armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Յովհաննէս Ալթըն

Յովհաննէս Ալթըն (Յովհաննէս Ալթունեան, 1709, Ճահուկ - 17 Նոյեմբեր 1774(1774-11-17), Աւինիոն), հողագէտ, որ Ֆրանսայի մէջ զարգացուցած է տորոնի սերմերու մշակումը :


== Կենսագրութիւն ==
Ալթըն ծնած է Նոր Ջուղա (Ճուլխա-Սպահան) 1709-ին: Հայրը Մկրտիչ, նահանգին հարուստ կառավարիչն էր, շրջան մը Վիեննա Պարսկական դեսպանի պաշտօն վարած է:
Յովհաննէս մինչեւ 25 տարեկան կ'ապրի բարեկեցիկ կեանք մը: Նատիր Շահ (1688-1747) Պարսկաստանի մեծ չարիք կը հասցնէ եւ մեծ թիւով կեանքեր կը խլէ. ան չի խնայեր նաեւ Ալթըն ընտանիքը, որուն բոլոր անդամները կը սպաննէ եւ իրենց հարստութիւնն ալ կը գրաւէ: Միայն Յովհաննէս կ'ազատի ջարդէն:
Ժամանակ մը ետք, իբր գերի կը վաճառուի եւ կը տարուի Անատոլիոյ մէկ քաղաքը, ուր քանի մը տարի հողամշակութեամբ կը զբաղի: Օր մըն ալ Յովհաննէս կը յաջողի  փախչիլ եւ ապաստանիլ Զմիւռնիա: Սակայն հոն բռնուելու վախէն միշտ անհանգիստ՝ Ֆրանսական հիւպատոս Մ. Փէյսօնէլի կը դիմէ եւ անոր օգնութեամբ, 1739-1740 թուականններուն կը յաջողի Զմիւռնիայէն Մարսէյ մեկնիլ (ըստ Տիրան Թէքէեանի իրեն հետ տանելով տորոնի հունտը):
Այս հանճարեղ հայուն հայրը՝ Մկրտիչ, (ըստ Տիրան Թէքէեանի) իր կարգին ազատելով Նատիր Շահին կոտորածէն՝ Մարսէյ կը հասնի, ուր ամուսնանալով ֆրանսուհիի մը հետ՝ հասարակ արհեստներով կը սկսի զբաղիլ (Կլայեկող, կօշկակար եւ այլն):
Յովհաննէս Մարսէյի մէջ կը գտնէ հայրը եւ կը փորձէ բամպակի մշակութեամբ զբաղիլ, սակայն աննպաստ կլիմային պատճառով չի յաջողիր: Աւինիոն կ'երթայ եւ կը փորձէ Տորոն մշակել: Հոն հարուստ սեփականատէր Մարգիզ տը Կոմօն իր ձեռներէցութեան պտուղը քաղելու ատեն կը մեռնի, երբ հազիւ սկսած էր հռչակ շահիլ:

Բայց Աւինիոնի հարուստ սեփականատէրերը չեն մոռնար այս ձեռներէց հայը, որ տորոնի մշակութեամբ մեծ բախտ կը պարգեւէ երկրին եւ որուն շնորհիւ Ֆրանսայի պետական գանձը եւ ժողովուրդը մեծ գումարներ կը շահին: 1850-ին անոնք կ'որոշեն այս հայուն յիշատակը պանծացնել: Անոնք ստորահաւաքով մը անոր արձանը կը կանգնեցնեն ժայռի մը վրայ, ինչպէս նաեւ իր իւղաներկ պատկերը եւ երկու այլ արձաններ, զորս Մարգիզ տը Կոմօն պատրաստած էր:
Ըստ Թէքէեանի Յովհաննէս Ալթըն մեռած է 1749-ին, մինչդեռ Վ. Զարդարեան իր «Յիշատակարան»ի Բ. Հատորին մէջ Նոյեմբեր 1774-ը կը նշէ իբրեւ Ալթընի մահուան թուականը:
Դարձեալ Վ. Զ. Յ. Ալթընը կ'ամուսնացնէ Մարսէյի հարուստ ընտանիքի մը դստեր հետ: Ամուսնանալէն էտք Ալթըն Վերսայ կ'երթայ եւ Լուդովիկոս ԺԵ.-էն տեսակցութիւն կը խնդրէ. «Նշանաւոր արհեստաւորներ» անունով գիրքին մէջ այս տեսակցութիւնը հետեւեալ ձեւով կը պատմուի. «Երկու ժամ տեւող տեսակցութեան մը ընթացքին, Ալթըն մետաքսի շինութեան նոր դրութեան մը վրայ այնքան տրամաբանօրէն եւ յստակօրէն կը խօսի, որ թագաւորը կը խոստանայ անոր ծրագիրներուն գործադրութիւնը դիւրացնել»: Ալթըն Մոնփելիէ կ'երթայ եւ հոն Տորոնի մշակութեան փորձեր կ'ընէ. թշնամիները արգելք կ'ըլլան անոր փորձերուն եւ արքունիքին առջեւ կը վարկաբեկեն զինք: Լուդովիկոս ԺԵ.-էն մոռցուած՝ Ալթըն ապարդիւն փորձերու մէջ կը կորսնցնէ դրամօժիտը եւ կ'որոշէ աղքատ վիճակի մէջ Մարսէյ դառնալ: Սակայն աւելի ուշ կնոջը հետ Ավինիոն կ'երթայ եւ մշակութեան առաջին փորձով համբաւ կը շահի:
«Պույէ»ի Ֆրանսերէն պատմականը կը գրէ.


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա․ հատոր, էջ 56-58:
Տ. Թէքէեանի ուսումնասիրութեան ամփոփումը՝ Տե'ս Գափամաճեան Գրպանի Տարեցոյց 1935 էջ 174: – Թէոդիկ Ամ. Տարեցոյց 1924 էջ 138-43։


== Արտաքին յղումներ ==
JEAN ALTHEN (ֆր.)
16 Ապրիլ

16 Ապրիլ, տարուան 106-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 107-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
1862, Քալաթեան Պօղոս (Արաքսեան), վաստակաշատ դերասան (մահ.՝ 1918),։


== Մահեր ==


== Տօներ ==
«Փարքըր» արեւային զննաձողը

«Փարքըր» արեւային զննաձողը ՆԱՍԱ-ի տիեզերական զննաձողն է, որ պաշտօնապէս «դպած է» արեւուն` ընկղմելով չբացայայտուած արեգակնային մթնոլորտի մէջ, որ ծանօթ է իբրեւ պսակ: 
«Փարքըր» արեւային զննաձողը պսակով թռած է Ապրիլ 2022-ին` արեւուն տիեզերանաւի ութերորդ մօտեցման ատեն: Ըստ գիտնականներու տուեալներուն, ստացման համար պահանջուած է քանի մը ամիս, ապա քանի մը ամիս` հաստատման համար:

2018-ին արձակուած «Փարքըր»ը կը գտնուէր արեւու կեդրոնէն 13 միլիոն քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ, երբ առաջին անգամ կը հատէ արեւային մթնոլորտին եւ արեւային քամիին միջեւ անհաւասար սահմանը: Ըստ գիտնականներու, տիեզերանաւը առնուազն երեք անգամ ընկղմած եւ դուրս եկած է արեւային պսակէն: Իւրաքանչիւր անցում սահուն տեղի ունեցած է:


=== Պատմութիւն ===
«Փարքըր» արեւային զննաձողին գաղափարը ծագած է 1958-ին Fields and Particles Group-ի (Տիեզերական գիտութիւններու խորհուրդին 8-րդ կոմիտէին զեկոյցին, ուր առաջարկուած է քանի մը տիեզերական առաքելութիւններ, ներառեալ՝  Փայլածուին ուղեծիրէն ներս թափանցելը՝ Արեգակին շրջակայքը գտնուող մասնիկները եւ դաշտերը ուսումնասիրելու համար: 1970-ական եւ 1980-ական թուականներու ուսումնասիրութիւնները կը վերահաստատեն անոր կարեւորութիւնը, սակայն մեծածախս ըլլալուն պատճառով, ծրագիրը կը յետաձգուի: 
Մայիս 2017-ին տիեզերանաւը «Փարքըր» կ'անուանուի՝ ի պատիւ աստղագիտուհի Էօժէն Նիւմէն Փարքըրին (Eugene Newman Parker)ին: Տիեզերական զննաձողին համար ՆԱՍԱ-ն վճարած է 1,5 միլիար ԱՄՆ տոլար: Հրթիռին արձակումը նուիրուած է Էնտրիւ Ա. Տանձլըրին (Andrew A. Dantzler) յիշատակին, որ աշխատած էր նախագիծին վրայ:
Յովհաննէս Թումանեան յուշարձան

Յովհաննէս Թումանեանի յուշարձանը,կը գտնուի Լոռի մարզի Դսեղ գիւղի կեդրոնը։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1969–ին։ Ընդգրկուած է Դսեղի պատմութեան եւ մշակույթի անշարժ յուշարձանների ցանկին։


== Հեղինակներ ==
Քանդակագործ՝ Ղուկաս Չուբարեան
Ճարտարապետ՝ Լիպարիտ Սադոեան


== Տես նաեւ ==
Հովհաննէս Թումանեանի յուշարձան (Երեւան)
Հովհաննէս Թումանեանի կիսանդրի (Դսեղ)


== Ծանոթագրություններ ==
Ճռաքաղ

«Ճռաքաղ», բանասիրական, կրօնական երկշաբաթաթերթ, ապա 4 ամսագիր (1860)։ Լոյս տեսած է 1853-1962 թուականներուն, Մոսկուայի մէջ։ Խմբագիր-հրատարակիչներ՝ Մ․ Մսէրեան եւ Զ․ Մսէրեան։
Հակադրուած է «Հիւսիսափայլ»-ին լեզուի, կրօնի ու եկեղեցւոյ, լուսաւորութեան հարցերուն։
Զետեղելով կրօնական ճառեր ու քարոզներ, ծանօթացնելով հայ եկեղեցւոյ ծէսերուն ու աւանդութիւններուն՝ փորձած է հոգեւոր դաստիարակութիւն տալ ընթերցողներուն։ Տպագրած է հատուածներ հայ մատենագիրներու ու պատմիչներու գործերէն, պատմական ակնարկներ, զրոյցներ, տեղեկութիւններ գիտական յայտնագործութիւններու մասին, նիւթեր Ռուսաստանի պատմութեան վերաբերեալ։
Գրական բաժինը ներկայացուցած է Մսէրեաններու, Սեեադի (Պ․ Մադաթեան), Ե․ Սահակեանի, Լազարեան ճեմարանի սաներու բանաստեղծութիւնները։ Ամսագրի լեզուն հիմնականին գրաբար էր։
Նեւտան Ժամկոչեան

Նեւտան Ժամկոչեան (կամ՝ Նեւտոն, անգլ.՝ Nevdon Jamgochian, ծնած 3 Մայիս 1971(1971-05-03), Սան Ֆրանսիսքօ, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ) Ամերիհակայ արուէստագէտ մըն է:


== Կենսագրութիւն ==
Ժամկոչեան արուեստագէտ մըն է որուն գործերը յաճախ կը կեդրոնանան պատմական հասկացողութիւններու վրայ: Ան գծագրութեան համար մարզուած է, սակայն այժմ ան բոլոր ժանրերու արուեստի գործերով կը զբաղի: Իր ցուցահանդէսները կ'ընդգրկեն նկարահանում, զետեղումներ, գրութիւն, եւ ելոյթներ: Անոնց նիւթերը յաճախ յիշողութեան ու պատմութեան շուրջ կը դառնան, ինչպէս նաեւ մարդկային քանդման ու աւերման շուրջ՝ ցեղասպանութենէն անասուններու կործանում: 
Ան արժանացած է Ռիչըրտ Պրէնսըն Մարս 2025 մրցանակին (անգլ.՝ Richard Branson Mars 2025 Award) Ուալտըն 3 հիմնադրամէն (անգլ.՝ Walden 3 Foundation), եւ ունեցած է ցուցահանդէսներ Գերմանիա, Թայլէնտ, Թուրքիա, Ռուսիա, Հայաստան, ԱՄՆ եւ Չինաստան:


== Վաղ կեանք եւ ուսում ==
Ժամկոչեան ծնած է 1971 թուականին, Սան Ֆրանսիսքօ: Իր ընտանիքը (հայրը՝ Փիթըր, եւ մեծհայրերը՝ Վահան եւ Կըրթրուտ, բոլորը գծագրիչներ) Օսմանեան Կայսրութեան Խարբերդ քաղաքէն են, Էկին շրջանէն, եւ ապրած են հոն Ք.Ա. 612 թուականէն ի վեր: Իր մեծ-մեծհայրը, Աւետիս, թարգմանած է «Կորսուած Դրախտը» (անգլ.՝ Paradise Lost) բանաստեղծութիւնը եւ ագսորուած: Մնացած ընտանիքի անդամները Համիտեան Ջարդերուն ընթացքին սպաննուած են, 1896 թուականին: Ժամկոչեան ընտանիքը առաջին հայկական շրջանակը հիմնեց Կլէնտէյլի մէջ, Քալիֆորնիա, 1910 թուականին:
Նեւտան Ժամկոչեան արուեստի ուսումը ստացաւ իր ընտանիքէն եւ Սավանա Արուեստի եւ Ձեւաւորման Քոլէճէն:
Ձմերուկ

Ձմերուկ (Լատիներէն՝ Citrúllus lanátus)` դդմազգիներու (Cucurbitaceae) ընտանիքէն միամեայ բոյս մըն է:


== Պատմութիւն ==
Կը հարծուի, որ ձմերուկի ծագումը Հարաւային Ափրիկէէն է, ուր ան կ'աճէր իր վայրի վիճակին մէջ։ Citrullus colocynthis-ը յաճախ կը նկատուի ձմերուկին նախահայրը եւ ներկայիս կ'աճի Ափրիկէի հիւսիսը եւ արեւմուտքը: Սակայն, ծինային ետազօտութիւնները կը պարզեն, որ մշակուած եւ վայրի ձմերուկին նախնիները սերած են միեւնոյն նախնիէն, հաւանաբար՝ C. ecirrhosus-էն, որ կ'աճէր Նամիպիոյ մէջ:Ն.Ք․ երկրորդ հազարարամեակին ձմերուկի մշակման հետքեր գտնուած են Նեղոսի հովիտին մէջ։ Ձմերուկի սերմեր գտնուած են նաեւ Թութանխամոնի դամբարանէն:7-րդ դարուն ձմերուկ մշակած են Հնդկաստանի մէջ, իսկ անիկա 10-րդ դարուն հասած է Չինաստան, որ ներկայիս աշխարհի ամենէն մեծ ձմերուկ արտադրողն է: Մաւրերը  ձմերուկը տարին Եւրոպա եւ պտուղը 961-ին կը մշակուէր Քորդոպայէ, իսկ 1158-ին՝ Սեւիլիոյ մէջ։ Եւրոպացի բուսաբաններ զայն հայտնաբերեցին 1600-ի շուրջ եւ յետագային լայնօրեն մշակեցին բոյսը:


== Բուսաբանական Նկարագիր ==
Ձմերուկին ցօղունը մագլցող է, երկարութիւնը 3-4,5մ եւ աւելի։ Տերեւները հերթադիր են, բլթակաւոր, խոր կտրտուած։ Ծաղիկները մԷկական հատ են, քիչ փունջերով, բաժանասեռ, դեղնաւուն։ Պտուղը բազմասերմ, հիւթալի կեղծ հատապտուղ է՝ հարթ երեսով՝ կլոր, ձուաձեւ, տանձաձեւ, գլանաձեւ եւ այլն, զանգուածը՝ 0,6-1,6 քկ (կը հասնի մինչեւ՝ 30)։ Կեղեւը սպիտակէն մինչեւ մուգ կանանչ է՝ խայտաբղետ պատկերներով, տարբեր լայնութեան երիզներով։ Պտուղին միսը կարմիր է, վարդագոյն, նաեւ՝ դեղին։ Սերմերը տարբեր մեծութեան են, սպիտակ, կարմիր, սեւ, մոխրագոյն եւ այլն։

		
		


== Անուն ==
Ձմերուկին անունը զարմանալիորէն կը ծագի «ձմեռէն»: Ապացոյցներէն մէկը այն է, որ նոյն ձեւով ზამთარი [զամթարի] (ձմեռ) բառեն ծագած է ձմերուկին վրացերէն საზამთრო [սազամթրօ] անունը, որ կը նշնակէ՝ «ձմեռային»: Ռուսիոյ մէջ եւ յարակից երկիրները տարածուած մոնղոլ-թաթարներուն արշաւանքներէն նեմուծուած թրքական (թուրքերէն՝ karpuz, ղազախերէն՝ , որը, իր հերթին հին պարսկերէն χarbūza ձեւէն է եւ կը նշնակէ՝ «իշու վարունգ») անունը՝ арбуз [արպուզ], էստոներէն՝ arbuus, լիթուաներէն՝, լեհերէն՝ arbuz


== Աճեցում ==
Ձմերուկը արեւադարձային կամ մերձարեւադարձային բոյս մըն է եւ կը պահանջէ բարձր ջերմութիւն՝ 25 °C-էն աւելի: Բանջարանոցներու մէջ ձմերուկ աճեցնելու ժամանակ, սովորաբար սերմերը նախապէս կը ծլեցնեն ծածկած անօթներու մէջ եւ կը տեղաւորեն լաւ խոնաւեցուած աւազակաւի մէջ:
Թզենի

Թզենի (լատիներէն՝ Ficus), թթազգիներու ընտանիքի մերձարեւադարձային պտղատու, տերեւաթափ ծառ կամ թուփ։ Կը հանդիպինք Տաւուշիի եւ Սիւնիքի մարզերու լեռնային գօտիներուն մէջ։ Մշտականաչ ծառեր եւ թուփեր են, երբեմն մագլցող լիաններ։


== Տարածք ==
Կ'աճի կրահողերուն մէջ, քարքարոտ, ժայռոտ, արեւահար լանջերուն, կիրճերուն, գետահովիտներուն մէջ. գրանցուած է ՀՀ Կարմիր գիրքին մէջ։ Արմատներու հզօր  համակարգով, տերեւաթափ, խիտգնդաձեւ կամ լայնբրգաձեւ սաղարթով, կաթնանման հիւթ պարունակող բոյս է։ Ցողունի բարձրացումը՝ 5-12 մ է։ Տերեւները խոշոր են, բլթակաւոր, խորը կտրտուած, վերէն՝ կոշտ, խորդուբորդ, մուգ կանաչ, վարէն՝ թավոտ, մոխրականաչ։ Երկտուն է, բաժանասեռ։ Ծառերու բարձրութիւնը մինչեւ 40 մ է, տրամագիծը՝ 3-5 մեդր, յաճախ հիմքի մօտ տախտականման արմատներ կ'առաջանան։ Շատ տեսակներ իրենց կեանքը կը սկսին որպէս էպիֆիտներ, ետքը միայն կ'առաջանան գետնին հասնող յաւելեալ արմատներ, որոնք կը վերածուին հսկայական սաղարթը պահող հենասիւներու։ Որոշ վերաբուսական տեսակներու օդային արմատները փաթթուելով տեր-ծառին կը սպանեն անոր։ Տերեւները սովորաբար ամբողջաեզր են, մինչեւ 60-70 սմ երկարութեամբ։


== Փոշոտում ==
 

Արական իգական ծաղիկները հաւաքուած են տանձանման, երբեմն՝ գնդաձեւ ծաղկաբոյլերուն մէջ։ Փոշոտումը խաչաձեւ է, կը կատարուի փոքրիկ միջատի՝ բլաստիֆագի միջոցով։ Պտուղներն ընկուզիկներ են, կ'առաջանան պտղակալէն եւ անոր մէջ գտնուող սերմերէն։ Պտղաբոյլերը գնդաձեւ են, տանձանման, կանաչավարդագոյն, սեւավարդագոյն, դեղնավարդագոյն։ Որոշ տեսակներ պտուղ կ'առաջացնեն առանց փոշոտման՝ կուսածնութեամբ։


== Բազմացում ==
Կը բազմանայ սերմերով, արմատային մացառներով եւ կտրոններով։ Ջերմասէր եւ երաշտադիմացկուն է։ Պտղաբոյլը կը պարունակէ շաքարներ (12-23%), պեկտինային նիւթեր (0,5-4,2 %), որգանական թթուներ (մինչեւ 1 %), կենսանիւթեր (Cv B1 B2), հանք, աղեր, սպիտակուցներ, օսլայ եւ այլն։


== Կիրառութիւն ==
Պտուղը կ'օգտագործուի թարմ եւ վերամշակած, բնափայտը՝ փայտագործութեան եւ խառատագործութեան մէջ։ ՀՀ-ի մէջ կը մշակուի Տաւուշի եւ Սիւնիքի մարզերուն մէջ, Արարատեան դաշտին մէջ, Երեւանին, Հրազդան գետի հովտի այգիներուն։ Բոյսի բոլոր մասերը կաթնահիւթ կը պարունակեն։ Ծաղիկները փոքր են, մեծ մասամբ միասեռ, կը զարգանան իւրայատուկ, գնդաձեւ կամ տանձաձեւ, գագաթին ճեղք ունեցող ծաղկաբոյլի ներքին մակերեւոյթին։ Փոշոտումը կը կատարուի թաղանթաթեւաւոր միջատներու միջոցով։ Որոշ տեսակներու պտղաբոյլերն կ'օգտագործուին սննունդի համար։ Շատ տեսակներու կաթնահիւթը քաուչուք կը պարունակէ, որը սակայն արդիւնաբերական նշանակութիւն չունի։


== Ցեղատեսակներ ==
Յայտնի է մօտ 900 (այլ տուեալներով՝ 1000), ՀՀ-ի մէջ՝ 1 տեսակ՝ Թզենի սովորական (F. carica)։ Յայտնի է թուզի աւելի քան 800 տեսակ՝ տարածուած արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային շրջաններուն մէջ։ Սենեակներուն մէջ կ'աճեցնեն քաուչուքատու թուզ (F․ elastica), որուն կաթնահիւթը կը պարունակէ մինչեւ 30% քաուչուք։
Ցեղատեսակներ՝

Ficus
Synoecia
Sycidium
Sycomorus
Pharmacosycea
Urostigma
		
		
		
		
		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Figweb — сайт по роду Ficus
Фиги
Фикусы / Ficus в природе и культуре
Աստղիկ արեւելեան (ամսաթերթ)

«Աստղիկ արեւելեան», հայ իրականութեան մէջ առաջին հայ ամսաթերթը, որ պարբերաբար անդրադարձած է բժշկա-առողջապահական նիւթերու: Եղած է բարոյախօսական, բանասիրական, տնտեսագիտական, բնագիտական առողջապահական ամսաթերթ:
Հրատարակուած է 1855-56, ամիսը մէկ անգամ: Խմբագիրը եղած է Գաբրիէլեան Յովհաննէս: Հրատարակիչը՝ Պոլսոյ Մեսրոպեան ընկերութիւնը: Ունեցած է 16-20 էջ: Տպուած է Յովնաննէս Միւհէն-տիսեանի տպարանը:
Դադրած է հրատարակուելէ Մեսրոպեան ընկերութեան լուծարքով:
Սեպուհ Ութուճեան

Սեպուհ Ութուճեան (1840, Կ. Պոլիս - 1934, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ, արեւադարձային վարակիչ հիւանդութիւններու մեծ մասնագէտ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1840 թուականին Կ. Պոլսոյ Սամաթիա թաղամասին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրին մէջ։ 1859-64 թուականներուն սորված է Կ. Պոլսի Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանէն ներս՝ աւարտելով ստացած է հրամանատարի աստիճան։
1864-95 թուականներուն՝ Եմէնի եւ Արաբիոյ մէջ գտնուող, Օսմանեեան բանակին մէջ իբրեւ բժիշկ ծառայած է՝ հրամանատարի աստիճանով։ 1895 թուականին կառավարիչի զինուորական աստիճանով ծառայած է Լիպիոյ Տրիպոլիս քաղաքին մէջ։ 1908 թուականին Կ. Պոլսոյ Հայտարփաշայի զինուորական հիւանդանոցի գլխաւոր բժիշկ եզած է՝ միրալայի (փոխգնդապետ) աստիճանով։
1915 թուականին՝ Հայկական ցեղասպանութեան ընթացքին, Էնվեր փաշայի հրամանով հեռացուած է ծառայութենէն եւ թոշակի ուղարկուած է։ Եղած է արեւադարձային վարակիչ հիւանդութիւններու մեծ մասնագէտ։
Մահացած է 1934 թուականին Կ. Պոլսոյ մէջ՝ 94 տարեկան հասակին, թաղուած՝ Կ. Պոլսոյ Պաղլարպաշըի հայկական գերեզմանատան մէջ։


== Գրականութիւն ==
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Թիրոլ (նահանգ)

Թիրոլ (գերմաներէն՝ Tirol), Աւստրիոյ 9 նահանգներէն մեկը։ Կը գտնուի երկրի արեւմտեան մասը։ Նահանգակենդրոնը Ինսպրուք քաղաքն է։ Տարածքը 12 648 քմ² է, իսկ բնակչութիւնը՝ 760105 մարդ (2021 թուական, Աւստրիայի 5-րդը)։  

Սահմանակից է Քերնթնին, Սալցպուրկին, եւ Ֆորարլպերկին, ինչպէս նաեւ պետական սահմաններ ունի Իտալիոյ (հարաւէն), Զուիցերիայի (արեւմուտքէն) եւ Գերմանիոյ հետ (հիւսիսէն)։ Նահանգը բաժնուած է երկու մասի՝ Հիւսիսային Թիրոլ եւ Արեւելեան Թիրոլ։ Հարաւային Թիրոլը, որ մաս կը կազմէր Աւստրիոյ, 1919-ին Սան-Ժերմանի դաշնագրէն ետք անցաւ Իտալիոյ: 
Նահանգի հիմնական լեզուն գերմաներէնն է։ Բնակչութեան 90%-էն աւելին կաթողիկ են։
Քիմոլոս

Քիմոլոս (յուն․՝ Κίμωλος),  Էգէական Ծովուն Քիքլատես կղզեխումբին հարաւ-արեւմտեան կողմը գտնուող կղզի, Միլոս կղզիին հիւսիսը, Յունաստան։  Նաւահանգիստն է՝ Փսաթիս։


== Տեղեկութիւններ ==


=== Աշխարհագրութիւն ===
«Ամոն նեղուց»ը (լայնք՝ 1 քլմ․ կամ՝ 0,54 ծովային մղոն) կը բաժնէ Քիմոլոսը Միլոս կղզիէ։  Քիմոլոսին հիւսիս-արեւելքը կը գտնուի Սիֆնոս կղզին (7,45 ծովային մղոն հեռաւորութիւն), իսկ հարաւ-արերեւլքը՝ 1,07 ծովային մղոն հեռաւորութեամբ կը գտնուի Փոլիէղոս կղզին։  

Միլոս եւ Փոլիէղոս կղզիներուն միջեւ կը գտնուին Քասելես, Այիոս Եորղոս, Փիթէ, Մանոլոնիսի եւ Այիոս Էֆստաթիոս (կամ Փիրղի) կղզիկաները․ վերջինին վրայ կայ փարոս մը որ կը ծառայէ նաւարկութեան՝ ապահով ճեղքելու համար «Փիրղի նեղուց»ը։
Քիմոլոս հնկանկիւն կղզի է, 7 մղոն տրամագիծով եւ 40 քլմ․ ծովեզրով։ Փիրէայէն Փսաթիս հեռաւորութիւնն է 89 ծովային մղոն (165 քլմ․)։


=== Անուանում ===
Կղզին անունը յառաջացած է ճերմակ քարէն՝ քիմոլիա․ գրատախտակներուն վրայ գրելու համար կաւիճը։


=== Բնակավայրեր ===
Քիմոլոսի (մեծամասնութիւնը բնակուած մինակ ամառուան՝ զբօսաշրջիկութեան շրջանին) բնակավյրերն են Փսաթի, Ղուփա, Րեմա, Քարաս, Փրասա, Ալիքի եւ Պոնացա։


== Պատմական ==


=== Հնագոյն տարիներ ===
Քիմոլոս բնակուած է հնագոյն ժամանակներէն։  Ծանօթ էր նաեւ Էհինուսա անունով․ հաւանաբար կղզիին վրայ բազմաթիւ օձերուն համար։  Հին ժամանակներուն նաւակայքին հետքերը կը գտնուին Էլինիքա կոչուած վայրը։ Յունապարսկական պատերազմին ընթացքին մաս կազմած է Աթէնքի դաշինքին։


=== Միջնադար - նորագոյն շրջան ===
Այս ժամանակաշրջանի պատմութիւնը հար ու նման է Քիքլատեսի պատմութեան։


== Ժողովրդակագրութիւն ==


=== Վարչական ===
Կղզիին մայրաքաղաքն է Քիմոլոս Κίμωλος կամ Հորիօ Քիմոլուή Χωριό Κιμώλου։ 
Մնայուն բնակչութեան թիւն է՝ 911։
Կղզին մաս կը կազմէ Միլոս Շրջանային միաւորին։ Ունի առողջապահական կեդրոն, ոստիկանատուն, Նախակրթարան, Միջնակարգ եւ Երկրորդկան վարժարաններ, ինչպէս նաեւ դրամատուներ, նամկատուն։
Բնակիչներուն ապրուստը գլխաւորաբար զբօսաշրջիկութիւնն է (Զատիկի նախօրեակէն մինչեւ աշնան վերջը)՝ պանդոկներ, վարձու սենեակներ, ճաշարաններ, փոքր նաւերով պտոյտներ․․․։  Նաեւ կ՛ աշխատին իբրեւ նաւաստի, ձկնորս, առեւտրական եւ կղզիին ու Միլոսի  մետաղահանքերուն մէջ։ 


=== Թանգարաններ ===
Կղզին ունի Հնագիտական եւ Ժողովրդակագրական թանգարանները։
    


== Տեսարժան վայրեր ==
Արա Պապեան

Արա Արտուշի Պապեան (6 Յունիս 1961(1961-06-06), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ իրաւաբան, պատմաբան եւ դիւանագէտ։  Գանատայի մօտ Հայաստանի դեսպան (2000-2006)։ «Մոտուս Վիվենտի» կեդրոնին նախկին ղեկավար:


== Կենսագրութիւն ==


=== Սկզբնական տարիներ ===
Ծնած է 6 Յունիս 1961-ին Երեւան, Հայկական ԽՍՀ։ Ծառայած է խորհրդային բանակի կազմին մէջ՝ Աֆղանիստան, իբրեւ ռազմական թարգմանիչ:
1984-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը եւ նոյն թուականին ստացած է պսակաւոր արուեստի աստիճան։ 1989-ին ստացած է պատմութեան մագիստրոսի աստիճան։ 1994-ին աւարտած է Ռուսաստանի ԱԳՆ դիւանագիտական ակադեմիան, իսկ 1999-ին Հռոմի մէջ գտնուող ՆԱԹՕ-ի պաշտպանութեան քոլէճը:
Դասախօսութիւններով հանդէս եկած է Կիպրոսի Նիկոսիա քաղաքի Մելքոնեան կրթահամալիրի մէջ:


=== Դիւանագիտական ասպարէզ ===
Երկար տարիներ աշխատած է ՀՀ ԱԳՆ-ի մէջ՝ զբաղեցնելով տարբեր պաշտօններ, ի թիւս այդ՝ եղած է ԱԳՆ բազմաթիւ վարչութիւններու քարտուղար եւ պետ։ Աշխատած է իբրեւ քարտուղար Թեհրանի եւ Պուխարեսթի մէջ։ Հետագային նշանակուած է իբրեւ Հասարակութեան հետ կապերու վարչութեան պետ։ 2000-2006-թուականներուն եղած է Գանատայի մօտ Հայաստանի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան:


=== Հետագայ կեանք ===

Դիւանագիտական ասպարէզը ձգելէն ետք Արա Պապեանը կը սկսի ուսումնասիրել հայկական հարցի իրաւաբանական կողմերը՝ Արցախեան պատերազմ, Ուիլսընեան Հայաստան եւ այլն։ Այդ հարցերով բազմաթիւ ելոյթներ ունեցած է հայկական համայնքներուն աշխարհի տարածքին, ինչպէս՝ Լոս Անճելըսի մէջ:
Կը զբաղի ազգային փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու հարցերով եւ իր հարցազրոյցներուն ընթացքին բազմիցս յայտարարած է, որ Հայաստանը պէտք է աջակցի Ազրպէյճան գտնուող ազգային պետականութենէն զրկուած ժողովուրդներուն (թալիշներուն, լեզգիներուն եւ այլն) սեփական պետութեան ստեղծման հարցով:
Հիմնած է եւ կը ղեկավարէ «Մոտուս Վիվենտի» կենդրոնը:


== Անձնական ==
Արա Պապեան կը տիրապետէ շարք մը լեզուներու՝ հայերէն, անգլերէն, ռուսերէն, պարսկերէն եւ յունարէն։ Ամուսնացած է, ունի երկու զաւակ՝ Նարեկ եւ Տարօն:


== Հրապարակումներ ==
Ara Papian, Legal Bases for the Armenian Claims (Collection of Articles), 2008, Toronto.
Arbitral Award of the President of the United States of America Woodrow Wilson: Full Report of the Committee upon the Arbitration of the Boundary between Turkey and Armenia, Washington, November 22, 1920, (Prepared with an Introduction and Indexes by Ara Papian), 2011, Yerevan.
Ara Papian, HAYRENATIRUTYUN (Reclaiming the Homeland)։ Legal Bases for the Armenian claims and Related Issues (Collection of Articles), 2012, Yerevan.


== Արտաքին յղումներ ==
«Մոտուս վիվենտի կեդրոն»
Զաւէն Պիպեռեան

Զաւէն Պիպեռեան  (1921, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 4 Հոկտեմբեր 1984(1984-10-04), Պոլիս, Թուրքիա), հայ գրող, թարգմանիչ, հանրային գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Պոլիս։ Նախակրթութիւնն ու երկրորդական ուսումը ստացած է Քատըգիւղի Արամեան-Ունճեան վարժարանին ու Տիպար կրթարանին մէջ եւ ապա աւարտած է Սեն Ժոզեֆ ֆրանսական լիսէն։ Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Կ. Պոլսոյ Առեւտրական գիտութեանց ակադեմիայէն։
1941-ին, քսան դասակարգի զինուորագրութեամբ, ծառայութեան կը կոչուի թրքական բանակէն ներս, որպէս զինուոր շինարարական ջոկատէն ներս։ Աքհիսարի մէջ կը ծանօթանայ «Ժամանակ» թերթի խմբագիր Արա Գոչունեանին, որ իր նման զինուոր մըն էր։ Երեքուկէս տարուան ծառայութենէ ետք, կը վերադառնայ Պոլիս։ «Քրիստոնէութեան վախճանը» խորագրեալ յօդուածը, զոր շարունակաբար կը գրէր այդ թուականներուն «Ժամանակ»ին մէջ, մեծ աղմուկ կը բարձրացնէ։ Յօդուածաշարքը կը դադրի։ Մաս կը կազմէ «Նոր լուր», «Նոր Օր» եւ «Ժամանակ» թերթերու խմբագրակազմերուն։ Ձախակողմեան քաղաքական հայեացքներուն պատճառով կ՚ենթարկուի ճնշումներու եւ ստիպուած կ՚ըլլայ հեռանալու թերթի խմբագրակազմէն։
1946-ին «Նոր Լուր»ի մէջ կը հրապարակէ «Ալ կը բաւէ՛․․․» յօդուածը՝ ընդդէմ հակահայ հրապարակումներու ու քայլերու։ Այդ յօդուածին պատճառով միջոց մը կը բանտարկուի։ Բանտէն ետք ճնշումներու հետեւանքով հեռանալու կը ստիպուի նաեւ գտած գործերէն։ Այս պատճառով կ՚որոշէ հեռանալ Թուրքիայէն։ 1949-ին բնակութիւն կը հաստատէ Պէյրութ, ուր մաս կը կազմէ «Զարթօնք»ի եւ «Արարատ»ի խմբագրակազմերուն, միեւնոյն ժամանակ կ՚աշխատակցի Հալէպի ու Փարիզի մամուլին։
Մտածելով, թէ քաղաքական պայմանները բարելաւած են, կ՚որոշէ լքել Պէյրութը, ուր կ՚ապրէր դժուարին պայմաններու մէջ, ու վերադառնալ Պոլիս։ 1953-ին Պիպեռեան դարձեալ Պոլիս է։ Կ՚ամուսնանայ Սեդա Խըտրեանի հետ։ Կ'ունենայ դուստր մը, Թիլտա անունով։ Միջոց մը Օսմանեան դրամատան մէջ աշխատելէ ետք, 1960-ի զինուորական յեղաշրջումէն ետք քաղաքական յօդուածներ կը ստորագրէ «Մարմարա» օրաթերթին մէջ։ «Նոր Դար» քաղաքական ու գրական պարբերականը, զոր սկսած էր հրատարակել 1964-ին, կը դադրի նիւթական դժուարութիւններու պատճառով։ 1960-ականներու աւարտին մաս կը կազմէ «Մէյտան Լարուսի» ու «Պիւյիւք Լիւկաթ» հանրագիտարաններու խմբագրակազմին։
1965-ի խորհրդարանական ընտրութիւններու ժամանակ կը դառնայ Թուրքիոյ Բանուորական կուսակցութեան Իսթանպուլի պատգամաւորութեան թեկնածու, սակայն չի յաջողիր։ Իսկ 1968-ին տեղական ինքնակառավարման ընտրութիւններու արդիւնքին նոյն կուսակցութեան անունով կ՚ընտրուի Կ.Պոլսոյ քաղաքապետական խորհուրդի անդամ։ Կը դառնայ այս խորհուրդին փոխ-նախագահը։
Ունէր խոցի հիւանդութիւն։ Մահացած է 4 Հոկտեմբեր 1984-ին, Պոլիս։ Թաղուած է Շիշլիի ազգային գերեզմանատան մէջ։
Ֆրանսերէնէ թրքերէնի թարգմանած է բազմաթիւ հատորներ զանազան հեղինակներէ: Տուած է նաեւ ինքնագիր հատոր մը «Եալնըզլար» խորագրով, որ «Լկրտածը» վէպին թրքերէնն է փաստօրէն։
Գործածած է այլազան գրչանուններ՝ Անի Ազատ, Սեւանի Մակուկավարը, Զ. Բարտիեան, Պ.Զ. Շիրակ, Ք. Անանեան, Նեմեսիս, Կինօֆիլ. եւ այլն:


== Գործերէն ==
«Լկրտածը» (վէպ, 1959)
«Ծովը» (պատմուածքներ, հրատ. Կեդրոնական սանուց միութեան, 1961)
«Անկուտի Սիրահարներ» (վէպ, 1962, «Թօ» մատենաշար, Բ. տպագրութիւն՝ 2017, հրատ․՝ «Արաս»)
«Մրջիւններու Վերջալոյսը» (վէպ, 1984, ամբողջական հրատարակութիւն՝ 2007, հրատ․՝ «Արաս»)


== Աղբիւրներ ==
Սփիւռքահայ Արդի Գրականութիւն, էջ 519:
Կարմիր Շուկայ

Կարմիր շուկայ, գիւղական համայնք Արցախի Մարտունի շրջանին մէջ։
Կը գտնուի հանրապետութեան հարաւ արեւելեան հատուածին մէջ։ Մարտունիէն 32 Քմ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 35 Քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքը լեռնային է, ունի 2375,33 հա տարածութիւն։ Կարմիր Շուկան ունի 1113 բնակիչ, որոնք գլխաւորաբար կը զբաղին գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ։ Իսկ մէկ մասն ալ կ'աշխատի ձէթի, գինիի գործարաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ շինարարական երկու կազմակերպութիւններու մէջ:
Կարմիր շուկան ունի դպրոց, մանկապարտէզ, համայնքապետարան, դարմանատուն, ակումբ եւ հանդիսութիւններու սրահներ: Դպրոցը պետական պիւտճէին միջոցներով կառուցուած է 2017-ին. ունի 249 աշակերտ:


== Պատմամշակութային յուշարձաններ ==
Կան պատմամշակութային յուշարձաններ՝ գերեզմանոց (Ժէ.-ԺԸ. դարեր), խաչքար (ԺԲ.-ԺԳ. դարեր), Սխտորաշէնի Ս. Աստուածածին եկեղեցի (1731), գիւղատեղի Մալաս (ԺԲ.- ԺԳ. դարեր), Ս. Գէորգ մատուռ-եկեղեցի (ԺԸ.դար), Երեք մանկուք վանական համալիր (ԺԷ. դար)։


== Արտաքին յղումներ ==
Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015: