ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΗΣ 20ΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1994. - ZOUBIR YOUSFI ΚΑΤΑ ΒΕΛΓΙΚΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ. - ΑΙΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΠΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΣ: TRIBUNAL DU TRAVAIL DE BRUXELLES - ΒΕΛΓΙΟ. - ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΟΚ-ΜΑΡΟΚΟΥ - ΑΡΘΡΟ 41, ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 - ΑΜΕΣΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ - ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ - ΕΠΙΔΟΜΑ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ. - ΥΠΟΘΕΣΗ C-58/93.



Συλλογή της Νομολογίας του Δικαστηρίου 1994 σελίδα I-01353



Περίληψη

Διάδικοι

Σκεπτικό της απόφασης

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Διατακτικό



Λέξεις κλειδιά

++++

1. Διεθνείς συμφωνίες - Συμφωνίες της Κοινότητας - 'Αμεσο αποτέλεσμα - 'Αρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου

(Συμφωνία συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου, άρθρο 41 PAR 1)

2. Διεθνείς συμφωνίες - Συμφωνία συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου - Μαροκινοί εργαζόμενοι που απασχολούνται σε κράτος μέλος - Κοινωνική ασφάλιση - 'Ιση μεταχείριση - 'Αρνηση της χορηγήσεως, λόγω της ιθαγένειάς του, σε μαροκινό εργαζόμενο, θύμα εργατικού ατυχήματος, του επιδόματος ατόμων με ειδικές ανάγκες που προβλέπονται υπέρ των ημεδαπών - Ανεπίτρεπτη

(Συμφωνία συνεργασίας ΕΟΚ-Μαρόκου - άρθρο 41 PAR 1 κανονισμός του Συμβουλίου 1408/71)

Περίληψη

1. Το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ ΕΟΚ και του Μαρόκου που θεσπίζει σαφώς και ανεπιφυλάκτως την απαγόρευση επιβολής διακρίσεων λόγω ιθαγενείας εις βάρος των μαροκινών εργαζομένων και των μελών των οικογενειών τους που κατοικούν μαζί τους, όσον αφορά την κοινωνική ασφάλιση, επιβάλλει σαφή και συγκεκριμένη υποχρέωση, της οποίας η εκτέλεση ή τα αποτελέσματα δεν εξαρτώνται από καμιά μεταγενέστερη πράξη για οποιοδήποτε ζήτημα εκτός των ζητημάτων που ρυθμίζονται στις παραγράφους 2, 3 και 4 του άρθρου αυτού .

Από τη διάταξη αυτή καθώς και από το αντικείμενο και τη φύση της συμφωνίας στην οποία εντάσσεται προκύπτει ότι μπορεί να εφαρμοστεί απ' ευθείας, πράγμα που έχει ως συνέπεια ότι οι πολίτες στους οποίους εφαρμόζεται έχουν το δικαίωμα να την επικαλούνται ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.

2. Το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ ΕΟΚ και Μαρόκου που θεσπίζει την απαγόρευση επιβολής διακρίσεων λόγω ιθαγενείας εις βάρος των μαροκινών εργαζομένων και των μελών των οικογενειών τους που κατοικούν μαζί τους, όσον αφορά την κοινωνική ασφάλιση, έχει την έννοια ότι απαγορεύει σ' ένα κράτος μέλος να αρνηθεί τη χορήγηση του επιδόματος ατόμου με ειδικές ανάγκες, που προβλέπει η νομοθεσία του υπέρ των ημεδαπών οι οποίοι κατοικούν στο κράτος αυτό τουλάχιστον από πενταετίας, σε μαροκινό υπήκοο, ο οποίος είναι ανίκανος προς εργασία λόγω εργατικού ατυχήματος το οποίο υπέστη στο κράτος αυτό και ο οποίος κατοικεί στο έδαφος αυτού του κράτους επί διάστημα μεγαλύτερο των πέντε ετών, με την αιτιολογία ότι ο ενδιαφερόμενος έχει τη μαροκινή ιθαγένεια.

Πράγματι, αφενός ο υπήκοος αυτός πρέπει να θεωρηθεί ως εργαζόμενος κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου εφόσον εγκατέλειψε την αγορά εργασίας αφού υπήρξε θύμα ενός των κινδύνων που δίνουν δικαίωμα για παροχές κοινωνικής ασφαλίσεως. Αφετέρου, το επίδομα αυτό πρέπει να θεωρηθεί, τουλάχιστον όσον αφορά τον εργαζόμενο ο οποίος υπάγεται ήδη, λόγω παλαιότερης επαγγελματικής δραστηριότητας, στο σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως του συγκεκριμένου κράτους μέλους, ως επίδομα αναπηρίας που εμπίπτει στο ουσιαστικό πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 1408/71 και κατά συνέπεια της προαναφερθείσας συμφωνίας.

Διάδικοι

Στην υπόθεση C-58/93,

που έχει ως αντικείμενο αίτηση του tribunal du travail de Bruxelles προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου μεταξύ

Zoubir Yousfi

και

Βελγικού Δημοσίου,

η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία του άρθρου 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου που υπογράφηκε στις 27 Απριλίου 1976 στο Ραμπάτ και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Κοινότητας με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2211/78 του Συμβουλίου, της 26ης Σεπτεμβρίου 1978 (EE ειδ. έκδ. 11/010, σ. 139),

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ,

συγκείμενο από τους O. Due, Πρόεδρο, G. F. Mancini, J. C. Moitinho de Almeida και M. Diez de Velasco, προέδρους τμήματος, F. A. Schockweiler (εισηγητή), F. Grevisse, M. Zuleeg, P. J. G. Kapteyn και J. L. Murray, δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: G. Tesauro

γραμματέας: H. von Holstein, βοηθός γραμματέας,

λαμβάνοντας υπόψη τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν:

- ο Z. Yousfi, εκπροσωπούμενος από τον R. Ο. Dalcq, δικηγόρο Βρυξελλών,

- η Βελγική Κυβέρνηση, εκπροσωπουμένη από τον J. Devadder, διευθυντή διοικητικών υπηρεσιών στο Υπουργείο Εξωτερικών,

- η Γερμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπουμένη από τους E. Roeder, Ministerialrat στο ομοσπονδιακό Υπουργείο Οικονομίας και C.-D. Quassowski, Regierungsdirektor στο ίδιο Υπουργείο,

- η Γαλλική Κυβέρνηση, εκπροσωπουμένη από την Ε. Belliard, αναπληρωτή διευθύντρια στη διεύθυνση νομικών υποθέσεων του Υπουργείου Εξωτερικών, και τoν C. Chavance, ανώτερο διοικητικό στέλεχος στο ίδιο Υπουργείο,

- η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπουμένη από τη Μ. Patakia και τον P. Hetsch, μέλη της Νομικής Υπηρεσίας,

έχοντας υπόψη την έκθεση ακροατηρίου

αφού άκουσε τις προφορικές παρατηρήσεις του Z. Yousfi, εκπροσωπηθέντος από τον B. Gribomont, δικηγόρο Βρυξελλών, της Βελγικής Κυβερνήσεως, εκπροσωπηθείσας από τους J.-J. Masquelin, δικηγόρο Βρυξελλών, και J. Devadder, της Γερμανικής Κυβερνήσεως, της Γαλλικής Κυβερνήσεως και της Επιτροπής, εκπροσωπηθείσας από τη Μ. Wolfcarius, μέλος της Νομικής Υπηρεσίας, κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση της 26ης Ιανουαρίου 1994,

άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 23ης Φεβρουαρίου 1994,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Σκεπτικό της απόφασης

1 Με απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 1993 που περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 5 Μαρτίου του ίδιου έτους, το tribunal du travail de Bruxelles υπέβαλε στο Δικαστήριο, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, δύο προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία του άρθρου 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου που υπογράφηκε στις 27 Απριλίου 1976 στο Rabat και εγκρίθηκε με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2211/78 του Συμβουλίου, της 26ης Σεπτεμβρίου 1978 (ΕΕ ειδ. έκδ. 11/010, σ. 130, στο εξής: συμφωνία).

2 Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο δίκης μεταξύ του Yousfi, μαροκινού υπηκόου, και του Βελγικού Δημοσίου με αντίκειμενο την άρνηση της χορηγήσεως επιδόματος ατόμου με ειδικές ανάγκες.

3 Από τη δικογραφία προκύπτει ότι ο Yousfi, που είναι τέκνο μαροκινού υπηκόου εργαζομένου στο Βέλγιο, γεννήθηκε και κατοικεί σ' αυτό το κράτος μέλος.

4 Ο Yousfi εργαζόταν ως μισθωτός στο Βέλγιο όταν στις 31 Ιουλίου 1984 υπέστη εργατικό ατύχημα. Η έκταση της σωματικής βλάβης που υπέστη ο Yousfi και το ποσό της αποζημιώσεως αναπηρίας που πρέπει να λάβει δεν έχουν ακόμη καθοριστεί. 'Ηδη ο Yousfi συντηρείται από τον πατέρα του.

5 Στις 15 Οκτωβρίου 1990, ο Yousfi ζήτησε στο Βέλγιο το επίδομα ατόμου με ειδικές ανάγκες βάσει του νόμου της 27ης Φεβρουαρίου 1987 (Moniteur belge της 1ης Απριλίου 1987, σ. 4832).

6 Το άρθρο 4, παράγραφος 1, του νόμου αυτού προβλέπει ότι το επίδομα ατόμου με ειδικές ανάγκες μπορούν να ζητήσουν οι βέλγοι υπήκοοι, οι απάτριδες, οι πρόσφυγες ή τα άτομα απροσδιόριστης ιθαγένειας, εφόσον επί πέντε έτη πριν από την υποβολή της αιτήσεως είχαν πραγματική και συνεχή κατοικία στο Βέλγιο.

7 Στις 15 Φεβρουαρίου 1991, οι αρμόδιες βελγικές αρχές απέρριψαν την αίτηση του Yousfi με την αιτιολογία ότι είχε τη μαροκινή ιθαγένεια, κατόπιν δε αυτού ο ενδιαφερόμενος προσέφυγε στο tribunal du travail των Βρυξελλών.

8 Ενώπιον του δικαστηρίου αυτού ο Yousfi υποστήριξε ότι το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας καθιερώνει, στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγενείας μεταξύ των υπηκόων των κρατών μελών και των μαροκινών εργαζομένων. Εξάλλου, από την απόφαση του Δικαστηρίου της 31ης Ιανουαρίου 1991 στην υπόθεση C-18/90, Kziber (Συλλογή 1991, σ. Ι-199), προκύπτει ότι η διάταξη αυτή έχει άμεσο αποτέλεσμα, η δε έννοια της κοινωνικής ασφαλίσεως που περιέχει πρέπει να θεωρηθεί ότι αντιστοιχεί στην ταυτόσημη έννοια, όπως χρησιμοποιείται στον κανονισμό (ΕΟΚ) 1408/71 του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί της εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς, στους μη μισθωτούς και στα μέλη των οικογενειών τους που διακινούνται εντός της Κοινότητας, όπως κωδικοποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2001/83 του Συμβουλίου, της 2ας Ιουνίου 1983 (ΕΕ L 230, σ. 6, στο εξής: κανονισμός 1408/71). Τέλος, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, τα επιδόματα ατόμου με ειδικές ανάγκες αποτελούν παροχές κοινωνικής ασφαλίσεως κατά την έννοια του κανονισμού αυτού. Επομένως, το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας απαγορεύει στις αρχές ενός κράτους μέλους να αρνηθούν τη χορήγηση του επιδόματος αυτού με αιτιολογία τη μαροκινή ιθαγένεια του αιτούντος.

9 Το Βελγικό Δημόσιο υποστήριξε αντιθέτως ότι ο Yousfi δεν ανήκει σε καμιά από τις κατηγορίες των προσώπων για τα οποία η βελγική νομοθεσία προβλέπει ότι δικαιούνται επιδόματος ατόμου με ειδικές ανάγκες και ότι δεν υπάρχει διεθνής σύμβαση αμοιβαιότητας μεταξύ Βελγίου και Μαρόκου όσον αφορά τα επιδόματα αυτά. Εξάλλου, ο Yousfi δεν μπορεί να επικαλεστεί λυσιτελώς το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας ΕΟΚ, όπως το ερμήνευσε το Δικαστήριο με την προαναφερθείσα απόφαση Kziber, εφόσον, αντίθετα προς το επίδικο στην υπόθεση εκείνη επίδομα ανεργίας που χορηγείται στους νέους οι οποίοι αναζητούν εργασία, το επίδομα ατόμου με ειδικές ανάγκες που χρηματοδοτείται από το δημόσιο και παρίσταται ως βοήθημα ανεξάρτητο της υπάρξεως συμβάσεως εργασίας, δεν αποτελεί μέρος της κοινωνικής ασφαλίσεως και επομένως δεν εμπίπτει στο ουσιαστικό πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως της συμφωνίας.

10 Υπό τις συνθήκες αυτές, το tribunal du travail των Βρυξελλών υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

"1. Εμπίπτει η βελγική νομοθεσία περί επιδομάτων ατόμου με ειδικές ανάγκες (νόμος της 27ης Φεβρουαρίου 1987) στο καθ' ύλην πεδίο εφαρμογής του άρθρου 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας συνεργασίας που γράφηκε στις 27 Απριλίου 1976 στο Ραμπάτ και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Κοινότητας με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2211/78 μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και του Βασιλείου του Μαρόκου.

2) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, έχουν οι διατάξεις αυτές απευθείας εφαρμογή στο εσωτερικό δίκαιο;"

11 Σκόπιμο είναι να εξεταστεί εκ προοιμίου ο σκοπός της συμφωνίας και οι εν προκειμένω κρίσιμες διατάξεις της.

12 Κατά το άρθρο 1, η συμφωνία έχει ως στόχο να προαγάγει τη συνεργασία μεταξύ των συμβαλλομένων μερών σε όλους τους τομείς, να συμβάλει στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη του Μαρόκου και να ευνοήσει την ενίσχυση των σχέσεων των δύο μερών. Με τον τίτλο Ι ρυθμίζονται τα της οικονομικής, τεχνικής και χρηματοδοτικής συνεργασίας, με τον τίτλο ΙΙ η συνεργασία στον τομέα των εμπορικών συναλλαγών και με τον τίτλο ΙΙΙ η συνεργασία στον κοινωνικό τομέα.

13 Το άρθρο 41 ανήκει στον τίτλο ΙΙΙ που αφορά τη συνεργασία στον τομέα του εργατικού δυναμικού και προβλέπει στην παράγραφο 1 ότι, με την επιφύλαξη των διατάξεων των επομένων παραγράφων που αφορούν τον συνυπολογισμό των περιόδων ασφαλίσεως, απασχολήσεως ή κατοικίας που συμπληρώνονται στα διάφορα κράτη μέλη, τα οικογενειακά επιδόματα για τα μέλη της οικογένειας που κατοικούν εντός της Κοινότητας και τη μεταφορά των συντάξεων προς το Μαρόκο, οι εργαζόμενοι μαροκινής ιθαγένειας, και τα μέλη της οικογένειάς τους που συγκατοικούν με αυτούς απολαύουν, στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, καθεστώτος που χαρακτηρίζεται από την απουσία κάθε διακρίσεως βασιζομένης στην ιθαγένεια σε σχέση με τους υπηκόους των κρατών μελών στα οποία απασχολούνται.

14 Από το όλο πλαίσιο της κυρίας υποθέσεως προκύπτει ότι με τα προδικαστικά ερωτήματα το αιτούν δικαστήριο ερωτά στην ουσίαν αν το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας έχει την έννοια ότι απαγορεύει σε ένα κράτος μέλος να αρνηθεί τη χορήγηση του επιδόματος ατόμου με ειδικές ανάγκες που προβλέπει η νομοθεσία του υπέρ των ημεδαπών, οι οποίοι κατοικούν στο κράτος αυτό τουλάχιστον από πενταετίας, σε μαροκινό υπήκοο ο οποίος περιήλθε σε ανικανότητα προς εργασία λόγω εργατικού ατυχήματος που υπέστη στο κράτος αυτό και ο οποίος κατοικεί εκεί από διάστημα άνω των πέντε ετών, με την αιτιολογία ότι ο ενδιαφερόμενος έχει τη μαροκινή ιθαγένεια.

15 Για να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό πρέπει να εξεταστεί, πρώτον, αν τα άτομα μπορούν να επικαλεστούν απευθείας το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας ενώπιον εθνικού δικαστηρίου και, δεύτερον, αν η διάταξη αυτή καλύπτει την περίπτωση του μαροκινού διακινουμένου εργαζομένου ο οποίος ζητεί, στο κράτος μέλος όπου υπέστη εργατικό ατύχημα και όπου κατοικεί επί διάστημα μεγαλύτερο των πέντε ετών, τη χορήγηση του επιδίκου στην κύρια υπόθεση επιδόματος.

Ως προς το άμεσο αποτέλεσμα του άρθρου 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας

16 Επί του ζητήματος αυτού το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει με την προαναφερθείσα απόφαση Kziber ότι το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας που θεσπίζει σαφώς και ανεπιφυλάκτως την απαγόρευση επιβολής διακρίσεων λόγω ιθαγενείας εις βάρος των μαροκινών εργαζομένων και των μελών των οικογενειών τους που κατοικούν μαζί τους, όσον αφορά την κοινωνική ασφάλιση, επιβάλλει σαφή και συγκεκριμένη υποχρέωση, της οποίας η εκτέλεση ή τα αποτελέσματα δεν εξαρτώνται από καμιά μεταγενέστερη πράξη για οποιοδήποτε ζήτημα εκτός των ζητημάτων που ρυθμίζονται στις παραγράφους 2, 3 και 4 του άρθρου αυτού. Με την απόφαση εκείνη το Δικαστήριο προσέθεσε ότι ο στόχος της συμφωνίας που, συνίσταται στο να προαγάγει τη συνεργασία μεταξύ των συμβαλλομένων μερών σε όλους τους τομείς και ιδίως στον τομέα του εργατικού δυναμικού, επιβεβαιώνει ότι η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων που θεσπίζει το άρθρο 41, παράγραφος 1, είναι ικανή να διέπει απευθείας τη νομική κατάσταση των ιδιωτών.

17 Το Δικαστήριο κατέληξε στην κρίση (σκέψη 23) ότι από το άρθρο 41, παράγραφος 1, καθώς και από το αντικείμενο και τη φύση της συμφωνίας στην οποία εντάσσεται το άρθρο αυτό προκύπτει ότι η διάταξη αυτή μπορεί να έχει απευθείας εφαρμογή.

18 Δεδομένου ότι η Κυβέρνηση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας ζήτησε ρητά από το Δικαστήριο να αναθεωρήσει τη νομολογία αυτή, πρέπει να σημειωθεί, όπως παρατήρησε ο γενικός εισαγγελέας στις παραγράφους 6 και 7 των προτάσεών του, ότι οι παρατηρήσεις που διατυπώθηκαν στην υπό κρίση υπόθεση δεν περιέχουν κανένα νέο στοιχείο ικανό να ωθήσει το Δικαστήριο να αναθεωρήσει την κρίση που διατύπωσε με την προαναφερθείσα απόφαση Kziber.Kziber.

19 Συνεπώς, το άμεσο αποτέλεσμα που έχει το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας σημαίνει ότι τα άτομα που εμπίπτουν στη διάταξη αυτή έχουν το δικαίωμα να την επικαλεστούν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.

Ως προς το περιεχόμενο του άρθρου 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας

20 Για να προσδιοριστεί το περιεχόμενο της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων που θεσπίζει το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας, πρέπει να ερευνηθεί αφενός αν ένα άτομο, όπως ο ενάγων ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, είναι εργαζόμενος κατά την έννοια του άρθρου αυτού και αφετέρου αν ένα επίδομα ατόμου με ειδικές ανάγκες, όπως το επίδικο στην κύρια δίκη, εμπίπτει στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως κατά την έννοια της διατάξεως αυτής.

21 'Οσον αφορά, πρώτον, την κατά το άρθρο 41, παράγραφος 1, έννοια του εργαζομένου, όπως χρησιμοποιείται στη συμφωνία, από την προαναφερθείσα απόφαση Kziber (σκέψη 27) προκύπτει ότι αυτή καλύπτει τόσο τους εν ενεργεία εργαζομένους όσο και εκείνους οι οποίοι έχουν αποχωρήσει από την αγορά εργασίας μετά τη συμπλήρωση της ηλικίας που απαιτείται για τη χορήγηση συντάξεως γήρατος ή μετά την επέλευση ενός των κινδύνων που δικαιολογούν τη χορήγηση παροχών δυνάμει άλλων κλάδων της κοινωνικής ασφαλίσεως.

22 Πράγματι, οι παράγραφοι 2 και 4 του άρθρου 41 της συμφωνίας αναφέρονται ρητά, όσον αφορά τον συνυπολογισμό και τη δυνατότητα μεταφοράς των παροχών στο Μαρόκο, σε συστήματα όπως αυτά των συντάξεων γήρατος ή αναπηρίας που καταβάλλονται σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος.

23 Επομένως, ο όρος εργαζόμενος κατά την έννοια του άρθρου 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας καλύπτει τον Μαροκινό υπήκοο που, όπως ο ενάγων ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, κατέστη ανίκανος προς εργασία κατόπιν εργατικού ατυχήματος που υπέστη στο κράτος μέλος όπου κατοικεί επί διάστημα μεγαλύτερο των πέντε ετών και ο οποίος ζητεί τη χορήγηση επιδόματος ατόμου με ειδικές ανάγκες.

24 Εξάλλου, δεύτερον, από την προαναφερθείσα απόφαση Kziber (σκέψη 25) προκύπτει ότι η έννοια της κοινωνικής ασφαλίσεως του άρθρου 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας πρέπει να θεωρηθεί ότι στοιχεί στην ταυτόσημη έννοια της κοινωνικής ασφαλίσεως του κανονισμού 1408/71.

25 Καίτοι δε ο κανονισμός 1408/71, πριν τροποποιηθεί με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 1247/92 του Συμβουλίου, της 30ής Απριλίου 1992 (ΕΕ L 136, σ. 1), δεν ανέφερε ειδικά μεταξύ των τομέων κοινωνικής ασφαλίσεως στους οποίους εφαρμόζεται τις παροχές που σκοπούν την προστασία των ατόμων με ειδικές ανάγκες, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου (βλ. αρχικά την απόφαση της 28ης Μαΐου 1974 187/73, Callemeyn, Rec. 1974, σ. 553, σκέψη 15, και, τελευταία, την απόφαση της 27ης Μαΐου 1993, C-310/91, Schmid, Συλλογή 1993, σ. Ι-3011, σκέψη 10), τα επιδόματα ατόμου με ειδικές ανάγκες εμπίπτουν στο καθ' ύλην πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 1408/71 δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο β', που αναφέρει ρητά τις "παροχές αναπηρίας".

26 Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει (βλ. ιδίως απόφαση της 20ής Ιουνίου 1991, C-356/89, Newton, Συλλογή 1991, σ. Ι-3017, σκέψη 14) ότι μια εθνική νομοθετική ρύθμιση περί επιδόματος ατόμου με ειδικές ανάγκες επιτελεί στην πραγματικότητα διπλή λειτουργία, σκοπεί δηλαδή αφενός να εξασφαλίσει ένα ελάχιστο εισόδημα σε άτομα με ειδικές ανάγκες που βρίσκονται εντελώς εκτός του συστήματος κοινωνικής ασφαλίσεως και αφετέρου να παράσχει ένα συμπληρωματικό εισόδημα στους δικαιούχους παροχών κοινωνικής ασφαλίσεως που πάσχουν από μόνιμη ανικανότητα προς εργασία.

27 Επομένως, το Δικαστήριο κατέληξε στην κρίση (προαναφερθείσα απόφαση Newton, σκέψη 15) ότι, όσον αφορά τον μισθωτό ή τον μη μισθωτό ο οποίος καλύπτεται ήδη λόγω προηγουμένης επαγγελματικής δραστηριότητας από το σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως του κράτους της νομοθεσίας του οποίου γίνεται επίκληση, η νομοθεσία αυτή πρέπει να θεωρηθεί ότι υπάγεται στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως κατά την έννοια του άρθρου 51 της Συνθήκης και της κανονιστικής ρυθμίσεως που θεσπίστηκε για την εφαρμογή του, καίτοι θα μπορούσε να μη χαρακτηριστεί κατ' αυτόν τον τρόπο σε σχέση με άλλες κατηγορίες δικαιούχων.

28 Αφού, σύμφωνα με την προαναφερθείσα απόφαση Kziber, η έννοια της κοινωνικής ασφαλίσεως του άρθρου 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας δεν μπορεί να έχει διαφορετικό περιεχόμενο από αυτό που έχει η ίδια έννοια στο πλαίσιο του κανονισμού 1408/71, τα επιδόματα ατόμου με ειδικές ανάγκες, όπως τα επίδικα στην κύρια δίκη, εμπίπτουν στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου της συμφωνίας.

29 Κατόπιν όλων των προεκτεθέντων, στο ερώτημα του tribunal du travail των Βρυξελλών πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας έχει την έννοια ότι απαγορεύει σ' ένα κράτος μέλος να αρνηθεί τη χορήγηση του επιδόματος ατόμου με ειδικές ανάγκες, που προβλέπει η νομοθεσία του υπέρ των ημεδαπών οι οποίοι κατοικούν στο κράτος αυτό τουλάχιστον από πενταετίας, σε μαροκινό υπήκοο, ο οποίος είναι ανίκανος προς εργασία λόγω εργατικού ατυχήματος το οποίο υπέστη στο κράτος αυτό και ο οποίος κατοικεί στο έδαφος αυτού του κράτους επί διάστημα μεγαλύτερο των πέντε ετών, με την αιτιολογία ότι ο ενδιαφερόμενος έχει τη μαροκινή ιθαγένεια.

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Επί των δικαστικών εξόδων

30 Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Γερμανική, η Βελγική και η Γαλλική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Διατακτικό

Για τους λόγους αυτούς,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ,

κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε το tribunal du travail de Bruxelles, με απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 1993, αποφαίνεται:

Tο άρθρο 41, παράγραφος 1, της συμφωνίας έχει την έννοια ότι απαγορεύει σ' ένα κράτος μέλος να αρνηθεί τη χορήγηση του επιδόματος ατόμου με ειδικές ανάγκες, που προβλέπει η νομοθεσία του υπέρ των ημεδαπών οι οποίοι κατοικούν στο κράτος αυτό τουλάχιστον από πενταετίας, σε μαροκινό υπήκοο, ο οποίος είναι ανίκανος προς εργασία λόγω εργατικού ατυχήματος το οποίο υπέστη στο κράτος αυτό και ο οποίος κατοικεί στο έδαφος αυτού του κράτους επί διάστημα

μεγαλύτερο των πέντε ετών, με την αιτιολογία ότι ο ενδιαφερόμενος έχει τη μαροκινή ιθαγένεια.