δ)

Πρέπει ακόμα στη φάση αυτή να εξεταστεί αν παρουσιάζει κάποια χρησιμότητα για την επίλυση της διαφοράς κατά την κυρία δίκη η αναδρομή στο άρθρο 90. Δεν μπορεί καταρχάς να αποκλειστεί το γεγονός ότι και η RAI υπάγεται στο άρθρο 90, παράγραφος 1, διότι της έχει χορηγηθεί δικαίωμα από το κράτος, διότι εξαρτάται από το κράτος (πράγματι, το κράτος έχει τη δυνατότητα να καθορίζει την οικονομική κατεύθυνση της επιχείρησης) και διότι, εν μέρει τουλάχιστον, ασκεί εμπορικές δραστηριότητες. Πριν όμως καταστεί δυνατό να συναχθούν συμπεράσματα σχετικά με το επιτρεπτό της επέκτασης του δικαιώματος της RAI στην καλωδιακή τηλεόραση, ή το επιτρεπτό της μεταβίβασης ορισμένων δικαιωμάτων σχετικών με την καλωδιακή τηλεόραση σε μια άλλη, επίσης εξαρτώμενη από το κράτος εταιρία (την τηλεφωνική εταιρία SIP), πρέπει να γίνουν μερικές παρατηρήσεις, εν μέρει ανεξάρτητα από το άρθρο 86 της Συνθήκης. Κατά πρώτον, μπορεί να υπάρξουν αμφιβολίες αν το άρθρο 90 παράγραφος 1, έχει απευθείας εφαρμογή, πράγμα που αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να κρίνει ένα εθνικό δικαστήριο ως παράνομα ορισμένα κρατικά μέτρα στηριζόμενο στο άρθρο αυτό. Παρόλον ότι είναι αλήθεια ότι η υποχρέωση παραλείψεως που θεσπίζει το παραπάνω άρθρο για τα κράτη μέλη, κατά το μέτρο που αφορά το άρθρο 86, είναι σαφής όσο και εκείνο, και, κατά συνέπεια, δικαιολογείται η απευθείας εφαρμογή, δεν πρέπει ωστόσο να παραβλέπεται ότι το άρθρο 90, παράγραφος 3, επιβάλλει στην Επιτροπή υποχρέωση εποπτείας με δυνατότητα να απευθύνει αποφάσεις προς τα κράτη μέλη. Η ρύθμιση αυτή έχει σημασία σε αναφορά προς το άρθρο 90, παράγραφος 2, που δύσκολα προσφέρεται για απευθείας εφαρμογή μπορεί όμως να υποτεθεί και ότι προβλέφθηκε ενόψει των σημαντικών δυσκολιών σχετικά με τη χάραξη των ορίων μεταξύ των παραγράφων 1 και 2. Αν η ερμηνεία αυτή είναι ορθή, δεν είναι δυνατή η απευθείας εφαρμογή του άρθρου 90, παράγραφος 1, ακριβώς διότι η εκτέλεσή του εξαρτάται από την έκδοση κοινοτικής πράξεως. Είναι επίσης σημαντικό ότι το άρθρο 90 προϋποθέτει προφανώς τη δυνατότητα μεταβιβάσεως αποκλειστικών δικαιωμάτων σε ορισμένες επιχειρήσεις, την ενδεχόμενη δηλαδή δημιουργία μονοπωλίων. Υπό το πρίσμα αυτό θα μπορούσε να υποστηρι χθεί, ενόψει μάλιστα και της αρχής του άρθρου 222, ότι επιτρέπεται κατά το άρθρο 90 ένα κράτος μέλος να πράττει αυτό που απαγορεύεται να πράττει μια δεσπόζουσα επιχείρηση η ίδια, δηλαδή να ενισχύσει τη θέση μιας τέτοιας επιχείρησης στην αγορά. Αυτό όμως θα σήμαινε πράγματι ότι το άρθρο 90 δεν προσφέρει κανένα επιχείρημα κατά του επιτρεπτού της επεκτάσεως του μονοπωλίου της RAI στην καλωδιακή τηλεόραση. Τέλος το άρθρο 90 παράγραφος 2, παρουσιάζει ενδιαφέρον, καθόσον προβλέπει ότι οι κανόνες της Συνθήκης, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων ανταγωνισμού, έχουν περιορισμένη μόνο εφαρμογή σε επιχειρήσεις που είναι επιφορτισμένες με τη διαχείριση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος. Όσον αφορά το άρθρο 90, παράγραφος 2, είναι σημαντικά όσα υποστήριξαν η Γερμανική και η Ιταλική Κυβέρνηση — και επανέρχομαι έτσι σε προηγούμενη παρατήρηση μου — σχετικά με τα χαρακτηριστικά της τηλεόρασης, με αναφορά σε αποφάσεις των αντιστοίχων ανώτατων δικαστηρίων τους. Η τηλεόραση αποτελεί αναμφίβολα μέσο μαζικής ενημέρωσης με μεγάλη μορφωτική και εκπαιδευτική σημασία, ένα όργανο που, λόγω της αποτελεσματικότητάς του, είναι κατ' εξοχήν κατάλληλο για τον επηρεασμό της κοινής γνώμης. Για το λόγο αυτό στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας η τηλεόραση θεωρείται ως υπόθεση δημοσίου συμφέροντος, ως έργο που εμπίπτει στα καθήκοντα της δημοσίας διοικήσεως. Λαμβανομένης υπόψη της ελευθερίας της πληροφόρησης μέσω της ραδιοτηλεοράσεως, που κατοχυρώνεται στο θεμελιώδη νόμο, η τηλεόραση είναι οργανωμένη στο πλαίσιο των περιφερειακών μονοπωλίων δημοσίου δικαίου κατά τρόπο ώστε να ακούγονται όλες οι κοινωνικές ομάδες. Η σύνθεση των οργάνων ελέγχου των ιδρυμάτων δημοσίου δικαίου καθώς και η διατύπωση των γενικών κατευθυντήριων αρχών για την επιλογή των προγραμμάτων είναι τέτοιες ώστε να μην είναι δυνατή κανενός είδους μονομερής επιρροή στην τηλεόραση, ούτε από την πλευρά του κράτους ούτε από την πλευρά ιδιωτικών φορέων. Οι ίδιες ανάγκες έχουν αναγνωρισθεί στα περισσότερα από τα άλλα κράτη μέλη και έχουν οδηγήσει σε παρόμοιες βασικές κατευθύνσεις, αν και η συνταγματική ελευθερία δεν εξασφαλίζεται ίσως παντού εξίσου αποτελεσματικά όσον αφορά τα κρατικά όργανα. Αφήνοντας κατά μέρος όσα πληροφορήθηκα κατά τη δίκη σχετικά με το νομικό καθεστώς στην Ιταλία, θα παραπέμψω στη διεξοδική ανάπτυξη της Επιτροπής σχετικά με την οργάνωση της τηλεόρασης στο Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Μεγάλη Βρεταννία και τη Δανία (όπου ο τομέας αυτός είναι οργανωμένος με κρατικά μονοπώλια και δημόσια ιδρύματα). Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι ακόμα και εκεί όπου επιτρέπονται πειράματα σε τοπικό επίπεδο — όπως για παράδειγμα στη Δανία — αποφεύγεται η αμιγώς ιδιωτικού δικαίου οργάνωση. Και για τη διαφημιστική τηλεόραση, τον κλάδο που κυρίως ενδιαφέρει εδώ, οι διαπιστώσεις που έγιναν δεν είναι άνευ σημασίας. Πράγματι, υπάρχει και στον τομέα αυτό η δυνατότητα επηρεασμού της κοινής γνώμης και, κατά συνέπεια, η ανάγκη ελέγχου από κάθε πλευρά (υγεία, ηθική και τα σχετικά). Εκτός αυτού δεν πρέπει να λησμονείται ότι μόνη η διαφήμιση δεν είναι δυνατή, ότι χρειάζεται, αντίθετα, ένα πρόγραμμα που να την πλαισιώνει. Και μόνο λόγω αυτής της εξάρτησης η διαφημιστική τηλεόραση κατατάσσεται στην «τηλεόρα ση» ως αποστολή δημοσίου συμφέροντος και τα αμιγώς ιδιωτικά ιδρύματα αυτού του είδους δεν θεωρούνται ανεκτά στα προαναφερθέντα κράτη μέλη. Τη διαπίστωση αυτή δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει όταν εξετάζει τη RAI υπό το πρίσμα του άρθρου 90. Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι απαραίτητο να διευκρινισθεί το ζήτημα αν τα τηλεοπτικά ιδρύματα πρέπει πράγματι να θεωρηθούν ως επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 90, παράγραφος 2, ή αν αυτό, δηλαδή η αναγνώριση γενικού οικονομικού συμφέροντος στη δραστηριότητά τους, ισχύει μόνο για τη διαφημιστική τηλεόραση. Αποφασιστικό, κατά τη γνώμη μου, είναι ότι η κεντρική ιδέα του άρθρου 90, παράγραφος 2, μια ιδέα που υπό άλλη μορφή (επιφυλάξεις υπέρ της δημοσίας διοικήσεως) επανεμφανίζεται σε άλλα άρθρα της Συνθήκης (άρθρα 48, 55, 56), είναι η μόνη πρόσφορη για την πραγμάτευση του θέματος «τηλεόραση». Απ' αυτά προκύπτει αναγκαία, ότι, και αν ακόμα λάβει κανείς ως βάση ότι το άρθρο 86 και η απαγόρευση της κατάργησης κάθε μορφής ανταγωνισμού που καθιερώνει εφαρμόζεται και σε δημόσιες επιχειρήσεις, στις οποίες το κράτος έχει παραχωρήσει αποκλειστικά δικαιώματα, η εφαρμογή του κανόνα αυτού αποκλείεται, δυνάμει του άρθρου 90, παράγραφος 2, σε δημόσιες επιχειρήσεις όπως τα τηλεοπτικά ιδρύματα, κατά το μέτρο τουλάχιστον που — όπως στην κυρία δίκη — πρόκειται για το ζήτημα του επιτρεπτού ιδιωτικών μορφών ανταγωνισμού (τηλεοπτική αναμετάδοση και μετάδοση ιδιωτικών τηλεοπτικών προγραμμάτων). Θα μπορέσει περισσότερο κανείς να συμφωνήσει με την παραδοχή αυτή καθόσον οι εμπορικές ανταλλαγές μεταξύ των κρατών μελών σε σχέση με τα τηλεοπτικά σήματα δεν επηρεάζονται απ' αυτά κατά τρόπο που να αντίκειται προς τα συμφέροντα της Κοινότητος. Και τούτο διότι, ακόμα και χωρίς ιδιωτική τηλεόραση, η διαφήμιση μπορεί να γίνεται κατά τρόπο αρκετά αποτελεσματικό είτε μέσω της κρατικής τηλεόρασης είτε με άλλα μέσα και διότι — last but not least — ιδιωτικές τηλεοπτικές επιχειρήσεις, του τύπου της Telebiella, δεν έχουν προφανώς παρά μόνο περιορισμένη τοπική σημασία. Ως προς την ομάδα των ερωτημάτων που μόλις εξέτασα, μπορώ, επομένως, συνοψίζοντας, να πω ότι δεν μου φαίνεται δυνατό, βάσει των διατάξεων της Συνθήκης για τον ανταγωνισμό, όπως περιέχονται στα άρθρα 86 και 90, να τεθεί υπό αμφισβήτηση το αποκλειστικό δικαίωμα της RAI και η ενδεχόμενη επέκτασή του στην καλωδιακή τηλεόραση.