μαλακή ξυλεία. Οι ιδιότητες των δύο αυτών κατηγοριών είναι διαφορετικές: η δεύτερη κατηγορία (softwood) έχει μακρές και περισσότερο ανθεκτικές ίνες. Ο πολτός από σκληρή ξυλεία (hardwood), του οποίου οι ίνες είναι κοντύτερες, χρησιμοποιείται για την παραγωγή μαλακού και λιγότερο ανθεκτικού χαρτιού. Ο πολτός από μαλακή ξυλεία θεωρείται καλύτερης ποιότητας από ό,τι ο πολτός από σκληρή ξυλεία. Επιπλέον, εντός καθεμιάς από τις κατηγορίες αυτές γίνεται διάκριση μεταξύ πολτού προερχόμενου από βόρεια ξυλεία και πολτού προερχόμενου από νότια ξυλεία. Η βόρεια μαλακή ή σκληρή ξυλεία θεωρούνται γενικά καλύτερης ποιότητας από ό,τι η νότια ξυλεία. Από το 1978 έχουν διαμορφωθεί τέσσερα επίπεδα τιμών για τα προϊόντα αυτά: οι υψηλότερες τιμές ισχύουν για τη βόρεια μαλακή ξυλεία και οι χαμηλότερες για τη νότια σκληρή ξυλεία.

6. Ενόψει των ιδιοτήτων των διαφόρων κατηγοριών πολτών, οι χαρτοβιομήχανοι χρησιμοποιούν εν γένει μίγματα, προκειμένου να επιτύχουν τη συγκεκριμένη ποιότητα χαρτιού που τους ενδιαφέρει.

7. Εντός μιας και της αυτής κατηγορίας πολτών τα διάφορα είδη πολτών είναι σε μεγάλο βαθμό αμοιβαίως υποκατάστατα. Αντίθετα, η δυνατότητα αμοιβαίας υποκαταστάσεως μεταξύ των διαφόρων κατηγοριών είναι βραχυπρόθεσμα πολύ μικρή. Η μετάβαση από μια κατηγορία στην άλλη μπορεί να προκαλέσει σημαντικές δαπάνες στον χαρτοβιομήχανο: πρόκειται για σχετικά μακρά διαδικασία, για την οποία είναι αναγκαία η διεξαγωγή πειραμάτων, ενίοτε δε η αλλαγή των εγκαταστάσεων.

Οι παραγωγοί

8. Λευκασμένο θειικό πολτό παράγουν οκτακόσιες περίπου επιχειρήσεις εγκατεσπαρμένες σε περισσότερες από τριάντα χώρες. Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής χρησιμοποιείται από τους ίδιους τους παραγωγούς (ή τις θυγατρικές τους εταιρίες). Ο πολτός που διοχετεύουν οι παραγωγοί στην αγορά χαρακτηρίζεται, όπως αναφέρθηκε ήδη, ως «πολτός αγοράς» και αυτός ο πολτός αποτελεί το αντικείμενο της προσβαλλομένης αποφάσεως. Κατά την απόφαση αυτή, η συνολική παραγωγή λευκασμένου «πολτού αγοράς» ανερχόταν το 1981 σε 18 εκατομμύρια τόνους. Τη μεγαλύτερη παραγωγή είχε ο Καναδάς (άνω των 6 εκατομμυρίων τόνων), στη συνέχεια δε οι Ηνωμένες Πολιτείες (άνω των 4 εκατομμυρίων τόνων), η Σουηδία (2,5 εκατομμύρια τόνους) και η Φινλανδία (1,6 εκατομμύρια τόνους).

9. Στην προσβαλλόμενη απόφαση αναφέρεται ότι «πολτό αγοράς» πωλούν εντός της Κοινότητας περισσότερες από πενήντα επιχειρήσεις. Ορισμένες μάλιστα από τις προσφεύγουσες τονίζουν ότι ο πολτός πωλείται εντός της Κοινότητας από εκατόν δεκαπέντε εταιρίες και προέρχεται από δεκαοκτώ χώρες.

10. Από άποψη συνολικού κύκλου εργασιών, οι επιχειρήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Καναδά είναι μεγαλύτερες από τις σουηδικές και τις φινλανδικές, οι οποίες αποτελούν τους παραδοσιακούς προμηθευτές της ευρωπαϊκής αγοράς, εντός της οποίας παραδίδουν τα δύο τρίτα της παραγωγής τους. Οι Καναδοί και Αμερικανοί παραγωγοί διείσδυσαν στην αγορά κατά τη δεκαετία του '50. Οι εξαγωγές από τις Ηνωμένες Πολιτείες αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του '70. Η κοινοτική αγορά δεν έχει για τους Βορειοαμερικανούς παραγωγούς τη σημασία που έχει για τους Φινλανδούς και τους Σουηδούς. Οι Καναδοί και Αμερικανοί παραγωγοί διαθέτουν την παραγωγή τους κυρίως στην εσωτερική αγορά των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι παραγωγοί αυτοί χρησιμοποιούν συνεπώς την κοινοτική αγορά κυρίως για να αντισταθμίζουν τις κυκλικές διακυμάνσεις της αμερικανικής αγοράς.

11. Η τάση προς κάθετη οργάνωση των επιχειρήσεων της βιομηχανίας πολτού είναι ιδιαίτερα έντονη: πολλοί παραγωγοί πολτού παράγουν επίσης χαρτί ή ελέγχουν μεγάλο μέρος του κεφαλαίου χαρτοβιομηχανιών ( 1 ).

12. Η δομή του κόστους ( 2 ) ποικίλλει ανάλογα με την περιοχή παραγωγής: το κόστος της ξυλείας είναι γενικά πολύ μεγαλύτερο στη Φινλανδία και τη Σουηδία απ' ό,τι στις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά. Αντίθετα, τα έξοδα μεταφοράς του πολτού από τις δύο αυτές τελευταίας χώρες είναι μεγαλύτερα από ό,τι τα έξοδα μεταφοράς του σκανδιναβικού πολτού. Εξάλλου, η Επιτροπή και ορισμένες από τις προσφεύγουσες θεωρούν ότι το πάγιο κόστος είναι υψηλό, ενώ οι δεύτεροι πραγματογνώμονες εκτίμησαν αντίθετα, βάσει των δεδομένων που εκτίθενται στην απόφαση ( 3 ), ότι το κόστος αυτό αντιπροσωπεύει ένα σχετικά χαμηλό ποσοστό έναντι των μεταβλητών στοιχείων του κόστους.

13. Για την κατασκευή νέου εργοστασίου παραγωγής πολτού είναι αναγκαία η πραγματοποίηση πολύ μεγάλων επενδύσεων κεφαλαίου και ο χρόνος κατασκευής του είναι μακρός. Τα εργοστάσια πολτού κατασκευάζονται κοντά στα δάση.

14. Στην προσβαλλόμενη απόφαση τονίζεται ότι μεταξύ 1975 και 1981 το ποσοστό χρησιμοποιήσεως των παραγωγικών ικανοτήτων και το ύψος των αποθεμάτων διέφεραν πολύ όχι μόνο μεταξύ των διαφόρων χωρών, αλλά και μεταξύ των παραγωγών μιας και της αυτής χώρας.

15. Οι Φινλανδοί παραγωγοί είναι μέλη της Finncell ( 4 ), ενώσεως που ιδρύθηκε το 1918 με σκοπό να πωλεί επ' ονόματι της τους πολτούς που παράγουν τα μέλη της. Η Finncell καθορίζει τις τιμές για τις εξαγόμενες ποσότητες και κατανέμει τις παραγγελίες μεταξύ των μελών της.

16. Κατά τη διάρκεια της περιόδου που καλύπτει η προσβαλλόμενη απόφαση, όλες οι προσφεύγουσες αμερικανικές επιχειρήσεις ( 5 ), πλην της Bowater, ήσαν μέλη της Pulp Paper and Paper Board Export Association. Η ένωση αυτή αναφέρεται συνήθως ως ΚΕΑ, με τα αρχικά δηλαδή της παλαιάς επωνυμίας της (Kraft Export Association). Η ένωση αυτή ιδρύθηκε σύμφωνα με τον αμερικανικό νόμο Webb Pomerené, ο οποίος επιτρέπει την ίδρυση ενώσεων με σκοπό την προώθηση του εξαγωγικού εμπορίου και εξαιρεί τις ενώσεις αυτές από την εφαρμογή του αμερικανικού δικαίου περί απαγορεύσεως των μονοπωλίων. Ο νόμος Webb Pomerené επιτρέπει στους παραγωγούς, μεταξύ άλλων, να ανταλλάσσουν πληροφοριακά στοιχεία σχετικά με την εμπορία των προϊόντων τους στην αλλοδαπή και να εναρμονίζουν τις τιμές τους, όταν πρόκειται για εξαγωγές.

17. Κάθε παραγωγός εφοδιάζει γενικά πενήντα περίπου πελάτες εντός της Κοινότητας. Τους περισσότερους πελάτες (290) έχει η Finncell.

18. Οι παραγωγοί εμπορεύονται τον πολτό εντός της Κοινότητας μέσω θυγατρικών εταιριών τους, γραφείων πωλήσεων, υποκαταστημάτων ή πρακτορείων. Ορισμένα πρακτορεία εκπροσωπούν πλείονες του ενός παραγωγούς.

Οι πελάτες

19. Πρέπει καταρχάς να διευκρινιστεί ότι η τιμή του πολτού αντιπροσωπεύει το 50-70 % περίπου του κόστους του χαρτιού. Κατά την προσβαλλόμενη απόφαση, η κοινοτική αγορά αποτελεί τη σημαντικότερη αγορά λευκασμένου θειικού πολτού, το δε 1981 πραγματοποιήθηκε εντός της αγοράς αυτής το ένα τρίτο των παγκόσμιων πωλήσεων. Κατά το έτος αυτό η κοινοτική παραγωγή πολτού ανερχόταν σε 700000 τόνους περίπου, ενώ το σύνολο των πωλήσεων εντός της ΕΟΚ ανερχόταν σε 6 εκατομμύρια τόνους περίπου. Οι κυριότεροι αγοραστές ήσαν η Γερμανία, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο με 2 εκατομμύρια, 1,3 εκατομμύριο και 1,1 εκατομμύριο τόνους περίπου.

20. Λευκασμένο θειικό πολτό αγοράζουν εντός της Κοινότητας περισσότεροι από οκτακόσιοι παραγωγοί χαρτιού. Σύμφωνα με τα στοιχεία που προσκόμισαν ορισμένες προσφεύγουσες ( 6 ) και τα οποία δεν αμφισβήτησε η Επιτροπή, κατά τα μέσα της δεκαετίας του '70 δεκαεπτά αγοραστές πραγματοποιούσαν το 50 % των αγορών και σαράντα ένα αγοραστές το 80 %. Οι αγοραστές πολτού συνδέονται συχνά με παραγωγούς πολτού των οποίων η κύρια έδρα βρίσκεται εκτός Κοινότητας.

21. Οι περισσότερες αγοραπωλησίες πραγματοποιούνται κατ' εκτέλεση μακροπρόθεσμων συμβάσεων προμήθειας, οι οποίες συνάπτονται για τρία έως πέντε έτη και συχνά περιέχουν ρήτρες για αυτόματη παράταση της ισχύος τους («evergreen renewal provisions»). Οι συμβάσεις αυτές προβλέπουν γενικά ότι ο πωλητής εξασφαλίζει στον αγοραστή την πώληση ανά τρίμηνο ορισμένης ποσότητας πολτού σε τιμή που δεν θα υπερβαίνει την τιμή που ανακοινώνεται κατά την περίοδο που προηγείται της ενάρξεως του οικείου τριμήνου. Δεν αμφισβητείται ότι ο πελάτης δεν έχει υποχρέωση αγοράς ολόκληρης της ποσότητας που του επιφυλάσσει ο πωλητής.

22. Ο πολτός που πωλείται στην τρέχουσα αγορά (spot market) αντιπροσωπεύει μικρό μόνο ποσοστό καταναλώσεως.

23. Οι αγοραστές, προκειμένου να επιτυγχάνουν το μίγμα που τους ενδιαφέρει και προκειμένου να εξασφαλίσουν τον εφοδιασμό τους, παραγγέλλουν πολτούς σε διάφορους παραγωγούς, οι οποίοι μάλιστα ενδέχεται να είναι εγκατεστημένοι σε διαφορετικές περιοχές. Εξάλλου, οι αγοραστές πολτού που συνδέονται με έναν παραγωγό αναγκάζονται να αγοράζουν ορισμένους τύπους πολτού από άλλους προμηθευτές.

Ανακοινωθείσες τιμές και τιμές συναλλαγών

24. Σύμφωνα με παγιωμένη πλέον πρακτική, λίγες εβδομάδες ή, ενίοτε, ημέρες πριν από την έναρξη κάθε τριμήνου, οι παραγωγοί ανακοινώνουν τις τιμές που ζητούν για τους τύπους πολτού που εμπορεύονται. Οι τιμές αυτές, στις οποίες περιλαμβάνονται οι δαπάνες μεταφοράς μέχρι τους ευρωπαϊκούς λιμένες, καθορίζονται, κατά κανόνα, σε συνάρτηση με το αν η παράδοση θα πραγματοποιηθεί σε λιμένα της βορειοδυτικής Ευρώπης (της ζώνης 1) ή σε λιμένα της Μεσογείου (της ζώνης 2). Οι τιμές ανακοινώνονται στους πελάτες, τους πιθανούς πελάτες, τα πρακτορεία πωλήσεων και τα γραφεία πωλήσεων των παραγωγών. Καθ' όλη τη διάρκεια της περιόδου που καλύπτει η απόφαση από το 1976, οι τιμές αυτές ανακοινώνονταν από όλους τους παραγωγούς σε δολάρια ΗΠΑ. Οι τιμές αυτές δημοσιεύονται ταχέως στα έντυπα του ειδικευμένου Τύπου.

25. Οι ανακοινωθείσες τιμές είναι διαφορετικές από τις «τιμές συναλλαγών», δηλαδή τις τιμές που τιμολογούνται πράγματι στους πελάτες. Οι τιμές συναλλαγών ενδέχεται να συμπίπτουν με τις ανακοινωθείσες τιμές ή να διαφέρουν από τις τιμές αυτές (λόγω εκπτώσεων, παραχωρήσεως ευκολιών πληρωμής ή άλλων μειώσεων του τιμήματος).

Η εξέλιξη της αγοράς πολτού

26. Η αγορά χαρτοπολτού εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη ζήτηση χαρτιού και χαρτονιού, η οποία άλλωστε εξαρτάται από την εξέλιξη της εν γένει οικονομικής συγκυρίας.

27. Στον κατωτέρω πίνακα ( 7 ) εμφαίνεται η εξέλιξη της κοινοτικής καταναλώσεως και των κοινοτικών εισαγωγών λευκασμένου θειικού πολτού. Κατανάλωση και εισαγωγή λευκασμένου θειικού πολτού στην Κοινότητα (σε χιλιάδες τόνους) Έτος Κατανάλωση Εισαγωγή για όλες τις χώρες EOK αϊτό τον Καναδά % επί του συνόλου από τις ΗΠΑ % επίτου συνόλου από τη Σουηδία % επί του συνόλου από τη Φινλανδία % επί του συνόλου 1974 4 571,7 4 767,5 1 394,0 29,24 644,0 13,51 1 718,6 36,05 466,8 9,79 1975 3 850,8 3 371,6 971,6 28,82 587,0 17,41 1 180,1 35,00 282,7 8,38 1976 4 408,8 4 708,0 1 359,2 28,87 718,8 15,27 1 568,7 33,32 393,0 8,35 1977 4 439,1 4 636,8 1 395,8 30,10 696,2 15,01 1 406,3 30,33 437,4 9,43 1978 6 136,0 5 546,7 1 664,7 30,01 781,9 14,10 1 523,5 27,47 669,9 12,08 1979 6 540,8 5 929,3 1 565,9 26,41 934,9 15,77 1 571,2 26,50 836,3 14,10 1980 6 774,0 6 178,8 1 721,3 27,86 1 090,3 17,65 1340,3 21,69 838,8 13,57 1981 6 598,5 6 140,9 1 568,6 25,54 1 085,0 17,67 1 371,0 22,33 804,8 13,11 1982 6 406,5 5 872,9 1 427,8 24,31 1 127,6 19,20 1 143,5 19,47 700,3 11,92

28. Η πολύ μεγάλη ζήτηση χαρτοπολτού το 1973 — πατά το οποίο εμφανίστηκαν φαινόμενα ελλείψεως — μειώθηκε κατά το τέλος του 1974 και υπέστη καθίζηση το 1975. Κατά τη διάρκεια του έτους αυτού ο βαθμός χρησιμοποιήσεως των παραγωγικών ικανοτήτων των αμερικανικών, σουηδικών και φινλανδικών επιχειρήσεων μειώθηκε αισθητά. Το ίδιο συνέβη με τις καναδικές επιχειρήσεις, στις οποίες σημειώθηκαν απεργίες που επηρέασαν την παραγωγή τους. Το 1975 επίσης η Σουηδική Κυβέρνηση καθιέρωσε ένα σύστημα ενισχύσεως για τη δημιουργία αποθεμάτων, το οποίο είχε ως αποτέλεσμα την κολοσσιαία αύξηση των αποθεμάτων των Σουηδών παραγωγών. Το1976η ζήτηση πολτού εντός της Κοινότητας επανήλθε ουσιαστικά στα επίπεδα του 1974.

29. Το 1977η κατανάλωση παρέμεινε στάσιμη (+ 0, 7 %), ενώ οι εισαγωγές υπέστησαν ελαφρή μείωση (-1,5 %). Το 1978 τόσο η κατανάλωση όσο και οι εισαγωγές σημείωσαν θεαματική αύξηση, η οποία συνεχίστηκε καθ' όλη τη διάρκεια του 1979 και έφθασαν σε επίπεδα ρεκόρ το 1980. Το 1981 σημειώθηκε ελαφρά μείωση της προσφοράς, η οποία συνεχίστηκε το 1982.

30. Σύμφωνα με την προσβαλλόμενη απόφαση, η εξέλιξη των ανακοινωθεισών τιμών εντός της κοινοτικής αγοράς ήταν σχηματικά η εξής: τα έτη 1975 ( 8 ) και 1976 χαρακτηρίζονταν από πλήρη σταθερότητα, η οποία συνεχίστηκε μέχρι το τρίτο τρίμηνο του 1977 ( 9 ), κατά το οποίο άρχισε να σημειώνεται πτώση, η οποία επιτάθηκε κατά το επόμενο τρίμηνο και τα δύο πρώτα τρίμηνα του 1978, οπότε το επίπεδο των ανακοινωθεισών τιμών ήταν το χαμηλότερο που σημειώθηκε καθ' όλη τη διάρκεια της περιόδου την οποία καλύπτει η απόφαση. Κατά το τρίτο τρίμηνο του 1978 σημειώθηκε μια ελαφρά ανάκαμψη των ανακοινωθεισών τιμών, οι οποίες αυξήθηκαν σαφώς κατά το τέταρτο τρίμηνο. Οι ανακοινωθείσες τιμές εξακολούθησαν να αυξάνονται κατά τα επόμενα τρίμηνα μέχρι το δεύτερο τρίμηνο του 1980. Στη συνέχεια παρέμειναν σταθερές μέχρι το τρίτο και το τέταρτο τρίμηνο του 1981, οπότε σημείωσαν αύξηση, η οποία, κατά την Επιτροπή, «δεν έγινε δεκτή» σε όλα τα κράτη μέλη.

31. Πρέπει ευθύς εξαρχής να αναφερθεί ότι η Επιτροπή φρονεί ότι οι παραγωγοί, κατά τη διάρκεια της επίμαχης περιόδου, προέβαιναν σε σχεδόν ταυτόχρονη ανακοίνωση παρόμοιων τιμών για παρόμοιες περιόδους και ότι συνομολογούσαν τις ίδιες ακριβώς τιμές συναλλαγών, πράγμα για το οποίο η μόνη εξήγηση είναι ότι υπήρχε εναρμονισμένη πρακτική. Η Επιτροπή αναφέρει πάντως ότι το 1977 και το 1978 οι τιμές συναλλαγών απέκλιναν σημαντικά από τις ανακοινωθείσες τιμές, επειδή, κατά την απόφαση, οι εταιρίες αντιλήφθηκαν ότι δεν μπορούσαν να απαιτούν την καταβολή των εναρμονισμένων τιμών, οι οποίες δεν ήσαν ρεαλιστικές, αφού η χαμηλή ζήτηση είχε οδηγήσει σε ενίσχυση του ανταγωνισμού.

32. Ας σημειωθεί ότι τον Απρίλιο 1978η Επιτροπή κίνησε διαδικασία αντιντάμπινγπ σχετικά με την εισαγωγή χαρτοπολτών από τον Καναδά, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Φινλαδία και τη Σουηδία ( 10 ), η οποία περατώθηκε στο τέλος του ίδιου έτους ( 11 ).

Διαδικασία και απόφαση

33. Το 1977, κατόπιν έλεγχων που διεξήγαγε βάσει του άρθρου 14 του κανονισμού 17/62 ( 12 ) (στο εξής: κανονισμός 17), η Επιτροπή ανέφερε ότι είχε διαπιστώσει στη βιομηχανία χαρτοπολτού ορισμένες περιοριστικές πρακτικές και ορισμένες συμφωνίες που δεν είχαν κοινοποιηθεί συμφωνά με τα άρθρα 4 και 5 του ίδιου αυτού κανονισμού.

34. Κατόπιν των ελέγχων αυτών, η Επιτροπή κίνησε αυτεπαγγέλτως στις 29 Ιουλίου 1981 τη διαδικασία του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 κατά 57 επιχειρήσεων ή ενώσεων επιχειρήσεων παραγωγής χαρτοπολτού εγκατεστημένων στις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά, τη Φινλανδία, τη Νορβηγία, τη Σουηδία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία και την Πορτογαλία. Στις 4 Σεπτεμβρίου 1981 τους γνωστοποιήθηκαν οι αιτιάσεις της Επιτροπής. Οι αιτιάσεις αυτές αφορούσαν τη συμμετοχή των εταιριών αυτών σε καθορισμό των τιμών μέσω εναρμονισμένης πρακτικής, σε αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων, σε κοινές οργανώσεις, σε συμφωνίες περί κοινής εκπροσωπήσεως και κοινών πρακτορείων, σε συμφωνίες σχετικές με τους όρους πωλήσεων και σε ανταλλαγές πληροφοριακών στοιχείων. Εν προκειμένω περιορίζομαι ηθελημένα στο να επαναλάβω απλώς τη διατύπωση του εγγράφου που συνόδευε τη γνωστοποίηση αιτιάσεων, διότι οι διάδικοι πραγματεύονται δια μακρών το περιεχόμενο και την έννοια της.

35. Η ακρόαση των επιχειρήσεων διεξήχθη τον Μάρτιο και τον Απρίλιο 1982. Στη συνέχεια, την 1η Σεπτεμβρίου 1982, η Επιτροπή απηύθυνε στους αποδέκτες της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων αίτηση παροχής πληροφοριακών στοιχείων βάσει του άρθρου 11 του κανονισμού 17. Η Επιτροπή, θεωρώντας ότι, ενόψει των παρατηρήσεων που είχαν διατυπώσει οι επιχειρήσεις με τις απαντήσεις τους στη γνωστοποίηση αιτιάσεων και κατά την ακρόαση τους, ήταν αναγκαίο «να ενημερωθούν και να συμπληρωθούν τα στοιχεία σχετικά με τα πραγματικά περιστατικά επί των οποίων βασίζεται η διαδικασία» ( 13 ), ζήτησε από τους παραγωγούς, μεταξύ άλλων, να της αποστείλουν, για την περίοδο από το 1974 μέχρι το δεύτερο τρίμηνο του 1982, τα τιμολόγια και τα έγγραφα που αφορούσαν τις τιμές συναλλαγών που διέφεραν από τις ανακοινωθείσες τιμές. Κατόπιν αυτού, οι επιχειρήσεις απέστειλαν στην Επιτροπή περισσότερα από 100000 τιμολόγια.

36. Κατά το πρώτο εξάμηνο του 1982 άρχισαν συνομιλίες μεταξύ των επιχειρήσεων και της Επιτροπής, με σκοπό την ανάληψη εκ μέρους των επιχειρήσεων της δεσμεύσεως να επιδεικνύουν νέα συμπεριφορά εντός της κοινοτικής αγοράς, και συγκεκριμένα ως προς την επιλογή του νομίσματος στο οποίο θα ανακοινώνονταν ή θα τιμολογούνταν οι τιμές και ως προς τη διάρκεια της ισχύος των ανακοινώσεων τιμών. Η Επιτροπή επιδίωκε να μειωθεί έτσι η, κατά τον χαρακτηρισμό της, «τεχνητή διαφάνεια της αγοράς», προκειμένου «να καταστεί δυσχερέστερη η εφαρμογή εναρμονισμένης πρακτικής των επιχειρήσεων ως προς τις τιμές» ( 14 ). Η δέσμευση αυτή επρόκειτο αρχικά να χρησιμεύσει ως βάση για έναν φιλικό διακανονισμό της υποθέσεως (όπως ομολόγησε η Επιτροπή πατά την προφορική διαδικασία, απαντώντας σε συγκεκριμένη ερώτηση που της είχε υποβληθεί επ' αυτού). Οι διαπραγματεύσεις συνεχίστηκαν κατά τη διάρκεια των ετών 1983 και 1984, ανέκυψαν δε σχετικώς δυσχέρειες που αφορούσαν τόσο το περιεχόμενο της δεσμεύσεως όσο και το γεγονός ότι ορισμένες επιχειρήσεις αρνούνταν να αναλάβουν τέτοια δέσμευση, κυρίως επειδή απέρριπταν κάθε κατηγορία περί συμμετοχής τους σε εναρμονισμένη πρακτική.

37. Στις αρχές Δεκεμβρίου 1984 οι σουηδικές και οι φινλανδικές επιχειρήσεις υπέγραψαν το κείμενο της αναλήψεως δεσμεύσεως, το οποίο ανταποκρινόταν προς τις επιθυμίες της Επιτροπής, ενώ οι βορειοαμερικανικές επιχειρήσεις αρνούνταν να δεχτούν τις «νομισματικές» ρήτρες. Οι βορειοαμερικανικές αυτές επιχειρήσεις ισχυρίζονται ότι στις 11 Δεκεμβρίου 1984 η Επιτροπή τους γνωστοποίησε ότι αποκλειόταν να υπάρξει φιλικός διακανονισμός, αν δεν αναλάμβαναν την ίδια δέσμευση που είχαν αναλάβει οι σκανδιναβικές επιχειρήσεις, το αργότερο μέχρι την επομένη το πρωί. Κατόπιν αυτού, ορισμένες από τις επιχειρήσεις αυτές δέχθηκαν να αναλάβουν τη δέσμευση, αλλά στις 12 Δεκεμβρίου πληροφορήθηκαν ότι από την προηγούμενη ήδη ημέρα είχε επιλεγεί η λύση της εκδόσεως αποφάσεως.

38. Στις 15 Δεκεμβρίου 1984 ο Τύπος ( 15 ) ανέφερε ονομαστικά τους παραγωγούς που θα αφορούσε η υπό έκδοση απόφαση της Επιτροπής, καθώς και το ύψος των προστίμων που θα τους επιβάλλονταν. Αναφερόταν επίσης ότι η Επιτροπή, κατά την επιβολή των προστίμων αυτών, είχε λάβει υπόψη τη δέσμευση που είχαν αναλάβει οι Σουηδοί και οι Φινλανδοί παραγωγοί ως προς τη μελλοντική συμπεριφορά τους.

39. Στις 18 Δεκεμβρίου 1984 η Επιτροπή πληροφόρησε τις προσφεύγουσες βορειοαμερικανικές επιχειρήσεις ότι ενέμενε στην απόφαση της να εκδώσει απόφαση και ότι η διαδικασία θα συνεχιζόταν κανονικά μέχρι την κοινοποίηση της αποφάσεως ( 16 ). Επιπλέον η Επιτροπή πληροφόρησε τις επιχειρήσεις ότι η προθεσμία εντός της οποίας μπορούσαν να αναλάβουν την ίδια δέσμευση με τις σουηδικές και φινλανδικές εταιρίες, ώστε να μειωθούν ανάλογα τα πρόστιμα τους, έληγε την ίδια ημέρα στις 6 μ.μ. (ώρα Βελγίου). Η προθεσμία αυτή φαίνεται ότι παρατάθηκε κατά μερικές ώρες. Όλες οι προσφεύγουσες, πλην τριών (της Bowater, της St Anne και της IPS), δέχθηκαν να αναλάβουν τη δέσμευση και, κατόπιν αυτού, τα πρόστιμα τους μειώθηκαν κατά 90 % με την απόφαση που εξέδωσε η Επιτροπή στις 19 Οκτωβρίου 1984 και η οποία αφορούσε 43 από τους αποδέκτες της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων ( 17 ). Σε 36 από τους αποδέκτες αυτούς επιβλήθηκαν πρόστιμα από 50000 έως 500000 ECU ( 18 ). Έξι από τους αποδέκτες της αποφάσεως είναι εγκατεστημένοι στον Καναδά, ένδεκα στις Ηνωμένες Πολιτείες, δώδεκα στη Φινλανδία, ένδεκα στη Σουηδία, ένας στη Νορβηγία, ένας στην Πορτογαλία και ένας στην Ισπανία. Στον Νορβηγό, στον Πορτογάλο και στον Ισπανό αποδέκτη και σε τέσσερις Σουηδούς, δύο Φινλανδούς και έναν Αμερικανό παραγωγό δεν επιβλήθηκε κανένα πρόστιμο.

40. Η Επιτροπή θεώρησε ότι οι αποδέκτες είχαν τελέσει τις ακόλουθες παραβάσεις. Καταρχάς διαπίστωσε ότι όλοι σχεδόν οι αποδέκτες αυτοί είχαν μετάσχει σε εναρμονισμένη πρακτική αφενός ως προς τις τιμές που ανακοινώθηκαν για τον λευκασμένο θειικό χαρτοπολτό με προορισμό την Κοινότητα ( 19 ) καθ' όλη την περίοδο 1975-1981 ή κατά ένα μέρος της περιόδου αυτής (ανάλογα με τους παραγωγούς) και αφετέρου ως προς τις πραγματικές τιμές συναλλαγών που εφάρμοζαν για τον ίδιο αυτό πολτό εντός των αγορών πέντε κρατών μελών κατά τα έτη 1975, 1976, 1979-1981 ή για ορισμένα από τα έτη αυτά (ανάλογα με τους παράγω γούς) ( 20 ). Στη συνέχεια οι αποδέκτες που είναι μέλη της ΚΕΑ κατηγορούνται ότι εναρμόνισαν την πρακτική τους ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές και τις πραγματικές τιμές στις οποίες πώλησαν τον χαρτοπολτό, καθώς και ότι αντάλλαξαν εξατομικευμένα στοιχεία σχετικά με αυτές τις τιμές πωλήσεως ( 21 ). Στη συνέχεια ορισμένοι από τους αποδέκτες (ορισμένοι Σουηδοί παραγωγοί, η Finncell, άλλοι Ευρωπαίοι παραγωγοί και ένας Καναδός παραγωγός) κατηγορούνται ότι εναρμόνισαν την πρακτική τους ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές και τις τιμές συναλλαγών και ότι αντάλλαξαν, στο πλαίσιο της Fides ( 22 ), εξατομικευμένα στοιχεία σχετικά με τις τιμές πωλήσεως των λευκασμένων θειικών χαρτοπολτών από σκληρή ξυλεία εντός της Κοινότητας πατά την περίοδο 1973-1977 ( 23 ). Τέλος, διαπιστώθηκε ότι ορισμένοι από τους αποδέκτες είχαν τελέσει παράβαση που συνίστατο στην προσθήκη στις συμβάσεις πωλήσεως χαρτοπολτού που συνήπταν με εγκατεστημένους εντός της Κοινότητας πελάτες ορισμένων ρητρών που απαγόρευαν την εξαγωγή ή τη μεταπώληση του χαρτοπολτού που αγόραζαν οι πελάτες αυτοί ( 24 ).

41. Το κείμενο της δεσμεύσεως έχει επισυναφθεί στην απόφαση, στην οποία διευκρινίζεται ότι τα πρόστιμα των επιχειρήσεων που ανέλαβαν τη δέσμευση αυτή μειώθηκαν αισθητά.

42. Όσον φορά την απόφαση της Επιτροπής, πρέπει να υπομνηστούν μερικά σημεία των διαπιστώσεων της Επιτροπής ως προς την ύπαρξη «γενικής» εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές και τις τιμές συναλλαγών, όπως αναφέρεται στο άρθρο 1, παράγραφοι 1 και 2, της αποφάσεως.

43. Στο διατακτικό της αποφάσεως δεν αναφέρεται ακριβώς ποιες ήταν οι επιχειρήσεις που εναρμόνισαν την πρακτική τους. Με το διατακτικό διαπιστώνεται ότι οι αναφερόμενοι στο διατακτικό αυτό παραγωγοί μετέσχον, κατά τη διάρκεια ορισμένων από τα αναφερόμενα στο διατακτικό ετών, σε εναρμονισμένη πρακτική. Το Δικαστήριο ζήτησε από την Επιτροπή να διευκρινίσει τις διαπιστώσεις της, τις οποίες του ανακοίνωσε υπό μορφή μακρών πινάκων, οι οποίοι περιλαμβάνονται πλέον στην έκθεση ακροατηρίου.

44. Κατά την έκθεση ακροατηρίου, η «Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπήρχε εναρμονισμένη πρακτική μεταξύ τουλάχιστον των παραγωγών που είχαν ανακοινώσει (ή τιμολογήσει) ίδια τιμή για δεδομένο προϊόν, εντός δεδομένης περιφέρειας και κατά τη διάρκεια δεδομένου τριμήνου» ( 25 ).

45. Οι διαπιστώσεις της Επιτροπή σχετικά με τις τιμές περιέχονται αναλυτικά στους συνημμένους στην απόφαση πίνακες 6 και 7.

46. Ο πίνακας 6 περιλαμβάνει τις τιμές που ανακοίνωσαν οι επιχειρήσεις για κάθε τρίμηνο της περιόδου που καλύπτει η απόφαση.

47. Ο πίνακας 7 αφορά τις τιμές συναλλαγών. Κανένα όνομα δεν αναγράφεται στον πίνακα αυτό, όπως δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα. Σε κάθε επιχείρηση κοινοποιήθηκε η απόφαση με τον συνημμένο πίνακα 7, στον οποίο αναγράφονταν μόνο οι τιμές της ίδιας και όχι οι επωνυμίες των ανταγωνιστών της. Κατά την έγγραφη διαδικασία υποβλήθηκε στο Δικαστήριο ο πίνακας με τις τιμές συναλλαγών όλων των επιχειρήσεων.

48. Εικοσιοκτώ από τους σαραντατρείς αποδέκτες της αποφάσεως άσκησαν κατά τη διάρκεια του μηνός Απριλίου 1985 δέκα προσφυγές ακυρώσεως ( 26 ).

49. Αφού στις 21 Φεβρουαρίου 1989 η Mead Corporation (προσφεύγουσα στην υπόθεση C-114/85) παραιτήθηκε από την προσφυγή της και, με απόφαση του Δικαστηρίου της 27ης Σεπτεμβρίου 1988, η απόφαση της Επιτροπής ακυρώθηκε ως προς την ΚΕΑ (υποθ. C-114/85), ο αριθμός των προσφευγουσών έχει μειωθεί σε 26, δηλαδή προσφεύγουσες είναι πλέον μια ένωση επιχειρήσεων (η Finncell) και 25 επιχειρήσεις. Οι σουηδικές επιχειρήσεις δεν έχουν ασκήσει προσφυγή.

50. Οι προσφεύγουσες ζητούν από το Δικαστήριο να ακυρώσει την απόφαση που έχει εκδώσει η Επιτροπή ως προς αυτές ή, επικουρικά, να μειώσει τα επιβληθέντα πρόστιμα. Επιπλέον, ορισμένες από τις προσφεύγουσες ζητούν από το Δικαστήριο να ακυρώσει την ανάληψη δεσμεύσεως ή να τις απαλλάξει από τη δέσμευση αυτή.

51. Θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι το Δικαστήριο, με την απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1988, απέρριψε τον λόγο ακυρώσεως που συνίστατο στην έλλειψη αρμοδιότητας της Κοινότητας έναντι επιχειρήσεων που, όπως οι προσφεύγουσες, είναι εγκατεστημένες εκτός του κοινοτικού εδάφους, με το σκεπτικό ότι οι προσφεύγουσες είχαν επιδείξει εντός της κοινής αγοράς τη συμπεριφορά που τους καταλόγιζε η Επιτροπή.

52. Με Διάταξη της 25ης Νοεμβρίου 1988 το Δικαστήριο διέταξε τη διεξαγωγή πραγματογνωμοσύνης, αντικείμενο της οποίας ήταν κυρίως η ανάλυση των εγγράφων σχετικά με τις ανακοινωθείσες τιμές και τις τιμές συναλλαγών η διεξαγωγή της πραγματογνωμοσύνης ανατέθηκε στις 16 Μαρτίου 1989 στην επιχείρηση Moret και Limperg, σε συνεργασία με τον Μ. Whitehouse.

53. Στην έκθεση ακροατηρίου εκτίθενται οι ερωτήσεις που υπέβαλε το Δικαστήριο στους πραγματογνώμονες και τα πορίσματα που διατύπωσαν εγγράφως οι πραγματογνώμονες αυτοί, οι οποίοι έδωσαν προφορικές διευκρινίσεις ενώπιον του Δικαστηρίου στις 5 Ιουνίου 1990.

54. Στη συνέχεια το Δικαστήριο ανέθεσε τη διεξαγωγή πραγματογνωμοσύνης στους Fishwick και Cockram, από τους οποίους ζήτησε, μεταξύ άλλων, να εκθέσουν και να αναλύσουν τα χαρακτηριστικά της αγοράς χαρτοπολτού κατά τη διάρκεια της περιόδου που καλύπτει η απόφαση και να αποφανθούν, ενόψει των χαρακτηριστικών αυτών, αν και για ποιους λόγους η ομαλή λειτουργία των μηχανισμών της αγοράς χαρτοπολτού θα οδηγούσε αναγκαστικά στη διαμόρφωση διαφοροποιημένων τιμών ή στη διαμόρφωση ενιαίων τιμών. Θα προβώ στη συνέχεια σε ενδελεχέστερη εξέταση της υποθέσεως, οπότε θα έχω την ευκαιρία να εκθέσω δια μακρών τα πορίσματα των πραγματογνωμόνων, τα οποία έχουν ενσωματωθεί στην έκθεση ακροατηρίου.

55. Καταρχάς πρέπει να αναφερθεί ότι ορισμένες από τις προσφεύγουσες, ταυτόχρονα με την άσκηση των προσφυγών, πρόβαλαν ένσταση βάσει του άρθρου 91, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας. Με την ένσταση αυτή ζήτησαν από το Δικαστήριο κυρίως να υποχρεώσει την Επιτροπή να μη χρησιμοποιήσει και να μην επικαλεστεί κατά την παρούσα διαδικασία τα τιμολόγια που της απέστειλαν μετά την ακρόαση τους. Κατά τις προσφεύγουσες αυτές, στη γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν περιεχόταν κανείς ισχυρισμός σχετικά με την τέλεση παραβάσεως λόγω εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών.

56. Κατά τις προσφεύγουσες αυτές, οι διαπιστώσεις της Επιτροπής σχετικά με την ύπαρξη εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών, διαπιστώσεις που εκτίθενται στην απόφαση της Επιτροπής, βασίστηκαν μόνο στην ανάλυση των τιμολογίων που απέστειλαν οι αποδέκτες της αποφάσεως μετά την ακρόαση τους. Κατά τη διάρκεια όμως της διοικητικής διαδικασίας η Επιτροπή δεν τους έδωσε τη δυνατότητα να συμβουλευθούν τα έγγραφα αυτά. Η πλημμέλεια αυτή δεν αναιρείται από το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις έχουν τη δυνατότητα να λάβουν γνώση των εγγράφων αυτών ενώπιον του Δικαστηρίου. Κατά τις προσφεύγουσες αυτές, δεν είναι αυτός ο ρόλος του Δικαστηρίου, το οποίο υποχρεώνεται έτσι να εξετάσει περίπλοκα πραγματικά περιστατικά και να αποφανθεί επί ζητημάτων που θα έπρεπε κανονικά να έχει εξετάσει η Επιτροπή πατά τη διοικητική διαδικασία βάσει των παρατηρήσεων των επιχειρήσεων. Κατά συνέπεια, η καθής δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τα αποδεικτικά αυτά στοιχεία ενώπιον του Δικαστηρίου.

57. Το Δικαστήριο αποφάσισε να συνεξετάσει την αίτηση αυτή με την ουσία της υποθέσεως, ενώ η Επιτροπή θεωρεί ότι η αίτηση αυτή είναι απαράδεκτη και ότι στην πραγματικότητα πρόκειται για ισχυρισμό επί της ουσίας (που εξάλλου δεν είναι κρίσιμος) και όχι για παρεμπίπτον ή για ένσταση. Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να αποφανθώ επ' αυτού, αλλά θα ήθελα να τονίσω ότι η επιχειρηματολογία που αναπτύσσουν οι προσφεύγουσες σχετικά με την αίτηση επί του παρεμπίπτοντος ζητήματος συμπίπτει ουσιαστικά με την επιχειρηματολογία που αναπτύσσουν προς στήριξη των ίδιων των προσφυγών, καθόσον με τις προσφυγές αυτές ζητείται η ακύρωση της αποφάσεως σχετικά με την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών, με το αιτιολογικό ότι παραβιάστηκαν τα δικαιώματα άμυνας. Κατά συνέπεια, προτίθεμαι να ζητήσω από το Δικαστήριο να εξετάσει καταρχάς τους ισχυρισμούς που αναπτύσσουν οι προσφεύγουσες σχετικά με τις πλημμέλειες της διοικητικής διαδικασίας που αφορούν τις τιμές συναλλαγών.

58. Κατωτέρω θα εξετάσω διαδοχικά: I — τους λόγους ακυρώσεως που αφορούν τη διαδικασία, II — τη «γενική» εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές, III — την εναρμονισμένη πρακτική στο πλαίσιο της ΚΕΑ, IV — την εναρμονισμένη πρακτική στο πλαίσιο της Fides, V — τις ρήτρες απαγορεύσεως των εξαγωγών και των μεταπωλήσεων, VI — τον επηρεασμό του εμπορίου μεταξύ των κρατών μελών, VII — τους ισχυρισμούς περί διακρίσεων, VIII — την ανάληψη δεσμεύσεως, IX — τα πρόστιμα, Χ — τα δικαστικά έξοδα.

Ι — Λόγοι ακυρώσεως που αφορούν τη διαδικασία ( 27 )

59. Όλες οι προσφεύγουσες επικρίνουν τη διαδικασία που ακολούθησε η Επιτροπή, από την εξέταση δε των αιτιάσεων τους προκύπτει, όπως θα ήθελα να τονίσω ευθύς εξαρχής, ότι υπάρχουν ορισμένες πρόδηλες πλημμέλειες, οι οποίες επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό το πύρος της προσβαλλομένης αποφάσεως.

60. Πριν προχωρήσω στην εξέταση των αιτιάσεων των προσφευγουσών, θα ήθελα να αναφέρω ότι η Bowater ισχυρίστηκε ότι το έγγραφο κοινοποιήσεως της αποφάσεως φέρει ημερομηνία κατά την οποία ο υπογράφων το έγγραφο δεν κατείχε πλέον τη θέση του αρμόδιου για τον ανταγωνισμό Επιτρόπου. Κατά την Επιτροπή, η ανωμαλία αυτή εξηγείται από τον φόρτο εργασίας που είχε τότε η Γενική Γραμματεία, κυρίως λόγω της αποστολής πολλών αποφάσεων κατά το τέλος του 1984.

61. Δεν μπορεί να χαροποιήσει ιδιαίτερα το Δικαστήριο το γεγονός ότι ένα έγγραφο που καλείται να εξετάσει δεν υπογράφηκε κατά την ημερομηνία που αναφέρεται στο έγγραφο αυτό. Νομίζω όμως ότι το γεγονός αυτό, το οποίο είναι οπωσδήποτε λυπηρό, δεν επηρεάζει το κύρος της ίδιας της αποφάσεως. Αυτό είναι νομίζω το συμπέρασμα που συνάγεται από τη νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία «οι πλημμέλειες κατά τη διαδικασία κοινοποιήσεως μιας αποφάσεως δεν έχουν σχέση με τη νομική αυτή πράξη και επομένως δεν θίγουν το κύρος της» ( 28 ). Οι πλημμέλειες όμως αυτές ενδέχεται αναμφίβολα να έχουν ως αποτέλεσμα να μην αρχίσει να τρέχει η προθεσμία ασκήσεως της προσφυγής. Εν προκειμένω όμως δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι «οι προσφεύγουσες γνώριζαν πλήρως το κείμενο της αποφάσεως και έκαναν εμπροθέσμως χρήση του δικαιώματος τους να ασκήσουν προσφυγή» ( 29 ). Κατά συνέπεια, «το ζήτημα των ενδεχομένων πλημμελειών της κοινοποιήσεως δεν έχει καμία σημασία» ( 30 ).

62. Θα εξετάσω διαδοχικά τις πλημμέλειες που κατά τις προσφεύγουσες, συνίστανται: — στο γεγονός ότι η απόφαση στηρίζεται σε ορισμένες αιτιάσεις που δεν περιλαμβάνονταν στη γνωστοποίηση αιτιάσεων, — στο γεγονός ότι στην απόφαση ελήφθησαν υπόψη αποδεικτικά στοιχεία που δεν είχαν ανακοινωθεί στις προσφεύγουσες, — στην άρνηση πραγματοποιήσεως ποινής ακροάσεως των επιχειρήσεων, — στο γεγονός ότι μετά την ανάληψη της δεσμεύσεως από ορισμένες επιχειρήσεις δεν ζητήθηκε η γνώμη της Συμβουλευτικής Επιτροπής Συμπράξεων και Δεσποζουσών θέσεων.

Α — Η απόφαση στηρίζεται σε ορισμένες αιτιάσεις που δεν περιλαμβάνονταν στη γνωστοποίηση αιτιάσεων

1) Η γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν αφορούσε την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών

63. Οι προσφεύγουσες σχετικά με τις οποίες διαπιστώθηκε η ύπαρξη εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών ( 31 ) (δηλαδή ως προς τις τιμές που ίσχυσαν πράγματι) υποστηρίζουν ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων αφορούσε εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές και μόνο. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή, δεχόμενη με την απόφαση της ότι είχε τελεστεί αυτοτελής παράβαση, η οποία συνίστατο στην εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών, πρόσβαλε τα διπαιώματα άμυνας που αναγνωρίζονται από το άρθρο 4 του κανονισμού 99/63/ΕΟΚ παι το άρθρο 19 του κανονισμού 17, το οποίο ορίζει ότι μπορούν να λαμβάνονται υπόψη μόνο οι αιτιάσεις επί των οποίων οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις είχαν τη δυνατότητα να διατυπώσουν την άποψη τους. Κατά τις επιχειρήσεις, η Επιτροπή τους γνωστοποίησε μόλις τον Οκτώβριο 1984, δηλαδή δυο μήνες πριν από την έκδοση της αποφάσεως, ότι με την απόφαση της θα δεχόταν επίσης ότι είχε τελεστεί παράβαση συνισταμένη σε εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών.

64. Κατά της επιχειρηματολογίας αυτής η Επιτροπή επικαλείται χαταρχάς το γράμμα της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων. Κατά την Επιτροπή, στη γνωστοποίηση αυτή απαντούν χωρία που αφορούν εναρμονισμένη πρακτική τόσο ως προς τις τιμές συναλλαγών όσο και ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές.

65. Πριν εξετάσω τα εν λόγω χωρία, θα ήθελα να διατυπώσω την εξής παρατήρηση. Η καθής επικαλείται αφενός μεν χωρία του μέρους «Πραγματικά περιστατικά» της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων, αφετέρου δε χωρία του τμήματος «Δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ». Νομίζω όμως ότι, επειδή τυπικά δεν υπάρχει διατακτικό στη γνωστοποίηση αιτιάσεων, οι παραβάσεις για τις οποίες κατηγορούνται οι αποδέκτες της γνωστοποιήσεως πρέπει να εκτίθενται με σαφήνεια, τουλάχιστον σ' αυτό το τελευταίο τμήμα της γνωστοποιήσεως.

66. Κατόπιν των παρατηρήσεων αυτών, το γεγονός ότι σε ορισμένα χωρία του τμήματος «Πραγματικά περιστατικά» της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων γίνεται μνεία της τιμής συναλλαγής ( 32 ) δεν έχει, κατά τη γνώμη μου, παρά περιορισμένη μόνο σημασία, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αν η γνωστοποίηση κάλυπτε την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών.

67. Στο τμήμα «Δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ» γίνεται μνεία της «εναρμονισμένης πρακτικής κατά τον καθορισμό των τιμών, η οποία εφαρμόζεται, μεταξύ άλλων, με το σύστημα των ανακοινώσεων τιμών» ( 33 ). Μολονότι η έκφραση «μεταξύ άλλων» («inter alia» στο πρωτότυπο κείμενο) είναι υπογραμμισμένη εντός του πρωτοτύπου κειμένου, θα χρειαζόταν πράγματι μεγάλη φαντασία για να συναχθεί το συμπέρασμα ότι πρόκειται για αναφορά στην εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών. Εν πάση περιπτώσει, μια τέτοια αναφορά θα ήταν τουλάχιστον πολύ έμμεση.

68. Στα σημεία 54 επ. της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων όμως, όπου η Επιτροπή αναλύει τις εναρμονισμένες πρακτικές κατά τον καθορισμό των τιμών μεταξύ των παραγωγών, τίθεται κυρίως ζήτημα για την πρακτική της ανακοινώσεως τιμών και τις «άλλες επαφές μεταξύ παραγωγών». Η μόνη κρίσιμη ενδεχομένως αναφορά ( 34 ) υπέρ της απόψεως της Επιτροπής περιέχεται στην παράγραφο 66: «Οι παραγωγοί της Βόρειας Αμερικής εφάρμοζαν μέχρι το 1978 (...) τις ίδιες τιμές με τους Σκανδιναβούς παραγωγούς, εκτός από το πρώτο εξάμηνο του 1977, κατά το οποίο παραχωρούσαν εκπτώσεις και αύξησαν το μερίδιο αγοράς που ήλεγχαν». Εν πάση περιπτώσει, από το γράμμα της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων δεν προκύπτει καμία σαφής και μη διφορούμενη αναφορά από την οποία να μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι διατυπώθηκε πράγματι η αιτίαση περί εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών.

69. Η Επιτροπή υποστηρίζει εντούτοις, με το υπόμνημα ανταπαντήσεως, ότι από τις απαντήσεις που έδωσαν ορισμένες επιχειρήσεις στη γνωστοποίηση αιτιάσεων ή κατά την ακρόαση τους προκύπτει σαφώς ότι οι επιχειρήσεις αυτές είχαν αντιληφθεί ότι η γνωστοποίηση κάλυπτε την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών.

70. Δεν νομίζω ότι τα αποσπάσματα που επικαλείται συναφώς η Επιτροπή αποδεικνύουν το βάσιμο της απόψεως της. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ΚΕΑ υποστήριξε ότι «κακώς αναφέρεται στη γνωστοποίηση αιτιάσεων ότι οι πραγματικές τιμές συναλλαγών δεν ακολουθούσαν τις διακυμάνσεις της αγοράς» και ότι επέκρινε επίσης το γεγονός ότι με το έγγραφο αυτό είχε γίνει δεκτό ότι «οι πραγματικές τιμές συναλλαγών συνέπιπταν με τις ανακοινωθείσες τιμές, οι οποίες αποκαλούνταν επίσης τρέχουσες τιμές». Δεν υπάρχει επίσης αμφιβολία ότι οι προσφεύγουσες φινλανδικές επιχειρήσεις υποστήριξαν ότι υπήρχε έντονος ανταγωνισμός, ο οποίος οδήγησε σε καθορισμό τελείως διαφορετικών τιμών συναλλαγών. Εντούτοις, οι δηλώσεις αυτές δεν αποδεικνύουν σαφώς ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων αφορούσε την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών. Το επιχείρημα ότι οι τιμές αυτές διέφεραν από τις ανακοινωθείσες τιμές μπορεί να αποτελεί μέσο άμυνας κατά της κατηγορίας περί εφαρμογής εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές και μόνο. Ούτε άλλωστε η άποψη της Επιτροπής επιβεβαιώνεται από ορισμένα χωρία που επικαλείται η ίδια και στα οποία αναφέρεται π.χ. ότι οι καναδικές επιχειρήσεις δήλωσαν ότι «όλες οι προσφεύγουσες καναδικές επιχειρήσεις κατηγορούνται ότι μετέσχον σε εναρμονισμένη πρακτική προς καθορισμό των τιιχών»ή ότι n Bowater αονείται οποιαδήποτε συμμετοχή «σε οποιαδήποτε εναρμονισμένη πρακτική ως προς την ανακοίνωση ή τον καθορισμό τιμών». Επιπλέον, θα έπρεπε να αποδειχθεί ότι η έκφραση «καθορισμός των τιμών» καλύπτει αναμφίβολα και την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών: τούτο όμως ακριβώς είναι το αποδεικτέο...

71. Η άποψη της Επιτροπής ότι η διάκριση μεταξύ ανακοινωθεισών τιμών και τιμών συναλλαγών δεν συνεπάγεται ότι πρέπει να θεωρηθεί ότι υπήρξαν δύο πλήρως διακεκριμένες εναρμονισμένες πρακτικές δεν στερείται λογικού ερείσματος.

72. Δεν προέρχονται όμως οι αβεβαιότητες αυτές κυρίως από τη στάση της ίδιας της Επιτροπής; Επ' αυτού υπενθυμίζεται ότι με την απόφαση έγινε δεκτό ότι η εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών και η εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές αποτελούσαν δύο αυτοτελείς παραβάσεις. Για τα έτη 1977 και 1978 π.χ. δεν διαπιστώθηκε καμία εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών, ενώ διαπιστώθηκε τέλεση παραβάσεως ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές. Με την προσβαλλομένη απόφαση διαπιστώθηκε ότι η St Anne μετέσχε μόνο στην εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές, ενώ άλλες επιχειρήσεις κατηγορήθηκαν ότι μετέσχον στην εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών και μόνο. Εξάλλου, από τις εξηγήσεις που παρέσχε η ίδια η Επιτροπή προκύπτει ότι κατά τον καθορισμό των προστίμων ελήφθησαν υπόψη χωριστά αφενός η εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές και αφετέρου η εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών.

73. Επομένως η Επιτροπή θεώρησε αναμφίβολα, με την προσβαλλομένη απόφαση, ότι υφίσταντο συναφώς δύο αυτοτελείς παραβάσεις, ενώ στη γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν περιεχόταν καμία ρητή κατηγορία ως προς τον καταλογισμό αιτιάσεως σχετικά με εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών.

74. Υπέρ της απόψεως των προσφευγουσών συνηγορεί ιδιαίτερα και μια πρόσθετη διαπίστωση. Το παράρτημα VI της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων συνίσταται σε πίνακα στον οποίο αναφέρονται μόνο οι ανακοινωθείσες τιμές, πράγμα που εξάλλου επιβεβαίωσε η Επιτροπή κατά την προφορική διαδικασία, απαντώντας σε συγκεκριμένη ερώτηση που της τέθηκε σχετικά. Στη γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν περιλαμβάνεται κανένα παράρτημα αντίστοιχο προς τον πίνακα 7 της αποφάσεως, στον οποίο εμφαίνονται οι τιμές συναλλαγών. Η διαφορά ακριβώς αυτή μεταξύ της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων και της αποφάσεως έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Το επιχείρημα της Επιτροπής ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων αφορούσε τις ανακοινωθείσες τιμές, καθόσον οι τιμές αυτές συνέπιπταν συνήθως με τις τιμές συναλλαγών ( 35 ), αντιφάσκει προς την άποψη που υποστηρίζει η Επιτροπή. Προς στήριξη του ισχυρισμού της ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων αφορούσε την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών, η Επιτροπή παραθέτει, μεταξύ άλλων, ορισμένα χωρία της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων στα οποία γίνεται λόγος για την ύπαρξη διαφορών μεταξύ ανακοινωθεισών τιμών και πραγματικών τιμών κατά τη διάρκεια ορισμένων περιόδων ( 36 ). Στο παράρτημα VI της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων δεν γίνεται όμως καμία μνεία των τιμών συναλλαγών για τις περιόδους αυτές. Για να γίνει δεκτό ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων αφορούσε την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών, θα έπρεπε τουλάχιστον να προκύπτουν σαφώς από τον πίνακα αυτό οι περίοδοι κατά τις οποίες οι τιμές συναλλαγών αυτές διέφεραν, κατά την ίδια την Επιτροπή, από τις ανακοινωθείσες τιμές.

75. Θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι «σκοπός της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων είναι να δοθεί στους ενδιαφερομένους η δυνατότητα να αναπτύξουν τα επιχειρήματα τους κατά τη διάρκεια της διαδικασίας που έχει κινηθεί κατ' αυτών». Προς τούτο ο αποδέκτης πρέπει να είναι σε θέση «να λαμβάνει πράγματι γνώση των αιτιάσεων που προβάλλονται κατ' αυτού» ( 37 ).

76. Η γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν θα μπορούσε να επιτελέσει τη λειτουργία αυτή, αν γινόταν δεκτή η άποψη της Επιτροπής. Το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι η έκθεση αιτιάσεων ανταποκρίνεται στις προϋποθέσεις του άρθρου 4 του κανονισμού 99/63, «εφόσον αναφέρει, συνοπτικά έστω, αλλά με σαφήνεια, τα ουσιώδη πραγματικά περιστατικά επί των οποίων στηρίχθηκε η Επιτροπή» ( 38 ). Αυτή η προϋπόθεση σαφήνειας, την οποία υπενθυμίζει και της οποίας τη συνδρομή εξακριβώνει παγίως η νομολογία σας ( 39 ), είναι προφανές ότι δεν πληρούται, όταν χρειάζονται λεπτομερείς εξηγήσεις για να αποδειχθεί ότι στην έκθεση αιτιάσεων διατυπώνεται μαι συγκεκριμένη κατηγορία. Η σαφής διατύπωση των αιτιάσεων ( 40 ) που φέρονται σε γνώση των επιχειρήσεων είναι αναγκαία για να δοθεί στις επιχειρήσεις αυτές πλήρως η δυνατότητα να αμυνθούν. Στους τομείς που χαρακτηρίζονται από τον περίπλοκο χαρακτήρα των πραγματικών περιστατικών, τον όγκο των στοιχείων και τη βαρύτητα των συνεπειών των εκκρεμών διαδικασιών, το Δικαστήριο δεν μπορεί να θεωρήσει ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές, όταν είναι αναγκαία η έμμεση συναγωγή συμπερασμάτων από τη διατύπωση της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων. Στην προκειμένη περίπτωση είναι βέβαιο ότι στη γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν περιέχεται καμιά σαφής κατηγορία σχετικά με την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών.

77. Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ότι η Επιτροπή, διαπιστώνοντας με την απόφαση της την τέλεση παραβάσεως που συνίστατο στην εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών, η οποία δεν μνημονευόταν σαφώς, επακριβώς και ρητώς στη γνωστοποίηση αιτιάσεων, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 4 του κανονισμού 99/63 και από το άρθρο 19 του κανονισμού 17. Η παράβαση αυτή επισύρει, κατά την άποψη μου, την ακύρωση του άρθρου 1, παράγραφος 2, της αποφάσεως, την οποία ζητούν οι ενδιαφερόμενες προσφεύγουσες επιχειρήσεις. Εν πάση περιπτώσει, στο ίδιο συμπέρασμα θα μας οδηγήσει η περαιτέρω εξέταση του νομότυπου της διαδικασίας, όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία επί των οποίων στηρίχθηκε η Επιτροπή για να αποδείξει την ύπαρξη εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών.

2) Η διάρκεια της εναρμονισμένης πρακτικής

78. Πολλές από τις προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η διάρκεια της παραβάσεως που εκτίθεται στην απόφαση είναι μεγαλύτερη από τη διάρκεια που αναφερόταν στη γνωστοποίηση αιτιάσεων.

α) Η διάρκεια της παραβάσεως μέχρι την ημερομηνία της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων

79. Με την απόφαση διαπιστώνεται η ύπαρξη εναρμονισμένης πρακτικής μέχρι τον χρόνο της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων, δηλαδή μέχρι τον Σεπτέμβριο 1981. Στον συνημμένο στην απόφαση πίνακα 6 εμφαίνονται οι ανακοινωθείσες τιμές κατά τα τέσσερα τρίμηνα του 1981, ενώ στον πίνακα 7 οι τιμές συναλλαγών για τα τρία πρώτα τρίμηνα του 1981.

80. Οι προσφεύγουσες καναδικές επιχειρήσεις και η Bowater ισχυρίζονται ότι η χρονική περίοδος την οποία κάλυπτε η γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν έβαινε πέραν του δευτέρου εξαμήνου του 1980.

81. Η Επιτροπή όμως ισχυρίζεται ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων καλύπτει ολόκληρη την περίοδο από το 1973 μέχρι τον Σεπτέμβριο 1981, δηλαδή τον χρόνο κοινοποιήσεως της. Η περιγραφή της αγοράς και της συμπεριφοράς των αποδεκτών της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων καθώς και η εκτίμηση της συμπεριφοράς αυτής καλύπτουν ολόκληρη την περίοδο αυτή. Από κανένα χωρίο της εκθέσεως των αιτιάσεων δεν προκύπτει ότι τα περιστατικά σχετικά με τη συμμετοχή καθεμιάς από τις προσφεύγουσες στις παραβάσεις αφορούσαν συντομότερη περίοδο.

82. Θα ήθελα καταρχάς να παρατηρήσω ότι, μολονότι ο πίνακας του παραρτήματος VI της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων φθάνει μέχρι το δεύτερο τρίμηνο του 1980, αναφέρεται ρητά σε μια υποσημείωση ότι οι τιμές δεν μεταβλήθηκαν κατά το τρίτο και το τέταρτο τρίμηνο του 1980. Συνεπώς η γνωστοποίηση κάλυπτε τουλάχιστον ολόκληρο το έτος 1980. Συνέβαινε όμως το ίδιο με το έτος 1981; Κατά την άποψη μου, λόγω των ενδείξεων του εν λόγω πίνακα, ήταν αναγκαίο να αναφέρεται σαφώς ότι η παράβαση συνεχίστηκε και μετά το τέλος του 1980, αφού στο παράρτημα VI της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων δεν μνημονεύονταν οι τιμές του 1981. Η Επιτροπή όμως, ισχυριζόμενη ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων κάλυπτε οπωσδήποτε τον μέχρι τον Σεπτέμβριο 1981 χρόνο, αντιστρέφει πλήρως, κατά τη γνώμη μου, τους όρους του προβλήματος. Το γεγονός ότι στο παράρτημα VI δεν γινόταν καμία μνεία του έτους 1981 σήμαινε λογικά ότι η παράβαση δεν αφορούσε την περίοδο αυτή, εκτός αν η Επιτροπή ανέφερε ρητά το αντίθετο στην ίδια την έκθεση των αιτιάσεων.

83. Κατά την παθής όμως, από το έγγραφο αυτό προκύπτει «σαφώς» ότι επικρινόταν η διαρκής συμπεριφορά των αποδεκτών του.

84. Δεν μπορώ να μη διατυπώσω τις σαφείς επιφυλάξεις μου επί του σημείου αυτού. Προς στήριξη του ισχυρισμού της αυτού, η Επιτροπή δεν μπορεί να επικαλεστεί βασίμως κανένα χωρίο της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων, εκτός από το σημείο 21, στο οποίο αναφέρονται τα εξής: «στον πίνακα του παραρτήματος VI εμφαίνονται οι τιμές που ανακοίνωσαν οι παραγωγοί (...) από το 1974 μέχρι το 1981». Για να σταθμιστεί όμως η αξία που πρέπει να αποδοθεί από το Δικαστήριο στον ισχυρισμό αυτό, πρέπει να τονιστεί ότι στον εν λόγω πίνακα ακριβώς δεν γίνεται καμία μνεία τιμών μεταγενέστερων του 1980 (...). Επιπλέον, η φράση αυτή προηγείται αμέσως μιας μακράς περιγραφής των τιμών χαρτοπολτού κατά την περίοδο 1914-1980. Κατά συνέπεια, η εν λόγω φράση δεν επιβεβαιώνει σε καμία περίπτωση την ορθότητα της απόψεως της Επιτροπής.

85. Η Επιτροπή υποστηρίζει εξάλλου ότι το γεγονός ότι με την απόφαση της η περίοδος που καλύπτει η παράβαση παρατάθηκε μέχρι τον χρόνο της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων δεν σημαίνει ότι πρόκειται για νέα αιτίαση. Η Επιτροπή διαπίστωσε απλώς ότι οι αποδέκτες της αποφάσεως εξακολουθούσαν να επιδεικνύουν την ίδια συμπεριφορά μέχρι τον χρόνο της γνωστοποιήσεως, καθόσον οι τιμές που ανακοινώθηκαν και εφαρμόστηκαν μεταξύ του τρίτου τριμήνου του 1980 και του τρίτου τριμήνου του 1981 συνέπιπταν με τις τιμές που είχαν ανακοινωθεί και εφαρμοστεί κατά τη διάρκεια του δευτέρου τριμήνου του 1980. Κανείς κανόνας του κοινοτικού δικαίου δεν επιβάλλει στην Επιτροπή την υποχρέωση να χρησιμοποιεί μόνο τα στοιχεία που διαθέτει κατά τον χρόνο της γνωστοποιήσεως των αιτιάσεων. Εξάλλου, κατά την Επιτροπή, οι προσφεύγουσες, όταν υπέβαλαν τα τιμολόγια και τα έγγραφα σχετικά με το έτος 1980 που τους είχε ζητήσει η Επιτροπή με το έγγραφο της 1ης Σεπτεμβρίου 1982 κατ' εφαρμογή του άρθρου 11 — υπενθυμίζω ότι τα έγγραφα αυτά κάλυπταν την περίοδο 1974-1982 — διατύπωσαν παρατηρήσεις επί του ισχυρισμού της Επιτροπής ότι είχαν εναρμονίσει την πρακτική τους ως προς τις τιμές. Το έγγραφο όμως της Επιτροπής αναφερόταν ρητά στη γνωστοποίηση αιτιάσεων και στην ακρόαση και καμία από τις προσφεύγουσες δεν αρνήθηκε εντούτοις να υποβάλει τα τιμολόγια για τον μετά το δεύτερο τρίμηνο του 1980 χρόνο επικαλούμενη το γεγονός ότι η περίοδος αυτή δεν καλυπτόταν από τη γνωστοποίηση αιτιάσεων.

86. Θα ήθελα καταρχάς να τονίσω ότι το έγγραφο της 1ης Σεπτεμβρίου 1982, σκοπός του οποίου ήταν «η ενημέρωση και η συμπλήρωση των στοιχείων επί των πραγματικών περιστατικών επί των οποίων βασίζεται η διαδικασία», δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να εξομοιωθεί με γνωστοποίηση αιτιάσεων. Νομίζω δε ότι θα ήταν ιδιαίτερα ριψοκίνδυνο να θεωρηθεί ότι η συμπεριφορά των προσφευγουσών, οι οποίες δεν διατύπωσαν επιφυλάξεις ως προς την αποστολή των εν λόγω εγγράφων, συνιστά σιωπηρή επιβεβαίωση του ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων κάλυπτε το έτος 1981.

87. Όπως τονίζουν ορισμένες επιχειρήσεις, μαζί με τις απαντήσεις τους υποβλήθηκαν ορισμένα έγγραφα σχετικά με τον μεταγενέστερο της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων χρόνο — τρίτο τρίμηνο 1981/δεύτερο τρίμηνο 1982 — τον οποίο δεν μπορούσε, εξ ορισμού, να αφορά η εν λόγω γνωστοποίηση.

88. Κατά τα λοιπά, στον ισχυρισμό της Επιτροπής ότι, σε τελική ανάλυση, οι προσφεύγουσες γνώριζαν κανονικά ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων κάλυπτε και τον μετά το 1980 χρόνο, αφού δεν αρνήθηκαν έγγραφα για τον μετά το 1980 χρόνο, οι επιχειρήσεις αντιτάσσουν ότι με τη συμπεριφορά τους αυτή επέδειξαν πνεύμα συνεργασίας, υποθέτοντας ότι τα παρεχόμενα στοιχεία θα χρησιμοποιούνταν κυρίως για σύγκριση.

89. Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η διάρκεια της παραβάσεως αποτελεί «ουσιώδες στοιχείο» της παραβάσεως και ότι η Επιτροπή πρέπει να την αναφέρει «βάσει των στοιχείων που διαθέτει κατά τον χρόνο της διατυπώσεως της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων» ( 41 ), ενώ παράλληλα έχει διευκρινίσει ότι «η Επιτροπή μπορεί να επτεκτείνει το κατ' αυτόν τον τρόπο καθοριζόμενο χρονικό διάστημα, αν τα συμπληρωματικά στοιχεία που συγκεντρώνει κατά τη διοικητική διαδικασία δικαιολογούν την επέκταση αυτή, αρκεί να είχαν οι επιχειρήσεις τη δυνατότητα να εκθέσουν σχετικά τις απόψεις τους» ( 42 ).

90. Εν προκειμένω η Επιτροπή, επικαλούμενη το δικαίωμα χρησιμοποιήσεως των στοιχείων που συνέλεξε κατά τη διοικητική έρευνα, ομολογεί συνεπώς, καθόσον φαίνεται, ότι τα στοιχεία σχετικά με τον μετά το 1980 χρόνο συγκεντρώθηκαν κατά τη διάρκεια της διοικητικής αυτής έρευνας. Ενώ όμως θα έπρεπε να έχει δοθεί στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις κάθε δυνατότητα να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους επ' αυτών, από τις παρατηρήσεις που ανέπτυξε η Επιτροπή ενώπιον του Δικαστηρίου δεν αποδεικνύεται ότι δόθηκε πράγματι σαφώς η δυνατότητα αυτή.

91. Συνεπώς θα έκλινα υπέρ της προτάσεως να γίνει δεκτό το αίτημα των προσφευγουσών για το έτος 1981, εκτός αν γίνει δεκτό ένα επιχείρημα που στηρίζεται σε καθαρά γραμματική ερμηνεία του συνοδευτικού εγγράφου της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων, στο οποίο αναφέρονται τα εξής: «it is proposed to require the firms concerned to terminate such infringements» ( 43 ).

β) Η διάρκεια της παραβάσεως που διαπιστώθηκε για ορισμένους παραγωγούς

92. Η IPS υποστηρίζει ότι με τη γνωστοποίηση αιτιάσεων κατηγορούνταν ότι είχε τελέσει παραβάσεις μόνο κατά την περίοδο 1974-1978 (πλην του πρώτου τριμήνου του 1977), ενώ το τμήμα της αποφάσεως που την αφορά καλύπτει την περίοδο 1975-1981.

93. Δεν νομίζω ότι το επιχείρημα αυτό πρέπει να γίνει δεκτό. Για την περίοδο που αρχίζει το τρίτο τρίμηνο του 1978 το παράρτημα VI της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων αναφέρει τις τιμές των «παραγωγών ΗΠΑ» και δεν αμφισβητείται ότι η IPS αποτελεί αμερικανική επιχείρηση. Κατά συνέπεια, δεν νομίζω ότι μπορεί να αμφισβητηθεί ότι η επιχείρηση αυτή κατηγορείται ότι μετέσχε στην εναρμόνιση των τιμών κατά τον μετά το 1978 χρόνο. Το Δικαστήριο πρέπει να απορρίψει, για τους ίδιους λόγους, την άποψη της Bowater, επίσης αμερικανικής εταιρίας, ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν αφορούσε τη συμπεριφορά της για τον μεταγενέστερο του πρώτου τριμήνου του 1978 χρόνο.

94. Αντίθετα, το Δικαστήριο πρέπει να δεχτεί τα επιχειρήματα της εταιρίας αυτής όσον αφορά το 1975. Στο παράρτημα VI της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων δεν αναφέρονται οι τιμές της Bowater για το έτος αυτό, ενώ αναφέρονται ονομαστικά οι άλλοι Αμερικανοί παραγωγοί και οι τιμές τους για την ίδια περίοδο.

95. Η Επιτροπή δεν αμφισβητεί ότι η Bowater δεν περιλαμβάνεται στον πίνακα του παραρτήματος VI για το 1975. Η Επιτροπή ομολογεί επίσης ότι δεν αντέκρουσε την εταιρία αυτή, όταν ισχυρίστηκε, κατά τη διάρκεια της ακροάσεως, ότι δεν εμπλέκεται, όσον αφορά την περίοδο 1975-1976, «σε μια διαδικασία που αφορά χρόνο για τον οποίο δεν υπάρχει καμία καταγγελία ή αιτίαση που να μας αφορά ειδικά». Η καθής φρονεί πάντως ότι οποιαδήποτε ενδεχομένως υφισταμένη παρατυπία δεν επισύρει την ακυρότητα της αποφάσεως στο σημείο αυτό, καθόσον η διαπίστωση της Επιτροπής, αν ληφθούν υπόΨη τα υφιστάμενα πειστικά αποδεικτικά στοιχεία για την εν λόγω περίοδο, δεν θα ήταν «από άποψη περιεχομένου» διαφορετική, αν οι αιτιάσεις σχετικά με το έτος 1975 είχαν διατυπωθεί πιο «συγκεκριμένα» στο έγγραφο της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων.

96. Ο ισχυρισμός αυτός είναι ανεπίτρεπτος: είναι βέβαιο ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν αφορούσε τη συμπεριφορά της Bowater το 1975, αφού στο παράρτημα VI ουδόλως αναφέρονται οι τιμές της Bowater για το έτος αυτό. Εξάλλου, το παράρτημα αυτό αφορά, όπως αναφέρθηκε, τις ανακοινωθείσες τιμές, ενώ η Bowater κατηγορείται για το 1975 για συμμετοχή μόνο σε εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών. Κατά τη διάρκεια της ακροάσεως της η εταιρία αυτή διευκρίνισε ότι θεωρούσε ότι η Επιτροπή δεν έθετε ζήτημα για τη συμπεριφορά της κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής. Η Επιτροπή, αφού ομολογεί ότι δεν αντέκρουσε τότε τον ισχυρισμό αυτό, δεν μπορεί πλέον να υποστηρίξει ότι η διαδικαστική πλημμέλεια κατά κάποιον τρόπο «θεραπεύεται», ενόψει των αποδεικτικών στοιχείων που υπήρχαν για τη Bowater για την επίμαχη περίοδο.

97. Νομίζω ότι η Επιτροπή προτείνει στο σημείο αυτό την εφαρμογή της θεωρίας των ουσιωδών παρατυπιών.

98. Με την απόφαση Distillers ( 44 ) το Δικαστήριο δέχθηκε ότι δεν ήταν αναγκαίο να εξεταστούν οι διαδικαστικές πλημμέλειες που επικαλούνταν η προσφεύγουσα, αλλ' ότι «το πράγμα θα είχε διαφορετικά μόνο αν υπήρχε πιθανότητα, αν έλειπαν οι πλημμέλειες αυτές, η διοικητική διαδικασία να καταλήξει σε διαφορετικό αποτέλεσμα» ( 45 ). Πρέπει πάντως να διευκρινιστεί ποιες ήταν οι επίμαχες στην υπόθεση εκείνη πλημμέλειες. Οι πλημμέλειες αυτές αφορούσαν, μεταξύ άλλων, την παράλειψη κοινοποιήσεως στη Συμβουλευτική Επιτροπή της ακροάσεως της προσφεύγουσας και ορισμένων συμπληρωματικών στοιχείων της απαντήσεως της στη γνωστοποίηση αιτιάσεων, καθώς και την ελλιπή κοινοποίηση της καταγγελίας. Στην υπόθεση εκείνη το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι οι διαδικαστικές αυτές πλημμέλειες δεν θα μπορούσαν, εν πάση περιπτώσει, να επηρεάσουν την απόφαση με την οποία δεν χορηγήθηκε απαλλαγή κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3, καθόσον οι όροι τιμών δεν μπορούσαν σε καμία περίπτωση να εξεταστούν με σκοπό τη χορήγηση εξαιρέσεως, αφού δεν είχαν κοινοποιηθεί στην Επιτροπή.

99. Η διαφορετική βαρύτητα των πλημμελειών αυτών και της πλημμέλειας που απορρέει από παράβαση κανόνα αναγομένου στην ουσιώδη λειτουργία της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων — η οποία ακριβώς συνίσταται στην έκθεση των αιτιάσεων, ώστε οι επιχειρήσεις να έχουν τη δυνατότητα να προετοιμάσουν την άμυνα τους — είναι προφανέστατη και συνεπώς δεν χρειάζεται να την τονίσω περισσότερο στο σημείο αυτό. Θα ήθελα απλώς να τονίσω ότι η άποψη που υποστήριξε η καθής στην παρούσα δίκη θα μπορούσε να έχει ως ακραία κατάληξη το να θεωρείται άχρηστη η διατύπωση αιτιάσεων κατά των επιχειρήσεων στις περιπτώσεις στις οποίες η Επιτροπή φρονεί ότι διαθέτει επαρκή αποδεικτικά στοιχεία. Αυτή ακριβώς είναι η συνέπεια στην οποία καταλήγει η άποψη που διατυπώνει η Επιτροπή επί του συγκεκριμένου προβλήματος της αιτιάσεως περί συμμετοχής της Bowater στην εναρμονισμένη πρακτική κατά το 1975, ζητώ δε από το Δικαστήριο να απορρίψει οπωσδήποτε την άποψη αυτή.

3) Η ταυτότητα των μετεχόντων στην εναρμονισμένη πρακτική

100. Η IPS φρονεί ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων αφορούσε μόνο τη συμμετοχή της σε εναρμονισμένη πρακτική με τους Σκανδιναβούς παραγωγούς. Με την απόφαση όμως κατηγορείται ότι μετέσχε στην εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις ανακοινωθείσες τιμές κατά τη διάρκεια διαφόρων περιόδων με τους Καναδούς παραγωγούς και με άλλους Αμερικανούς παραγωγούς. Στη συνέχεια, όσον αφορά τις τιμές συναλλαγών, η IPS ισχυρίζεται ότι με την απόφαση κατηγορείται ότι εναρμόνισε την πρακτική τους ως προς τους πολτούς από νότια σκληρή ξυλεία με ορισμένους παραγωγούς, για τους οποίους η προσφεύγουσα «νομίζει» ότι πρόκειται για Αμερικανούς παραγωγούς.

101. Η Επιτροπή τονίζει ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων, με την οποία επικρίνονταν ορισμένες «εναρμονισμένες πρακτικές μεταξύ Σκανδιναβών παραγωγών και Βορειοαμερικανών παραγωγών», κάλυπτε επίσης την εναρμονισμένη πρακτική εντός καθεμιάς από τις δύο αυτές κατηγορίες παραγωγών. Κατά την καθής, αν με τη γνωστοποίηση αιτιάσεων επικρινόταν μόνο η εναρμονισμένη πρακτική αφενός των σκανδιναβικών επιχειρήσεων και αφετέρου των βορειοαμερικανικών, το είδος αυτό της εναρμονισμένης πρακτικής θα ήταν τόσο «περίεργο», ώστε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «εξωπραγματικό». Σύμφωνα δηλαδή με την ερμηνεία αυτή, η γνωστοποίηση αιτιάσεων αφορούσε ορισμένες αυτοτελείς εναρμονισμένες πρακτικές, σε κάθε μία από τις οποίες μετείχαν επιχειρήσεις και των δύο ηπείρων, απέχουσες μεταξύ τους χιλιάδες χιλιόμετρα, αλλά ποτέ περισσσότερες από μία ανταγωνιστικές επιχειρήσεις της ίδιας περιφέρειας, της ίδιας χώρας ή της ίδιας ηπείρου.

102. Πρέπει συνεπώς να εξακριβωθεί αν η έκφραση «εναρμονισμένες πρακτικές μεταξύ Σκανδιναβών παραγωγών και Βορειοαμερικανών παραγωγών» αφορούσε μόνο εναρμονισμένη πρακτική μεταξύ των δύο αυτών ομάδων παραγωγών και όχι την εντός της ίδιας ομάδας εναρμονισμένη πρακτική των επιχειρήσεων.

103. Κατά την άποψη μου, η ανωτέρω εκτεθείσα άποψη της Επιτροπής είναι βάσιμη. Η Επιτροπή απέδειξε με σαφήνεια τις «παράλογες» συνέπειες της απόψεως της IPS ως προς τον κατά τη γνωστοποίηση αιτιάσεων προσδιορισμό των μετεχόντων στην εναρμονισμένη πρακτική. Είναι πάντως πρόδηλο ότι η έκφραση «εναρμονισμένες πρακτικές μεταξύ Σκανδιναβών παραγωγών και Βορειοαμερικανών παραγωγών» είναι, μέχρι ορισμένου βαθμού, διφορούμενη. Νομίζω όμως ότι από το ίδιο το περιεχόμενο της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων προκύπτει ότι η γνωστοποίηση αυτή αφορούσε την εναρμονισμένη πρακτική τόσο μεταξύ των περιφερειακών ομάδων όσο και εντός των ομάδων αυτών.

104. Έτσι, όπως ορθά τονίζει η Επιτροπή, το επίμαχο εν προκειμένω σημείο περιέχει το ακόλουθο χωρίο: «Γ — Εναρμονισμένες πρακτικές μεταξύ Σκανδιναβών παραγωγών και Βορειοαμερικανών παραγωγών. Από τα εν λόγω έγγραφα (...) αποδεικνύεται ότι η καναδική εταιρία MacMillan βρισκόταν σε άμεση επαφή με τους Αμερικανούς παραγωγούς Weyerhaeuser και Georgia Pacific. Οι επαφές αυτές κατέληξαν σε ανταλλαγές πληροφοριακών στοιχείων ως προς τις τιμές και ως προς τις πωλήσεις της ΚΕΑ». Από το χωρίο αυτό αποδεικνύεται αναμφισβήτητα ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων κάλυπτε την εναρμονισμένη πρακτική εντός της ομάδας των Βορειοαμερικανών παραγωγών. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο πρέπει να απορρίψει τα επιχειρήματα που προβάλλει επ' αυτού η LPS.

4) Η συμμετοχή της St Anne στη Fides

105. Η καναδική επιχείρηση St Anne υποστηρίζει ότι στη γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν γινόταν λόγος για συμμετοχή της στη Fides, ενώ με την απόφαση διαπιστώθηκε η εκ μέρους της τέλεση παραβάσεως λόγω της συμμετοχής της αυτής.

106. Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι στο παράρτημα VII της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων, στο οποίο απαριθμούνται τα μέλη της Fides, δεν μνημονεύεται η St Anne και ότι οι αναφορές σε εναρμονισμένες πρακτικές μεταξύ «Σκανδιναβών παραγωγών και Ευρωπαίων παραγωγών», οι οποίες απαντούν σε άλλα χωρία και αποσκοπούν στην περιγραφή των εναρμονισμένων πρακτικών εντός της Fides, δεν είναι επιτυχείς, αφού δεν αφορούν την St Anne, η οποία είναι καναδική επιχείρηση. Εντούτοις, ενόψει συγκεκριμένα ενός τηλετυπήματος στο οποίο, όπως διαπιστώνεται στο τμήμα «Πραγματικά περιστατικά» της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων, μνημονεύεται η St Anne, η καθής φρονεί ότι στο Δικαστήριο εναπόκειται να εκτιμήσει κατά πόσον η εταιρία αυτή έπρεπε να θεωρήσει ότι η γνωστοποίηση αιτιάσεων αφορούσε τη συμμετοχή της σε εναρμονισμένες πρακτικές εντός της Fides.

107. Θα ήθελα καταρχάς να τονίσω ότι στο τμήμα «Νομική εκτίμηση» της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων δεν μνημονεύεται η St Anne ως μετέχουσα στην εναρμονισμένη πρακτική μεταξύ των μελών της Fides. Η εταιρία αυτή δεν μνημονεύεται ούτε στον πίνακα του παραρτήματος VII της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων, το οποίο επιγράφεται ως εξής: «Κυριότερα μέλη του τμήματος ‘χαρτοπολτός από σκληρή ξυλεία’ της Fides».

108. Επιπλέον, στο τμήμα «Νομική εκτίμηση» της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων παρατίθεται το κείμενο ενός τηλετυπήματος μιας τρίτης επιχειρήσεως, στο οποίο γίνεται λόγος για μια συνάντηση κατά την οποία διάφορες επιχειρήσεις, μεταξύ των οποίων η St Anne, προέβησαν σε ανταλλαγές στοιχείων ως προς τις τιμές. Δεν νομίζω όμως ότι η μνεία αυτή αρκεί για να στηρίξει την αιτίαση ότι η εταιρία αυτή μετέσχε στη Fides. Πράγματι, μια άλλη εταιρία που μνημονευόταν στο ίδιο τηλετύπημα ως μετάσχουσα στην ίδια συνάντηση, η εταιρία Celbi, δεν καταλεγόταν μεταξύ των αποδεκτών της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων και δεν ενεπλάκη στη διαδικασία. Κατά συνέπεια, νομίζω ότι, αφού η Επιτροπή, μολονότι η Celbi μνημονευόταν στο έγγραφο αυτό, δεν την περιέλαβε μεταξύ των αποδεκτών της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι το ίδιο αυτό τηλετύπημα αρκούσε καθαυτό ως έρεισμα της αιτιάσεως περί συμμετοχής της St Anne στη Fides.

109. Εξάλλου, νομίζω ότι είναι απαράδεκτο να πρασπαθεί η Επιτροπή να δικαιολογήσει εν προκειμένω τη μη διατύπωση αιτιάσεως κατά της St Anne προβάλλοντας, με το υπόμνημα αντικρούσεως, τον ισχυρισμό ότι, «αν έπρεπε πάθε φορά να απαριθμούνται όλοι οι εμπλεκόμενοι παραγωγοί, ο κατάλογος θα ήταν υπερβολικά μακρύς». Η Επιτροπή έπρεπε να αναφέρει σαφώς, τουλάχιστον μία φορά, ότι κατηγορούσε τη St Anne για συμμετοχή στην εναρμονισμένη πρακτική εντός της Fides. Εξάλλου, η Επιτροπή τονίζει ότι το γεγονός ότι η St Anne δεν μνημονεύεται στο παράρτημα VII της γνωστο-ποιήσως αιτιάσεων οφείλεται στο ότι ο πίνακας αυτός δεν περιέχει περιοριστική απαρίθμηση και αφορά μόνο τα κυριότερα μέλη. Κατά τη γνώμη μου, το επιχείρημα αυτό καταλήγει στο αντίστροφο συμπέρασμα απ' ό,τι υποστηρίζει η Επιτροπή. Εφόσον η St Anne δεν θεωρείται, κατά τη γνωστοποίηση αιτιάσεων, ως αρκετά «σημαντικό» μέλος της Fides, ώστε να περιληφθεί στον συνημμένο στη γνωστοποίηση αιτιάσεων σχετικό κατάλογο των επιχειρήσεων, η μόνη λογική συνέπεια που μπορεί να συναχθεί είναι ότι κατά της επιχειρήσεως αυτής δεν προβάλλεται συναφώς καμία αιτίαση. Η ερμηνεία που προσπαθεί η Επιτροπή να αντλήσει από τον μη περιοριστικό χαρακτήρα της απαριθμήσεως του εν λόγω πίνακα συνιστά παράβαση των στοιχειωδέστερων υποχρεώσεων για επακριβή και σαφή διατύπωση των αιτιάσεων. Λόγω της μη τηρήσεως των υποχρεώσεων αυτών, όσον αφορά τη συμμετοχή της St Anne στη Fides, το Δικαστήριο πρέπει να ακυρώσει το άρθρο 1, παράγραφος 4, του διατακτικού της αποφάσεως σε σχέση με την εταιρία αυτή.

Β — Τα αποδεικτικά στοιχεία επί των οποίων στηρίζεται η απόφαση

1) Οι τιμές συναλλαγών

110. Θα ήθελα καταρχάς να υπενθυμίσω συναφώς ότι έχω ήδη καταλήξει στο συμπέρασμα ότι, εν πάση περιπτώσει, η αιτίαση περί εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών δεν εκτίθεται στη γνωστοποίηση αιτιάσεων με σαφήνεια και ακρίβεια, δηλαδή κατά τρόπο που να εξασφαλίζεται η προστασία των δικαιωμάτων άμυνας.

111. Τέλος, προκειμένου να διευκολυνθεί η κατανόηση της επιχειρηματολογίας των προσφευγουσών, επιβάλλεται η σύντομη υπενθύμιση της χρονολογικής σειράς με την οποία διεξήχθη η διαδικασία. Μετά την ακρόαση των επιχειρήσεων τον Μάρτιο/Απρίλιο 1982, η Επιτροπή τους γνωστοποίησε την 1η Σεπτεμβρίου 1982 την πρόθεση της «να ενημερώσει και να συμπληρώσει τα στοιχεία σχετικά με τα πραγματικά περιστατικά στα οποία στηρίζεται η διαδικασία». Προς τούτο η Επιτροπή τους ζήτησε να της αποστείλουν τα τιμολόγια και τα έγγραφα που αφορούσαν την περίοδο 1974-1982, ώστε να αποδειχθεί η αλήθεια του ισχυρισμού που είχαν προβάλει οι προσφεύγουσες κατά την ακρόαση τους, δηλαδή ότι οι τιμές συναλλαγών διέφεραν από τις ανακοινωθείσες τιμές τους. Κατόπιν της αιτήσεως αυτής της Επιτροπής, η οποία διατυπώθηκε σύμφωνα με το άρθρο 11 του κανονισμού 17, οι επιχειρήσεις της απέστειλαν, όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, 100000 περίπου τιμολόγια.

112. Οι προσφεύγουσες για τις οποίες διαπιστώθηκε ότι μετέσχον σε εναρμόνιση των τιμών συναλλαγών ισχυρίζονται ότι η διαδικασία που ακολούθησε η Επιτροπή ήταν παράτυπη ( 46 ). Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή στηρίχθηκε αποκλειστικά και μόνο σε συγκριτική ανάλυση των επίμαχων εγγράφων, προκειμένου να θεμελιώσει τις διαπιστώσεις που εκτίθενται στην απόφαση της σχετικά με τις τιμές συναλλαγών. Οι προσφεύγουσες φρονούν συνεπώς ότι παραβιάστηκαν τα δικαιώματα άμυνας, αφού η καθής δεν τους ανακοίνωσε πριν από την έκδοση της αποφάσεως τα αποτελέσματα της αναλύσεως αυτής. Όσον αφορά τα τιμολόγια που απέστειλαν οι άλλες επιχειρήσεις, οι προσφεύγουσες τονίζουν, επικαλούμενες τη νομολογία του Δικαστηρίου, και συγκεκριμένα την απόφαση Hoffmann-La Roche ( 47 ), ότι, αν η ανακοίνωση των εγγράφων αυτών δεν ήταν δυνατή λόγου του απορρήτου χαρακτήρα τους, η Επιτροπή τότε δεν μπορούσε να τα χρησιμοποιήσει κατά των προσφευγουσών. Εν πάση περιπτώσει, η καθής έπρεπε να υποβάλει στις επιχειρήσεις, πριν από την έκδοση της αποφάσεως, το ερώτημα αν είχαν αντίρρηση για τη διαβίβαση των τιμολογίων τους στους ανταγωνιστές τους ή στους δικηγόρους τους.

113. Η Επιτροπή αμφισβητεί καταρχάς ότι στηρίχτηκε αποκλειστικά και μόνο στα έγγραφα που προσκομίστηκαν μετά την ακρόαση. Η Επιτροπή διευκρινίζει ότι, κατά τους ελέγχους που διεξήγαγε το 1977, ζήτησε από τις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις αντιπροσωπευτικά τιμολόγια, από τα οποία αποδεικνυόταν ότι οι τιμές που είχαν πράγματι εφαρμόσει ήσαν συνήθως ίσες με τις «ανακοινωθείσες» τιμές. Τα τιμολόγια που προσκομίστηκαν μετά από την ακρόαση επιβεβαίωσαν απλώς αυτή τη σύμπτωση των τιμών. Στη συνέχεια η Επιτροπή αναφέρει ότι βασίστηκε αποκλειστικά στα έγγραφα που προσκόμισε κάθε προσφεύγουσα, προκειμένου να επιβεβαιώσει ότι οι τιμές καθεμίας από τις προσφεύγουσες δεν διέφεραν εν γένει από τις ανακοινωθείσες τιμές της. Όταν οι ανακοινωθείσες τιμές συνέπιπταν σε γενικές γραμμές με τις τιμές συναλλαγών, δεν ήταν αναγκαίο να συναχθούν συμπεράσματα από τη σύγκριση των εγγράφων αυτών με έγγραφα άλλων εταιριών, στα οποία δεν είχαν πρόσβαση οι προσφεύγουσες. Οι προσφεύγουσες συνεπώς δεν απέδειξαν ότι η Επιτροπή βασίστηκε πλήρως στα συμπεράσματα αυτά ή ότι στηρίχτηκε αποκλειστικά και μόνο σε έγγραφα που προσκομίστηκαν μετά την ακρόαση. Κατά την Επιτροπή, δεν ήταν αναγκαίο να έχουν οι επιχειρήσεις πρόσβαση στα τιμολόγια άλλων επιχειρήσεων, προκειμένου να στηρίξουν τον ισχυρισμό τους ότι οι τιμές συναλλαγών τους διέφεραν από τις ανακοινωθείσες τιμές τους, αφού τα τιμολόγια αυτά δεν επηρέασαν καθόλου την εκτίμηση στην οποία προέβη η Επιτροπή σχετικά με τη συμμετοχή κάθε επιχειρήσεως στην εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών.

114. Η καθής ισχυρίζεται τέλος ότι δεν ήταν υποχρεωμένη να ενημερώνει κάθε προσφεύγουσα για τα πορίσματα στα οποία κατέληγε κατόπιν της αναλύσεως των εγγράφων που είχε προσκομίσει η οικεία επιχείρηση ούτε να της δίνει τη δυνατότητα να διατυπώσει παρατηρήσεις επί των εκτιμήσεων της. Κατά την Επιτροπή, σε κάθε επιχείρηση δόθηκε η δυνατότητα να διατυπώσει την άποψη της επί των περιστατικών που είχε διαπιστώσει η Επιτροπή και επί της νομικής εκτιμήσεως των περιστατικών αυτών, όπως εξετίθεντο στη γνωστοποίηση αιτιάσεων, και να αμυνθεί. Οι επιχειρήσεις δεν είχαν κανένα δικαίωμα να πληροφορηθούν κατά πόσον οι αμυντικοί ισχυρισμοί τους ήσαν πειστικοί ή όχι ούτε να συζητήσουν την άποψη της Επιτροπής πριν από την έκδοση αποφάσεως της.

115. Καταρχάς θα εξετάσω το επιχείρημα των προσφευγουσών ότι η Επιτροπή στήριξε τις διαπιστώσεις της σχετικά με την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών αποκλειστικά και μόνο σε έγγραφα που υποβλήθηκαν μετά την ακρόαση.

116. Θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι το Δικαστήριο υπέβαλε στους ειδικούς επί λογιστικών θεμάτων πραγματογνώμονες το ερώτημα αν η Επιτροπή μπορούσε, βάσει των εγγράφων που διέθετε ήδη κατά την κατάρτιση της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων, να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι τιμές συναλλαγών που πρότειναν οι επιχειρήσεις στους πελάτες τους συνέπιπταν με τις τιμές που είχαν ανακοινώσει.

117. Στο ερώτημα αυτό οι πραγματογνώμονες απάντησαν ως εξής: τα εν λόγω έγγραφα δεν επαρκούσαν ως στοιχεία βάσει των οποίων η Επιτροπή να μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι τιμές συναλλαγών που πρότειναν οι επιχειρήσεις στους πελάτες τους συνέπιπταν με τις ανακοινωθείσες τιμές.

118. Προς στήριξη του πορίσματος τους αυτού, οι πραγματογνώμονες διατύπωσαν τις εξής παρατηρήσεις, κατόπιν της αναλύσεως των εγγράφων που διέθετε η Επιτροπή κατά την εκπόνηση της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων: — Υπάρχουν μόνο 199 τιμολόγια που αφορούν 13 επιχειρήσεις, από τις οποίες 9 μόνο καταλέγονται μεταξύ των «κατηγορουμένων»· όσον αφορά 28 από τις «κατηγορούμενες», στο φάκελο της υποθέσεως δεν περιέχεται κανένα τιμολόγιο. — Τα τιμολόγια καλύπτουν μόνο τα έτη 1974 έως 1978, ενώ δεν περιέχεται στους φακέλους των υποθέσεων κανένα τιμολόγιο για τα έτη 1979-1981. — Ο αριθμός των επιλεγέντων τιμολογίων είναι πολύ μικρός σε σύγκριση με τον συνολικό τους αριθμό, δηλαδή τον συνολικό αριθμό των τιμολογίων όλων των επιχειρήσεων για την υπό κρίση περίοδο. — Είναι σαφές ότι η επιλογή των τιμολογίων δεν υπήρξε τυχαία, αφού επί του συνόλου των 199 επιλεγέντων τιμολογίων τα 159 τιμολόγια αφορούν πέντε επιχειρήσεις ( 48 ).

119. Από τα πορίσματα των πραγματογνωμόνων, των οποίων η αιτιολόγηση είναι επαρκέστατη, αποδεικνύεται αναμφισβήτητα ότι, κατά τον χρόνο της γνωστοποιήσεως των αιτιάσεων, η Επιτροπή δεν διέθετε σε καμία περίπτωση αντικειμενικά στοιχεία από τα οποία να προκύπτει ότι οι ανακοινωθείσες τιμές συνέπιπταν, όσον αφορά όλες τις επιχειρήσεις, με τις τιμές συναλλαγών. Ακόμη δηλαδή και αν υποτεθεί ότι από τα δείγματα που διέθετε τότε η Επιτροπή συναγόταν ότι οι τιμές συναλλαγών συνέπιπταν με τις ανακοινωθείσες τιμές, τα τιμολόγια αυτά αφορούσαν πολύ λίγες επιχειρήσεις και πολύ λίγες συναλλαγές. Κατά συνέπεια, τα έγγραφα σχετικά με τις τιμές συναλλαγών που διέθετε η Επιτροπή κατά τον χρόνο της γνωστοποιήσεως αιτιάσεων δεν θα μπορούσαν σε καμία περίπτωση να θεωρηθούν, έναντι της συντριπτικής πλειονότητας των παραγωγών, ως αντικειμενικά αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με τις τιμές συναλλαγών.

120. Κατά συνέπεια, τα στοιχεία επί των οποίων στηρίζεται η διαπίστωση της υπάρξεως εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών — δηλαδή τα έγγραφα στα οποία βασίστηκε η κατάρτιση των πινάκων 7 και 8 της αποφάσεως — συνελέ-γησαν κυρίως μετά την ακρόαση. Εξάλλου, αν αναγνωστεί το σημείο 25 της αποφάσεως, δεν μπορεί να παραμείνει επ' αυτού καμία αμφιβολία ( 49 ).

121. Κατόπιν της διαπιστώσεως αυτής τίθεται συνεπώς το εξής ερώτημα: έπρεπε η Επιτροπή να καταρτίσει νέα γνωστοποίηση αιτιάσεων;

122. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, «η Επιτροπή πρέπει να λαμβάνει υπόψη της τα στοιχεία που προκύπτουν από τη διοικητική διαδικασία (...) για να αναμορφώσει και συμπληρώσει τόσο από άποψη πραγματικών περιστατικών όσο και από νομική πλευρά την επιχειρηματολογία της για τη στήριξη των αιτιάσεων που δέχθηκε» και «η απόφαση δεν πρέπει αναγκαστικά να είναι αντίγραφο της εκθέσεως των αιτιάσεων» ( 50 ). Το Δικαστήριο έχει δεχθεί επίσης ότι η Επιτροπή «έχει το δικαίωμα, ενδεχομένως δε και το καθήκον, να προβαίνει, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, σε νέες έρευνες, εάν η εξέλιξη της διαδικασίας αυτής καθιστά εμφανή την ανάγκη συμπληρωματικών επαληθεύσεων,» ( 51 ) και ότι δεν είναι πάντοτε υποχρεωμένη να προβαίνει, κατόπιν των επαληθεύσεων αυτών, σε γνωστοποίηση περαιτέρων αιτιάσεων. Αντίθετα όμως, κατά τη σαφέστατη νομολογία του Δικαστηρίου, η γνωστοποίηση συμπληρωματικών αιτιάσεων είναι αναγκαία, όταν το αποτέλεσμα των συμπληρωματικών επαληθεύσεων οδηγεί την Επιτροπή «στον καταλογισμό νέων πραγματικών περιστατικών στις επιχειρήσεις ή στην αισθητή τροποποίηση των στοιχείων που αποδεικνύουν τις αμφισβητούμενες παραβάσεις» ( 52 ).

123. Εδώ θα ήθελα να σταματήσω στους λόγους που οδήγησαν, κατά τη γνώμη μου, το Δικαστήριο να επιβάλει στην Επιτροπή την υποχρέωση αυτή. Η γνωστοποίηση των αιτιάσεων αποτελεί «την πράξη που προσδιορίζει τη θέση της Επιτροπής έναντι των επιχειρήσεων» ( 53 ). Πρώτον, με την πράξη αυτή γνωστοποιείται στις επιχειρήσεις η συμπεριφορά που συνιστά παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού, δηλαδή αυτό για το οποίο κατηγορούνται. Παράλληλα όμως γνωστοποιούνται επίσης στις επιχειρήσεις τα ουσιώδη αποδεικτικά στοιχεία που διαθέτει η Επιτροπή, δηλαδή αυτά στα οποία στηρίζεται η κατηγορία ότι έχουν τελέσει μία ή περισσότερες παραβάσεις. Όταν όμως τα στοιχεία αυτά μεταβάλλονται αισθητά κατόπιν ερευνών που διεξάγονται κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, στην αρχική γνωστοποίηση αιτιάσεων δεν εκτίθενται πλέον πλήρως τα ερείσματα των αιτιάσεων της Επιτροπής. Με άλλα λόγια, στην περίπτωση αυτή η Επιτροπή πρέπει να απευθυνθεί ρητά προς τις επιχειρήσεις και να τους γνωστοποιήσει την ουσιώδη μεταβολή των αποδεικτικών στοιχείων που βρίσκονται πλέον στην κατοχή της.

124. Σ' αυτή ακριβώς την ενέργεια έπρεπε, κατά την άποψη μου, να προβεί εν προκειμένω η Επιτροπή, εφόσον είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα 100000 περίπου τιμολόγια «επιβεβαίωναν» — για να χρησιμοποιήσω τη διατύπωση της ίδιας της Επιτροπής — την ύπαρξη εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών.

125. Είναι βέβαιο, κατά τη στοιχειωδέστερη κοινή λογική, ότι στην προκειμένη περίπτωση υπήρξε τουλάχιστον αισθητή μεταβολή των αποδεικτικών στοιχείων σχετικά με τις παραβάσεις: επ' αυτού αρκεί να τονιστεί ότι η Επιτροπή δεν διέθετε, κατά τον χρόνο της γνωστοποιήσεως των αιτιάσεων, τα στοιχεία επί των οποίων στηρίχθηκε η κατάρτιση των πινάκων 7 και 8 της αποφάσεως. Επιπλέον, η ανάλυση των τιμολογίων αντιπροσώπευε, όπως τονίζει η ίδια η Επιτροπή, ιδιαίτερα μεγάλο φόρτο εργασίας για τις διοικητικές υπηρεσίες της και αποτελούσε εμβάθυνση και διεύρυνση των ερευνών της, πράγμα που σημαίνει ότι διευρύνθηκαν και αυξήθηκαν σημαντικά τα αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με την ύπαρξη εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών.

126. Αν η νομολογία του Δικαστηρίου είχε εφαρμοστεί εν προκειμένω, τότε η Επιτροπή θα είχε την υποχρέωση να προβεί, κατόπιν της αξιολογήσεως των 100000 περίπου τιμολογίων και πιστωτικών σημειωμάτων, σε νέα γνωστοποίηση αιτιάσεων. Η γνωστοποίηση αυτή ήταν, κατά τη γνώμη μου, αναγκαία, ιδιαίτερα επειδή, όπως θα ήθελα να υπενθυμίσω, η ίδια η αιτίαση περί υπάρξεως εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών δεν είχε διατυπωθεί, με τη γνωστοποίηση της 4ης Σεπτεμβρίου 1981, κατά τρόπο ώστε να προστατεύονται τα δικαιώματα άμυνας. Αυτό είναι το πρώτο συμπέρασμα μου, βάσει του οποίου νομίζω συνεπώς ότι πρέπει να γίνουν δεκτά τα επιχειρήματα ότι η Επιτροπή κακώς στήριξε τη διαπίστωση της περί υπάρξεως εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών σε έγγραφα κυρίως που υποβλήθηκαν μετά την ακρόαση, ενώ ήταν υποχρεωμένη να εκδώσει νέα γνωστοποίηση αιτιάσεων.

127. Συνεχίζοντας όμως επί του σημείου αυτού, θα ήθελα να εξετάσω τα εξής δύο ζητήματα: — Είχε η Επιτροπή την υποχρέωση να γνωστοποιήσει σε κάθε επιχείρηση, πριν από την έκδοση της αποφάσεως, τα συμπεράσματα της σχετικά με τις τιμές συναλλαγών της, όπως προέκυπταν από την ανάλυση των τιμολογίων της; — Μπορούσε η Επιτροπή να αρνηθεί να γνωστοποιήσει σε κάθε επιχείρηση τα έγγραφα που είχαν υποβάλει οι άλλες επιχειρήσεις;

128. Υπενθυμίζω καταρχάς ότι η Επιτροπή δεν έδωσε σε κάθε συγκεκριμένη επιχείρηση τη δυνατότητα να συζητήσει μαζί της, πριν από την έκδοση της αποφάσεως, τα συμπεράσματα στα οποία είχε καταλήξει από την εξέταση των τιμολογίων και πιστωτικών σημειωμάτων της ίδιας αυτής επιχειρήσεως. Σε ένα έγγραφο της 12ης Νοεμβρίου 1984 αναφέρονται συναφώς τα εξής: «Με τις απαντήσεις τους οι κατηγορούμενες επιχειρήσεις ισχυρίστηκαν ότι, ενώ οι ανακοινωθείσες τιμές ήσαν παρεμφερείς, οι τιμές συναλλαγών εμφάνιζαν μεγάλες διαφορές. Συνεπώς, οι επιχειρήσεις, προβάλλοντας τον αμυντικό αυτό ισχυρισμό και υποβάλλοντας τα κρίσιμα έγγραφα, σχολίασαν ήδη τη διαπίστωση της Επιτροπής ότι οι τιμές συναλλαγών τους συνέπιπταν σε μεγάλο βαθμό. Κάθε επιχείρηση είχε την ευκαιρία ‘να γνωστοποιήσει τις απόψεις της σχετικά με τη γνησιότητα και την κρισιμότητα’ των τιμολογίων, πιστωτικών σημειωμάτων κ.λπ. που είχαν υποβάλει» ( 54 ).

129. Καταρχάς θα ήθελα να παρατηρήσω ότι, όπως τονίζουν ορθώς οι προσφεύγουσες καναδικές επιχειρήσεις, η ακρόαση δεν μπορούσε εξ ορισμού να αφορά τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε η Επιτροπή με την απόφαση της, δηλαδή ότι οι τιμές συναλλαγών συνέπιπταν, αφού, όπως αναφέρθηκε, το συμπέρασμα αυτό στηρίχθηκε κυρίως στα τιμολόγια που απεστέλησαν στην Επιτροπή μεταγενέστερα.

130. Δεύτερον, δεν αντιλαμβάνομαι το νόημα του ισχυρισμού της Επιτροπής ότι οι επιχειρήσεις μπορούσαν να σχολιάσουν τη γνησιότητα και την κρισιμότητα των εν λόγω εγγράφων όταν τα απέστελλαν. Το κρίσιμο εν προκειμένω σημείο είναι αν κάθε επιχείρηση είχε το δικαίωμα να ενημερώνεται πριν από την έκδοση της αποφάσεως σχετικά με τα συγκεκριμένα συμπεράσματα στα οποία είχε καταλήξει η Επιτροπή κατόπιν της αναλύσεως των εγγράφων που είχε αποστείλει κάθε επιχείρηση.

131. Υπέρ της καταφατικής απαντήσεως στο ανωτέρω ερώτημα συνηγορεί το εξής χωρίο της αποφάσεως του Δικαστηρίου στην υπόθεση Allgemeine Elektricitäs-Gesellschaft AEG-Telefunken κατά Επιτροπής: «ως προς το σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι αποφασιστικά δεν είναι αυτά καθαυτά τα έγγραφα, αλλά τα συμπεράσματα που συνήγαγε η Επιτροπή από τα έγγραφα αυτά» ( 55 ). Με βάση τη σκέψη αυτή το Δικαστήριο αποφάσισε να μην εξετάσει ορισμένα έγγραφα επί των οποίων η εμπλεκόμενη στην υπόθεση εκείνη εταιρία δεν είχε την ευκαιρία να διατυπώσει τις παρατηρήσεις της πριν από την έκδοση της αποφάσεως της Επιτροπής, μολονότι τα έγγραφα αυτά προέρχονταν από την ίδια την εταιρία.

132. Η υπόθεση εκείνη όμως παρουσιάζει μια διαφορά έναντι των υπό κρίση υποθέσεων. Στις υπό κρίση υποθέσεις τα έγγραφα διαβιβάστηκαν στην Επιτροπή από τις ίδιες τις επιχειρήσεις, ενώ τα επίμαχα στην προηγουμένη υπόθεση έγγραφα δεν είχαν διαβιβαστεί από την AEG. Η AEG δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι τα έγγραφα αυτά θα χρησιμοποιούνταν για την απόφαση της Επιτροπής. Αντίθετα, είναι προφανές ότι οι επιχειρήσεις εν προκειμένω δεν μπορούσαν να αποκλείσουν το ενδεχόμενο αυτό.

133. Από την απόφαση του Δικαστηρίου όμως προκύπτει σαφώς ότι η γνώση του εγγράφου και μόνο δεν αρκεί κατ' ανάγκη για να εξασφαλιστεί η προστασία των δικαιωμάτων άμυνας. Στο πλαίσιο όμως της παρούσας διαδικασίας είναι αναμφισβήτητο ότι, ενόιμει κυρίως του όγκου των εν λόγω εγγράφων και της ανάγκης εκτιμήσεως των εκτπώσεων από άποψη ανταγωνισμού, τα συμπεράσματα που συνήχθησαν από τα έγγραφα αυτά προϋπέθεταν την ενδελεχή και σύνθετη ανάλυση τους: τούτο αποδεικνύεται από τις συζητήσεις που διεξήχθησαν ενώπιον του Δικαστηρίου σε σχέση με την πρώτη πραγματογνωμοσύνη.

134. Εντούτοις, ουδέποτε δόθηκε στις επιχειρήσεις, πριν από την έκδοση της αποφάσεως της Επιτροπής, η δυνατότητα να σχολιάσουν τα συμπεράσματα της Επιτροπής, καθόσον μάλιστα κατά την ακρόαση των επιχειρήσεων τα επίμαχα τιμολόγια δεν βρίσκονταν στην κατοχή της καθής. Είναι επομένως προφανές ότι η αιτίαση περί υπάρξεως εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών διατυπώθηκε χωρίς να τους δοθεί η δυνατότητα να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους επί της αναλύσεως των τιμολογίων τους, επί της οποίας η Επιτροπή στήριξε την αιτίαση αυτή. Η σημασία δε της διατυπώσεως παρατηρήσεων επί των συμπερασμάτων που συνήχθησαν από έγγραφα τα οποία, όπως αναφέρθηκε ήδη, προσκομίστηκαν μετά τη γνωστοποίηση αιτιάσεων, αποδεικνύεται επαρκώς από το γεγονός ότι τα συμπεράσματα αυτά αποτελούν το ουσιώδες περιεχόμενο των πινάκων 7 και 8 της αποφάσεως της Επιτροπής, επί των οποίων στηρίζεται η διαπίστωση περί υπάρξεως εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών. Κατά τη γνώμη μου, αυτός είναι ένας επιπλέον λόγος για τον οποίο το Δικαστήριο θα πρέπει να ακυρώσει τα συμπεράσματα της αποφάσεως σχετικά με την ύπαρξη εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών, εφόσον δεχθεί την άπο\1ιή μου ότι έπρεπε να έχουν ανακοινωθεί σε κάθε επιχείρηση τα συμπεράσματα που είχαν συναχθεί από τη μελέτη των τιμολογίων της.

135. Δεύτερο ερώτημα: μπορούσε η Επιτροπή να αρνηθεί να διαβιβάσει στις επιχειρήσεις, πριν από την έκδοση της αποφάσεως, τα τιμολόγια των άλλων επιχειρήσεων;

136. Η άρνηση της Επιτροπής αιτιολογήθηκε διττώς: — ανάγκη προστασίας του απορρήτου: τα τιμολόγια και τα έγγραφα που διαβίβασαν οι περισσότερες επιχειρήσεις μετά την ακρόαση τους περιείχαν εξατομικευμένα στοιχεία ως προς την πολιτική τιμών, τα οποία οι επιχειρήσεις αυτές θεωρούν ότι συνιστούν επιχειρηματικό απόρρητο, — η διαβίβαση αυτή θα ήταν άχρηστη για την άμυνα κάθε επιχειρήσεως, αφού κάθε επιχείρηση όφειλε απλώς να αποδείξει ότι οι τιμές που αναγράφονταν στα τιμολόγια της διέφεραν από τις τιμές που είχε ανακοινώσει.

137. Θα ήθελα καταρχάς να εξετάσω την τελευταία αυτή αιτιολογία. Η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι δεν ήταν αναγκαία η σύγκριση των τιμολογίων των παραγωγών. Κατά την Επιτροπή, αρκούσε η διαπίστωση ότι οι τιμές συναλλαγών κάθε παραγωγού δεν διέφεραν εν γένει από τις ανακοινωθείσες τιμές. Από την ανάγνωση όμως της αποφάσεως της προκύπτει ακριβώς ότι συνήγαγε συμπεράσματα σχετικά με το αν οι τιμές συναλλαγών των παραγωγών ήσαν παρόμοιες ή ακριβώς ίδιες.

138. Στο ακόλουθο π.χ. χωρίο τονίζεται η ομοίοτητα των τιμών συναλλαγών: «Οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις παραχώρησαν τις εκπτώσεις αυτές με ανάλογους όρους. Συνήθως δεν υπερέβησαν το 3 % και ποτέ δεν έφθασαν συνολικά σε περισσότερο από 7 %» ( 56 ). Εξάλλου, στην ίδια την απόφαση περιγράφεται η συμπεριφορά που επέδειξαν δύο παραγωγοί επί ορισμένες περιόδους ως προς τις τιμές συναλλαγών, με σκοπό να αποδειχθεί η ορθότητα της απόψεως ότι ήταν δυνατή η διαφοροποίηση των τιμών για τον λευκασμένο θειικό χαρτοπολτό. Όσον αφορά την πρώτη επιχείρηση, την Domtar, αναφέρεται στην απόφαση ότι «οι τιμές κυμαίνονταν, ανάλογα με τον πελάτη, μεταξύ 420 και 565 US $ ανά τόνο για βόρεια μαλακή ξυλεία, ενώ οι εταιρίες στις οποίες απευθύνεται η παρούσα απόφαση τιμολογούσαν όλες 545 US $ ανά τόνο» ( 57 ). Όσον αφορά τη Bowater, η συμπεριφορά της περιγράφεται ως εξής: «Ενώ κατά την τελευταία χρονική περίοδο οι τιμές συναλλαγής της αντιστοιχούσαν τόσο στις ανακοινωθείσες τιμές όσο και στις τιμές συναλλαγής των ανταγωνιστών της, οι τιμές συναλλαγής της κατά τα δύο πρώτα χρόνια διέφεραν πολύ από αυτές των ανταγωνιστών της» ( 58 ). Τέλος, σκοπός του πίνακα 7 της αποφάσεως δεν είναι ακριβώς να αποδειχθεί η ομοιότητα των τιμών συναλλαγών, του δε πίνακα 8η ομοιότητα των εκπτώσεων ή μειώσεων των τιμών; Εντούτοις, κάθε επιχείρηση δεν μπορούσε να έχει γνώση των εγγράφων που είχαν υποβάλει οι ανταγωνιστές της και στα οποία στηρίχθηκε η κατάρτιση των πινάκων αυτών. Αντίθετα απ' ότι ισχυρίζεται η καθής, τα δικαιώματα άμυνας δεν μπορούν να ασκούνται πλήρως, παρά μόνο αν οι επιχειρήσεις είναι σε θέση όχι μόνο να εξακριβώνουν αν είναι ορθή η ανάλυση σχετικά με τους δικούς τους μηχανισμούς τιμών, αλλά και να εξετάζουν οι ίδιες κυρίως αν οι τιμές τους συμπίπτουν με τις τιμές των ανταγωνιστών τους. Η θέση που λαμβάνει η Επιτροπή εν προκειμένω μου φέρνει αναγκαστικά στο μυαλό τα σχέδια φυλακών στις οποίες ο δεσμοφύλακας μόνο μπορεί να βλέπει όλους τους κρατουμένους, οι οποίοι αντίθετα δεν μπορούν να βλέπουν ο ένας τον άλλο.

139. Όσον αφορά τουλάχιστον τις τιμές συναλλαγών, ουδέποτε πριν από την έκδοση της αποφάσεως της Επιτροπής δόθηκε στις επιχειρήσεις η δυνατότητα να γνωρίζουν επακριβώς ποιοι ήταν οι ανταγωνιστές τους με τους οποίους εναρμόνισαν, κατά την Επιτροπή, την πρακτική τους ως προς τις τιμές συναλλαγών κατά τη διάρκεια δεδομένης περιόδου.

140. Κατά συνέπεια, δεν μπορώ να δεχθώ την άποψη της Επιτροπής ότι τα τιμολόγια και τα πιστωτικά σημειώματα άλλων ανταγωνιστών δεν ήσαν αναγκαία για την άμυνα κάθε επιμέρους επιχειρήσεως. Θα ήθελα εξάλλου να τονίσω ότι η ίδια η Επιτροπή αναγνώρισε, με μεταγενέστερο της εκδόσεως αποφάσεως έγγραφο, ότι η ελεύθερη πρόσβαση στα εν λόγω έγγραφα ήταν «σκο-πιμότερη από ψυχολογική άποψη» ( 59 ). Κατά την άποψη μου, η πρόσβαση αυτή δεν έχει μικρότερη σημασία από νομική άποψη...

141. Ποια όμως στάση θα έπρεπε να τηρήσει η Επιτροπή, ενόψει του ότι θεωρούσε τα εν λόγω έγγραφα ως απόρρητα;

142. Κατά την πάγια επ' αυτού νομολογία του Δικαστηρίου, η Επιτροπή δεν μπορεί «να λάβει υπόψη της εναντίον της επιχειρήσεως, την οποία αφορά η διαδικασία του κανονισμού 17, γεγονότα, περιστάσεις ή έγγραφα, τα οποία κρίνει ότι δεν μπορεί να ανακοινώσει, εάν αυτή η άρνηση ανακοινώσεως θίγει τη δυνατότητα της επιχειρήσεως αυτής να καταστήσει κατά λυσιτελή τρόπο γνωστή την άποψη της για το υποστατό ή τη σημασία των περιστάσεων αυτών, για τα έγγραφα αυτά ή ακόμη για τα συμπεράσματα που συνάγει η Επιτροπή από αυτά» ( 60 ).

143. Είχα ήδη την ευκαιρία να εξετάσω σε βάθος τις δυσχέρειες που ανακύπτουν κατά την προσπάθεια συμβιβασμού της τηρήσεως του απορρήτου και των δικαιωμάτων άμυνας στο πλαίσιο των διαδικασιών αντι-ντάμπινγκ, ανέφερα δε μεταξύ άλλων τα εξής: «(...) Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου κηρύττει απαράδεκτες τις αιτήσεις που διατυπώνονται κατά των εθνικών αποφάσεων που λαμβάνονται εις εκτέλεση κοινοτικής πράξεως (...) για τον ουσιώδη λόγο ότι το Δικαστήριο εδημιούρ-γησε μια νομολογία κατά την οποία το Δικαστήριο ελέγχει την εκ μέρους των κοινοτικών θεσμικών οργάνων τήρηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Επομένως, δεν στερείται ενδιαφέροντος, κάθε άλλο μάλιστα, το να αποφεύγονται σημαντικές διαφορές στα όσα το Δικαστήριο θα μπορούσε να συναγάγει από το δικαίωμα για δίκαιη δίκη, ενόψει των προϋποθέσεων που το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιοί-μάτων μπόρεσε μέχρι σήμερα να καθορίσει. Ως προς το σημείο αυτό, δεν φαίνεται να αμφισβητείται ότι η διαδικασία αντιντά-μπινγκ, παρόλο ότι διεξάγεται από μια διοικητική αρχή, πρέπει να ανταποκρίνεται στην ανάγκη μιας ‘δίκαιης δίκης’ (...), η οποία προϋποθέτει ότι αναγνωρίζεται ‘ισότητα των όπλων’ μεταξύ των διαφόρων διαδίκων (...). Εξάλλου, η τήρηση της αρχής της εκατέρωθεν ακροάσεως απαιτεί ο διάδικος ή ο εκπρόσωπος του να έχει την ευκαιρία να συμβουλεύεται και να σχολιάζει τον φάκελο της υποθέσεως, ιδίως τα στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν ως βάση για την απόφαση^..)» ( 61 ).

144. Το δε Δικαστήριο, αφού υπενθύμισε τη θεμελιώδη σημασία που έχει η τήρηση των δικαιωμάτων άμυνας, τόνισε τα εξής: «Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, κατά την εκπλήρωση του καθήκοντος τους πληροφορήσεως, τα κοινοτικά θεσμικά όργανα πρέπει να ενεργούν με κάθε επιβαλλομένη επιμέλεια επιζητώντας, όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο με την απόφαση της 20ής Μαρτίου 1985, υποθ. 264/82, Tiraex Corporation (Συλλογή 1985, σ. 849), να δίνουν στις οικείες επιχειρήσεις, στον βαθμό που η τήρηση του επιχειρηματικού απορρήτου διασφαλίζεται, πληροφορίες χρήσιμες για την υπεράσπιση των συμφερόντων τους και επιλέγοντας, ενδεχομένως οίκοθεν, τους ενδεδειγμένους γι' αυτήν την ανακοίνωση τρόπους. Οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να είναι ήδη σε θέση, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, να γνωστοποιούν επωφελώς την άποψη τους σχετικά με το υποστατό και το λυσιτελές των αναφερομένων πραγματικών περιστατικών και καταστάσεων και με τα αποδεικτικά στοιχεία που χρησιμοποίησε η Επιτροπή προς στήριξη του ισχυρισμού της για την ύπαρξη πρακτικής ντάμπινγκ και της ζημίας που απορρέει από αυτήν» ( 62 ).

145. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή έπρεπε, προκειμένου να αποδείξει βάσει των απορρήτων εγγράφων την ύπαρξη εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών συμμορφούμενη ταυτόχρονα προς τις ανωτέρω αρχές ( 63 ), να προσδιορίσει τις μεθόδους ανακοινώσεως των στοιχείων που ήταν αναγκαία για την άσκηση των δικαιωμάτων άμυνας ή να αποφασίσει να μη χρησιμοποιήσει τα τιμολόγια, στα οποία όμως στηρίχθηκαν οι διαπιστώσεις της.

146. Από την αλληλογραφία που αντήλλαξαν μετά την έκδοση της αποφάσεως η Επιτροπή και οι προσφεύγουσες προκύπτει ότι και τα δύο μέρη είχαν μελετήσει διάφορους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσε να δοθεί στις επιχειρήσεις η δυνατότητα να λάβουν γνώση των εν λόγω εγγράφων. Δεν νομίζω ότι είναι αναγκαίο να εκφράσω εδώ την άποψη μου σχετικά με τις θετικές και τις αρνητικές πλευρές των προτεινομένων αυτών λύσεων. Θα ήθελα απλώς να τονίσω ότι οι προσφεύγουσες αναφέρθηκαν στην πρακτική που είχε ακολουθήσει η Επιτροπή σε άλλες υποθέσεις ανταγωνισμού, προκειμένου να σεβαστεί το επιχειρηματικό απόρρητο και παράλληλα να εξασφαλίσει την προστασία των δικαιωμάτων άμυνας. Εν πάση όμως περιπτώσει, η ανακοίνωση των εγγράφων μετά την έκδοση της αποφάσεως δεν είναι αρκετά έγκαιρη, ώστε να εξασφαλιστεί η προστασία των δικαιωμάτων αυτών, εφόσον οι διαπιστώσεις σχετικά με την παράβαση στηρίζονται ακριβώς στα επίμαχα έγγραφα. Όπως όμως αναφέρθηκε, η παράβαση που συνίστατο στην εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών στηρίχθηκε κυρίως σε έγγραφα και τιμολόγια που υποβλήθηκαν μετά την ακρόαση των επιχειρήσεων.

147. Η νομολογία του Δικαστηρίου είναι σαφέστατη στο σημείο αυτό: «Ο σεβασμός του δικαιώματος ακροάσεως απαιτεί να παρέχεται στην ενδιαφερόμενη επιχείρηση η ευκαιρία, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, να καταστήσει πατά λυσιτελή τρόπο γνωστή την άποψη της για το υποστατό και το ουσιώδες των προβαλλομένων πραγματικών περιστατικών και συνθηκών και για τα έγγραφα στα οποία στήριξε η Επιτροπή τον ισχυρισμό της ότι υφίσταται παράβαση» ( 64 ). Είναι προφανές ότι στην προκειμένη περίπτωση δεν τηρήθηκαν οι ανωτέρω προϋποθέσεις. Η πλημμέλεια αυτή επηρεάζει επομένως το κύρος της αποφάσεως, κατά το μέρος κατά το οποίο με την απόφαση διαπιστώθηκε η ύπαρξη εναρμονισμένης πρακτικής ως προς τις τιμές συναλλαγών, και θα πρέπει επομένως να έχει ως συνέπεια την ακύρωση του μέρους αυτού της αποφάσεως.

148. Απομένει πλέον να καθοριστεί το «καθεστώς» των εν λόγω εγγράφων στο πλαίσιο της διαδικασίας που εκκρεμεί ενώπιον του Δικαστηρίου και να δοθεί κατ' αυτόν τον τρόπο απάντηση στην ένσταση που προέβαλαν ορισμένες από τις προσφεύγουσες βάσει του άρθρου 91 του Κανονισμού Διαδικασίας. Εφόσον όμως προτείνω στο Δικαστήριο να ακυρώσει την απόφαση, όσον αφορά την εναρμονισμένη πρακτική ως προς τις τιμές συναλλαγών, καθίσταται άνευ αντικειμένου το ζήτημα της χρησιμοποιήσεως των τιμολογίων αυτών προς στήριξη της αιτιάσεως αυτής. Νομίζω, εξάλλου, ότι θα ήταν λογικό να δεχτεί το Δικαστήριο ότι η Επιτροπή δεν μπορεί, ενόψει των διαδικαστικών παρατυπιών που εξέθεσε ανωτέρω, να επικαλεστεί κατά την εκδίκαση της παρούσας προσφυγής, προς στήριξη των διαπιστώσεων της σχετικά με τις ανακοινωθείσες τιμές, τα συμπεράσματα που συνήγαγε από τα έγγραφα που προσκομίστηκαν μετά την ακρόαση.

2) Τα έγγραφα σχετικά με τη Fides

149. Η Finirceli ισχυρίζεται ότι οι διαπιστώσεις της Επιτροπής σχετικά με τη συμμετοχή της στην εναρμονισμένη πρακτική στο πλαίσιο της Fides στηρίζονται σε έγγραφα που δεν της διαβιβάστηκαν, και συγκεκριμένα σε γνώμες που διατυπώθηκαν εγγράφως ή προφορικώς από ορισμένες τρίτες επιχειρήσεις καθώς και σε ένα σημείωμα σχετικά με μια συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στη Ζυρίχη στις 31 Μαρτίου 1977. Τα έγγραφα αυτά, τα οποία μνημονεύονται στα σημεία 57 έως 60 της αποφάσεως, προέρχονται είτε από τις απαντήσεις που δόθηκαν στη γνωστοποίηση αιτιάσεων ( 65 ) είτε από στοιχεία που παρασχέθηκαν κατά την ακρόαση ( 66 ) είτε από έγγραφα που διαβιβάστηκαν ως συμπληρωματικά στοιχεία, πράγμα που είχε ζητηθεί από την Επιτροπή μετά την ακρόαση ( 67 ).

150. Η Επιτροπή δεν αμφισβητεί ότι τα έγγραφα αυτά δεν περιήλθαν σε γνώση της προσφεύγουσας, αλλά υποστηρίζει ότι η συμμετοχή της Finncell στην εν λόγω παράβαση αποδεικνύεται οπωσδήποτε από άλλα έγγραφα, τα οποία μνημονεύονται στη γνωστοποίηση αιτιάσεων.

151. Φρονώ ότι τα στοιχεία και τα έγγραφα που μνημονεύονται στα σημεία 57 έως 60 δεν μπορούν να αντιταχθούν κατά της προσφεύγουσας, αφού στην προσφεύγουσα δεν δόθηκε δυνατότητα να λάβει γνώση αυτών πριν από την έκδοση της αποφάσεως.

152. Συνεπώς θα πρέπει, κατά την εξέταση της υποθέσεως επί της ουσίας, να εξακριβωθεί αν η παράβαση της Finncell στο σημείο αυτό αποδεικνύεται από άλλα αποδεικτικά στοιχεία που αναφέρονται στην απόφαση και επί των οποίων δόθηκε προσηκόντως στην προσφεύγουσα η δυνατότητα να παράσχει εξηγήσεις.

Γ — Η άρνηση διεξαγωγής κοινής ακροάσεως

153. Εκτός από την St Anne και την IPS, όλες οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή πρόσβαλε τα δικαιώματα άμυνας, καθόσον αρνήθηκε να διεξαγάγει κοινή ακρόαση των επιχειρήσεων ή τουλάχιστον κοινές ακροάσεις επί περιφερειακής βάσεως. Κατά τις επιχειρήσεις αυτές, οι ακροάσεις αυτές ήσαν αναγκαίες, αφού η Επιτροπή τις κατηγορούσε ότι είχαν ακολουθήσει εναρμονισμένη πρακτική. Κατά συνέπεια, οι επιχειρήσεις έπρεπε να γνωρίζουν τί είχε ειπωθεί κατά τις άλλες ακροάσεις, προκειμένου να προετοιμάσουν την ατομική τους άμυνα. Οι προσφεύγουσες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι έπρεπε επομένως να τους δοθεί η δυνατότητα να παρίστανται κατά την ακρόαση των άλλων παραγωγών. Εξάλλου, ήταν ενδεχόμενο η Επιτροπή να ενεργήσει παράνομα κατά τις χωριστές αυτές ακροάσεις, εξωθώντας τις «συγκατηγορούμενες» επιχειρήσεις τη μία κατά της άλλης ή αποσπώντας ορισμένες εμπιστευτικές πληροφορίες. Κατά συνέπεια, μολονότι το άρθρο 9, παράγραφος 3, του κανονισμού 99/63, κατά το οποίο διεξάγεται χωριστή ακρόαση των ενδιαφερομένων, δεν προβλέπει τη δυνατότητα κοινής ακροάσεως, η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι οι ίδιες οι επιχειρήσεις μπορούν να αποφασίζουν αν ενδείκνυται να διεξαχθεί κοινή και όχι χωριστή ακρόαση. Κ