ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

ELEANOR SHARPSTON

της 21ης Δεκεμβρίου 2016 ( 1 )

Διαδικασία για την έκδοση γνωμοδοτήσεως 2/15

κατόπιν αιτήσεως της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

«Αίτηση γνωμοδοτήσεως δυνάμει του άρθρου 218, παράγραφος 11, ΣΛΕΕ — Σύναψη της Συμφωνίας Ελεύθερων Συναλλαγών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Δημοκρατίας της Σινγκαπούρης — Κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών»

Περιεχόμενα

1. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητεί σύμφωνα με το άρθρο 218, παράγραφος 11, ΣΛΕΕ από το Δικαστήριο να εκδώσει γνωμοδότηση σχετικά με την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών, όσον αφορά τη σύναψη της σχεδιαζόμενης συμφωνίας ελεύθερων συναλλαγών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Δημοκρατίας της Σινγκαπούρης (στο εξής: ΣΕΣΕΕΣ) ( 2 ). Στο κείμενο της ΣΕΣΕΕΣ που διαπραγματεύθηκε η Επιτροπή προβλέπεται η σύναψη της εν λόγω συμφωνίας ως συμφωνίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Δημοκρατίας της Σινγκαπούρης (στο εξής: Σινγκαπούρη), χωρίς τη συμμετοχή των κρατών μελών. Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο διευκρινίσεις σχετικά με την ορθότητα της εν λόγω προσεγγίσεως.

2. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα για τη σύναψη της ΣΕΣΕΕΣ. Η Επιτροπή προβάλλει ότι το σύνολο σχεδόν των διατάξεων της εν λόγω συμφωνίας εμπίπτουν στην κατ’ άρθρο 207 ΣΛΕΕ αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την κοινή εμπορική πολιτική, η οποία συνιστά αποκλειστική αρμοδιότητα (άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, ΣΛΕΕ), καθώς και ότι η αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη σύναψη άλλων τμημάτων της συμφωνίας εκπορεύεται από νομοθετική πράξη που της παρέχει την εξουσία να προβεί στην εν λόγω ενέργεια (πρώτη βάση αποκλειστικής αρμοδιότητας δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, στο εξής: πρώτη βάση), ή από το γεγονός ότι η σύναψη της ΣΕΣΕΕΣ ενδέχεται να επηρεάσει τους κοινούς κανόνες ή να μεταβάλει την εμβέλειά τους (τρίτη βάση αποκλειστικής αρμοδιότητας του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, στο εξής: τρίτη βάση). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συμφωνεί εν γένει με τις θέσεις της Επιτροπής. Οι λοιποί μετέχοντες στη διαδικασία που υπέβαλαν παρατηρήσεις υποστηρίζουν στο σύνολό τους ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να προβεί μόνη της στη σύναψη της εν λόγω συμφωνίας, επειδή ορισμένα τμήματα της ΣΕΣΕΕΣ εμπίπτουν στις συντρέχουσες αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών ή ακόμη και στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών. Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη πρέπει, ομοίως, να αποτελέσουν συμβαλλόμενα μέρη στη ΣΕΣΕΕΣ.

3. Η ΣΕΣΕΕΣ συγκαταλέγεται στις εμπορικές και επενδυτικές συμφωνίες νέας γενιάς τις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει διαπραγματευθεί ή ως προς τις οποίες βρίσκεται σε διαδικασία διαπραγματεύσεως με εμπορικούς εταίρους από άλλες περιοχές του κόσμου. Η εν λόγω συμφωνία δεν συνιστά «ομοιογενή συμφωνία»: δεν καλύπτει έναν συγκεκριμένο τομέα ή αντικείμενο, ούτε επιδιώκει έναν μόνο σκοπό. Η εν λόγω συμφωνία επιδιώκει, ιδίως, την απελευθέρωση του εμπορίου και των επενδύσεων και εγγυάται ορισμένα πρότυπα προστασίας συμβιβάζοντας οικονομικούς και μη οικονομικούς στόχους. Παρά το γεγονός ότι βασίζεται σε ισχύοντες κανόνες των συμφωνιών του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (στο εξής: ΠΟΕ) ( 3 ), η ΣΕΣΕΕΣ επεκτείνει τους εν λόγω κανόνες καλύπτοντας ζητήματα που δεν καλύπτονται (ακόμη) από τις εν λόγω συμφωνίες.

4. Προκειμένου να διαπιστωθεί εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να προβεί στη σύναψη της ΣΕΣΕΕΣ χωρίς τα κράτη μέλη, πρέπει πρώτα να καταστούν σαφή τα ζητήματα που καλύπτονται από την εν λόγω συμφωνία καθώς και οι επιδιωκόμενοι από αυτήν στόχοι ( 4 ). Αυτό θα χρησιμεύσει στη συνέχεια ως βάση για την εφαρμογή των διάφορων κανόνων της Συνθήκης περί απονομής αρμοδιοτήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση και περί της φύσεως των εν λόγω αρμοδιοτήτων. Για τον σκοπό αυτό, πρέπει να εφαρμοστούν οι κανόνες του άρθρου 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (περί ρητής αποκλειστικής αρμοδιότητας) πριν από την εφαρμογή εκείνων του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ (περί σιωπηρής αποκλειστικής αρμοδιότητας ( 5 )) και, εφόσον είναι αναγκαίο, εκείνων του άρθρου 4 ΣΛΕΕ (περί συντρέχουσας αρμοδιότητας).

Η ΣΕΣΕΕΣ

5. Τον Δεκέμβριο του 2006 η Επιτροπή υπέβαλε στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης σύσταση προκειμένου να την εξουσιοδοτήσει για τη διαπραγμάτευση συμφωνίας ελεύθερων συναλλαγών με χώρες του Συνδέσμου Κρατών Νοτιοανατολικής Ασίας (στο εξής: ASEAN) εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των κρατών μελών. Τον Απρίλιο του 2007 το Συμβούλιο εξουσιοδότησε την Επιτροπή να αρχίσει τις διαπραγματεύσεις. Οι διαπραγματεύσεις σχετικά με τη σύναψη διαπεριφερειακής συμφωνίας αποδείχθηκαν δυσχερείς και, ως εκ τούτου, ανεστάλησαν. Στη συνέχεια η Επιτροπή πρότεινε την επιδίωξη διμερών συμφωνιών ελεύθερων συναλλαγών με ενδιαφερόμενες χώρες της ASEAN, αρχής γενομένης με τη Σινγκαπούρη. Τον Δεκέμβριο του 2009 το Συμβούλιο, βασιζόμενο στις οδηγίες διαπραγματεύσεως που είχε εκδώσει για τις διαπραγματεύσεις με την ASEAN, εξουσιοδότησε την Επιτροπή να διαπραγματευθεί τη σύναψη εμπορικής συμφωνίας με τη Σινγκαπούρη. Οι εν λόγω διαπραγματεύσεις ξεκίνησαν τον Μάρτιο του 2010. Τον Σεπτέμβριο του 2011 το Συμβούλιο τροποποίησε τις οδηγίες διαπραγματεύσεως ούτως ώστε στον κατάλογο των καλυπτόμενων θεμάτων να συμπεριληφθούν οι επενδύσεις. Στο πλαίσιο αυτό, το Συμβούλιο δήλωσε ότι στόχος ήταν το σχετικό με τις επενδύσεις κεφάλαιο της συμφωνίας να καλύπτει τομείς που εμπίπτουν στη συντρέχουσα αρμοδιότητα, όπως οι επενδύσεις χαρτοφυλακίου ( 6 ), η επίλυση των διαφορών καθώς και η κυριότητα και η απαλλοτρίωση.

6. Στις 20 Σεπτεμβρίου 2013 η Ευρωπαϊκή Ένωση (ενεργούσα διά της Επιτροπής) και η Σινγκαπούρη μονογράφησαν το κείμενο της ΣΕΣΕΕΣ (με την έννοια ότι το αποδέχθηκαν ως το οριστικό κείμενο), εξαιρουμένου του κεφαλαίου για τις επενδύσεις. Το κείμενο δημοσιοποιήθηκε αυθημερόν.

7. Όταν κατέστη σαφές ότι στο κείμενο αυτό προβλεπόταν η υπογραφή και η σύναψη της ΣΕΣΕΕΣ από την Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς συμμετοχή των κρατών μελών, η επιτροπή εμπορικής πολιτικής (επιτροπή που ορίσθηκε από το Συμβούλιο δυνάμει του άρθρου 207, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ) παρέπεμψε τον Φεβρουάριο του 2014 το ζήτημα στην Επιτροπή Μονίμων Αντιπροσώπων (στο εξής: ΕΜΑ). Η επιτροπή εμπορικής πολιτικής κάλεσε την ΕΜΑ να επιβεβαιώσει τη διαδικασία για την υπογραφή και τη σύναψη της ΣΕΣΕΕΣ και της ζήτησε να καλέσει την Επιτροπή, με την ιδιότητα του διαπραγματευτή εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών, να προσαρμόσει το κείμενο στον μικτό χαρακτήρα των συμφωνιών αυτού του είδους. Η ΕΜΑ επισήμανε ότι υπήρχε σαφής σύμπνοια μεταξύ των αντιπροσωπειών, οι οποίες εκτιμούσαν ότι η ΣΕΣΕΕΣ έπρεπε να υπογραφεί και να συναφθεί ως μικτή συμφωνία, με την έννοια ότι τόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και τα κράτη μέλη θα έπρεπε να αποτελούν συμβαλλόμενα μέρη αυτής.

8. Οι διαπραγματεύσεις σχετικά με το κεφάλαιο για τις επενδύσεις ολοκληρώθηκαν τον Οκτώβριο του 2014. Τον Ιούνιο του 2015 η Επιτροπή απέστειλε στην επιτροπή εμπορικής πολιτικής το ενοποιημένο κείμενο του κεφαλαίου για τις επενδύσεις και επισήμανε ότι το κείμενο της συμφωνίας στο σύνολό του είχε πλέον μονογραφηθεί.

9. Η ΣΕΣΕΕΣ αποτελείται από προοίμιο, 17 κεφάλαια, ένα πρωτόκολλο και πέντε μνημόνια συμφωνιών.

10. Στο κεφάλαιο ένα («Στόχοι και γενικοί ορισμοί») δηλώνεται ότι οι στόχοι της ΣΕΣΕΕΣ συνίστανται στην εγκαθίδρυση ζώνης ελεύθερων συναλλαγών, σύμφωνα με το άρθρο XXIV της GATT 1994 ( 7 ) και του άρθρου V της GATS ( 8 ) καθώς και στην ελευθέρωση και τη διευκόλυνση του εμπορίου και των επενδύσεων μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών, σύμφωνα με τις διατάξεις της ΣΕΣΕΕΣ.

11. Το κεφάλαιο δύο («Εθνική μεταχείριση και πρόσβαση των αγαθών στην αγορά») ξεκινά επαναβεβαιώνοντας την υποχρέωση των συμβαλλόμενων μερών να παρέχουν εθνική μεταχείριση ( 9 ) σύμφωνα με το άρθρο ΙΙΙ της GATT 1994 (το οποίο με το εν λόγω κεφάλαιο ενσωματώνεται στη ΣΕΣΕΕΣ). Στο ίδιο κεφάλαιο προβλέπονται υποχρεώσεις σχετικά με μη δασμολογικά μέτρα. Ιδιαίτερες διατάξεις ισχύουν ως προς τη δημοσιοποίηση και την ανταλλαγή πληροφοριών, τις κοινοποιήσεις και τις αιτήσεις παροχής πληροφοριών καθώς και ως προς τη διαχείριση των καλυπτόμενων μέτρων.

12. Το κεφάλαιο τρία («Μέτρα αποκατάστασης του εμπορίου») επιβάλλει υποχρεώσεις σχετικές, αφενός, μεν με μέτρα αντιντάμπινγκ και αντισταθμιστικά μέτρα, και, αφετέρου, με δύο ειδών μέτρα διασφαλίσεως (συνολικά μέτρα διασφαλίσεως και διμερή μέτρα διασφαλίσεως).

13. Το κεφάλαιο τέσσερα («Τεχνικά εμπόδια στο εμπόριο») σκοπεί στη διευκόλυνση και την αύξηση των εμπορικών συναλλαγών μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών στον τομέα των εμπορευμάτων, μέσω της παροχής ενός πλαισίου για την πρόληψη, τον εντοπισμό και την άρση περιττών εμποδίων στο εμπόριο εντός του πεδίου εφαρμογή της συμφωνίας ΤΕΕ (η οποία καθίσταται μέρος της ΣΕΣΕΕΣ).

14. Το κεφάλαιο πέντε («Μέτρα υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής προστασίας») σκοπεί α) στην προστασία της ζωής και της υγείας των ανθρώπων, των ζώων και των φυτών στις αντίστοιχες επικράτειες των συμβαλλόμενων μερών, παράλληλα με τη διευκόλυνση του εμπορίου μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών στον τομέα των μέτρων υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής προστασίας (στο εξής: μέτρα ΥΦΠ)· β) στη συνεργασία για την περαιτέρω εφαρμογή της συμφωνίας για την υλοποίηση μέτρων υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής προστασίας (στο εξής: συμφωνία ΥΦΠ)· και γ) στην παροχή μέσων για τη βελτίωση της επικοινωνίας, της συνεργασίας και της επιλύσεως των ζητημάτων που συνδέονται με την εφαρμογή μέτρων ΥΦΠ που επηρεάζουν τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών.

15. Το κεφάλαιο έξι («Διευκόλυνση τελωνειακών διαδικασιών και εμπορικών συναλλαγών») αναγνωρίζει τη σημασία της διευκολύνσεως των τελωνειακών διαδικασιών και των εμπορικών συναλλαγών στο μεταβαλλόμενο παγκόσμιο εμπορικό περιβάλλον καθώς και της ενισχύσεως της συνεργασίας στον εν λόγω τομέα. Το κεφάλαιο αυτό ορίζει τις αρχές επί των οποίων πρέπει να βασίζονται οι τελωνειακές διατάξεις και διαδικασίες των συμβαλλόμενων μερών.

16. Στόχοι του κεφαλαίου 7 («Μη δασμολογικά εμπόδια στο εμπόριο και τις επενδύσεις όσον αφορά την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές») είναι η προώθηση, η ανάπτυξη και η αύξηση της παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες και βιώσιμες μη ορυκτές πηγές (στο εξής: πράσινη ενέργεια), ιδίως μέσω της διευκολύνσεως των εμπορικών συναλλαγών και των επενδύσεων. Το εν λόγω κεφάλαιο καταλαμβάνει τα μέτρα που μπορούν να επηρεάσουν τις εμπορικές συναλλαγές και τις επενδύσεις μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών σε σχέση με την παραγωγή πράσινης ενέργειας, όχι όμως τα προϊόντα από τα οποία παράγεται ενέργεια.

17. Στο κεφάλαιο οκτώ («Υπηρεσίες, Εγκατάσταση και Ηλεκτρονικό Εμπόριο») τα συμβαλλόμενα μέρη επιβεβαιώνουν τις αντίστοιχες δεσμεύσεις τους που απορρέουν από τη Συμφωνία ΠΟΕ ( 10 ). Στο εν λόγω κεφάλαιο ορίζονται οι αναγκαίες ρυθμίσεις για τη σταδιακή αμοιβαία ελευθέρωση των συναλλαγών στον τομέα των υπηρεσιών, δηλαδή τη διασυνοριακή παροχή υπηρεσιών από το έδαφος ενός συμβαλλόμενου μέρους στο έδαφος του άλλου συμβαλλόμενου μέρους και στο έδαφος του ενός συμβαλλόμενου μέρους για χρήση της υπηρεσίας στο έδαφος του άλλου συμβαλλόμενου μέρους, καθώς και την εγκατάσταση και την προσωρινή παρουσία φυσικών προσώπων για επιχειρηματικούς σκοπούς. Το κεφάλαιο αυτό πραγματεύεται χωριστά το ηλεκτρονικό εμπόριο. Επίσης περιέχει διατάξεις σχετικές με τους εγχώριους κανονισμούς για τις υπηρεσίες πληροφορικής, τις ταχυδρομικές υπηρεσίες, τις τηλεπικοινωνιακές υπηρεσίες, τις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και τις υπηρεσίες διεθνών θαλάσσιων μεταφορών.

18. Το κεφάλαιο εννέα («Επενδύσεις») αποτελείται από δύο μέρη.

19. Το τμήμα Α περιέχει τις ουσιαστικές διατάξεις για την προστασία των επενδύσεων. Για τους σκοπούς του εν λόγω κεφαλαίου ως «επένδυση» νοείται «κάθε στοιχείο ενεργητικού που έχει τα χαρακτηριστικά μιας επένδυσης, στα οποία συμπεριλαμβάνονται χαρακτηριστικά όπως η δέσμευση κεφαλαίων ή άλλων πόρων, η προσδοκία κέρδους ή ωφέλειας, η ανάληψη κινδύνου ή η καθορισμένη διάρκεια». Οι κύριες απαιτήσεις αφορούν την εθνική μεταχείριση, τη θεμιτή και δίκαιη μεταχείριση και την πλήρη προστασία και ασφάλεια, καθώς και την αποζημίωση γα απώλειες εξαιτίας πολέμου ή άλλης ένοπλης συρράξεως, επαναστάσεως, καταστάσεως εθνικής έκτακτης ανάγκης, εξεγέρσεως, στάσεως ή ταραχών στο έδαφος του άλλου συμβαλλόμενου μέρους. Στο τμήμα Α προβλέπεται επίσης ότι κανένα συμβαλλόμενο μέρος δεν μπορεί να προβεί, άμεσα ή έμμεσα, σε εθνικοποίηση, απαλλοτρίωση ή λήψη μέτρων αποτελέσματος ισοδύναμου με εθνικοποίηση ή απαλλοτρίωση των επενδύσεων που έχουν πραγματοποιήσει επενδυτές του άλλου συμβαλλόμενου μέρους που καλύπτονται από το εν λόγω τμήμα, εκτός αν πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Επιπροσθέτως, κάθε συμβαλλόμενο μέρος οφείλει να επιτρέπει την πραγματοποίηση όλων των μεταβιβάσεων που σχετίζονται με καλυπτόμενη από το κεφάλαιο εννέα επένδυση σε ελεύθερα μετατρέψιμο νόμισμα χωρίς περιορισμό ή καθυστέρηση. Κατά την έναρξη ισχύος της ΣΕΣΕΕΣ παύουν να ισχύουν οι συμφωνίες μεταξύ κρατών μελών της Ένωσης και της Σινγκαπούρης που αναφέρονται στο παράρτημα 9-Δ, οι οποίες αντικαθίστανται από τη ΣΕΣΕΕΣ.

20. Με το τμήμα Β καθιερώνεται μηχανισμός «Επίλυση[ς] διαφορών μεταξύ επενδυτών και κράτους» (στο εξής: ΕΔΕΚ). Ο εν λόγω μηχανισμός, ο οποίος μπορεί να προβλέπει προσφυγή στη διαιτησία, εφαρμόζεται σε διαφορά μεταξύ προσφεύγοντος ενός συμβαλλόμενου μέρους και του άλλου συμβαλλόμενου μέρους, σχετική με μεταχείριση (συμπεριλαμβανομένης της παραλείψεως) εκ μέρους του τελευταίου συμβαλλόμενου μέρους η οποία φαίνεται να αντιβαίνει στις διατάξεις του τμήματος Α και να προκαλεί απώλεια ή ζημία στον προσφεύγοντα ή στην τοπικά εγκατεστημένη εταιρεία του. Σε χωριστή διάταξη προβλέπεται ότι κατ’ αρχήν κανένα συμβαλλόμενο μέρος δεν παρέχει διπλωματική προστασία, ούτε εγείρει απαίτηση σε διεθνές επίπεδο, όσον αφορά διαφορά την οποία ένας από τους επενδυτές του και το άλλο συμβαλλόμενο μέρος έχουν συμφωνήσει να υποβάλουν ή έχουν υποβάλει σε διαιτησία βάσει του τμήματος Β του κεφαλαίου εννέα.

21. Το κεφάλαιο δέκα («Δημόσιες Συμβάσεις») εφαρμόζεται σε κάθε μέτρο που αφορά καλυπτόμενη από τη συμφωνία σύμβαση, δηλαδή, διαδικασία συνάψεως συμβάσεως που διενεργείται από κάποιον από τους προσδιοριζόμενους φορείς, για σύμβαση η αξία της οποίας υπερβαίνει συγκεκριμένο όριο.

22. Στο κεφάλαιο ένδεκα («Διανοητική ιδιοκτησία») προβλέπονται δικαιώματα και υποχρεώσεις σε σχέση με επτά κατηγορίες δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας που επίσης καλύπτονται από τη Συμφωνία TRIPS και μία κατηγορία που δεν καλύπτεται από την εν λόγω συμφωνία, ήτοι τα δικαιώματα επί φυτικών ποικιλιών. Η διάρθρωση του εν λόγω τμήματος ακολουθεί εκείνη της συμφωνίας TRIPS: κάθε υποτμήμα πραγματεύεται ένα δικαίωμα διανοητικής ιδιοκτησίας που καλύπτεται από τη ΣΕΣΕΕΣ, ενώ επίσης ενσωματώνονται δικαιώματα και υποχρεώσεις που προβλέπονται σε άλλες πολυμερείς συμβάσεις (ορισμένες εκ των οποίων αποτελούν μέρος της συμφωνίας TRIPS ενώ άλλες όχι).

23. Το κεφάλαιο δώδεκα («Ανταγωνισμός και συναφή θέματα») επικεντρώνεται στη σημασία του ελεύθερου και ανόθευτου ανταγωνισμού στις εμπορικές συναλλαγές των συμβαλλόμενων μερών. Στο εν λόγω κεφάλαιο τίθενται αρχές που αφορούν την αντιμονοπωλιακή πολιτική και τις συγχωνεύσεις, τις δημόσιες επιχειρήσεις, τις επιχειρήσεις στις οποίες έχουν παραχωρηθεί ειδικά ή αποκλειστικά δικαιώματα και κρατικά μονοπώλια καθώς και τις επιδοτήσεις.

24. Το κεφάλαιο δεκατρία («Εμπόριο και αειφόρος ανάπτυξη») αφορά τη δέσμευση των συμβαλλόμενων μερών για την ανάπτυξη και την προώθηση του διεθνούς εμπορίου και των διμερών εμπορικών και οικονομικών τους σχέσεων κατά τρόπον ώστε να συμβάλλουν στην αειφόρο ανάπτυξη. Κάθε συμβαλλόμενο μέρος αναλαμβάνει τη δέσμευση να θεσπίζει δικά του επίπεδα προστασίας του περιβάλλοντος και της εργασίας, καθώς και να εγκρίνει ή να τροποποιεί αναλόγως τους σχετικούς νόμους και πολιτικές του, σύμφωνα με τις αρχές των διεθνώς αναγνωρισμένων προτύπων ή συμφωνιών στις οποίες είναι συμβαλλόμενο μέρος. Το κεφάλαιο επιβάλλει χωριστές υποχρεώσεις ως προς το εμπόριο ξυλείας και προϊόντων ξυλείας καθώς και ως προς το εμπόριο προϊόντων αλιείας, ενώ περιέχει ειδικές διατάξεις για την επίλυση των διαφορών.

25. Το κεφάλαιο δεκατέσσερα («Διαφάνεια») προβλέπει υποχρεώσεις με τις οποίες επιδιώκεται ένα διαφανές και προβλέψιμο ρυθμιστικό πλαίσιο για τις επιχειρήσεις, ενώ παρέχει διευκρινίσεις και βελτιωμένες ρυθμίσεις για τη διαφάνεια, τις διαβουλεύσεις και την καλύτερη διαχείριση των μέτρων γενικής εφαρμογής. Οι εν λόγω υποχρεώσεις ισχύουν κατ’ αρχήν σε συνδυασμό με ειδικότερους κανόνες που περιέχονται σε άλλα κεφάλαια της ΣΕΣΕΕΣ.

26. Στο κεφάλαιο δεκαπέντε («Επίλυση διαφορών») προβλέπονται οι γενικοί κανόνες που διέπουν την πρόληψη και την επίλυση τυχόν διαφορών μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών ως προς την ερμηνεία και την εφαρμογή της ΣΕΣΕΕΣ με σκοπό την επίτευξη αμοιβαία αποδεκτής λύσεως, όπου αυτό είναι δυνατόν. Η εν λόγω διαδικασία επιλύσεως διαφορών περιλαμβάνει τα ακόλουθα επιμέρους στάδια: το αίτημα για διαβουλεύσεις, (το αίτημα για) τη σύσταση ειδικής ομάδας διαιτησίας, την έκδοση ενδιάμεσης εκθέσεως και την έκδοση της τελικής αποφάσεως. Άλλες διατάξεις ρυθμίζουν τις διαδικασίες εφαρμογής και τα μέτρα αποκαταστάσεως για την επίτευξη της συμμορφώσεως.

27. Το κεφάλαιο δεκαέξι («Μηχανισμός διαμεσολάβησης») καθιερώνει μηχανισμό διαμεσολαβήσεως που σκοπεί στην εξεύρεση αμοιβαία αποδεκτής λύσεως μέσα από μια ολοκληρωμένη και ταχεία διαδικασία με τη βοήθεια διαμεσολαβητή. Το εν λόγω κεφάλαιο εφαρμόζεται σε κάθε μέτρο που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της ΣΕΣΕΕΣ και το οποίο επηρεάζει αρνητικά το εμπόριο ή τις επενδύσεις μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών, εκτός αν προβλέπεται διαφορετικά.

28. Το κεφάλαιο 17 («Θεσμικές, γενικές και τελικές διατάξεις») περιλαμβάνει τρεις κατηγορίες διατάξεων. Η πρώτη κατηγορία καθιερώνει θεσμική διάρθρωση συνιστάμενη σε διάφορες επιτροπές στο πλαίσιο των οποίων τα συμβαλλόμενα μέρη πρέπει να πραγματοποιούν συναντήσεις για να επιβλέπουν και να διευκολύνουν την υλοποίηση και την εφαρμογή της ΣΕΣΕΕΣ. Η δεύτερη κατηγορία αφορά τη λήψη αποφάσεων, τις τροποποιήσεις, την έναρξη ισχύος, το άμεσο αποτέλεσμα, την προσχώρηση, την εδαφική εφαρμογή της ΣΕΣΕΕΣ, τα διάφορα παραρτήματα και λοιπά κείμενα που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ΣΕΣΕΕΣ καθώς και τις αυθεντικές γλωσσικές εκδόσεις του κειμένου της ΣΕΣΕΕΣ. Η τρίτη κατηγορία αφορά ουσιαστικά ζητήματα, μεταξύ των οποίων τη φορολογία, τις τρέχουσες συναλλαγές και τις κινήσεις κεφαλαίων, τα κρατικά επενδυτικά ταμεία, τους περιορισμούς για τη διασφάλιση του ισοζυγίου πληρωμών καθώς και τις εξαιρέσεις για λόγους ασφάλειας.

29. Στο κείμενο των κεφαλαίων της ΣΕΣΕΕΣ προσαρτώνται πρωτόκολλο σχετικό με τους κανόνες που διέπουν την προέλευση, μνημόνια συμφωνιών σε σχέση με το άρθρο 17.6 (φορολογία), την αμοιβή των διαιτητών, πρόσθετες διατάξεις σχετικές με τελωνειακές διαδικασίες, την αμοιβαία αναγνώριση προγραμμάτων εξουσιοδοτημένων οικονομικών φορέων και τους συγκεκριμένους περιορισμούς χώρου ή προσβάσεως στους φυσικούς πόρους για τη Σινγκαπούρη.

30. Το παράρτημα των παρουσών προτάσεων περιλαμβάνει λεπτομερέστερη σύνοψη της ΣΕΣΕΕΣ. Σκοπός του εν λόγω παραρτήματος δεν είναι η εν συντομία υπόμνηση κάθε πτυχής της ΣΕΣΕΕΣ, αλλά περισσότερο η συνοπτική παράθεση των κύριων σημείων που είναι κρίσιμα για τις παρούσες προτάσεις. Η περιγραφή της αιτήσεως, οι παρατηρήσεις των μετεχόντων στη διαδικασία καθώς και η δική μου ανάλυση της αιτήσεως πρέπει να αναγιγνώσκονται σε συνδυασμό με το εν λόγω παράρτημα.

Το δίκαιο της Ένωσης

Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση

31. Το άρθρο 5 ΣΕΕ καθιερώνει την αρχή της δοτής αρμοδιότητας, σύμφωνα με την οποία οι αρμοδιότητες που δεν απονέμονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση με τις Συνθήκες ανήκουν στα κράτη μέλη ( 11 ). Το άρθρο 5, παράγραφος 2, ΣΕΕ ορίζει ότι «[…] η Ένωση ενεργεί μόνον εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων που της απονέμουν τα κράτη μέλη με τις Συνθήκες για την επίτευξη των στόχων που οι Συνθήκες αυτές ορίζουν» και ότι «[κ]άθε αρμοδιότητα η οποία δεν απονέμεται στην Ένωση με τις Συνθήκες ανήκει στα κράτη μέλη».

32. Το άρθρο 21, παράγραφος 2, ΣΕΕ αναφέρεται στις αρχές που τηρεί και τους στόχους που επιδιώκει η Ευρωπαϊκή Ένωση κατά τον καθορισμό και την εφαρμογή κοινών πολιτικών και δράσεων. Οι ίδιες αρχές και στόχοι ισχύουν και κατά τη διαμόρφωση και εφαρμογή της εξωτερικής δράσεως της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και των εξωτερικών πτυχών των άλλων πολιτικών της (άρθρο 21, παράγραφος 3, ΣΕΕ). Οι εν λόγω στόχοι περιλαμβάνουν «την προώθηση της ενσωμάτωσης όλων των χωρών στην παγκόσμια οικονομία, μεταξύ άλλων και μέσω της προοδευτικής κατάργησης των περιορισμών του διεθνούς εμπορίου» (άρθρο 21, παράγραφος 2, στοιχείο εʹ, ΣΕΕ) καθώς και «τη συμβολή στην ανάπτυξη διεθνών μέτρων για τη διαφύλαξη και τη βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος και την αειφόρο διαχείριση των παγκόσμιων φυσικών πόρων, με στόχο τη διασφάλιση της αειφόρου ανάπτυξης» (άρθρο 21, παράγραφος 2, στοιχείο στʹ, ΣΕΕ).

Η Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

33. Το άρθρο 2 ΣΛΕΕ ορίζει, συγκεκριμένα, τα εξής: «1. Όταν οι Συνθήκες απονέμουν στην Ένωση αποκλειστική αρμοδιότητα σε συγκεκριμένο τομέα, μόνον η Ένωση δύναται να νομοθετεί και να εκδίδει νομικά δεσμευτικές πράξεις, ενώ τα κράτη μέλη έχουν την εν λόγω δυνατότητα μόνον εάν εξουσιοδοτούνται προς τούτο από την Ένωση ή μόνο για να εφαρμόσουν τις πράξεις της Ένωσης. 2. Όταν οι Συνθήκες απονέμουν στην Ένωση συντρέχουσα αρμοδιότητα με τα κράτη μέλη σε συγκεκριμένο τομέα, η Ένωση και τα κράτη μέλη δύνανται να νομοθετούν και να εκδίδουν νομικά δεσμευτικές πράξεις στον τομέα αυτό. Τα κράτη μέλη ασκούν τις αρμοδιότητές τους κατά το μέτρο που η Ένωση δεν έχει ασκήσει τη δική της [ ( 12 ) ]. Τα κράτη μέλη ασκούν εκ νέου τις αρμοδιότητές τους κατά το μέτρο που η Ένωση αποφάσισε να παύσει να ασκεί τη δική της. […]»

34. Το άρθρο μόνο του πρωτοκόλλου 25 ( 13 ) σχετικά με την άσκηση των συντρεχουσών αρμοδιοτήτων ορίζει: «Όσον αφορά το άρθρο 2, παράγραφος 2 [ΣΛΕΕ] σχετικά με τις συντρέχουσες αρμοδιότητες, όταν η Ένωση αναλαμβάνει δράση σε συγκεκριμένο τομέα, το πεδίο άσκησης αυτής της αρμοδιότητας καλύπτει μόνο τα στοιχεία που διέπονται από την εν λόγω πράξη της Ένωσης και, συνεπώς, δεν καλύπτει ολόκληρο τον τομέα».

35. Το άρθρο 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ απαριθμεί τους τομείς στους οποίους η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αποκλειστική αρμοδιότητα, στους οποίους περιλαμβάνονται: «α) τελωνειακή ένωση, […] δ) διατήρηση των βιολογικών πόρων της θάλασσας στο πλαίσιο της κοινής αλιευτικής πολιτικής, ε) κοινή εμπορική πολιτική.»

36. Σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επίσης αποκλειστική αρμοδιότητα για τη σύναψη διεθνούς συμφωνίας «[…] όταν η σύναψη αυτή προβλέπεται σε νομοθετική πράξη της Ένωσης [πρώτη βάση] ή είναι απαραίτητη για να μπορέσει η Ένωση να ασκήσει την εσωτερική της αρμοδιότητα [δεύτερη βάση], ή κατά το μέτρο που ενδέχεται να επηρεάσει τους κοινούς κανόνες ή να μεταβάλει την εμβέλειά τους [τρίτη βάση]».

37. Το άρθρο 4 ΣΛΕΕ, το οποίο αφορά τις συντρέχουσες αρμοδιότητες, ορίζει: «1. Η Ένωση έχει συντρέχουσα αρμοδιότητα με τα κράτη μέλη όταν οι Συνθήκες της απονέμουν αρμοδιότητα μη εμπίπτουσα στους τομείς των άρθρων 3 και 6 [ ( 14 ) ]. 2. Οι συντρέχουσες αρμοδιότητες της Ένωσης και των κρατών μελών αφορούν τους εξής κύριους τομείς: α) την εσωτερική αγορά, β) την κοινωνική πολιτική, για τις πτυχές που καθορίζονται στην παρούσα Συνθήκη, […] δ) την γεωργία και την αλιεία, με την εξαίρεση της διατήρησης των βιολογικών πόρων της θάλασσας, ε) το περιβάλλον, […] ζ) τις μεταφορές, […] θ) την ενέργεια, […]».

38. Σύμφωνα με το άρθρο 9 ΣΛΕΕ, το οποίο συγκαταλέγεται στις διατάξεις γενικής εφαρμογής, κατά τον καθορισμό και την εφαρμογή των πολιτικών και των δράσεών της, η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να «[…] συνεκτιμά τις απαιτήσεις που συνδέονται με την προαγωγή υψηλού επιπέδου απασχόλησης [και] με τη διασφάλιση της κατάλληλης κοινωνικής προστασίας […]».

39. Το άρθρο 11 ΣΛΕΕ (που επίσης συγκαταλέγεται στις διατάξεις γενικής εφαρμογής) ορίζει ότι «[ο]ι απαιτήσεις της περιβαλλοντικής προστασίας πρέπει να ενταχθούν στον καθορισμό και την εφαρμογή των πολιτικών και δράσεων της Ένωσης, ιδίως προκειμένου να προωθηθεί η αειφόρος ανάπτυξη».

40. Το πέμπτο μέρος, τίτλος Ι, της ΣΛΕΕ, το οποίο περιλαμβάνει τα άρθρα 205 έως 207 ΣΛΕΕ, περιέχει τις γενικές διατάξεις για την εξωτερική δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

41. Το άρθρο 206 ΣΛΕΕ ορίζει ότι, «[μ]ε τη δημιουργία τελωνειακής ένωσης σύμφωνα με τα άρθρα 28 έως 32, η Ένωση συμβάλλει, για το κοινό συμφέρον, στην αρμονική ανάπτυξη του παγκόσμιου εμπορίου, στην προοδευτική κατάργηση των περιορισμών στις διεθνείς συναλλαγές και στις άμεσες ξένες επενδύσεις, καθώς και στον περιορισμό των τελωνειακών και άλλων φραγμών».

42. Το άρθρο 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ορίζει: «Η κοινή εμπορική πολιτική διαμορφώνεται βάσει ενιαίων αρχών, ιδίως όσον αφορά τις μεταβολές δασμολογικών συντελεστών, τη σύναψη δασμολογικών και εμπορικών συμφωνιών σχετικά με τις ανταλλαγές εμπορευμάτων και υπηρεσιών, και τις εμπορικές πτυχές της διανοητικής ιδιοκτησίας, τις άμεσες ξένες επενδύσεις, την ενοποίηση των μέτρων ελευθέρωσης, την πολιτική των εξαγωγών και τα μέτρα εμπορικής άμυνας, στα οποία περιλαμβάνονται τα μέτρα που λαμβάνονται σε περιπτώσεις ντάμπινγκ και επιδοτήσεων. Η κοινή εμπορική πολιτική ασκείται στο πλαίσιο των αρχών και των στόχων της εξωτερικής δράσης της Ένωσης.»

43. Κατά το άρθρο 207, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, «[η] διαπραγμάτευση και η σύναψη διεθνών συμφωνιών στον τομέα των μεταφορών υπόκεινται στον τίτλο VI του τρίτου μέρους [που περιλαμβάνει τις διατάξεις για την κοινή πολιτική μεταφορών] και στο άρθρο 218».

44. Το άρθρο 207, παράγραφος 6, ΣΛΕΕ ορίζει ότι «[η] άσκηση των αρμοδιοτήτων που απονέμει το παρόν άρθρο στον τομέα της κοινής εμπορικής πολιτικής δεν επηρεάζει την οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών, ούτε συνεπάγεται εναρμόνιση των νομοθετικών ή κανονιστικών διατάξεων των κρατών μελών κατά το μέτρο που οι Συνθήκες αποκλείουν την εναρμόνιση αυτή».

45. Το άρθρο 216 ΣΛΕΕ ορίζει σε ποιες περιπτώσεις μπορεί η Ένωση να συνάπτει διεθνή συμφωνία με μία ή περισσότερες τρίτες χώρες. Κατά το άρθρο 216, παράγραφος 1, η Ένωση μπορεί να συνάψει τέτοια συμφωνία «[…] όταν το προβλέπουν οι Συνθήκες [πρώτη βάση] ή όταν η σύναψη συμφωνίας είναι αναγκαία για την επίτευξη, στο πλαίσιο των πολιτικών της Ένωσης, ενός εκ των στόχων που καθορίζονται από τις Συνθήκες [δεύτερη βάση], ή προβλέπεται σε νομικά δεσμευτική πράξη της Ένωσης [τρίτη βάση] ή ακόμη ενδέχεται να επηρεάσει κοινούς κανόνες ή να μεταβάλει την εμβέλειά τους [τέταρτη βάση]».

46. Το άρθρο 218 ΣΛΕΕ ορίζει τους διαδικαστικούς κανόνες οι οποίοι ρυθμίζουν, μεταξύ άλλων, τη διαπραγμάτευση, την υπογραφή και τη σύναψη διεθνών συμφωνιών: «1. Με την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεων του άρθρου 207, για τη διαπραγμάτευση και τη σύναψη των συμφωνιών μεταξύ της Ένωσης και τρίτων χωρών ή διεθνών οργανισμών ακολουθείται η εξής διαδικασία: 2. Το Συμβούλιο εγκρίνει την έναρξη διαπραγματεύσεων, εκδίδει οδηγίες διαπραγμάτευσης, επιτρέπει την υπογραφή και συνάπτει τις συμφωνίες. 3. Η Επιτροπή […] υποβάλλει συστάσεις στο Συμβούλιο, το οποίο εκδίδει απόφαση που επιτρέπει την έναρξη διαπραγματεύσεων [...] 4. Το Συμβούλιο μπορεί να απευθύνει οδηγίες στον διαπραγματευτή και να ορίζει ειδική επιτροπή, σε διαβούλευση με την οποία πρέπει να διεξάγονται οι διαπραγματεύσεις. 5. Το Συμβούλιο, μετά από πρόταση του διαπραγματευτή, εκδίδει απόφαση που επιτρέπει την υπογραφή της συμφωνίας και, ενδεχομένως, την προσωρινή της εφαρμογή πριν να τεθεί σε ισχύ. 6. Το Συμβούλιο, μετά από πρόταση του διαπραγματευτή, εκδίδει απόφαση για τη σύναψη της συμφωνίας. […] 11. Ένα κράτος μέλος, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο ή η Επιτροπή μπορεί να ζητήσει από το Δικαστήριο να γνωμοδοτήσει εάν η σχεδιαζόμενη συμφωνία είναι συμβατή με τις Συνθήκες. Εάν η γνώμη του Δικαστηρίου είναι αρνητική, η σχεδιαζόμενη συμφωνία μπορεί να τεθεί σε ισχύ μόνο εφόσον τροποποιηθεί, ή εάν αναθεωρηθούν οι Συνθήκες.»

Η αίτηση γνωμοδοτήσεως

47. Με αίτηση της 10ης Ιουλίου 2015 η Επιτροπή ζήτησε από το Δικαστήριο, δυνάμει του άρθρου 218, παράγραφος 11, ΣΛΕΕ, την έκδοση γνωμοδοτήσεως επί του ακόλουθου ερωτήματος: «Διαθέτει η Ένωση την απαιτούμενη αρμοδιότητα να υπογράψει και να συνάψει μόνη της τη [ΣΕΣΕΕΣ]; Ειδικότερα, — ποιες από τις διατάξεις της Συμφωνίας εμπίπτουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Ένωσης; — ποιες από τις διατάξεις της Συμφωνίας εμπίπτουν στις συντρέχουσες αρμοδιότητες της Ένωσης; και — περιλαμβάνει η Συμφωνία διατάξεις οι οποίες εμπίπτουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών;»

48. Επί της αιτήσεως της Επιτροπής υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις το Συμβούλιο, το Κοινοβούλιο και οι κυβερνήσεις όλων των κρατών μελών πλην του Βελγίου, της Κροατίας, της Εσθονίας και της Σουηδίας. Στις 12 και 13 Σεπτεμβρίου 2016 διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση, στην οποία έλαβαν μέρος η Επιτροπή, το Συμβούλιο, το Κοινοβούλιο, καθώς και η Αυστριακή Κυβέρνηση, η Βελγική Κυβέρνηση, η Τσεχική Κυβέρνηση, η Δανική Κυβέρνηση, η Φινλανδική Κυβέρνηση, η Γαλλική Κυβέρνηση, η Γερμανική Κυβέρνηση, η Ελληνική Κυβέρνηση, η Ιρλανδική Κυβέρνηση, η Ιταλική Κυβέρνηση, η Λιθουανική Κυβέρνηση, η Ολλανδική Κυβέρνηση, η Πολωνική Κυβέρνηση, η Ρουμανική Κυβέρνηση, η Σλοβενική Κυβέρνηση και η Ισπανική Κυβέρνηση.

Τα ζητήματα που τίθενται με την υποβληθείσα από την Επιτροπή αίτηση γνωμοδοτήσεως

49. Η αίτηση γνωμοδοτήσεως της Επιτροπής είναι προδήλως παραδεκτή, καθόσον η ΣΕΣΕΕΣ δεν έχει ακόμη συναφθεί και, ως εκ τούτου, αποτελεί «σχεδιαζόμενη» συμφωνία κατά την έννοια του άρθρου 218, παράγραφος 11, ΣΛΕΕ. Κατ’ ουσίαν, η αίτηση αποτελείται από δύο σκέλη.

50. Το πρώτο σκέλος αφορά το ζήτημα αν η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να υπογράψει και να συνάψει τη ΣΕΣΕΕΣ μόνη της, ήτοι χωρίς τη συμμετοχή των κρατών μελών.

51. Με το δεύτερο σκέλος ερωτάται ποιες από τις διατάξεις της ΣΕΣΕΕΣ εμπίπτουν, αντιστοίχως, στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στη συντρέχουσα αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών.

52. Εάν η απάντηση του Δικαστηρίου στο πρώτο σκέλος της αιτήσεως είναι καταφατική, για τον λόγο ότι η ΣΕΣΕΕΣ στο σύνολό της εμπίπτει στην αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (επί τη βάσει είτε του άρθρου 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, είτε του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ), η εξέταση του δεύτερου σκέλους παρέλκει. Στην περίπτωση αυτήν, η ΣΕΣΕΕΣ θα πρέπει να συναφθεί από μόνη την Ευρωπαϊκή Ένωση.

53. Εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα για τη σύναψη της ΣΕΣΕΕΣ, στο σύνολό της, η κατάσταση περιπλέκεται. Εάν η αρμοδιότητα που διαθέτει η Ευρωπαϊκή Ένωση ως προς τη ΣΕΣΕΕΣ είναι εν μέρει αποκλειστική (βάσει του άρθρου 3 ΣΛΕΕ) και εν μέρει συντρέχουσα (βάσει του άρθρου 4 ΣΛΕΕ), τότε ποιος μπορεί (ή πρέπει) να υπογράψει την εν λόγω συμφωνία ( 15 );

54. Στο παρόν στάδιο θεωρώ αναγκαίο να εξηγήσω τον τρόπο κατά τον οποίο αντιλαμβάνομαι τη σχέση μεταξύ των συστημάτων εσωτερικής και εξωτερικής αρμοδιότητας.

55. Τα άρθρα 2 έως 4 ΣΛΕΕ πρέπει να ερμηνεύονται υπό το πρίσμα των άρθρων 4 και 5 ΣΕΕ. Τα εν λόγω άρθρα πρέπει επίσης να ερμηνεύονται λαμβανομένης υπόψη της θέσεώς τους ήδη στην αρχή της ΣΛΕΕ («Μέρος πρώτο – Οι αρχές»· «Τίτλος Ι – Κατηγορίες και τομείς αρμοδιοτήτων της Ένωσης») και με αντιπαραβολή προς όσα ίσχυαν στο παρελθόν, στις προηγούμενες εκδόσεις των Συνθηκών.

56. Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να υπομνησθούν οι προηγούμενες εκδόσεις της νυν ΣΛΕΕ, όπως ίσχυαν μετά τις Συνθήκες του Μάαστριχτ (1992), του Άμστερνταμ (1997) και της Νίκαιας (2001). Ειδικότερα, το άρθρο 3β της Συνθήκης ΕΚ, όπως τροποποιήθηκε από τη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση στο Μάαστριχτ [μετέπειτα άρθρο 5 ΕΚ (Άμστερνταμ και στη συνέχεια Νίκαια)], περιείχε, στις τρεις παραγράφους του, μια ανάλυση των αρμοδιοτήτων η οποία ενσωμάτωνε διαδοχικά τις αρχές της δοτής αρμοδιότητας, της επικουρικότητας και της αναλογικότητας ( 16 ). Κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου, ωστόσο, δεν υπήρχε λεπτομερής κατάλογος αρμοδιοτήτων. Τέτοιος κατάλογος επρόκειτο να εισαχθεί με τη Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης, η οποία δεν τελεσφόρησε· επίσης το περιεχόμενο και τα ουσιώδη στοιχεία των νυν ισχυουσών διατάξεων των άρθρων 2, 3 και 4 ΣΛΕΕ προέρχονται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό απευθείας από το κείμενο του σχεδίου του Συντάγματος και εισήχθησαν με τη Συνθήκη της Λισσαβώνας ( 17 ).

57. Από τις εν λόγω προηγούμενες εκδόσεις καθίσταται σαφές ότι το εισαγωγικό αυτό μέρος της νυν ΣΛΕΕ δεν αφορά εξωτερικές σχέσεις αυτές καθ’ εαυτές. Αφορά το θεμελιώδες, συνταγματικής φύσεως, ζήτημα της διακρίσεως των εξουσιών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών της –την αρχή της δοτής αρμοδιότητας. Οι αρμοδιότητες απονέμονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση κατ’ ουσίαν προκειμένου να έχει αυτή τη δυνατότητα να νομοθετεί σε διάφορους τομείς πολιτικής και οικονομικής δραστηριότητας εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πρόκειται για μια ευρωκεντρική αντίληψη του κόσμου (αντί για «Weltanschauung»). Πρόκειται για την επίτευξη της επιθυμητής ισορροπίας μεταξύ της ενοποιητικής (υπερεθνικής) κεντρικής αρχής που καθιερώνεται με τις Συνθήκες και των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που διατηρούν την κυριαρχία τους («Herren der Verträge»). Από τη διάκριση των αρμοδιοτήτων, επί της οποίας βασίζεται το όλο εγχείρημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πρέπει να καθίσταται σαφές ποιος διαθέτει αρμοδιότητα να ενεργεί σε συγκεκριμένους τομείς. Το κρίσιμο ερώτημα είναι «ποιος διαθέτει αρμοδιότητα να ενεργεί στο έδαφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Η Ευρωπαϊκή Ένωση ή τα κράτη μέλη;» Δεδομένου τούτου, η διάκριση των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών θα έχει κατ’ ανάγκην αντίκτυπο και στην άσκηση των εξωτερικών αρμοδιοτήτων.

58. Ποιες είναι οι συνέπειες των αλλαγών που επήλθαν με τη Συνθήκη της Λισσαβώνας;

59. Ορισμένες αρμοδιότητες ως προς έναν βραχύ και εξαντλητικό κατάλογο τομέων απονέμονται αμετάκλητα (εκτός εάν τροποποιηθεί η Συνθήκη) στην Ευρωπαϊκή Ένωση (άρθρο 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ). Ωστόσο, οι περισσότεροι τομείς αρμοδιότητας περιέχονται στον κατάλογο των «κύριων τομέων» –δηλαδή σε έναν μη εξαντλητικό κατάλογο– συντρεχουσών αρμοδιοτήτων (άρθρο 4, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ). Αρμοδιότητα που ορίζεται ως «συντρέχουσα» δεν είναι δυνατό να μετατραπεί σε a priori αποκλειστική αρμοδιότητα της Ένωσης κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Βεβαίως, εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση, έχοντας ασκήσει το δικαίωμα προτεραιότητας που της απονέμεται από το άρθρο 2, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ (το οποίο θα αναλύσω στη συνέχεια των προτάσεων) έχει πράγματι καταλάβει συγκεκριμένο πεδίο, το πεδίο αυτό καθίσταται τομέας στον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει de facto αποκλειστική αρμοδιότητα. Ωστόσο, η διαφορά μεταξύ, αφενός, των κατ’ άρθρο 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ a priori αποκλειστικών αρμοδιοτήτων και, αφετέρου, των αρμοδιοτήτων που καθίστανται de facto αποκλειστικές αρμοδιότητες της Ένωσης μέσω του μηχανισμού του άρθρου 2, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ ( 18 ), είναι η εξής: μια a priori αποκλειστική αρμοδιότητα της Ένωσης δεν μπορεί ποτέ (εκτός εάν τροποποιηθεί η Συνθήκη) να καταστεί μη αποκλειστική αρμοδιότητα της Ένωσης. Αντιθέτως, είναι θεωρητικώς δυνατή η ανάκτηση, από τα κράτη μέλη, αρμοδιότητας σε τομέα ο οποίος σήμερα διέπεται από νομοθεσία της Ένωσης εκδοθείσα στο πλαίσιο της ασκήσεως του κατ’ άρθρο 2, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ δικαιώματος προτεραιότητας. Ο νομοθέτης της Ένωσης απλώς θα έπρεπε να αποφασίσει να παύσει να νομοθετεί και να καταργήσει την ισχύουσα στον εν λόγω τομέα νομοθεσία της Ένωσης.

60. Επιπλέον, οι κατ’ άρθρο 4 ΣΛΕΕ συντρέχουσες αρμοδιότητες είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την ύπαρξη (χωριστής) διατάξεως της Συνθήκης που απονέμει στην Ευρωπαϊκή Ένωση αρμοδιότητα που δεν είναι ούτε αποκλειστική (άρθρο 3 ΣΛΕΕ), ούτε συμπληρωματική (άρθρο 6 ΣΛΕΕ: «αρμοδιότητα να αναλαμβάνει δράσεις για να υποστηρίζει, να συντονίζει ή να συμπληρώνει τη δράση των κρατών μελών»). Τούτο διότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ορίζει ότι «η [Ευρωπαϊκή Ένωση] έχει συντρέχουσα αρμοδιότητα με τα κράτη μέλη όταν οι Συνθήκες της απονέμουν αρμοδιότητα μη εμπίπτουσα στους τομείς των άρθρων 3 και 6» ( 19 ). Ως εκ τούτου, στο άρθρο 4 ΣΛΕΕ ορίζεται η ύπαρξη διάφορων συντρεχουσών μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών αρμοδιοτήτων.

61. Στη συνέχεια το άρθρο 2 ΣΛΕΕ πραγματεύεται διάφορες πτυχές της ασκήσεως της αρμοδιότητας. Ειδικότερα, το άρθρο 2, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, προβλέπει το «δικαίωμα προτεραιότητας» της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η εν λόγω διάταξη παρέχει στην Ευρωπαϊκή Ένωση το δικαίωμα να επιλέγει εκείνη να ξεκινά την άσκηση μιας από τις απαριθμούμενες συντρέχουσες αρμοδιότητες. Κατά το μέτρο που η Ένωση ασκεί τη δική της συντρέχουσα αρμοδιότητα (και μόνο κατά το μέτρο αυτό) τα κράτη μέλη δεν έχουν πλέον τη δυνατότητα να ασκήσουν τη δική τους συντρέχουσα αρμοδιότητα στον συγκεκριμένο τομέα. Έτσι, το Πρωτόκολλο αριθ. 25 ορίζει ρητώς ότι «όταν η [Ευρωπαϊκή Ένωση] αναλαμβάνει δράση σε συγκεκριμένο τομέα, το πεδίο άσκησης αυτής της αρμοδιότητας καλύπτει μόνο τα στοιχεία που διέπονται από την εν λόγω πράξη της Ένωσης, και συνεπώς, δεν καλύπτει ολόκληρο τον τομέα». Ορίζεται ρητώς ότι η κατ’ άρθρο 2, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ προτεραιότητα είναι αναστρέψιμη. Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση παύσει τη δράση της ως προς συγκεκριμένο τμήμα συγκεκριμένης συντρέχουσας αρμοδιότητας, η εν λόγω αρμοδιότητα επανέρχεται στα κράτη μέλη. Τα δε επιμέρους τμήματα αθροιζόμενα πρέπει πάντοτε να συναποτελούν ένα σύνολο –κάθε αρμοδιότητα που ασκείται σε τομέα συντρέχουσας αρμοδιότητας ασκείται είτε από την Ευρωπαϊκή Ένωση είτε από τα κράτη μέλη. Δεν μπορεί να παραμένει μετέωρη μεταξύ των δύο.

62. Μεγάλο μέρος της ασκήσεως της αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξακολουθεί να αφορά «εσωτερικά» ζητήματα –δηλαδή ζητήματα εντός του εδάφους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ορισμένες πτυχές της κατανομής των αρμοδιοτήτων εξακολουθούν κατ’ ανάγκην να έχουν αντίκτυπο στην εξωτερική δράση. Αυτό ισχύει τόσο στους τομείς όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα όσο και στους τομείς συντρέχουσας αρμοδιότητας. Όταν και εφόσον αναλαμβάνεται τέτοια εξωτερική δράση, θα πρέπει να τηρείται η συμφωνηθείσα κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών. Οι εν λόγω αρχές πρέπει να τηρούνται σε κάθε περίπτωση που αναλαμβάνεται δράση από την Ευρωπαϊκή Ένωση, είτε πρόκειται για εσωτερική είτε για εξωτερική ( 20 ).

63. Τόσο η αρμοδιότητα για την τελωνειακή ένωση, όσο και η αρμοδιότητα για την κοινή εμπορική πολιτική (οι οποίες αμφότερες αναφέρονται ως αποκλειστικές αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο άρθρο 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ) αναγνωρίζονται και περιγράφονται λεπτομερέστερα και ρητώς στο άρθρο 206 ΣΛΕΕ (τελωνειακή ένωση) και στο άρθρο 207 ΣΛΕΕ (κοινή εμπορική πολιτική) στο πέμπτο μέρος της ΣΛΕΕ, το οποίο επιγράφεται «Η εξωτερική δράση της Ένωσης». Η κοινή εμπορική πολιτική συγκαταλέγεται στα σπάνια παραδείγματα αμιγώς εξωτερικής αρμοδιότητας της Ένωσης. Παρά το γεγονός ότι το άρθρο 207, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ εξουσιοδοτεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο να θεσπίζουν τα μέτρα για τον καθορισμό του πλαισίου εφαρμογής της κοινής εμπορικής πολιτικής, αποφασίζοντας μέσω κανονισμών σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία, οι εν λόγω κανονισμοί συνιστούν μέτρα εξωτερικής δράσεως (τα οποία σκοπούν στη ρύθμιση, μέσω νομοθετικών πράξεων της Ένωσης, των εμπορικών συναλλαγών με τρίτα κράτη). Η αντίστοιχη εσωτερική αρμοδιότητα είναι η κατά τα άρθρα 114 και 115 ΣΛΕΕ αρμοδιότητα για την προσέγγιση των νομοθεσιών για τη ρύθμιση της εσωτερικής αγοράς, την οποία, το άρθρο 4, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ ορίζει ως συντρέχουσα αρμοδιότητα.

64. Σε αντίθεση με το άρθρο 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το οποίο δεν αναφέρεται ρητώς στην εξωτερική αρμοδιότητα, το άρθρο 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ αναφέρεται στις περιπτώσεις στις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση «έχει […] αποκλειστική αρμοδιότητα για τη σύναψη διεθνούς συμφωνίας». Οι τέσσερις ( 21 ) βάσεις αρμοδιότητας που προβλέπονται από τους συντάκτες της Συνθήκης («όταν η σύναψη αυτή προβλέπεται σε νομοθετική πράξη της [Ευρωπαϊκής Ένωσης]», «[όταν η σύναψη αυτή] είναι απαραίτητη για να μπορέσει η [Ευρωπαϊκή Ένωση] να ασκήσει την εσωτερική της αρμοδιότητα», «κατά το μέτρο που ενδέχεται να επηρεάσει τους κοινούς κανόνες ή να μεταβάλει την εμβέλειά τους») απηχούν και κυρίως κωδικοποιούν την προγενέστερη νομολογία του Δικαστηρίου ( 22 ). Το άρθρο 216 ΣΛΕΕ (το οποίο περιέχει τις λεπτομερείς διατάξεις που διέπουν την περίπτωση κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση «μπορεί να συνάπτει συμφωνία με μία ή περισσότερες τρίτες χώρες ή διεθνείς οργανισμούς») αντιστοίχως απηχεί και κωδικοποιεί τη νομολογία του Δικαστηρίου για την ύπαρξη εξωτερικής αρμοδιότητας της Ένωσης· το άρθρο αυτό συνδέεται άμεσα με τη διάκριση των αρμοδιοτήτων που προβλέπουν τα άρθρα 2 έως 4 ΣΛΕΕ. Το άρθρο 216, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ καθορίζει την ύπαρξη της εξωτερικής αρμοδιότητας της Ένωσης, όχι όμως και τον αποκλειστικό της χαρακτήρα –ο τελευταίος καθορίζεται από το άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ.

65. Στο πλαίσιο αυτό, προχωρώ σε λεπτομερέστερη ανάλυση της εξωτερικής αρμοδιότητας.

66. Όσον αφορά την κοινή εμπορική πολιτική, το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, ΣΛΕΕ ορίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αποκλειστική αρμοδιότητα στον εν λόγω τομέα. Το άρθρο 207 ΣΛΕΕ διευκρινίζει ότι η κοινή εμπορική πολιτική «διαμορφώνεται βάσει […] [της συνάψεως] δασμολογικών και εμπορικών συμφωνιών σχετικά με [διάφορους τομείς]». Σύμφωνα με την πρώτη βάση του άρθρου 216, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να συνάπτει διεθνή συμφωνία «όταν το προβλέπουν οι Συνθήκες». Επομένως, υπό την προϋπόθεση ότι συγκεκριμένο ζήτημα άπτεται της κοινής εμπορικής πολιτικής (πρόκειται για ακανθώδες ζήτημα, στην ανάλυση του οποίου αφιερώνεται σημαντικό μέρος των παρουσών προτάσεων), η Ευρωπαϊκή Ένωση θα έχει αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα για τη σύναψη διεθνούς συμφωνίας σχετικώς με το εν λόγω ζήτημα. Άλλες αποκλειστικές αρμοδιότητες που απαριθμούνται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ενδεχομένως να συνδέονται με άλλες βάσεις του άρθρου 216, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ιδίως με τη δεύτερη βάση («όταν η σύναψη συμφωνίας είναι αναγκαία για την επίτευξη, στο πλαίσιο των πολιτικών της [Ευρωπαϊκής Ένωσης], ενός εκ των στόχων που καθορίζονται από τις Συνθήκες»).

67. Αν συντρέχει μία από τις περιπτώσεις του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει εξωτερική αρμοδιότητα σύμφωνα με τους λεπτομερείς κανόνες του άρθρου 216, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, που απονέμουν αρμοδιότητα για τη σύναψη διεθνών συμφωνιών, η εν λόγω εξωτερική αρμοδιότητα θα είναι αποκλειστική. Ας προχωρήσουμε στην εν συντομία εξέταση εκάστης των βάσεων αρμοδιότητας.

68. Πρώτον, είναι δυνατός ο εντοπισμός μιας «νομικά δεσμευτικής πράξης της [Ευρωπαϊκής Ένωσης]» ορίζουσας ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να συνάψει μια τέτοια διεθνή συμφωνία (τρίτη βάση κατά το άρθρο 216, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ); Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως και εφόσον η εν λόγω πράξη συνιστά «νομοθετική πράξη της [Ευρωπαϊκής Ένωσης]» (πρώτη βάση κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ) ( 23 ), η προκύπτουσα εξωτερική αρμοδιότητα της Ένωσης θα είναι αποκλειστική ( 24 ).

69. Δεύτερον, είναι η σύναψη διεθνούς συμφωνίας «αναγκαία για την επίτευξη, στο πλαίσιο των πολιτικών της [Ευρωπαϊκής Ένωσης], ενός εκ των στόχων που καθορίζονται από τις Συνθήκες» (δεύτερη βάση του άρθρου 216, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ); Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως και εφόσον η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να ασκήσει μια εσωτερική της αρμοδιότητα χωρίς την ύπαρξη και ενός εξωτερικού στοιχείου (βλ. δεύτερη βάση του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ), η προκύπτουσα εξωτερική αρμοδιότητα της Ένωσης θα είναι ομοίως αποκλειστική. Όπως προκύπτει από την προ Λισσαβώνας νομολογία, τέτοιες περιπτώσεις είναι μεν σπάνιες, πλην όμως δεν αποκλείονται ( 25 ).

70. Τέλος, έχει ήδη καταγραφεί τόσο εκτεταμένη νομοθετική δραστηριότητα στο πλαίσιο της Ένωσης, ώστε η Ευρωπαϊκή Ένωση να διαθέτει πλέον αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα μέσω του κωδικοποιημένου «δόγματος AETR» ( 26 ); Η κατάφαση του όρου ότι η σύναψη μιας διεθνούς συμφωνίας «ενδέχεται να επηρεάσει κοινούς κανόνες ή να μεταβάλει την εμβέλειά τους» ( 27 ) συνεπάγεται αυτομάτως κατάφαση της τέταρτης βάσης του άρθρου 216, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και της τρίτης βάσεως του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ· συνακολούθως, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα διαθέτει αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα.

71. Εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα δυνάμει του άρθρου 3 ΣΛΕΕ, μήπως διαθέτει συντρέχουσα εξωτερική αρμοδιότητα δυνάμει των άρθρων 2 και 4 ΣΛΕΕ (που διέπουν τη συντρέχουσα αρμοδιότητα) και του άρθρου 216 ΣΛΕΕ (που απονέμει εξωτερική αρμοδιότητα)· ή μήπως δεν υφίσταται καμία εξωτερική αρμοδιότητα της Ένωσης, πλην ενδεχομένως της συμπληρωματικής εξωτερικής αρμοδιότητας ( 28 ); Ως προς το ερώτημα αυτό η κατάσταση εμφανίζεται πιο σύνθετη.

72. Πρώτον, πρέπει να ελεγχθεί εάν όντως συντρέχει περίπτωση συντρέχουσας αρμοδιότητας βάσει του άρθρου 4 ΣΛΕΕ. Αν υποτεθεί ότι η απάντηση στο εν λόγω ερώτημα είναι καταφατική, τότε θα προχωρήσω στον έλεγχο του άρθρου 216, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ προκειμένου να διαπιστώσω εάν συντρέχει κάποια από τις εκεί αναφερόμενες βάσεις αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για σύναψη διεθνούς συμφωνίας. Εφόσον, στην υποθετική αυτή περίπτωση, δεν υφίσταται αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, κατά πάσα πιθανότητα κρίσιμες θα είναι η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη βάση αρμοδιότητας που προβλέπει η εν λόγω διάταξη. Από τον συνδυασμό του άρθρου 4 και του άρθρου 216, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ προκύπτουν οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την ύπαρξη συντρέχουσας εξωτερικής αρμοδιότητας της Ένωσης. Τι ισχύει όμως όσον αφορά την άσκησή της;

73. Στο σημείο αυτό, είναι αναγκαίο να επιστρέψουμε στο άρθρο 2, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και στο δικαίωμα προτεραιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση επιλέξει να μην ασκήσει το εν λόγω δικαίωμα, η εξωτερική αρμοδιότητα –όπως ακριβώς και η εσωτερική αρμοδιότητα– θα παραμείνει στα κράτη μέλη και, κατά συνέπεια, αυτά (και όχι η Ευρωπαϊκή Ένωση) θα είναι αρμόδια να διαπραγματευθούν, να υπογράψουν και να συνάψουν διεθνή συμφωνία το αντικείμενο της οποίας εμπίπτει στον εν λόγω τομέα συντρέχουσας αρμοδιότητας. Πάντως, το κείμενο του άρθρου 2, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ μπορεί να θεωρηθεί ότι επιτρέπει στην Ευρωπαϊκή Ένωση να ασκήσει το δικαίωμα προτεραιότητάς της σε σχέση τόσο με την εξωτερική, όσο και με την εσωτερική αρμοδιότητα.

74. Η αποδοχή της ανωτέρω θέσεως δεν σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει απόλυτο δικαίωμα να επικαλείται εξωτερική αρμοδιότητα ως προς κάθε τομέα συντρέχουσας αρμοδιότητας από τους αναφερόμενους στο άρθρο 4, ανεξάρτητα από το αν έχει επιλέξει να ασκήσει το εν λόγω δικαίωμα εσωτερικά. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το Συμβούλιο τόνισε ότι το εάν για τη σύναψη συγκεκριμένης διεθνούς συμφωνίας σε τομέα συντρέχουσας αρμοδιότητας η εξωτερική αρμοδιότητα θα ασκηθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή από τα κράτη μέλη αποτελεί «πολιτική επιλογή». Κατά την άποψή μου, τα νομικά εχέγγυα στα οποία βασίζεται η εν λόγω πολιτική επιλογή εντοπίζονται στις λεπτομερείς διαδικασίες που προβλέπονται στο άρθρο 218 ΣΛΕΕ. Το άρθρο 218, παράγραφος 2, ορίζει ότι «[τ]ο Συμβούλιο εγκρίνει την έναρξη διαπραγματεύσεων, εκδίδει οδηγίες διαπραγμάτευσης, επιτρέπει την υπογραφή και συνάπτει τις συμφωνίες». Οι επόμενες παράγραφοι ορίζουν ότι για την έναρξη των διαπραγματεύσεων (άρθρο 218, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ), την υπογραφή της συμφωνίας (άρθρο 218, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ) και τη σύναψή της (άρθρο 218, παράγραφος 6, ΣΛΕΕ) απαιτείται η έκδοση χωριστών αποφάσεων του Συμβουλίου –δηλαδή, αποφάσεων των κρατών μελών, υπό την ιδιότητά τους των μελών του Συμβουλίου, το οποίο εξουσιοδοτεί το κατάλληλο θεσμικό όργανο της Ένωσης για τις σχετικές ενέργειες. Καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας, το Συμβούλιο αποφασίζει με ειδική πλειοψηφία, εκτός από ορισμένους τομείς όπου απαιτείται ομοφωνία (άρθρο 218, παράγραφος 8, ΣΛΕΕ)· η δε σύναψη της συμφωνίας, κατά το μέτρο που συνιστά άσκηση εξωτερικής αρμοδιότητας της Ένωσης, συνήθως επίσης απαιτεί την έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ή τουλάχιστον τη διαβούλευση με αυτό (άρθρο 218, παράγραφος 6, στοιχεία αʹ και βʹ, ΣΛΕΕ, αντιστοίχως).

75. Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι διεθνής συμφωνία που καλύπτει τομείς που εμπίπτουν στη συντρέχουσα εξωτερική αρμοδιότητα, η οποία τελικά υπογράφεται και συνάπτεται από μόνη την Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι εντελώς διαφορετική από εννοιολογικής απόψεως από διεθνή συμφωνία που καλύπτει αποκλειστικώς τομείς που εμπίπτουν στην αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην πρώτη περίπτωση, τα κράτη μέλη από κοινού (υπό την ιδιότητά τους των μελών του Συμβουλίου) διαθέτουν την εξουσία να συμφωνήσουν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα αναλάβει δράση ή να επιμείνουν ότι εκείνα θα εξακολουθήσουν να ασκούν την εξωτερική αρμοδιότητα μεμονωμένα. Στη δεύτερη περίπτωση, τα κράτη μέλη δεν διαθέτουν τέτοια επιλογή, επειδή η αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα ανήκει ήδη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

76. Στην περίπτωση κατά την οποία διεθνής συμφωνία υπογράφεται τόσο από την Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και από τα κράτη μέλη της, από απόψεως διεθνούς δικαίου, συμβαλλόμενα μέρη της εν λόγω συμφωνίας είναι τόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση, όσο και τα κράτη μέλη. Τούτο έχει συνέπειες, ιδίως από πλευράς ευθύνης λόγω παραβάσεως της συμφωνίας αλλά και δικαιώματος δικαστικής προσφυγής σε σχέση με την εν λόγω παράβαση. Επομένως, για λόγους διαφάνειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και προς το συμφέρον της τρίτης χώρας (ή χωρών) με την οποία συνάπτεται η εν λόγω διεθνής συμφωνία, θα ήταν επιθυμητό να προσδιορίζονται στις σχετικές αποφάσεις με ιδιαίτερη σαφήνεια, αφενός, οι ακριβείς πτυχές συντρέχουσας αρμοδιότητας που τα κράτη μέλη (υπό την ιδιότητά τους των μελών του Συμβουλίου) έχουν συμφωνήσει να ασκούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, και, αφετέρου, οι πτυχές εκείνες που (εξακολουθούν να) ασκούνται από τα κράτη μέλη. Δήλωση σχετική με τις αρμοδιότητες προσαρτημένη στην οικεία συμφωνία δεν θα ήταν, κατά την άποψή μου, περιττή.

77. Τέλος, στην περίπτωση κατά την οποία διεθνής συμφωνία υπογράφεται τόσο από την Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και από τα κράτη μέλη της, κάθε κράτος μέλος παραμένει ελεύθερο βάσει του διεθνούς δικαίου να καταγγείλει την εν λόγω συμφωνία με την προσήκουσα κατά τη συμφωνία αυτή διαδικασία καταγγελίας. Κάθε κράτος μέλος μετέχει, άλλωστε, στη συμφωνία ως κυρίαρχο συμβαλλόμενο κράτος, και όχι ως απλό προσάρτημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ενδεχομένως διαδραματίσει ηγετικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις της συμφωνίας δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω). Πάντως, εάν το κράτος μέλος προβεί σε μια τέτοια ενέργεια, το άρθρο 216, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ θα έχει ως συνέπεια ότι –από απόψεως δικαίου της Ένωσης– αυτό θα εξακολουθεί να δεσμεύεται από τα μέρη της συμφωνίας που συνήφθησαν βάσει της αρμοδιότητας της Ένωσης (επειδή αποτελεί κράτος μέλος της Ένωσης, εκτός εάν και έως ότου η Ευρωπαϊκή Ένωση καταγγείλει τη συμφωνία ( 29 ). Η δυνατότητα του κράτους μέλους να ενεργεί ανεξάρτητα ως υποκείμενο του διεθνούς δικαίου είναι απόρροια του γεγονότος ότι αυτό εξακολουθεί να έχει διεθνή αρμοδιότητα· το γεγονός ότι το κράτος μέλος εξακολουθεί να δεσμεύεται εν μέρει από τη συμφωνία ακόμη και αν, ενεργώντας δυνάμει του διεθνούς δικαίου, την καταγγείλει δεν ανάγεται στο διεθνές δίκαιο, αλλά στο δίκαιο της Ένωσης.

78. Η κατάσταση διαφοροποιείται όταν το κράτος μέλος διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα ως προς ένα ή περισσότερα τμήματα διεθνούς συμφωνίας (ενώ η υπόλοιπη συμφωνία εμπίπτει στην αποκλειστική ή στη συντρέχουσα αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης): στην περίπτωση αυτή, η συμφωνία πρέπει να συναφθεί τόσο από τα κράτη μέλη όσο και από την Ευρωπαϊκή Ένωση ( 30 ).

79. Εάν, παρ’ όλα αυτά υποτεθεί ότι πρέπει να απαντηθεί από το Δικαστήριο το δεύτερο σκέλος της αιτήσεως γνωμοδοτήσεως, πρέπει το Δικαστήριο να διαπιστώσει ποιος διαθέτει αρμοδιότητα ως προς μία εκάστη των διατάξεων της ΣΕΣΕΕΣ;

80. Κατά την άποψή μου, η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι αρνητική.

81. Με τη γνωμοδότηση 2/00 το Δικαστήριο κατέστησε σαφές ότι, εάν υποτεθεί ότι η αρμοδιότητα για τη σύναψη διεθνούς συμφωνίας είναι συντρέχουσα μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών, η ακριβής έκταση τόσο των αποκλειστικών αρμοδιοτήτων της Ένωσης όσο και των συντρεχουσών (ή αποκλειστικών) αρμοδιοτήτων των κρατών μελών όσον αφορά συγκεκριμένη συμφωνία δεν μπορεί, αυτή καθ’ εαυτήν, να επηρεάσει την ίδια την αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να συνάψει την εν λόγω συμφωνία, ούτε, γενικότερα, το ουσιαστικό ή το τυπικό κύρος της αποφάσεως της Ευρωπαϊκής Ένωσης να προβεί στη σύναψή της ( 31 ). Η διαδικασία του άρθρου 218, παράγραφος 11, ΣΛΕΕ σκοπεί ιδίως στην πρόληψη των προβλημάτων που θα μπορούσαν να ανακύψουν τόσο σε διεθνές όσο και σε επίπεδο Ένωσης, εάν κρινόταν άκυρη η απόφαση για τη σύναψη της συμβάσεως ( 32 ). Δεν απόκειται στο Δικαστήριο, στο πλαίσιο της εν λόγω διαδικασίας, να παράσχει συγκεκριμένες διευκρινίσεις σχετικά με το ποιος έχει αρμοδιότητα ως προς κάθε επιμέρους διάταξη της επίμαχης συμφωνίας και ποιος πρέπει να είναι υπεύθυνος για την εκτέλεση των διεθνών υποχρεώσεων που απορρέουν από αυτήν ( 33 ).

82. Αντίθετα, απαντώντας στο δεύτερο σκέλος της αιτήσεως της Επιτροπής, θα εξετάσω ως προς ποια τμήματα της ΣΕΣΕΕΣ η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα (βάσει είτε του άρθρου 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, είτε του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ), αν υπάρχουν τμήματα ως προς τα οποία έχει συντρέχουσα αρμοδιότητα με τα κράτη μέλη (βάσει του άρθρου 4 ΣΛΕΕ) και αν εξακολουθούν να υπάρχουν τμήματα της συμφωνίας ως προς τα οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει αρμοδιότητα. Η ΣΕΣΕΕΣ είναι συμφωνία που παρουσιάζει μεγάλο βαθμό ανομοιογένειας. Αυτό κατ’ ανάγκη σημαίνει ότι η ανάλυση για τη διαπίστωση της αρμοδιότητας και του (αποκλειστικού ή συντρέχοντος) χαρακτήρα της θα πρέπει (αναλόγως του συγκειμένου) να επικεντρωθεί στα επιμέρους κεφάλαια ή ομάδες κεφαλαίων της ΣΕΣΕΕΣ, σε τμήμα ή στα τμήματα της εν λόγω συμφωνίας, ή, ενίοτε, στις επιμέρους διατάξεις.

83. Παρά το γεγονός ότι η αίτηση γνωμοδοτήσεως αφορά μόνο την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών, σε κάποιες από τις γραπτές παρατηρήσεις (ιδίως σε αυτές του Συμβουλίου) αναφέρεται ότι ενδεχομένως να υπάρχει ζήτημα και σχετικά με τη διαδικασία μέσω της οποίας η Επιτροπή διαπραγματεύτηκε τη ΣΕΣΕΕΣ και ήδη προτίθεται να την υπογράψει. Μολονότι οι οδηγίες διαπραγματεύσεως προέβλεπαν την διαπραγμάτευση μικτής συμφωνίας, η Επιτροπή διαπραγματεύθηκε τη ΣΕΣΕΕΣ ως συμφωνία μόνο μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Σινγκαπούρης. Αγνόησε με τον τρόπο αυτόν η Επιτροπή το άρθρο 218, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ και την αρχή της αμοιβαίας καλόπιστης συνεργασίας που προβλέπεται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, ΣΕΕ;

84. Κατά την άποψή μου, στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, δεν είναι ούτε αναγκαίο ούτε σκόπιμο να τοποθετηθώ επί του εν λόγω ζητήματος. Αυτή καθ’ εαυτήν η διαδικασία μέσω της οποίας διεξήχθη η διαπραγμάτευση της ΣΕΣΕΕΣ, δεν επηρεάζει την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών για τη σύναψή της. Ως εκ τούτου, το ζήτημα αυτό δεν εμπίπτει στο αντικείμενο της αιτήσεως της Επιτροπής. Επίσης, (κατ’ αρχήν) η μη τήρηση των κανόνων σχετικά με τη διαδικασία βάσει του δικαίου της Ένωσης δεν θα μπορούσε να επηρεάσει το κύρος της συμφωνίας από απόψεως διεθνούς δικαίου ( 34 ). Ως εκ τούτου δεν θα εξετάσω περαιτέρω το εν λόγω ζήτημα.

85. Πρέπει επίσης να υπομνησθεί ότι η αίτηση της Επιτροπής δεν αφορά την ουσιαστική συμβατότητα (οποιουδήποτε τμήματος) της ΣΕΣΕΕΣ με τις Συνθήκες. Ως εκ τούτου, δεν ζητείται από το Δικαστήριο να εξετάσει, επί παραδείγματι, τη συμβατότητα μηχανισμού ΕΔΕΚ με τις Συνθήκες. Ο εν λόγω τύπος επιλύσεως διαφορών δεν απαντά μόνο στη ΣΕΣΕΕΣ, αλλά και σε άλλες εμπορικές και επενδυτικές συμφωνίες που έχουν αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως ή τελούν υπό διαπραγμάτευση από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην παρούσα διαδικασία, το ζήτημα σχετικά με τον μηχανισμό ΕΔΕΚ (και τις λοιπές μορφές επιλύσεως διαφορών που προβλέπει η ΣΕΣΕΕΣ) αφορά αποκλειστικά το ερώτημα «ποιος μπορεί να αποφασίζει». Κατά συνέπεια, η ανάλυσή μου στις παρούσες προτάσεις τελεί υπό την επιφύλαξη των εν λόγω ζητημάτων (εφόσον υπάρχουν) καθώς αυτά αφορούν ενδεχομένως την ουσιαστική συμβατότητα της ΣΕΣΕΕΣ, συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων για τον μηχανισμό ΕΔΕΚ, με τις Συνθήκες ( 35 ).

86. Τέλος, (και ίσως προφανώς) οι προτάσεις μου στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας αφορούν αποκλειστικά τη ΣΕΣΕΕΣ. Ως εκ τούτου, δεν θίγουν την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών ως προς άλλες εμπορικές και επενδυτικές συμφωνίες.

87. Στη συνέχεια των προτάσεών μου θα εκθέσω, κατ’ αρχάς, τις βασικές αρχές που διέπουν την κατανομή των εξωτερικών αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών και τη νομική βάση για τη δράση της Ένωσης. Στη συνέχεια θα αναλύσω τα βασικά χαρακτηριστικά της ρητής αποκλειστικής αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης επί της κοινής εμπορικής πολιτικής (άρθρο 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ), της σιωπηρής αποκλειστικής της αρμοδιότητας (άρθρο 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ) και της συντρέχουσας αρμοδιότητάς της (άρθρο 4 ΣΛΕΕ) επί της εξωτερικής δράσεως. Εντός του γενικότερου αυτού πλαισίου, θα εξετάσω στη συνέχεια την κατανομή των αρμοδιοτήτων ως προς τα ζητήματα που καλύπτονται από τη ΣΕΣΕΕΣ.

Η κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών και η νομική βάση για τη σύναψη της ΣΕΣΕΕΣ

88. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατέστη σαφές ότι το Συμβούλιο και ορισμένα κράτη μέλη έχουν την άποψη ότι πρέπει να προηγηθεί η διαπίστωση της κατανομής των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών ως προς τη ΣΕΣΕΕΣ και, στη συνέχεια, ως επόμενο βήμα, να προσδιορισθεί η νομική βάση στην οποία στηρίζεται η απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την υπογραφή και τη σύναψη της ΣΕΣΕΕΣ.

89. Σαφώς δεν ζητείται εν προκειμένω από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί του δεύτερου αυτού ζητήματος. Ωστόσο, κατά την άποψή μου, το Συμβούλιο και ορισμένα κράτη μέλη παρερμηνεύουν τη σχέση μεταξύ των αρχών που διέπουν την κατανομή των (εξωτερικών) αρμοδιοτήτων και εκείνων που διέπουν την επιλογή της νομικής βάσεως για τη δράση της Ένωσης.

90. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει μόνο δοτές αρμοδιότητες ( 36 ). Ως εκ τούτου, η Ένωση πρέπει να συνδέει κάθε μέτρο που θεσπίζει με διάταξη της Συνθήκης η οποία την εξουσιοδοτεί να εγκρίνει το εν λόγω μέτρο ( 37 ). Η νομική αυτή βάση πρέπει να βασίζεται σε αντικειμενικά στοιχεία επιδεχόμενα δικαστικό έλεγχο, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται ο σκοπός και το περιεχόμενο της εν λόγω πράξεως ( 38 ).

91. Στη γνωμοδότηση 1/08 το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι ο αποκλειστικός ή μη χαρακτήρας της αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τους σκοπούς της συνάψεως συμφωνιών και η νομική βάση που πρέπει να χρησιμοποιηθεί για τον σκοπό αυτό συνιστούν δύο στενά συνδεόμενα μεταξύ τους ζητήματα ( 39 ). Πράγματι, το ερώτημα αν μόνον η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει την αρμοδιότητα να συνάψει συμφωνία ή αν μοιράζεται την εν λόγω αρμοδιότητα με τα κράτη μέλη εξαρτάται, ιδίως, από το περιεχόμενο των διατάξεων της Ένωσης που μπορούν να απονείμουν στα θεσμικά όργανα την εξουσία συμμετοχής σε τέτοια συμφωνία ( 40 ).

92. Κατά συνέπεια, η διαπίστωση ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αρμοδιότητα να δρα σε συγκεκριμένο τομέα (και, ως εκ τούτου, ο προσδιορισμός της νομικής βάσεως για την εν λόγω δράση) αποτελεί προαπαιτούμενο για τον καθορισμό της κατανομής των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών, σύμφωνα με τα άρθρα 3 και 4 ΣΛΕΕ, ως προς συγκεκριμένη εξωτερική δράση ( 41 ).

93. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για τον προσδιορισμό της νομικής βάσεως, όταν μια συμφωνία της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιδιώκει περισσότερους από έναν σκοπούς ή απαρτίζεται από δύο ή περισσότερα συστατικά μέρη, ο ένας δε εκ των σκοπών αυτών μπορεί να χαρακτηριστεί ως κύριος ή πρωτεύων, ενώ ο άλλος (οι άλλοι) απλώς ως παρεπόμενος (παρεπόμενοι) ή περιορισμένης εμβέλειας, ή το ένα εκ των μερών αυτών μπορεί να χαρακτηρισθεί ως κύριο ή πρωτεύον, ενώ το άλλο (ή τα άλλα) απλώς ως παρεπόμενο (παρεπόμενα) ή περιορισμένης εμβέλειας, η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να συνάψει την εν λόγω συμφωνία στηριζόμενη σε μία ενιαία νομική βάση, ήτοι σε εκείνη που επιβάλλει ο κύριος ή πρωτεύων σκοπός ή το κύριο ή πρωτεύον συστατικό μέρος ( 42 ). Κατά συνέπεια, εάν ο πρωτεύων σκοπός της ΣΕΣΕΕΣ είναι η επιδίωξη της κοινής εμπορικής πολιτικής, ενώ οι λοιπές πτυχές της θεωρούνται είτε παρεπόμενες του κύριου αυτού συστατικού μέρους ή εξαιρετικώς περιορισμένης εμβέλειας, την ουσιαστική νομική βάση για τη σύναψη της εν λόγω συμφωνίας θα αποτελέσει το άρθρο 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ( 43 ). Ως εκ τούτου από το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, ΣΛΕΕ θα προέκυπτε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα για τη σύναψη της ΣΕΣΕΕΣ ( 44 ).

94. Από την άλλη πλευρά, αν το Δικαστήριο διαπίστωνε ότι η ΣΕΣΕΕΣ επιδιώκει συγχρόνως πλείονες σκοπούς ή διαθέτει πλείονα συστατικά μέρη που συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους, χωρίς ο ένας σκοπός να είναι παρεπόμενος σε σχέση με τον άλλο, με αποτέλεσμα να τυγχάνουν εφαρμογής διάφορες διατάξεις των Συνθηκών, η πράξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη σύναψη της εν λόγω συμφωνίας θα έπρεπε να στηρίζεται στις αντίστοιχες διαφορετικές νομικές βάσεις ( 45 ).

95. Με αυτήν την αφετηρία, προχωρώ στην εξέταση του πεδίου εφαρμογής της κοινής εμπορικής πολιτικής κατά την έννοια του άρθρου 207 ΣΛΕΕ.

Το άρθρο 207, παράγραφοι 1, 5 και 6, ΣΛΕΕ

96. Το Δικαστήριο αποσαφήνισε την αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης επί της κοινής εμπορικής πολιτικής πολύ πριν από την έναρξη ισχύος του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, ΣΛΕΕ, με το οποίο επιβεβαιώνεται ήδη ρητώς η αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης επί της εν λόγω πολιτικής. Έτσι, στην πρώτη του μόλις γνωμοδότηση που εκδόθηκε βάσει του (νυν) άρθρου 218, παράγραφος 11, ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο έκρινε ότι η αποκλειστική αρμοδιότητα επί της κοινής εμπορικής πολιτικής ήταν δικαιολογημένη καθώς η αναγνώριση παράλληλης αρμοδιότητας στα κράτη μέλη ως προς τον εν λόγω τομέα «θα ισοδυναμούσε με το να γίνει δεκτό ότι τα κράτη μέλη μπορούν να λαμβάνουν, στο πλαίσιο των σχέσεών τους με τρίτες χώρες, θέσεις διαφορετικές από αυτές της [Ευρωπαϊκής Ένωσης] και θα κατέληγε, ως εκ τούτου, στη νόθευση του θεσμικού συστήματος, στον κλονισμό της αμοιβαίας εμπιστοσύνης εντός της [Ευρωπαϊκής Ένωσης] και στην παρεμπόδιση της τελευταίας από την εκπλήρωση της αποστολής της όσον αφορά την προάσπιση του κοινού συμφέροντος» ( 46 ). Το σκεπτικό αυτό συνάδει με την πραγμάτωση της τελωνειακής ενώσεως που προβλέφθηκε με τη Συνθήκη της Ρώμης. Σε εσωτερικό επίπεδο, η εν λόγω ένωση συνίσταται στην απόλυτη απαγόρευση των εισαγωγικών και εξαγωγικών δασμών και των φορολογικών επιβαρύνσεων ισοδυνάμου αποτελέσματος μεταξύ των κρατών μελών ( 47 ). Ταυτόχρονα, οι Συνθήκες αναθέτουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τα θεσμικά της όργανα το καθήκον της προασπίσεως των εμπορικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε εξωτερικό επίπεδο. Η παροχή στα κράτη μέλη της δυνατότητας να διενεργούν τις δικές τους εμπορικές πολιτικές στον υπόλοιπο κόσμο (και όντως να επιδιώκουν τα δικά τους συμφέροντα στο πλαίσιο αυτό) παράλληλα με τις δράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα έθετε σαφώς σε κίνδυνο το εν λόγω θεμελιώδες καθήκον.

97. Στην παρούσα διαδικασία η Επιτροπή καλεί το Δικαστήριο να επανεξετάσει την προηγούμενη νομολογία του σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της κοινής εμπορικής πολιτικής. Σε ποια έκταση έχει διευρυνθεί το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω πολιτικής λόγω των αλλαγών που επέφερε η Συνθήκη της Λισσαβώνας (ιδίως, όσον αφορά τις εμπορικές πτυχές της διανοητικής ιδιοκτησίας, τις άμεσες ξένες επενδύσεις, τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των υπηρεσιών, την εξαίρεση σχετικά με τον τομέα των μεταφορών στο άρθρο 207, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ και τους περιορισμούς που προκύπτουν από το άρθρο 207, παράγραφος 6, ΣΛΕΕ);

98. Ορισμένα κράτη μέλη διατύπωσαν την άποψη ότι, κατόπιν της γνωμοδοτήσεως 1/94, δεν μπορεί να θεωρείται πλέον «δυναμική» η κοινή εμπορική πολιτική.

99. Δεν έχω πεισθεί ότι είναι ιδιαιτέρως χρήσιμη η πραγμάτευση του ζητήματος αν η κοινή εμπορική πολιτική είναι «δυναμική» ή όχι. Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι το άρθρο 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ πρέπει να ερμηνευθεί κατά τρόπο που να σέβεται το γράμμα της εν λόγω διατάξεως αλλά και να εγγυάται ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι σε θέση να ασκήσει αποτελεσματική κοινή εμπορική πολιτική σε ένα διαρκώς εξελισσόμενο διεθνές εμπορικό περιβάλλον.

100. Συμμερίζομαι την άποψη που εξέφρασε ο γενικός εισαγγελέας Ν. Wahl στο πλαίσιο της διαδικασίας για την έκδοση γνωμοδοτήσεως 3/15, ήτοι ότι εφόσον οι εμπορικές πρακτικές, τα πρότυπα και οι τάσεις εξελίσσονται συν τω χρόνω, το αντικείμενο του διεθνούς εμπορίου δεν μπορεί ούτε να οριστεί εν γένει ούτε να προσδιοριστεί κατά τρόπο στατικό και αυστηρό ( 48 ). Ωστόσο, το τι πρέπει να θεωρείται «εμπορική πολιτική» ή «πολιτική επενδύσεων» στις διεθνείς σχέσεις και το τι συνιστά κοινή εμπορική πολιτική, από απόψεως δικαίου της Ένωσης, δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκη.

101. Το Δικαστήριο έχει επίσης τονίσει την ανάγκη διασφαλίσεως της αποτελεσματικότητας της κοινής εμπορικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με τη γνωμοδότηση 1/78 το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι δεν θα ήταν πλέον δυνατή η αποτελεσματική άσκηση κοινής εμπορικής πολιτικής εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν ήταν σε θέση να διαθέτει και πιο εξελιγμένα μέσα δράσεως από εκείνα που προορίζονται για τη ρύθμιση των παραδοσιακών μόνον πλευρών του εξωτερικού εμπορίου. Μια «εμπορική πολιτική» υπό την έννοια αυτή θα ήταν καταδικασμένη να καταστεί βαθμιαία ασήμαντη ( 49 ) και θα είχε ως αποτέλεσμα τη σταδιακή παρεμπόδιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την εκπλήρωση του ρόλου της ως παγκόσμιου εμπορικού εταίρου, τόσο μέσω διμερών σχέσεων με τρίτες χώρες όσο και μέσω δράσεως σε πολυμερές επίπεδο ( 50 ). Επομένως, η κοινή εμπορική πολιτική δεν περιορίζεται σε πράξεις που επιδιώκουν εμπορικούς σκοπούς. Μπορεί να περιλαμβάνει πράξεις που επιδιώκουν σκοπούς που δεν είναι αμιγώς εμπορικοί όπως η ανάπτυξη ( 51 ), η εξωτερική πολιτική και η πολιτική ασφαλείας ( 52 ) ή η προστασία του περιβάλλοντος ή της υγείας των ανθρώπων ( 53 ), υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω πράξεις έχουν ευθείες και άμεσες συνέπειες επί του εμπορίου. Η αλληλεπίδραση της κοινής εμπορικής πολιτικής και των (λοιπών) αρχών και στόχων της εξωτερικής δράσεως της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναγνωρίζεται ρητώς στην τελευταία περίοδο του άρθρου 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.

102. Τούτο, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι το πεδίο εφαρμογής της κοινής εμπορικής πολιτικής δεν έχει όρια. Επίσης, το γεγονός και μόνον, ότι ένα ζήτημα καλύπτεται από εμπορική (και επενδυτική) συμφωνία δεν σημαίνει ότι το ζήτημα αυτό εμπίπτει στην κοινή εμπορική πολιτική. Συμφωνίες ή διατάξεις που ενδεχομένως καταρτίζονται από άλλα υποκείμενα του διεθνούς δικαίου ως μέρος εμπορικών συναλλαγών ή εμπορικής πολιτικής δεν εμπίπτουν κατ’ ανάγκην στον ορισμό της «κοινής εμπορικής πολιτικής» των Συνθηκών. Κατά τον ορισμό της εν λόγω πολιτικής, το Δικαστήριο περιορίζεται από το γράμμα των άρθρων 206 και 207 ΣΛΕΕ.

103. Εκείνο που έχει σημασία για τους σκοπούς του άρθρου 207 ΣΛΕΕ είναι ότι η (εσωτερική ή εξωτερική) δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα πρέπει να αφορά ειδικώς το διεθνές εμπόριο, δηλαδή τις εμπορικές συναλλαγές με τρίτες χώρες (και όχι τις εμπορικές συναλλαγές εντός της εσωτερικής αγοράς) ( 54 ), υπό την έννοια ότι προορίζεται κυρίως να προάγει, να διευκολύνει ή να ρυθμίζει το εμπόριο αυτό και έχει ευθείες και άμεσες συνέπειες επ’ αυτού ( 55 ). Ως εκ τούτου, το γεγονός και μόνον ότι πράξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης ενδέχεται να έχει αντίκτυπο στο διεθνές εμπόριο δεν αρκεί για να εμπίπτει αυτή στην κοινή εμπορική πολιτική.

104. Στο πλαίσιο της διακρίσεως μεταξύ των (διεθνών) δεσμεύσεων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της κοινής εμπορικής πολιτικής και εκείνων που έχουν ως πρωταρχικό σκοπό τη βελτίωση της λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς είναι σημαντικό να διαπιστωθεί εάν ο σκοπός της συμφωνίας συνίσταται κατ’ ουσίαν στην επέκταση πέραν των ορίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης της προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών που έχει «πραγματοποιηθεί ήδη σε μεγάλο βαθμό» από την παράγωγη νομοθεσία της Ένωσης σχετικά με το εμπόριο στην εσωτερική αγορά ( 56 ). Εάν αυτό συμβαίνει, τότε μπορεί να θεωρηθεί ότι η εν λόγω συμφωνία επιδιώκει την προαγωγή του διεθνούς εμπορίου και, ως εκ τούτου, η σύναψή της εμπίπτει στην κοινή εμπορική πολιτική. Αντιθέτως, εάν η συμφωνία έχει ως αντικείμενο ακριβώς την εν λόγω «εσωτερική» προσέγγιση, ο πρωτεύων σκοπός της συμφωνίας είναι η βελτίωση της λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς και, κατά συνέπεια, δεν εμπίπτει στην κοινή εμπορική πολιτική, ακόμη και αν έχει αντίκτυπο επί του διεθνούς εμπορίου ( 57 ).

105. Ορισμένοι από τους μετέχοντες στην παρούσα διαδικασία, εκφράζουν την ανησυχία είτε γενικώς είτε στο πλαίσιο συγκεκριμένου κεφαλαίου της ΣΕΣΕΕΣ, ότι η ευρεία ερμηνεία που προτείνει η Επιτροπή για το πεδίο εφαρμογής της κοινής εμπορικής πολιτικής μετά την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισσαβώνας ματαιώνει το άρθρο 207, παράγραφος 6, ΣΛΕΕ.

106. Φρονώ ότι το άρθρο 207, παράγραφος 6, ΣΛΕΕ αφορά αποκλειστικά την άσκηση των αρμοδιοτήτων που η Ευρωπαϊκή Ένωση αντλεί από το άρθρο 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Η εν λόγω διάταξη προϋποθέτει ότι έχει διαπιστωθεί η ύπαρξη αρμοδιότητας. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να μεταβάλει την αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης βάσει του άρθρου 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Το άρθρο 207, παράγραφος 6, ΣΛΕΕ επιβάλλει δύο περιορισμούς, έστω και αν ο δεύτερος φαίνεται να αποτελεί εφαρμογή του πρώτου.

107. Πρώτον, η άσκηση της αρμοδιότητας επί της κοινής εμπορικής πολιτικής δεν πρέπει να επηρεάζει την οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών. Κατά την άποψή μου, ο εν λόγω πρώτος περιορισμός συνιστά έκφραση της αρχής της δοτής αρμοδιότητας που καθιερώνεται με το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ και εξειδικεύεται με τη Δήλωση 18 σχετικά με την οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων ( 58 ). Με άλλα λόγια, η άσκηση της αποκλειστικής αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης επί της κοινής εμπορικής πολιτικής δεν μπορεί να μεταβάλει ή κατ’ άλλον τρόπο να επηρεάσει τις διατάξεις της Συνθήκης για την κατανομή των αρμοδιοτήτων σε άλλους τομείς οι οποίοι δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω αρμοδιότητας (όπως, επί παραδείγματι, το εμπόριο στην εσωτερική αγορά). Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται από το άρθρο 207, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, το οποίο περισσότερο προβλέπει τη νομική βάση για τη θέσπιση «[…] [των μέτρων] για τον καθορισμό του πλαισίου εφαρμογής της κοινής εμπορικής πολιτικής» παρά ορίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα επί όλων των μέτρων που ενδεχομένως να χρειαστεί να θεσπιστούν για την εκπλήρωση υποχρεώσεων που απορρέουν από συμφωνία συναφθείσα από την Ευρωπαϊκή Ένωση κατά την άσκηση της αποκλειστικής της αρμοδιότητας επί της κοινής εμπορικής πολιτικής.

108. Ως εκ τούτου, επί παραδείγματι, η εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης άσκηση της αποκλειστικής της αρμοδιότητας βάσει του άρθρου 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ όσον αφορά τη Συμφωνία TRIPS συνολικά ( 59 ) δεν σημαίνει ότι αυτή είναι αρμόδια να ρυθμίζει όλα τα ζητήματα που καλύπτονται από την εν λόγω συμφωνία στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς. Επίσης, η άσκηση αυτή δεν μπορεί να μεταβάλει την κατανομή των εξωτερικών αρμοδιοτήτων μεταξύ των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά γενικώς τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας.

109. Αντιθέτως, δεν φρονώ ότι ο πρώτος περιορισμός έχει την έννοια ότι η άσκηση της αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την κοινή εμπορική πολιτική εξαρτάται από το αν η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει εσωτερική αρμοδιότητα επί άλλης βάσεως ή έχει ασκήσει την εν λόγω αρμοδιότητα ( 60 ). Ειδικότερα ο παραλληλισμός της εξωτερικής πτυχής της κοινής εμπορικής πολιτικής και της εσωτερικής πτυχής των λοιπών πολιτικών της Ένωσης δεν βρίσκει έρεισμα σε άλλα σημεία του άρθρου 207 ΣΛΕΕ. Έτσι, στο άρθρο 207, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ επιβεβαιώνεται ρητώς ότι η κοινή εμπορική πολιτική μπορεί να περιλαμβάνει το εμπόριο των πολιτιστικών και οπτικοακουστικών υπηρεσιών καθώς και το εμπόριο κοινωνικών, εκπαιδευτικών και υγειονομικών υπηρεσιών. Ωστόσο οι εσωτερικές αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της υγείας είναι περιορισμένες, καθώς απλώς συμπληρώνουν τη δράση των κρατών μελών ( 61 ). Επιπλέον, η δράση της Ένωσης πρέπει να αναπτύσσεται χωρίς να θίγονται οι ευθύνες των κρατών μελών όσον αφορά τη διαμόρφωση της πολιτικής τους στον τομέα της υγείας, καθώς και την οργάνωση και την παροχή των υγειονομικών υπηρεσιών και της ιατρικής περιθάλψεως ( 62 ).

110. Ο δεύτερος περιορισμός που επιβάλλεται από το άρθρο 207, παράγραφος 6, ΣΛΕΕ είναι ότι η άσκηση των αρμοδιοτήτων στον τομέα της κοινής εμπορικής πολιτικής δεν πρέπει να οδηγεί στην εναρμόνιση των νομοθετικών ή κανονιστικών διατάξεων των κρατών μελών κατά το μέτρο που οι Συνθήκες αποκλείουν την εναρμόνιση αυτή. Όπως επιβεβαιώνεται ρητώς στο άρθρο 207, παράγραφος 4, ο εν λόγω περιορισμός δεν έχει την έννοια ότι η κοινή εμπορική πολιτική δεν μπορεί να καλύπτει τις εμπορικές συναλλαγές σε τομείς των οποίων η εναρμόνιση αποκλείεται από άλλες διατάξεις της Συνθήκης (όπως, επί παραδείγματι, σε τομείς κοινωνικής πολιτικής, εκπαιδεύσεως, δημόσιας υγείας ή πολιτισμού) ( 63 ). Αντιθέτως, ο δεύτερος περιορισμός έχει την έννοια ότι, μέσω της ασκήσεως των αρμοδιοτήτων της βάσει του άρθρου 207 ΣΛΕΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν πρέπει να ενεργεί κατά τρόπο που να οδηγεί σε παράκαμψη της βάσει των Συνθηκών απαγορεύσεως της εναρμονίσεως. Ως εκ τούτου, ο εν λόγω περιορισμός αποτελεί ειδικότερη εφαρμογή του πρώτου περιορισμού.

111. Στην παρούσα διαδικασία για την έκδοση γνωμοδοτήσεως το Δικαστήριο καλείται επίσης να ερμηνεύσει το άρθρο 207, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, ιδίως σε σχέση με τις δεσμεύσεις στον τομέα των μεταφορών, οι οποίες περιλαμβάνονται στο κεφάλαιο οκτώ της ΣΕΣΕΕΣ («Υπηρεσίες, εγκατάσταση και ηλεκτρονικό εμπόριο») ( 64 ). Σύμφωνα με την εν λόγω διάταξη, η διαπραγμάτευση και η σύναψη διεθνών συμφωνιών στον τομέα των μεταφορών υπόκεινται στον τίτλο VI του τρίτου μέρους της ΣΛΕΕ, δηλαδή, στις διατάξεις της Συνθήκης σχετικά με την πολιτική μεταφορών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επομένως, οι εν λόγω συμφωνίες δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της κοινής εμπορικής πολιτικής.

112. Η εξαίρεση αυτή δεν είναι καινοφανής. Ανέκαθεν οι Συνθήκες δεν ενέτασσαν την πολιτική των μεταφορών στην κοινή εμπορική πολιτική. Αυτή η εξαίρεση, μάλιστα, οδήγησε το Δικαστήριο να διαμορφώσει, με την απόφασή AETR, την αρχή των σιωπηρών αποκλειστικών εξωτερικών αρμοδιοτήτων, σε αντιδιαστολή με τη ρητή αποκλειστική αρμοδιότητα επί της κοινής εμπορικής πολιτικής ( 65 ).

113. Μολονότι η απόφαση AETR αφορούσε συμφωνία σχετική με κανόνες ασφαλείας, με τη γνωμοδότηση 1/94 το Δικαστήριο δεν έκρινε σκόπιμο να καταλήξει σε διαφορετικό συμπέρασμα σε σχέση με τις εμπορικές συμφωνίες που αφορούν τις μεταφορές όπως η GATS ( 66 ). Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι «η ιδέα που ενυπάρχει [στην απόφαση AETR] είναι ότι οι διεθνείς συμφωνίες στον τομέα των μεταφορών δεν εμπίπτουν [στην κοινή εμπορική πολιτική] ( 67 ). Η εν λόγω θέση παρέμεινε αμετάβλητη στο πλαίσιο της Συνθήκης της Νίκαιας ( 68 ) και της Συνθήκης της Λισσαβώνας ( 69 ). Κατά συνέπεια, όσον αφορά το διεθνές εμπόριο των υπηρεσιών μεταφορών, οι Συνθήκες σκοπούν «στη διατήρηση […] μιας κατ’ αρχήν παραλληλίας μεταξύ της εσωτερικής αρμοδιότητας, η οποία ασκείται με τη μονομερή έκδοση […] κανόνων [της Ένωσης] και της εξωτερικής αρμοδιότητας, η οποία επιτυγχάνεται διά της συνάψεως διεθνών συμφωνιών, αμφότερες δε οι αρμοδιότητες εξακολουθούν […] να είναι αγκιστρωμένες στον αφορώντα την κοινή πολιτική των μεταφορών ειδικό τίτλο της Συνθήκης» ( 70 ).

114. Για τον λόγο αυτόν, η εφαρμογή του άρθρου 207, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ δεν περιορίζεται σε διεθνείς συμφωνίες που κατ’ αποκλειστικότητα ή πρωτευόντως αφορούν τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των υπηρεσιών μεταφορών. Όπως έκρινε το Δικαστήριο με τη γνωμοδότηση 1/08, αντίθετη ερμηνεία θα σήμαινε ότι διατάξεις διεθνούς συμφωνίας με αυστηρώς πανομοιότυπο αντικείμενο θα ενέπιπταν άλλοτε μεν στην πολιτική των μεταφορών, άλλοτε δε στην εμπορική πολιτική, με γνώμονα αποκλειστικά και μόνον το γεγονός ότι τα συμβαλλόμενα στη συμφωνία μέρη αποφάσισαν να ρυθμίσουν μόνον το εμπόριο των υπηρεσιών μεταφοράς ή συμφώνησαν να ρυθμίσουν ταυτόχρονα το οικείο εμπόριο και το εμπόριο της μιας ή της άλλης μορφής υπηρεσιών ή όλων αυτών στο σύνολό τους ( 71 ).

115. Παρά την ευρύτητα που εμφανίζει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 207, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, φρονώ ότι η έκφραση «διεθνείς συμφωνίες στον τομέα των μεταφορών» δεν πρέπει να έχει την έννοια ότι κάθε συμφωνία που ισχύει για τις μεταφορές (δηλαδή, κατ’ ουσίαν, την υπηρεσία μεταφοράς εμπορευμάτων ή προσώπων με ένα ή περισσότερα μέσα μεταφοράς από ένα σημείο σε άλλο) πρέπει να αποκλείεται από την κοινή εμπορική πολιτική. Το γεγονός ότι, στην πράξη, ενδέχεται να εφαρμόζονται μέτρα γενικής εφαρμογής και στις μεταφορές δεν δικαιολογεί κατ’ ανάγκην ενεργοποίηση της εξαιρέσεως του άρθρου 207, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Αντιθέτως, αποτελεί διεθνή συμφωνία «στον τομέα των μεταφορών» μια συμφωνία που περιέχει διατάξεις που αφορούν συγκεκριμένα τις μεταφορές. Τούτο εξηγεί τον λόγο για τον οποίο, με τη γνωμοδότηση 1/08, το Δικαστήριο εστίασε στις τομεακές δεσμεύσεις (και στις οριζόντιες δεσμεύσεις που ίσχυαν επιπροσθέτως των δεσμεύσεων αυτών) για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις εφαρμογής της εξαιρέσεως του άρθρου 207, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ.

116. Από την παρούσα διαδικασία προκύπτει ότι ως προς το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 207, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ εξακολουθεί να επικρατεί αβεβαιότητα. Στα ζητήματα που αφορούν δεσμεύσεις οι οποίες σχετίζονται με τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των υπηρεσιών μεταφορών συγκαταλέγονται το ζήτημα αν η προβλεπόμενη από το άρθρο 207, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ εξαίρεση περιλαμβάνει την εγκατάσταση (όπως ορίζεται στη ΣΕΣΕΕΣ) ακόμη και αν αυτή δεν ρυθμίζεται στον τίτλο VI του τρίτου μέρους της, καθώς και το ζήτημα αν οι «παρεπόμενες» των υπηρεσιών μεταφορών υπηρεσίες εμπίπτουν στην εξαίρεση. Τα εν λόγω ζητήματα εξετάζονται στο πλαίσιο της αναλύσεως του κεφαλαίου οκτώ της ΣΕΣΕΕΣ ( 72 ).

Το άρθρο 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ

117. Όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει ρητή αποκλειστική αρμοδιότητα βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, για τη σύναψη διεθνούς συμφωνίας, είναι δυνατόν να διαθέτει σιωπηρή εξωτερική αποκλειστική αρμοδιότητα βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Αμφότερες οι παράγραφοι του άρθρου 3 ΣΛΕΕ αφορούν συγκεκριμένα την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών. Ωστόσο, σε αντίθεση με το άρθρο 3, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το άρθρο 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ αφορά αποκλειστικά την εξωτερική αρμοδιότητα. Μολοντούτο, οι διάφορες βάσεις αρμοδιότητας που προβλέπει η εν λόγω διάταξη προϋποθέτουν κατ’ ανάγκην και την άσκηση εσωτερικής αρμοδιότητας.

118. Η Επιτροπή επικαλείται δύο εκ των βάσεων του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ προς θεμελίωση της αποκλειστικής εξωτερικής αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

119. Ως προς το τμήμα του κεφαλαίου οκτώ που αφορά τις υπηρεσίες, την εγκατάσταση και το ηλεκτρονικό εμπόριο ( 73 ), η Επιτροπή επικαλείται την πρώτη βάση του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, σύμφωνα με την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αποκλειστική αρμοδιότητα «[…] όταν η σύναψη αυτή προβλέπεται σε νομοθετική πράξη της Ένωσης». Σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου η λογική της εν λόγω διατάξεως είναι ότι δεν μπορούν να αποκλεισθούν περιπτώσεις ως προς τις οποίες, παρά το γεγονός ότι οι ίδιες οι Συνθήκες δεν απονέμουν εξωτερική αρμοδιότητα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι κοινοί κανόνες που θεσπίζονται από τα θεσμικά όργανα θεμελιώνουν τέτοια αρμοδιότητα προβλέποντας τη σύναψη διεθνών συμφωνιών ( 74 ). Στις περιπτώσεις αυτές, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά αποκλειστική αρμοδιότητα που απορρέει από τους κοινούς κανόνες ( 75 ), επειδή η παροχή στα κράτη μέλη της δυνατότητας να συνάπτουν τις δικές τους διεθνείς συμφωνίες θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την εναρμόνιση της εξωτερικής δράσεως στους τομείς που καλύπτουν οι εν λόγω κανόνες της Ένωσης ( 76 ).

120. Ως προς ορισμένα άλλα τμήματα της ΣΕΣΕΕΣ ( 77 ), η Επιτροπή επικαλείται την τρίτη βάση του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Σύμφωνα με τη βάση αυτή, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αποκλειστική αρμοδιότητα για τη σύναψη διεθνούς συμφωνίας «[…] κατά το μέτρο που ενδέχεται να επηρεάσει τους κοινούς κανόνες ή να μεταβάλει την εμβέλειά τους». Η βάση αυτή αντιστοιχεί στο κριτήριο που το Δικαστήριο διαμόρφωσε με την απόφαση AETR για τον καθορισμό «[…] [της φύσεως] των διεθνών δεσμεύσεων τις οποίες απαγορεύεται να αναλαμβάνουν τα κράτη μέλη εκτός του πλαισίου των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, όταν έχουν θεσπιστεί κοινοί κανόνες της Ένωσης για την επίτευξη των σκοπών της Συνθήκης» ( 78 ).

121. Η αποκαλούμενη «αρχή AETR» παρέχει τη βάση για τη σιωπηρή αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη σύναψη διεθνούς συμφωνίας. Η εν λόγω αρχή διαμορφώθηκε αρχικά λαμβανομένων υπόψη, αφενός, της βασικής νομικής υποχρεώσεως ότι τα κράτη μέλη λαμβάνουν κάθε κατάλληλο μέτρο για την εξασφάλιση της εκπληρώσεως των υποχρεώσεων που απορρέουν από τις Συνθήκες ή προκύπτουν από πράξεις των θεσμικών οργάνων και, αφετέρου, του καθήκοντος των κρατών μελών να απέχουν από τη λήψη οποιουδήποτε μέτρου ικανού να θέσει σε κίνδυνο την πραγματοποίηση των σκοπών των Συνθηκών ( 79 ). Κατά συνέπεια, η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα όταν υφίσταται ο κίνδυνος τα κράτη μέλη, ενεργώντας εκτός του πλαισίου των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, να αναλάβουν διεθνείς υποχρεώσεις, οι οποίες επηρεάζουν τους κοινούς κανόνες ή μεταβάλλουν την εμβέλειά τους. Κάτι τέτοιο θα οδηγούσε σε παράκαμψη των κανόνων που προβλέπονται από τις Συνθήκες για την εφαρμογή των πολιτικών της Ένωσης και, κατά συνέπεια, θα μπορούσε να διακυβεύσει τον ίδιο τον πυρήνα της διαδικασίας ολοκληρώσεως της Ένωσης.

122. Η νομολογία του Δικαστηρίου παρέχει διευκρινίσεις ως προς τον τρόπο εξακριβώσεως της συνδρομής των προϋποθέσεων της τρίτης βάσεως. Θα πρέπει να χωρεί συγκεκριμένη ανάλυση της σχέσεως μεταξύ της σχεδιαζόμενης διεθνούς συμφωνίας και της ισχύουσας κατά τον κρίσιμο χρόνο νομοθεσίας της Ένωσης. Για τους σκοπούς της εν λόγω αναλύσεως και λαμβανομένης υπόψη της αρχής της δοτής αρμοδιότητας, το μέρος που επικαλείται την αποκλειστική εξωτερική αρμοδιότητα πρέπει και να την αποδεικνύει ( 80 ).

123. Το πρώτο στάδιο της εν λόγω αναλύσεως περιλαμβάνει τον καθορισμό του τομέα τον οποίο αφορά η διεθνής συμφωνία, ώστε να διαπιστωθεί ποιοι είναι οι κρίσιμοι κοινοί κανόνες. Το αντικείμενο της συμφωνίας μπορεί να καθορισθεί με βάση το περιεχόμενο και τον σκοπό της. Στο πλαίσιο αυτό, ενώ είναι δυνατό, κατά την ανάλυση των λεγόμενων ομοιογενών συμφωνιών, να χαρακτηρισθεί η όλη σύμβαση ως καλύπτουσα «έναν τομέα» και στη συνέχεια να διαπιστωθεί αν έχει εναρμονισθεί πλήρως ο εν λόγω τομέας από τους κοινούς κανόνες ή αν αυτός καλύπτεται σε μεγάλο βαθμό από τους εν λόγω κοινούς κανόνες ( 81 ), η προσέγγιση αυτή δεν μπορεί να εφαρμοστεί με την ίδια ευκολία σε συμφωνία όπως η ΣΕΣΕΕΣ, η οποία ρυθμίζει διαφορετικούς «τομείς» στα διαφορετικά της κεφάλαια και τμήματα.

124. Από τα προβαλλόμενα στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας επιχειρήματα της Επιτροπής εγείρεται ένα καινοφανές ερώτημα. Έχει η τρίτη βάση του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ εφαρμογή αποκλειστικά όταν «οι κοινοί κανόνες» έχουν ήδη εκδοθεί από τα θεσμικά όργανα της Ένωσης κατά την άσκηση των νομοθετικών αρμοδιοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή μπορούν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να αποτελέσουν «κοινούς κανόνες» και οι ίδιες οι διατάξεις της Συνθήκης; Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τις διατάξεις της ΣΕΣΕΕΣ που αφορούν ορισμένους τύπους επενδύσεων που δεν αποτελούν άμεσες ξένες επενδύσεις απορρέει από τους «κοινούς κανόνες» που περιλαμβάνονται στο ίδιο το άρθρο 63 ΣΛΕΕ. Θα εξετάσω το ερώτημα αυτό στην ανάλυση του τμήματος Α του κεφαλαίου εννέα της ΣΕΣΕΕΣ ( 82 ).

125. Το δεύτερο στάδιο περιλαμβάνει τον προσδιορισμό των κοινών κανόνων που ισχύουν ως προς τον συγκεκριμένο τομέα. Πάντως, το πεδίο εφαρμογής της διεθνούς συμφωνίας δεν πρέπει κατ’ ανάγκην να ταυτίζεται πλήρως με εκείνο των κοινών κανόνων ( 83 ). Δεν αποκλείεται να αρκεί το γεγονός ότι ο τομέας που αφορά η διεθνής συμφωνία καλύπτεται σε μεγάλο βαθμό από τους εν λόγω κοινούς κανόνες ( 84 ). Οι κρίσιμοι κοινοί κανόνες ενδέχεται να εμπερικλείουν όχι μόνον τη νομοθεσία που ισχύει στον συγκεκριμένο τομέα που καλύπτεται από τη συμφωνία, αλλά και νομοθεσία με ευρύτερο πεδίο εφαρμογής ( 85 ). Επίσης, δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι οι εν λόγω κοινοί κανόνες (δεν) εντοπίζονται σε ένα και το αυτό νομοθέτημα της Ένωσης ( 86 ).

126. Κοινοί κανόνες δεν είναι μόνον εκείνοι που ρυθμίζουν καταστάσεις ενέχουσες στοιχεία μη ενωσιακά και, ως εκ τούτου, εξωτερική διάσταση ( 87 ). Κατά τον προσδιορισμό των κοινών κανόνων, είναι αναγκαίο να λαμβάνονται υπόψη τόσο η ισχύουσα νομοθεσία της Ένωσης όσο και οι προοπτικές εξελίξεως των εν λόγω κανόνων στον βαθμό κατά τον οποίον η εν λόγω εξέλιξη είναι προβλέψιμη κατά τον χρόνο της αναλύσεως ( 88 ).

127. Από τα επιχειρήματα των μετεχόντων στην παρούσα διαδικασία όσον αφορά τους κοινούς κανόνες που είναι κρίσιμοι για την εφαρμογή της αρχής AETR στους τομείς των υπηρεσιών μεταφοράς και των τύπων επενδύσεων που δεν αποτελούν άμεσες ξένες επενδύσεις προκύπτει ότι ως προς τους «κοινούς κανόνες» επικρατεί σύγχυση. Η παρούσα διαδικασία προσφέρει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να παράσχει τις αναγκαίες διευκρινίσεις ( 89 ).

128. Το τρίτο στάδιο αφορά την εξέταση του (πιθανού) αντίκτυπου της συνάψεως της διεθνούς συμβάσεως επί των κρίσιμων κοινών κανόνων. Δεν είναι αναγκαίο να αποδεικνύεται ότι υπάρχει τέτοιος αντίκτυπος: και μόνο το ενδεχόμενο να επηρεαστούν οι κοινοί κανόνες ή να μεταβληθεί η εμβέλειά τους αρκεί ( 90 ). Τέτοιο ενδεχόμενο υπάρχει όταν οι δυνάμει της διεθνούς συμφωνίας δεσμεύσεις εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των κοινών κανόνων ( 91 ). Δεν είναι αναγκαίο να αποδεικνύεται η ύπαρξη πιθανής αντιφάσεως, δηλαδή συγκρούσεως, μεταξύ της διεθνούς συμφωνίας και των κοινών κανόνων ( 92 ).

129. Όταν με τους κοινούς κανόνες έχει πραγματοποιηθεί πλήρης εναρμόνιση του τομέα που διέπεται από τη διεθνή συμφωνία ( 93 ), η αποκλειστική αρμοδιότητα αποδεικνύεται εύκολα. Οι εναρμονισμένοι κανόνες τεκμαίρεται ότι επηρεάζονται από τις διεθνείς δεσμεύσεις που απορρέουν από τη σύναψη της εν λόγω συμφωνίας.

130. Όταν η εναρμόνιση είναι μόνο μερική, το γεγονός ότι διεθνής συμφωνία (ή μέρος(-η) αυτής) αφορά (αφορούν) τομέα που «καλύπτεται σε μεγάλο βαθμό» από κανόνες της Ένωσης δεν οδηγεί, αυτό καθ’ εαυτό, αυτομάτως στο συμπέρασμα ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα να διαπραγματευτεί την εν λόγω διεθνή συμφωνία στο σύνολό της (ή το κρίσιμο μέρος) χωρίς να εξετασθεί εάν έχει ισχύει η αρχή AETR. Καθοριστικής σημασίας ζήτημα είναι το περιεχόμενο των δεσμεύσεων που αναλαμβάνουν τα κράτη μέλη και η πιθανή σύνδεσή τους με τους κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ( 94 ).

131. Οι ως άνω αρχές δεν θίγονται από το Πρωτόκολλο 25 σχετικά με την άσκηση των συντρεχουσών αρμοδιοτήτων. Το εν λόγω πρωτόκολλο αφορά αποκλειστικά το άρθρο 2, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Μοναδικός του σκοπός είναι να ορίσει το πεδίο ασκήσεως από την Ευρωπαϊκή Ένωση συντρέχουσας, με τα κράτη μέλη, αρμοδιότητας. Το Πρωτόκολλο 25 καθιστά σαφές ότι το πεδίο ασκήσεως αυτής της αρμοδιότητας «καλύπτει μόνο τα στοιχεία που διέπονται από την εν λόγω πράξη της [Ευρωπαϊκής] Ένωσης και, συνεπώς, δεν καλύπτει ολόκληρο τον τομέα». Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι το Πρωτόκολλο 25 περιορίζει το εύρος της αποκλειστικής εξωτερικής αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις περιπτώσεις του άρθρου 3, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, όπως διευκρινίζεται από τη νομολογία ( 95 ).

132. Στο πλαίσιο αυτό, προχωρώ στην εξέταση της κατανομής των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών όσον αφορά τη ΣΕΣΕΕΣ.

Στόχοι της ΣΕΣΕΕΣ και κρίσιμοι γενικοί ορισμοί (κεφάλαιο ένα της ΣΕΣΕΕΣ ( 96 ) )

Επιχειρήματα

133. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το κεφάλαιο ένα στο σύνολό του εμπίπτει στην κοινή εμπορική πολιτική. Κατά την Επιτροπή, οι συνολικοί στόχοι που αναφέρονται στα άρθρα 1.1 και 1.2 της ΣΕΣΕΕΣ ταυτίζονται, σε μεγάλο βαθμό, με τους στόχους της κοινής εμπορικής πολιτικής, όπως αυτοί ορίζονται στο άρθρο 206 ΣΛΕΕ. Οι στόχοι της ΣΕΣΕΕΣ είναι ελαφρώς μόνον ευρύτεροι από τους στόχους της κοινής εμπορικής πολιτικής. Εντούτοις, οσάκις συμβαίνει αυτό, οι εν λόγω στόχοι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των στόχων της ΣΛΕΕ (ιδίως στο άρθρο 63, παράγραφος 1, στο άρθρο 91 και στο άρθρο 100, ΣΛΕΕ).

134. Οι λοιποί μετέχοντες στη διαδικασία δεν τοποθετήθηκαν ειδικώς επί του κεφαλαίου ένα.

Ανάλυση

135. Κατά την άποψή μου, η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα, βάσει του άρθρου 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, για τη λήψη αποφάσεως σχετικά με την εγκαθίδρυση ζώνης ελευθέρων συναλλαγών, σύμφωνα με το άρθρο XXIV της GATT 1994 και το άρθρο V της GATS ( 97 ) καθώς και για τη συμφωνία ότι οι στόχοι της ΣΕΣΕΕΣ συνίστανται στην ελευθέρωση και τη διευκόλυνση του εμπορίου και των επενδύσεων. Τα εν λόγω ζητήματα σαφώς εμπίπτουν στην κοινή εμπορική πολιτική.

136. Περαιτέρω, οι διατάξεις που περιλαμβάνουν ορισμούς γενικής εφαρμογής είναι καθαρά παρεπόμενου χαρακτήρα. Οι εν λόγω διατάξεις δεν δύνανται να μεταβάλουν την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών ως προς τις λοιπές διατάξεις της ΣΕΣΕΕΣ.

137. Κατά συνέπεια, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το κεφάλαιο ένα εμπίπτει στο σύνολό του στην κατ’ άρθρο 207 ΣΛΕΕ αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων (κεφάλαια δύο έως έξι της ΣΕΣΕΕΣ ( 98 )και πρωτόκολλο 1 της ΣΕΣΕΕΣ ( 99 ) )

Επιχειρήματα

138. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι τα κεφάλαια δύο έως έξι άπτονται στο σύνολό τους της κοινής εμπορικής πολιτικής.

139. Κατά την άποψή της, οι διατάξεις του κεφαλαίου δύο στο σύνολό τους αφορούν ειδικώς τις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων καθώς προορίζονται για την ελευθέρωση των εμπορικών συναλλαγών στον τομέα των εμπορευμάτων μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών και έχουν ευθείες και άμεσες συνέπειες επί του εν λόγω εμπορίου. Τούτο ισχύει τόσο όσον αφορά τις διατάξεις του εν λόγω κεφαλαίου σχετικά με τους δασμούς, στους οποίους αναφέρεται ρητώς το άρθρο 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, όσο και όσον αφορά τις διατάξεις μη δασμολογικού χαρακτήρα, οι οποίες αναπαράγουν, ενσωματώνουν μέσω παραπομπών ή εξειδικεύουν υφιστάμενες διατάξεις της GATT 1994 ή άλλων πολυμερών συμφωνιών σχετικών με τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων (και, επομένως, όπως αποφάνθηκε το Δικαστήριο με τη γνωμοδότηση 1/94, εμπίπτουν αυτοδικαίως στην κοινή εμπορική πολιτική).

140. Η Επιτροπή διατυπώνει παρόμοια επιχειρήματα ως προς το κεφάλαιο τρία (το άρθρο 207, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ καλύπτει «μέτρα εμπορικής άμυνας, στα οποία περιλαμβάνονται τα μέτρα που λαμβάνονται σε περιπτώσεις ντάμπινγκ και επιδοτήσεων»)· το κεφάλαιο τέσσερα (επειδή διευκολύνει τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων μέσω της παροχής ενός πλαισίου για την πρόληψη, τον εντοπισμό και την άρση των περιττών εμποδίων στο εμπόριο εντός του πεδίου εφαρμογής της συμφωνίας ΤΕΕ) και το κεφάλαιο πέντε (επειδή έχει ως στόχο να ελαχιστοποιηθούν οι επιπτώσεις των μέτρων ΥΦΠ στις συναλλαγές). Η συμφωνία για την εφαρμογή του άρθρου VI της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου του 1994 (στο εξής: συμφωνία αντιντάμπινγκ), η συμφωνία για τις επιδοτήσεις και τα αντισταθμιστικά μέτρα (στο εξής: Συμφωνία ΕΑΜ), η συμφωνία για τα μέσα διασφαλίσεως, η Συμφωνία ΤΕΕ και η συμφωνία ΥΦΠ αποτελούν μέρος των πολυμερών συμφωνιών για τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων, οι οποίες, σύμφωνα με τη γνωμοδότηση 1/94, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της κοινής εμπορικής πολιτικής.

141. Τέλος, το κεφάλαιο έξι αφορά επίσης ειδικώς τις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές καθώς επιδιώκει τη διευκόλυνση των εμπορικών συναλλαγών στον τομέα των εμπορευμάτων με παράλληλη εξασφάλιση αποτελεσματικών τελωνειακών ελέγχων. Η Επιτροπή προσθέτει ότι οι περισσότερες από τις διατάξεις του εν λόγω κεφαλαίου παρουσιάζουν αντιστοιχίες με τις λεπτομερέστερες διατάξεις επί του ίδιου θέματος που περιέχονται στη Συμφωνία ΠΟΕ για τη διευκόλυνση του εμπορίου, η οποία ήδη εισήχθη στο παράρτημα 1Α της Συμφωνίας ΠΟΕ ( 100 ). Κατά την Επιτροπή, ούτε τα κράτη μέλη ούτε τα λοιπά θεσμικά όργανα αμφισβητούν την αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την εν λόγω νέα Συμφωνία ΠΟΕ.

142. Το Κοινοβούλιο συντάσσεται κατ’ ουσίαν με τη θέση της Επιτροπής.

143. Μολονότι το Συμβούλιο, και το σύνολο σχεδόν των κρατών μελών δεν τοποθετήθηκαν ειδικώς επί των κεφαλαίων δύο έως έξι, ένα κράτος μέλος υποστηρίζει ότι η αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν καλύπτει τη συνεργασία στον τομέα των τελωνειακών διαδικασιών που προβλέπεται στο άρθρο 6.1, παράγραφος 1, εδάφιο δεύτερο, της ΣΕΣΕΕΣ. Το άρθρο 206 ΣΛΕΕ αναφέρεται μόνο στη δημιουργία τελωνειακής ενώσεως σύμφωνα με τα άρθρα 28 έως 32 ΣΛΕΕ. Επομένως δεν καλύπτεται από το άρθρο αυτό το άρθρο 33 ΣΛΕΕ, το οποίο παρέχει τη νομική βάση για τη λήψη «[…] [μέτρων] με σκοπό την ενίσχυση της τελωνειακής συνεργασίας μεταξύ κρατών μελών καθώς και μεταξύ των τελευταίων και της Επιτροπής». Περαιτέρω, προκύπτει από το άρθρο 6, στοιχείο ζʹ, ΣΛΕΕ και επιβεβαιώνεται στο άρθρο 197, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ (τη μοναδική διάταξη του τίτλου XXIV, η οποία αφορά τη «Διοικητική Συνεργασία») ότι, όσον αφορά τη διοικητική συνεργασία, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αρμοδιότητα να υποστηρίζει, να συντονίζει ή να συμπληρώνει τη δράση των κρατών μελών.

Ανάλυση

144. Τα κεφάλαια δύο έως έξι διέπουν διαφορετικές πτυχές της ρυθμίσεως των εμπορικών συναλλαγών στον τομέα των εμπορευμάτων. Τα ζητήματα που καλύπτουν τα εν λόγω κεφάλαια και το είδος των υποχρεώσεων που προβλέπουν αντιστοιχούν σε κάποιο βαθμό σε ορισμένες συμφωνίες του ΠΟΕ σχετικές με τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων.

145. Η κοινή εμπορική πολιτική κατελάμβανε τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων ήδη πριν από την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισσαβώνας. Με τη γνωμοδότηση 1/1994 το Δικαστήριο απεφάνθη ότι η (τότε) Ευρωπαϊκή Κοινότητα είχε αποκλειστική αρμοδιότητα, βάσει του άρθρου 113 της Συνθήκης ΕΚ, να συνάψει «τις πολυμερείς Συμφωνίες που αφορούν το εμπόριο των προϊόντων», δηλαδή, τις συμφωνίες που περιλαμβάνονται στο παράρτημα 1A της Συμφωνίας ΠΟΕ (στο εξής: συμφωνίες του παραρτήματος 1Α) ( 101 ). Το εν λόγω παράρτημα περιλαμβάνει τη GATT 1994 αλλά και 12 άλλες συμφωνίες. Το Δικαστήριο απεφάνθη ότι το σύνολο των συμφωνιών που περιλαμβάνονται στο παράρτημα 1Α ενέπιπτε στην κοινή εμπορική πολιτική χωρίς να προβεί σε εξέταση μίας εκάστης των συμφωνιών ( 102 ). Κατά συνέπεια, κρίθηκε ότι οι εν λόγω συμφωνίες αφορούσαν στο σύνολό τους ειδικώς τις διεθνείς συναλλαγές καθώς προορίζoνταν κυρίως να προάγουν, να διευκολύνουν ή να διέπουν τις εμπορικές συναλλαγές και είχαν ευθείες και άμεσες συνέπειες επί αυτών. Οι περισσότερες από τις συμφωνίες που περιλαμβάνονται στο παράρτημα 1A της Συμφωνίας ΠΟΕ προβλέπουν υποχρεώσεις, οι οποίες, μεταξύ άλλων, αφορούν την πρόσβαση στην αγορά, την εθνική μεταχείριση και άλλες μορφές εγχώριων κανονισμών, τη διαφάνεια, τον δικαστικό και διοικητικό έλεγχο, καθώς και την εξισορρόπηση εμπορικών και μη εμπορικών σκοπών. Το πεδίο εφαρμογής ορισμένων από τις συμφωνίες αυτές ορίζεται σε σχέση με το είδος των εμπορευμάτων (επί παραδείγματι, η συμφωνία για τη γεωργία και η συμφωνία για τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα και τα είδη ενδύσεως)· άλλες ισχύουν ως προς ειδικούς τύπους εμπορικών μέσων (επί παραδείγματι η Συμφωνία ΤΕΕ· η συμφωνία για τα επενδυτικά μέτρα στον τομέα του εμπορίου· η συμφωνία αντιντάμπινγκ· η Συμφωνία ΕΑΜ· και η συμφωνία για τα μέτρα διασφαλίσεως)· μέτρα στον τομέα του εμπορίου με ειδικό σκοπό (επί παραδείγματι, η συμφωνία ΥΦΠ) ή ορισμένα στάδια της διαδικασίας εισαγωγής ή εξαγωγής (επί παραδείγματι, η συμφωνία για την εφαρμογή του άρθρου VII της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου του 1994 (στο εξής: συμφωνία για τη δασμολογητέα αξία)· η συμφωνία για τον έλεγχο πριν από την αποστολή· η συμφωνία για τους κανόνες καταγωγής· και η συμφωνία για τις διαδικασίες εκδόσεως αδειών εισαγωγής).

146. Από τη γνωμοδότηση 1/94 προκύπτει, επομένως, με σαφήνεια ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα όσον αφορά το θεματικό πεδίο που καλύπτεται από τις εν λόγω συμφωνίες και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτές ( 103 ). Η θέση αυτή παρέμεινε αμετάβλητη με τη Συνθήκη της Λισσαβώνας, η οποία δεν τροποποίησε την περιγραφή της κοινής εμπορικής πολιτικής καθόσον αφορά τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων.

147. Στο πλαίσιο αυτό, είναι σαφές ότι τα κεφάλαια δύο έως πέντε αφορούν ειδικώς τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων. Το θεματικό τους πεδίο αντιστοιχεί κατ’ ουσίαν στα ζητήματα που καλύπτουν ορισμένες συμφωνίες του παραρτήματος 1Α της Συμφωνίας ΠΟΕ και εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης επί της κοινής εμπορικής πολιτικής. Έτσι, το κεφάλαιο δύο σχετίζεται με τα αντικείμενα των άρθρων I, II, και XI της GATT 1994, τα οποία περιλαμβάνουν τις βασικές υποχρεώσεις όσον αφορά την πρόσβαση στην αγορά σχετικά με τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων. Τα καλυπτόμενα από το κεφάλαιο τρία ζητήματα αφορούν τις διατάξεις της GATT 1994 περί αντιντάμπινγκ, επιδοτήσεων και διασφαλίσεων και τις αντίστοιχες ειδικότερες συμφωνίες (τη συμφωνία αντιντάμπινγκ, τη συμφωνία για τις επιδοτήσεις και τα αντισταθμιστικά μέτρα και τη συμφωνία για τα μέτρα διασφαλίσεως) του παραρτήματος 1Α της Συμφωνίας ΠΟΕ. Τα κεφάλαια τέσσερα και πέντε αφορούν μη δασμολογικούς φραγμούς που καλύπτονται από τις διατάξεις του άρθρου ΙΙΙ της GATT 1994 («εθνική μεταχείριση») και τις ειδικότερες διατάξεις της Συμφωνίας ΤΕΕ και της Συμφωνίας ΥΦΠ, που επίσης περιλαμβάνονται στο παράρτημα 1Α της συμφωνίας ΠΟΕ.

148. Τα εν λόγω ζητήματα αφορούν τη διαδικασία διασυνοριακής διακινήσεως των εμπορευμάτων, την παράδοση και διασάφησή τους καθώς και τη μεταχείρισή τους εντός συγκεκριμένης αγοράς. Κατά συνέπεια αφορούν ειδικώς το διεθνές εμπόριο.

149. Επιπλέον, οι κανόνες που σκοπούν στη διευκόλυνση της εν λόγω διαδικασίας (ουσιώδεις για την εισαγωγή και την εξαγωγή των εμπορευμάτων) και καθιστούν την εν λόγω διαδικασία και τους κανόνες που ρυθμίζουν τη μεταχείριση των εν λόγω εμπορευμάτων εντός μιας συγκεκριμένης αγοράς περισσότερο διαφανείς, προβλέψιμους, αποτελεσματικούς και λογικούς από πλευράς κόστους προάγουν, διευκολύνουν ή ρυθμίζουν το εμπόριο και έχουν ευθείες και άμεσες συνέπειες επ’ αυτού ( 104 ).

150. Το ίδιο συμπέρασμα ισχύει και ως προς την τελωνειακή συνεργασία βάσει του κεφαλαίου έξι καθώς και ως προς τις σχετικές με τα τελωνεία πρόσθετες διατάξεις του Μνημονίου συμφωνίας 3 και τους κανόνες του Μνημονίου συμφωνίας 4 για την αμοιβαία αναγνώριση προγραμμάτων εξουσιοδοτημένων οικονομικών φορέων (αμφότερα τα μνημόνια αφορούν το κεφάλαιο έξι).

151. Το κεφάλαιο έξι αφορά τις τελωνειακές διαδικασίες, την τελωνειακή εκτίμηση και τη διευκόλυνση των εμπορικών συναλλαγών (ζητήματα που καλύπτονται εν μέρει από την GATT 1994), τη συμφωνία για τη δασμολογητέα αξία καθώς και την πρόσφατη Συμφωνία ΠΟΕ για τη διευκόλυνση του εμπορίου. Οι μορφές συνεργασίας που προβλέπονται στο κεφάλαιο έξι αντιστοιχούν σε κάποιο βαθμό σε εκείνες που ισχύουν για τα τελωνειακά ζητήματα βάσει της GATT 1994 και της συμφωνίας για τη δασμολογητέα αξία. Οι τελευταίες αυτές συμφωνίες, πλην των γενικών διατάξεων για τη δημοσίευση ( 105 ), περιέχουν διατάξεις για τη διαβούλευση επί ζητημάτων που αφορούν τη διαχείριση του συστήματος τελωνειακής εκτιμήσεως ( 106 ). Επιπλέον, σε γενικότερο επίπεδο, η GATT 1994 και οι συμφωνίες του παραρτήματος 1A προβλέπουν πολλές παρόμοιες μορφές συνεργασίας επί διαφόρων ζητημάτων σχετικών με τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων ( 107 ). Οι εν λόγω προβλέψεις δεν εμπόδισαν το Δικαστήριο να αποφανθεί, με τη γνωμοδότηση 1/94, ότι οι εν λόγω συμφωνίες εμπίπτουν εν συνόλω στην κοινή εμπορική πολιτική ( 108 ).

152. Δεν συμφωνώ με το τυπολατρικό επιχείρημα που στηρίζεται στη διάκριση, προκειμένου για τις εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των εμπορευμάτων εντός της εσωτερικής αγοράς, μεταξύ των διατάξεων της Συνθήκης που ρυθμίζουν την τελωνειακή ένωση (άρθ