ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

KARL ROEMER

της 27ης Μαΐου 1970 ( *1 )

Κύριε Πρόεδρε,

Κύριοι δικαστές,

Θα ήθελα καταρχάς να κάνω τις ακόλουθες παρατηρήσεις σχετικά με τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως που μας απασχολεί σήμερα.

Η ενάγουσα και εφεσίβλητη της κυρίας δίκης είναι εταιρία αποκλειστικής αντιπροσωπείας και περιορισμένης ευθύνης που εδρεύει στο Μόναχο. Στις 14 Μαρτίου 1963 συνήψε με τη γαλλική ανώνυμη εταιρία Parfums Marcel Rochas, Paris, η οποία παράγει είδη αρωματοποιίας και τα διαθέτει με το σήμα της, σύμβαση με ισχύ από 1ης Ιανουαρίου 1963 και διάρκεια πέντε ετών, η οποία της παραχωρούσε το αποκλειστικό δικαίωμα να αγοράζει, να παράγει και να διαθέτει τα προϊόντα της εταιρίας Rochas Paris στο έδαφος της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας και του Δυτικού Βερολίνου και επιπλέον να χρησιμοποιεί το σήμα της εταιρίας Rochas Paris. Έναντι αυτών η γερμανική εταιρία πωλήσεων ανέλαβε μεταξύ άλλων την υποχρέωση να μην εισάγει ή αγοράζει προϊόντα που θα μπορούσαν να ανταγωνίζονται τα προϊόντα της εταιρίας Rochas. Επιπλέον ανέλαβε τη δέσμευση να διαθέτει τα εν λόγω προϊόντα κατά το λεγόμενο «Depotsystem» (σύστημα παρακαταθήκης — διανομής), δηλαδή να προμηθεύει μόνον έναν περιορισμένο αριθμό επιλεγμένων λιανεμπόρων, οι οποίοι από την πλευρά τους επιτρέπεται, δυνάμει ειδικών συμφωνιών, να πωλούν μόνο σε καταναλωτές. Στις 30 Ιανουαρίου 1963 κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, σύμφωνα με τον κανονισμό 17, αντίγραφο του προτύπου αυτής της συμβάσεως καθώς και εκείνης που είχε συνάψει η εταιρία Rochas Paris με αποκλειστικό δικαιούχο διαθέσεως σε άλλη χώρα της ΕΟΚ (Ολλανδία). Επιπλέον, στις 31 Ιουλίου 1967, δηλαδή εγκαίρως, προ της παρελεύσεως της προθεσμίας που ορίζει το άρθρο 5 του κανονισμού 67/67, η σύμβαση προσαρμόστηκε προς τις διατάξεις του κανονισμού αυτού, που, όπως είναι γνωστό, έχει ως σκοπό την κατά κατηγορίες εξαίρεση συμφωνιών αποκλειστικής διαθέσεως. Η απαγόρευση εξαγωγής που επιβλήθηκε αρχικά στον αποκλειστικό διανομέα περιορίστηκε κατόπιν μόνο στο μέτρο που δεν ήταν ασυμβίβαστη προς τις διατάξεις της Συνθήκης ΕΟΚ και του κανονισμού 67/67, δηλαδή δεν απαγορευόταν πλέον στον αποκλειστικό διανομέα να προμηθεύει αναγνωρισμένους εμπόρους της εταιρίας Rochas σε άλλα κράτη μέλη. Η εταιρία Rochas κοινοποίησε την προσαρμογή αυτή της συμβάσεως στην Επιτροπή στις 2 Οκτωβρίου 1967 (συνεπώς προ της παρελεύσεως της προθεσμίας που θέτει το άρθρο 5 του κανονισμού 67/67). Ακόμα — αν και δεν ενδιαφέρει εν προκειμένω — έγινε ανανέωση της συμβάσεως με ισχύ από 1ης Ιανουαρίου 1968.

Στην ίδια τη Γαλλία, όπως φαίνεται, η πώληση των προϊόντων της Rochas γίνεται με απευθείας προμήθεια των αναγνωρισμένων θεματοφυλάκων — διανομέων από την παραγωγό εταιρία. Υπάρχει γι' αυτό μια στερεότυπη σύμβαση («contrat de concession»), δυνάμει της οποίας ο έμπορος υποχρεούται να προμηθεύεται πλήρη σειρά των προϊόντων της εταιρίας Rochas και να τα διαθέτει αποτελεσματικά στην αγορά. Τον έμπορο βαρύνει επιπλέον η υποχρέωση «à ne vendre les produits dont la Société Rochas lui a consenti la concession, qu' au détail et a des consommateurs directs». Περαιτέρω, «il s'engage expressément à ne jamais les céder sous quelque forme que ce soit à d'autres négotiants, dépositaires ou grossistes, non plus qu' à les exporter». Μια τέτοια σύμβαση συνήφθη και με την αρωματοποιία Saint-Roch στο Παρίσι στις 29 Ιουνίου 1964. Ιδιαίτερη κοινοποίηση προς την Επιτροπή δεν έγινε, γιατί στις 30 Ιανουαρίου 1963 η εταιρία Rochas είχε κοινοποιήσει πανομοιότυπη σύμβαση σύμφωνα με το έντυπο Β που προβλέπει ο κανονισμός 27 της Επιτροπής. Μέχρι σήμερα η τελευταία δεν έχει λάβει απόφαση σχετικά.

Φαίνεται ότι, κατά παράβαση της εν λόγω συμφωνίας, ο λιανέμπορος Saint Roch κατά το πρώτο μισό του έτους 1967 προμήθευσε επανειλημμένα προϊόντα της εταιρίας Rochas στον Helmut Bitsch, έμπορο αρωμάτων με έδρα στο Breisach του Ρήνου, εναγόμενο και εκκαλούντα της κύριας δίκης, δηλαδή σε έμπορο που δεν ανήκει στο δίκτυο παρακαταθήκης και διανομής του αποκλειστικού αντιπροσώπου Parfums Marcel Rochas, München. Τα προϊόντα πωλούνταν εντός του χώρου πωλήσεων της εταιρίας πωλήσεων σ' ένα ινστιτούτο καλλονής στην Καρλσρρύη. Όταν το πληροφορήθηκε η παραγωγός επιχείρηση, κατήγγειλε αμέσως τη σύμβαση που είχε συνάψει με την αρωματοποιία Saint-Roch-(με επιστολή της 30ής Ιουνίου 1967). Η γερμανική εταιρία αποκλειστικής αντιπροσωπείας αντέδρασε ασκώντας αγωγή ενώπιον του Landgericht του Freiburg την 1η Ιουνίου 1967. Υποστήριξε ότι ο έμπορος του Breisach προμηθεύτηκε τα προϊόντα της εταιρίας Rochas επωφελούμενος της παραβάσεως συμβάσεως μεταξύ τρίτων, συνεπώς κατά τρόπο που αντίκειται στις αρχές του ελεύθερου ανταγωνισμού και στα συναλλακτικά ήθη. Έπρεπε επομένως να του απαγορευτεί η προσφορά, έκθεση προς πώληση, πώληση ή κατ' άλλο τρόπο θέση σε κυκλοφορία προϊόντων της εταιρίας Marcel Rochas, λόγω παραβάσεως της παραγράφου 1 του γερμανικού νόμου περί αθεμίτου ανταγωνισμού. Με απόφαση της 4ης Δεκεμβρίου 1967 το Landgericht του Freiburg δέχτηκε την αγωγή. Θεώρησε άρτιο το σύστημα αποκλειστικής διανομής και αναφέρθηκε ιδίως στο κύρος των απορρεουσών απ' αυτό υποχρεώσεων, λαμβανομένης υπόψη της εμπρόθεσμης κοινοποιήσεως στην Επιτροπή, καθώς και — όσον αφορά τη σύμβαση μεταξύ Rochas Paris και Rochas München — της προσαρμογής της προς τις διατάξεις του κανονισμού 67/67. Σύμφωνα με το αίτημα της ενάγουσας, ο έμπορος του Breisach καταδικάστηκε να παύσει την πιο πάνω συμπεριφορά του στο μέλλον. Η διαφορά όμως δεν τερματίστηκε εκεί, αλλά η εναγομένη άσκησε έφεση κατά της αποφάσεως. Ενώπιον του Oberlandesgericht της Καρλσρούης επανέλαβε την άποψή της, ότι η μεταξύ της εταιρίας Rochas και της αρωματοποιίας Saint-Roch συναφθείσα σύμβαση με την υποχρέωση που περιείχε περί πωλήσεως μόνο σε τελικούς καταναλωτές και περί μη εξαγωγής οδηγούσε σε κατανομή των αγορών. Ήταν συνεπώς ανίσχυρη ως αντικείμενη προς το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ και δεν μπορούσε να παράσχει νομική βάση αγωγής περί παύσεως της εν λόγω συμπεριφοράς. Υπό τα δεδομένα αυτά το Oberlandesgericht της Καρλσρούης οδηγήθηκε στην άποψη ότι προκειμένου να κρίνει περί της ισχύος ή της προσωρινής ισχύος της συμβάσεως που είχε συναφθεί στις 29 Ιουνίου 1964 μεταξύ της εταιρίας Rochas και της αρωματοποιίας Saint-Roch, σχετικά με την οποία είχε κοινοποιηθεί στην Επιτροπή απλώς η στερεότυπη σύμβαση στις 30 Ιανουαρίου 1963, ανέκυπτε ζήτημα ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου. Επειδή δεν θέλησε να επιχειρήσει το ίδιο αυτή την ερμηνεία, ανέστειλε τη δίκη με απόφαση της27ης Νοεμβρίου 1969 και υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, τα ακόλουθα ερωτήματα προς έκδοση προδικαστικής αποφάσεως:

1) Μια σύμβαση που συνήφθη στις 29 Ιουνίου 1964, η οποία περιέχει, μεταξύ άλλων, απαγόρευση εξαγωγής και δεν έχει κοινοποιηθεί όπως ορίζει ο κανονισμός 17/62, έχει, παρά ταύτα, προσωρινή ισχύ, αν κοινοποιήθηκε νομοτύπως στην Επιτροπή της ΕΟΚ «στερεότυπη σύμβαση» όμοια κατά το περιεχόμενο εντός της προθεσμίας που ορίζει ο κανονισμός αυτός;

2) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως: Έπρεπε στην περίπτωση αυτή η «στερεότυπη σύμβαση», κατά το πρότυπο της οποίας έχουν συναφθεί και θα συναφθούν πολυάριθμες συμβάσεις μεταξύ της μιας αυτής επιχειρήσεως και μιας άλλης κάθε φορά επιχειρήσεως, να κοινοποιηθεί στην Επιτροπή της ΕΟΚ μέχρι την 1η Νοεμβρίου 1962 ή μέχρι τις 31 Ιανουαρίου 1963;

Επί των ερωτημάτων αυτών η ενάγουσα και εφεσίβλητη της κυρίας δίκης, καθώς και η Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας διατύπωσαν γραπτώς και προφορικώς παρατηρήσεις σύμφωνα με το άρθρο 20 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της ΕΟΚ.

θα ήθελα, στη συνέχεια, υπό το φως αυτών των παρατηρήσεων να εκθέσω την άποψή μου επί των αναφυομένων προβλημάτων.

1. Καταρχάς θα ασχοληθώ με το ζήτημα, αν σε περίπτωση κατά την οποία μια επιχείρηση έχει συνάψει ή σκοπεύει να συνάψει περισσότερες της μιας συμβάσεις με διάφορες άλλες επιχειρήσεις, η εμπρόθεσμη και νομότυπη κοινοποίηση στερεότυπης συμβάσεως στην Επιτροπή αρκεί, κατά το κοινοτικό δίκαιο περί διεπιχειρησιακών συμπράξεων, ώστε μια σύμβαση ομοίου περιεχομένου που συνήφθη μεταγενέστερα να θεωρηθεί ως κοινοποιηθείσα χωρίς ιδιαίτερη κοινοποίηση. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό φαίνεται, πράγματι, ότι δεν παρουσιάζει καμιά δυσκολία, τούτο δε όχι μόνον επειδή οι μετέχοντες στην παρούσα δίκη συμμερίζονται την ίδια άποψη, αλλά και διότι από το γράμμα και το πνεύμα των σχετικών διατάξεων προκύπτει σαφώς η προσήκουσα απάντηση. Αποφασιστικό στοιχείο είναι εν προκειμένω ότι η Επιτροπή εξουσιοδοτήθηκε από το άρθρο 24 του κανονισμού 17 να εκδίδει «διατάξεις σχετικές με τη μορφή, το περιεχόμενο και τις άλλες προϋποθέσεις… της κοινοποιήσεως, η οποία προβλέπεται στα άρθρα 4 και 5». Η Επιτροπή έκανε χρήση της εξουσιοδοτήσεως αυτής στον κανονισμό 27 της 3ης Μαΐου 1962 (Amtsblatt 1962, σ. 1118). Οι παραπάνω κοινοποιήσεις (δηλαδή για τις συμφωνίες κ.λπ. του άρθρου 85, οι οποίες συνήφθησαν πριν και μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού 17 — στις 13 Μαρτίου 1962 — και για τις οποίες γίνεται επίκληση του άρθρου 85, παράγραφος 3) πρέπει συνεπώς, βάσει του άρθρου 4 του κανονισμού 27, να γίνονται με το έντυπο Β, που είναι συνημμένο στον κανονισμό ως παράρτημα και επομένως αποτελεί συστατικό μέρος του. Στο έντυπο αυτό, υπό στοιχεία II, 1β — πράγμα που αφορά το πρόβλημά μας — αναγράφονται τα εξής: «Πληροφορίες σχετικές με το περιεχόμενο της συμφωνίας, της αποφάσεως ή της εναρμονισμένης πρακτικής: 1. Εφόσον το περιεχόμενο έχει διατυπωθεί εγγράφως, να επισυνάπτεται σε παράρτημα αντίγραφο του πλήρους κειμένου… β) Πρόκειται για στερεότυπη σύμβαση, δηλαδή σύμβαση την οποία η επιχείρηση που προβαίνει στην κοινοποίηση συνάπτει τακτικά με ορισμένα πρόσωπα ή ομάδες προσώπων (γνα παράδειγμα, σύμβαση που περιορίζει την ελευθερία του ενός συμβαλλομένου ως προς τον καθορισμό των τιμών ή των εμπορικών όρων κατά τη μεταπώληση προϊόντων που προμηθεύτηκε από τον άλλο συμβαλλόμενο); Αν ναι, αρκεί να επισυνάπτεται η στερεότυπη σύμβαση». Επομένως είναι πράγματι βέβαιο ότι κατά το κοινοτικό δίκαιο για την κοινοποίηση μιας συμβάσεως αρκεί η κοινοποίηση της στερεότυπης συμβάσεως. Η απλούστευση αυτή της διαδικασίας — όπως ορθά τονίζει η Επιτροπή — καθιερώθηκε προς το συμφέρον τόσο των επιχειρήσεων όσο και της Επιτροπής και ανταποκρίνεται στην ανάγκη «της εξασφαλίσεως αποτελεσματικής επιβλέψεως και της απλουστεύσεως κατά το δυνατόν του διοικητικού ελέγχου», κατά τη διατύπωση του άρθρου 87, παράγραφος 2β. Δεν εμφανίζει μειονεκτήματα από άποψη ουσιαστικού δικαίου, καθόσον εξασφαλίζεται επαρκής δυνατότητα εκτιμήσεως από την άποψη αυτή των υπό κρίση συμφωνιών. Η εκτίμηση αυτή δεν μπορεί, πράγματι, να στηρίζεται μόνο στα κοινοποιηθέντα στοιχεία, δεδομένης της ανάγκης — ιδίως κατά την απόφαση επί της υποθέσεως 23/67, Slg. 1967, σ. 555 — τα αποτελέσματα μιας συμφωνίας «να εξετάζονται στο πλαίσιο στο οποίο παράγονται, δηλαδή στο οικονομικό και νομικό σύστημα όπου ανήκουν». Στο σημείο αυτό εφιστάται η προσοχή της Επιτροπής κατά την κοινοποίηση στερεότυπης συμβάσεως λόγω μόνου του γεγονότος ότι πρόκειται για τέτοιου είδους σύμβαση. Αν θεωρήσει κατόπιν ότι συντρέχει λόγος να διεξαχθεί επισταμένη έρευνα, έχει εν πάση περιπτώσει τη δυνατότητα να απευθύνει αίτηση παροχής πληροφοριών κατά το άρθρο 11 του κανονισμού 17. Μπορούμε συνεπώς, χωρίς περισσότερες σκέψεις, να δεχθούμε, όσον αφορά το πρώτο ερώτημα, ότι τα αποτελέσματα της εμπρόθεσμης κοινοποιήσεως στερεότυπης συμβάσεως εκτείνονται και επί συμβάσεως ομοίου περιεχομένου που συνάπτεται μεταγενέστερα — εν προκειμένω στις 29 Ιουνίου 1964 — χωρίς να απαιτείται ιδιαίτερη κοινοποίηση για την κάθε σύμβαση.

2. Με το δεύτερο ερώτημα το παραπέμπον δικαστήριο ζητεί να πληροφορηθεί σχετικά με την προθεσμία κοινοποιήσεως των στερεοτύπων συμβάσεων (και τούτο προκειμένου περί συμβάσεως ήδη υφισταμένης κατά την έναρξη της ισχύος του κανονισμού 17), δηλαδή επιθυμεί να μάθει αν μια τέτοια σύμβαση, με πρότυπο την οποία μια επιχείρηση έχει συνάψει ή θα συνάψει ορισμένο αριθμό συμβάσεων με άλλες επιχειρήσεις, έπρεπε να κοινοποιηθεί προ της 1ης Νοεμβρίου 1962 ή προ της 31ης Ιανουαρίου 1963. Το ερώτημα εξηγείται από το γεγονός ότι η προθεσμία που προβλέπεται για τις λεγόμενες «υφιστάμενες» συμφωνίες, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 (η οποία λήγει, ως γνωστόν, την 1η Αυγούστου 1962), παρατάθηκε μέχρι 1ης Νοεμβρίου 1962 με τον κανονισμό 59 του Συμβουλίου και — όσον αφορά συμφωνίες στις οποίες λαμβάνουν μέρος μόνο δύο επιχειρήσεις — μέχρι 1ης Φεβρουαρίου 1963. Και ως προς το ερώτημα αυτό οι μετέχοντες στην παρούσα δίκη είναι της ίδιας απόψεως, μπορώ δε και εγώ να συμφωνήσω χωρίς καμιά αμφιβολία. Πράγματι, προκειμένου περί του ζητήματος αν σε μια συμφωνία μετέχουν μόνο δύο επιχειρήσεις, μπορεί να ληφθεί υπόψη μόνον ο αριθμός των συμβαλλομένων στη συγκεκριμένη συμφωνία και όχι το γεγονός ότι μια επιχείρηση έχει συνάψει μεγάλο αριθμό παραλλήλων συμφωνιών με διάφορες επιχειρήσεις. Υπέρ της ορθότητος της απόψεως αυτής συνηγορεί το γράμμα της διατάξεως, της οποίας γίνεται επίκληση, καθόσον περιέχει — υπό τη μορφή παρατάσεως προθεσμίας — ευνοϊκή ρύθμιση, η οποία δεν μπορεί να ερμηνευτεί συσταλτικά σε βάρος των ενδιαφερομένων. Την άποψη αυτή ενισχύει και ο κανονισμός 153 της Επιτροπής, της 21ης Δεκεμβρίου 1962, ο οποίος προβλέπει απλουστευμένη διαδικασία κοινοποιήσεως για τις συμφωνίες αποκλειστικής αντιπροσωπείας στις οποίες μετέχουν δύο μόνον επιχειρήσεις και στου οποίου το έντυπο Β 1 γίνεται λόγος για στερεότυπες συμβάσεις. Το ίδιο πνεύμα, τέλος, εκφράζεται στο δελτίο για τα άρθρα 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ που εξέδωσε η Επιτροπή, στο οποίο μπορούν ασφαλώς να έχουν εμπιστοσύνη οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις. Συνεπώς, για τις διμερείς συμφωνίες ίσχυε η μέχρι 1ης Φεβρουαρίου 1963 παραταθείσα προθεσμία, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το γεγονός ότι μια επιχείρηση έχει συνάψει μεγάλο αριθμό παραλλήλων συμφωνιών. Αυτό εξηγείται και από την εν προκειμένω ύπαρξη ποσοτικού προβλήματος που επιβάρυνε το έργο της διοικήσεως. Περαιτέρω, είναι δυνατό να έπαιξε ρόλο η σκέψη ότι οι εν λόγω συμβάσεις ήταν ελάσσονος σημασίας από άποψη δικαίου του ανταγωνισμού και ότι, επομένως, η προθεσμία για την κοινοποίησή τους μπορούσε αζημίως να παραταθεί για ορισμένο χρόνο. Δόθηκε, έτσι, απάντηση και στο δεύτερο ερώτημα, που δεν χρειάζεται περαιτέρω πραγμάτευση.

3. Κατά την άποψη, ωστόσο, της Επιτροπής δεν έγινε εξαντλητική έρευνα της υποθέσεως με τις μέχρι τούδε αναπτύξεις. Είναι της γνώμης ότι ορισμένα σημεία του πρώτου ερωτήματος, αν και δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι θέτουν ιδιαίτερο ερώτημα, δίνουν αφορμή να εξεταστεί ακόμα το πρόβλημα της προσωρινής ισχύος συμφωνιών που περιέχουν απαγόρευση εξαγωγής. Η ενάγουσα της κυρίας δίκης έχει υποβάλει παρατηρήσεις σχετικά. Κατά την άποψή της, το παραπέμπον δικαστήριο δεν ειχε την πρόθεση να θέσει το ζήτημα της προσωρινής ισχύος και τούτο διότι πριν από την έκδοση της αποφάσεως περί υποβολής προδικαστικού ερωτήματος ήταν ήδη γνωστή η απόφαση Portelange 10/69, EuGH, Slg. 1967, σ. 310, και το ζήτημα μπορούσε να θεωρηθεί λυμένο. Η ενάγουσα θέτει, όμως, ρητά υπό την κρίση του Δικαστηρίου την πραγμάτευση των προσθέτων προβλημάτων που ανέκυψαν. Όσον αφορά μια τέτοιου είδους διεύρυνση της νομικής διερευνήσεως σε προδικαστικές υποθέσεις, δεν υφίσταται καταρχήν δικονομικό κώλυμα, γι' αυτό και το Δικαστήριο έχει ήδη επανειλημμένα απαντήσει σε ερωτήματα που δεν ήταν διατυπωμένα ρητά, εφόσον επιβαλλόταν λόγω των συνθηκών και μπορούσε συνεπώς να θεωρηθεί ότι ετίθεντο σιωπηρά. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, και στην προκειμένη περίπτωση αν υπάρχει πράγματι λόγος να δοθούν ιδιαίτερες εξηγήσεις σχετικά με το ζήτημα της προσωρινής ισχύος συμφωνιών που περιέχουν απαγόρευση εξαγωγής. Σύμφωνα με τα μέχρι τούδε αποτελέσματα της έρευνας, πρέπει να λάβουμε ως βάση το γεγονός ότι, παρά τη σύναψη της συμφωνίας τον Ιούνιο του 1964, πρόκειται για υφιστάμενη, όπως λέγεται, συμφωνία, δεδομένου ότι αντιστοιχεί σε στερεότυπη σύμβαση, η οποία υπήρχε ήδη προ της ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 17 και είχε κοινοποιηθεί εμπρόθεσμα. Περαιτέρω πρέπει να γίνει δεκτό — αντίθετα με την άποψη της ενάγουσας — ότι η σύμβαση αποκλειστικής αντιπροσωπείας μεταξύ της εταιρίας Rochas και της αρωματοποιίας Saint-Roch περιέχει σαφή απαγόρευση εξαγωγής. Την απαγόρευση αυτή όχι μόνο την αναφέρει ρητά το παραπέμπον δικαστήριο, αλλά και μπορεί να θεωρηθεί ως συμφωνηθείσα, δεδομένου ότι είναι προφανής η βούληση των συμβαλλομένων μερών να περιορίσουν τον αποκλειστικό αντιπρόσωπο στην προμήθεια Γάλλων τελικών καταναλωτών, να αποκλείσουν δε την πώληση σε αλλοδαπούς καταναλωτές ή αλλοδαπούς αναγνωρισμένους εμπόρους. Τέλος, πρέπει να αναγνωριστεί — και πάλι αντίθετα με την άποψη της ενάγουσας — ότι η σύμβαση, παρόλο που συνήφθη μεταξύ δύο μόνον επιχειρήσεων που εδρεύουν σε κράτος μέλος, αφορά την εξαγωγή ενόψει της απαγορεύσεως εξαγωγής που περιέχει, και επομένως δεν ήταν απαλλαγμένη από την κοινοποίηση κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, του κανονισμού 17. Ότι σε τέτοια περίπτωση δεν μπορεί να γίνει λόγος περί ισχύος χωρίς κοινοποίηση, μου φαίνεται ότι επιβεβαιώνουν ήδη ορισμένες σκέψεις της αποφάσεως του Δικαστηρίου Bosch, 13/61, Slg. 1962, σ. 115, και 10/69, Slg. 1969, σ. 310. Αλλά ακόμα κι αν γίνουν δεκτά όλα αυτά, δεν βλέπω και πάλι γιατί — ας το πω ευθύς εξαρχής — είναι ανάγκη να δοθούν συμπληρωματικές εξηγήσεις υπό την έννοια που το προτείνει η Επιτροπή. Μου φαίνεται μάλλον ότι η μέχρι τούδε νομολογία του Δικαστηρίου, όπως προκύπτει από συνδυασμένη θεώρηση των αποφάσεων Bosch και Portelange, 13/61, Slg. 1962, σ. 115 και 10/69, Slg. 1969, σ. 310, είναι απολύτως σαφής αναφορικά με το πρόβλημα που μας απασχολεί εν προκειμένω. Η απόφαση Portelange δέχθηκε σαφώς ότι συμφωνίες που έχουν κοινοποιηθεί εμπρόθεσμα είναι ισχυρές για όσο χρόνο η Επιτροπή δεν έχει διαπιστώσει ότι συγκεντρώνουν τις προϋποθέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 1, και ότι δεν χωρεί εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3 — διαπίστωση που προϋποθέτει αξιολόγηση του οικονομικού και νομικού πλαισίου. Μου φαίνεται σημαντικό ότι επήλθε αυτή η συμπληρωματική διευκρίνιση της γνωστής απόφασης Bosch, στην οποία για πρώτη φορά εμφανίζεται η έννοια της προσωρινής ισχύος. Ακριβώς όμως στην απόφαση Bosch εριζόμενη ήταν μια συμφωνία που περιείχε απαγόρευση εξαγωγής (όπως προκύπτει από το κείμενο της αποφάσεως αυτής, Slg. 1962, σ. 106 και 115). Ενόψει και της απαγορεύσεως αυτής έγινε λόγος περί προσωρινής ισχύος και μ' αυτήν έχει σχέση — όπως πρέπει να γίνει δεκτό — η διευκρίνιση που περιέχεται στην απόφαση Portelange. Στην πραγματικότητα, επομένως, τίθεται απλώς το ερώτημα αν υπάρχει ήδη λόγος μεταβολής ή παραλλαγής αυτής της νομολογίας. Η Επιτροπή φαίνεται, πράγματι, να συνηγορεί υπέρ αυτού. Κατά την άποψή της, η προσωρινή ισχύς δεν μπορεί να επεκταθεί στις απαγορεύσεις εξαγωγής η προσωρινή ισχύς θα έπρεπε τουλάχιστον να περιορίζεται στα συμβαλλόμενα μέρη και επομένως δεν μπορεί να ισχύει στις σχέσεις με τους τρίτους. Αποφασιστικό είναι σχετικά για την Επιτροπή το γεγονός ότι η απόλυτη εδαφική προστασία ενός αποκλειστικού αντιπροσώπου, η οποία επιδιώκεται με απαγόρευση εξαγωγής, και η κατ' αυτόν τον τρόπο επιτυγχανόμενη απομόνωση των αγορών, αντίκειται προς τους θεμελιώδεις στόχους της Κοινότητας. Κατά την άποψή της, αυτό εκφράζεται σαφώς στη νομολογία του Δικαστηρίου (ιδίως στις υποθέσεις 56 και 58/64, Slg. 1966, σ. 429). Και η πρακτική της Επιτροπής, ιδίως οι διατάξεις του κανονισμού 67/67, ακολουθούν την ίδια κατεύθυνση. Μπορεί, επομένως, υποστηρίζει, να θεωρηθεί ότι οι απαγορεύσεις εξαγωγής αντίκεινται κατά κανόνα στο άρθρο 85, παράγραφος 1, και είναι ανίσχυρες ελλείψει δυνατότητας αποκλίσεως. Ενόψει της προεκτεθείσης καταστάσεως, πρέπει να αναγνωριστεί υπέρ της απόψεως της Επιτροπής ότι δεν παραγνωρίζει την ανάγκη της ασφαλείας δικαίου που τονίζεται στην απόφαση Portelange, συγχρόνως όμως δεν δέχεται τη διατήρηση επί μακρό χρόνο, λόγω κοινοποιήσεως στην Επιτροπή, καταστάσεων ασυμβιβάστων με την Κοινή Αγορά. Δεν μπορεί βέβαια να αρνηθεί κανείς τελείως το βάσιμο αυτής της απόψεως. Διστάζω όμως να ακολουθήσω τις σκέψεις της Επιτροπής. Η ίδια, πράγματι, έχει δεχτεί, ότι μπορεί να υπάρχουν περιπτώσεις, κατά τις οποίες μπορούν να είναι ανεκτές απαγορεύσεις εξαγωγής, όταν, για παράδειγμα, είναι αναγκαία η εδαφική προστασία προκειμένου να καταστεί δυνατή η εισαγωγή ενός προϊόντος σε ξένη αγορά — που απαιτεί αξιόλογες δαπάνες — ή όταν (όπως στην υπόθεση Volk, 5/69, Slg. 1969, σ. 295) η θέση των μερών στην αγορά είναι ασθενής, πράγμα που δεν θα μπορούσε, εξάλλου, να γίνει δεκτό — όπως ισχυρίζεται —, προκειμένου για μεγάλο αριθμό παραλλήλων συμβάσεων αποκλειστικής αντιπροσωπείας, σε μεμονωμένη θεώρηση καθεμιάς τους. Πράγματι, οι επιφυλάξεις αυτές καθιστούν σαφές ότι και η κρίση περί της απαγορεύσεως εξαγωγής δεν είναι απαλλαγμένη από αμφιβολίες. Με αυτό το δεδομένο, η παραδοχή, ότι κανονικά η απαγόρευση εξαγωγής δεν μπορεί να θεωρείται ως προσωρινής ισχύος, είναι αστήρικτη όσο και η άποψη να απαιτείται διαφοροποίηση και να επιρρίπτεται στον εθνικό δικαστή τελικά η εκτίμηση, η οποία επιφυλάσσεται υπέρ της Επιτροπής. Αυτό θα αντέκειτο ιδίως στην ανάγκη της ασφαλείας δικαίου, την οποία το Δικαστήριο έχει επανειλημμένα τονίσει στην απόφαση Portelange και ως προς την οποία έχει διευκρινίσει ότι «οι δυσκολίες που θα μπορούσαν να ανακύψουν από την αβεβαιότητα των εννόμων σχέσεων που στηρίζονται στις κοινοποιημένες συμφωνίες θα ήταν… ακόμα πιο βλαπτικές» από τα «πρακτικά μειονεκτήματα», τα οποία θα μπορούσαν υπό ορισμένες περιστάσεις να συνδέονται με την αναγνώριση πλήρους ισχύος στις κοινοποιημένες συμφωνίες. Η τελευταία αυτή προπάντων σκέψη θα πρέπει να μας συγκρατήσει από την τροποποίηση των σαφών και κατηγορηματικών διαπιστώσεων της αποφάσεως Portlange ενόψει του περιεχομένου κοινοποιημένων συμφωνιών, ανάλογα, δηλαδή, με το αν πρόκειται για τις εσωτερικές ή τις εξωτερικές συνέπειες μιας συμφωνίας. Πρέπει και εδώ να διαπιστωθεί ότι οι πρόσφατες όχι και τόσο ευχάριστες περιπτώσεις, κατά τις οποίες η Επιτροπή πιστεύει ότι αναγνωρίζει παρακώλυση του ελεύθερου ανταγωνισμού και στις οποίες η κανονική διαδικασία, λαμβανομένων υπόψη των διατάξεων του κανονισμού 17, δεν τελεσφορεί αρκετά γρήγορα, μπορούν να διευθετηθούν μόνο με τη βοήθεια αναδρομής στις διατάξεις του άρθρου 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17. Το Δικαστήριο το υπογράμμισε ήδη στην υπόθεση Portelange. Αν συγχρόνως τόνισε ότι από τη στιγμή της εφαρμογής αυτής της διατάξεως οι ενδιαφερόμενοι «θα συνέχιζαν την εκτέλεση της συμφωνίας ιδίω κινδύνω», αυτό πρέπει οπωσδήποτε να νοηθεί υπό την έννοια ότι, ακόμα κι αν η εφαρμογή του άρθρου 15, παράγραφος 6, δεν οδηγεί σε ακυρότητα συμφωνίας, αποκλείει τη δυνατότητα να επιτευχθεί η εκτέλεσή της διά της δικαστικής οδού.

4. Κατόπιν όλων αυτών, προτείνω — χωρίς να θεωρώ αναγκαίες περαιτέρω εξηγήσεις επί του προβλήματος που έθεσε η Επιτροπή — να δοθεί η ακόλουθη απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα: 1) Σύμβαση συναφθείσα στις 29 Ιουνίου 1964, η οποία μεταξύ άλλων περιέχει απαγόρευση εξαγωγής και δεν κοινοποιήθηκε ιδιαιτέρως, είναι εν τούτοις προσωρινά ισχυρή, αν έχει κοινοποιηθεί, εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας και νομοτύπως, στην Επιτροπή της ΕΟΚ στερεότυπη σύμβαση ομοίου περιεχομένου. 2) Σύμβαση, η οποία ήδη υφίστατο και εφαρμοζόταν κατά την έναρξη της ισχύος του κανονισμού 17, κατά το πρότυπο της οποίας συνήφθησαν και συνάπτονται πολυάριθμες επί μέρους συμβάσεις μεταξύ μιας επιχειρήσεως και μιας άλλης κάθε φορά επιχειρήσεως, έπρεπε να κοινοποιηθεί στην Επιτροπή της ΕΟΚ μέχρι την 31η Ιανουαρίου 1963.

( *1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.