ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟΥ (ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΜΗΜΑ) ΤΗΣ 6ΗΣ ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1994. - TETRA PAK INTERNATIONAL SA ΚΑΤΑ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. - ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ - ΔΕΣΠΟΖΟΥΣΑ ΘΕΣΗ - ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΟΡΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ - ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΑΓΟΡΑ - ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 86 ΣΕ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΔΕΣΠΟΖΟΥΣΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΕΝΤΟΣ ΑΓΟΡΑΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΥΦΙΣΤΑΤΑΙ Η ΔΕΣΠΟΖΟΥΣΑ ΘΕΣΗ - ΚΑΤΑΧΡΗΣΤΙΚΗ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ - ΑΛΛΗΛΕΝΔΕΤΕΣ ΠΩΛΗΣΕΙΣ - ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΕΣ ΠΩΛΗΣΕΙΣ - ΜΗ ΔΙΚΑΙΟΙ ΟΡΟΙ - ΤΙΜΕΣ ΠΡΟΣ ΑΓΡΑΝ ΠΕΛΑΤΕΙΑΣ - ΤΙΜΕΣ ΕΙΣΑΓΟΥΣΕΣ ΔΥΣΜΕΝΕΙΣ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ - ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ - ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΧΡΗΣΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΕΩΣ - ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΑΚΡΟΑΣΕΩΣ - ΕΠΙΒΟΛΗ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΩΝ - ΠΡΟΣΤΙΜΟ. - ΥΠΟΘΕΣΗ T-83/91.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1994 σελίδα II-00755

Σουηδική ειδική έκδοση σελίδα II-00001

Φινλανδική ειδική έκδοση σελίδα II-00001



Περίληψη

Διάδικοι

Σκεπτικό της απόφασης

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Διατακτικό



Λέξεις κλειδιά

++++

1. Ανταγωνισμός * Διοικητική διαδικασία * Προστασία των δικαιωμάτων άμυνας * Ακροάσεις * Σύνταξη πρακτικών * Υποχρέωση πληρότητας * 'Ορια

(Κανονισμός 99/63 της Επιτροπής, άρθρο 9 PAR 4)

2. Ανταγωνισμός * Δεσπόζουσα θέση * Οικεία αγορά * Οριοθέτηση * Κριτήρια

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 86)

3. Ανταγωνισμός * Δεσπόζουσα θέση * Οικεία αγορά * Γεωγραφική οριοθέτηση * Κριτήρια

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 86)

4. Ανταγωνισμός * Δεσπόζουσα θέση * 'Εννοια * Κριτήρια εκτιμήσεως * Σημασία των μεριδίων αγοράς

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 86)

5. Ανταγωνισμός * Δεσπόζουσα θέση * Υποχρεώσεις που υπέχει η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση * Συμπεριφορά εντός αγοράς συναφούς προς την αγορά εντός της οποίας υφίσταται δεσπόζουσα θέση * Εφαρμογή του άρθρου 86 ακόμα και σε περίπτωση κατά την οποία δεν υφίσταται δεσπόζουσα θέση εντός της συναφούς αγοράς * Προϋποθέσεις

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 86)

6. Ανταγωνισμός * Δεσπόζουσα θέση * Καταχρηστική εκμετάλλευση * Συμβάσεις αποκλειστικού εφοδιασμού * Σύστημα αλληλενδέτων πωλήσεων

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 86)

7. Ανταγωνισμός * Δεσπόζουσα θέση * Καταχρηστική εκμετάλλευση * Επιχείρηση δημιουργούσα εμπόδια στη δραστηριότητα των ανταγωνιστών της στην αγορά των προϊόντων που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν με τη βοήθεια συσκευής δικής της κατασκευής * Δυνατότητα δικαιολογίας αντλουμένης από λόγους τεχνικής φύσεως, ή αφορώντες την ευθύνη στο επίπεδο των προϊόντων ή την προστασία της υγείας * Δεν υφίσταται

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 86)

8. Ανταγωνισμός * Δεσπόζουσα θέση * Καταχρηστική εκμετάλλευση * Εφαρμογή τιμών χαμηλοτέρων του κόστους προκειμένου να εξοβελιστεί ανταγωνιστής από την αγορά

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 86)

9. Ανταγωνισμός * Δεσπόζουσα θέση * Καταχρηστική εκμετάλλευση * Εφαρμογή τιμών που εισάγουν δυσμενείς διακρίσεις

(Συνθήκη ΕΟΚ, άρθρο 86)

10. Ανταγωνισμός * Διοικητική διαδικασία * Παύση των παραβάσεων * Εξουσία της Επιτροπής * Εντολές που απευθύνονται στις επιχειρήσεις * Μέτρα που μπορούν να διαταχθούν

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 3 PAR 1)

11. Ανταγωνισμός * Διοικητική διαδικασία * Παύση των παραβάσεων * Εξουσία της Επιτροπής * Εντολές που απευθύνονται στις επιχειρήσεις * Συστάσεις που εκδίδονται κατά τη διοικητική διαδικασία * Πρόσθετα μέτρα επιβαλλόμενα με την τελική απόφαση * Παραβίαση της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης * Δεν υφίσταται

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 3 PAR PAR 1 και 3)

12. Ανταγωνισμός * Πρόστιμα * 'Υψος * Καθορισμός * Δικαίωμα ακροάσεως * Λεπτομέρειες εφαρμογής

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 19 κανονισμός 99/63 της Επιτροπής, άρθρο 7)

13. Ανταγωνισμός * Πρόστιμα * 'Υψος * Καθορισμός * Κριτήρια * Περίπλοκη παράβαση * Υποχρέωση της Επιτροπής να κατανείμει το ύψος του προστίμου μεταξύ των διαφόρων στοιχείων της παραβάσεως * Δεν υφίσταται

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 PAR 2)

14. Ανταγωνισμός * Κοινοτικοί κανόνες * Παραβάσεις * Εκ προθέσεως διάπραξη * 'Εννοια

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 PAR 2)

15. Ανταγωνισμός * Πρόστιμα * 'Υψος * Καθορισμός * Κριτήρια

(Κανονισμός 17 του Συμβουλίου, άρθρο 15 PAR 2)

Περίληψη

1. Η σύνταξη λεπτομερών πρακτικών της ακροάσεως της επιχειρήσεως στην οποία προσάπτεται παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού συνιστά ουσιώδη τύπο εφόσον αποδεικνύεται αναγκαία για να παράσχει τη δυνατότητα στη Συμβουλευτική Επιτροπή επί Συμπράξεων και Δεσποζουσών Θέσεων να εκφέρει γνώμη και στην Επιτροπή να εκδώσει την απόφασή της έχοντας πλήρη γνώση της υποθέσεως, ήτοι χωρίς να περιαχθούν σε πλάνη ως προς ουσιώδες σημείο από ανακρίβειες ή παραλείψεις. Τούτο δεν μπορεί να συμβεί εάν στα πρακτικά της ακροάσεως δεν έχουν καταχωρηθεί απλώς ορισμένες δηλώσεις εκπροσώπου της οικείας επιχειρήσεως, οι οποίες δεν περιλαμβάνουν σημαντικά νέα στοιχεία σε σχέση με άλλες παρατηρήσεις που διατυπώθηκαν από τους εκπροσώπους της επιχειρήσεως αυτής κατά την ακρόαση και καταχωρήθηκαν στα πρακτικά. Πράγματι, στην περίπτωση αυτή, η παράλειψη δεν προσβάλλει τα δικαιώματα άμυνας της οικείας επιχειρήσεως ούτε μπορεί να ασκήσει οποιαδήποτε επιρροή στην έκβαση της διαδικασίας διαβουλεύσεως και στο περιεχόμενο της τελικής αποφάσεως. Δεν είναι επομένως ικανή να καταστήσει πλημμελές το σύνολο της διοικητικής διαδικασίας και συνακολούθως να θέσει εν αμφιβόλω τον νόμιμο χαρακτήρα της τελικής αποφάσεως.

2. Η εξέταση της, ενδεχομένως δεσπόζουσας, θέσεως επιχειρήσεως εντός συγκεκριμένης αγοράς μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνον αφού αποδειχθεί ότι η αγορά των οικείων προϊόντων συνιστά σαφώς διακεκριμένη αγορά σε σχέση με άλλους τομείς της γενικής αγοράς. Προς τούτο, η αγορά των προϊόντων πρέπει να ορίζεται λαμβανομένου υπόψη του όλου οικονομικού πλαισίου, ούτως ώστε να είναι δυνατόν να εκτιμηθεί η πραγματική οικονομική δύναμη της οικείας επιχειρήσεως. Πράγματι, προκειμένου να εκτιμηθεί εάν μια επιχείρηση έχει τη δυνατότητα να συμπεριφερθεί, σε σημαντικό βαθμό, ανεξάρτητα από τους ανταγωνιστές της, τους πελάτες της και τους καταναλωτές, πρέπει να οριστούν εκ των προτέρων τα προϊόντα τα οποία, χωρίς να μπορούν να υποκατασταθούν αμοιβαία με άλλα προϊόντα, μπορούν σε ικανοποιητικό βαθμό να εναλλαγούν με τα προϊόντα τα οποία προτείνει η εν λόγω επιχείρηση, όχι μόνο βάσει των αντικειμενικών χαρακτηριστικών των προϊόντων αυτών, δυνάμει των οποίων είναι ιδιαιτέρως ικανά να ικανοποιήσουν διαρκείς ανάγκες, αλλά και βάσει των συνθηκών ανταγωνισμού καθώς και της διαρθρώσεως της ζητήσεως και της προσφοράς στην αγορά.

3. Κατά το πνεύμα του άρθρου 86 της Συνθήκης, η γεωγραφική αγορά πρέπει να οριοθετείται προκειμένου να καθοριστεί αν η επίμαχη επιχείρηση κατέχει δεσπόζουσα θέση εντός της Κοινότητας ή εντός σημαντικού τμήματος αυτής. Ο ορισμός της γεωγραφικής αγοράς, επομένως, εξαρτάται από οικονομικές εκτιμήσεις. Η γεωγραφική αγορά μπορεί, κατά συνέπεια, να οριστεί ως ο χώρος στον οποίο επικρατούν παρεμφερείς ή αρκούντως ομογενείς συνθήκες ανταγωνισμού για όλους τους επιχειρηματίες, όσον αφορά ακριβώς τα σχετικά προϊόντα, χωρίς να απαιτείται να είναι απολύτως ομογενείς οι συνθήκες αυτές.

4. Η κατοχή του 90 % περίπου της αγοράς συνιστά αφ' εαυτής, ελλείψει εξαιρετικών περιστάσεων, την απόδειξη ότι υφίσταται δεσπόζουσα θέση. Πράγματι, είναι προφανές ότι η κατοχή τέτοιων μεριδίων αγοράς παρέχει στην οικεία επιχείρηση τέτοια θέση στην αγορά, που την καθιστά υποχρεωτικό συνεταίρο των άλλων επιχειρήσεων και της εξασφαλίζει την ανεξάρτητη συμπεριφορά που χαρακτηρίζει την ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως.

5. Η ιδιαίτερη ευθύνη να μη θίγει με τη συμπεριφορά της την άσκηση πραγματικού και ανόθευτου ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς, την οποία υπέχει από το άρθρο 86 της Συνθήκης επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση σε δεδομένη αγορά, έχει την έννοια ότι της απαγορεύει κάθε συμπεριφορά ικανή να εμποδίσει τη διατήρηση ή την ανάπτυξη του βαθμού ανταγωνισμού που υφίσταται ακόμη σε μια αγορά όπου, λόγω ακριβώς της παρουσίας αυτής της επιχειρήσεως, ο ανταγωνισμός είναι ήδη εξασθενημένος.

Για τον λόγο αυτό η συμπεριφορά μιας τέτοιας επιχειρήσεως ενδέχεται να εμπίπτει στο άρθρο 86 και να υπόκειται σε κυρώσεις κατ' εφαρμογήν του άρθρου αυτού, ακόμη και όταν εντοπίζεται σε αγορά διαφορετική από την αγορά στην οποία υφίσταται η δεσπόζουσα θέση, καθόσον, λόγω του ότι η αγορά αυτή συνδέεται με στενούς δεσμούς συναφείας με την αγορά στην οποία υφίσταται η δεσπόζουσα θέση και διαθέτει σ' αυτήν την αγορά υπεροχή, έχει τη δυνατότητα να απολαύει, σε σχέση με τους άλλους επιχειρηματίες που είναι παρόντες στην ίδια αγορά, ανεξαρτησίας στη δραστηριότητά της, πράγμα το οποίο συνεπάγεται ότι υπέχει, εκεί επίσης και χωρίς να χρειάζεται να αποδειχθεί ότι κατέχει δεσπόζουσα θέση, ειδική ευθύνη για τη διατήρηση πραγματικού και ανόθευτου ανταγωνισμού.

6. Το γεγονός ότι μια επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση σε μια αγορά επιβάλλει στους αγοραστές των μηχανών που θέτει σε εμπορία υποχρέωση να προμηθεύονται τις πρώτες ύλες που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν στις εν λόγω μηχανές αποκλειστικά από την ίδια ή από προμηθευτή που έχει ορίσει η ίδια συνιστά καταχρηστική εκμετάλλευση δεσπόζουσας θέσεως υπό την έννοια του άρθρου 86 της Συνθήκης. Πράγματι, το γεγονός ότι μια επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση επιβάλλει άμεσα ή έμμεσα στους πελάτες της υποχρέωση αποκλειστικού εφοδιασμού συνιστά καταχρηστική εκμετάλλευση καθόσον στερεί τον πελάτη της επιλογής της πηγής εφοδιασμού του και εμποδίζει την πρόσβαση των άλλων παραγωγών στην αγορά. Ολίγον ενδιαφέρει αν οι αλληλένδετες αυτές πωλήσεις συνάδουν προς τις συναλλακτικές συνήθεις, διότι μια συναλλακτική συνήθεια η οποία είναι ανεκτή υπό κανονικές συνθήκες, σε ανταγωνιστική αγορά, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι έχει θέση σε μια αγορά όπου ο ανταγωνισμός είναι ήδη περιορισμένος.

7. Το άρθρο 86 της Συνθήκης απαγορεύει σε επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση, η οποία παράγει και θέτει σε εμπορία τόσο μηχανές όσο και τα αναλώσιμα προϊόντα που προορίζονται για την τροφοδοσία τους, να αποφασίζει, με δική της πρωτοβουλία και επικαλούμενη επιταγές τεχνικής φύσεως, προβλήματα ευθύνης από προϊόντα ή λόγους που αφορούν την προστασία της δημόσιας υγείας ή την προστασία της φήμης της, ότι οι μηχανές και τα αναλώσιμα προϊόντα συνιστούν ολοκληρωμένο αδιαχώριστο σύστημα και δεν μπορούν κατά συνέπεια παρά να αποτελέσουν αντικείμενο αλληλενδέτων πωλήσεων, αποκλείοντας με τον τρόπο αυτό την πρόσβαση στην αγορά σε ενδεχομένους ανταγωνιστές στον τομέα των αναλωσίμων προϊόντων.

8. Καίτοι μπορεί να γίνει δεκτό ότι μια επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση προβαίνει σε πωλήσεις με ζημία υπό ορισμένες προϋποθέσεις, τούτο προφανώς δεν μπορεί να συμβαίνει οσάκις οι πωλήσεις αποσκοπούν στον εξοβελισμό των ανταγωνιστών. Πράγματι, ενώ το κοινοτικό δίκαιο του ανταγωνισμού αναγνωρίζει κατά εύλογο τρόπο το δικαίωμα επιχειρήσεως που κατέχει δεσπόζουσα θέση να μεριμνά για τα εμπορικά της συμφέροντα, απαγορεύει τη διενέργεια πράξεων οι οποίες αποσκοπούν ακριβώς στην ενίσχυση της δεσπόζουσας αυτής θέσεως και στην καταχρηστική της εκμετάλλευση. Ειδικότερα, το άρθρο 86 της Συνθήκης απαγορεύει σε επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση να εξαφανίσει ανταγωνιστή εφαρμόζοντας ανταγωνισμό μέσω των τιμών ο οποίος δεν εμπίπτει σε ανταγωνισμό μέσω των προσόντων.

Η ύπαρξη αρνητικών ακαθάριστων ή ημιακαθάριστων περιθωρίων * τα οποία αντιπροσωπεύουν το υπόλοιπο της αφαιρέσεως από το τίμημα της πωλήσεως του άμεσου μεταβλητού κόστους ή του μέσου μεταβλητού κόστους, δηλαδή του κόστους παραγωγής ανά μονάδα * επιτρέπει να συναχθεί το τεκμήριο ότι η πρακτική τιμών αποσκοπεί στον εξοβελισμό των ανταγωνιστών από την αγορά. Πράγματι, μια επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση δεν έχει κανένα συμφέρον από την εφαρμογή τιμών υπολειπομένων του μέσου όρου του μεταβλητού κόστους τους (ήτοι τιμών που ποικίλλουν ανάλογα με τις παραχθείσες ποσότητες), εκτός βέβαια εάν αποβλέπει στην εκδίωξη των ανταγωνιστών της από την αγορά προκειμένου να μπορέσει κατόπιν να αυξήσει τις τιμές της επωφελούμενη της μονοπωλιακής της καταστάσεως, εφόσον κάθε πώληση συνεπάγεται γι' αυτήν ζημία που ανέρχεται στο ύψος του συνολικού σταθερού κόστους (δηλαδή του κόστους που παραμένει σταθερό ανεξάρτητα από τις παραγόμενες ποσότητες) και μέρους τουλάχιστον του κυμαινομένου κόστους της που αντιστοιχεί στην παραχθείσα ποσότητα.

Επιπλέον, εάν το καθαρό περιθώριο είναι αρνητικό και το ακαθάριστο περιθώριο είναι θετικό, ήτοι εάν οι τιμές είναι χαμηλότερες από τον μέσο όρο του συνολικού κόστους (το οποίο περιλαμβάνει το σταθερό και το κυμαινόμενο κόστος), αλλά ανώτερες από τον μέσο όρο του κυμαινόμενου κόστους, οι τιμές αυτές μπορούν να θεωρηθούν ως καταχρηστικές εφόσον καθoρίζονται στο πλαίσιο σχεδίου που αποβλέπει στον εξοβελισμό ενός ανταγωνιστή από την αγορά. Η διάρκεια των εν λόγω πρακτικών τιμών στο πλαίσιο σχεδίου που αποσκοπεί στο να βλάψει ανταγωνιστή συνιστά επομένως στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη.

9. Η επιβολή εκ μέρους επιχειρήσεως που κατέχει δεσπόζουσα θέση τιμών που εισάγουν διακρίσεις έναντι των χρηστών που είναι εγκατεστημένοι σε διαφορετικά κράτη μέλη απαγορεύεται από το άρθρο 86, στοιχείο γ', της Συνθήκης. Καίτοι η διάταξη αυτή δεν απαγορεύει σε τέτοια επιχείρηση να καθορίζει διαφορετικές τιμές μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών, ιδίως εφόσον οι διαφορές στην τιμή δικαιολογούνται από διαφορές στους όρους διαθέσεως στο εμπόριο και στην ένταση του ανταγωνισμού, στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση αναγνωρίζεται σε εύλογο μέτρο μόνο το δικαίωμα να προστατεύει κατά τον τρόπο αυτό τα εμπορικά της συμφέροντα. Ειδικότερα, δεν μπορεί να επιβάλλει τεχνητώς διαφορετικές τιμές μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών, ικανές να περιαγάγουν τους πελάτες της σε δυσμενή θέση και να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό, στο πλαίσιο τεχνητής στεγανοποιήσεως των εθνικών αγορών.

10. 'Απαξ μια επιχείρηση εκμεταλλεύτηκε καταχρηστικά τη δεσπόζουσα θέση της εφαρμόζοντας τόσο τιμές που εισάγουν διακρίσεις ή αποσκοπούν στον εξοβελισμό των ανταγωνιστών της όσο και εκπτώσεις στους τακτικούς πελάτες, η Επιτροπή παραμένει εντός των ορίων της εξουσίας επιβολής μέτρων που της παρέχει το άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 για την παύση των παραβάσεων όταν απαγορεύει στην οικεία επιχείρηση, στο σύνολο των αγορών εντός των οποίων υπόκειται στο άρθρο 86, να χορηγεί σε ορισμένους από τους πελάτες της οποιαδήποτε έκπτωση ή ευνοϊκότερο όρο, υπό οιαδήποτε μορφή, χωρίς αντικειμενική αντιπαροχή.

11. Επιβάλλοντας, με την τελική απόφαση, ορισμένα πρόσθετα μέτρα, αποσκοπούντα στην παύση της παραβάσεως, τα οποία προστέθηκαν στα μέτρα τα οποία είχε ήδη συστήσει κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, η Επιτροπή δεν παραβιάζει την αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Πράγματι, το άρθρο 3, παράγραφος 3, του κανονισμού 17 περιορίζεται στο να επιτρέπει στην Επιτροπή να απευθύνει στις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις συστάσεις που αποσκοπούν στην παύση των καταχρηστικών εκμεταλλεύσεων, προτού λάβει απόφαση διαπιστώσεως της παραβάσεως δυνάμει του ιδίου αυτού άρθρου. Η εκ μέρους της οικείας επιχειρήσεως συμμόρφωση προς τις συστάσεις αυτές σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια τον περιορισμό της εξουσίας που παρέχεται στην Επιτροπή, δυνάμει της παραγράφου 1, του ιδίου άρθρου, να επιβάλλει οιοδήποτε μέτρο κρίνει αναγκαίο προκειμένου να παύσουν οι διαπιστωθείσες κατά την έκδοση της αποφάσεως καταχρηστικές εκμεταλλεύσεις.

12. Το άρθρο 19, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 και το άρθρο 7, παράγραφος 1, του κανονισμού 99/63 προβλέπουν ρητά ότι, οσάκις η Επιτροπή προτίθεται να επιβάλει πρόστιμο, οι οικείες επιχειρήσεις πρέπει να έχουν την ευκαιρία να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους επί του αντικειμένου των αιτιάσεων που ελήφθησαν υπόψη από την Επιτροπή. Επομένως, τα δικαιώματα άμυνας των οικείων επιχειρήσεων διασφαλίζονται ενώπιον της Επιτροπής, όσον αφορά τον καθορισμό του ύψους του προστίμου, μέσω των παρατηρήσεών τους σχετικά με τη διάρκεια και την βαρύτητα της παραβάσεως καθώς και τη δυνατότητα προβλέψεως ότι αντίκειται προς τον ανταγωνισμό.

13. Για να παρασχεθεί η δυνατότητα στις οικείες επιχειρήσεις να εκτιμήσουν αν το ύψος του προστίμου καθoρίστηκε νομοτύπως και να οργανώσουν την άμυνά τους και στον κοινoτικό δικαστή να ασκήσει τον έλεγχό του, η Επιτροπή δεν υποχρεούται να κατανείμει το ύψος του προστίμου μεταξύ των διαφόρων στοιχείων της καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως. Ειδικότερα, μια τέτοια κατανομή αποδεικνύεται αδύνατη εφόσον το σύνολο των διαπιστωθεισών παραβάσεων εντάσσεται σε συνολική στρατηγική που παρουσιάζει εσωτερική συνοχή και πρέπει ως εκ τούτου να αντιμετωπιστεί συνολικά τόσο προκειμένου να εφαρμοστεί το άρθρο 86 της Συνθήκης όσο και να καθoριστεί το πρόστιμο. Αρκεί να διασαφηνίσει η Επιτροπή τα κριτήρια βάσει των οποίων καθορίζεται το γενικό ύψος του επιβαλλομένου προστίμου. Δεν υποχρεούται να αναφέρει ειδικά κατά ποιό τρόπο είχε λάβει υπόψη καθένα από τα στοιχεία τα οποία μνημονεύθηκαν μεταξύ των κριτηρίων αυτών και συνεκτιμήθηκαν για τον προσδιορισμό του γενικού επιπέδου του προστίμου.

14. Για να θεωρηθεί ότι μια παράβαση των κανόνων περί ανταγωνισμού της Συνθήκης διεπράχθη εκ προθέσεως, αρκεί να μην ήταν δυνατό να αγνοεί η οικεία επιχείρηση ότι η συμπεριφορά της αντέκειτο προς τους όρους του ανταγωνισμού, ασχέτως του εάν είχε ή όχι επίγνωση του ότι παρέβαινε τους κανόνες περί ανταγωνισμού της Συνθήκης.

15. Για να εκτιμήσει τη βαρύτητα των παραβάσεων των κανόνων ανταγωνισμού που προσάπτονται σε επιχείρηση προκειμένου να καθορίσει το ανάλογο ύψος του προστίμου, η Επιτροπή μπορεί να λαμβάνει υπόψη την ιδιαιτέρως μακρά διάρκεια ορισμένων παραβάσεων, τον αριθμό και την ποικιλία των παραβάσεων, οι οποίες αφορούσαν το σύνολο ή σχεδόν το σύνολο των προϊόντων της οικείας επιχειρήσεως, ορισμένες δε απ' αυτές επηρέασαν όλα τα κράτη μέλη, την ιδιαίτερη βαρύτητα παραβάσεων που εντάσσονται σε προμελετημένη και παρουσιάζουσα εσωτερική συνοχή στρατηγική, η οποία αποσκοπεί, με διάφορες πρακτικές εξοβελισμού έναντι των ανταγωνιστών και με πολιτική εξαρτήσεως των πελατών, να διατηρήσει τεχνητώς ή να ενισχύσει τη δεσπόζουσα θέση της επιχειρήσεως στις αγορές όπου ο ανταγωνισμός ήταν ήδη περιορισμένος, τα ιδιαιτέρως αρνητικά για τον ανταγωνισμό αποτελέσματα των καταχρηστικών εκμεταλλεύσεων και το όφελος που άντλησε η επιχείρηση από τις παραβάσεις της.

Επομένως, δεν είναι δυσανάλογο το ύψος προστίμου το οποίο αντιστοιχεί στο 2,2 % περίπου του συνολικού κύκλου εργασιών δεδομένου έτους. Πράγματι, κείται εντός των ορίων που θέτει το άρθρο 15, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, κατά το οποίο το ύψος του προστίμου μπορεί να ανέρχεται μέχρι ποστοστού 10 % του κύκλου εργασιών που πραγματοποίησε η οικεία επιχείρηση κατά την προηγούμενη διαχειριστική περίοδο.

Διάδικοι

Στην υπόθεση T-83/91,

Tetra Pak International SA, με έδρα το Pully (Ελβετία), εκπροσωπουμένη αρχικώς από τον Christopher Bellamy, QC, στη συνέχεια από τον John Swift, QC, δικηγόρο Αγγλίας και Ουαλλίας, και από τους Michel Waelbroeck και Alexandre Vandencasteele, δικηγόρους Βρυξελλών, καθώς και από τη Vivien Rose και, αρχικώς, από τον Stephen Morris, στη συνέχεια από τον Rhodri Thompson, barristers στην Αγγλία και την Ουαλλία, με αντίκλητο στο Λουξεμβούργο τον δικηγόρο Ernest Arendt, 8-10, rue Mathias Hardt,

προσφεύγoυσα,

κατά

Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπουμένης από τον Julian Currall, μέλος της Νομικής Υπηρεσίας, επικουρούμενο από τους Nicholas Forwood, QC, και David Lloyd Jones, barrister στην Αγγλία και στην Ουαλλία, με αντίκλητο στο Λουξεμβούργο τον Γεώργιο Κρεμλή, μέλος της Νομικής Υπηρεσίας, Centre Wagner, Kirchberg,

καθής,

που έχει ως αντικείμενο την ακύρωση της αποφάσεως 92/163/ΕΟΚ της Επιτροπής, της 24ης Ιουλίου 1991, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΟΚ (ΙV/31.043 * Tetra Pak II, ΕΕ 1992, L 72, σ. 1).

ΤΟ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ

(δεύτερο τμήμα),

συγκείμενο από τους J. L. Cruz Vilaca, Πρόεδρο, C. P. Briet, Α. Καλογερόπουλο, A. Saggio, J. Biancarelli, δικαστές,

γραμματέας: Η. Jung

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της προφορικής διαδικασίας της 22ας Μαρτίου 1994,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Σκεπτικό της απόφασης

Πραγματικά περιστατικά και διαδικασία

1 Με την απόφαση 92/163/ΕΟΚ, της 24ης Ιουλίου 1991, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΟΚ (ΙV/31.043 * Tetra Pak II, ΕΕ 1992, L 72, σ. 1, στο εξής: απόφαση), η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Tetra Pak International SA (στο εξής: Tetra Pak) κατείχε δεσπόζουσα θέση στις αγορές μηχανών και ασηπτικών χάρτινων κουτιών προοριζομένων για τη συσκευασία των ρευστών ειδών διατροφής εντός της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (στο εξής: Κοινότητα) και ότι εκμεταλλεύτηκε καταχρηστικώς τη θέση αυτή, υπό την έννοια του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΟΚ, τουλάχιστον από το 1976 μέχρι το 1991, τόσο στις αγορές ασηπτικής συσκευασίας όσο και στις αγορές μηχανών και χάρτινων κουτιών μη ασηπτικής συσκευασίας. Η Επιτροπή επέβαλε στην επιχείρηση αυτή πρόστιμο ύψους 75 εκατομμυρίων ECU και τη διέταξε να τερματίσει τις διαπιστωθείσες παραβάσεις.

2 Η Tetra Pak, η οποία έχει έδρα στην Ελβετία, συντονίζει την πολιτική ενός ομίλου εταιριών, αρχικώς σουηδικής προελεύσεως, ο οποίος επεκτάθηκε παγκοσμίως. Ο όμιλος Tetra Pak ειδικεύεται στον εξοπλισμό που χρησιμοποιείται για τη συσκευασία σε χάρτινα κουτιά ρευστών και πυκνόρρευστων ειδών διατροφής, κυρίως του γάλακτος. Ασκεί τις δραστηριότητές της τόσο στον τομέα της ασηπτικής συσκευασίας όσο και στον τομέα της μη ασηπτικής συσκευασίας. Οι δραστηριότητες αυτές συνίστανται κυρίως στην παραγωγή συσκευασιών υπό μορφή χάρτινων κουτιών και στην κατασκευή, βάσει προσιδιάζουσας στον όμιλο τεχνολογίας, μηχανών πληρώσεως.

3 Από τα στοιχεία που περιέχει η απόφαση προκύπτει ότι ο ενοποιημένος κύκλος εργασιών του ομίλου Tetra Pak ανερχόταν σε 2,4 δισεκατομμύρια ΕCU το 1987 και σε 3,6 δισεκατομμύρια ΕCU το 1990. Περίπου το 90 % του εν λόγω κύκλου εργασιών πραγματοποιήθηκε στην αγορά χάρτινων κουτιών και το υπόλοιπο 10 % στην αγορά μηχανών συσκευασίας και συναφών δραστηριοτήτων. Το μέρος αυτού του κύκλου εργασιών που πραγματοποιήθηκε στο έδαφος της Κοινότητας ανέρχεται σε ποσοστό κάπως ανώτερο του 50 %. Εντός της Κοινότητας η Ιταλία είναι μία από τις χώρες, αν όχι η χώρα, όπου η Tetra Pak έχει τις περισσότερες από τις εγκαταστάσεις της. Ο ενοποιημένος κύκλος εργασιών των επτά ιταλικών εταριών του ομίλου ανερχόταν το 1987 σε 204 εκατομμύρια ECU.

4 Η απόφαση εντάσσεται σε μία σειρά τριών αποφάσεων που αφορούν την Tetra Pak. Η πρώτη είναι η απόφαση 88/501/ΕΟΚ, της 26ης Ιουλίου 1988, σχετικά με διαδικασία εφαρμογής των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ [ΙV/31.043 * Tetra Pak I (άδεια εκμεταλλεύσεως ΒΤG), ΕΕ L 272, σ. 27, στο εξής: απόφαση Tetra Pak I], με την οποία η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Tetra Pak, με την απόκτηση, μέσω της εξαγοράς του ομίλου Liquipak, της αποκλειστικότητας αδείας εκμεταλλεύσεως διπλώματος ευρεσιτεχνίας επί νέας μεθόδου ασηπτικής συσκευασίας του γάλακτος, καλουμένης "άκρως υψηλής θερμοκρασίας" (στο εξής: UHΤ), παρέβη το άρθρο 86 της Συνθήκης από την ημερομηνία της αποκτήσεως αυτής μέχρι την ημερομηνία κατά την οποία τερματίστηκε η εν λόγω αποκλειστικότητα. Κατά της αποφάσεως αυτής ασκήθηκε προσφυγή η οποία απορρίφθηκε από το Πρωτοδικείο με την απόφαση της 10ης Ιουλίου 1990, Τ-51/89, Tetra Pak Rausing κατά Επιτροπής (Συλλογή 1990, σ. ΙΙ-309). Η δεύτερη απόφαση είναι η απόφαση 91/535/ΕΟΚ, της 19ης Ιουλίου 1991, με την οποία μια συγκέντρωση επιχειρήσεων κηρύσσεται συμβατή προς την κοινή αγορά (υπόθεση ΙV/Μ068 * Tetra Pak/Alfa Laval, ΕΕ L 290, σ. 35) και με την οποία η Επιτροπή, στηριζόμενη στο άρθρο 8, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΟΚ) 4064/89 του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1989, για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων (αναθεωρημένο κείμενο δημοσιευθέν στην ΕΕ 1990, L 257, σ. 13), έκρινε ότι η απόκτηση από την Tetra Pak της Alfa Laval ΑΒ συμβιβάζεται προς την Κοινή Αγορά.

5 'Οσον αφορά τα επίμαχα στην παρούσα υπόθεση προϊόντα, από τους αριθμούς που αναφέρονται στην απόφαση (αιτιολογική σκέψη 6) προκύπτει ότι τα χάρτινα κουτιά χρησιμοποιήθηκαν το 1983 κατά 90 % για τη συσκευασία του γάλακτος και των άλλων ρευστών γαλακτοκομικών προϊόντων. Κατά την ίδια πηγή, το 1987, το ποσοστό αυτό ανερχόταν περίπου σε 79 %, από το οποίο το 72 % χρησιμοποιούνταν για τη συσκευασία του γάλακτος. Το 16 % περίπου των χάρτινων κουτιών χρησιμοποιούνταν επομένως για τη συσκευασία των φρουτοχυμών. Η συσκευασία των άλλων προϊόντων (κρασί, μεταλλικά νερά, προϊόντα με βάση την τομάτα, σούπες, σάλτσες και τροφές για μωρά) αντιπροσώπευε μόνον το 5 % του συνόλου των χρησιμοποιουμένων χάρτινων κουτιών.

6 'Οσον αφορά τη συσκευασία του γάλακτος, σημειώνεται ότι το γάλα πωλείται κυρίως παστεριωμένο (νωπό γάλα) ή μετά από επεξεργασία σε υψηλή θερμοκρασία υπό άσηπτες συνθήκες, η οποία επιτρέπει τη συντήρηση για διάστημα πολλών μηνών σε μη ψυχόμενο περιβάλλον (γάλα UΗΤ). 'Οσον αφορά το "αποστειρωμένο" γάλα, από την απόφαση προκύπτει ότι κατέχει μόνον ένα σχετικώς περιθωριακό τμήμα της αγοράς εντός της Κοινότητας.

7 Στον τομέα της ασηπτικής συσκευασίας, η Tetra Pak παράγει το σύστημα το οποίο καλείται Tetra Brik και προορίζεται για τη συσκευασία κυρίως του γάλακτος UΗΤ. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέσχε η προσφεύγουσα, η συσκευασία αυτή κυκλοφόρησε στην αγορά το 1968 εντός της Γερμανίας και από το 1970 στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Κατά τη μέθοδο αυτή, τα χάρτινα κουτιά παραδίδονται στον χρήστη υπό μορφή κυλίνδρων, οι οποίοι καθίστανται ασηπτικοί μέσα στην ίδια τη μηχανή πληρώσεως δι' εμποτισμού με υπεροξείδιο του υδρογόνου και, στη συνέχεια, περιβάλλουν το υγρό ενώ αυτό ρέει σε ασηπτικό περιβάλλον. Στον ίδιο τομέα, ένας μόνον ανταγωνιστής της Tetra Pak, η εταιρία ΡΚL, την οποία ελέγχει η ελβετική εταιρία SIG (Societe industrielle generale), παράγει επίσης ένα σύστημα ασηπτικής συσκευασίας σε χάρτινα κουτιά σχήματος Brik, τα Combibloc. Εν αντιθέσει προς τη μέθοδο μονοκόμματης συσκευασίας της Tetra Pak, τα κουτιά αυτά έχουν ήδη λάβει το σχήμα τους κατά τη στιγμή της συσκευασίας. Για τεχνικούς λόγους και διότι στην πράξη οι κατασκευαστές μηχανών ασηπτικής συσκευασίας παράγουν και τα χάρτινα κουτιά που θα χρησιμοποιηθούν στις δικές τους μηχανές, η κατοχή τεχνικής ασηπτικής πληρώσεως συνιστά το κλειδί για την πρόσβαση τόσο στην αγορά των μηχανών όσο και στην αγορά των ασηπτικών χάρτινων κουτιών.

8 Αντιστρόφως, η μη ασηπτική συσκευασία, ιδίως του νωπού παστεριωμένου γάλακτος, δεν προϋποθέτει τέτοιο βαθμό αποστειρώσεως και απαιτεί, κατά συνέπεια, λιγότερο περίπλοκο εξοπλισμό. Στην αγορά των μη ασηπτικών χάρτινων κουτιών, η Tetra Pak χρησιμοποιούσε αρχικώς και χρησιμοποιεί ακόμη χάρτινα κουτιά σχήματος Brik, σήμερα όμως το κύριο προϊόν της στην αγορά αυτή είναι ένα χάρτινο κουτί του τύπου Gable Tοp, κωνικού σχήματος, το Tetra Rex. Το χάρτινο αυτό κουτί είναι άμεσος ανταγωνιστής του χάρτινου κουτιού Pure-Pak, το οποίο κατασκευάζει ο νορβηγικός όμιλος Elopak (στο εξής: Elopak).

9 Η Tetra Pak κατασκευάζει τις δικές της μηχανές μη ασηπτικής συσκευασίας. Επιπλέον, όπως η Elopak και η ΡΚL, διανέμει, ευκαιριακώς μηχανές που κατασκευάζουν δέκα περίπου μικροί παραγωγοί, οι κυριότεροι των οποίων είναι οι Nimco, Cherry Burrel και Shikoku.

10 Από τα στοιχεία του φακέλου προκύπτει ότι η η Tetra Pak κατοχύρωσε με διπλώματα ευρεσιτεχνίας τη βασική τεχνολογία που εφάρμοσε όσον αφορά τις μηχανές, τα χάρτινα κουτιά και τις διαδικασίες, καθώς και όλες τις μεταβολές που σημειώθηκαν μεταγενέστερα ως προς τα προϊόντα αυτά, όπως ο τρόπος δίπλωσης του χάρτινου κουτιού. Η ισχύς των τελευταίων διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας που προστατεύουν τα χάρτινα κουτιά ασηπτικής συσκευασίας Tetra Brik, τα οποία καθιερώθηκαν στη δεκαετία του 1960, λήγει στις αρχές του επομένου αιώνα (αιτιολογική σκέψη 22 της αποφάσεως). Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέσχαν οι διάδικοι και που συμπίπτουν μεταξύ τους, η Tetra Pak δεν χορήγησε καμία άδεια κατασκευής για τα χάρτινα κουτιά της, εντός της Κοινότητας.

11 Από την απόφαση προκύπτει επίσης ότι, εντός της Κοινότητας, εξαιρουμένων των διανομέων που εργάζονται για τη Liquipak, την οποία εξαγόρασε η Tetra Pak, η διανομή των μηχανών και των χάρτινων κουτιών Tetra Pak εξασφαλίζεται εξ ολοκλήρου από το δίκτυο των θυγατρικών της Tetra Pak (σκέψη 21).

12 Κατά τη διάρκεια της περιόδου αναφοράς, ίσχυσαν διάφορες στερεότυπες συμβάσεις πωλήσεως και μισθώσεως μηχανών καθώς και εφοδιασμού σε χάρτινα κουτιά μεταξύ της Tetra Pak και των πελατών της στα διάφορα κράτη μέλη της Κοινότητας. Το περιεχόμενο των ρητρών των συμβάσεων αυτών που επηρεάζουν τον ανταγωνισμό συνοψίστηκε ως εξής στις σκέψεις 24 έως 45 της αποφάσεως:

"2.1. Οι όροι πωλήσεως του υλικού Tetra Pak (παράρτημα 2.1)

(24) Στερεότυπες συμβάσεις πωλήσεως υπάρχουν στις ακόλουθες πέντε χώρες: την Ελλάδα, την Ιρλανδία, την Ιταλία, την Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο. Για κάθε εξεταζόμενη ρήτρα, αναφέρεται σε παρένθεση ποια ή ποιες είναι οι εμπλεκόμενες χώρες.

2.1.1. Η εμφάνιση του εξοπλισμού

(25) Η Tetra Pak διατηρεί στην Ιταλία απόλυτο δικαίωμα ελέγχου επί της εμφανίσεως του πωλουμένου υλικού, απαγορεύοντας στον αγοραστή:

i) να προσθέτει στη μηχανή εξαρτήματα,

ii) να μετατρέπει τη μηχανή, να προβαίνει σε προσθήκες ή να αφαιρεί από αυτήν στοιχεία,

iii) να μετακινεί τη μηχανή.

2.1.2. Η λειτουργία και η συντήρηση του εξοπλισμού

(26) Πέντε συμβατικές ρήτρες, σχετικά με τη λειτουργία και τη συντήρηση του εξοπλισμού, έχουν σκοπό να εξασφαλίσουν την αποκλειστικότητα και το δικαίωμα ελέγχου της Tetra Pak στον τομέα αυτό:

iv) αποκλειστικότητα για τη συντήρηση και τις επισκευές (σε όλα τα κράτη μέλη πλην της Ισπανίας),

v) αποκλειστικότητα για την προμήθεια ανταλλακτικών (σε όλα τα κράτη μέλη πλην της Ισπανίας),

vi) δικαίωμα για παροχή δωρεάν βοήθειας, κατάρτισης, συντήρησης και τεχνικής ενημέρωσης που δεν έχουν ζητηθεί από τον πελάτη (Ιταλία),

vii) προοδευτικά μειούμενη (μέχρι 40 % επί ενός μηνιαίου βασικού τέλους) χρέωση για μέρος των δαπανών παροχής βοήθειας, συντήρησης και τεχνικής ενημέρωσης ανάλογα με τον αριθμό των χάρτινων κουτιών που χρησιμοποιήθηκαν σε όλες τις μηχανές ιδίου τύπου της Tetra Pak (Ιταλία),

viii) υποχρέωση για ενημέρωση της Tetra Pak ως προς κάθε τεχνική τελειοποίηση ή μετατροπή του εξοπλισμού καθώς και για διατήρηση υπέρ αυτής του δικαιώματος της ιδιοκτησίας (Ιταλία).

2.1.3. Τα χάρτινα κουτιά

(27) Τέσσερις συμβατικές ρήτρες σχετικά με τα χάρτινα κουτιά αποβλέπουν στην εξασφάλιση της αποκλειστικότητας της Tetra Pak και του δικαιώματος αυτής να ελέγχει το προϊόν:

ix) υποχρέωση να χρησιμοποιούνται στις μηχανές αποκλειστικά και μόνον τα χάρτινα κουτιά της Tetra Pak (σε όλα τα κράτη μέλη),

x) υποχρέωση προμήθειας των χάρτινων κουτιών αποκλειστικά από την Tetra Pak ή από προμηθευτή τον οποίο υποδεικνύει η ίδια (σε όλα τα κράτη μέλη),

xi) υποχρέωση ενημέρωσης της Tetra Pak για κάθε τεχνική τελειοποίηση ή μετατροπή των χάρτινων κουτιών και διατήρηση υπέρ αυτής του δικαιώματος της ιδιοκτησίας (Ιταλία),

xii) δικαίωμα ελέγχου των στοιχείων που εκτυπώνονται στα χάρτινα κουτιά (Ιταλία).

2.1.4. Έλεγχοι

(28) Δύο ρήτρες αποβλέπουν ειδικότερα στον έλεγχο της τήρησης, από τον αγοραστή, των συμβατικών του υποχρεώσεων:

xiii) υποχρέωση του αγοραστή να υποβάλλει μηνιαίες εκθέσεις (Ιταλία),

xiv) δικαίωμα της Tetra Pak να προβαίνει σε επιθεώρηση χωρίς προειδοποίηση (Ιταλία).

2.1.5. Η μεταβίβαση της κυριότητας επί του εξοπλισμού ή η εκχώρηση

της χρήσεως

(29) Δύο συμβατικές ρήτρες περιορίζουν το δικαίωμα μεταπωλήσεως ή εκχωρήσεως:

xv) υποχρέωση να ληφθεί η συναίνεση της Tetra Pak για τη μεταπώληση ή την εκχώρηση της χρήσεως του εξοπλισμού (Ιταλία), τη μεταπώληση υπό όρους (Ισπανία) και το δικαίωμα εξωνήσεως της Tetra Pak έναντι προκαθορισμένης κατ' αποκοπήν τιμής (σε όλες τις χώρες). Η μη συμμόρφωση προς τη ρήτρα αυτή μπορεί να επισύρει ειδική ποινή (Ελλάδα, Ιρλανδία, Ηνωμένο Βασίλειο),

xvi) υποχρέωση εξασφαλίσεως του ότι ο τρίτος αγοραστής υπεισέρχεται στις υποχρεώσεις του πρώτου αγοραστή (Ιταλία, Ισπανία).

2.1.6. Η εγγύηση

(30) xvii) Η εγγύηση για το πωλούμενο υλικό εξαρτάται από τη συμμόρφωση προς όλες τις συμβατικές ρήτρες (Ιταλία) ή, τουλάχιστον, από την αποκλειστική χρήση των χάρτινων κουτιών Tetra Pak (άλλα κράτη μέλη).

2.2. Οι όροι μισθώσεως του εξοπλισμού Tetra Pak (παράρτημα 2.2)

(31) Σε όλα τα κράτη μέλη πλην της Ελλάδας και της Ισπανίας, υπάρχουν στερεότυπες συμβάσεις μισθώσεως. Στις συμβάσεις μισθώσεως συναντώνται, τηρουμένων των αναλογιών, οι περισσότερες από τις ρήτρες που περιέχονται στις συμβάσεις πωλήσεως. 'Αλλοι όροι αφορούν ειδικά τη μίσθωση, όλοι όμως έχουν τον ίδιο στόχο που συνίσταται στη μέγιστη δυνατή σύσφιξη των δεσμών μεταξύ της Tetra Pak και του πελάτη της.

2.2.1. Η εμφάνιση του εξοπλισμού

(32) Επαναλαμβάνονται οι ρήτρες i, ii και iii [Ιταλία για τη ρήτρα i, όλα τα κράτη μέλη για τη ρήτρα ii, Γαλλία, Ιρλανδία, Ιταλία, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο για τη ρήτρα iii].

xviii) Μία συμπληρωματική ρήτρα, υποχρεώνει τον μισθωτή να χρησιμοποιεί αποκλειστικά, χαρτοκιβώτια, κιβώτια εξωτερικής συσκευασίας ή/και εμπορευματοκιβώτια μεταφοράς χάρτινων κουτιών Tetra Pak (Γερμανία, Βέλγιο, Δανία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες) ή να προμηθεύεται αυτά κατά προτίμηση, με ίσους όρους, από την Tetra Pak (Δανία, Γαλλία).

2.2.2. Η λειτουργία και η συντήρηση του εξοπλισμού

(33) Επαναλαμβάνονται οι ρήτρες iv και v (όλα τα κράτη μέλη) περί αποκλειστικότητας.

Επαναλαμβάνεται επίσης η ρήτρα viii, βάσει της οποίας η Tetra Pak διατηρεί την ιδιοκτησία όλων των τελειοποιήσεων που θα πραγματοποιήσει ενδεχομένως ο χρήστης (Βέλγιο, Γερμανία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες) ή, τουλάχιστον, υποχρεώνει τον μισθωτή να παραχωρήσει στην Tetra Pak άδεια εκμεταλλεύσεως (Δανία, Γαλλία, Ιρλανδία, Πορτογαλία Ηνωμένο Βασίλειο).

2.2.3. Τα χάρτινα κουτιά

(34) Επαναλαμβάνονται οι ίδιες ρήτρες ix (όλα τα κράτη μέλη) και x (Ιταλία) που αφορούν τον αποκλειστικό εφοδιασμό, η ρήτρα xi βάσει της οποίας η Tetra Pak αποκτά ιδιοκτησία επί όλων των τελειοποιήσεων (Δανία, Ιταλία) ή, τουλάχιστον, άδεια εκμεταλλεύσεως προς όφελός της (Γαλλία, Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο) και η ρήτρα xii που της παρέχει δικαίωμα ελέγχου των κειμένων ή των σημάτων που ο πελάτης θέλει να εκτυπώσει στα χάρτινα κουτιά (Γερμανία, Ισπανία, Ελλάδα, Ιταλία, Κάτω Χώρες, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο).

2.2.4. Οι έλεγχοι

(35) 'Οπως και στην περίπτωση της πώλησης, ο μισθωτής πρέπει να υποβάλλει μηνιαία έκθεση [ρήτρα xiii * όλα τα κράτη μέλη] ενώ σε περίπτωση παράλειψης, επιβαρύνεται με ορισμένο ποσό κατ' αποκοπήν (Βέλγιο, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες), και πρέπει να επιτρέπει την επιθεώρηση των χώρων όπου έχει εγκατασταθεί ο εξοπλισμός [ρήτρα xiv * όλα τα κράτη μέλη] χωρίς προειδοποίηση (όλα τα κράτη μέλη πλην Δανίας, Γερμανίας, Ιρλανδίας, Πορτογαλίας και Ηνωμένου Βασιλείου).

(xix) Μια άλλη ρήτρα επιτρέπει την εξέταση * ανά πάσα στιγμή (Δανία, Γαλλία) * των λογαριασμών της μισθώτριας επιχείρησης (όλα τα κράτη μέλη) και (ανάλογα με το κράτος μέλος) των τιμολογίων, της αλληλογραφίας ή κάθε άλλου εγγράφου που απαιτείται προς εξακρίβωση του αριθμού των χρησιμοποιηθέντων χάρτινων κουτιών.

2.2.5. Η μεταβίβαση της μισθωτικής σχέσεως, η υπομίσθωση,

η παραχώρηση της χρήσεως ή η χρήση για λογαριασμό τρίτων

(36) Στην περίπτωση της πωλήσεως, κάθε μετέπειτα μεταβίβαση της κυριότητας μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο με εξαιρετικά περιοριστικούς όρους.

(xx) Οι όροι των συμβάσεων μισθώσεως αποκλείουν ομοίως τη μεταβίβαση της μισθωτικής σχέσεως, την υπομίσθωση (όλα τα κράτη μέλη) ή, ακόμη, την απλή εκτέλεση εργασίας για λογαριασμό τρίτων (Ιταλία).

2.2.6. Η εγγύηση

(37) Η διατύπωση είναι λιγότερο ακριβής απ' ό,τι στις συμβάσεις πωλήσεως: συνδέει την εγγύηση με την τήρηση των 'οδηγιών' που δίδει η Tetra Pak σχετικά με τη 'συντήρηση' και το 'σωστό χειρισμό' της μηχανής (όλες οι χώρες). Οι όροι, όμως, 'οδηγίες' , 'συντήρηση' και 'σωστός χειρισμός' είναι αρκετά ευρείς ώστε να μην μπορεί να ερμηνευθούν ως καλύπτοντες τουλάχιστον τη χρήση αποκλειστικά και μόνον ανταλλακτικών, υπηρεσιών επισκευής και συντήρησης και υλικών συσκευασίας Tetra Pak. Η εκδοχή αυτή επιβεβαιώθηκε από τη γραπτή και προφορική απάντηση της Tetra Pak επί της ανακοινώσεως των αιτιάσεων.

2.2.7. Ο καθορισμός του μισθώματος και οι όροι καταβολής

(38) Το μίσθωμα περιλαμβάνει τα ακόλουθα (όλα τα κράτη μέλη):

α) (xxi) ένα 'αρχικό' μίσθωμα καταβλητέο κατά τη διάθεση της μηχανής. Το ύψος του μισθώματος αυτού δεν είναι κατ' ανάγκη χαμηλότερο από την τιμή πωλήσεως των ίδιων μηχανών και, στην πραγματικότητα, ανέρχεται σχεδόν στο συνολικό ποσό όλων των τρεχόντων και των μελλοντικών μισθωμάτων (σε ορισμένες περιπτώσεις άνω του 98 %)

β) ετήσιο μίσθωμα προκαταβλητέο ανά τρίμηνο

γ) (xxii) μηνιαίο τέλος επί της παραγωγής, το ύψος του οποίου μειούται προοδευτικά ανάλογα με τον αριθμό των χάρτινων κουτιών που έχουν χρησιμοποιηθεί σε όλες τις μηχανές Tetra Pak του ιδίου τύπου. Το τέλος αυτό αντικαθιστά την προοδευτικά μειούμενη χρέωση * με εξομοιούμενη αξία * για μέρος των δαπανών συντηρήσεως που προβλέπεται για την πώληση (βλ. τη ρήτρα vii]. Σε ορισμένα κράτη μέλη (Γερμανία, Γαλλία, Πορτογαλία) προβλέπεται ειδική ποινή σε περίπτωση μη καταβολής του εν λόγω τέλους μέσα στην ταχθείσα προθεσμία.

2.2.8. Η διάρκεια της μισθώσεως

(39) Η διάρκεια της μισθώσεως και οι λεπτομέρειες, σχετικά με τη λήξη της, ποικίλλουν από το ένα κράτος μέλος στο άλλο.

(xxiii) Το κατώτατο όριο διάρκειας της μισθώσεως είναι από τρία (Δανία, Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο) έως εννέα (Ιταλία) χρόνια.

2.2.9. Η ποινική ρήτρα

(40) (xxiv) Ανεξάρτητα από τις συνήθεις αποζημιώσεις, η Tetra Pak διατηρεί το δικαίωμα να επιβάλλει στον μισθωτή που παραβαίνει οποιαδήποτε από τις συμβατικές υποχρεώσεις χρηματική ποινή, το ύψος της οποίας καθορίζεται μέχρις ορισμένου ανωτάτου ορίου από την Tetra Pak ανάλογα με τη σοβαρότητα της περιπτώσεως (Ιταλία).

2.3. Οι όροι προμηθείας των χάρτινων κουτιών (παράρτημα 2.3)

(41) Στερεότυπες συμβάσεις προμηθείας υπάρχουν στην Ελλάδα, την Ιρλανδία, την Ιταλία, την Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο: είναι υποχρεωτικές όταν ο πελάτης προβαίνει στην αγορά και όχι στη μίσθωση μιας μηχανής.

2.3.1. Η αποκλειστικότητα ως προς τον εφοδιασμό

(42) (xxv) Ο αγοραστής υποχρεούται να προμηθεύεται αποκλειστικά και μόνον από την Tetra Pak όλα τα υλικά συσκευασίας που πρόκειται να χρησιμοποιούνται στην ή στις μηχανές Tetra Pak που έχουν παραδοθεί (όλες οι χώρες) και σε κάθε άλλη μηχανή Tetra Pak που θα αποκτηθεί μετέπειτα (Ιταλία).

2.3.2. Η διάρκεια της συμβάσεως

(43) (xxvi) Η σύμβαση υπογράφεται αρχικά για διάρκεια εννέα ετών και είναι ανανεώσιμη για μια πενταετία (Ιταλία) ή για όσο χρονικό διάστημα ο αγοραστής εξακολουθεί να έχει στην κατοχή του τη μηχανή (Ελλάδα, Ιρλανδία, Ισπανία, Ηνωμένο Βασίλειο).

2.3.3. Ο καθορισμός των τιμών

(44) (xxvii) Τα χάρτινα κουτιά παραδίδονται στην τιμή που ισχύει κατά την παραγγελία. Δεν προβλέπεται κανένα σύστημα εξισώσεως ή τιμαριθμικής αναπροσαρμογής των τιμών (όλες οι χώρες).

2.3.4. Η επιγραφή

(45) Στις συμβάσεις περιλαμβάνεται επίσης το δικαίωμα της Tetra Pak να ελέγχει [ρήτρα xii] τα στοιχεία ή τα σήματα που ο πελάτης επιθυμεί να εκτυπώσει στα χάρτινα κουτιά."

13 'Οσον αφορά, ειδικότερα, τη δομή της προσφοράς στον τομέα των συστημάτων της ασηπτικής συσκευασίας των ρευστών ειδών διατροφής σε χάρτινα κουτιά, εντός της Κοινότητας, από την απόφαση προκύπτει ότι είναι σχεδόν μονοπωλιακή, δεδομένου ότι η Tetra Pak καταλαμβάνει περίπου το 90 έως 95 % του τομέα αυτού κατά την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως (αιτιολογική σκέψη 12). Το 1985 η Tetra Pak κατείχε περίπου το 89 % της αγοράς των χάρτινων κουτιών και το 92 % της αγοράς των μηχανών ασηπτικής κατασκευής στην ίδια εδαφική περιφέρεια (παραρτήματα 1.1 και 1.2 της αποφάσεως). Ο μόνος πραγματικός ανταγωνιστής της στην αγορά αυτή, η ΡΚL, κατείχε το σύνολο σχεδόν των υπολοίπων μεριδίων της αγοράς, ήτοι 5 έως 10 %.

14 Η δομή του τομέα μη ασηπτικής συσκευασίας είναι μεν περισσότερο ανοιχτή, παραμένει όμως ολιγοπωλιακή. Κατά την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως, η Tetra Pak κατείχε το 50 έως 55 % του τομέα αυτού εντός της Κοινότητας (αιτιολογική σκέψη 13 της αποφάσεως). Το 1985 κατείχε περίπου το 48 % της αγοράς των χάρτινων κουτιών και το 52 % της αγοράς των μηχανών μη ασηπτικής συσκευασίας στην επικράτεια των δώδεκα κρατών μελών (παραρτήματα 1.1 και 1.2 της αποφάσεως). 'Οσον αφορά την Elopak, κατείχε το 1985 το 27 % περίπου της αγοράς των μηχανών και των χάρτινων κουτιών μη ασηπτικής συσκευασίας, ακολουθούμενη από τη ΡΚL, η οποία κατείχε το 11 % της αγοράς αυτής. Η Elopak ασχολούνταν μόνο με τη διανομή στην αγορά των μηχανών ασηπτικής συσκευασίας, προτού εξαγοράσει το τμήμα "μηχανές συσκευασίας" της Ex-Cell-O, το 1987. Το υπόλοιπο 12 % της αγοράς των χάρτινων κουτιών μη ασηπτικής συσκευασίας κατανεμόταν επομένως μεταξύ τριών εταιριών, οι οποίες εξακολουθούσαν να κινούνται σε αγορά συγκεντρωμένη σε μία ή μερικές χώρες, με τις επωνυμίες Schouw Packing (Δανία +/- 7 %, στην οποία συμμετέχει κατά 50 % η Elopak), Mono-Emballage/Scalpak (Γαλλία/Κάτω Χώρες, +/- 2,5 %) και Van Mierlo (Βέλγιο, +/- 0,5 %). Οι εταιρίες αυτές κατασκεύαζαν τα δικά τους χάρτινα κουτιά, συνήθως βάσει άδειας εκμεταλλεύσεως (Ex-Cell-O, την οποία εξαγόρασε η Elopak το 1987, Nimco, Sealright, κ.λπ.). Στην αγορά των μηχανών, οι εταιρίες αυτές ασχολούνταν μόνο με τη διανομή. Το 13 % περίπου της αγοράς των μηχανών μη ασηπτικής συσκευασίας που απομένει στην Κοινότητα από την Tetra Pak, την Elopak και την ΡΚL μοιραζόταν μεταξύ δέκα περίπου μικρών παραγωγών, οι κυριότεροι από τους οποίους ήταν οι Nimco (Hνωμένες Πολιτείες, +/- 4 %), Cherry Burrel (Hνωμένες Πολιτείες, +/- 2,5 %) και Shikoku (Ιαπωνία, +/- 1 %).

15 Επομένως, στον τομέα της συσκευασίας σε χάρτινα κουτιά των νωπών ειδών διατροφής σε ρευστή κατάσταση, η Elopak είναι ο κύριος ανταγωνιστής της Tetra Pak. Οι δραστηριότητές της δεν επεκτείνονται, μέχρι σήμερα, στον τομέα των ασηπτικών συσκευασιών. Από την απόφαση προκύπτει (αιτιολογική σκέψη 3) ότι η σχέση μεταξύ του κύκλου εργασιών της Tetra Pak και του κύκλου εργασιών της Elopak μπορούσε να υπολογιστεί για το 1987 σε 7,5 προς 1. Η Elopak ασκεί στην Ιταλία δραστηριότητες μέσω μιας θυγατρικής εταιρίας, της Elopak Italia (Μιλάνο). Κατά την απόφαση, η θυγατρική αυτή δεν παράγει επιτόπου τα χάρτινα κουτιά της αλλά τα εισάγει από άλλες θυγατρικές εταιρίες του ομίλου.

16 Στις 27 Σεπτεμβρίου 1983 η Elopak Italia υπέβαλε καταγγελία στην Επιτροπή κατά της Tetra Pak Italiana και των συνεργαζομένων με αυτήν εταιριών στην Ιταλία. Ο όμιλος εκτιμούσε ότι, κατά τα παρελθόντα έτη, η Tetra Pak προσπάθησε να μειώσει την ανταγωνιστική ικανότητα της Elopak στην Ιταλία εφαρμόζοντας εμπορικές πρακτικές οι οποίες συνιστούν καταχρηστική εκμετάλλευση υπό την έννοια του άρθρου 86. Οι πρακτικές αυτές συνίσταντο κυρίως, κατά την Elopak, στην πώληση των χάρτινων κουτιών Tetra Rex σε τιμές προς άγραν πελατείας, στην επιβολή αθέμιτων όρων προμήθειας μηχανών πληρώσεως των χάρτινων αυτών κουτιών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, στην πώληση του υλικού αυτού επίσης σε τιμές προς άγραν πελατείας. Η Elopak κατήγγειλε τέλος χειρισμούς που αποσκοπούσαν στο να την αποκλείσουν από ορισμένα διαφημιστικά υποθέματα.

17 Στις 16 Δεκεμβρίου 1988, η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει τη διαδικασία στην υπόθεση αυτή. Απηύθυνε στην Tetra Pak ανακοίνωση των αιτιάσεων με έγγραφο της 20ής Δεκεμβρίου 1988. Εχώρησε ακρόαση στις 21 και 22 Σεπτεμβρίου 1989.

18 Κατόπιν συζητήσεων με την Επιτροπή ως προς τα σημεία διαφωνίας που εξακολούθησαν να υφίστανται και μετά την ακρόαση, η Tetra Pak ανέλαβε τη δέσμευση να παραιτηθεί από το σύστημα των αποκλειστικών αλληλενδέτων πωλήσεων και να τροποποιήσει συνακολούθως τις στερεότυπες συμβάσεις της, με έγγραφο που απηύθυνε στην Επιτροπή την 1η Φεβρουαρίου 1991 (παράρτημα 7 της αποφάσεως), στο οποίο επισυνάφθησαν νέες στερεότυπες συμβάσεις (παράρτημα 3 του δικογράφου της προσφυγής). Η Επιτροπή αποδέχθηκε τις δεσμεύσεις αυτές και έκρινε, με την αιτιολογική σκέψη 180 της αποφάσεως, ότι αφορούσαν τη θέση σε εφαρμογή των απαιτήσεων που προβλέπονται στα σημεία 1, 4 και 5 του τρίτου εδαφίου του άρθρου 3 της αποφάσεως, το οποίο παρατίθεται στη σκέψη 21 κατωτέρω.

19 Η Επιτροπή διαπίστωσε, στο άρθρο 1 της αποφάσεως τα εξής: "Η Tetrapak, εκμεταλλευόμενη τη δεσπόζουσα θέση της στις αγορές * που αποκαλούνται ασηπτικής συσκευασίας * μηχανών και χάρτινων κουτιών προοριζομένων για τη συσκευασία ρευστών ειδών διατροφής, παρέβη, τουλάχιστον από το 1976, τις διατάξεις του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΟΚ, τόσο στις αγορές ασηπτικής όσο και στις συγγενείς και στις συναφείς με αυτές αγορές μηχανών και χάρτινων κουτιών μη ασηπτικής συσκευασίας, μέσω ποικίλλων πρακτικών που αποσκοπούν στην εξουδετέρωση του ανταγωνισμού ή/και στη μεγιστοποίηση σε βάρος των χρηστών των κερδών που είναι δυνατό να αντληθούν από τις θέσεις που έχει κατακτήσει."

20 Τα ουσιαστικά στοιχεία των παραβάσεων αυτών συνοψίστηκαν στην απόφαση ως εξής:

"1) εμπορική πολιτική με στόχο τον αισθητό περιορισμό της προσφοράς και την κατάτμηση των εθνικών αγορών στο εσωτερικό της ΕΟΚ

2) επιβολή στους χρήστες των προϊόντων Tetra Pak, σε όλα τα κράτη μέλη, πολυάριθμων συμβατικών ρητρών * όπως απαριθμούνται στα σημεία (i) έως (xxvii) * με ουσιώδη στόχο την πρόκληση απαράδεκτης εξάρτησης αυτών των χρηστών από την Tetra Pak και την εξουδετέρωση, με τεχνητό τρόπο, του δυνητικού ανταγωνισμού

3) πρακτικές τιμών για τα χάρτινα κουτιά που οδήγησαν σε δυσμενείς διακρίσεις μεταξύ χρηστών στα διάφορα κράτη μέλη και, τουλάχιστον στην Ιταλία, σε εξοβελισμό των ανταγωνιστών

4) πρακτικές τιμών για τις μηχανές που οδήγησαν σε:

* δυσμενείς διακρίσεις μεταξύ χρηστών στα διάφορα κράτη μέλη,

* δυσμενείς διακρίσεις, τουλάχιστον στην Ιταλία, μεταξύ χρηστών της ίδιας χώρας

και

* τουλάχιστον στην Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, εξοβελισμό των ανταγωνιστών

5) διάφορες μεμονωμένες πρακτικές με στόχο, τουλάχιστον στην Ιταλία, τον εξοβελισμό των ανταγωνιστών και/ή της τεχνολογίας τους από ορισμένες αγορές."

21 Η Επιτροπή διέταξε την προσφεύγουσα, με το άρθρο 3 της αποφάσεως, να τερματίσει τις διαπιστωθείσες παραβάσεις, καθόσον δεν το είχε ήδη πράξει, λαμβάνοντας, ειδικότερα, τα ακόλουθα μέτρα:

"1) Η Τetra Pak τροποποιεί ή, ανάλογα με την περίπτωση, καταργεί τις ρήτρες που απαριθμούνται στα σημεία i) έως xxvii) των συμβάσεών της πωλήσεως και μισθώσεως των μηχανών και των συμβάσεων προμηθείας χάρτινων κουτιών προκειμένου να εξαλειφθούν οι καταχρηστικές πλευρές που έχουν διαπιστωθεί από την Επιτροπή. Οι νέες αυτές συμβάσεις πρέπει να κοινοποιηθούν στην Επιτροπή.

2) Η Tetra Pak εξαλείφει τις διαφορές μεταξύ των τιμών που εφαρμόζονται για τα προϊόντα της στα διάφορα κράτη μέλη που δεν οφείλονται στις ειδικές συνθήκες των αγορών. Κάθε πελάτης μπορεί να προμηθεύεται, εντός της Κοινότητας, από θυγατρική επιχείρηση της Tetra Pak της επιλογής του, και στις τιμές που αυτή εφαρμόζει.

3) Η Tetra Pak δεν εφαρμόζει ούτε τιμές που οδηγούν σε εξοβελισμό των ανταγωνιστών της από την αγορά ούτε τιμές που οδηγούν σε διακρίσεις και δεν χορηγεί σε κανέναν πελάτη, υπό οιαδήποτε μορφή, εκπτώσεις στα προϊόντα της ή ευνοϊκότερους όρους πληρωμής που δεν δικαιολογούνται από αντικειμενική αντιπαροχή. 'Ετσι, οι εκπτώσεις στα χάρτινα κουτιά πρέπει να χορηγούνται μόνον ανάλογα με την ποσότητα της παραγγελίας και δεν πρέπει να σωρεύονται παραγγελίες για χάρτινα κουτιά διαφορετικών τύπων.

4) H Tetra Pak δεν μπορεί να αρνείται παραγγελίες, στις ισχύουσες τιμές, με την αιτιολογία ότι προέρχονται από επιχειρήσεις που δεν είναι τελικοί χρήστες των προϊόντων Tetra Pak.

5) Η Tetra Pak κοινοποιεί στον πελάτη, που είναι αγοραστής ή μισθωτής μηχανής, τις προδιαγραφές στις οποίες πρέπει να ανταποκρίνονται τα χάρτινα κουτιά συσκευασίας, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν στις μηχανές της."

22 Υπό τις συνθήκες αυτές, με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου στις 18 Νοεμβρίου 1991, η Tetra Pak ζήτησε την ακύρωση της αποφάσεως. Κατόπιν εκθέσεως του εισηγητή δικαστή, το Πρωτοδικείο αποφάσισε να προχωρήσει στην προφορική διαδικασία χωρίς προηγούμενη διεξαγωγή αποδείξεων. Στο πλαίσιο των μέτρων οργανώσεως της διαδικασίας, που προβλέπονται στο άρθρο 64 του Κανονισμού Διαδικασίας, οι διάδικοι εκλήθησαν να προσκομίσουν ορισμένα έγγραφα και να απαντήσουν εγγράφως σε ορισμένες ερωτήσεις, πριν από την ημερομηνία της ακροάσεως. Η προφορική διαδικασία διεξήχθη στις 22 Μαρτίου 1994.

Αιτήματα των διαδίκων

23 Η προσφεύγουσα ζητεί από το Πρωτοδικείο:

* να ακυρώσει την απόφαση της Επιτροπής της 24ης Ιουλίου 1991,

* εν πάση περιπτώσει, να ακυρώσει εν όλω ή εν μέρει το άρθρο 1 και/ή το άρθρο 2 και/ή το άρθρο 3 και/ή το άρθρο 4 της εν λόγω αποφάσεως,

* εν πάση περιπτώσει, να άρει ή να μειώσει το πρόστιμο που επιβλήθηκε με το άρθρο 2,

* να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα,

* να υποχρεώσει την Επιτροπή να αποζημιώσει την Tetra Pak για όλα τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε ενόψει της παροχής ασφαλείας για την πληρωμή του προστίμου.

Η καθής ζητεί από το Πρωτοδικείο:

* να απορρίψει την προσφυγή ως αβάσιμη

* να καταδικάσει την προσφεύγουσα στα δικαστικά έξοδα.

Επί των αιτημάτων που αφορούν την ακύρωση της αποφάσεως

24 Προς στήριξη των ακυρωτικών αιτημάτων της, η προσφεύγουσα προβάλλει τέσσερις λόγους, που στηρίζονται αντιστοίχως στην παραβίαση της αρχής της χρηστής διοικήσεως, στο ότι δεν κοινοποιήθηκαν τα πρακτικά της ακροάσεως, στην παράβαση του άρθρου 86 της Συνθήκης και, τέλος, στην καταχρηστική εκμετάλλευση εκ μέρους της Επιτροπής της εξουσίας επιβολής υποχρεώσεων.

Ως προς τον πρώτο λόγο ακυρώσεως, περί παραβιάσεως της αρχής της χρηστής διοικήσεως

Συνοπτική έκθεση της επιχειρηματολογίας των διαδίκων

25 Η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, η Επιτροπή ενήργησε αστόχως και ασυνεπώς. Ισχυρίζεται ότι, εάν ο σκοπός μιας διοικητικής διαδικασίας έγκειται στην προπαρασκευή της αποφάσεως περί διαπιστώσεως παραβάσεως, η διαδικασία αυτή πρέπει επίσης να παρέχει "την ευκαιρία, για τις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις, να προσαρμόσουν την επικρινόμενη πρακτική στους κανόνες της Συνθήκης" (απόφαση του Δικαστηρίου της 8ης Νοεμβρίου 1983, 96/82 έως 102/82, 104/82, 105/82, 108/72 και 110/82, ΙΑΖ κ.λπ. κατά Επιτροπής, Συλλογή 1983, σ. 3369, σκέψη 15).

26 Εν προκειμένω, η προσφεύγουσα ισχυρίζεται ότι εκδήλωσε, καθ' όλη τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, τη βούλησή της να συμμορφωθεί στο μέλλον προς τους κανόνες ανταγωνισμού της Συνθήκης. Κατά την προσφεύγουσα, η Επιτροπή παρέβη την υποχρέωσή της να την επικουρήσει κατά τις προσπάθειές της. Μετέβαλε κατ' επανάληψη τη θέση της όσον αφορά τη βάση αναζητήσεως μιας λύσεως, επικαλούμενη συνέχεια νέα σημεία και επανερχόμενη σε ήδη επιλυθέντα προβλήματα, καθυστερώντας με τον τρόπο αυτό επ' αόριστον τη σύναψη συμφωνίας. 'Ομως, λαμβάνοντας υπόψη τη συμπεριφορά της Επιτροπής, η προσφεύγουσα νομιμοποιούνταν να αναμένει ότι εάν συμμορφωνόταν προς τις απαιτήσεις της Επιτροπής θα καθίστατο δυνατόν να καταλήξουν σε συμφωνία πριν από την έκδοση της αποφάσεως.

27 Υπό τις συνθήκες αυτές, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι η Επιτροπή διέψευσε τις δικαιολογημένες προσδοκίες της και προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνας, αρνούμενη να αναγνωρίσει ότι η προσφεύγουσα είχε τερματίσει οικειοθελώς τις παραβάσεις και επιβάλλοντάς της υποχρεώσεις οι οποίες έβαιναν σαφώς πέραν αυτού που είχε συμφωνηθεί κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων. Η προσφεύγουσα καταλήγει στο ότι η Επιτροπή παραβίασε έτσι την αρχή της χρηστής διοικήσεως και ότι η απόφαση πρέπει να ακυρωθεί ή, επικουρικώς, ότι τα μέτρα που επιβάλλονται με την απόφαση και αποσκοπούν στον τερματισμό της παραβάσεως, πρέπει να ακυρωθούν ή να καταστούν λιγότερο αυστηρά.

28 Η Επιτροπή φρονεί ότι δεν παραβίασε την αρχή της χρηστής διοικήσεως. Επισημαίνει ότι εάν η προσφεύγουσα επιθυμούσε πράγματι να τροποποιήσει οικειοθελώς τις πρακτικές που τις προσάπτονται, δεν θα είχε αναμείνει, για να το πράξει, την πάροδο έξι ετών προκαταρκτικής έρευνας και δυόμισι ετών διοικητικής διαδικασίας.

29 'Οσον αφορά τις δικαιολογημένες προσδοκίες της προσφεύγουσας, η Επιτροπή παρατηρεί ότι κανείς δεν νομιμοποιείται να αναμένει ότι θα εκφύγει των συνεπειών προηγουμένων πράξεων τροποποιώντας απλώς τη συμπεριφορά του για το μέλλον. Εν πάση περιπτώσει, η Επιτροπή ποτέ δεν έδωσε ενδείξεις που θα επέτρεπαν στην προσφεύγουσα να σκέφτεται κάτι τέτοιο, πράγμα το οποίο άλλωστε δεν αμφισβήτησε η προσφεύγουσα.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

30 Επισημαίνεται, καταρχάς, ότι η μακρά διάρκεια της έρευνας της υποθέσεως από την Επιτροπή, από την κατάθεση της καταγγελίας το 1983, μέχρι την κίνηση της διαδικασίας και την ανακοίνωση των αιτιάσεων το 1988, δεν μπορεί να συνιστά, εν προκειμένω, παραβίαση της αρχής της χρηστής διοικήσεως, καθόσον εξηγείται από την έκταση και τη δυσχέρεια μιας έρευνας που αφορά την όλη εμπορική πολιτική της Tetra Pak κατά τη διάρκεια ιδιαιτέρως εκτεταμένου χρονικού διαστήματος.

31 Περαιτέρω, διαπιστώνεται ότι, ενώ είχε ήδη κατατεθεί καταγγελία από το 1983, ενώ η διαδικασία είχε κινηθεί στις 9 Δεκεμβρίου 1988 και ενώ η ανακοίνωση των αιτιάσεων της είχε απευθυνθεί με έγγραφο της 20ής Δεκεμβρίου 1988, η Tetra Pak ανέλαβε τη δέσμευση να παραιτηθεί από το σύστημα αλληλενδέτων αποκλειστικών πωλήσεων μόλις στις αρχές του έτους 1991, με την από 1η Φεβρουαρίου 1991 επιστολή της προς την Επιτροπή (παράρτημα 7 της αποφάσεως), στην οποία επεσύναπτε τις νέες στερεότυπες συμβάσεις (παράρτημα 3 του δικογράφου της προσφυγής). Υπό τις συνθήκες αυτές, το Πρωτοδικείο κρίνει ότι η προσφεύγουσα δεν μπορεί να προσάψει στην Επιτροπή ότι παραβίασε την αρχή της χρηστής διοικήσεως.

32 Επομένως, ο πρώτος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.

Ως προς τον δεύτερο λόγο ακυρώσεως, περί μη κοινοποιήσεως των πρακτικών της ακροάσεως

Συνοπτική έκθεση της επιχειρηματολογίας των διαδίκων

33 Η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι το σχέδιο πρακτικών της ακροάσεως το οποίο υποβλήθηκε στη Συμβουλευτική Επιτροπή επί Συμπράξεων και Δεσποζουσών Θέσεων (στο εξής: συμβουλευτική επιτροπή) ήταν τόσο ελλιπές και ελαττωματικό ώστε η επιτροπή αυτή δεν μπόρεσε να εκφέρει γνώμη έχοντας πλήρη γνώση της υποθέσεως. Πράγματι, καίτοι η προσφεύγουσα πρότεινε σειρά διορθώσεων, οι διορθώσεις αυτές αφορούσαν μόνον ελάσσονα ζητήματα και η προσφεύγουσα δεν είχε τη δυνατότητα να καλύψει σημαντικά κενά του σχεδίου αυτού.

34 Η προσφεύγουσα ισχυρίζεται ειδικότερα ότι η δήλωση του Severi, εξουσιοδοτημένου διαχειριστή της Tetra Pak Italiana, σχετικά με τις συνέπειες που θα είχε για την εταιρία του η πρόταση που αποσκοπούσε στο να υποχρεώσει όλες τις εταιρίες του ομίλου Tetra Pak να δημοσιεύουν τους τιμοκαταλόγους προς τους οποίους υποχρεούνται να συμμορφώνονται, δεν περιελήφθη στα πρακτικά. Κατά την προσφεύγουσα, πρόκειται για σοβαρή παράλειψη, καθόσον αφορά τα κυριότερα προβλήματα που δημιουργούν οι υποχρεώσεις που επιβάλλει η απόφαση προκειμένου να τερματιστεί η παράβαση.

35 Η Επιτροπή φρονεί ότι η διαβίβαση σχεδίου πρακτικών της ακροάσεως με το πλήρες κείμενο επέτρεψε στη συμβουλευτική επιτροπή να εκφέρει γνώμη έχοντας πλήρη γνώση της υποθέσεως. Η Επιτροπή αμφισβητεί ειδικότερα ότι ο Severi παρενέβη όσον αφορά την υποχρέωση δημοσιεύσεως των τιμοκαταλόγων. Επιπλέον, το επιχείρημα που αποδίδεται στον Severi εκφράστηκε κατ' επανάληψη κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας και περιλαμβάνεται στο σχέδιο πρακτικών της ακροάσεως.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

36 Υπενθυμίζεται εκ προοιμίου ότι ο κανονισμός 99/63/ΕΟΚ της Επιτροπής, της 25ης Ιουλίου 1963, περί των ακροάσεων που προβλέπονται στο άρθρο 19, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 17 του Συμβουλίου (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 37), προβλέπει στο άρθρο 1, ότι πριν ζητηθεί η γνώμη της Συμβουλευτικής Επιτροπής επί Συμπράξεων και Δεσποζουσών Θέσεων, η Επιτροπή προβαίνει σε ακρόαση της οικείας επιχειρήσεως. Επιπλέον, όσον αφορά το προφορικό στάδιο της ακροάσεως, το άρθρο 9, παράγραφος 4, του ιδίου αυτού κανονισμού ορίζει ότι οι ουσιώδεις δηλώσεις κάθε προσώπου που καταθέτει καταχωρούνται σε πρακτικά, τα οποία το εν λόγω πρόσωπο διαβάζει και εγκρίνει.

37 Η σύνταξη λεπτομερών πρακτικών της ακροάσεως συνιστά ουσιώδη τύπο εφόσον, σε δεδομένη υπόθεση, αποδεικνύεται αναγκαία για να επιτρέψει στη Συμβουλευτική Επιτροπή επί Συμπράξεων και Δεσποζουσών Θέσεων να εκφέρει γνώμη και στην Επιτροπή να εκδώσει την απόφασή της έχοντας πλήρη γνώση της υποθέσεως, ήτοι χωρίς να περιαχθούν σε πλάνη ως προς ουσιώδες σημείο από ανακρίβειες ή παραλείψεις. Τούτο δεν μπορεί να συμβεί εάν στα πρακτικά της ακροάσεως δεν έχουν καταχωρηθεί απλώς ορισμένες δηλώσεις εκπροσώπου της οικείας επιχειρήσεως, οι οποίες δεν περιλαμβάνουν σημαντικά νέα στοιχεία σε σχέση με άλλες παρατηρήσεις που διατυπώθηκαν από τους εκπροσώπους της επιχειρήσεως αυτής κατά την ακρόαση και καταχωρήθηκαν στα πρακτικά. Πράγματι, στην περίπτωση αυτή, η παράλειψη δεν προσβάλλει τα δικαιώματα άμυνας της οικείας επιχειρήσεως ούτε μπορεί να ασκήσει οποιαδήποτε επιρροή στην έκβαση της διαδικασίας διαβουλεύσεως και στο περιεχόμενο της τελικής αποφάσεως. Δεν είναι επομένως ικανή να καταστήσει πλημμελές το σύνολο της διοικητικής διαδικασίας και συνακολούθως να επηρεάσει τη νομιμότητα της τελικής αποφάσεως.

38 Στην υπό κρίση υπόθεση σημειώνεται ότι τα μόνα κενά στα πρακτικά της ακροάσεως, τα οποία κατονόμασε η προσφεύγουσα και τα οποία αμφισβητεί η Επιτροπή, εντοπίζονται σε μια δήλωση ενός από τους εκπροσώπους της, η οποία αναφερόταν, κατ' ουσίαν, στην πρόταση της Επιτροπής να υποχρεωθεί κάθε εθνική θυγατρική της Tetra Pak να δημοσιεύει τιμοκατάλογο, τόσο για τις μηχανές όσο και για τα χάρτινα κουτιά. Από την εξέταση όμως των πρακτικών της ακροάσεως διαπιστώνεται συναφώς ότι η περί τιμοκαταλόγων επιχειρηματολογία της προσφεύγουσας αναπτύχθηκε εν πάση περιπτώσει εκτενώς από έναν από τους συμβούλους της προσφεύγουσας και καταχωρήθηκε στα πρακτικά.

39 Επομένως, η προβαλλομένη από την προσφεύγουσα παράλειψη σε καμία περίπτωση δεν έπληξε τα δικαιώματα άμυνας και δεν μπορεί, ως εκ τούτου, να καταστήσει πλημμελή τη διοικητική διαδικασία.

40 Κατά συνέπεια, ο δεύτερος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.

Ως προς τον τρίτο λόγο ακυρώσεως, περί μη παραβάσεως, εκ μέρους της προσφεύγουσας, του άρθρου 86 της Συνθήκης

41 Ο λόγος αυτός διαρθρώνεται σε δύο σκέλη. Η προσφεύγουσα ισχυρίζεται, καταρχάς, ότι δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση εντός της κοινής αγοράς ή εντός σημαντικού τμήματός της. Υποστηρίζει, στη συνέχεια ότι η συμπεριφορά που της καταλογίζεται με την απόφαση δεν συνιστά καταχρηστική εκμετάλλευση, υπό την έννοια του άρθρου 86 της Συνθήκης.

I * 'Οσον αφορά την ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως

42 Η προσφεύγουσα φρονεί ότι δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση κατά την έννοια του άρθρου 86 της Συνθήκης. Πρώτον, διατυπώνει αντιρρήσεις ως προς τον ορισμό της αγοράς των προϊόντων που υιοθετήθηκε με την απόφαση (Α). Δεύτερον, υποστηρίζει μετ' επιτάσεως ότι δεν είναι ορθός ο ορισμός της γεωγραφικής αγοράς (Β). Τρίτον, ισχυρίζεται ότι δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση στις αγορές ασηπτικής συσκευασίας και αμφισβητεί, εν πάση περιπτώσει, την εφαρμογή του άρθρου 86 στις αγορές μη ασηπτικής συσκευασίας, παρεμφερείς προς τις αγορές εντός των οποίων υπάρχει δήθεν δεσπόζουσα θέση (Γ).

Α * Ως προς την αγορά προϊόντων

43 Η απόφαση διακρίνει τέσσερις αγορές των οικείων προϊόντων: την αγορά των μηχανών ασηπτικής συσκευασίας των ρευστών ειδών διατροφής σε χάρτινα κουτιά και την αντίστοιχη αγορά χάρτινων κουτιών (στο εξής: αγορές ασηπτικής συσκευασίας), καθώς και την αγορά των μηχανών μη ασηπτικής συσκευασίας των ρευστών ειδών διατροφής σε χάρτινα κουτιά και την αντίστοιχη αγορά των χάρτινων κουτιών (στο εξής: αγορές μη ασηπτικής συσκευασίας σκέψεις 9, 11 και 92 έως 97, που παραπέμπουν στις αιτιολογικές σκέψεις 29 έως 39 της αποφάσεως Tetra Pak I). Η προσφεύγουσα φρονεί ότι η σχετική αγορά είναι "περίπλοκη" αγορά η οποία περιλαμβάνει το σύνολο των συστημάτων συσκευασίας των ρευστών ειδών διατροφής.

44 Πρέπει επομένως να ελεγχθεί εάν οι αγορές ασηπτικής συσκευασίας, αφενός, και οι αγορές μη ασηπτικής συσκευασίας, αφετέρου, συνιστούν διακεκριμένες αγορές, τόσο μεταξύ τους όσο και σε σχέση με τα συστήματα συσκευασίας που χρησιμοποιούν άλλα υλικά (1). Επιπλέον, πρέπει να εξετασθεί εάν οι μηχανές και τα χάρτινα κουτιά αντιπροσωπεύουν διακεκριμένες αγορές, πράγμα το οποίο αμφισβητεί η προσφεύγουσα (2).

1. Οι αγορές ασηπτικής συσκευασίας, αφενός, και οι αγορές μη ασηπτικής συσκευασίας, αφετέρου, που χρησιμοποιούν το χάρτινο κουτί, δεν συνιστούν διακεκριμένες αγορές

Συνοπτική έκθεση της επιχειρηματολογίας των διαδίκων

45 Η προσφεύγουσα επισημαίνει, εκ προοιμίου, ότι τα συστήματα ασηπτικής συσκευασίας των προϊόντων που δεν υπόκεινται στην επεξεργασία UHT δεν καλύπτονται από την απόφαση. Κακώς η Επιτροπή εξομοίωσε την κατάσταση του ανταγωνισμού, αφενός μεν, στον τομέα των συστημάτων ασηπτικής συσκευασίας που χρησιμοποιούνται για τη συσκευασία των προϊόντων που δεν υπόκεινται σε επεξεργασία με τη μέθοδο UHT, όπως οι φρουτοχυμοί για τους οποίους υπάρχουν πολυάριθμα συστήματα συσκευασίας που μπορούν να υποκατασταθούν στα χάρτινα κουτιά ασηπτικής συσκευασίας, αφετέρου δε, στον τομέα των συστημάτων ασηπτικής συσκευασίας που χρησιμοποιούνται για τη συσκευασία του γάλακτος μακράς διαρκείας, το οποίο προϋποθέτει την επεξεργασία με το σύστημα UHT. Το σφάλμα αυτό προκάλεσε η αιτιολογική σκέψη 14 της αποφάσεως Tetra Pak I, η οποία διαλαμβάνει ότι "στην ΕΟΚ οι περισσότεροι φρουτοχυμοί μακράς διαρκείας υφίστανται επίσης επεξεργασία με το σύστημα UHT και συσκευάζονται σε συνθήκες ασηπτικής συσκευασίας". Οι αγορές ασηπτικής συσκευασίας ορίζονται ως εκ τούτου, στην αιτιολογική σκέψη 11 της αποφάσεως, ως οι αγορές των μηχανών και των χάρτινων κουτιών που προορίζονται για τη συσκευασία "ρευστών ειδών διατροφής που έχουν υποστεί επεξεργασία κατά τη μέθοδο UHT".

46 Για να αμφισβητήσει την ορθότητα του ορισμού των αγορών των οικείων προϊόντων που προκρίθηκε με την απόφαση, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι η Επιτροπή έπρεπε να εξακριβώσει ειδικώς εάν τα διάφορα συστήματα συσκευασίας που χρησιμοποιούνται στην αγορά μπορούν να υποκατασταθούν σε επαρκή βαθμό μεταξύ τους, για κάθε κατηγορία ρευστών ειδών διατροφής, που χαρακτηρίζεται από ειδικές ανάγκες συσκευασίας.

47 Η προσφεύγουσα συνάγει από τα ανωτέρω ότι, τόσο στον τομέα ασηπτικής συσκευασίας όσο και στον τομέα μη ασηπτικής συσκευασίας, ο ορισμός των σχετικών αγορών που υιοθετήθηκε στην απόφαση είναι πολύ ευρύς, εφόσον περιλαμβάνει τις μηχανές και τα χάρτινα κουτιά που χρησιμοποιούνται για την συσκευασία των άλλων πλην του γάλακτος ρευστών ειδών διατροφής, χωρίς να αναλύει επαρκώς την αγορά των συστημάτων συσκευασίας σ' αυτόν τον τομέα προϊόντων. Πράγματι, η Επιτροπή περιορίστηκε να μεταφέρει στον τομέα αυτό τα συμπεράσματα που είχε συναγάγει όσον αφορά τη συσκευασία του γάλακτος.

48 Η προσφεύγουσα συνάγει επίσης από τα ανωτέρω ότι ο ορισμός των τεσσάρων σχετικών προαναφερθεισών αγορών είναι άλλωστε πολύ περιοριστικός, καθόσον απομονώνει τις αγορές των συστημάτων ασηπτικής συσκευασίας από τις αγορές των συστημάτων ασηπτικής συσκευασίας και τις αγορές των συστημάτων που χρησιμοποιούν το χάρτινο κουτί από τις αγορές των συστημάτων που χρησιμοποιούν άλλα υλικά. Η προσφεύγουσα ισχυρίζεται ότι υφίστανται, στο εσωτερικό της αγοράς των συστημάτων συσκευασίας των ρευστών ειδών διατροφής, διαφορετικές αγορές ανάλογα με την κατηγορία προϊόντων που πρέπει να συσκευαστούν. Οι αγορές αυτές είναι ευρύτερες από τις αγορές που ορίζονται στην απόφαση.

49 Υπό το πρίσμα αυτό, η προσφεύγουσα προσάπτει στην Επιτροπή ότι εφάρμοσε το κριτήριο της δυνατότητας πλήρους αμοιβαίας υποκαταστάσεως βραχυπροθέσμως, στο στάδιο της τελικής καταναλώσεως, αντί για το κριτήριο της δυνατότητας επαρκούς αμοιβαίας υποκαταστάσεως, μακροπροθέσμως, στο στάδιο της συσκευασίας.

50 Η προσφεύγουσα υπογραμμίζει, ειδικότερα, ότι η Επιτροπή προσδιόρισε τις σχετικές αγορές αποκλειστικά με αναφορά στη ζήτηση των καταναλωτών. Η ζήτηση όμως δεν καθορίζεται από τους καταναλωτές αλλά από τους εμπόρους λιανικής πωλήσεως και τις επιχειρήσεις συσκευασίας, τόσον όσον αφορά το περιεχόμενο, ήτοι το προϊόν είτε νωπό είτε μακράς διαρκείας, όσο και τη συσκευασία. Υπό τις συνθήκες αυτές μικρές διαφορές της τιμής των προϊόντων που προσφέρει η Tetra Pak μπορεί να είναι αποφασιστικές, καθόσον η επιλογή της συσκευασίας συνιστά, για την επιχείρηση συσκευασίας, το κυριότερο στοιχείο του ελεγχομένου κόστους του. Στην προκειμένη περίπτωση η Επιτροπή δεν πραγματοποίησε συναφώς έρευνα στους πελάτες της Tetra Pak ως προς τον βαθμό δυνατότητας αμοιβαίας υποκαταστάσεως των διαφόρων τύπων συσκευασίας, εν αντιθέσει προς την πρακτική την οποία ακολούθησε ιδίως στην προπαρατεθείσα υπόθεση Tetra Pak/Alfa-Laval.

51 Κατά την προσφεύγουσα, η ορθή εφαρμογή του κριτηρίου της δυνατότητας επαρκούς άμεσης υποκαταστάσεως επιτρέπει να διαπιστωθεί, πρώτον, ότι διάφορα συστήματα ασηπτικής ή μη ασηπτικής συσκευασίας, που χρησιμοποιούν το χάρτινο κουτί ή άλλα υλικά, μπορούν αρκούντως να υποκαταστήσουν το ένα το άλλο για τη συσκευασία των άλλων ρευστών ειδών διατροφής πλην του γάλακτος. Υπό τις συνθήκες αυτές, κανένα από τα τρία κυριότερα επιχειρήματα που προέβαλε η Επιτροπή όσον αφορά τον τομέα του γάλακτος, ήτοι 1) το γεγονός ότι μόνον η συσκευασία σε χάρτινα ασηπτικά κουτιά είναι κατάλληλη για το γάλα UHT, 2) ότι το γάλα UΗΤ παρουσιάζει ιδιαίτερες ιδιότητες γεύσεως και συντηρήσεως και συνδέεται με ορισμένο τύπο συσκευασίας και 3) ότι οι καταναλωτές δεν θεωρούν ότι τα διάφορα είδη γάλακτος και οι αντίστοιχες συσκευασίες τους μπορούν πλήρως να υποκαταστήσουν το ένα το άλλο, δεν μπορεί να μεταφερθεί στον τομέα των φρουτοχυμών και των άλλων μη γαλακτοκομικών προϊόντων.

52 Δεύτερον, υφίσταται και δυνατότητα επαρκούς αμοιβαίας υποκαταστάσεως των διαφόρων συστημάτων συσκευασίας, για τη συσκευασία των ρευστών γαλακτοκομικών προϊόντων πλην του γάλακτος. Για ορισμένα από τα προϊόντα αυτά, όπως η κρέμα, ο καταναλωτής δεν διακρίνει μεταξύ του νωπού προϊόντος, του προϊόντος μακράς διαρκείας και του παστεριωμένου προϊόντος. Τρίτον, στον τομέα του παστεριωμένου γάλακτος τα μη ασηπτικά χάρτινα κουτιά μπορούν αρκούντως να αντικατασταθούν από γυάλινες ή πλαστικές φιάλες και πλαστικές σακούλες.

53 Τέταρτον, στον ευρύτερο τομέα του γάλακτος, υπάρχει επαρκής δυνατότητα αμοιβαίας υποκαταστάσεως μεταξύ των χάρτινων ασηπτικών κουτιών και των άλλων τύπων συσκευασίας, τόσο ασηπτικών όσο και μη ασηπτικών. Η δυνατότητα αυτή αμοιβαίας υποκαταστάσεως ενισχύεται από το γεγονός ότι οι καταναλωτές συνειδητοποίησαν τη σημασία της συσκευασίας για το περιβάλλον και από κανονιστική ρύθμιση η οποία αποσκοπεί στο να ευνοήσει τις κατατεθείσες συσκευασίες. Επιπλέον, η αγορά της συσκευασίας κατέστη αγορά αγοραστών. Στο πλαίσιο αυτό, εν αντιθέσει προς τους ισχυρισμούς της Επιτροπής, η έλλειψη δυνατότητας πλήρους υποκαταστάσεως μεταξύ του παστεριωμένου γάλακτος και του γάλακτος UHT στο επίπεδο των καταναλωτών δεν σημαίνει ότι ο δήθεν κάτοχος μονοπωλίου που προτείνει σύστημα ασηπτικής συσκευασίας μπορεί επωφελώς να μεγιστοποιεί την τιμή που συμφώνησε με τους πελάτες του, χωρίς να διατρέχει τον κίνδυνο να στραφούν οι πελάτες του, για τη συσκευασία του γάλακτος, σε σύστημα μη ασηπτικής συσκευασίας το οποίο έχει διεισδύσει επαρκώς στην αγορά. Επιπλέον, νέα συστήματα ασηπτικής συσκευασίας σε πλαστικές ή γυάλινες φιάλες συνιστούν πραγματικές απειλές υποκαταστάσεως. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, οι κυριότεροι πελάτες της Tetra Ρak, οι Candia και Lactel, εγκατέστησαν αλυσίδες συσκευασίας γάλακτος UHT σε πλαστικές φιάλες και κατέκτησαν έτσι πλέον του 5 % της αγοράς μετά το 1987. 'Εκτοτε, το ασηπτικό Tetra Brik έχασε το 30 % περίπου της γαλλικής αγοράς του ημιαποβουτυρωμένου γάλακτος (το οποίο εκπροσωπεί 10 % του συνόλου του γάλακτος UHT). Στη Γερμανία, το σύστημα της ασηπτικής συσκευασίας σε επιστρεφόμενες γυάλινες φιάλες, το οποίο πρότειναν η Bosch και η SΕΝ, πωλείται τελευταίως σε ευρεία κλίμακα. Ασηπτικές πλαστικές σακούλες κυκλοφορούν στο εμπόριο με επιτυχία στην Ισπανία ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο πωλείται γάλα UHT συσκευασμένο σε μεταλλικά κουτιά.

54 Αφού εξέτασε το ζήτημα της δυνατότητας αμοιβαίας υποκαταστάσεως στο επίπεδο της ζητήσεως, η Tetra Pak εξετάζει επίσης εν συντομία το συμπληρωματικό κριτήριο της δυνατότητας αμοιβαίας υποκαταστάσεως στο επίπεδο της προσφοράς. Παρατηρεί ότι μία επιχείρηση η οποία αναπτύσσει τις δραστηριότητές της σε συγγενείς αγορές, η οποία δεν παράγει επί του παρόντος συστήματα ασηπτικής συσκευασίας σε χάρτινα κουτιά, θα μπορούσε εύκολα να έχει πρόσβαση στις αγορές ασηπτικής συσκευασίας.

55 Η Επιτροπή αμφισβητεί την ορθότητα του συνόλου της επιχειρηματολογίας της προσφεύγουσας σχετικά με τον ορισμό της αγοράς προϊόντων. Διευκρινίζει εκ προοιμίου ότι ο ορισμός των αγορών ασηπτικής συσκευασίας, στην αιτιολογική σκέψη 11 της αποφάσεως, καλύπτει και τα συστήματα συσκευασίας των φρουτοχυμών καθόσον αναφέρεται στην τεχνολογία που χαρακτηρίζει τα ιδιαίτερα συστήματα συσκευασίας των προϊόντων που υπόκεινται στην επεξεργασία με τη μέθοδο UHT και δεν λαμβάνει υπόψη τη χρησιμοποίησή τους. Η ορθότητα του ορισμού αυτού δεν αμφισβητείται με την αναφορά, στην αιτιολογική σκέψη 14 της αποφάσεως Tetra Pak I, στους φρουτοχυμούς που υπόκεινται στην επεξεργασία με τη μέθοδο UHT, της οποίας η Επιτροπή αναγνωρίζει την ανακρίβεια.

56 Η Επιτροπή απορρίπτει την αιτίαση ότι ο ορισμός των αγορών ασηπτικής συσκευασίας είναι πολύ ευρύς, καθόσον περιλαμβάνει τα συστήματα που προορίζονται για τη συσκευασία των μη γαλακτοκομικών προϊόντων. Υποστηρίζει κατ' ουσίαν ότι, στο οικονομικό επίπεδο, δεν ήταν χρήσιμο να προβεί σε χωριστή ανάλυση του τομέα αυτού καθόσον το γάλα αποτελεί τον κυρίαρχο τομέα.

57 Επιπλέον, φρονεί ότι οι τέσσερις αγορές που ορίστηκαν στην απόφαση συνιστούσαν σαφώς διακεκριμένες αγορές. Υπενθυμίζει καταρχάς ότι η σταυροειδής ελαστικότητα της ζητήσεως εκ μέρους των ασχολουμένων με τη συσκευασία σε σχέση με τις τιμές, η οποία επιτρέπει την οριοθέτηση των αγορών των συστημάτων συσκευασίας, εξαρτάται από την σταυροειδή ελαστικότητα σε σχέση με τις τιμές στις αγορές των τελικών προϊόντων.

58 Υπό τις συνθήκες αυτές, η Επιτροπή ισχυρίζεται κυρίως ότι για τις επιχειρήσεις συσκευασίας, δεν υφίσταται δυνατότητα επαρκούς αμοιβαίας υποκαταστάσεως μεταξύ ασηπτικών χάρτινων κουτιών και μη ασηπτικών συσκευασιών, λόγω της ελλείψεως δυνατότητας πλήρους αμοιβαίας υποκαταστάσεως μεταξύ του γάλακτος UHT και του παστεριωμένου γάλακτος, στο στάδιο της τελικής καταναλώσεως. Επιπλέον, η Επιτροπή διατείνεται ότι δεν υπήρχαν συστήματα ασηπτικής συσκευασίας που να χρησιμοποιούν άλλα υλικά, τα οποία μπορούν να υποκατασταθούν επαρκώς αμοιβαία με τα συστήματα της ασηπτικής συσκευασίας σε χάρτινα κουτιά, κατά την περίοδο αναφοράς, λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών αυτών των προϊόντων για τους χρήστες και του γεγονότος ότι τα ασηπτικά χάρτινα κουτιά ήταν, στην πράξη, το μόνο είδος συσκευασίας που χρησιμοποιούνταν για το γάλα UHT από το 1976 έως το 1987.

59 Επιπλέον, τόσο στον τομέα του παστεριωμένου γάλακτος όσο και στον τομέα του γάλακτος UHT, οι προσφάτως διαπιστωθείσες μετακινήσεις της ζητήσεως των τελικών καταναλωτών από ένα είδος συσκευασίας σε άλλο, εμφαίνουν "διαρθρωτικές τάσεις" που συνδέονται με εξωτερικούς παράγοντες, όπως η εξέλιξη των προτιμήσεων των καταναλωτών σε σχέση με τους περιβαλλοντολογικούς παράγοντες. Επομένως, η ζήτηση δεν επηρεάζεται από ασθενείς αλλά από σημαντικές μεταβολές των τιμών που αντιστοιχούν στα διάφορα είδη συσκευασίας.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΙΚΟΥ ΣΤΟ ΕΓΓΡΑΦΟ : 691A0083.1

60 Πριν εξεταστεί το βάσιμο του ορισμού των τεσσάρων αγορών ασηπτικής και μη ασηπτικής συσκευασίας, που υιοθετήθηκε με την απόφαση, πρέπει να διευκρινιστεί το ακριβές περιεχόμενο του ορισμού αυτού στον τομέα ασηπτικής συσκευασίας.

61 Εν αντιθέσει προς τους ισχυρισμούς της προσφεύγουσας, με την απόφαση επιδιώκεται να συμπεριληφθεί στις δύο προαναφερθείσες αγορές ασηπτικής συσκευασίας το σύνολο των μηχανών και των ασηπτικών χάρτινων κουτιών, είτε χρησιμοποιούνται για τη συσκευασία του γάλακτος UHT είτε για τη συσκευασία, υπό ασηπτικές συνθήκες, των ρευστών ειδών διατροφής που δεν προϋποθέτουν την επεξεργασία με τη μέθοδο UHT, όπως οι φρουτοχυμοί. Πράγματι, στον ορισμό των αγορών ασηπτικής συσκευασίας περιλαμβάνονται ρητώς, στην αιτιολογική σκέψη 11 της αποφάσεως, "α) η αγορά των μηχανών με ενσωματωμένη την τεχνολογία αποστειρώσεως των χάρτινων κουτιών που επιτρέπουν τη συσκευασία στα χάρτινα αυτά κουτιά, υπό ασηπτικές συνθήκες, ρευστών ειδών διατροφής τα οποία έχουν υποστεί επεξεργασία με τη μέθοδο UHT και β) η αντίστοιχη αγορά χάρτινων κουτιών για τη συσκευασία". Από τα ανωτέρω προκύπτει σαφώς ότι οι αγορές αυτές ορίζονται αποκλειστικά βάσει τεχνολογικών χαρακτηριστικών των μηχανών και των χάρτινων κουτιών που χρησιμοποιούνται για τη συσκευασία των προϊόντων που υπόκεινται στην επεξεργασία με τη μέθοδο UHT, εξυπακουομένου ότι οι μηχανές και τα χάρτινα κουτιά που παρουσιάζουν τα χαρακτηριστικά αυτά χρησιμοποιούνται επίσης για την ασηπτική συσκευασία των προϊόντων που δεν υπόκεινται σε επεξεργασία κατά τη μέθοδο αυτή. Η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται από το άρθρο 1 της αποφάσεως, το οποίο περιορίζεται στη διαπίστωση της υπάρξεως δεσπόζουσας θέσεως "στις αγορές * που αποκαλούνται 'ασηπτικής συσκευασίας' * μηχανών και χάρτινων κουτιών προοριζομένων για τη συσκευασία ρευστών ειδών διατροφής", χωρίς ουδόλως να αναφέρεται στη χρήση των εξοπλισμών αυτών.

62 Επομένως, στο Πρωτοδικείο εναπόκειται να εξετάσει εάν οι τέσσερις αγορές που οριοθετούνται κατά τον τρόπο αυτό με την απόφαση συνιστούσαν σαφώς διακεκριμένες αγορές σε σχέση με άλλους τομείς της ευρύτερης αγοράς των συστημάτων συσκευασίας που προορίζονται για τη συσκευασία των ρευστών ειδών διατροφής.

63 Προς τούτο, υπενθυμίζεται εκ προοιμίου ότι, κατά παγία νομολογία, η αγορά των σχετικών προϊόντων πρέπει να ορίζεται λαμβανομένου υπόψη του όλου οικονομικού πλαισίου, κατά τρόπον ώστε να είναι δυνατό να εκτιμηθεί η πραγματική οικονομική δύναμη της οικείας επιχειρήσεως. Πράγματι, προκειμένου να εκτιμηθεί εάν μια επιχείρηση έχει τη δυνατότητα να συμπεριφερθεί, σε σημαντικό βαθμό, ανεξάρτητα από τους ανταγωνιστές της, τους πελάτες της και τους καταναλωτές, πρέπει να οριστούν εκ των προτέρων τα προϊόντα τα οποία, χωρίς να μπορούν να υποκατασταθούν αμοιβαία με άλλα προϊόντα, μπορούν σε ικανοποιητικό βαθμό να εναλλαγούν με τα προϊόντα τα οποία προτείνει η εν λόγω επιχείρηση, όχι μόνο βάσει των αντικειμενικών χαρακτηριστικών των προϊόντων αυτών, δυνάμει των οποίων είναι ιδιαιτέρως ικανά να ικανοποιήσουν διαρκείς ανάγκες, αλλά και βάσει των συνθηκών ανταγωνισμού καθώς και της διαρθρώσεως της ζητήσεως και της προσφοράς στην αγορά (βλ. την απόφαση του Δικαστηρίου της 9ης Νοεμβρίου 1983, 322/81, Michelin κατά Επιτροπής, Συλλογή 1983, σ. 3461, σκέψη 37).

64 Εν προκειμένω, η δυνατότητα αμοιβαίας υποκαταστάσεως των συστημάτων ασηπτικής συσκευασίας και των συστημάτων μη ασηπτικής συσκευασίας μεταξύ τους και των συστημάτων που χρησιμοποιούν το χάρτινο κουτί και των συστημάτων που χρησιμοποιούν άλλα υλικά μεταξύ τους πρέπει να εκτιμηθεί λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των συνθηκών ανταγωνισμού στη γενική αγορά των συστημάτων συσκευασίας που προορίζονται για τα ρευστά είδη διατροφής. Επομένως, στο ειδικό πλαίσιο της υποθέσεως, η άποψη της προσφεύγουσας, η οποία συνίσταται στο να διακρίνει εντός της γενικής αυτής αγοράς διαφορετικές μικρότερες αγορές, ανάλογα με το αν τα συστήματα συσκευασίας χρησιμοποιούνται για τη συσκευασία του γάλακτος, των άλλων γαλακτοκομικών προϊόντων πλην του γάλακτος ή των μη γαλακτοκομικών προϊόντων, λόγω των ειδικών χαρακτηριστικών της συσκευασίας των διαφορετικών αυτών κατηγοριών προϊόντων, που εκδηλώνεται με την ενδεχόμενη ύπαρξη διαφορετικών υποκατάστατων εξοπλισμών, συνεπάγεται κατακερματισμό της αγοράς ο οποίος δεν ανταποκρίνεται στην οικονομική πραγματικότητα. Πράγματι, οι μηχανές και τα χάρτινα κουτιά τόσο ασηπτικά όσο και μη ασηπτικά χαρακτηρίζονται από μία παρεμφερή δομή της προσφοράς και της ζητήσεως, ανεξαρτήτως της χρήσεως για την οποία προορίζονται, άπαξ και όλα ανήκουν στον ίδιο τομέα δραστηριότητας, ήτοι τον τομέα της συσκευασίας των ρευστών ειδών διατροφής. 'Οντως, είτε χρησιμεύουν για τη συσκευασία του γάλακτος είτε για τη συσκευασία άλλων προϊόντων, οι μηχανές και τα ασηπτικά και μη ασηπτικά χάρτινα κουτιά όχι μόνο παρουσιάζουν αντιστοίχως τα ίδια χαρακτηριστικά παραγωγής, αλλά καλύπτουν και όμοιες οικονομικές ανάγκες. Επιπλέον, ένα μη αμελητέο ποσοστό πελατών της Tetra Pak ασκεί δραστηριότητες συγχρόνως στον τομέα του γάλακτος και στον τομέα των φρουτοχυμών, όπως δέχθηκε η προσφεύγουσα. Επομένως, υπό τα διαφορετικά αυτά πρίσματα, η παρούσα διαφορά διακρίνεται από την περίπτωση που εξετάστηκε στην απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 1979, 85/76, Hoffman-La Roche κατά Επιτροπής (Συλλογή τόμος 1979/Ι, σ. 215), την οποία επικαλείται η προσφεύγουσα, στην οποία το Δικαστήριο εξέτασε καταρχάς τη δυνατότητα διαπιστώσεως της υπάρξεως δύο χωριστών αγορών για το ίδιο προϊόν, το οποίο, εν αντιθέσει προς την υπό κρίση περίπτωση, μπορούσε να χρησιμοποιηθεί κατά δύο τρόπους σε κλάδους δραστηριοτήτων τελείως διαφορετικούς, εκ των οποίων ο ένας ήταν "βιοθρεπτικός" και ο άλλος "τεχνολογικός" (σκέψεις 28 και 29). Επιπλέον, επισημαίνεται ότι, κατά τις συμπίπτουσες παρατηρήσεις των δύο διαδίκων, οι μηχανές και τα χάρτινα κουτιά του ιδίου τύπου που κατασκευάζει η Tetra Pak υπέκειντο σε ενιαίο καθεστώς τιμών, είτε προορίζονταν για τη συσκευασία του γάλακτος είτε για τη συσκευασία άλλων προϊόντων, πράγμα το οποίο επιβεβαιώνει ότι και τα δύο εντάσσονται σε ενιαία αγορά προϊόντων. Επομένως, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η προσφεύγουσα, δεν μπορεί να αναγνωριστεί η ύπαρξη διαφορετικών επιμέρους αγορών για τα συστήματα συσκευασίας του ιδίου τύπου ανάλογα για το αν χρησιμοποιούνται για τη συσκευασία της τάδε ή της δείνα κατηγορίας προϊόντων.

65 Υπό τις συνθήκες αυτές, για να διαπιστωθεί εάν οι τέσσερις αγορές που έχουν οριοθετηθεί με την απόφαση αποτελούσαν σαφώς, κατά τη διάρκεια της περιόδου αναφοράς, διακεκριμένες αγορές, πρέπει, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, να καθοριστεί ειδικότερα ποια ήταν τα προϊόντα που μπορούσαν να αντικαταστήσουν σε επαρκή βαθμό τις μηχανές και τα ασηπτικά και μη ασηπτικά χάρτινα κουτιά στον κυρίαρχο τομέα του γάλακτος. Πράγματι, καθόσον τα συστήματα συσκευασίας σε χάρτινα κουτιά χρησιμοποιούνταν κυρίως για τη συσκευασία του γάλακτος, η ενδεχόμενη ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως στον τομέα αυτό αρκούσε για να αποδειχθεί, ενδεχομένως η ύπαρξη δεσπόζουσας θέσεως στο σύνολο της αγοράς. Η ενδεχόμενη αυτή δεσπόζουσα θέση δεν μπορούσε να αμφισβητηθεί λόγω της υπάρξεως υποκατάστατων εξοπλισμών, την οποία προβάλλει η προσφεύγουσα, στον τομέα της συσκευασίας των άλλων προϊόντων πλην του γάλακτος, άπαξ και οι εξοπλισμοί αυτοί εκπροσωπούν ένα πολύ περιορισμένο μόνο τμήμα του συνόλου των προϊόντων που συσκευάζονται σε χάρτινα κουτιά κατά τη διάρκεια της περιόδου που καλύπτει η απόφαση αυτή. Συναφώς, το προβάδισμα του τομέα της συσκευασίας του γάλακτος προκύπτει λίαν σαφώς από τα στοιχεία που παρέχει η απόφαση (αιτιολογική σκέψη 6) και τα οποία δεν αμφισβήτησε η προσφεύγουσα, κατά τα οποία, το 1987, το 72 % περίπου των συστημάτων που χρησιμοποιούσαν το χάρτινο κουτί χρησιμοποιούνταν για τη συσκευασία του γάλακτος, ενώ το 7 % μόνο για τη συσκευασία των άλλων γαλακτοκομικών προϊόντων. Κατά τις ίδιες πηγές, το 1983, το 90 % των συστημάτων αυτών χρησιμοποιούνταν για τη συσκευασία του γάλακτος και των άλλων γαλακτοκομικών προϊόντων. Το προβάδισμα αυτό τονίστηκε ακόμη περισσότερο όσον αφορά ειδικότερα τα συστήματα που έθεσε σε εμπορία η Tetra Pak. Από τους πίνακες που προσκόμισε η Tetra Pak σε απάντηση γραπτής ερωτήσεως του Πρωτοδικείου προκύπτει ότι, στην Κοινότητα, το 1971 το 96 % της παραγωγής της συστημάτων ασηπτικής συσκευασίας προοριζόταν για τη συσκευασία του γάλακτος, το 81 % το 1981, το 70 % το 1987 και το 67 % το 1991. Οι αριθμοί αυτοί εμφαίνουν ότι, παρά μία προοδευτική μείωση, το μεγαλύτερο μέρος των χάρτινων ασηπτικών κουτιών της Tetra Pak χρησιμοποιούνταν για τη συσκευασία του γάλακτος, κατά τη διάρκεια της περιόδου αναφοράς. 'Οσον αφορά τα μη ασηπτικά χάρτινα κουτιά, χρησιμοποιήθηκαν κατά 100 % για τη συσκευασία του γάλακτος μέχρι το 1980 και κατά 99 % στη συνέχεια, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές. Για όλους αυτούς τους λόγους, ορθώς η Επιτροπή εκτίμησε ότι δεν ήταν λυσιτελές να προβεί σε χωριστή ανάλυση του τομέα της συσκευασίας των άλλων προϊόντων πλην του γάλακτος.

66 Στον τομέα της συσκευασίας του γάλακτος επισημαίνεται ότι η Επιτροπή ορθώς στηρίχθηκε, εν προκειμένω, στο κριτήριο της δυνατότητας υποκαταστάσεως σε επαρκή βαθμό των διαφόρων συστημάτων που προορίζονται για τη συσκευασία των ρευστών ειδών διατροφής, όπως καθιερώθηκε από το Δικαστήριο (βλ. ιδίως τις αποφάσεις της 21ης Φεβρουαρίου 1993, 6/72, Europemballage και Continental Can κατά Επιτροπής, Συλλογή τόμος 1972-1973, σ. 445, σκέψη 32, και προπαρατεθείσα απόφαση Hoffmann-La Roche κατά Επιτροπής, σκέψη 28, τρίτο εδάφιο). Συνάδει επίσης προς τη νομολογία (βλ. την απόφαση του Δικαστηρίου της 6ης Μαρτίου 1974, 6/73 και 7/73, Istituto Chemioterapico Italiano και Commercial Solvents κατά Επιτροπής, Συλλογή 1974, σ. 113, σκέψεις 19 έως 22), το γεγονός ότι η Επιτροπή εφάρμοσε το κριτήριο της δυνατότητας αμοιβαίας υποκαταστάσεως σε επαρκή βαθμό των προϊόντων στο στάδιο των ίδιων των συστημάτων συσκευασίας, τα οποία συνιστούν την αγορά των ενδιαμέσων προϊόντων εντός της οποίας πρέπει να εκτιμηθεί η θέση της Tetra Pak, και όχι στο στάδιο των τελικών προϊόντων, εν προκειμένω των συσκευασμένων ρευστών ειδών διατροφής.

67 Για να εκτιμηθεί η δυνατότητα αμοιβαίας υποκαταστάσεως των συστημάτων συσκευασίας στο στάδιο της συσκευασίας, η Επιτροπή κατ' ανάγκην έλαβε υπόψη τις συνέπειες της ζητήσεως εκ μέρους των τελικών καταναλωτών επί της ενδιάμεσης ζητήσεως εκ μέρους των επιχειρήσεων συσκευασίας. Διαπίστωσε ότι οι επιχειρήσεις συσκευασίας μπορούσαν να επηρεάσουν τις συνήθειες των καταναλωτών όσον αφορά την επιλογή του τρόπου συσκευασίας του προϊόντος μόνο προβαίνοντας σε μείωση της τιμής και σε διαφήμιση στο πλαίσιο μακράς και δαπανηρής διαδικασίας, η οποία διαρκεί περισσότερα έτη, όπως αναγνώρισε ρητώς η Tetra Pak με την απάντησή της στην κοινοποίηση των αιτιάσεων. Υπό τις συνθήκες αυτές, τα διάφορα είδη συσκευασίας δεν μπορούσαν να θεωρηθούν ως επαρκώς υποκαταστάσιμα στο στάδιο της συσκευασίας, ανεξαρτήτως άλλωστε της διαπραγματευτικής ικανότητας των επιχειρήσεων συσκευασίας, την οποία προβάλλει η προσφεύγουσα.

68 Επομένως, η Επιτροπή αναφέρθηκε στην έλλειψη δυνατότητας πλήρους αμοιβαίας υποκαταστάσεως, η οποία αφορούσε μόνο τα συσκευασθέντα προϊόντα και όχι τα συστήματα συσκευασίας, αποκλειστικά για να εκτιμήσει την επιρροή της τελικής ζητήσεως επί της ενδιάμεσης ζητήσεως των συστημάτων συσκευασίας. Ειδικότερα, η Επιτροπή ορθώς έκρινε ότι, λόγω του ότι το κόστος της συσκευασίας αντιπροσωπεύει μικρό ποσοστό της τιμής πωλήσεως του γάλακτος, "μικρές αλλά ουσιαστικές μεταβολές της σχετικής τιμής των διαφόρων συσκευασιών δεν είναι επαρκείς για να επιφέρουν μεταβολές μεταξύ των διαφόρων κατηγοριών γάλακτος με τις οποίες συνδέονται, επειδή η δυνατότητα υποκατάστασης των διαφόρων ειδών γάλακτος δεν είναι πλήρης" (απόφαση Tetra Pak I, αιτιολογική σκέψη 32, στο τέλος). Επομένως οι αιτιάσεις της προσφεύγουσας, σύμφωνα με τις οποίες η Επιτροπή έλαβε ως βάση την ύπαρξη πλήρους ανταγωνισμού και καθόρισε τις οικείες αγορές αποκλειστικά με αναφορά στη ζήτηση των καταναλωτών, πρέπει να απορριφθούν.

69 Υπό τις συνθήκες αυτές, το Πρωτοδικείο διαπιστώνει, καταρχάς, ότι η Επιτροπή ορθώς απέδειξε ότι δεν υφίστατο, κατά τη διάρκεια της περιόδου αναφοράς, δυνατότητα αμοιβαίας υποκαταστάσεως σε επαρκή βαθμό μεταξύ των μηχανών ασηπτικής συσκευασίας σε χάρτινα κουτιά και των μηχανών μη ασηπτικής συσκευασίας, ανεξαρτήτως του χρησιμοποιουμένου υλικού. Πράγματι, στο επίπεδο της ζητήσεως, τα συστήματα ασηπτικής συσκευασίας εξατομικεύονται από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, τα οποία καλύπτουν ανάγκες και ειδικές προτιμήσεις των καταναλωτών όσον αφορά τη διάρκεια και την ποιότητα της συντηρήσεως, καθώς και τη γεύση. Επιπλέον, η μετάβαση από τη συσκευασία του γάλακτος UHT στη συσκευασία του νωπού γάλακτος καθιστούσε αναγκαία την καθιέρωση συστήματος διανομής, το οποίο να εξασφαλίζει συνεχή παραμονή σε κατεψυγμένο περιβάλλον. Επίσης, στο επίπεδο της προσφοράς, η παραγωγή μηχανών που καθιστούν δυνατή τη συσκευασία γάλακτος UHT σε χάρτινα κουτιά υπό ασηπτικές συνθήκες προϋπέθετε την κατοχή περίπλοκης τεχνολογίας, την οποία μόνον η Tetra Pak και η ανταγωνίστριά της ΡΚL κατόρθωσαν να αναπτύξουν και να καταστήσουν λειτουργική κατά τη διάρκεια της περιόδου που καλύπτει η απόφαση. Επομένως, οι παραγωγοί μηχανών μη ασηπτικής συσκευασίας που χρησιμοποιούν το χάρτινο κουτί, οι οποίοι δρούσαν στην πλησιέστερη αγορά της επίμαχης αγοράς των μηχανών ασηπτικής συσκευασίας, δεν ήταν σε θέση να αποκτήσουν πρόσβαση στην τελευταία αυτή αγορά, μέσω ορισμένων προσαρμογών των μηχανών τους στην αγορά των μηχανών ασηπτικής συσκευασίας.

70 'Οσον αφορά τα χάρτινα κουτιά μη ασηπτικής συσκευασίας, συνιστούσαν επίσης αγορά χωριστή από την αγορά των μη ασηπτικών συσκευασιών. Στο στάδιο της ενδιάμεσης ζητήσεως η οποία προέρχεται από τις επιχειρήσεις συσκευασίας, τα χάρτινα κουτιά ασηπτικής συσκευασίας δεν μπορούσαν να υποκατασταθούν σε επαρκή βαθμό με τις μη ασηπτικές συσκευασίες, συμπεριλαμβανομένων των χάρτινων κουτιών, για τους ίδιους λόγους με εκείνους που ήδη εξετέθησαν στην προηγούμενη σκέψη όσον αφορά τις μηχανές. Στο στάδιο της προσφοράς, από τη δικογραφία προκύπτει ότι, παρά το γεγονός ότι δεν υφίστανται ανυπέρβλητα τεχνικά εμπόδια, οι παραγωγοί χάρτινων κουτιών μη ασηπτικής συσκευασίας δεν ήταν σε θέση, υπό τις συνθήκες της υπό κρίση υποθέσεως, να προσαρμοστούν στην κατασκευή χάρτινων κουτιών ασηπτικής συσκευασίας. Συναφώς, η παρουσία στην αγορά ενός μόνον ανταγωνιστή της Tetra Pak, της ΡΚL, που κατείχε, κατά τη διάρκεια της περιόδου αναφοράς, το 10 % μόνο της αγοράς των χάρτινων κουτιών ασηπτικής συσκευασίας, εμφαίνει ότι οι συνθήκες ανταγωνισμού ήταν τέτοιες ώστε δεν υπήρχε, στην πραγματικότητα, δυνατότητα για τους παραγωγούς χάρτινων κουτιών μη ασηπτικής συσκευασίας να αποκτήσουν πρόσβαση στην αγορά των χάρτινων κουτιών ασηπτικής συσκευασίας, ιδίως ελλείψει μηχανών ασηπτικής πληρώσεως.

71 Δεύτερον, το Πρωτοδικείο διαπιστώνει ότι, κατά τη διάρκεια της περιόδου αναφοράς, η δυνατότητα υποκαταστάσεως μεταξύ, αφενός μεν, των μηχανών και των χάρτινων κουτιών ασηπτικής συσκευασίας, αφετέρου δε, των συστημάτων ασηπτικής συσκευασίας που χρησιμοποιούσαν άλλα υλικά δεν ήταν επαρκής. Βάσει των δεδομένων που περιλαμβάνονται στη δικογραφία και δεν αμφισβητήθηκαν από την προσφεύγουσα, δεν υπήρχαν τέτοιοι εξοπλισμοί υποκαταστάσεως, αν εξαιρεθεί η εμφάνιση στην αγορά, προς το τέλος της εξεταζομένης περιόδου, συστημάτων ασηπτικής συσκευασίας σε πλαστικές φιάλες, σε επιστρεφόμενες γυάλινες φιάλες και σε χάρτινες σακούλες, στη Γαλλία, στη Γερμανία και στην Ισπανία, αντιστοίχως. Εντούτοις, καθένα από τα νέα αυτά προϊόντα εισήχθη σε μία μόνο χώρα και, επιπλέον, κατέλαβε περιθωριακό μόνο τμήμα της αγοράς της συσκευασίας του γάλακτος UHT. Κατά τα στοιχεία που παρέσχε η προσφεύγουσα, το μέρος αυτό έφτασε μόλις το 5 % της αγοράς, στη Γαλλία, από το 1987. Στο σύνολο της Κοινότητας, το 1976, όλο το γάλα UHT συσκευαζόταν σε χάρτινα κουτιά. Από τις παρατηρήσεις που υπέβαλε η προσφεύγουσα απαντώντας στην ανακοίνωση των αιτιάσεων προκύπτει ότι το 1987 περίπου το 97,7 % του γάλακτος UHT συσκευαζόταν σε χάρτινα κουτιά. Κατά το τέλος της περιόδου αναφοράς, ήτοι το 1991, τα χάρτινα κουτιά αντιπροσώπευαν ακόμη το 97 % της αγοράς της συσκευασίας του γάλακτος UHT, ενώ το υπόλοιπο 3 % καταλάμβαναν οι συσκευασίες σε πλαστικό, όπως ανέφερε η προσφεύγουσα απαντώντας σε γραπτή ερώτηση του Πρωτοδικείου. Το περιθωριακό τμήμα της αγοράς το οποίο κατελάμβαναν οι ασηπτικές συσκευασίες που χρησιμοποιούν άλλα υλικά συνιστά επαρκή απόδειξη του ότι οι συσκευασίες αυτές δεν μπορούσαν να θεωρηθούν, ακόμη και κατά τα τελευταία έτη της περιόδου που καλύπτει η απόφαση, ως προϊόντα τα οποία μπορούν να υποκατασταθούν σε επαρκή βαθμό με τα ασηπτικά συστήματα που χρησιμοποιούν χάρτινα κουτιά (βλ. την προπαρατεθείσα απόφαση Istituto Chemioterapico Italiano και Commercial Solvents κατά Επιτροπής, σκέψη 15).

72 Τρίτον, το Πρωτοδικείο κρίνει ότι οι μηχανές και τα χάρτινα κουτιά μη ασηπτικής συσκευασίας συνιστούσαν χωριστές αγορές από τις αγορές των συστημάτων μη ασηπτικής συσκευασίας που χρησιμοποιούν άλλα υλικά εκτός του χάρτινου κουτιού. Συναφώς, καταδείχθηκε ήδη (βλ. ανωτέρω σκέψεις 67 και 68) ότι, λόγω του περιθωριακού τμήματος που αντιπροσωπεύει το κόστος της συσκευασίας στην τιμή του γάλακτος, μόνη η δυνατότητα μιας σχεδόν πλήρους υποκαταστάσεως της ζητήσεως των τελικών καταναλωτών θα επέτρεπε στις επιχειρήσεις συσκευασίας να θεωρήσουν ότι οι εξοπλισμοί συσκευασίας * εν προκειμένω τα χάρτινα κουτιά, οι γυάλινες ή οι πλαστικές φιάλες και οι σακούλες μη ασηπτικής συσκευασίας * υποκαθίστανται μεταξύ τους. Λαμβανομένων όμως υπόψη των τελείως διαφορετικών φυσικών χαρακτηριστικών τους και του συστήματος κατ' οίκον διανομής του παστεριωμένου γάλακτος σε γυάλινες φιάλες στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο τύπος αυτός συσκευασίας δεν μπορούσε, για τους καταναλωτές να υποκατασταθεί με συσκευασία σε χάρτινα κουτιά. Επιπλέον, οι περιβαλλοντικοί παράγοντες που ωθούν μέρος των καταναλωτών στην προτίμηση ορισμένων τύπων συσκευασίας, όπως των επιστρεφομένων γυάλινων φιαλών, δεν είχαν ως συνέπεια να ευνοήσουν τη δυνατότητα υποκαταστάσεως των συσκευασιών αυτών με τα χάρτινα κουτιά. Οι καταναλωτές που έχουν ευαισθητοποιηθεί στους παράγοντες αυτούς δεν θεωρούσαν ότι οι συσκευασίες αυτές μπορούσαν να υποκατασταθούν αμοιβαία με τα χάρτινα κουτιά. Το ίδιο ισχύει για τους καταναλωτές οι οποίοι, αντιθέτως, θεωρούν εύχρηστα τα προϊόντα που είναι συσκευασμένα στα χάρτινα κουτιά. 'Οσον αφορά τις πλαστικές φιάλες και τις πλαστικές σακούλες, επισημαίνεται ότι κυκλοφορούσαν στην αγορά μόνο στις χώρες όπου οι καταναλωτές δέχονταν αυτό το είδος συσκευασίας, ιδίως, κατά τα στοιχεία που παρέχει η απόφαση και δεν αμφισβήτησε η προσφεύγουσα, στη Γερμανία και στη Γαλλία. Επιπλέον, κατά τις ίδιες πηγές, οι συσκευασίες αυτές χρησιμοποιούνταν μόνο για το ένα τρίτο περίπου του παστεριωμένου γάλακτος στη Γαλλία και για το 20 % στη Γερμανία. Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι τα προϊόντα αυτά δεν ήταν στην πραγματικότητα υποκαταστάσιμα σε επαρκή βαθμό με τις μη ασηπτικές συσκευασίες σε χάρτινα κουτιά, στο σύνολο της Κοινότητας, κατά την περίοδο που καλύπτει η απόφαση.

73 Από την ανάλυση των αγορών στον τομέα της συσκευασίας του γάλακτος προκύπτει, επομένως, ότι οι τέσσερις οικείες αγορές, οριοθετηθείσες με την απόφαση, συνιστούσαν σαφώς διακεκριμένες αγορές.

74 Εν πάση περιπτώσει, το Πρωτοδικείο διαπιστώνει επιπλέον ότι η εξέταση της δυνατότητας αμοιβαίας υποκαταστάσεως μεταξύ των διαφόρων συστημάτων συσκευασίας στον τομέα των φρουτοχυμών, οι οποίοι συνιστούν το σημαντικότερο τμήμα των ρευστών ειδών διατροφής πλην του γάλακτος, καταδεικνύει ότι, και στον τομέα αυτό, δεν υπήρχε δυνατότητα υποκαταστάσεως σε επαρκή βαθμό ούτε μεταξύ των συστημάτων ασηπτικής συσκευασίας και των συστημάτων μη ασηπτικής συσκευασίας ούτε μεταξύ των συστημάτων που χρησιμοποιούν το χάρτινο κουτί και των συστημάτων που χρησιμοποιούν άλλα υλικά.

75 Συναφώς, επισημαίνεται, καταρχάς, ότι την αγορά της συσκευασίας των φρουτοχυμών σε χάρτινα κουτιά κάλυπταν κυρίως τα συστήματα ασηπτικής συσκευασίας κατά τη διάρκεια της περιόδου αναφοράς. Το 1987, το 91 % των χάρτινων κουτιών που χρησιμοποιούνταν για τη συσκευασία των φρουτοχυμών ήταν ασηπτικά. Η κατανομή αυτή παρέμεινε σταθερή μέχρι το 1991, οπότε το ποσοστό των χάρτινων ασηπτικών κουτιών ανερχόταν στο 93 % του συνόλου των χάρτινων κουτιών, όπως προκύπτει από την απάντηση της Tetra Pak σε γραπτή ερώτηση του Πρωτοδικείου. Το περιθωριακό ποσοστό των μη ασηπτικών χάρτινων κουτιών που χρησιμοποιούνταν για τη συσκευασία των φρουτοχυμών, το οποίο εξακολουθούσε να υφίσταται επί σειρά ετών, καταδεικνύει ότι στην πραγματικότητα υπάρχει πολύ μικρή δυνατότητα υποκαταστάσεως μεταξύ των μη ασηπτικών και των ασηπτικών χάρτινων κουτιών.

76 Εξάλλου, επαρκής δυνατότητα υποκαταστάσεως δεν υπήρχε ούτε μεταξύ των μηχανών και των χάρτινων ασηπτικών κουτιών, αφενός, και των εξοπλισμών που χρησιμοποιούν άλλα υλικά, αφετέρου, για την συσκευασία των φρουτοχυμών. Σημειώνεται συναφώς ότι από τους πίνακες που προσκόμισε η Tetra Pak, απαντώντας σε γραπτή ερώτηση του Πρωτοδικείου, προκύπτει ότι, κατά τη διάρκεια της περιόδου αναφοράς, οι δύο μεγάλες κατηγορίες συσκευασίας που βρίσκονταν σε ανταγωνισμό στον τομέα των φρουτοχυμών ήταν οι γυάλινες φιάλες και τα χάρτινα κουτιά. Από τους πίνακες αυτούς προκύπτει κυρίως ότι το 1976 πλέον του 76 % των φρουτοχυμών (σε όγκο) συσκευαζόταν σε γυάλινες φιάλες, το 9 % σε χάρτινα κουτιά και το 6 % σε πλαστικές φιάλες, εντός της Κοινότητας. Το ποσοστό των χάρτινων κουτιών ανήλθε στο 50 % της αγοράς περίπου το 1987 και στο 46 % το 1991. Το ποσοστό των γυάλινων φιαλών αυξήθηκε από 30 σε 39 % μεταξύ των δύο αυτών ημερομηνιών και το ποσοστό των πλαστικών φιαλών παρέμεινε αμελητέο, καθόσον μειώθηκε από το 13 % περίπου στο 11 %.

77 Λαμβανομένων όμως υπόψη των εντελώς διαφορετικών χαρακτηριστικών των χάρτινων κουτιών και των γυάλινων φιαλών, τόσον όσον αφορά την παρουσίαση, το βάρος και τον τύπο αποθηκεύσεως, όσον και όσον αφορά την τιμή, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι υπάρχει μεταξύ τους δυνατότητα επαρκούς αμοιβαίας υποκαταστάσεως. Προκειμένου, ειδικότερα, περί της συγκρίσεως των τιμών, από τις απαντήσεις των δύο διαδίκων σε γραπτή ερώτηση του Πρωτοδικείου, οι οποίες συμπίπτουν, προκύπτει ότι το συνολικό κόστος της συσκευασίας των φρουτοχυμών, σε γυάλινες φιάλες μιας χρήσεως, είναι σαφώς υψηλότερο της τάξεως του 75 %, για την επιχείρηση συσκευασίας, από το κόστος της συσκευασίας σε ασηπτικά χάρτινα κουτιά.

78 Από το σύνολο των προηγουμένων σκέψεων προκύπτει ότι η Επιτροπή απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι οι αγορές των μηχανών και των χάρτινων κουτιών ασηπτικής συσκευασίας, καθώς και οι αγορές των μηχανών και των χάρτινων κουτιών μη ασηπτικής συσκευασίας συνιστούσαν μεμονωμένες αγορές της γενικής αγοράς των συστημάτων που προορίζονται για τη συσκευασία των ρευστών ειδών διατροφής.

2. Οι αγορές των μηχανών και οι αγορές των χάρτινων κουτιών δεν μπορούν να διαχωριστούν

Συνοπτική έκθεση της επιχειρηματολογίας των διαδίκων

79 Η προσφεύγουσα ισχυρίζεται ότι ως σχετική αγορά πρέπει να ορισθεί η ολοκληρωμένη αγορά των συστημάτων συσκευασίας, που περιλαμβάνει, αφενός μεν, τις μηχανές που προορίζονται για τη συσκευασία των ρευστών ειδών διατροφής, αφετέρου δε, τις ίδιες τις συσκευασίες. Διατείνεται ότι μεταξύ των μηχανών και των χάρτινων κουτιών υφίσταται φυσικός και εμπορικός σύνδεσμος, όπως αυτός που αναφέρεται στο άρθρο 86, στοιχείο δ', της Συνθήκης. Ειδικότερα, ο διαχωρισμός των μηχανών πληρώσεως και των χάρτινων ασηπτικών κουτιών μπορεί να συνεπάγεται σοβαρούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία και να έχει δυσμενείς συνέπειες για τους πελάτες της Tetra Pak.

80 Συναφώς, η Επιτροπή ουδόλως έλαβε υπόψη τους ισχυρισμούς των ανταγωνιστών της Tetra Pak, οι οποίοι επιρρωννύουν τα επιχειρήματα που ανέπτυξε η προσφεύγουσα, και δεν προσκόμισε καμία απόδειξη για το ότι η χωριστή προμήθεια των μηχανών και των χάρτινων κουτιών ανταποκρινόταν είτε στην επιθυμία των επιχειρήσεων συσκευασίας να διαθέτουν ανεξάρτητους προμηθευτές χάρτινων κουτιών είτε στην επιθυμία των ίδιων των προμηθευτών χάρτινων κουτιών.

81 Η Επιτροπή αμφισβητεί ότι υφίσταται ο σύνδεσμος που διατείνεται η προσφεύγουσα μεταξύ των μηχανών και των χάρτινων κουτιών. Ισχυρίζεται ότι το άρθρο 86 της Συνθήκης απαγορεύει στον κατασκευαστή περίπλοκου προϊόντος να εμποδίζει την παραγωγή, από τρίτους, αναλωσίμων προϊόντων, τα οποία προορίζονται να χρησιμοποιηθούν στις συσκευές του.

Εκτίμηση του Πρωτοδικείου

82 Επισημαίνεται, καταρχάς, ότι αντιθέτως προς τους ισχυρισμούς της προσφεύγουσας, η εξέταση των εμπορικών συνηθειών δεν επιτρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι οι μηχανές που προορίζονται για τη συσκευασία ενός προϊόντος, αφενός, και τα χάρτινα κουτιά, αφετέρου, δεν μπορούν να διαχωριστούν. Πράγματι, από πολλού υπάρχουν ανεξάρτητοι παραγωγοί, οι οποίοι ειδικεύονται στην κατασκευή μη ασηπτικών χάρτινων κουτιών προοριζομένων να χρησιμοποιηθούν σε μηχανές που κατασκευάζονται από άλλες επιχειρήσεις και οι οποίοι δεν παράγουν οι ίδιοι μηχανές. Από την απόφαση (αιτιολογική σκέψη 16), η οποία ως προς το σημείο αυτό δεν αμφισβητήθηκε από την προσφεύγουσα, προκύπτει ειδικότερα ότι, μέχρι το 1987, η Elopak, η οποία ιδρύθηκε το 1957, παρήγαγε αποκλειστικά χάρτινα κουτιά και βοηθητικό υλικό, ιδίως υλικό συντηρήσεως. Επιπλέον, κατά τις ίδιες πηγές (αιτιολογική σκέψη 13) που δεν αμφισβητούνται από την προσφεύγουσα, περίπου το 12 % του τομέα των μη ασηπτικών χάρτινων κουτιών κατανεμόταν, το 1985, μεταξύ τριών εταιριών που κατασκευάζουν δικά τους χάρτινα κουτιά, συνήθως βάσει άδειας εκμεταλλεύσεως, και που ασχολούνται, όσον αφορά τις μηχανές, μόνο με τη διανομή. Υπό τις συνθήκες αυτές δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι οι αλληλένδετες πωλήσεις των μηχανών και των χάρτινων κουτιών ήταν σύμφωνες προς τις εμπορικές συνήθειες, ενώ δεν αποτελούσε τον γενικό κανόνα στον τομέα της μη ασηπτικής συσκευασίας, στον δε τομέα της ασηπτικής συσκευασίας υπήρχαν δύο μόνο παραγωγοί, η Tetra Pak και η ΡΚL.

83 'Αλλωστε, η επιχειρηματολογία της προσφεύγουσας σχετικά με τις επιταγές της προστασίας της δημόσιας υγείας και των συμφέροντων της καθώς και των συμφερόντων των πελατών της δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Πράγματι, δεν εναπόκειται στους παραγωγούς πλήρους εξοπλισμού να αποφασίζουν ότι, για να ικανοποιήσουν τις επιταγές γενικού συμφέροντος, αναλώσιμα προϊόντα, όπως τα χάρτινα κουτιά, αποτελούν, μαζί με τις μηχανές με τις οποίες προορίζονται να χρησιμοποιηθούν από κοινού, ολοκληρωμένο αδιαχώριστο σύστημα. Κατά παγία νομολογία, ελλείψει προδιαγραφών και γενικών υποχρεωτικών κανόνων, κάθε ανεξάρτητος παραγωγός είναι εντελώς ελεύθερος, υπό το πρίσμα του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, να κατασκευάζει αναλωτά προϊόντα προοριζόμενα να χρησιμοποιηθούν σε συσκευές κατασκευαζόμενες από άλλους, εκτός εάν, με τον τρόπο αυτό, προσβάλλει δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας ανταγωνιστή του (βλ. την απόφαση του Πρωτοδικείου της 12ης Δεκεμβρίου 1991, Τ-30/89, Hilti κατά Επιτροπής, Συλλογή 1991, σ. ΙΙ-1439, σκέψη 68, καθώς και την απόφαση του Δικαστηρίου της 2ας Μαρτίου 1994, C-53/92 Ρ, Ηilti κατά Επιτροπής, Συλλογή Ι-667, σκέψεις 11 έως 16).

84 Υπό τις συνθήκες αυτές, ανεξαρτήτως του εν προκειμένω περίπλοκου χαρακτήρα των τεχνικών ασηπτικής πληρώσεως, η προστασία της δημόσιας υγείας μπορεί να εξασφαλιστεί με άλλα μέσα, ιδίως με την κοινοποίηση στους χρήστες μηχανών των τεχνικών χαρακτηριστικών που πρέπει να παρουσιάζουν τα χάρτινα κουτιά για να είναι συμβατά προς τις μηχανές αυτές, χωρίς ωστόσο να προσβάλλονται τα δικαιώματα βιομηχανικής και εμπορικής ιδιοκτησίας των κατασκευαστών. Επιπλέον, ακόμη και αν υποτεθεί, όπως υποστηρίζει η προσφεύγουσα, ότι μηχανές και χάρτινα κουτιά διαφορετικής προελεύσεως δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν από κοινού χωρίς να επηρεαστούν από την κοινή αυτή χρήση τα χαρακτηριστικά του συστήματος, η λύση του προβλήματος πρέπει να αναζητηθεί στη θέσπιση των κατάλληλων νομοθετικών ή κανονιστικών διατάξεων και όχι σε κανόνες που υιοθετούν μονομερώς οι παραγωγοί, οι οποίοι καταλήγουν να απαγορεύουν στους ανεξάρτητους παραγωγούς την άσκηση του ουσιωδέστερου μέρους της δραστηριότητάς τους.

85 Επομένως, η άποψη της προσφεύγουσας ότι οι αγορές των μηχανών που προορίζονται για τη συσκευασία ενός προϊόντος και οι αγορές των χάρτινων κουτιών συσκευασίας δεν μπορούν να διαχωριστούν, δεν μπορεί να γίνει δεκτή.

Β * Ως προς τη σχετική γεωγραφική αγορά

Συνοπτική έκθεση της επιχειρηματολογίας των διαδίκων

86 Η προσφεύγουσα αμφισβητεί ότι η σχετική γεωγραφική αγορά καλύπτει το σύνολο του εδάφους της Κοινότητας. Διατείνεται ότι τα διάφορα κράτη μέλη αντιπροσωπεύουν, για τα επίμαχα προϊόντα, χωριστές αγορές, διότι οι αντικειμενικές προϋποθέσεις ανταγωνισμού δεν είναι παρεμφερείς για όλους τους επιχειρηματίες στο σύνολο της Κοινότητας.

87 Η προσφεύγουσα ισχυρίζεται ότι σε κάθε κράτος μέλος υφίστανται τοπικές αγορές στις οποίες δρουν αυτόνομες θυγατρικές τόσο της Tetra Pak όσο και των άλλων παραγωγών. Επιπλέον, η ζήτηση των καταναλωτών συσκευασμένων ρευστών ειδών διατροφής ποικίλλει μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών. Ειδικότερα, οι αγορές της βορειοδυτικής Ευρώπης, οι οποίες περιλαμβάνουν τη Δανία, την Ιρλανδία, τις Κάτω Χώρες και το Ηνωμένο Βασίλειο, πρέπει να εξεταστούν χωριστά, καθόσον η κατανάλωση γάλακτος UHT είναι περιθωριακή στις χώρες αυτές. 'Αλλωστε, η προσφεύγουσα διατείνεται ότι οι διακυμάνσεις της τιμής των μηχανών και των χάρτινων κουτιών μεταξύ των κρατών μελών καταδεικνύουν