ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΉ

JACQUES BIANCARELLI

της 30ής Ιανουαρίου 1991 ( *1 )

Περιεχόμενα

Εισαγωγή Ι — Το πραγματικό και νομικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η αγωγή 1. Το σύστημα ποσοστώσεων παραγωγής και παραδόσεως χάλυβα 2. Οι ακυρωτικές αποφάσεις του Δικαστηρίου α) Γενικά στοιχεία β) Η απόφαση της 14ης Ιουλίου 1988 στην υπόθεση 103/85 γ) Η απόφαση της 14ης Ιουλίου 1988 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 33/86 44/86 110/86, 226/86 και 256/86 δ) Η απόφαση της 14ης Ιουνίου 1989 σχετικά με τις μεταγενέστερες γενικές αποφάσεις 3. Οι σχέσεις μεταξύ της ενάγουσας και της Επιτροπής α) Πριν από την έκδοση των αποφάσεων του Δικαστηρίου της 14ης Ιουλίου 1988 β) Μετά την έκδοση των αποφάσεων του Δικαστηρίου της 14ης Ιουλίου 1988 4. Τα αιτήματα της αγωγής 5. Ανακεφαλαίωση όλων των σημείων ελλείψεως νομιμότητας που διαπίστωσε το Δικαστήριο με τις προαναφερθείσες αποφάσεις II — Τα ζητήματα παραδεκτού που θέτει η υπό κρίση αγωγή σε σχέση με το άρθρο 34 και με το άρθρο 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ Α — Οι ενστάσεις απαραδέκτου που αφορούν την εφαρμογή του άρθρου 34 1. 'Ελλειψη ακυρωτικής αποφάσεως α) Η αλληλογραφία μεταξύ της ενάγουσας και της Επιτροπής δεν συνιστά σύμβαση δημοσίου δικαίου β) Δεν υπήρξαν ρητές διαβεβαιώσεις της Επιτροπής ότι θα χορηγήσει χρηματική αποζημίωση γ) Η Επιτροπή δεν παραβίασε την αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης δ) Το αποτέλεσμα της ακυρώσεως μιας διατάξεως γενικής αποφάσεως επί του κύρους των ατομικών αποφάσεων που είχαν ήδη εκδοθεί βάσει της διατάξεως αυτής 2. Η ένσταση απαραδέκτου ότι δεν μπορούν να εξεταστούν στην ίδια δίκη, στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ, αιτήματα ακυρώσεως και αιτήματα αποζημιώσεως 3. Η ένσταση απαραδέκτου ότι με τις αποφάσεις του Δικαστηρίου της 14ης Ιουλίου 1988 δεν διαπιστώνεται ότι οι ακυρωθείσες αποφάσεις βαρύνονται με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας 4. Προσωρινά συμπεράσματα ως προς το παραδεκτό της αγωγής από τη σκοπιά του άρθρου 34 Β — Η ένσταση απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή βάσει του άρθρου 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ 1. Τα δεδομένα του προβλήματος α) Διατάξεις κάπως διφορούμενες β) Η νομολογία του Δικαστηρίου δεν έχει παγιωθεί και είναι αβέβαιη β) 1. Η απόφαση Meroni της 13ης Ιουλίου 1961 β) 2. Η απόφαση Vloeberghs της 14ης Ιουλίου 1961 β) 3. Η απόφαση Usinor της 10ης Ιουνίου 1986 γ) Η επιστήμη είναι άκρως διχασμένη ως προς το ζήτημα αν χωρεί αγωγή αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 40 για τη ζημία που προξενήθηκε από την έλλειψη νομιμότητας μιας αποφάσεως η οποία δεν έχει ακυρωθεί γ) 1. Οι αρνητικές απαντήσεις στο ερώτημα αυτό γ) 2. Οι καταφατικές απαντήσεις στο ερώτημα αυτό γ) 3. Οι διστακτικές αναλύσεις του θέματος δ) Προπαρασκευαστικές εργασίες που δεν είναι αποφασιστικής σημασίας δ) 1. Η έκθεση της γαλλικής αντιπροσωπείας δ) 2. 'Αλλες πηγές από τις προπαρασκευαστικές εργασίες 2. Σκέψεις που μου υπαγορεύουν να προτείνω την άποψη ότι είναι παραδεκτός ο ισχυρισμός περί ευθύνης της Κοινότητας βάσει του άρθρου 40, λόγω παράνομης απόφασης η οποία συνιστά υπηρεσιακό πταίσμα, αλλά δεν έχει προηγουμένως ακυρωθεί α) Επιχειρήματα που συνάγονται από την περιορισμένη έκταση των αντιρρήσεων που έχει διατυπώσει ιδίως η επιστήμη κατά της απόψεως αυτής α) 1. Κακή εκτίμηση της πραγματικής εκτάσεως της αρχής της αυτονομίας της αγωγής αποζημιώσεως α) 2. Λανθασμένη διάκριση μεταξύ ελλείψεως νομιμότητας και υπηρεσιακού πταίσματος α) 3. Εσφαλμένη ερμηνεία των αποτελεσμάτων μιας αποφάσεως του Δικαστηρίου που διαπιστώνει ευθύνη της Κοινότητας, λόγω υπαίτιας ελλείψεως νομιμότιϊια? α) 4. Εσφαλμένη ανάλυση των προϋποθέσεων που απαιτούνται για τη θεμελίωση της ευθύνης βάσει το άρθρου 34 και του άρθρου 40 αντιστοίχως β) Επιχειρήματα που αφορούν την ανάγκη κατάλληλης δικαστικής προστασίας του προσώπου β) 1. Περίπτωση όπου η ζημία αναφαίνεται μετά την παρέλευση της προθεσμίας για την άσκηση προσφυγής ακυρώσεως β) 2. Περίπτωση όπου η προσφυγή ακυρώσεως δεν θα είχε νόημα β) 3. Περίπτωση όπου η προσφυγή ακυρώσεως θα ήταν απαράδεκτη β) 4. Σύστημα ασυνάρτητο που καταλήγει σε διακρίσεις εις βάρος των κοινοτικών επιχειρήσεων γ) Επιχειρήματα που πηγάζουν από την ανάλυση των διατάξεων και την ερμηνεία τους από το Δικαστήριο γ) 1. Το άρθρο 40 αποτελεί το κοινού δικαίου σύστημα εξωσυμβατικής ευθύνης της Κοινότητας στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ γ) 2. Η έννοια της επιφυλάξεως με την οποία αρχίζει το άρθρο 40 γ) 3. Η ελαστικότατη ερμηνεία που δίνει το Δικαστήριο στις σχετικές διατάξεις της Συνθήκης ΕΚΑΧ 3. Συμπεράσματα ως προς το παραδεκτό του συνόλου των αιτημάτων της αγωγής και ως προς τη διάρθρωση των ενδίκων βοηθημάτων και των περί διαδικασίας διατάξεων των άρθρων 34 και 40 ΠΙ — Το ζήτημα της υπάρξεως πταίσματος που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας Α — Ποιο σύστημα ευθύνης πρέπει να εφαρμοστεί στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ; 1. Τα εκ του κειμένου των διατάξεων επιχειρήματα 2. Τα επιχειρήματα που συνάγονται από τη νομολογία του Δικαστηρίου περί το άρθρο 40 3. Η κοινή λογική Β — Ποιες είναι οι συγκεκριμένες προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται για να θεμελιωθεί ευθύνη της Κοινότητας εν προκειμένω; 1. Ήταν η φερομένη ζημία αποτέλεσμα κανονιστικών πράξεων που συνεπάγονταν επιλογές οικονομικής πολιτικής; 2. Φέρεται παραβιασθείς υπέρτερος κανόνας δικαίου που προστατεύει τα άτομα; 3. Ποια είναι η ακριβής έννοια της προϋποθέσεως που αφορά την ύπαρξη κατάφωρης παραβίασης υπέρτερου κανόνα δικαίου που προστατεύει τα άτομα; Γ — Πληρούται εν προκειμένω η προϋπόθεση της πρόδηλης και βαρείας παραβάσεως των υποχρεώσεων της Επιτροπής; 1. Ως προς την έλλειψη νομιμότητας που διαπίστωσε το Δικαστήριο με την απόφαση της 14ης Ιουλίου 1988 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 33/86, 44/86, 110/86, 226/86 και 285/86 , 2. Ως προς την έλλειψη νομιμότητας που διαπίστωσε το Δικαστήριο με την απόφαση της 14ης Ιουλίου 1988 στην υπόθεση 103/85 IV — Τα της ζημίας που επικαλείται η ενάγουσα 1. Τα δεδομένα του προβλήματος 2. Ως προς την αμεσότητα της ζημίας 3. Ως προς την ειδικότητα της ζημίας 4. Ως προς την έκταση του δικαιώματος αποζημιώσεως V — Τελική πρόταση

Κύριε Πρόεδρε,

Κύριοι δικαστές,

Η επιχείρηση Stahlwerke Peine-Salzgitter AG (στο εξής: Peine-Salzgitter) άσκησε αγωγή βάσει των άρθρων 34, πρώτο εδάφιο, και 40, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚΑΧ με την οποία ζητεί να αναγνωριστεί η εξωσυμβατική ευθύνη της Κοινότητας λόγω ορισμένου αριθμού παρανόμων πράξεων που διέπραξε η Επιτροπή στο πλαίσιο της εφαρμογής του συστήματος ποσοστώσεων χάλυβα. Με την αγωγή προβάλλεται, αφενός, το αίτημα να αναγνωριστεί ότι διάφορες αποφάσεις της Επιτροπής βαρύνονται με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας και, αφετέρου, να καταδικαστεί η Επιτροπή να καταβάλει στην προσφεύγουσα το ποσό 77603528 γερμανικών μάρκων (DM) εντόκως. Αποτελεί δε την άμεση συνέχεια δύο αποφάσεων του Δικαστηρίου της 14ης Ιουλίου 1988: η πρώτη εκδόθηκε επί της υποθέσεως 103/85, Stahlwerke Peine-Salzgitter AG κατά Επιτροπής (Συλλογή 1988, σ. 4131 ), και η δεύτερη στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 33/86, 44/86, 110/86, 226/86 και 285/86, Stahlwerke Peine-Salzgitter AG και Hoogovens Groep BV κατά Επιτροπής (Συλλογή 1988, σ. 4309 ).

Η αγωγή αυτή θέτει προς επίλυση νέα και σημαντικά νομικά ζητήματα καθώς και πραγματικά ζητήματα περίπλοκα και λεπτά. Πώς διαρθρώνονται τα άρθρα 34 και 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ; Ποιο σύστημα εξωσυμβατικής ευθύνης πρέπει να εφαρμοστεί στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ για υπηρεσιακό πταίσμα λόγω παρανόμου πράξεως; Αν ληφθεί υπόψη το στοιχείο ότι το Δικαστήριο, με τις προαναφερθείσες αποφάσεις, διαπίστωσε έλλειψη νομιμότητας ως προς ορισμένα σημεία, υπάρχει εν προκειμένω πταίσμα της Επιτροπής ικανό να θεμελιώσει ευθύνη των Κοινοτήτων; Υπάρχει ζημία δεκτική αποκαταστάσεως και, αν υπάρχει, είναι αρκούντως άμεση και ειδική; Ποια είναι η έκταση του δικαιώματος προς αποκατάσταση στις περιπτώσεις που συντρέχει ευθύνη στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ;

Θα εξετάσω διαδοχικά:

Ι — το πραγματικό και νομικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η προσφυγή ·

II — τα ζητήματα του παραδεκτού που ανακύπτουν τόσο από τη σκοπιά του άρθρου 34 όσο και από τη σκοπιά του άρθρου της Συνθήκης ΕΚΑΧ·

III — το ζήτημα αν υπάρχει εν προκειμένω πταίσμα ικανό να θεμελιώσει ευθύνη της Κοινότητας·

IV — τέλος, τα ζητήματα τα σχετικά με τη ζημία που προβάλλει η ενάγουσα.

Ι — Το πραγματικό και νομικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η αγωγή

1. Το σύστημα των ποσοστώσεων παραγωγής και παραδόσεως χάλυβα

Από το 1973 μέχρι το 1988η κοινοτική βιομηχανία σιδήρου και χάλυβα γνώρισε σοβαρές δυσχέρειες λόγω, μεταξύ άλλων, της υφέσεως που επηρέασε όλες τις οικονομικές δραστηριότητες και προκάλεσε μείωση της ζητήσεως προϊόντων σιδήρου και χάλυβα τόσο στις κοινοτικές αγορές όσο και στις αγορές των τρίτων χωρών. Παράλληλα με τις δυσκολίες αυτές, που χαρακτηρίστηκαν συχνά ως συγκυριακές, ανέκυψαν και άλλα προβλήματα, ιδίως δε η εμφάνιση στην κοινοτική αγορά προϊόντων μεγάλης ανταγωνιστικότητας κατασκευής τρίτων χωρών καθώς και διαρθρωτικές δυσχέρειες στην κοινοτική βιομηχανία σιδήρου και χάλυβα, πολλές από τις εγκαταστάσεις της οποίας ήταν άκρως πεπαλαιωμένες. Όλοι μαζί αυτοί οι παράγοντες οδήγησαν σε σημαντικό πλεόνασμα της ικανότητας παραγωγής τη στιγμή που η ζήτηση χάλυβα είχε μειωθεί αισθητά προκαλώντας πτώση των τιμών και απειλώντας κατ' αυτόν τον τρόπο την επιβίωση πολυαρίθμων επιχειρήσεων σιδήρου και χάλυβα της Κοινότητας.

Προκειμένου να αντιμετωπίσει αυτή την κατάσταση ή τουλάχιστον να μειώσει τις αρνητικές επιπτώσεις της, η Επιτροπή έλαβε ορισμένα μέτρα που αρχικά ανάγονταν στην τήρηση ορισμένων ελαχίστων τιμών και στον όγκο των εισαγωγών προϊόντων σιδήρου και χάλυβα από τρίτες χώρες. Η Επιτροπή έλαβε επίσης μέτρα με σκοπό την αναδιάρθρωση του τομέα αυτού, όπως η κατάρτιση ενός κώδικα ενισχύσεων με στόχο τον συντονισμό στο κοινοτικό επίπεδο των επιδοτήσεων που χορηγούσαν τα κράτη μέλη και που ήταν ικανές να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό σε μια αγορά ήδη σοβαρά διαταραγμένη.

Πέραν αυτού όμως, με την προϊούσα επιδείνωση της καταστάσεως στην αγορά σιδήρου και χάλυβα που εκδηλώθηκε με απότομη πτώση της ζητήσεως και των τιμών κατά το τρίτο τρίμηνο του 1980, η Επιτροπή, διαπιστώνοντας την ύπαρξη « πρόδηλης κρίσης » κατά την έννοια του άρθρου 58 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, θέσπισε, με τη γενική απόφαση 2794/80/ΕΚΑΧ της 31 Οκτωβρίου 1980 που εκδόθηκε με τη σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου, ένα σύστημα ποσοστώσεων παραγωγής για τις επιχειρήσεις της βιομηχανίας σιδήρου και χάλυβα της Κοινότητας ( 1 ). Το σύστημα αυτό πρόβλεπε την εφαρμογή ενός ενιαίου ποσοστού μειώσεως για κάθε κατηγορία προϊόντων και κάθε επιχείρηση που αφορούσε, επί της πραγματικής παραγωγής των επιχειρήσεων και επί ορισμένη περίοδο αναφοράς, δηλαδή τα έτη 1977 έως 1980. Το σύστημα πρόβλεπε επίσης την εφαρμογή ποσοστών μειώσεως για το μέρος της παραγωγής που μπορεί να διατεθεί στην κοινή αγορά. Η γενική αυτή απόφαση πρόβλεπε πάντως ορισμένες εξαιρέσεις από το σύστημα ενιαίας μειώσεως: μεταξύ άλλων αύξηση της παραγωγής αναφοράς των επιχειρήσεων που βρίσκονταν σε συγκεκριμένες καταστάσεις, ελάμβαναν δηλαδή ορισμένα μέτρα σύμφωνα με την πολιτική της Κοινότητας στον τομέα της βιομηχανίας σιδήρου και χάλυβα· επιπλέον το άρθρο 14 της αποφάσεως αυτής παρείχε στην Επιτροπή την εξουσία να προσαρμόζει ορισμένες από τις διατάξεις της κατόπιν αιτήσεως της ενδιαφερόμενης επιχειρήσεως, οσάκις οι περιορισμοί της παραγωγής ή της παραδόσεως που επέβαλε η γενική απόφαση ή τα σχετικά εκτελεστικά μέτρα δημιουργούσαν σοβαρές δυσχέρειες για την επιχείρηση.

'Ετσι, στο πλαίσιο αυτού του αυστηρά οργανωμένου και παρεμβατικού συστήματος η Επιτροπή καθόριζε κάθε τρίμηνο τις ποσοστώσεις παραγωγής για κάθε επιχείρηση και το τμήμα των ποσοστώσεων αυτών που μπορούσε να πωληθεί εντός του κοινοτικού εδάφους, τμήμα που καλείται κοινώς « ποσοστώσεις παραδόσεως». Οι δύο αυτοί τύποι ποσοστώσεων καθορίζονταν αναλόγως των παραγωγών και ποσοτήτων αναφοράς που είχαν καθοριστεί κατά την εισαγωγή του συστήματος, επί των οποίων εφαρμόζονταν ορισμένα ποσοστά μειώσεως καθοριζόμενα ανά τρίμηνο. Οι ποσοστώσεις εξάλλου διέφεραν αναλόγως της κατηγορίας των συγκεκριμένων προϊόντων.

Αντιλαμβάνεται δηλαδή κανείς πόσο σημαντική ήταν η σχέση μεταξύ της ποσοστώσεως παραγωγής (στο εξής: ποσόστωση Ρ) και της ποσοστώσεως παραδόσεως (στο εξής: ποσόστωση Ι ), δεδομένου ότι οι ποσότητες που δεν διετίθεντο στο κοινοτικό έδαφος όπου οι τιμές ήταν συμφέρουσες έπρεπε οπωσδήποτε να πωληθούν εντός τρίτων χωρών, όπου οι τιμές ήταν αισθητά χαμηλότερες από τις κοινοτικές.

Το περίπλοκο αυτό σύστημα που χαρακτηρίστηκε ως « κρατικοποίηση της αγοράς » ( 2 ) παρατάθηκε επανειλημμένα τελειοποιούμενο μέχρι την κατάργηση του, δηλαδή μέχρι τις 30 Ιουνίου 1988, οπότε ο ελεύθερος ανταγωνισμός ξαναβρήκε τη θέση του υπό καλή συγκυρία της αγοράς, καίτοι η διαδικασία αναδιαρθρώσεως της ευρωπαϊκής βιομηχανίας σιδήρου και χάλυβα δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα. Συγκεκριμένα το σύστημα ποσοστώσεων παραγωγής και παραδόσεως για τις επιχειρήσεις της βιομηχανίας σιδήρου και χάλυβα που θεσπίστηκε με την απόφαση 2794/80, η οποία τροποποιήθηκε τέσσερις φορές, παρατάθηκε αρχικά με την απόφαση 1696/82/ΕΚΑΧ της Επιτροπής, της 30ής Ιουνίου 1982 ( 3 ), που τροποποιήθηκε επίσης τέσσερις φορές, στη συνέχεια με την απόφαση 1809/83/ΕΚΑΧ της Επιτροπής, της 29ης Ιουνίου 1983 ( 4 ), στη συνέχεια με την απόφαση 2177/83/ΕΚΑΧ της Επιτροπής, της 28ης Ιουλίου 1983 ( 5 ), που τροποποιήθηκε τρεις φορές, στη συνέχεια με την απόφαση 234/84/ΕΚΑΧ της Επιτροπής, της 31ης Ιανουαρίου 1984 ( 6 ), εν συνεχεία με την απόφαση 3485/85/ΕΚΑΧ της Επιτροπής, της 27ης Νοεμβρίου 1985 ( 7 ), που τροποποιήθηκε δύο φορές και συγκεκριμένα τη μια φορά με την απόφαση 1433/87/ΕΚΑΧ της Επιτροπής, της 20ής Μαΐου 1987, σχετικά με τη μετατροπή μέρους των ποσοστώσεων παραγωγής σε ποσοστώσεις παραδόσεως μέσα στην κοινή αγορά ( 8 ) και, τέλος, με την απόφαση 194/88/ΕΚΑΧ της Επιτροπής, της 6ης Ιανουαρίου 1988, με την οποία παρατάθηκε για τελευταία φορά το εν λόγω σύστημα μέχρι τις 30 Ιουνίου 1988, οπότε έπαυσε να ισχύει ( 9 ). Η ζημία την οποία φρονεί ότι υπέστη η ενάγουσα σχετίζεται με τους όρους εφαρμογής των τελευταίων αυτών αποφάσεων και καλύπτει την περίοδο από το πρώτο τρίμηνο 1985 μέχρι και το δεύτερο τρίμηνο του 1988.

2. Οι ακυρωτικές αποφάσεις τον Δικαστηρίου

α) Γενικά στοιχεία

Όπως είδαμε, ο καθορισμός, με τις γενικές αυτές αποφάσεις, των αρχών ή των μηχανισμών παρεκκλίσεως διά των οποίων καθορίζεται η σχέση Ι:Ρ, δηλαδή το τμήμα της παραγωγής που μπορεί να διατεθεί στην κοινή αγορά σε συμφέρουσες τιμές και κατ' αντιδιαστολή το τμήμα της παραγωγής που πρέπει να διατεθεί στις αγορές τρίτων χωρών σε τιμές αισθητά χαμηλότερες, ήταν κεφαλαιώδους σημασίας. Η ήδη ενάγουσα άσκησε δύο προσφυγές ενώπιον του Δικαστηρίου που αφορούν αυτά ακριβώς τα σημεία.

Η πρώτη προσφυγή ακυρώσεως στρεφόταν κατά της ατομικής αποφάσεως για την εφαρμογή τον άρθρον 14 της γενικής αποφάσεως 234/84, που επέτρεπε στην Επιτροπή να προσαρμόσει για το συγκεκριμένο τρίμηνο το τμήμα των ποσοστώσεων που μπορούν να διατεθούν στην κοινή αγορά αν το σύστημα των ποσοστώσεων είχε προκαλέσει εξαιρετικές δυσχέρειες στην επιχείρηση και αν η επιχείρηση δεν είχε λάβει ενισχύσεις για την κάλυψη των ζημιών εκμεταλλεύσεως και δεν της είχαν επιβληθεί κυρώσεις ή δεν είχε καταβάλει πρόστιμα για παράβαση των κανόνων τιμολογήσεως.

Η όεντερη προσφυγή ακυρώσεως στρεφόταν συγχρόνως κατά τον άρθρον 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85 και κατά ορισμένων ατομικών αποφάσεων πον εκοόθηκαν βάσει αντού.

Και στις δύο περιπτώσεις η Επιτροπή κατηγορείται ότι, κατά παράβαση του νόμου, δεν χορήγησε στην ενάγουσα εύλογες ποσοστώσεις παραδόσεως, λαμβάνοντας υπόψη την κατάσταση στην οποία βρισκόταν αυτή.

Η ενάγουσα κέρδισε και τις δύο προσφυγές. Πράγματι, συνεχίζοντας πάγια νομολογία του, και στηριζόμενο κυρίως στα άρθρα 3, 4 και 5 της Συνθήκης ΕΚΑΧ που απαγορεύουν κάθε διάκριση μεταξύ των επιχειρήσεων που εμπίπτουν στη Συνθήκη, το Δικαστήριο υπογράμμισε την ανάγκη αυστηρής τηρήσεως της αΡΧήζ της ισότητας που διατυπώνει το άρθρο 58 της Συνθήκης σε περίοδο κρίσεως, κατά την οποία, μέσω της εφαρμογής ενός συστήματος διοικητικής ρυθμίσεως, ο ποσοτικός ανταγωνισμός μεταξύ των επιχειρήσεων αίρεται στην πραγματικότητα και επικρατεί μία τεχνητή ισορροπία μεταξύ της προσφοράς και της ζητήσεως χάλυβα. Ήδη με την απόφαση της 13ης Ιουλίου 1961, Meroni και Cie κ.λπ. κατά Ανωτάτης Αρχής ( 10 ), το Δικαστήριο έκρινε ότι « η Ανωτάτη Αρχή οφείλει να φροντίζει με ιδιαίτερη προσοχή ώστε να τηρείται σχολαστικά ανά πάσα στιγμή η αρχή της ισότητας ενώπιον των δημοσίων βαρών » για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ορθώς η Ανωτάτη Αρχή έδωσε προτεραιότητα στην αρχή της διανεμητικής δικαιοσύνης και όχι στην αρχή της ασφάλειας του δικαίου. Εξάλλου με την απόφαση της 3ης Μαρτίου 1982 ( 11 ) το Δικαστήριο δέχθηκε την ευχέρεια της Επιτροπής όσον αφορά τον καθορισμό της περιόδου αναφοράς, τόνισε όμως ότι η ευχέρεια αυτή δεν πρέπει να οδηγεί σε παραβίαση της αρχής της κατανομής της συνολικής παραγωγής μεταξύ των διαφόρων κοινοτικών επιχειρήσεων επί δικαίας βάσεως. Η νομολογία αυτή επιβεβαιώθηκε με την απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 1985 ( 12 ) με την οποία το Δικαστήριο επέμεινε ιδιαίτερα στο κριτήριο της δίκαιης κατανομής των ποσοστώσεων παραγωγής και παραδόσεως μεταξύ των διαφόρων επιχειρήσεων της Κοινότητας, με την απόφαση του Δικαστηρίου της 21ης Φεβρουαρίου 1984 ( 13 ) και, τέλος, με την απόφαση της 6ης Ιουλίου 1988 ( 14 ) με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι « ο σκοπός του συστήματος των ποσοστώσεων είναι η κατανομή κατά τον δικαιότερο δυνατό τρόπο σε όλες τις επιχειρήσεις των περιορισμών της παραγωγής που καθιστά αναγκαίους η κρίση στον τομέα σιδήρου και χάλυβα ».

Σ' αυτή την αλληλουχία στην οποία η οικονομική κρίση ανέδειξε δύο νέες γενικές αρχές του δικαίου ΕΚΑΧ, αφενός, την αρχή της αλληλεγγύης μεταξύ των διαφόρων επιχειρήσεων και, αφετέρου, την αρχή της δίκαιης κατανομής των θυσιών, πώς εμφανίζονται οι δύο προσφυγές ακυρώσεως που άσκησε η ήδη ενάγουσα;

β)

Στην προαναφερθείσα υπόθεση 103/85, η εταιρία Peine-Salzgitter άσκησε προσφυγή ενώπιον τον Δικαστηρίου και ζήτησε την ακύρωση της ατομικής αποφάσεως με την οποία η Επιτροπή είχε αρνηθεί να προσαρμόσει τις ποσοστώσεις παραδόσεως προϊόντων της κατηγορίας III της επιχειρήσεως για το πρώτο τρίμηνο τον 1985, δυνάμει του άρθρου 14 της γενικής αποφάσεως 234/84. Συγκεκριμένα ενώ η Επιτροπή, λαμβάνοντας υπόψη τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε η ενάγουσα λόγω της ιδιαιτέρως δυσμενούς σχέσεως, είχε δεχθεί να προσαρμόσει κατάλληλα το μέρος της ποσοστώσεως που μπορούσε να διατεθεί εντός της κοινής αγοράς για το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο τρίμηνο του 1984 βάσει του άρθρου 14 της εν λόγω γενικής αποφάσεως, αρνήθηκε να το πράξει για το πρώτο τρίμηνο του 1985. Το Δικαστήριο διαπίστωσε αρχικά ότι, για τα εν λόγω προϊόντα σιδήρου και χάλυβα που αντιπροσώπευαν σημαντικό μέρος της συνολικής παραγωγής της επιχειρήσεως, η σχέση μεταξύ της ποσοστώσεως παραγωγής και του τμήματος αυτής που μπορεί να διατεθεί εντός της κοινής αγοράς, δηλαδή η σχέση Ι:Ρ, ήταν « ιδιαιτέρως δυσμενής για την προσφεύγουσα, τόσο σε απόλυτες τιμές όσο και σε σύγκριση με τον κοινοτικό μέσο όρο από τον οποίο υπολειπόταν κατά 24 ο/ο κατά τον χρόνο των περιστατικών και για την κατηγορία αυτή ».

Στη συνέχεια το Δικαστήριο εξέτασε το βάσιμο των δύο ισχυρισμών που προέβαλε η Επιτροπή δηλαδή αφενός ότι η προσφεύγουσα δεν αντιμετώπιζε εξαιρετικές δυσκολίες και αφετέρου ότι είχε λάβει ενισχύσεις για την κάλυψη των ζημιών εκμεταλλεύσεως της.

Ως προς το πρώτο ζήτημα το Δικαστήριο απέρριψε εύκολα την άποψη της Επιτροπής στηριζόμενο στην ίδια τη νομολογία του ( 15 ), κατά την οποία η Επιτροπή δεν μπορεί να λάβει υπόψη, προκειμένου να κρίνει αν υπάρχουν εξαιρετικές δυσχέρειες, την κατάσταση των άλλων κατηγοριών προϊόντων ούτε να στηρίξει τον συλλογισμό της στο στοιχείο ότι η επιχείρηση, ως σύνολο, έχει κέρδη. Το Δικαστήριο εξάλλου διαπίστωσε βάσει των εγγράφων της δικογραφίας ότι σε πολλές περιπτώσεις η Επιτροπή είχε χορηγήσει πρόσθετες ποσοστώσεις παραδόσεως δυνάμει του άρθρου 14 σε επιχειρήσεις που είχαν κέρδη.

Εξάλλου, σχετικά με τον χαρακτηρισμό των επιδίκων ενισχύσεων που κατέβαλε η Γερμανική Κυβέρνηση, το Δικαστήριο, αναφερόμενο στη νομολογία του και συγκεκριμένα στην απόφαση της 15ης Ιανουαρίου 1985 ( 16 ) έκρινε ότι « οι ενισχύσεις που είναι πράγματι ικανές να προωθήσουν την επιδιωκόμενη αναδιάρθρωση και βελτίωση της ανταγωνιστικότητας δεν μπορούν να θεωρηθούν ως προοριζόμενες να καλύψουν ζημίες εκμεταλλεύσεως κατά την έννοια του άρθρου 14 της ισχύουσας γενικής αποφάσεως ».

Αυτό ακριβώς ίσχυε για την προκειμένη υπόθεση, οπότε η Επιτροπή είχε υποπέσει σε διπλή νομική πλάνη, το δε Δικαστήριο ακύρωσε την από 11 Ιουνίου 1985 απόφαση της να μη προσαρμόσει βάσει του άρθρου 14 της γενικής αποφάσεως 234/84 τις ποσοστώσεις της προσφεύγουσας για τα προϊόντα της κατηγορίας III και για το πρώτο τρίμηνο του έτους 1985.

γ) Η όεντερη προσφυγή ακυρώσεως που άσκησαν συγχρόνως η Peine-Salzgitter και η Hoogovens είχε άλλο περιεχόμενο. Στην υπόθέση

εκείνη η προσφεύγουσα ζήτησε την ακύρωση του άρθρου 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85 που ίσχυε για τα έτη 1986 και 1987 καθόσον το άρθρο αυτό,που αποτελούσε απλώς επανάλειψη του αντίστοιχου άρθρου της προηγουμένης γενικής αποφάσεως, δεν πρόβλεπε τη δυνατότητα δίκαιης προσαρμογής του τμήματος των ποσοστώσεων παραγωγής που μπορεί να διατεθεί εντός της κοινής αγοράς (δηλαδή των ποσοστώσεων παραδόσεως ), των επιχειρήσεων των οποίων οι ποσοστώσεις παραδόσεως ήταν αισθητά χαμηλότερες του κοινοτικού μέσου όρου. Σχετικά με το θέμα αυτό όμως το Δικαστήριο είχε στη διάθεση του ένα σημαντικότατο έγγραφο, δηλαδή την από 25 Σεπτεμβρίου 1985 ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο ενόψει της θεσπίσεως του συστήματος των ποσοστώσεων παραγωγής κατ' εφαρμογή του άρθρου 58 της Συνθήκης ΕΚΑΧ μετά τις 31 Δεκεμβρίου 1985 ( 17 ).

Με το έγγραφο αυτό η Επιτροπή, αφού παρατηρεί ότι παρήλθε η οξύτερη φάση στην κρίση της βιομηχανίας σιδήρου και χάλυβα και επομένως είναι δυνατόν να μελετάται η σύντομη επάνοδος στην αγορά του ελεύθερου ανταγωνισμού μεταξύ των κοινοτικών επιχειρήσεων, διαπιστώνει ότι, καίτοι η πρόδηλη κρίση φαίνεται να εισέρχεται στην τελική φάση, δεν είχε ακόμα παρέλθει. Πρότεινε επομένως στο Συμβούλιο να παρατείνει για μια ακόμη φορά το σύστημα των ποσοστώσεων αλλά, αφενός, να περιλάβει ορισμένα φιλελεύθερα μέτρα για ορισμένα προϊόντα και, αφετέρου, να φροντίσει να θεραπεύσει τις πλέον έκδηλες ανισότητες που προκλήθηκαν από το σύστημα των ποσοστώσεων, ιδίως δε των ποσοστώσεων παραδόσεως. Στο κεφάλαιο VII του εγγράφου αυτού η Επιτροπή αναφέρει ότι « πράγματι αναγκαίο παρίσταται να τροποποιηθούν οι αναφορές, η βάση των οποίων παρέμεινε αμετάβλητη από της εισαγωγής του συστήματος των ποσοστώσεων και οι οποίες στηρίζονταν σε παραγωγές ακόμα παλαιότερες. Κατά τα τελευταία έτη η εξέλιξη της διαρθρώσεως των επιχειρήσεων και της αγοράς ( εσωτερική και εξωτερική ) υπήρξε τέτοια ώστε οι εν λόγω ποσότητες αναφοράς δεν ανταποκρίνονται πλέον στην πραγματικότητα παρά τις ελαφρύνσεις και τις ανταλλαγές που έγιναν βάσει της ισχύουσας απόφασης ».

Στην παράγραφο 2 του κεφαλαίου VII η Επιτροπή συνεχίζει: « Δεδομένου ότι τα εμπορικά ρεύματα προϊόντων σιδήρου και χάλυβα μεταξύ της Κοινότητας και των λοιπών αγορών υπέστησαν βαθιά μεταβολή μετά τη θέσπιση του συστήματος των ποσοστώσεων πρέπει να αναθεωρηθεί η κατάσταση των επιχειρήσεων, στην περίπτωση των οποίων η σχέση μεταξύ του τμήματος των ποσοστώσεων παραγωγής που προορίζεται για διάθεση εντός της Κοινότητας και της ποσοστώσεως παραγωγής είναι, για όλα τα προϊόντα του συστήματος, πολύ χαμηλότερη του κοινοτικού μέσου όρου. Η κατάσταση αυτή δεν ανταποκρίνεται πλέον στον σκοπό της κοινοτικής πολιτικής στον τομέα της βιομηχανίας σιδήρου και χάλυβα, η δε Επιτροπή προτίθεται να επαναφέρει, για την παραγωγή κάθε επιχειρήσεως, την προαναφερθείσα σχέση σε τιμή που δεν θα υπολείπεται πλέον των 10 ποσοστιαίων μονάδων του κοινοτικού μέσου όρου στις περιπτώσεις που αυτό δεν συμβαίνει ήδη. »

Ωστόσο η Επιτροπή, γνωρίζοντας πλήρως τις δυσχέρειες που αντιμετωπίζει ένας περιορισμένος αριθμός επιχειρήσεων και αφού εξέφρασε επανειλημμένα την πρόθεση της να επανεξετάσει το ζήτημα της σχέσεως Ι:Ρ των επιχειρήσεων αυτών, πριν παρατείνει για νέα διετία το σύστημα των ποσοστώσεων θεώρησε σκόπιμο, παρά την οικονομία του άρθρου 58 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, να ζητήσει τη σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου την οποία όμως δεν έλαβε. Υπό τις συνθήκες αυτές εξέδωσε στις 27 Νοεμβρίου 1985 τη γενική απόφαση 3485/85 που απλώς επαναλαμβάνει κατά τα ουσιώδη τις αντίστοιχες διατάξεις της προηγουμένης γενικής αποφάσεως και δεν προβλέπει καμιά προσαρμογή της σχέσεως Ι:Ρ, όπως υπεβλήθη από την Επιτροπή στο Συμβούλιο.

Σ' αυτή την αλληλουχία το Δικαστήριο έκρινε αρχικά με την προαναφερθείσα απόφαση της 14ης Ιουλίου 1988 ότι για όλες τις κατηγορίες προϊόντων που παράγει η επιχείρηση Peine-Salzgitter, « η σχέση μεταξύ της ποσοστώσεως παραγωγής και του μέρους της ποσοστώσεως αυτής που μπορεί να παραδοθεί εντός της κοινής αγοράς (η γνωστή ως σχέση Ι:Ρ) είναι ιδιαιτέρως δναμένής για τις προσφεύγουσες τόσο σε απόλυτες τιμές όσο και σε σύγκριση με τον κοινοτικό μέσο όρο από τον οποίο υπολείπεται μερικές φορές μέχρι και 25 %. Δεν αμφισβητείται ότι οι δυσμενείς αυτές σχέσεις Ι: Ρ προκαλούν εξαιρετικές οικονομικές δυσχέρειες στις προσφεύγουσες» ( σκέψη 7 ).

Σχετικά με το ζήτημα αν η Επιτροπή είχε την υποχρέωση να ζητήσει τη σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου, όπως και έπραξε, για να λάβει τα μέτρα που θεωρούσε η ίδια απαραίτητα για τη δίκαιη κατανομή των ποσοστώσεων, το Δικαστήριο απάντησε χωρίς δυσκολία.

Στηρίχθηκε δε πρωτίστως στη γραμματική ανάλυση του άρθρου 58 της Συνθήκης ΕΚΑΧ που ορίζει στην παράγραφο 1, πρώτο εδάφιο, και στην παράγραφο 2, πρώτο εδάφιο:

«1. Σε περίπτωση μειώσεως της ζητήσεως, αν η Ανωτάτη Αρχή κρίνει ότι η Κοινότης ευρίσκεται ενώπιον περίοδου έκδηλης κρίσεως και ότι τα μέτρα δράσεως που προβλέπονται στο άρθρο 57 δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση της, οφείλει η ιδία, κατόπιν διαβουλεύσεως με τη συμβουλευτική επιτροπή και μετά σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου, να καθορίσει ένα σύστημα ποσοστώσεων της παραγωγής συνοδευόμενο, στον βαθμό που κρίνεται αναγκαίο, από τα μέτρα που προβλέπονται στο άρθρο 74. (...)

2. Η Ανωτάτη Αρχή, βάσει μελετών που γίνονται σε συνεργασία με τις επιχειρήσεις και τις ενώσεις επιχειρήσεων, καθορίζει τις ποσοστώσεις επί ευλόγου βάσεως λαμβανομένων υπόψη των αρχών που ορίζονται στα άρθρα 2, 3 και 4. Η Ανωτάτη Αρχή δύναται ιδίως να ρυθμίζει το επίπεδο της δραστηριότητος των επιχειρήσεων με κατάλληλες εισφορές επί των ποσοστήτων σε τόνους που υπερβαίνουν ένα επίπεδο αναφοράς, το οποίο ορίζεται με γενική απόφαση (... ) »

Κατά δεύτερο λόγο στηρίχθηκε στην ίδια τη νομολογία του και συγκεκριμένα στην απόφαση της 11ης Μαΐου 1983, Klöckner Werke AG κατά Επιτροπής ( 18 ), καθώς και στην απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 1984, Walzstahl-Vereinigung και Thyssen AG κατά Επιτροπής, όπ.π., από τις οποίες προκύπτει σαφώς ότι το άρθρο 58 προβλέπει τη σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου ως απαραίτητη μόνο για τη θέσπιση των ουσιωδών στοιχείων του συστήματος των ποσοστώσεων ενώ απόκειται στην Επιτροπή να ρυθμίσει, δυνάμει των ιδίων εξουσιών της, τις Λεπτομέρειες του συστήματος προκειμένου να καθορίσει τις ποσοστώσεις επί ευλόγου βάσεως.

Στη συνέχεια το Δικαστήριο έκρινε ότι « συντρέχει περίπτωση εκτροπής από τον νόμιμο σκοπό τους των εξουσιών που παρέχει η Συνθήκη στην Επιτροπή, όταν προκύπτει ότι η Επιτροπή χρησιμοποίησε τις εξουσίες αυτές με αποκλειστικό, ή τουλάχιστον κύριο σκοπό, να αποφύγει τη διαδικασία που ειδικώς προβλέπει η Συνθήκη για τη ρύθμιση της οικείας καταστάσεως. Το ίδιο συμβαίνει όταν η Επιτροπή, ακολουθώντας χωρίς λόγο τη διαδικασία που προβλέπεται για τη θέσπιση του συστήματος των ποσοστώσεων, παραλείπει να ασκήσει τις αρμοδιότητες της κατά τη θέσπιση των κανόνων που κρίνει αναγκαίους για τη διασφάλιση τον δικαίου χαρακτήρα των ποσοστώσεων». Διαπιστώνοντας, αφενός ότι η προσαρμογή την οποία η ίδια η Επιτροπή έκρινε αναγκαία αφορούσε μόνο τις ποσοστώσεις ενός μικρού αριθμού επιχειρήσεων και όχι ολόκληρης ομάδας επιχειρήσεων που παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά στη δομή τους και, αφετέρου, ότι « μπορούσε (... ) να προβλεφθεί από τον χρόνο ήδη της θεσπίσεως του εν λόγω συστήματος ότι μια ιδιαίτερα δυσμενής εξέλιξη στην αγορά εξαγωγής θα μπορούσε να καταστήσει απαραίτητη την προσαρμογή της εν λόγω σχέσεως, προκειμένου να εκπληρώσει η Επιτροπή την υποχρέωση που υπέχει να καθορίζει τις ποσοστώσεις επί ευλόγου βάσεως», το Δικαστήριο έκρινε ότι μια τέτοια προσαρμογή μπορεί να θεωρηθεί ως διευθέτηση λεπτομέρειας του συστήματος για την οποία δεν είναι απαραίτητη η γνώμη του Συμβουλίου. Το Δικαστήριο θεώρησε δηλαδή ότι διαπράχθηκε κατάχρηση εξουσίας έναντι της προσφεύγουσας και για τον λόγο αυτό, αφενός, ακύρωσε το άρθρο 5 της προαναφερθείσας αποφάσεως 3485/85 « καθόσον δεν επιτρέπει τον καθορισμό ποσοστώσεων παραδόσεως επί βάσεως την οποία η Επιτροπή θεωρεί δίκαιη για τις επιχειρήσεις εκείνες των οποίων η σχέση μεταξύ ποσοστώσεως παραγωγής και ποσοστώσεως παραδόσεως είναι αισθητά κατώτερη από τον κοινοτικό μέσο όρο » και, αφετέρου, ακύρωσε τις ατομικές αποφάσεις της Επιτροπής προς την Peine-Salzgitter με την οποία καθορίστηκαν οι ποσοστώσεις παραδόσεως της επιχειρήσεως αυτής για το πρώτο και το δεύτερο τρίμηνο του 1986 διότι, ως στηριζόμενες στο άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως, εμφάνιζαν κατ' ανάγκη την ίδια έλλειψη νομιμότητας.

δ) Πρέπει τέλος να αναφερθεί μια τρίτη απόφαση που εξέδωσε το Δικαστήριο στις 14 Ιουνίου 1989 επί προσφυγής της εταιρίας Hoogovens κατά της Επιτροπής ( 19 ).

Στην υπόθεση εκείνη η εταιρία Hoogovens καθώς και η Fédération des enterprises sidérurgiques italiennes ζήτησαν αφενός την ακύρωση της αποφάσεως 1433/87 και αφετέρου την ακύρωση των άρθρων 5, 6 και 17 της προαναφερθείσας απόφασης 194/88, με την οποία παρατάθηκε για τελευταία φορά η ισχύς του συστήματος επιτηρήσεως και ποσοστώσεων παραγωγής προϊόντων σιδήρου και χάλυβα.

Η απόφαση 1433/87, που υπαγορεύθηκε από την πτώση των εξαγωγών προς τρίτες χώρες κατά το 1986, από την πτώση των τιμών εξαγωγής και από το γεγονός ότι η κατανομή των ποσοτήτων αναφοράς μεταξύ επιχειρήσεων, καθορισμένη πριν από αρκετά χρόνια, μπορούσε να θεωρηθεί ενίοτε ως ξεπερασμένη ( βλ. σκέψη 12 της αποφάσεως του Δικαστηρίου), εκδόθηκε χωρίς να έχει ζητηθεί η σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου. Με την απόφαση αυτή η Επιτροπή επιχείρησε να καθιερώσει ένα σύστημα που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως « μέσο » που επέτρεπε, σε περιορισμένο μέτρο, στις επιχειρήσεις να μετατρέπουν κάθε τρίμηνο σε μια συγκεκριμένη κατηγορία προϊόντων τις ποσοστώσεις παραγωγής σε ποσοστώσεις παραδόσεως υπό συγκεκριμένους όρους. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι το άρθρο 5 της αποφάσεως 194/88 επαναλαμβάνει τις διατάξεις του άρθρου 5 της αποφάσεως 3485/85, αναφέρθηκε στην προαναφερθείσα απόφαση επί της υποθέσεως Peine-Salzgitter, 33/86, 44/86, 110/86, 226/86 και 285/86, και πρόσθεσε « ότι η Επιτροπή οφείλει, εις εκτέλεση της παρούσας αποφάσεως, να θεσπίσει υπ' ευθύνη της τις διατάξεις για την προσαρμογή της σχέσεως Ι:Ρ κατά το μέτρο που επιβάλλει η κατάσταση των εξαγωγικών αγορών προκειμένου να εξασφαλίσει δίκαιη κατανομή των ποσοστώσεων (...) Ελλείψει τέτοιας απόφασης στηριζομένης σε εκτίμηση της καταστάσεως των εξαγωγικών αγορών εκ μέρους της Επιτροπής, το Δικαστήριο δεν μπορεί παρά να διαπιστώσει ότι η προσαρμογή της σχέσεως Ι: Ρ που έγινε με την απόφαση 1433/87 δεν ανταποκρίνεται στο μέτρο που η ίδια η Επιτροπή είχε θεωρήσει ως αναγκαίο με την ανακοίνωση του 1985 προς το Συμβούλιο, προκειμένου να εξασφαλιστεί η δίκαιη κατανομή που επιβάλλει το άρθρο 58, παράγραφος 2 ».

Το Δικαστήριο ακύρωσε εξάλλου, με άλλο σκεπτικό, την απόφαση αυτή καθόσον στηρίχθηκε παρανόμως στο άρθρο 18 της αποφάσεως 3485/85, που επέτρεπε προσαρμογή σε περίπτωση ριζικής μεταβολής ή απροβλέπτων δυσχερειών, παρατηρώντας ότι η Επιτροπή γνώριζε πριν από την έκδοση της αποφάσεως 3485/85 την προβαλλόμένη επιδείνωση της καταστάσεως των εξαγωγικών αγορών η οποία, κατά συνέπεια, δεν αποτελεί νέο στοιχείο ικανό να στηρίξει την εξαιρετική εξουσιοδότηση του άρθρου 18.

Με το ίδιο σκεπτικό που ακολούθησε στην προαναφερθείσα απόφαση Peine-Salzgitter, το Δικαστήριο ακύρωσε, αφενός, το άρθρο 1 της αποφάσεως 1433/87 και, αφετέρου, το άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως 194/88 που αποτελούσε απλώς επανάληψη του άρθρου 5 της ακυρωθείσας απόφασης 3485/85, καθώς και το άρθρο 17 της αποφάσεως 194/84 που αποτελούσε επανάληψη του άρθρου 1 της αποφάσεως 1433/87. Από την οικονομία των αποφάσεων αυτών και από την ανάλυση των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα Lenz προκύπτει ότι τα άρθρα αυτά ακυρώθηκαν καθόσον δεν επέτρεπαν τον καθορισμό των ποσοστώσεων παραδόσεως επί βάσεως την οποία η Επιτροπή θεωρούσε ως δίκαιη για τις επιχειρήσεις, των οποίων η σχέση μεταξύ της ποσοστώσεως παραγωγής και της ποσοστώσεως παραδόσεως ήταν αισθητά χαμηλότερη του κοινοτικού μέσου όρου.

3. Πρέπει τώρα να εξετάσουμε τις σχέσεις μεταξύ της ενάγουσας και της Επιτροπής πριν και μετά την έκδοση των ακυρωτικοί αποφάσεων της 14ης Ιουλίου 1988.

α)

Πριν από την έκδοση των ακυρωτικών αποφάσεων που εξέδωσε το Δικαστήριο στις 14 Ιουλίου 1988 επί προσφυγών που είχαν ασκηθεί στις 22 Απριλίου 1985 και στις 7 -Φεβρουαρίου 1986, σχετικά με τις οποίες φαίνεται ότι οι διάδικοι εκτιμούσαν ότι θα εκδικάζονταν πριν από την παύση της ισχύος του συστήματος των ποσοστώσεων, η ενάγουσα άρχισε αλληλογραφία με την Επιτροπή επιθυμώντας να περιορίσει τις διαφορές για λόγους οικονομίας της διαδικασίας.

Συγκεκριμένα η ενάγουσα, βάσει του άρθρου 14 της γενικής αποφάσεως 234/84, αφού άσκησε προσφυγή κατά της απορριπτικής ατομικής αποφάσεως για το πρώτο τρίμηνο του 1985, απηύθυνε έγγραφο προς την Επιτροπή στις 11 Ιουλίου 1985 προτείνοντας της, αφενός, να μην ασκήσει προσφυγή κατά της νέας απορριπτικής της προσαρμογής αποφάσεως που της κοινοποιήθηκε στις 11 Ιουνίου 1985 για το δεύτερο τρίμηνο του 1985 και, αφετέρου, να μη αποφανθεί η Επιτροπή επί των αιτήσεων προσαρμογής των ποσοστώσεων για το τρίτο και το τέταρτο τρίμηνο του 1985 μέχρις ότου εκδοθεί η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση 103/85. Στις 12 Ιουλίου 1985 η Επιτροπή απαντώντας επιβεβαίωσε ότι, μόλις εκδοθεί η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση 103/85, θα συμμορφωθεί χωρίς καθυστέρηση και θα εκδώσει απόφαση προκειμένου να τροποποιήσει, αν παραστεί ανάγκη, τις αποφάσεις που θα έχουν εκδοθεί μέχρι τότε. Η Επιτροπή επιβεβαίωσε επίσης ότι δεν θα εκδώσει τις αποφάσεις επί των αιτήσεων που έχουν υποβληθεί βάσει του άρθρου 14 μετά το τρίτο τρίμηνο του 1985 μέχρις ότου εκδοθεί η απόφαση του Δικαστηρίου.

Η ενάγουσα ακολούθησε τον ίδιο συλλογισμό και σχετικά με την παράλειψη προσαρμογής της σχέσεως Ι:Ρ που στηρίχθηκε στο παράνομο άρθρο 5 της αποφάσεως 3485/85 που επικαλείται. Αφού άσκησε την προσφυγή της στις 7 Φεβρουαρίου 1986 που στρεφόταν κατά της γενικής αποφάσεως 3485/85 και κατά των ατομικών εκτελεστικών αποφάσεων με τις οποίες καθορίστηκαν οι οικείες ποσοστώσεις παραδόσεως για το πρώτο και το δεύτερο τρίμηνο του 1986, απηύθυνε έγγραφο στην Επιτροπή, στις 23 Απριλίου 1986, με σκοπό την αποφυγή της κινήσεως δικών με το ίδιο αντικείμενο. Πράγματι, το ίδιο πρόβλημα υπήρχε και σχετικά με τα ακόλουθα τρίμηνα καθ' όλο το διάστημα της ισχύος της αποφάσεως 3485/85, η δε ενάγουσα θεώρησε σκόπιμο να συμμορφωθεί η Επιτροπή χωρίς καθυστέρηση με την απόφαση του Δικαστηρίου μόλις αυτή εκδοθεί λαμβάνοντας υπόψη το σκεπτικό της και να τροποποιήσει όχι μόνο τις προσβληθείσες ατομικές αποφάσεις αλλά και όλες τις ατομικές αποφάσεις που εκδόθηκαν μεταγενέστερα σχετικά με τις ποσοστώσεις παραδόσεως για τα επόμενα τρίμηνα. Η Επιτροπή δέχθηκε αυτό το αίτημα υπογραμμίζοντας ότι « θα συμμορφωθεί χωρίς καθυστέρηση προς την εκδοθησομένη απόφαση λαμβάνοντας υπόψη το σκεπτικό της και θα τροποποιήσει, αν παραστεί ανάγκη, τις αποφάσεις που θα έχει εκδώσει μέχρι τότε. Αυτό ισχύει για το πρώτο τρίμηνο του 1986 καθώς και για τα ακόλουθα τρίμηνα ».

β) Οι σχέσεις μεταξύ των όιαόίκων χειροτέρευσαν κάπως μετά την έκοοση των αποφάσεων της 14ης Ιουλίου 1988.

Συγκεκριμένα η ενάγουσα υποστηρίζει ότι, λίγο μετά την έκδοση των αποφάσεων αυτών, προσδοκούσε, δυνάμει του άρθρου 34, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, να λάβει αποζημίωση ή δίκαιη αποκατάσταση της ζημίας που θεωρούσε ότι υπέστη από τις παράνομες αποφάσεις της Επιτροπής. Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1988 πραγματοποιήθηκαν πολλές συναντήσεις μεταξύ των συνεργατών της ενάγουσας και των υπηρεσιών της Επιτροπής. Η ενάγουσα έλαβε τότε την απάντηση ότι η Επιτροπή δεν διέθετε πλέον τα αναγκαία μέσα προκειμένου να χορηγήσει χρηματική αντιστάθμιση ούτε να αποκαταστήσει τη ζημία λόγω του ότι το σύστημα των ποσοστώσεων έπαυσε να ισχύει στις 30 Ιουνίου 1988. Η αλληλογραφία μεταξύ των υπευθύνων της εταιρίας Peine-Salzgitter και των εκπροσώπων της Επιτροπής κατά τον Δεκέμβριο του 1988 δεν καρποφόρησε. Τέλος, άρχισαν νέες διαπραγματεύσεις που δεν κατέληξαν σε αποτέλεσμα.

Τελικά ο πρόεδρος-γενικός διευθυντής της ενάγουσας με έγγραφο της 7ης Μαρτίου 1989 προς τον αντιπρόεδρο της Επιτροπής Bangemann υπογράμμισε, πρώτον, το μέγεθος της ζημίας που υπέστη η εταιρία, δεύτερον, το γεγονός ότι η Επιτροπή έχει απαντήσει μέχρι στιγμής στις αξιώσεις της εταιρίας με πολιτικά και οικονομικά αλλά όχι με νομικά επιχειρήματα και, τρίτον, ότι αν δεν εξευρεθεί φιλική λύση με σημαντική αποκατάσταση της ζημίας η εταιρία σε καμιά περίπτωση δεν θα παραιτηθεί της αξιώσεως για δίκαιη αποζημίωση. Τέλος, παρατήρησε ότι η προθεσμία του άρθρου 34 της Συνθήκης ΕΚΑΧ για τη λήψη μέτρων εκτελέσεως των αποφάσεων του Δικαστηρίου θα έληγε μετά το Πάσχα και άφησε να εννοηθεί ότι μετά την ημερομηνία αυτή θα ασκούσε αγωγή αποζημιώσεως.

Με έγγραφο της 14ης Ιουνίου 1989 ο αντιπρόεδρος της Επιτροπής απέρριψε το αίτημα αυτό υπογραμμίζοντας, πρώτον, ότι ο υπολογισμός της σχέσεως Ι:Ρ για τα διάφορα σχετικά τρίμηνα προσκρούει σε σειρά τεχνικών εμποδίων δεύτερον, ότι το Δικαστήριο δεν είχε ακόμα εκδώσει όλες τις σχετικές αποφάσεις οπότε δεν ήταν δυνατόν να γίνουν οι σχετικοί υπολογισμοί, τέλος δε και κυρίως, ότι η Επιτροπή αμφισβητεί ότι η επιχείρηση υπέστη άμεση ζημία λόγω πταίσματος που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας.

Υπό τις συνθήκες αυτές η ενάγουσα άσκησε την υπό κρίση αγωγή που πρωτοκολλήθηκε στις 3 Ιουλίου 1989, οπότε δεν τίθεται ζήτημα παραγραφής.

Δεν θα ασχοληθώ με το ζήτημα της αρμοδιότητας του Πρωτοδικείου, δεδομένου ότι κατά το άρθρο 14 της αποφάσεως του Συμβουλίου της 24ης Οκτωβρίου 1988 περί ιδρύσεως Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων η υπόθεση παραπέμφθηκε στο Πρωτοδικείο από το Δικαστήριο με Διάταξη της 15ης Νοεμβρίου 1989, δεσμευτική για το Πρωτοδικείο.

4. Τα αιτήματα της αγωγής

α) Η ενάγουσα ζητεί από το Πρωτοδικείο: 1) να αναγνωρίσει ότι οι ακόλουθες αποφάσεις της Επιτροπής ενέχουν πταίσμα που συνεπάγεται την ευθύνη της Κοινότητας: α) το άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85/ΕΚΑΧ της Επιτροπής, της 27ης Νοεμβρίου 1985, καθόσον δεν καθιστά δυνατόν στην Επιτροπή να καθορίζει τις θεωρούμενες απ' αυτήν ως προσήκουσες ποσοστώσεις παραδόσεως για τις επιχειρήσεις στις οποίες η σχέση της εκάστοτε ποσοστώσεως παραδόσεως προς τις ποσοστώσεις παραγωγής ήταν σημαντικά κάτω του κοινοτικού μέσου όρου· β) οι απευθυνόμενες στην ενάγουσα ατομικές αποφάσεις της Επιτροπής, της 30ής Δεκεμβρίου 1985 και της 21ης Μαρτίου 1986, καθόσον με αυτές καθορίστηκαν οι ποσοστώσεις παραδόσεως της ενάγουσας όσον αφορά τις κατηγορίες προϊόντων Ια, Ιβ, Ιγ και III για το πρώτο και το δεύτερο τρίμηνο του 1986· γ) οι απευθυνόμενες στην ενάγουσα ατομικές αποφάσεις, με τις οποίες καθορίστηκαν οι ποσοστώσεις παραδόσεως της όσον αφορά τις κατηγορίες προϊόντων Ια, Ιβ, Ιγ και III για το τρίτο τρίμηνο του 1986 καθώς και για όλα τα επόμενα τρίμηνα συμπεριλαμβανομένου του δευτέρου τριμήνου του 1988 δ) η απόφαση της Επιτροπής, της 11ης Ιουνίου 1985, με την οποία αυτή αρνήθηκε να προσαρμόσει τις ποσοστώσεις της ενάγουσας όσον αφορά τα προϊόντα της κατηγορίας III για το πρώτο τρίμηνο του 1985 σύμφωνα με το άρθρο 14 της αποφάσεως 234/84/ΕΚΑΧ · ε) οι μεταγενέστερες αποφάσεις της Επιτροπής, με τις οποίες αυτή αρνήθηκε να προσαρμόσει τις ποσοστώσεις της ενάγουσας όσον αφορά τα προϊόντα της κατηγορίας III για το δεύτερο, τρίτο και τέταρτο τρίμηνο του 1985 σύμφωνα με το άρθρο 14 της αποφάσεως 234/84/ΕΚΑΧ · 2) να καταδικάσει την Επιτροπή στην καταβολή 73065405 DM προς την ενάγουσα και τόκων συσσωρευθέντων μέχρι τη λήξη (30 Ιουνίου 1988) του συστήματος των ποσοστώσεων, καθώς και τόκων 6% από την 1η Ιουλίου 1988· 3) να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

β) Η Επιτροπή ζητεί την απόρριψη της αγωγής και την καταδίκη της ενάγουσας στα δικαστικά έξοδα.

5. θα ανακεφαλαιώσω τώρα, σε σχέση με τα αιτήματα αντά, τα σημεία ελλείψεως νομιμότητας που όιαπίστωσε το Δικαστήριο με τις τρεις αποφάσεις της 14ης Ιονλίον 1988 και της 14ης Ιουνίου 1989, όσον αφορά τις γενικές και τις ατομικές αποφάσεις.

— Για το έτος 1985 το Δικαστήριο έκρινε με την απόφαση της 14ης Ιουλίου 1988 επί της υποθέσεως 103/85 ότι η ατομική απόφαση περί αρνήσεως προσαρμογής βάσει του άρθρου 14 της γενικής αποφάσεως 234/84, των ποσοστώσεων της ενάγουσας για τα προϊόντα της κατηγορίας III και για το πρώτο τρίμηνο του 1985 στηριζόταν σε πεπλανημένη ερμηνεία του άρθρου αυτού και έπρεπε συνεπώς να ακυρωθεί (η ακύρωση αυτή αντιστοιχεί στο αίτημα της παραγράφου 1, δ, της ενάγουσας).

— Αντιθέτως για το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο τρίμηνο του 1985η ενάγουσα δεν άσκησε ένδικη προσφυγή λόγω της προαναφερθείσας αλληλογραφίας με την Επιτροπή. Η Επιτροπή δεν αμφισβητεί ότι οι τρεις ατομικές αποφάσεις με τις οποίες αρνήθηκε να προσαρμόσει τις ποσοστώσεις για τα τρία αυτά τρίμηνα εμφανίζουν την ίδια έλλειψη νομιμότητας με την ακυρωθείσα απόφαση της 11ης Ιουνίου 1985, πλην όμως δεν ακυρώθηκαν ( οι αποφάσεις αυτές περιλαμβάνονται στο αίτημα περί αναγνωρίσεως ευθύνης της παραγράφου Ι, ε).

— Με την απόφαση της 14ης Ιουλίου 1988, επί των συνεκδικασθεισών υποθέσεων 33/86, 44/86, 110/86, 226/86 και 285/86, το Δικαστήριο ακύρωσε, αφενός, το άρθρο 5 της προαναφερθείσας απόφασης 3485/85 και, αφετέρου, τις ατομικές αποφάσεις της Επιτροπής προς την ενάγουσα καθόσον καθορίζουν τις ποσοστώσεις παραδόσεως της επιχείρησης αυτής για τις κατηγορίες Ια, Ιβ, Ιγ και III και για το πρώτο και δεύτερο τρίμηνο του 1986 ( οι ακυρωτικές αυτές αποφάσεις καλύπτουν δηλαδή, όσον αφορά την αναγνώριση της ευθύνης, τα αιτήματα της παραγράφου 1, α και β).

— Το ζήτημα είναι κάπως πιο περίπλοκο όσον αφορά το αίτημα της παραγράφου 1, γ, της ενάγουσας, να αναγνωρίσει δηλαδή το Πρωτοδικείο ότι ορισμένες ατομικές αποφάσεις της Επιτροπής βαρύνονται με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας. Πρόκειται, πρώτον, για τις ατομικές αποφάσεις με τις οποίες καθορίστηκαν οι ποσοστώσεις παραδόσεως της ενάγουσας για τις κατηγορίες Ια, Ιβ, Ιγ, και III και για το τρίτο τρίμηνο του 1986 και, δεύτερον, για τις αντίστοιχες ατομικές αποφάσεις σχετικά με τα ακόλουθα τρίμηνα μέχρι και το δεύτερο τρίμηνο του 1988, δηλαδή το τέταρτο τρίμηνο του 1986, τα τέσσερα τρίμηνα του 1987 και τα δύο πρώτα τρίμηνα του 1988.

Για τα οκτώ αυτά επίδικα τρίμηνα δεν έχει εκδοθεί ακυρωτική απόφαση διότι η ενάγουσα επιχείρηση επέδειξε επιθυμία για οικονομία της διαδικασίας. Η Επιτροπή πάντως δεν αμφισβητεί ότι οι ατομικές αποφάσεις με τις οποίες καθορίστηκαν για τα τρίμηνα αυτά και για τις επίδικες κατηγορίες προϊόντων οι ποσοστώσεις παραδόσεως της ενάγουσας εμφανίζουν την ίδια έλλειψη νομιμότητας με αυτήν που διαπίστωσε το Δικαστήριο με την προαναφερθείσα απόφαση της 14ης Ιουλίου 1988.

Αυτό ισχύει αναμφισβήτητα για τις ατομικές αποφάσεις που αφορούν το τρίτο και το τέταρτο τρίμηνο του 1986 οι οποίες στηρίζονται αμέσως στο άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85 το οποίο ακυρώθηκε.

Αυτό ισχύει και για τα τέσσερα τρίμηνα του 1987 για τα οποία οι ποσοστώσεις παραδόσεως της ενάγουσας καθορίστηκαν βάσει της προαναφερθείσας απόφασης 1433/87 που εφαρμόστηκε από 1ης Ιανουαρίου 1987. Το Δικαστήριο όμως με την προαναφερθείσα απόφαση της 14ης Ιουνίου 1989 ακύρωσε την απόφαση 1433/87 διότι δεν επέτρεπε την προσαρμογή της σχέσεως Ι:Ρ που είναι αναγκαία για τη δίκαιη κατανομή των ποσοστώσεων που επιβάλλει το άρθρο 58, παράγραφος 2.

Αυτό ισχύει τέλος για τις ατομικές αποφάσεις με τις οποίες καθορίστηκαν οι ποσοστώσεις παραδόσεως της ενάγουσας για τα δύο πρώτα τρίμηνα του 1988, δηλαδή μέχρι την παύση της ισχύος του συστήματος των ποσοστώσεων, δεδομένου ότι με την προαναφερθείσα απόφαση της 14ης Ιουνίου 1989 το Δικαστήριο ακύρωσε τα άρθρα 5 και 17 της τελευταίας αποφάσεως της Επιτροπής με την οποία παρατάθηκε η ισχύς του συστήματος των ποσοστώσεων, δηλαδή της προαναφερθείσας απόφασης 194/88, με το σκεπτικό, αφενός, ότι το άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως 194/88 απλώς επαναλαμβάνει το άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85 το οποίο ακυρώθηκε με την απόφαση του Δικαστηρίου της 14ης Ιουλίου 1988 και, αφετέρου, ότι το άρθρο 17 της γενικής αποφάσεως 194/88 αποτελεί και αυτό επανάληψη των διατάξεων της αποφάσεως 1433/87 που ακυρώθηκε και αυτή.

Λόγω της erga omnes ισχύος των ακυρωτικών αυτών αποφάσεων, ο δικαστής δεν μπορεί να μη λάβει υπόψη τη νέα έννομη κατάσταση που προέκυψε με την απόφαση του Δικαστηρίου της 14ης Ιουνίου 1989. Και μάλιστα τη στιγμή που η Επιτροπή δεν υποστήριξε καν ότι οι ατομικές αποφάσεις που εξέδωσε το 1987 και το 1988 δεν εμφανίζουν την ίδια έλλειψη νομιμότητας όπως και οι ακυρωθείσες από το Δικαστήριο αποφάσεις του 1986.

Με λίγα λόγια η ενάγουσα ζητεί από το Πρωτοδικείο να διαπιστώσει ότι με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας βαρύνονται, αφενός, το άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85 που ακυρώθηκε και, αφετέρου, δεκατέσσερις ατομικές αποφάσεις με τις οποίες καθορίστηκαν οι ποσοστώσεις παραδόσεως της ενάγουσας από 1ης Ιανουαρίου 1985 μέχρι 30ής Ιουνίου 1988' με τις προαναφερθείσες αποφάσεις του Δικαστηρίου ακυρώθηκαν υπέρ της ενάγουσας τρεις από τις δεκατέσσερις ατομικές αποφάσεις.

Καθόλη τη διάρκεια της ισχύος του συστήματος των ποσοστώσεων, παρόμοιες καταστάσεις αντιμετωπίστηκαν χωρίς δυσκολία με τη χορήγηση από την Επιτροπή συμπληρωματικών ποσοστώσεων στις προσφεύγουσες επιχειρήσεις που κέρδισαν την υπόθεση ενώπιον του Δικαστηρίου. Αυτή η αποκατάσταση εις είδος αντιστοιχεί εξάλλου με την « εύλογη αποκατάσταση » κατά την έννοια του άρθρου 34, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης. Στην υπό κρίση υπόθεση όμως, οι αποφάσεις του Δικαστηρίου της 14ης Ιουλίου 1988 και της 14ης Ιουνίου 1989 εκδόθηκαν μετά την παύση της ισχύος του συστήματος των ποσοστώσεων, οι δε διάδικοι δεν μπορούν να διανοηθούν τέτοιου είδους αποκατάσταση εις είδος ( καίτοι η Επιτροπή δήλωσε διστακτικά ότι θα μπορούσε να επανέλθει σ' ένα σύστημα οικειοθελών ποσοστώσεων στηριζόμενο στο άρθρο 46 της Συνθήκης ).

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ασκήθηκε η υπό κρίση αγωγή που στηρίζεται συγχρόνως — και τούτο είναι σημαντικό — στο άρθρο 34 καθώς και στο άρθρο 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, η αγωγή η οποία δεν περιέχει αίτημα ακυρώσεως αλλά, αφενός, το αίτημα να διαπιστώσει το Πρωτοδικείο ότι όλες οι προαναφερθείσες γενικές ή ατομικές αποφάσεις της Επιτροπής βαρύνονται με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας και, αφετέρου, το αίτημα να καταδικαστεί η Επιτροπή να καταβάλει στην ενάγουσα ποσό πλέον των 73 εκατομμυρίων DM. Σ' αυτές ακριβώς τις ειδικές περιστάσεις οφείλεται η δυσκολία που παρουσιάζει η υπόθεση λόγω του ότι δεν υπάρχει προηγούμενο και λόγω των διαφόρων ενστάσεων απαραδέκτου που πρόβαλε η Επιτροπή.

II — Τα ζητήματα παραδεκτού που θέτει η υπό κρίση αγωγή σε σχέση με το άρθρο 34 και με το άρθρο 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ

Η ενάγουσα στήριξε την αγωγή της κυρίως στο άρθρο 34 και επικουρικώς στο άρθρο 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Αξίζει να παραθέσουμε τα δύο αυτά άρθρα.

Το άρθρο 34 ορίζει στο πρώτο εδάφιο ότι:

« Σε περίπτωση ακυρώσεως το Δικαστήριο αναπέμπει την υπόθεση ενώπιον της Ανωτάτης Αρχής. Η Ανωτάτη Αρχή υποχρεούται να λάβει τα μέτρα που συνεπάγεται η εκτέλεση της ακυρωτικής αποφάσεως. Αν επιχείρηση ή ομάς επιχειρήσεων υφίσταται άμεση και ειδική ζημία εξ αιτίας αποφάσεως ή συστάσεως, η οποία εκρίθη από το Δικαστήριο ότι επιβαρύνεται με πταίσμα που θεμελιώνει την ευθύνη της Κοινότητος, η Ανωτάτη Αρχή υποχρεούται να λάβει, ασκώντας τις εξουσίες που της παρέχονται από τις διατάξεις της παρούσης Συνθήκης, τα κατάλληλα μέτρα για να εξασφαλίσει εύλογη αποκτάσταση της ζημίας που προκύπτει ευθέως από την ακυρωθείσα απόφαση ή σύσταση και να χορηγήσει, κατά το αναγκαίο μέτρο, δίκαιη αποζημίωση. »

Το δεύτερο εδάφιο ορίζει τα ακόλουθα:

«Αν η Ανωτάτη Αρχή παραλείψει να λάβει, εντός ευλόγου προθεσμίας, τα μέτρα που συνεπάγεται η εκτέλεση της ακυρωτικής αποφάσεως, είναι δυνατή η άσκηση προσφυγής αποζημιώσεως ενώπιον του Δκαστηρίου. »

Το άρθρο 40 ορίζει στο πρώτο εδάφιο, που είναι και το μόνο που μας ενδιαφέρει, ότι:

« Με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 34, πρώτη παράγραφος, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να επιδικάζει, αιτήσει του ζημιωθέντος διαδίκου, χρηματική αποζημίωση εις βάρος της Κοινότητος, σε περίπτωση ζημίας που προξενείται κατά την εφαρμογή της παρούσης Συνθήκης εξ υπηρεσιακού πταίσματος της Κοινότητος. »

Θα εξετάσω διαδοχικά τις ενστάσεις απαραδέκτου που πρόβαλε η Επιτροπή και βάσει του άρθρου 34 και βάσει του άρθρου 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ.

Α — Οι ενστάσεις απαραδέκτου που αφορούν την εφαρμογή εν προκειμένω τον άρθρον 34 της Συνθήκης

Η Επιτροπή προβάλλει τρεις ενστάσεις απαραδέκτου ως προς αυτό το σημείο:

— δεν έχει εκδοθεί ακυρωτική απόφαση για έντεκα από τα δεκατέσσερα επίδικα τρίμηνα·

— δεν είναι δυνατή η ταυτόχρονη υποβολή αιτήματος ακυρώσεως και αιτήματος αποζημιώσεως·

— οι ακυρωτικές αποφάσεις που εξέδωσε το Δικαστήριο στις 14 Ιουλίου 1988 δεν περιλαμβάνουν τη διαπίστωση ότι οι ακυρωθείσες αποφάσεις βαρύνονται με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας.

1. Έλλειψη ακνρωτικής αποφάσεως

Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι είναι απαράδεκτο το αίτημα αποζημιώσεως που στηρίζεται στο δεύτερο εδάφιο του άρθρου 34 της Συνθήκης ΕΚΑΧ καθόσον αφορά τις ατομικές αποφάσεις για τα τρία τελευταία τρίμηνα του 1985, το τρίτο και το τέταρτο τρίμηνο του 1986, τα τέσσερα τρίμηνα του 1987 και τα δύο τρίμηνα του 1988, διότι οι αποφάσεις αυτές δεν έχουν ακυρωθεί.

Η ενάγουσα αναγνωρίζει μεν ότι η έκδοση ακυρωτικής αποφάσεως αποτελεί προϋπόθεση για το παραδεκτό της αγωγής που ασκείται βάσει του άρθρου 34, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, πλην όμως υποστηρίζει ότι εν προκειμένω η προϋπόθεση αυτή δεν χρειάζεται να τηρείται. Πρώτον, αν ληφθεί υπόψη η αλληλογραφία μεταξύ των διαδίκων και οι ρητές διαβεβαιώσεις που έδωσε η Επιτροπή απαντώντας σε έγγραφα της ενάγουσας η οποία και ενήργησε με κίνητρο την οικονομία διαδικασίας' δεύτερο, λόγω του ότι η Επιτροπή παραβίασε τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη της' τέλος διότι οι ατομικές αποφάσεις με τις οποίες καθορίστηκαν οι ποσοστώσεις για την περίοδο από τον Ιούλιο 1986 μέχρι τον Ιούνιο του 1988 δεν κατέστησαν αμετάκλητες μετά την παρέλευση της προθεσμίας ενός μήνα που προβλέπει το άρθρο 33 της Συνθήκης, λόγω του ότι ακυρώθηκε αργότερα το άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85 στο οποίο στηρίχθηκαν. Επομένως οι ατομικές αυτές αποφάσεις είναι και οι ίδιες άκυρες.

Έχω τη γνώμη ότι η ένσταση απαραδέκτου που προβάλλει η Επιτροπή είναι, ως προς αυτό το σημείο, βάσιμη. Συγκεκριμένα όπως προκύπτει από το προαναφερθέν άρθρο 34, η αγωγή αποζημιώσεως δεν είναι παραδεκτή αν δεν έχει εκδοθεί προηγουμένως ακυρωτική απόφαση βάσει του άρθρου 33, δεύτερο εδάφιο, όσον αφορά τις επιχειρήσεις ή τις ενώσεις επιχειρήσεων κατά την έννοια του άρθρου 48. Πράγματι, το άρθρο 34 αρχίζει με τις λέξεις « σε περίπτωση ακυρώσεως » ο δε όρος αυτός επαναλαμβάνεται στο τέλος του πρώτου εδαφίου, στην ακόλουθη φράση: «(...) τα κατάλληλα μέτρα για να εξασφαλίσει εύλογη αποκατάσταση της ζημίας που προκύπτει ευθέως από την ακυρωθείσα απόφαση ή σύσταση (... ) ». Πλην όμως δεν έχει εκδοθεί απόφαση ακυρωτική των ατομικών αποφάσεων με τις οποίες καθορίστηκαν οι ποσοστώσεις για έντεκα από τα δεκατέσσερα επίδικα τρίμηνα. Η προσπάθεια της ενάγουσας να αντιπαρέλθει την εν λόγω ένσταση απαραδέκτου δεν είναι καθόλου πειστική.

Στο σημείο αυτό ανακύπτουν τέσσερα ερωτήματα: πρώτον, υπάρχει εν προκειμένω σύμβαση δημοσίου δικαίου όπως υποστηρίζει η ενάγουσα; Δεύτερον, υπήρξαν ρητές διαβεβαιώσεις της Επιτροπής ως προς την ανάληψη υποχρεώσεως χρηματικής αποζημιώσεως; Τρίτον, υπήρξε παραβίαση της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης; Τέλος, είναι άκυρες οι μη ακυρωθείσες ατομικές αποφάσεις λόγω του ότι ακυρώθηκε το άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85;

α)

Είναι σαφές κατά τη γνώμη μου ότι η αλληλογραφία για την οποία πρόκειται δεν συνιστά σύμβαση δημοσίου δικαίου. Ο όρος σύμβαση δημοσίου δικαίου που συνάπτεται από την Κοινότητα ή για λογαριασμό της απαντά ρητά στο άρθρο 42 της Συνθήκης Ε Κ ΑΧ και έχει συγκεκριμένη έννοια: για να υπάρχει σύμβαση πρέπει να εκφράζεται σαφώς η σύμπτωση των βουλήσεων και κυρίως να προκύπτει από σύμβαση συναφθείσα από πρόσωπα εξουσιοδοτημένα να λάβουν απόφαση για λογαριασμό της Επιτροπής. Αν όμως στις δύο περιπτώσεις ο δικηγόρος της ενάγουσας είχε αναμφισβήτητα την εξουσία να δεσμεύσει την ενάγουσα, οι απαντήσεις της Επιτροπής που συνέταξε ο καθηγητής Wägenbaur στις 12 Ιουλίου 1985 και στις 16 Μαΐου 1986 δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ανάληψη υποχρεώσεως βάσει συμβάσεως δημοσίου δικαίου που δεσμεύει την Κοινότητα διότι δεν μπορούσαν ούτε κατά τον τύπο ούτε κατά το περιεχόμενο να παραγάγουν τέτοια αποτελέσματα ( 20 ).

β)

Δεύτερον, υπήρξαν άραγε διαβεβαιώσεις της Επιτροπής για χρηματική αποζημίωση; Η προσεκτική ανάγνωση της σχετικής αλληλογραφίας υπαγορεύει αρνητική απάντηση.

Όσον αφορά την περίοδο από το δεύτερο μέχρι το τέταρτο τρίμηνο 1985, ο δικηγόρος της ενάγουσας απλώς προτείνει στην Επιτροπή με την από 11 Ιουλίου 1985 επιστολή του να μην ασκήσει προσφυγή η ενάγουσα για το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο τρίμηνο 1985, υπό τον όρο ότι μόλις εκδοθεί η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση 103/85, η Επιτροπή θα εκδώσει απόφαση, χωρίς καθυστέρηση, σύμφωνα με το σκεπτικό και το διατακτικό της αποφάσεως του Δικαστηρίου. Ο δε καθηγητής Wägenbaur με την από 12 Ιουλίου 1985 απάντησή του περιορίζεται στο να επιβεβαιώσει ότι « μόλις εκδοθεί η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση 103/85, η Επιτροπή θα συμμορφωθεί προς αυτή και θα εκδώσει απόφαση που θα τροποποιεί, ενδεχομένως, τις αποφάσεις που θα έχουν εκδοθεί μέχρι τότε. Αυτό εξάλλου είναι αυτονόητο (...)».

Παρόμοιες διαπιστώσεις επιβάλλονται και όσον αφορά την περίοδο από το τρίτο τρίμηνο του 1986 μέχρι το δεύτερο τρίμηνο του 1988. Με την από 23 Απριλίου 1986 επιστολή του προς την Επιτροπή, ο δικηγόρος της ενάγουσας πρότεινε « μόλις εκδοθεί η απόφαση του Δικαστηρίου στην απόφαση 44/86η Επιτροπή να συμμορφωθεί χωρίς καθυστέρηση λαμβάνοντας υπόψη το σκεπτικό της αποφάσεως και να τροποποιήσει όχι μόνο την προσβαλλομένη ατομική απόφαση της 30ής Δεκεμβρίου 1985 για το πρώτο τρίμηνο 1986 ( ... ) αλλά και όλες τις μεταγενέστερες αποφάσεις περί των ποσοστώσεων παραδόσεως της πελάτισσάς μου για το πρώτο τρίμηνο του 1986 και τα ακόλουθα τρίμηνα καθόλη τη διάρκεια της εφαρμογής της αποφάσεως 3485/85/ΕΚΑΧ ». Η ίδια η ενάγουσα δηλαδή ζητούσε την τροποποίηση αποφάσεων και όχι οποιεσδήποτε διαβεβαιώσεις ως προς τη χρηματική αποζημίωση καθόλου ή τον τρόπο χορηγήσεως της. Η από 16 Μαΐου 1986 απάντηση της Επιτροπής έχει διατύπωση που ανταποκρίνεται στο αίτημα αυτό, δηλαδή η Επιτροπή δεν ανέλαβε ούτε ρητά ούτε σιωπηρά την υποχρέωση να καταβάλει χρηματική αποζημίωση κατόπιν της εκδόσεως των αποφάσεων του Δικαστηρίου.

Εξάλλου, ακόμη και αν δεχθούμε — πράγμα απίθανο — ότι πρόκειται για σύμβαση δημοσίου δικαίου και ότι η Επιτροπή έδωσε ρητές διαβεβαιώσεις σχετικά με τη χρηματική αποζημίωση, είναι ικανά τα στοιχεία αυτά να δώσουν τη δυνατότητα στην ενάγουσα να αντιπαρέλθει την αυστηρότατη προθεσμία του ενός μήνα που προβλέπει το άρθρο 33 για την άσκηση προσφυγής ακυρώσεως στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ; Δεν το νομίζω, λαμβανομένης υπόψη της εξαιρετικά αυστηρής νομολογίας του Δικαστηρίου επί του θέματος: οι διατάξεις που διέπουν τις δικονομικές προθεσμίες είναι διατάξεις δημοσίας τάξεως και δεν μπορούν να τροποποιηθούν ούτε από τους διαδίκους ούτε από το Δικαστήριο. Εξάλλου, όσον αφορά την ΕΚΑΧ, το Δικαστήριο αποφάνθηκε σαφέστατα επί του θέματος αυτού με την απόφαση της 2ας Ιουλίου 1984 ( 21 ) κρίνοντας ότι « η αυστηρή εφαρμογή των κοινοτικών ρυθμίσεων περί των δικονομικών προθεσμιών ανταποκρίνεται στην απαιτούμενη ασφάλεια του δικαίου και στην ανάγκη αποφυγής κάθε διάκρισης ή αυθαίρετης μεταχείρισης κατά την απονομή της δικαιοσύνης. Μόνο στην περίπτωση κατά την οποία ο ενδιαφερόμενος αποδεικνύει την ύπαρξη τυχαίου συμβάντος ή ανωτέρας βίας, σύμφωνα με το άρθρο 39, παράγραφος 3, του οργανισμού του Δικαστηρίου ΕΚΑΧ, δεν είναι δυνατό να του αντιταχθεί απώλεια του δικαιώματός του προς άσκηση προσφυγής λόγω παρελεύσεως των προθεσμιών ». Εν προκειμένω είναι σαφές ότι η ενάγουσα ούτε απέδειξε ούτε καν ισχυρίστηκε ότι υπάρχει τυχαίο συμβάν ή ανωτέρα βία, ενώ η αλληλογραφία την οποία επικαλείται δεν πληροί κανέναν από τους όρους που απαιτούνται για να συντρέχουν οι δύο αυτές περιπτώσεις.

γ)

Είναι εξίσου σαφές, κατά την άποψη μου, ότι η Επιτροπή ουδόλως παραβίασε την αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Πρώτον, διότι δεν έδωσε καμιά ρητή διαβεβαίωση στην ενάγουσα σχετικά με ενδεχόμενη χρηματική αποζημίωση δεύτερον, διότι, όπως προκύπτει από τη δικογραφία, όταν ασκήθηκαν οι προσφυγές, κάθε διάδικος υπέθετε ότι το Δικαστήριο θα επέλυε τις διαφορές πριν από την παύση της ισχύος του συστήματος των ποσοστώσεων, οπότε, σε περίπτωση ακυρώσεως, θα χωρούσε ενδεχομένως αντιστάθμιση με τη χορήγηση συμπληρωματικών ποσοστώσεων παραγωγής τέλος, διότι, γενικότερα, η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, όπως και η αρχή της ασφάλειας του δικαίου « είναι μεν σημαντική, πλην όμως δεν μπορεί να εφαρμοστεί κατά τρόπο απόλυτο (... ) η εφαρμογή της πρέπει να συνδυάζεται με την εφαρμογή της αρχής της νομιμότητας (... ) το ζήτημα ποια από τις αρχές αυτές υπερισχύει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση εξαρτάται από τη στάθμιση του δημοσίου συμφέροντος συγκρουόμενου με ορισμένα ιδιωτικά συμφέροντα (... ) » ( 22 ). Εν προκειμένω όμως η αρχή της νομιμότητας είναι πρωταρχικής σημασίας δεδομένου ότι πρόκειται για την τήρηση των περί προθεσμιών κανόνων και την αποφυγή, κατά τα προαναφερθέντα, κάθε δυσμενούς διακρίσεως ή αυθαίρετης μεταχείρισης στην απονομή της δικαιοσύνης.

δ)

Απομένει να εξεταστεί ο τελευταίος ισχυρισμός που διατυπώνει η ενάγουσα, που αναφέρεται στο περίπλοκο ζήτημα του αποτελέσματος των επιοίκων ακυρώσεων: η ακύρωση μιας γενικής αποφάσεως βάσει της οποίας έχουν ήδη εκδοθεί ατομικές αποφάσεως που εξάντλησαν όλα τα αποτελέσματά τους, έννομα και πραγματικά (δεδομένου ότι πρόκειται για αποφάσεις περί καθορισμού τριμηνιαίων ποσοστώσεων), επιφέρει άνευ ετέρου την ακύρωση ή την ακυρότητα όλων των ατομικών αποφάσεων που εκδόθηκαν βάσει αυτής ακόμη και αν η ακύρωση αυτή δεν έχει ζητηθεί εμπροθέσμως; Με άλλα λόγια, για τα οκτώ τρίμηνα, από τον Ιούλιο 1986 μέχρι τον Ιούνιο 1988, βάσει, διαδοχικά, της γενικής αποφάσεως 3485/85, το άρθρο 5 της οποίας ακυρώθηκε, στη συνέχεια της αποφάσεως 1433/87, που ακυρώθηκε και αυτή και της γενικής αποφάσεως 194/88, το άρθρο 5 της οποίας επίσης ακυρώθηκε, είχε η σειρά αυτή ακυρώσεων ως αποτέλεσμα, όπως ισχυρίζεται η ενάγουσα, ότι οι ατομικές αποφάσεις που εκδόθηκαν προς εκτέλεση τους δεν κατέστησαν αμετάκλητες ακόμη και μετά την εκπνοή της προθεσμίας του ενός μήνα που προβλέπει το άρθρο 33 ;

Στο σημείο αυτό η επιστήμη φαίνεται κάπως διχασμένη. Συγκεκριμένα η Vandersanden και Barav φρονούν ότι « οι πράξεις που εκδόθηκαν βάσει ακυρωθέντος μέτρου δεν εξαφανίζονται αυτομάτως μαζί με την ακυρωθείσα απόφαση πλην όμως χάνουν τη νομική ισχύ τους » ( 23 ). Οι συγγραφείς φρονούν ότι αυτό το συμπέρασμα μπορεί να συναχθεί από την απόφαση της 26ης Μαΐου 1972, Fritz-Auguste Bode κατά Επιτροπής ( 24 ), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι « (... ) κατά τα άρθρα 34, πρώτο εδάφιο, δεύτερη φράση, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, 176, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΟΚ και 149, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚΑΕ, το όργανο που εξέδωσε την πράξη η οποία ακυρώθηκε από το Δικαστήριο οφείλει να λάβει τα μέτρα που συνεπάγεται η εκτέλεση της ακυρωτικής αποφάσεως του Δικαστηρίου επομένως, οσάκις το Δικαστήριο ακυρώνει μία απόφαση, ο συντάκτης της οφείλει να καταργήσει ή τουλάχιστον να μην εφαρμόσει τη μεταγενέστερη απόφαση με την οποία απλώς επιβεβαιώνεται η προηγουμένη απόφαση ». Εγώ συμφωνώ μάλλον με την ανάλυση του Michel Waelbroek, που θεωρεί ότι « αν η ακυρωθείσα πράξη είναι γενικής εκτάσεως, οι εκτελεστικές αποφάσεις που εκδίδονται βάσει αυτής δεν χάνουν αυτομάτως τη νομική ισχύ τους. Αν έχει εκπνεύει η προθεσμία εντός της οποίας πρέπει να ζητηθεί η ακύρωση τους, δεν μπορούν να προσβληθούν παρά υπό τους όρους που προβλέπει το άρθρο 177, σημείο β, ή το άρθρο 184» ( 25 ). Ο συγγραφέας προσθέτει πάντως, στηριζόμενος στην απόφαση της 6ης Μαρτίου 1979 στην υπόθεση Simmenthal, ότι « οσάκις η επίδικη απόφαση παρήγαγε αμετάκλητα αποτελέσματα έναντι του προσφεύγοντος καθώς και τρίτων, το όργανο οφείλει να αποκαταστήσει κατάλληλα τη θέση του προσφεύγοντος και να επιφέρει στο μέλλον τις κατάλληλες τροποποιήσεις στις διατάξεις που κρίθηκαν παράνομες » ( 26 ).

Τη δική μου ανάλυση τη στηρίζω στην απόφαση του Δικαστηρίου της 26ης Απριλίου 1988, Αστερίς ΑΕ κ.λπ. και Ελλάδα κατά Επιτροπής ( 27 ). Με την απόφαση αυτή το Δικαστήριο έκρινε ότι:

« Προκειμένου να συμμορφωθεί με την απόφαση και να την εκτελέσει πλήρως, το κοινοτικό όργανο υποχρεούται να σεβαστεί όχι μόνο το διατακτικό της απόφασης, αλλά και το σκεπτικό που οδήγησε στο διατακτικό αυτό και που συνιστά το αναγκαίο του στήριγμα υπό την έννοια ότι είναι απαραίτητο για να προσδιοριστεί η ακριβής έννοια αυτού που κρίθηκε με το διατακτικό. Πράγματι, με το σκεπτικό αυτό, αφενός, εντοπίζεται η ακριβής διάταξη που θεωρείται ως παράνομη και, αφετέρου, σ' αυτό εμφαίνονται οι ακριβείς λόγοι της παρανομίας που διαπιστώνεται με το διατακτικό και που το οικείο κοινοτικό όργανο πρέπει να λάβει υπόψη κατά την αντικατάσταση της πράξεως που ακυρώθηκε. Αν όμως η διαπίστωση της παρανομίας στο σκεπτικό της ακυρωτικής αποφάσεως υποχρεώνει, προέχόντος, το κοινοτικό όργανο — εκδότη της πράξης — να εξαλείψει την παρανομία αυτή στην πράξη που προορίζεται να αντικαταστήσει την ακυρωθείσα πράξη, μπορεί επίσης, εφόσον αφορά διάταξη συγκεκριμένου περιεχομένου σε δεδομένο τομέα, να συνεπάγεται και άλλες συνέπειες για το κοινοτικό αυτό όργανο.

Εφόσον πρόκειται, όπως στην προκειμένη περίπτωση, για την ακύρωση κανονισμού του οποίου το αποτέλεσμα περιορίζεται σε καθορισμένη χρονική περίοδο (δηλαδή την περίοδο εμπορίας 1983/1984), το κοινοτικό όργανο — εκδότης του κανονισμού — έχει πρωτίστως την υποχρέωση να αποκλείσει από τις νέες διατάξεις που πρέπει να θεσπιστούν μετά την ακυρωτική απόφαση και που θα διέπουν τις μεταγενέστερες της απόφασης αυτής περιόδους εμπορίας, κάθε διάταξη έχουσα το ίδιο περιεχόμενο με τη διάταξη που κρίθηκε παράνομη.

Πρέπει ωστόσο να γίνει δεκτό ότι, δυνάμει του αναδρομικού αποτελέσματος που προσδίδεται στις ακυρωτικές αποφάσεις, η διαπίστωση της παρανομίας ανατρέχει στην ημερομηνία θέσεως σε ισχύ της διάταξης που ακυρώθηκε. Επομένως, από αυτό πρέπει να συναχθεί ότι, εν προκειμένω, το οικείο κοινοτικό όργανο έχει επίσης την υποχρέωση να εξαλείψει τις διατάξεις που είχαν ήδη θεσπιστεί κατά τον χρόνο εκδόσεως της ακυρωτικής απόφασης και οι οποίες διέπουν τις μεταγενέστερες του 1983/1984 περιόδους, εφόσον οι διατάξεις έχουν το ίδιο περιεχόμενο με τη διάταξη που κρίθηκε παράνομη.

Κατά συνέπεια, η διαπίστωση παρανομίας ως προς τον καθορισμό των συντελεστών που πρέπει να εφαρμοστούν στο ύψος της ενίσχυσης για τους έλληνες παραγωγούς ισχύει όχι μόνο για την περίοδο 1983/1984 — αντικείμενο του ακυρωθέντος κανονιμού — αλλά και για όλες τις μεταγενέστερες περιόδους. Αντίθετα, η διαπίστωση αυτή δεν μπορεί να ισχύει για τις περιόδους που διέπονται από τους προγενέστερους της περιόδου 1983/1984 κανονισμούς.

Αρνούμενη να αντικαταστήσει, με ισχύ από την ημερομηνία εκδόσεως του ακυρωθέντος κανονισμού, τη διάταξη ομοίου περιεχομένου με εκείνη που κηρύχθηκε παράνομη με την ακυρωτική απόφαση και περιλαμβανόταν σε κείμενα των οποίων η ισχύς άρχισε μετά την ημερομηνία αυτή, η Επιτροπή παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 176, παράβαση τη διαπίστωση της οποίας επιτρέπει η διαδικασία του άρθρου 175 (... ) »

Η απόφαση αυτή είναι άκρως ενδιαφέρουσα διότι δείχνει ότι, σε περίπτωση ακυρώσεως κανονιστικής πράξεως γενικής εκτάσεως, το όργανο που εξέδωσε την πράξη οφείλει να ενεργήσει λαμβάνοντας υπόψη τη διαπιστωθείσα έλλειψη νομιμότητας και συγκεκριμένα να καταργήσει όλες τις εκτελεστικές αποφάσεις που εξέδωσε βάσει της ακυρωθείσας πράξεως. Αυτό αποδεικνύει ακόμη, a contrario, ότι οι εκτελεστικές αποφάσεις, η ακύρωση των οποίων δεν ζητήθηκε, δεν εξαφανίστηκαν αυτοδικαίως συνεπεία της ακυρώσεως της κανονιστικής πράξεως δεδομένου ότι υπάρχει ανάγκη καταργήσεως και όχι « ακυρότητα » ή « ανυπόστατο » των αποφάσεων αυτών. Εν προκειμένω όμως η κατάργηση δεν έχει νόημα δεδομένου ότι οι ατομικές αποφάσεις με τις οποίες καθορίζονται οι ποσοστώσεις παραγωγής ή παραδόσεως λαμβάνονται για ένα τρίμηνο και εξαντλούν τα νομικά και πρακτικά τους αποτελέσματα με τη λήξη του τριμήνου. Επομένως, το όργανο μπορεί να ενεργήσει λαμβάνοντας υπόψη την ακύρωση της γενικής αποφάσεως μόνο στο πεδίο της ευθύνης και της κατάλληλης αποζημίωσης.

Εν πάση περιπτώσει, δεν νομίζω ότι έχει εφαρμογή εν προκειμένω το άρθρο 34, δεύτερο εδάφιο, για λόγους πριν απ' όλα διαδικαστικούς, δεδομένου ότι για τα οκτώ επίδικα τρίμηνα οι ατομικές αποφάσεις δεν ακυρώθηκαν. Συγκεκριμένα, ακόμα και αν ακυρώθηκε η γενική απόφαση επί της οποίας στηρίζονται, οι ατομικές αποφάσεις κατέστησαν αμετάκλητες και δεν πάσχουν ακυρότητα ισοδύναμη με ακύρωση. Επιπλέον, η κατάργηση τους δεν θα είχε νόημα εφόσον εξήντλησαν τα νομικά και ουσιαστικά αποτελέσματά τους. Όπως όμως θα δούμε πιο κάτω η αποδοχή αυτή της ενστάσεως απαραδέκτου της Επιτροπής έχει πολύ περιορισμένα αποτελέσματα ( βλ. κεφάλαιο ΙΙ, Β, 2).

2. Αντιθέτως η δεύτερη ένσταση απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή είναι εξ ολοκλήρου αβάσιμη.

Η Επιτροπή υποστηρίξει ότι δεν μπορεί να εξεταστεί στην ίδια δίκη, στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ, το αίτημα ακυρώσεως και το αίτημα αποξημιώσεως αντίθετα με τις διαδικασίες των άρθρων 178 και 215, δεύτερο εδάφιο της Συνθήκης ΕΟΚ. Στην πραγματικότητα η ένσταση αυτή στηρίζεται σε κακή ανάλυση των αιτημάτων της αγωγής που δεν σκοπούν την ακύρωση αλλά, αφενός, τη διαπίστωση ότι ορισμένες αποφάσεις της Επιτροπής βαρύνονται με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας και, αφετέρου, την καταδίκη της Επιτροπής σε χρηματική αποζημίωση.

3. Τέλος, η τελευταία ένσταση απαραδέκτου που πρόβαλε βάσει του άρθρου 34η Επιτροπή θέτει περισσότερα προβλήματα.

Πρόκειται για το στοιχείο ότι, με τις ακυρωτικές αποφάσεις της 14ης Ιουλίου 1988, το Δικαστήριο απλώς ακύρωσε διάφορες αποφάσεις, τη γενική απόφαση και ορισμένες ατομικές της Επιτροπής, χωρίς όμως να διαπιστώσει ότι βαρύνονται με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας.

Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι από το άρθρο 34, πρώτο εδάφιο, προκύπτει ότι η διαπίστωση της υπάρξεως πταίσματος που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας πρέπει να προηγείται της υποβολής του αιτήματος αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 34, δεύτερο εδάφιο, διότι μετά τη διαπίστωση αυτή η Κοινότητα πρέπει να έχει στη διάθεση της κατάλληλη προθεσμία προκειμένου να αντιδράσει στο ενδεχόμενο να υποχρεωθεί σε αποζημίωση.

Η ενάγουσα υποστηρίζει επ' αυτού ότι το άρθρο 34 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, που σκοπεί να δώσει στην Επιτροπή τη δυνατότητα να εξαλείψει τα αποτελέσματα των παρανόμων αποφάσεων της και να προβεί σε αποκατάσταση της ζημίας, επιτελεί απλώς κατανομή αρμοδιοτήτων, η οποία πάντως δεν θίγεται εν προκειμένω, δεδομένου ότι έχει ήδη παρέλθει από καιρό το χρονικό διάστημα που είναι αναγκαίο για την αντίδραση της Επιτροπής και δεν απαιτείται νέα προθεσμία για τη λήψη μέτρων προς αποκατάσταση της ζημίας.

Στην πραγματικότητα πολλές αντικρουόμενες απόψεις έχουν αναπτυχθεί στην επιστήμη επί του ζητήματος αυτού, το οποίο άλλωστε δεν έχει επιλυθεί από το Δικαστήριο.

Νομίζω ότι η υπό κρίση ένσταση απαραδέκτου της Επιτροπής, καθόσον αφορά το άρθρο 34, είναι βάσιμη. Συγκεκριμένα, η δεύτερη φράση του άρθρου αυτού είναι η ακόλουθη: « Αν επιχείρηση ή ομάς επιχειρήσεων υφίσταται άμεση και ειδική ζημία εξ αιτίας αποφάσεως ή συστάσεως, η οποία εκρίθη από το Δικαστήριο ότι επιβαρύνεται με πταίσμα που θεμελιώνει την ευθύνη της Κοινότητας, η Ανωτάτη Αρχή υποχρεούται να λάβει (...) » Το πρόβλημα ανακύπτει δηλαδή οσάκις, για οποιονδήποτε λόγο, η ακυρωτική απόφαση του Δικαστηρίου δεν διαπιστώνει ρητά την ύπαρξη πταίσματος που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας και, νομίζω, άμεσης και ειδικής ζημίας, δεδομένου ότι οι νομικοί αυτοί χαρακτηρισμοί είναι της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου και όχι της Επιτροπής.

Το ζήτημα στασιάζεται έντονα στην επιστήμη ( 28 ).

Το συμπέρασμα μου στηρίζεται συγχρόνως στη διατύπωση των σχετικών διατάξεων και στο στοιχείο ότι, όπως έκρινε το Δικαστήριο με την απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 1960 ( 29 ), ακόμη και αν υποτεθεί ότι υπάρχει αμφιβολία, μια διάταξη που θεσπίζει δικαστικές εγγυήσεις υπέρ των ατόμων δεν μπορεί να ερμηνευθεί συσταλτικά εις βάρος του.

Πρώτο, θεωρώ εσφαλμένη την άποψη ότι, αν ο προσφεύγων ασκήσει προσφυγή ακυρώσεως, πρέπει οπωσδήποτε να ασχοληθεί ήδη σ' αυτό το στάδιο με την ενδεχόμενη και μέλλουσα αποκατάσταση της ζημίας που θα υποστεί ενδεχομένως και να ζητήσει, εν πάση περιπτώσει, από το Δικαστήριο να αποφανθεί ήδη επί της καταρχήν ευθύνης της Κοινότητας προκειμένου να προστατεύσει τα δικαιώματά του. Πρόκειται για μια άποψη που στηρίζεται σε σύγχυση μεταξύ της προσφυγής ακυρώσεως και της αγωγής αποζημιώσεως που δεν λαμβάνει καθόλου υπόψη την αρχή της αυτονομίας της αγωγής αποζημιώσεως (επί της οποίας θα επανέλθω: βλ. κεφάλαιο II, Β, 2, α, 1).

Δεύτερο, εξίσου εσφαλμένη μου φαίνεται η άποψη ότι στο Δικαστήριο απόκειται να διαπιστώσει αυτεπαγγέλτωςτην ύπαρξη πταίσματος που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας καθώς και άμεσης και ειδικής ζημίας, ακόμη και αν δεν διατυπωθεί σχετικό αίτημα. Όπως υπογραμμίζει ορθώς ο Cesare Grassetti, « στο νομικό πεδίο θα ενεργούσε ultra petita' στο πολιτικό πεδίο θα ωθούσε τους ενδιαφερομένους να ασκήσουν αγωγή αποζημιώσεως ».

Τρίτο, νομίζω ότι η επιχείρηση που ασκεί προσφυγή ακυρώσεως μπορεί παράλληλα να ζητήσει να αναγνωριστεί η ύπαρξη πταίσματος που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας καθώς και άμεσης και ειδικής ζημίας ώστε να καταστεί δυνατή το συντομότερο δυνατό η εφαρμογή της διαδικασίας του άρθρου 34. Όπως είδαμε όμως, η προσφεύγουσα επιχείρηση μπορεί μεν να υποβάλλει τέτοια επικουρικά αιτήματα αλλά δεν υποχρεούται να το πράξει στο στάδιο της προσφυγής ακυρώσεως.

Τέταρτο, θεωρώ σαφές ότι το αίτημα της διαπιστώσεως της ευθύνης της Κοινότητας και της υπάρξεως άμεσης και ειδικής ζημίας δεν μπορεί να διατυπωθεί συγχρόνως με αίτημα αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 34, δεύτερο εδάφιο. Συγκεκριμένα ένας από τους σκοπούς της διαδικασίας του άρθρου 34, πρώτο εδάφιο, είναι ακριβώς η θέσπιση μιας διαδικασίας φιλικού διακανονισμού, « προδικαστικής » σε σχέση με την αγωγή αποζημιώσεως του άρθρου 34, δεύτερο εδάφιο. Η διαδικασία αυτή δίνει τη δυνατότητα στα μέρη να αρχίσουν συζητήσεις ως προς τη φύση της ζημίας και στην Επιτροπή να λάβει τα κατάλληλα μέτρα προκειμένου να εξασφαλίσει εύλογη αποκατάσταση της ζημίας είτε αποκαθιστώντας τα πράγματα στην πρότερα κατάσταση, αν είναι δυνατόν, είτε χορηγώντας, κατά το αναγκαίο μέτρο, δίκαιη αποζημίωση. Προς τούτο η Επιτροπή έχει, δυνάμει του δευτέρου εδαφίου του άρθρου 34, εύλογη προθεσμία. Μόνο αν παραλείψει να λάβει εντός της προθεσμίας αυτής τα μέτρα που συνεπάγεται η εκτέλεση της ακυρωτικής αποφάσεως του Δικαστηρίου, είναι δυνατή η άσκηση αγωγής αποζημιώσεως ενώπιον του Δικαστηρίου. Αν γίνει δεκτό ότι είναι δυνατή η ταυτόχρονη υποβολή του αιτήματος της διαπιστώσεως της ευθύνης και του αιτήματος αποζημιώσεως, τότε παρεμποδίζεται η εξέλιξη της διαδικασίας αυτής, αντίστοιχη της οποίας, σημειωτέον, δεν υπάρχει στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΟΚ.

Πέμπτο, πρέπει να θεωρηθεί, κατά τη γνώμη μου, ότι η επιχείρηση που πέτυχε την ακύρωση αποφάσεως ή συστάσεως, βάσει του άρθρου 33, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης, έχει τη δυνατότητα να ασκήσει αυτόνομη προσςρνγή ενώπιον του αρμοδίου κοινοτικού δικαστηρίου και να ζητήσει αποκλειστικά τη διαπίστωση της υπάρξεως πταίσματος που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας, νομίζω δε, και της υπάρξεως άμεσης και ειδικής ζημίας. Μόνο από της εκδόσεως της αποφάσεως αυτής αρχίζει να τρέχει η « εύλογη προθεσμία » κατά την έννοια του δευτέρου εδαφίου του άρθρου 34. Η άποψη της Επιτροπής που δεν δέχεται ότι υπάρχει η δυνατότητα ασκήσεως αυτόνομης προσφυγής για τη διαπίστωση της ευθύνης μου φαίνεται αβάσιμη καθόσον μάλιστα το Δικαστήριο έχει δεχθεί, στα πλαίσια της Συνθήκης ΕΟΚ, τη δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής περί διαπιστώσεως ευθύνης.

Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε παραδεκτή την προσφυγή με την οποία ζητήθηκε να αναγνωριστεί η υποχρέωση της Κοινότητας να καταβάλει αποζημίωση για ορισμένη ζημία χωρίς να ζητείται σ' αυτό το στάδιο από το Δικαστήριο να ορίσει τα της αποκαταστάσεως της ζημίας και τις λοιπές συγκεκριμένες συνέπειες, που μπορούν να ζητηθούν στη συνέχεια με αγωγή αποζημιώσεως ( 30 ). Το Δικαστήριο έκρινε επίσης παραδεκτή την προσφυγή, η οποία θέτει απλώς το ζήτημα της νομικής βάσεως της ευθύνης ενώ τα ζητήματα της σχέσεως αιτιότητας, της φύσεως και του μεγέθους της ζημίας μπορούν να εξεταστούν στο πλαίσιο άλλης προσφυγής-αγωγής ( 31 ).

4. Προσωρινά συμπεράσματα ως προς το παραοεκτό από τη σκοπιά τον άρθρον 34

Κατόπιν των προεκτεθέντων και με βάση την απάντηση που προτείνω για τις τρεις ενστάσεις απαραδέκτου που υπέβαλε η Επιτροπή, όσον αφορά το άρθρο 34 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, καταλήγω στα ακόλουθα συμπεράσματα:

— προτείνω στο Πρωτοδικείο να κρίνει ότι, ακόμη και αν το άρθρο 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85, που ακυρώθηκε με την προαναφερθείσα απόφαση της 14ης Ιουλίου 1988, αποτέλεσε την πρώτη αφορμή της ζημίας που υπέστη η ενάγουσα, η πραγματική και άμεση ζημία προκλήθηκε από τις επί μέρους ατομικές αποφάσεις με τις οποίες καθορίστηκαν για κάθε συγκεκριμένο τρίμηνο οι ποσοστώσεις παραδόσεως της ενάγουσας. Πράγματι οι ατομικές αυτές αποφάσεως τοποθετούνται ανάμεσα στην ακυρωθείσα γενική απόφαση και στην προκληθείσα ζημία. Για τις αποφάσεις που δεν ακυρώθηκαν, ακόμη και αν είναι προφανής η έλλειψη νομιμότητας τους, που δεν αμφισβητείται εξάλλου από την Επιτροπή, το γράμμα του άρθρου 34 επιβάλλει, κατά την άποψη μου, τη συσταλτική αυτή ερμηνεία και δεν επιτρέπει τη μεταφορά, στον μηχανισμό που προβλέπει, μιας « αντίστροφης » θεωρίας της ενστάσεως ελλείψεως νομιμότητας·

— επομένως, το αίτημα να κρίνει το Πρωτοδικείο ότι οι αποφάσεις της Επιτροπής βαρύνονται με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας είναι παραδεκτό για όλες τις ατομικές αποφάσεις που ακυρώθηκαν από το Δικαστήριο, δηλαδή αυτές που μνημονεύονται στο σημείο 1, β και δ, των προαναφερθέντων αιτημάτων της ενάγουσας·

— αντιθέτως, το αίτημα του σημείου 1, γ και ε, να αναγνωριστεί δηλαδή η ευθύνη της Κοινότητας για τις έντεκα ατομικές αποφάσεις που απευθύνθηκαν στην ενάγουσα και δεν προσβλήθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου, είναι απαράδεκτο βάσει του άρθρου 34·

— απαράδεκτο είναι, πάντα βάσει του άρθρου 34 και μόνο, το αίτημα του σημείου 2, δηλαδή να καταδικαστεί η Επιτροπή να καταβάλει στην ενάγουσα ποσό άνω των 70 εκατομμυρίων DM. Το απαράδεκτο αυτό είναι απόλυτο για τα έντεκα τρίμηνα σχετικά με τα οποία δεν εκδόθηκε ακυρωτική απόφαση, δεδομένου ότι δεν εφαρμόστηκε η διαδικασία του άρθρου 34, πρώτο εδάφιο, από την οποία εξαρτάται και η άσκηση της αγωγής του δευτέρου εδαφίου του άρθρου 34. Το απαράδεκτο αυτό είναι απλώς « σχετικό » για τις τρεις ατομικές αποφάσεις για τις οποίες εκδόθηκε ακυρωτική απόφαση εφόσον η εύλογη προθεσμία κατά την έννοια του άρθρου 34, δεύτερο εδάφιο, δεν άρχισε ακόμα να τρέχει. Στην περίπτωση αυτή το αίτημα αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 34 είναι απαράδεκτο ως πρόωρο.

Β — Πρέπει τώρα να εξετάσουμε την ένσταση απαραδέκτου που προέβαλε η Επιτροπή βάσει τον άρθρον 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ.

Η ενάγουσα στήριξε επικουρικώς την αγωγή της στο άρθρο 40, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, υποστηρίζοντας ότι οι παράνομες αποφάσεις που ακυρώθηκαν από το Δικαστήριο, καθώς και αυτές που παρουσιάζουν την ίδια έλλειψη νομιμότητας αλλά δεν ακυρώθηκαν, οφείλονται σε υπηρεσιακό πταίσμα της Επιτροπής η οποία μπορούσε κάλλιστα και μάλιστα όφειλε να ενεργήσει νομίμως, πράγμα που επιβεβαιώνεται με την ίδια την από 25 Σεπτεμβρίου 1985 προαναφερθείσα ανακοίνωση της προς το Συμβούλιο.

Αντιθέτως η Επιτροπή υποστήριξε ότι το άρθρο 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ δεν έχει εφαρμογή έναντι της ενάγουσας η οποίας πρέπει να θεωρηθεί επιχείρηση κατά την έννοια του άρθρου 80 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, επομένως δε μπορούσε να ασκήσει προσφυγές ακυρώσεως βάσει του άρθρου 33 της Συνθήκης κατά των ατομικών αποφάσεων οι οποίες θεωρεί ότι προκάλεσαν τη φερομένη ζημία. Κατά την Επιτροπή, το άρθρο 40 είναι τυπικώς επικουρικό σε σχέση με το άρθρο 34, το οποίο και αποτελεί τη lex specialis που δεν επιδέχεται παρέκκλιση λόγω της διαρθρώσεως του άρθρου αυτού και λόγω του ότι το άρθρο 40 αρχίζει με την έκφραση « με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 34, πρώτη παράγραφος (... ) ».

Η αρχή του επικουρικού χαρακτήρα δηλαδή, προσθέτει η Επιτροπή, έχει εφαρμογή όχι μόνο στην περίπτωση όπου έχει γίνει δεκτή προσφυγή ασκηθείσα βάσει του άρθρου 34, αλλά και στις περιπτώσεις όπου η επιχείρηση δεν πληροί τις ιδιαιτέρως αυστηρές προϋποθέσεις που απαιτεί το άρθρο αυτό. Κάθε διαφορετική αντίληψη όσον αφορά την έκταση του άρθρου 34 που επιβάλλει, πριν από την άσκηση αγωγής αποζημιώσεως, την επιτυχή άσκηση προσφυγής ακυρώσεως εντός ενός μήνα θα είχε ανεπίτρεπτες συνέπειες ιδίως αν, σε περίπτωση που δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 34, είναι δυνατή η άσκηση αγωγής αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 40. Το άρθρο 34 δηλαδή ρυθμίζει κατά τρόπο πλήρη και περιοριστικό την ευθύνη λόγω υπηρεσιακού πταίσματος έναντι των επιχειρήσεων της βιομηχανίας σιδήρου και χάλυβα εφόσον η αιτία της φερομένης ζημίας έγκειται σε απόφαση της Επιτροπής. Η Επιτροπή ταυτίζει δηλαδή τις έννοιες της ακυρώσεως και του ακυρωσιμου.

Επομένως το ερώτημα που καλείται να εξετάσει το Πρωτοδικείο είναι το ακόλουθο: μπορεί η επιχείρηση που παρέλειψε να ακολουθήσει τις διαδικασίες των άρθρων 33 και 34 να ασκήσει την αγωγή αποζημιώσεως του άρθρου 40, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης ΕΚΑΧ, για υπηρεσιακό πταίσμα της Επιτροπής; Μήπως η διάταξη αυτή αφορά μόνο τις επιζήμιες ενέργειες της Επιτροπής και όχι τις ζημίες που προκαλούνται από αποφάσεις, γενικές ή ατομικές, παράνομες αλλά που δεν έχουν ακυρωθεί; Με άλλα λόγια πρέπει η αγωγή αποζημιώσεως λόγω ελλείψεως νομιμότητας να στηρίζεται οπωσδήποτε στο άρθρο 34; Αποκλείει το άρθρο 34 την άσκηση αγωγής βάοει τον άρθρον 40, οσάκις η αγωγή αποζημιώσεως στηρίζεται στην ύπαρξη υπηρεσιακού πταίσματος που οφείλεται σε παράνομη απόφαση η οποία δεν έχει ακνρωθεί;

Πρόκειται για νομικό ζήτημα από τα πιο λεπτά πον θέτει η υπό κρίση αγωγή, ζήτημα το οποίο οι περισσότεροι σνγγραφείς θεωρούν ως τη συνισταμένη ενός των «σκοτεινότερων» κεφαλαίων της Σννθήκης ΕΚΑΧ.

Προτίθεμαι να εξετάσω διαδοχικά τα δεδομένα του προβλήματος, τη συλλογιστική με την οποία καταλήγω στο ότι η ευθύνη της Κοινότητας μπορεί να θεμελιωθεί βάσει του άρθρου 40 της Συνθήκης ΕΚΑΧ λόγω παράνομης απόφασης η οποία δεν έχει προηγουμένως ακυρωθεί και, τέλος, τα πρακτικά συμπεράσματα που συνάγω όσον αφορά το παραδεκτό της αγωγής.

1. Τα δεδομένα τον προβλήματος

Αυτά χαρακτηρίζονται, νομίζω, από την ύπαρξη σχετικώς διφορούμενων κειμένων, από μια νομολογία αβέβαιη και επιστήμη διχασμένη, τέλος δε από προπαρασκευαστικές εργασίες που δεν έχουν καθοριστική σημασία.

α) Διατάξεις κάπως διφορούμενες

Η ιδέα της θεσπίσεως ενός συστήματος ευθύνης των Κοινοτήτων στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ δεν ήταν αυτονόητη δεδομένου ότι δεν υπάρχει τέτοιο σύστημα για διεθνείς οργανισμούς. Η ιδέα αυτή υπαγορεύθηκε όμως από τη διαπίστωση ότι πολλές αρμοδιότητες που ασκούσαν μέχρι τότε οι διοικήσεις των κρατών μελών μεταβιβάστηκαν στην κοινοτική διοίκηση, κρίθηκε δε ανεπίτρεπτο να καταλήξει αυτή η μεταβίβαση αρμοδιοτήτων σε εξασθένηση της νομικής προστασίας που είχαν μέχρι τότε οι συγκεκριμένοι επιχειρηματίες.

Όπως προκύπτει από τις προπαρασκευαστικές εργασίες της Συνθήκης ΕΚΑΧ ( 32 ), αρχικώς δεν προβλέφθηκε αγωγή αποζημιώσεως. Σε σημείωμα σχετικά με το πρώτο σχέδιο της Συνθήκης και υπό τον τίτλο « άρθρα 26 έως 28 » που είναι και οι μακρινοί πρόγονοι του άρθρου 34 αναφέρεται:

« Οι διατάξεις που αφορούν την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου εμπνέονται από την απαραίτητη συμφιλίωση μεταξύ της ανάγκης να διατηρηθεί η δράση των οργάνων της Κοινότητας εντός των ορίων του νόμου και της όχι λιγότερο επιτακτικής ανάγκης να μην παρεμποδίζεται η δράση της Ανωτάτης Αρχής σ' έναν τομέα όπου οι οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές θεωρήσεις απαιτούν μια συνεχή εκτίμηση πραγματικών περιστατικών ή σκοπιμότητας που κατά κανόνα διαφεύγουν της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου. Με γνώμονα αυτή τη σκέψη:

1) δεν κρίθηκε σκόπιμο να προβλεφθεί η παραβίαση της Συνθήκης ως λόγος ακυρώσεως τη στιγμή που ο έλεγχος της νομιμότητας περιλαμβάνει κατ' ανάγκη στις περισσότερες περιπτώσεις λόγω του ίδιου του αντικειμένου της Συνθήκης την εκτίμηση πραγματικών περιστατικών·

2) περιορίστηκε η δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής από τις επιχειρήσεις στις ατομικές αποφάσεις που τις αφορούν·

3) αποκλάστηκε καταρχήν η επιδίκαση αποζημιώσεως σε περίπτωση ακυρώσεως.

Προβλέποντας πάντως ως λόγο ακυρώσεως, εκτός της αναρμοδιότητας και της παραβάσεως ουσιώδους τύπου, την κατάχρηση δικαιώματος και την κατάχρηση εξουσίας παρέχονται στο Δικαστήριο τα αναγκαία όπλα ώστε να μπορεί να προστατεύσει τα βασικά δικαιώματα των ενδιαφερομένων κατά το μέτρο της νομιμότητας. »

Εξάλλου υπό τον τίτλο « άρθρο 29 », που είναι ακόμη μακρινότερος πρόγονος του σημερινού άρθρου 40, αναφέρονται τα ακόλουθα:

«Το άρθρο αυτό σκοπεί να ρυθμίσει τις διαφορές που ανάγονται στην αστική ζωή της Κοινότητας εκτός της εφαρμογής της Συνθήκης. Προτείνεται δε σχετικώς:

1) να ανατεθεί στο Δικαστήριο, που είναι και το μόνο δικαιοδοτικό όργανο της Κοινότητας, η αρμοδιότητα της εκδικάσεως αγωγών αποζημιώσεως λόγω ευθύνης εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, η οποία, στο πλαίσιο του κράτους, ανήκει κατά κανόνα στην αρμοδιότητα των διοικητικών δικαστηρίων, καθόσον τίθεται ζήτημα ευθύνης της δημοσίας αρχής.

2) για τις λοιπές διαφορές να ισχύσει το κοινό δίκαιο (...) »

Στη συνέχεια, διαβάζουμε σ' ένα μνημόνιο της 28ης Σεπτεμβρίου 1950 στο κεφάλαιο « Δικαστήριο»:

« Η κύρια λειτουργία του είναι να εξασφαλίζει για όλους την ομαλή λειτουργία των οργάνων αυτών. Απαιτούνται προς τούτο δύο όροι: κατά την εφαρμογή του δικαίου οι εξουσίες του Δικαστηρίου πρέπει να προσδιοριστούν κατά τρόπο ευρύ ώστε το Δικαστήριο να έχει τη δυνατότητα με τη νομολογία του να συμβάλλει στην εξέλιξη και στην πρόοδο ολόκληρης της οργάνωσης εξάλλου οι αποφάσεις του δεν πρέπει να καταστούν το όργανο μιας πραγματικής μεταβιβάσεως αρμοδιοτήτων από την Ανωτάτη Αρχή προς αυτό. Ο κίνδυνος αυτός θα αποφευχθεί με την οργάνωση μιας αυστηρής διακρίσεως των εξουσιών που δεν θα επιτρέψει στο Δικαστήριο να υποκατασταθεί σε κανένα από τα όργανα που ιδρύει η Συνθήκη. Θα μπορεί να ακυρώνει τις αποφάσεις ή τις συστάσεις, να εκδίδει αναγνωριστικές αποφάσεις και να επιδικάζει αποζημιώσεις σε περίπτωση παραβιάσεως της Συνθήκης, πλην όμως θα πρέπει πάντα να παραπέμπει τις προς κατάρτιση αποφάσεις στα όργανα που ιδρύει η Συνθήκη.» ( 33 )

Με την εξέλιξη αυτών των προπαρασκευαστικών εργασιών, φάνηκε η ανάγκη της θεσπίσεως ενός συστήματος ευθύνης στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ ως εκφράσεως μιας γενικής αρχής του δικαίου, κοινής σε όλες τις ανεπτυγμένες έννομες τάξεις. Αντιθέτως, όσον αφορά τις προσφυγές ακυρώσεως διαπιστώθηκε σύμπτωση των απόψεων ως προς την ανάγκη να βρεθεί ένα σύστημα στο οποίο η δυνατότητα προσφυγής ενώπιον του κοινοτικού δικαστηρίου παρέχεται με άκρα φειδώ στις επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων, εξ ου και οι αυστηροί όροι που προβλέπει το άρθρο 33.

'Ετσι, υπάρχουν ταυτόχρονα δύο συστήματα ευθύνης, το σύστημα του άρθρου 34 και το σύστημα του άρθρου 40. Ολοι οι σχολιαστές και όλοι οι γενικοί εισαγγελείς που ανέπτυξαν προτάσεις επί του ζητήματος αυτού αναγνωρίζουν ότι το άρθρο 40, πρώτο εδάφιο, αποτελεί το κοινό δίκαιο της εξωσνμβατικής ευθύνης της Κοινότητας στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Το άρθρο αυτό δίνει τη δυνατότητα στον ζημιωθέντα να ζητήσει χρηματική αποζημίωση σε περίπτωση ζημίας που προξενείται κατά την εφαρμογή της Συνθήκης από υπηρεσιακό πταίσμα της Κοινότητας. Το άρθρο όμως αυτό αρχίζει με μια έκφραση για την οποία το ελάχιστο που μπορούμε να πούμε είναι ότι δεν είναι σαφής: « υπό την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 34, πρώτη παράγραφος (... ) ». Για τον λόγο αυτό πολλοί θεωρούν το άρθρο 34 ως πραγματική lex specialis στον τομέα της ευθύνης, που εφαρμόζεται μόνο στην περίπτωση όπου η ευθύνη της Κοινότητας προκύπτει από παράνομη απόφαση η οποία έχει προηγουμένως ακυρωθεί, εφόσον η έλλειψη νομιμότητας οφείλεται σε πταίσμα που θεμελιώνει την ευθύνη της Κοινότητας και έχει προξενήσει άμεση και ειδική ζημία.

Στην πραγματικότητα τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Πρώτον, στο άρθρο 40 υπάρχει η επιφύλαξη μόνο του άρθρου 34, πρώτη παράγραφος, που δεν καλύπτει δηλαδή την αγωγή αποζημιώσεως του άρθρου 34, δεύτερη παράγραφος, η οποία επομένως μπορεί να εξομοιωθεί με την αγωγή του άρθρου 40. Δεύτερον, δεν υπάρχει καμιά ρητή διάταξη σχετικά με την ενδεχόμενη θεμελίωση της ευθύνης της Κοινότητας λόγω παρανόμου αποφάσεως, η οποία δεν ακυρώθηκε μεν, πλην όμως επιβαρύνεται με πταίσμα που θεμελιώνει ευθύνη της Κοινότητας και έχει προκαλέσει άμεση και ειδική ζημία.

β) Η νομολογία του Δικαστηρίου δεν έχει παγιωθεί και είναι αβέβαιη

Το Δικαστήριο εξέτασε το ζήτημα της σχέσεως μεταξύ των άρθρων 34 και 40 με δύο αποφάσεις της 13ης και 14ης Ιουλίου 1961 που, παρά το ότι εκδόθηκαν σχεδόν ταυτόχρονα, καταλήγουν σε λύσεις κατά μεγάλο μέρος αντιφατικές και ασυμβίβαστες: την απόφαση Meroni και την απόφαση Vloeberghs ( 34 ).

β) 1.

Θα ασχοληθώ λίγο με την προαναφερθείσα υπόθεση Meroni. Εν προκειμένω οι κανονιστικές αποφάσεις που υποστηρίχθηκε ότι προξένησαν ζημία δεν είχαν ακυρωθεί αλλά είχαν κριθεί παράνομες κατόπιν σχετικής ενστάσεως με την πρώτη απόφαση Meroni ( 35 ).

Στις προτάσεις του, ο γενικός εισαγγελέας Lagrange εξέτασε αρχικά το ζήτημα αν πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 34. Η απάντηση του ήταν δε ότι καταρχήν πληρούνται: Βεβαίως οι κανονιστικές αποφάσεις της Ανωτάτης Αρχής δεν ακυρώθηκαν αλλά απλώς κρίθηκαν παράνομες κατόπιν ενστάσεως. Η Ανωτάτη Αρχή όμως, όπως είχε το δικαίωμα και, βεβαίως, την υποχρέωση, τις ανακάλεσε για το μέρος που κρίθηκαν παράνομες από το Δικαστήριο, φρονώ δε ότι οι διατάξεις του άρθρου 34 έχουν εφαρμογή στην περίπτωση αυτή. »

Αυτή ήταν μια ιδιαίτερα διασταλτική ερμηνεία του άρθρου 34 που, αν εφαρμοζόταν στην υπό κρίση αγωγή, τα περισσότερα αιτήματα της εταιρίας Peine-Salzgitter θα μπορούσαν να υπαχθούν στο άρθρο 34. Συγκεκριμένα, δυνάμει της προαναφερθείσας νομολογίας Αστερίς, η ακύρωση του άρθρου 5 της γενικής αποφάσεως 3485/85 υποχρεώνει την Επιτροπή να λάβει όλα τα μέτρα προκειμένου να συμμορφωθεί προς την ακυρωτική απόφαση του Δικαστηρίου: δηλαδή, πρώτον να θεωρήσει ότι όλες οι ατομικές αποφάσεις που εκδόθηκαν κατά τα οκτώ επίδικα τρίμηνα εμφάνιζαν κατ' ανάγκη την ίδια έλλειψη νομιμότητας με τη γενική απόφαση και τις δύο ατομικές αποφάσεις που ακυρώθηκαν δεύτερον, δεδομένου ότι είχε λήξει η περίοδος της ισχύος του συστήματος των ποσοστώσεων και δεν ήταν πλέον δυνατή η επαναφορά των πραγμάτων στην πρότερα κατάσταση, να λάβει κάθε κατάλληλο μέτρο προκειμένου να εξασφαλίσει την εύλογη αποκατάσταση της ζημίας που προξενήθηκε άμεσα από όλες αυτές τις αποφάσεις και να χορηγήσει, κατά το αναγκαίο μέτρο, δίκαιη αποζημίωση.

Στην υπόθεση Meroni, ο γενικός εισαγγελέας θεώρησε ότι δεν πληρούνταν η προϋπόθεση ως προς το ειδικό της ζημίας και γι' αυτόν τον λόγο εξέτασε το ενδεχόμενο θεμελιώσεως της ευθύνης της Κοινότητας βάσει του άρθρου 40, που κατά τη γνώμη του δεν θέτει ιδιαίτερο όρο σχετικά με το ειδικό της ζημίας. Παραθέτω και πάλι το σχετικό χωρίο από τις προτάσεις του: « Σε τελευταία ανάλυση νομίζω ότι δεν απαιτείται να τεθεί, για την εφαρμογή του άρθρου 40, ιδιαίτερη προϋπόθεση ως προς το ειδικό της ζημίας. Πρώτον, αντίθετα με το άρθρο 34, το άρθρο 40 σιωπά ως προς αυτό το σημείο και έχει απολύτως γενική διατύπωση (...) η αντίθεση ανάμεσα στη διατύπωση αυτή και τη διατύπωση του άρθρου 34 είναι κραυγαλέα. Αλλά το άρθρο 40 αποτελεί το κοινό δίκαιο της Συνθήκης στον τομέα της εξωσυμβατικής ευθύνης το άρθρο 34 αποτελεί lex specialis για τη συγκεκριμένη περίπτωση της ζημίας που προκύπτει από ακυρωθείσα απόφαση κατά το μέτρο όπου η εκτέλεση της ακυρωτικής αποφάσεως του Δικαστηρίου δεν αρκεί, παρά την κατ' ανάγκη αναδρομική ισχύ της, να εξασφαλίσει ικανοποιητική αποκατάσταση. »

Τελικά δε ο γενικός εισαγγελέας πρότεινε την απόρριψη της αγωγής διότι κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν αποδείχθηκε η διάπραξη υπηρεσιακού πταίσματος κατά την εκτέλεση.

Το Δικαστήριο ακολούθησε άλλη συλλογιστική. Καταρχάς, θεώρησε ότι οι ενάγουσες στήριξαν την αγωγή τους στο άρθρο 40 διότι επικαλέστηκαν υπηρεσιακό πταίσμα της Ανωτάτης Αρχής, η δε αγωγή τους σκοπούσε τη χρηματική αποζημίωση για ολόκληρη τη ζημία που υποστήριξαν ότι υπέστησαν λόγω του φερομένου πταίσματος. Επομένως οι διαφορές αυτές έπρεπε να κριθούν βάσει μόνο του άρθρου αυτού πρόσθεσε δε το Δικαστήριο: « Κατά συνέπεια πρέπει εξαρχής να αποκλειστεί το ζήτημα του νομίμου ή μη νομίμου των αποφάσεων με τις οποίες θεσπίστηκε και τροποποιήθηκε το σύστημα της εξισώσεως και να εξεταστεί μόνο το αν η εφαρμογή του οικονομικού μηχανισμού μαρτυρεί τη διάπραξη υπηρεσιακού πταίσματος από την εναγομένη. »

Στη συνέχεια το Δικαστήριο έκρινε ότι μόνο η ειδική ή τουλάχιστον η ιδιαίτερη ζημία που δεν αποδείχθηκε μπορούσε να θεμελιώσει δικαίωμα αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 40. Τέλος για να κρατήσει την ισορροπία, έκρινε ότι υπήρξε υπηρεσιακό πταίσμα και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπό τις περιστάσεις της υποθέσεως οι ενάγουσες δεν απέδειξαν κατά τρόπο συγκεκριμένο « την ύπαρξη ασύγγνωστης πλάνης ».

Το Δικαστήριο εκδήλωσε δηλαδή με την απόφαση αυτή την πρόθεση του να αποκλείσει οπωσδήποτε την εξέταση, στο πλαίσιο της διαδικασίας βάσει του άρθρου 40 της Συνθήκης, της νομιμότητας μιας πράξεως που δεν έχει ακυρωθεί.

β) 2.

Η πρόθεση όμως αντή δεν διατηρήθηκε για πολύ, διότι την επομένη της εκδόσεως της αποφάσεως Meroni εκδόθηκε η προαναφερθείσα απόφαση Vloeberghs πον καταλήγει σε λύσεις ασυμβίβαστες με την απόφαση Meroni. Στην υπόθεση Vloeberghs, η Ανωτάτη Αρχή υποστήριξε ότι η προσφεύγουσα δεν ήταν επιχείρηση κατά την έννοια του άρθρου 80 της Συνθήκης και επομένως δεν μπορούσε ούτε να ασκήσει προσφυγή κατά παραλείψεως βάσει του άρθρου 35 ούτε να επικαλεστεί την έλλειψη νομιμότητας της εν λόγω παραλείψεως στο πλαίσιο αγωγής αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 40. Συγκεκριμένα η Επιτροπή θεωρούσε ότι η διαφορά αυτή που συνέδεε τον έλεγχο της νομιμότητας και την εξέταση του ζητήματος της ενδεχόμενης ευθύνης μπορούσε να εκδικαστεί μόνο στο πλαίσιο του άρθρου 34 της Συνθήκης. Υποστήριξε δε ότι η αντίθετη λύση θα έδινε τη δυνατότητα ασκήσεως ελέγχου της νομιμότητας μετά την εκπνοή των προθεσμιών, επιπλέον δε, και κατόπιν ενεργειών προσώπων που δεν είχαν την προς τούτο απαιτουμένη ιδιότητα.

Η δική μου άποψη δεν απέχει πολύ από τα επιχειρήματα της Επιτροπής στην υπόθεση εκείνη. Συγκεκριμένα, δεν πρέπει να λησμονείται ότι στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ, η προσφυγή κατά παραλείψεως του άρθρου 35 σχετίζεται περισσότερο με την προσφυγή ακυρώσεως παρά στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΟΚ, δεδομένου ότι ασκείται κατά της σιωπηρής απορριπτικής αποφάσεως που θεωρείται ότι προκύπτει από τη σιωπή της Επιτροπής επί περίοδο δύο μηνών. Το ζήτημα ήταν επομένως ακριβώς αυτό που μας απασχολεί σήμερα, δηλαδή το αν, στο πλαίσιο της εκδικάσεως προσφυγής που αφορά τη νομιμότητα και ενώ δεν έχει εκδοθεί ακυρωτική απόφαση του Δικαστηρίου, είναι δυνατό να ασκηθεί απευθείας αγωγή αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 40.

Στην υπόθεση εκείνη ο γενικός εισαγγελέας Roemer ανέπτυξε προτάσεις που μπορούν να χαρακτηριστούν ως εξαιρετικές και στις οποίες θα αναφερθώ συχνά. Απαντώντας στην ένσταση απαραδέκτου που πρόβαλε η Ανωτάτη Αρχή στην υπόθεση εκείνη, στήριξε ως εξής την ανάλυση του στο επίπεδο των αρχών:

« Η Ανωτάτη Αρχή αναφέρεται στην ιδιόρρυθμη και ασυνήθιστη συνένωση της προσφυγής ακυρώσεως και της αγωγής αποζημιώσεως που καθιερώνει το άρθρο 34 της Συνθήκης για ορισμένες περιπτώσεις. Το ερώτημα που ανακύπτει είναι αν η οριοθέτηση που υποστηρίζει μεταξύ των πεδίων εφαρμογής του άρθρου 34 αφενός και του άρθρου 40 αφετέρου δικαιολογείται εντός της οικονομίας της Συνθήκης.

1) Το πρώτο συμπέρασμα που συνάγει η Ανωτάτη Αρχή από το άρθρο 34 είναι αναμφισβήτητα ορθό: μετά την επιτυχή άσκηση προσφυγής ακυρώσεως, οι επιχειρήσεις κατά την έννοια της Συνθήκης δεν μπορούν να ζητήσουν αποζημίωση παρά μόνο βάσει του άρθρου 34, εάν υπέστησαν ζημία από την απόφαση.

2) Αντιθέτως, όλα τα άλλα συμπεράσματα της Ανωτάτης Αρχής πρέπει να εξεταστούν εξονυχιστικά, ιδίως τα ακόλουθα: — το άρθρο 34 απαιτεί πάντα την επιτυχή άσκηση προηγουμένης προσφυγής ακυρώσεως κατά των αποφάσεων της Ανωτάτης Αρχής που θεμελιώνουν δικαίωμα αποζημιώσεως· — η αρχή που θέτει το άρθρο 34 ισχύει και για τις παραλείψεις της Ανωτάτης Αρχής που πρέπει να προσβληθούν με προσφυγή κατά παραλείψεως· — το άρθρο 34 παρέχει τη δυνατότητα ασκήσεως αγωγής αποζημιώσεως στις επιχειρήσεις και στις ομάδες επιχειρήσεων κατά την έννοια του άρθρου 80 της Συνθήκης.

Τα συμπεράσματα αυτά δεν μπορούν να γίνουν δεκτά παρά μόνον αν καθίσταται πρόδηλο ότι. κάθε άλλη ερμηνεία και ιδίως αυτή που υποστηρίζει η ενάγουσα θα προκαλούσε σοβαρές διαταραχές στο σύστημα της Συνθήκης. Κατά την εξέταση αυτή θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν αυστηρά κριτήρια διότι η άποψη της Ανωτάτης Αρχής τείνει να περιορίσει σοβαρά τη δικαστική προστασία. »

Αφού αναπτύσσει ορισμένα επιχειρήματα επί των οποίων θα επανέλθω πιο κάτω ( βλ. κεφάλαιο II, Β, 2 ), ο γενικός εισαγγελέας επανέρχεται στο ζήτημα αρχής για να δώσει μια συγκροτημένη απάντηση στα διάφορα ερωτήματα που έθεσε. Αυτά τα ζητήματα αρχής συνδέονται στενά με τις προπαρασκευαστικές εργασίες που παρέθεσα πιο πάνω.

Συγκεκριμένα ο Roemer παρατήρησε ότι:

« Σύμφωνα με τις γενικές αρχές του δικαίου, η Συνθήκη κάνει σαφή διάκριση μεταξύ των προσφυγών ακυρώσεως ( στις οποίες ανήκουν και οι προσφυγές κατά παραλείψεως ) και των αγωγών αποζημιώσεως. Η διαφορά αυτή δικαιολογείται από τις έννομες συνέπειες και τις προϋποθέσεις ασκήσεως των μέσων αυτών. Στην πρώτη περίπτωση η ακύρωση της αποφάσεως ή η διαπίστωση ότι η Ανωτάτη Αρχή υποχρεούται να λάβει απόφαση αποτελεί άμεση ανάμειξη στη σφαίρα δράσεως του εκτελεστικού, ενώ στη δεύτερη περίπτωση τίθεται μόνο ζήτημα χρηματικής αποζημιώσεως χωρίς να εξετάζεται η νομική ισχύς της διοικητικής πράξεως. Η προσφυγή ακυρώσεως στηρίζεται στους γνωστούς τέσσερις λόγους ακυρώσεως' η αγωγή αποζημιώσεως προϋποθέτει, αντιθέτως, “πταίσμα” της διοικήσεως. Από καθαρά εξωτερική σκοπιά, η διαφορά των δύο μέσων παροχής εννόμου προστασίας ως προς τη φύση αναφαίνεται στη συστηματική κατάταξη των αντιστοίχων διατάξεων της Συνθήκης. Με αφετηρία αυτή τη θεμελιώδη διαπίστωση πρέπει να εξετάζονται όλα τα ζητήματα που αφορούν τις σχέσεις μεταξύ προσφυγής ακυρώσεως και αγωγής αποζημιώσεως. Είναι προφανές ότι η Συνθήκη θέλησε να περιορίσει τον αριθμό των προσφυγών και των οργάνων που νομιμοποιούνται να ασκήσουν απευθείας προσφυγή ακυρώσεως. Η πρόθεση αυτή οφείλεται στο στοιχείο ότι η Συνθήκη επιδιώκει την πραγματοποίηση μερικής μόνο ολοκληρώσεως. Αντιθέτως, ο θεμελιώδης κανόνας του δικαιώματος αποζημιώσεως διατυπώνεται κατά τρόπο γενικότατο (...) Η διαφορά αυτή μεταξύ προσφυγής ακυρώσεως και αγωγής αποζημιώσεως σε συνδυασμό με τη γενική διατύπωση του άρθρου 40 συνηγορεί, νομίζω, κατά της απόψεως της Ανωτάτης Αρχής που υποστηρίζει ότι όλοι οι περιορισμοί στους οποίους υπόκειται η προσφυγή ακυρώσεως διέπουν και την αγωγή αποζημιώσεως, οσάκις η αιτία της ζημίας έγκειται σε ελαττωματική απόφαση (...) Η χορήγηση σε όργανα της Κοινότητας κυριαρχικών εξουσιών, η άσκηση ή μη άσκηση των οποίων μπορεί να προκαλέσει σοβαρή ζημία στα συμφέροντα προσώπων ξένων προς την Κοινότητα είναι αδιανόητη χωρίς την ύπατη συνέπεια της αποζημιώσεως στην περίπτωση που τα όργανα της Κοινότητας διέπραξαν πταίσμα. Η άσκηση αυτού του δικαιώματος προς αποζημίωση υπαγορεύει το αντίστοιχο δικαίωμα ασκήσεως αγωγής που διατυπώνει το άρθρο 40 ως γενικό κανόνα (...) Από το σύνολο των διατάξεων αυτών προκύπτει ότι η Συνθήκη δίνει σε κάθε ζημιούμενο πρόσωπο (...) τη δυνατότητα να ζητήσει από το Δικαστήριο να ελέγξει αν εφαρμόστηκε ορθά η Συνθήκη (... ) Το άρθρο 40 δεν περιορίζεται δηλαδή στην περίπτωση όπου η ζημία προξενήθηκε από “ υλικές ενέργειες της Κοινότητας” ή “ελάττωμα” ή “ αμέλεια κατά τη λειτουργία των υπηρεσιών ” όπως ανέφερε η Ανωτάτη Αρχή κατά τη συζήτηση. Αν όμως οι ενδιαφερόμενοι, ξένοι προς την Κοινότητα, μπορούν να θέσουν θέμα ορθής εφαρμογής της Συνθήκης, για ποιο λόγο η δυνατότητα αυτή δεν πρέπει να περιλαμβάνει τον έλεγχο της στάσεως η οποία οδήγησε ή θα έπρεπε να οδηγήσει στην έκδοση αποφάσεως. »

Κατά συνέπεια, αφού διαπίστωσε ότι η αγωγή αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 40 της Συνθήκης ήταν παραδεκτή και αφού εξέτασε τις προϋποθέσεις της υπάρξεως υπηρεσιακού πταίσματος και των χαρακτηριστικών της ζημίας που απαιτείται για τη γέννηση του δικαιώματος αποζημιώσεως, ο γενικός εισαγγελέας κατέληξε στο συμπέρασμα ότι θεμελιούται εν προκειμένω η ευθύνη της Κοινότητας.

Στο σημείο αυτό το Δικαστήριο δεν ακολουθεί την πρόταση του, δέχθηκε όμως τουλάχιστον εν μέρει, και αυτό είναι το ουσιώδες, την ανάλυση των σχέσεων μεταξύ των άρθρων 34, 35 και 40 της Συνθήκης. Συγκεκριμένα το Δικαστήριο έκρινε ότι,

« στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο δεν καλείται να αποφανθεί επί του ζητήματος αν μπορεί να προβληθεί η φερομένη έλλειψη νομιμότητας μιας πράξεως που δεν έχει ακυρωθεί, ως συνιστώσα πταίσμα που μπορεί να θεμελιώσει δικαίωμα αποζημιώσεως βάσει του άρθρου 40· αντιθέτως, εν προκειμένω, δεν υπάρχει απόφαση της Ανωτάτης Αρχής που να δημιουργεί δικαιώματα και να συνεπάγεται έννομα αποτελέσματα· υπό τις συνθήκες αυτές είναι βέβαιο ότι η παραβίαση της Συνθήκης που αποδίδεται στην Ανωτάτη Αρχή ως συνέπεια της αδράνειάς της μπορεί να προβληθεί προς στήριξη αγωγής βάσει του άρθρου 40 χωρίς να απαιτείται να επιλυθεί, στο πλαίσιο της υπό κρίση διαφοράς, το ζήτημα του παραδεκτού της αγωγής αποζημιώσεως που στηρίζεται σε έλλειψη νομιμότητας θετικής πράξεως, της οποίας δεν ζητήθηκε η ακύρωση. Επειδή η διαφορά μεταξύ της αρμοδιότητας που παρέχουν στο Δικαστήριο τα άρθρα 33 και 35 και αυτής που του παρέχει το άρθρο 40 επιβεβαιώνεται από την επιφύλαξη της πρώτης παραγράφου του τελευταίου αυτού άρθρου: “ με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 34, πρώτη παράγραφος”· η διατύπωση αυτή αποκλείει τη δυνατότητα παραπομπής στο άρθρο 34 και αφορά αντιθέτως τις περιπτώσεις όπου το άρθρο 34 δεν έχει εφαρμογή, όπως είναι η προκειμένη ».

Το Δικαστήριο δεν ακολούθησε την πρόταση του γενικού εισαγγελέα καθόσον έκρινε ότι δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις που αφορούν την ύπαρξη ζημίας που θεμελιώνει δικαίωμα αποζημιώσεως. Αξίζει όμως να παρατηρήσουμε ότι οι μεν προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Roemer ήταν σαφείς, οι δε προαναφερθείσες σκέψεις της αποφάσεως του Δικαστηρίου είναι κάπως διφορούμενες, ιδίως οι δύο τελευταίες.

Οι αντιφάσεις και αντιθέσεις μεταξύ των δύο αυτών αποφάσεων έχουν πλήρως επισημανθεί ( 36 ).

β) 3.

Η τρίτη απόφαση τον Δικαστηρίου είναι πλέον πρόσφατη και γενικότερη. Πρόκειται για την απόφαση της 10ης Ιουνίου 1986, Usinor κατά Επιτροπής ( 37 ), την οποία επικαλείται ρητώς η Επιτροπή. Πράγματι, η παράγραφος 4 της περιλήψεως της αποφάσεως αυτής αναφέρει ότι « σύμφωνα με το γράμμα του άρθρου 34 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, η άσκηση προσφυγής αποκαταστάσεως ζημίας που υπέστη μια επιχείρηση από την έκδοση ατομικής αποφάσεως είναι παραδεκτή μόνο μετά την ακύρωση της αποφάσεως που φέρεται ως η αιτία προκλήσεως της ζημίας και αφού διαπιστωθεί ότι η Επιτροή δεν προτίθεται να λάβει τα μέτρα που συνεπάγεται η αποκατάσταση της βεβαιωθείσας παρανομίας ».

Ωστόσο νομίζω ότι η απόφαση αυτή είναι στην πραγματικότητα περιορισμένης εκτάσεως. Συγκεκριμένα στην υπόθεση εκείνη η προσφεύγουσα εταιρία υπέβαλε συγχρόνως αίτημα ακυρώσεως βάσει του άρθρου 33 της Συνθήκης κατά δύο γενικών αποφάσεων περί παρατάσεως του συστήματος ποσοστώσεων και κατά των ατομικών αποφάσεων περί χορηγήσεως τριμηνιαίων ποσοστώσεων