armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Լեռներու Միջազգային Օր

Լեռներու միջազգային օր (անգլերէն՝ Mountain Day), 2003-ին ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ասամպլէային 57-րդ նստաշրջանի որոշմամբ,  11 Դեկտեմբերը կը սահմանուի իբրեւ Լեռներու միջազգային օր:
Լեռները կը զբաղեցնեն Երկրի մակերեւոյթին աւելի քան 1/4 –ը՝ 14 000 քմ²: Լեռները բանակավայր են աշխարհի բնակչութեան աւելի քան 10%-ին համար: Լեռներուն բարիքներէն կ'օգտուի ամբողջ աշխարհը: Այն իւրայատուկ կենդանիներու եւ բոյսերու արգելավայր է, երկրագունդի բոլոր հիմնական գետերու ջուրի աղբիւրը:
ՄԱԿ-ի ասամպլէան այս օրուան կապակցութեամբ կոչ կ'ուղղէ ողջ աշխարհին՝ միջոցառումներ կազմակերպել, որոնք նպատակաուղղուած պէտք է ըլլան խթանելու լեռնային գօտիներու զարգացումը` երեւան հանելով վերջիններուս կարեւորութիւնը:
Աշխարհի տարածքին մեծ տեղ կը զբաղեցնեն լեռնային հանգստավայրերն ու առողջարանները, որոնց մէջ իր ուրոյն տեղն ունի նաեւ Հայաստանը:


== Պատկերասրահ ==
Դանիէլ Հալէպլեան

Դանիէլ Հալէպլեան, բնիկ Արաբեկիրցի, Հալէպլեան գերդաստանէն, տէղւոյն Հայ Կաթոլիկ վարժարանը աւարտած եւ գացած Ալաճախան որպէս հեռագրատան պաշտօնեայ։ Ինքնաշխատութեամբ զարգացած ու յառաջդիմած է, Ալճախանէ պաշտօնով փոխադրուած Թօքաթ ուրկէ երկու տարի յետոյ անցած է Պոլիս եւ հուսկ յետոյ հաստատուած Պէյրութ ուր 20 տարի պաշտօնավարած է հերագրատան մէջ, ենթարկուած է Համիտեան հալածանքներուն, քանի մե անգամ ապաստանած է Զմմառի վանքը ամբաստանաուած ըլլալով որպէս յեղափոխականներու աջակցող, Ա. Ընդհ. Պատերազմին ոբրեւ հայ, որով վտանգաւոր տարր մը, ծովեզերքէն աքսորուած է դէպի ներքին գաւառները, Դամասկոս, ուր ժամանակ մը կը մնայ եւ կը մեռնի Թիֆիւսէ վարակուելով:
4 Դեկտեմբեր

4 Դեկտեմբեր, տարուան 338-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 339-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 27 օր


== Դէպքեր ==
1534, թուրքերը կը գրաւէն Պաղտատը
1853, ցարական կառավարութիւնը Գաբրիէլ Սունդուկեանին Թիֆլիսէն կ'աքսորէ Տերպէնտ


== Ծնունդներ ==

1946, Լեւոն Ժամկոչեան , նկարիչ
1738, Միքայէլ Չամիչեան, (մ.1823), պատմաբան


== Մահեր ==
1986, Ռուբէն Գէորգ Նաքեան (անգլերէն՝ Reuben Nakian ծն.1897) ամերիկացի հայազգի քանդակագործ
1987, Ռուբէն Մամուլեան (անգլերէն՝ Rouben Mamoulian, ծն.1897, Թիֆլիս), ամերիկացի հայազգի բեմադրիչ
1990, Ռաֆայել Աթայեան, Հայ արձակագիր, գրականագէտ, մանկավարժ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու, 1934 թուականէն սկսեալ եղած է ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ (ծն․՝ 1907)։


== Տօներ ==
Գոհար Գասպարեան

Գոհար Գասպարեան (օրիորդական ազգանունը՝ Խաչատրեան, 14 Դեկտեմբեր 1924(1924-12-14), Գահիրէ, Եգիպտոս - 16 Մայիս 2007(2007-05-16), Երեւան, Հայաստան), հայ օփերայի արուեստի մեծագոյն վարպետ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1924 Դեկտեմբեր 14-ին, Գահիրէ։ Անոր անուանած նաեւ՝ «Հայկական սոխակ»։ Գոհար Գասպարեան ունէր ձայնային լայն տիապազոն, անբասիր արուեստի հմտութիւն. անոր ձայնը կ'առանձնանար ճկունութեամբ, երանգներու ճոխութեամբ, անցումներու թեթեւութեամբ։ Պելկանտօ ոճի խոշորագոյն վարպետներէն է։
Ուսանած է տեղի երաժշտական ակադեմիան, 1940 թուականէն ելոյթներ ունեցած է Գահիրէի մէջ։ 1948 թուականին հայրենադարձուած է։ 1949 թուականէն արդէն Հայաստանի օփերայի եւ պալէի ազգային ակադեմիական թատրոնի մեներգչուհի էր, հանդէս եկած է 23 օփերաներու գլխաւոր դերերով, անոր երգացանկին մէջ տեղ գտած են աւելի քան 500 ստեղծագործութիւններ։
Գոհար Գասպարեանի համերգային երգացանկը հարուստ եղած է նաեւ (Պախ, Հենտել, Մոզարտ, Շտրաուս, Գրիգ, Գլիեր, Ռախմանինով, Չայկովսկի եւ ուրիշներ, իտալացի վարպետներ, հայ հոգեւոր երաժշտութիւն, Կոմիտաս եւ այլն)։
Գոհար Գասպարեան 1956-էն ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագիտուհի էր։ 1964-էն դասաւանդած է Երեւանի երաժշտանոցէն ներս, 1973-էն՝ Երեւանի երաժշտանոցի փրոֆէսոր է։ Անոր բազմաթիւ աշակերտները դարձած են համաշխարհային լաւագոյն բեմերու մեներգիչներ։ 1984 թուականին ընտրուած է Երեւանի պատուաւոր քաղաքացի։ Անոր աշակերտը եղած է նաեւ ապագայ ամուսինը՝ օփերայի երգիչ, բեմադրող, դերասան Տիգրան Լեւոնեան։


== Պարգեւներ, մրցանակներ, կոչումներ ==
1951 թ.՝ ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ
1953 թ.՝ ՀԽՍՀ ժողովրդական արուեստագէտ
1956 թ.՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ
1965 թ.՝ ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ
1973 թ.՝ Երեւանի կոնսերվատորիայի փրոֆէսոր
1984 թ.՝ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս
Ժողովուրդներու բարեկամութեան շքանշան
1984 թ.՝ Լենինի շքանշան
1984 թ.՝ Երեւանի պատուաւոր քաղաքացի
1997 թ.՝ ՀՀ Մեսրոպ Մաշտոց շքանշան


== Աղբիւրներ ==
Րաֆֆի Օրացոյց, Րաֆֆի Օրացոյցներու Հրատարակչական Կազմ, Թեհրան, Իրան, 2008։
Հայկական համառօտ հանրագիտարան, հ. 1, էջ 616, Երեւան, 1990։


== Արտաքին յղումներ ==
Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներու ցուցակը
Ով ով է. հայեր (կենսագրական հանրագիտարան։ Երկու հատորով), հ.1, 2005։
Թադեւոսեան Ա., Գոհար Գասպարեան, Ե., 1959։
Րաֆֆի օրացոյց, Թեհրան, Իրան, 2008։
Հայկական համառօտ հանրագիտարան, հ. 1, էջ 616, Երեւան, 1990։
Գ. Գասպարեան, Հայկական հանրագիտարան:
Գ. Գասպարեան, AV Production:
Գ. Գասպարեան, Dasaran.am:
Լեւոն Պապոյեան


== Կենսագրութիւն ==
Պապոեան Լեւոն(1888-1945), ծնած Պոլիս, Խասգիւղ գիւղը։ Լուսաւորչական համայքէն։ 1909-ին հաստատուած Պէյրութ եւ ամերիկեան ապարանի մէջ աշխատած որպէս վարպէտ զինկոկրաֆ, մեծապէս գնահատուելով տպարանի տնօրէնութենէն։ Հոն կը մնայ մինչեւ 1920 եւ այդ թուականին կը սկսի անձնական գործի։ Ընկեր կ'ըլլայ մեծահարուստ կալուածատէր Թուֆիք Կանտուրի հետ եւ միասնաբար կը բանան սիկարէթի թուղթի գործարան մը։ Իր ջանքերուն ու բացառիկ կարողութեան շնորհիւ, գործը հաջողութեամբ կը պսակուի տասնըհինգ տարի՝ մինչեւ Ռէժիին գալը։ Ապա կը սկսի թուղթի գործին ամերիկեան տպարանի մէջ իր հաշւոյն, զոր դարձեալ իր տնխոջ ջանքին շնորհիւ հաջողութեամբ գլուխ կը հանէ։ Իր մահէն յետոյ, որ տէղի ունեցաւ 1945-ին, Պէյրութ, զաւակները՝ Եդուարդ եւ Պէրճ Պապոեան շարունակեցին իր գործը եւ իրենց հօրմէն ժառանգած ուղղամտութեան ու ժրաջանութեան շնորհիւ լաւ դիրքի մը հասան։ Լեւոն Պապոեան յուսահատիլ չգիտցող աշխատասէր, ձեռնհաս, զոհաբերուող, հայ մըն էր եւ ընտանիքի տիպար հայր մը:


== Ծանօթագրութիուններ ==
Անդրանիկ Սարեան

Անդրանիկ Սարեան, ծնած է Իրանի Չարմահալ գաւառի Սինագան գիւղը: 
Միջնակարգի կրթութիւնը ստացած է Կալկաթայի Հայոց Մարդասիրական Ճեմարանին մէջ։ 1935-ին վերադառնալով Պարսկաստան, գործ ձեռնարկած է Իրանի նաւթարդիւնաբերական ընկերութեան մէջ։ 
Ա. Սարեան կը կազմէ իր ընտանեկան բոյնը եւ կը լծուի հանրային հասարակական բեղուն գործունէութեան։ Իր երկարատեւ ծառայութեան վերջին եօթը տարիներուն եղած է վարիչ խմբագիրը նոյն ընկերութեան «Կերոն» (Մաշալ) անգլերէն շաբաթաթերթին Ապատանի մէջ, մինչեւ իր հանգստեան կոչուիլը 1968-ին։ Աշխատակցած է «Անի», «Շիրակ»,«Նաւասարդ» ամսագրերուն, «Ալիք» օրաթերթին, «Նայիրի», «Նոր կեանք», «Հայրենիքի Ձայն» շաբաթերթերուն եւ « Նոր Օր» եռորեային։ Տասնեակ տարիներու ընթանցքին զբաղած է հրապարակագրութեամբ եւ գրաքննադատութեամբ։ 
Ունեցած է բեմական բեղուն գործունէութիւն, որով 1985-ի Փետրուարին, Հայ Մշակութային Արարատ կազմակերպութեան կողմէ պարգեւատրուած է մեծարանքի հանդիսութեան ընթացքին։ Արժանացած է առաջին մրցանակի՝ Հայկաշէն Ուզունեան եւ ֆրանսահայ Գրողներու Էլիզ Գավուքճեան-Այվազեան գրական մրցանքներուն, իր պատմուածքներու զոյգ հատորներուն համար։ Նոյնպէս եղած է մրցանակաւորը Ներսէս Շնորհալի Գրական ֆոնտին, իր «Անլոյս Քառուղիներուն մէջ» անուամբ հատորին համար։ Եղած է նաեւ առաջին մրցանակաւորը Բաբգէն եւ Անահիտ Խանճեան գրական մասնաւոր յատկացումի, 1986-ին, « Նաւասարդ» ամսագրի մէջ լոյս տեսած լաւագոյն նորավիպագրութեան համար։ 
Ցարդ հրատարակուած գործերն են. 
Պատմութիւն Չարմահալ Գաւառի, ստուարածաւալ պատմագրական աշխատասիրութիւնը(1891), 
Պատմուածքներ, Ա. եւ Բ. հատոր (1986), 
Հայկական վագրը, վէպ (Պէյրութ, 1986):
Ունի հրատարակութեան պատրաստ ութը հատորներ։ Եղած է Իրանի Հայ Ժողովրդական թատրոն ընկերակցութեան հիմնադիր անդամներէն։ Ա. Սարեան տաղանդաւոր նորավիպագիր մըն է։ Հաճելի եւ առինքնող է իր ոճը։ Գիտէ ճարտարօրէն համեմել եւ շահեկան դարձնել իր նիւթերը, նորանոր յղացումներով։ Յաջողած վէպ մըն է «Հայկական Վագրը», որով հեղինակը նորութիւն մը կը բերէ վիպագրութեան սեռին մէջ, ներմուծելով հայ կռփամարտիկի տիպարը։ Վարպետութեամբ կը կատարուի դէպքերու շարայարումը, միշտ լարուած ուշադրութեան մէջ պահելով ընթերցողը։ Հեղինակը վարպետ դարձուածքով մը համակրելի կը դարձնէ օտար հերոսուհին, ընդգծելով անոր դէպի հայկականութիւն ընթանալու գաղափարական ձգտումները:
Բամբիշ (անձնանուն)

Բամբիշ, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն բամբիշ՝ «թագուհի» բառէն։ Համազօր ձեւերն են՝ Թագուհի, Դժխօ, Դշխուհի, Դշխօ, Սուլթան, Վասիլիկ, Մլքէ։ Գործածուած է 4-րդ դարուն, մէկ անգամ ալ 16-րդ դարուն։


== Գործածութիւններ ==
Բամբիշ, Խոսրով Բ. թագավորի դուստր (330-339 թթ.), որ ամուսնացաւ Յուսիկ կաթողիկոսի որդի Աթանագինէի հետ։ւ
Սիրահարներու Այգի

Երեւանի Սիրահարներու այգի, առաջին եւ միակ ճափոնական այգին է Հայաստանի մէջ, որ կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր համայնքին մէջ։ Այգիի տարածքին կը գտնուի նաեւ Երեւանի մետրոպոլիտենի «Մարշալ Բաղրամեան» կայարանը։ Սովորական օրերուն այգին կ՚ունենայ 400-500 այցելու:
Պօղոսեան պարտէզները կը հանդիսանան Երեւանի Սիրահարներու այգի իշահագործող կազմակերպութիւնը, իսկ այգիի բարեկարգումը եւ շահագործումը կ՚իրականացուի Ալպերթ Պօղոսեանի նախաձեռնութեամբ՝ Պօղոսեան հիմնադրամի միջոցով։ Այգին կը տնօրինէ ճարտարապետ Սարհատ Պետրոսեանը։ Այգիին մէջ կ՚աշխատի նաեւ Աչաջուր սրճարանը, որմէ ստացած ամբողջ շահոյթը կը տրամադրուի այգիի ծախսերը հոգալուն։


== Պատմութիւն ==
Այգին գոյութիւն ունեցած է դեռեւս 18-րդ դարէն, եւ կոչուած՝ «Կոզեռնի այգիներ». այն ժամանակ ալ տնկուած են այգիի ծառերու մեծ մասը։ 1949-ին ռուս բանաստեղծ Ալեքսանդր Պուշկինի ծննդեան 150 ամեակի շնորհիւ, այգին կ՚անուանուի Պուշկինի այգի, իսկ 1970-ին այգին եւ անոր կից պողոտան (այժմեան եւ նախապէս ալ Մարշալ Բաղրամեան) կը վերանուանուի Բարեկամութեան՝ խորհրդային ժողովուրդներու «եղբայրութիւնը» նշանաւորելու համար։
Հայաստանի անկախութենէն ետք, 1995-ին Երեւանի պատգամաւորներու խորհուրդի որոշմամբ այգին կը վերանուանուի Երեւանի Սիրահարներու այգի։ Այդ անուանումը կու գայ Դեմիրճեան փողոցի ժողովրդական անուանումէն։
2007-ին այգին կը վերակառուցուի իբրեւ ճափոնական այգի եւ Պօղոսեան այգիներու մաս կը կազմէ: Վերակառուցման նախագիծը կ՚իրականացուի զուիցերաբնակ ճարտարապետ, ճափոնական եւ արեւելեան պարտէզներու մասին բազմաթիւ աշխատութիւններու հեղինակ Փիեր Ռամպախի կողմէ, որ մէկուկէս տարուան ուսումնասիրութենէն ետք կը կատարէ էսքիզ, որ կ՚արժանանայ Երեւանի քաղաքապետարանի հաւանութեան:


== Պատկերասրահ ==

		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Երեւանի Սիրահարներու այգիի պաշտօնական կայք
Աչաջուրի պաշտօնական կայք
Աչաջուրը պաշտօնական էջը Reservin.am ամրագրման համակարգին մէջ
Գերսամ Ահարոնեան

Գերսամ Ահարոնեան (9 Նոյեմբեր 1916(1916-11-09), Մարաշ, Ատանայի վիլայէթ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 20 Յունուար 1981(1981-01-20), Պէյրութ, Լիբանան), լիբանանահայ խմբագիր, հրապարակագիր, մանկավարժ, ազգային-քաղաքական գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Գերսամ Փանոսի Ահարոնեան ծնած է 9 Նոյեմբեր 1916-ին, Մարաշ, զէյթունցի ընտանիքի մէջ։ Եղբայրն է Միջին Արեւելքի Հայ Աւետարանական Եկեղեցիներու Միութեան նախագահ Վեր. Յովհաննէս Ահարոնեանի։ Ան յաճախ կը շեշտէր իր զէյթունցի ըլլալը, որովհետեւ կ՛ուզէր իր անունը կապել Կիլիկիոյ հայութեան ազգային-ազատագրական պայքարի մէջ իր հայրենակիցներունՙ զէյթունցի ազատամարտիկներու հայրենասիրութեան:
Կիլիկիոյ պարպումէն ետք, ընտանեօք կ՚ապաստանին նախ Ատանա, ապա՝ Ալէքսանտրէթ, ուրկէ կը տեղափոխուին Հալէպ։ Նախակրթութիւնը կը ստանայ Հալէպի Հայ Աւետարանական Բեթէլ վարժարանին, իսկ երկրորդականը՝ Ալեփփօ Գոլէճին մէջ 1929-էն 1935։ 1935-էն 1937 կ՚ուսանի Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան Վարժապետանոցի բաժինին մէջ, տեսուչ ունենալով Վահան Թէքէեանը, իսկ տնօրէն՝ Դոկտ. Յակոբ Թոփճեանը։ Աւարտելէն ետք, մինչեւ 1942 կը դասաւանդէ նոյն Հաստատութեան մէջ։
Պէյրութ վերադառնալով, ան կը դառնայ British Mission-ի մամլոյ կցորդ, միեւնոյն ժամանակ Միջազգային եւ Հայոց Պատմութիւն կը դասաւանդէ ՀԲԸՄ-ի Դարուհի Յակոբեան եւ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարաններուն մէջ, գրեթէ 30 տարի։ 1966-էն կը դասաւանդէ ՀԲԸՄ-ի Երուանդ Հիւսիսեան Հայագիտական Հիմնարկէն ներս, աւանդելով Հայոց Պատմութիւն եւ Հայաստանի Պատմական Աշխարհագրութիւն։
1948-ին կը ստանձնէ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան «Զարթօնք» պաշտօնաթերթին խմբագրապետի պաշտօնը, որ կը վարէ մինչեւ մահը՝ 1981։
1969-ին Նիւ Եորքի Միջազգային Ակադեմիան, Գ. Ահարոնեանին կը շնորհէ Պատուակալ Դոկտորի կոչում։
Գերսամ Ահարոնեան կը մահանայ 1981 Յունուար 20-ին, Պէյրութի մէջ։


== Ազգային գործունէութիւն ==
1942-ին, Գերսամ Ահարոնեան կ՚անդամակցի Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան։ Տարբեր տարիներու եւ տարբեր հանգամանքներով անդամակցած է ՌԱԿ Լիբանանի Շրջանային Վարչութեան եւ Կեդրոնական Վարչութեան։
Ահարոնեան հիմնադիրներէն է նաեւ Թէքէեան Մշակութային Միութեան (1947)։
Անդամակցած է նաեւ ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի Կրթական Յանձնախումբին, որուն ատենադպիրը եղած է երկար տարիներ։ 1961-ին կ’արժանանայ «ՀԲԸՄ-ի Վեթերան»ի վկայականին։


== Հեղինակութիւններ ==
«Մեծ Երազի Ճամբուն Վրայ» 1964
«Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի 1915-1965» (խմբագրակից Նազարէթ Թօփալեան) 1965, 1987
«Հայկական Հարցի Արաբ Ժողովուրդի Հանրային Կարծիքին Առջեւ» (Արաբերէն) 1965
«Խոհեր Յիսնամեակի Աւարտին (Զարթօնքի Խմբագրականներու Շարք» 1966
«ՌԱԿ-ի Խօսքը» 1971
«Հատընտիր Խմբագրականներու» կազմեց՝ Անդրանիկ Տագէսեան, 1996


== Աղբիւրներ ==
Ահարոնեան եւ Հայ Դատ
ՄԵԾ ԵՐԱԶԻ ՃԱՄԲՈՒՆ ՈՒՂԵՒՈՐՆԵՐԸ. ԳԵՐՍԱՄ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ ՅԱԿՈԲ ՎԱՐԴԻՎԱՌԵԱՆ, Նիւ Ճըրզի
Աստղային Պատերազմներ։ Բաժին Ե։ Կայսրութիւնը Ետ Կը Հարուածէ

«Աստղային Պատերազմներ: Բաժին V: Կայսրութիւնը Ետ Կը Հարուածէ»,(անգլ.՝Star Wars: Episode IV – The Empire Strikes Back) բեմադրիչ Իրվին Քերշնըրի ֆիլմերէն, որու գլխաւոր դերերը կը մարմնաւորեն Մարք Հեմիլը, Հարիսըն Ֆորտը, Քերի Ֆիշըրը, Փիթըր Քաշինկը, Ալեք Կինէսը, Անթընի Տենյըլզը, Քէննի Պէյքըրը, Փիթըր Մեյհիւն, Տէյվիտ Փրոզը, Ճէյմզ Ըրլ Ճոնզը: «Աստղային Պատերազմներ» ֆիլմաշարի երկրորդ նկարահանուած ֆիլմն է, թէեւ ան կը հանդիսանայ որպէս ֆիլմաշարի հինգերորդ մաս: Ֆիլմը արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու:


== Նիւթ ==
Տիեզերական շարքի հինգերորդ բաժնին մէջ Ծիր Կաթինի համար մղուող պատերազմը կը վատթարանայ: Կայսրին զօրքը մաս-առ-մաս յարձակումներ կը սկսի ապստամբներուն եւ անոնց կողմնակիցներուն դէմ: Հան Սօլոն եւ թագուհի Լէյեան կը պահուըտին Հեթամբային Քաղաքին մէջ, ուրկէ անոնց գերի կը վերցնէ Տարթ Վեյտըրը: Այդ ժամանակ Լուք Սքայուաքըրը կը գտնուէր Տակոպըր մոլորակի խորհրդաւոր անտառներուն մէջ: Այնտեղ վարպետ Ճետայ Եօտան երիտասարդ ասպետին կը սորվեցնէ ուժ ձեռք բերելու գաղտնիքը: Լուքը նոյնիսկ չէր կրնար ենթադրել, թէ որքան շուտ իրեն պէտք պիտի ըլլային ծեր վարպետին տուած գիտելիքները, որովհետեւ իրենց կը սպասէր  իրենց ուժերը գերազանցող մարտ կայսրի եւ Տարթ Վեյտըրի դէմ:


== Դերասաններ ==


== Արտաքին յղումներ ==
Աստղային Պատերազմներ: Բաժին IV: Նոր Յոյս IMDb կայքէջին վրայ
Կաղապար:Kinopoisk


== Նմանատիպ ֆիլմեր ==
Հէրի Փոթըրը եւ Փիլիսոփայի Քարը (ֆիլմ)


== Տե՛ս Նաեւ ==
Աստղային Պատերազմներ: Բաժին IV: Նոր Յոյս
Կարապետ Պալեան

Կարապետ Ամիրա Պալեան ,(1800, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 15 Նոյեմբեր 1866(1866-11-15), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն), սուլթանական ճարտարապետ, Պալեաններու ամիրայական ընտանիքին հռչակաւոր ներկայացուցիչը։
Կարապետ Ամիրա ծնած է 1800–ին, իր հօրը մահուան ատեն թէեւ երիտասարդ, սակայն ճարտարապետական արուեստին ծանօթ  ըլլալով, իր հօրը տեղ կ'անուանուի կայսերական պալատի ճարտարապետ՝ իր քեռայրին Սէրվէրեան Յովհաննէս ամիրային հետ։
Իր արուեստին մէջ ցոյց տուած ճարտարութեան շնորհիւ՝ Կարապետ խալֆա, կ'արժանանայ բարձրագոյն գնահատման, այդ պատճառով ազգային կեանքէն ներս արաջնակարգ դիրք կը վայելէ։
Բարեսիրտ եւ գթած ըլլալով, հետամուտ կ'ըլլայ բարենպատակ հաստատութեանց հաստատման ու բարգաւաճման։ Ուսման անհրաժեշտութենէն մեկնած ազգին մէջ դաստիարակութիւն տարածելու համար ջանք չէ խնայած։ Կրօնասէր ըլլալով` խստապահանջ եղած է հաւատալիքներու ու աններող բոլոր անոնց հանդէպ, որոնք չեն յարգեր հայ եկեղեցւոյ աւանդութիւնները։
1832–ին, երբ Պեզճեան ձեռնարկեց հիմնել Եէտի-Գուլէի Ազգ. հիւանդանոցը, իր գլխաւոր աջակիցն էր Կարապետ ամիրան, որ Սէրվէրեան Յովհաննէս ամիրայի հետ հիւանդանոցի շէնքին ճարտարապետը հանդիսացաւ։ Քիչ ետք 1836–ին, միշտ իր քեռայրին հետ, Սկիւտարի մէջ բարձրագոյն ուսումնարան մը հաստատելու գաղափարը ունեցաւ։ Իրենց նախաձեռնութեամբ ժամանակի ամիրաները ժողով մը  գումարեցին Պատրիարքարանին մէջ, Աղաւնի պատրիարքի նախագահութեամբ՝ Օգոստոս 26–ին։ Այդ ժողովին մէջ որոշուեցաւ Սկիւտարի Երուսաղէմատան խարխուլ վանքը վերաշինելով բանալ ճեմարանը։ Ամիրաները յանձն առին ճեմարանին տարեկան ծախքին համար Երուսաղէմի վանքին վճարել 20000 ղրուշ։ Շէնքին հիմնարկութիւնը կատարուեցաւ Սեբտեմպեր 18–ին եւ երկու տարի ետք 1838–ի Դեկտեմբեր 9–ին Ճեմարանը բացուեցաւ։
Սկիւտարի ճեմարանը Ազգին առաջին բարձրագոյն վարժարանը եղաւ. մանկավարժական նոր սկզբունքներու համաձայն կառավարուելով կարող ուսուցիչներու ձեռքով հասցուց զարգացած աշակերտներ։ Կրթական սոյն հաստատութիւնը դուռ բացաւ ժողովուրդին ու ամիրաներուն միջեւ վէճերու, որոնց միջոցին Պալեան ամիրան «էսնաֆ»ներուն կողմը կը բռնէր միշտ։
1847–ին Կարապետ ամիրա աջակցելով վառօդապետ ամիրաներուն՝ Ճէզայիրլեանի եւ Կրճիկեան Յակոբ էֆէնտիի, հաստատուեցաւ հոգեւոր, ինչպէս նաեւ գերագոյն ժողովները, այս վերջինին կը մասնակցէին էսնաֆներն ալ: Անմիջապէս ետք  Մատթէոս Պատրիարքին ստորագրել տուին խնդրագրիր մը, ուր կառավարութենէն արտօնութիւն կը խնդրուէր երկու ժողովներու կազմակերպումը։
Հրաչեայ Մաթեւոսեան

Հրաչեայ Մաթեւոսեան (Հրաչօ, 12 Մայիս 1937(1937-05-12), Ահնիձոր, Թումանյանի շրջան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն - 29 Յունիս 2016(2016-06-29), Երեւան, Հայաստան), հայ արձակագիր, հրապարակախօս, լրագրող, Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ (1985-էն)։ Հրանդ Մաթեւոսեանի եղբայրն է։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Ահնիձոր: Աւարտած  է Երեւանի համալսարանի լրագրութեան բաժանմունքը: Երկար տարիներ աշխատած է Հայաստանի կոյրերու միաւորման հրատարակչութեան եւ մամուլին մէջ՝ «Աւանգարդ», «Հայրենիքի ձայն», «Հայաստան»:
Անոր բազմաթիւ ակնարկները, պատմուածքները, յօդուածները, հարցազրոյցները տպագրուած են մամուլին եւ գրական հանդէսներուն մէջ։ Հեղինակ է նաեւ մանկական գիրքերու:
Հրաչեայ Մաթեւոսեան Ռազմածովագիրներու միջազգային ընկերակցութեան եւ Լրագրողներու միութեան անդամ էր: 


== Պատկերասրահ ==
Տիզել (շուն)

Տիզել (ֆրանսերէն՝ Diesel), Ֆրանսայի ոստիկանութեան RAID ստորաբաժանման մալինուա պելճիքական հովուաշուն, որ սատկափ է Սեն Տենիի մէջ տեղի ունեցած յատուկ գործողութեան ժամանակ՝ Փարիզի մէջ ահաբեկչութիւններ կազմակերպած իսլամական ահաբեկիչները բռնելու եւ ոչնչացնելու ժամանակ։ Տիզել կը ծառայէր տուեալ ստորաբաժանման մէջ 5 տարիէ ի վեր եւ դարձաւ առաջին շունը, որ սատկեցաւ պարտականութիւնները կատարելու ժամանակ։ 2016-ի արնանը պէտք է թօշակի անցնէր։
18 Նոյեմբեր 2015-ին Տիզել սատկեցաւ Փարիզի Սեն Տենի արուարձանի մէջ ընթացող յատուկ գործողութեան ժամանակ, երբ կը փնտրէր զանգուածային սպաննութիւններ կատարելու մէջ կասկածող յանցագործները․ շէնքի մը վերի յարկը հետախուզելու ժամանակ Տիզել սատկեց մահապարտի գօտիի պայթումէն։ Փարիզի ոստիկանութեան ղեկավարութիւնը պատուեց Տիզելը՝ ցուցաբերած խիզախութեան համար․ Le Parisien թերթը հաղորդեց, որ շունը իր կեանքի գնով փրկած է տէրը։


== Յետմահու ==
Ընկերային ցանցերու վրայ շատ օգտատէրեր ցաւակցութիւն յայտնեցին Փարիզի ոստիկանութեան Տիզելի մահուան առիթով՝ հաղորդագրութիւններ գրելով #JeSuisDiesel կամ #JeSuisChien հեշթեկներով։
Ռուսաստանի Արտաքին Գործոց Նախարարութիւնը ի նշան երախտագիտութեան Ֆրանսայի Ներքին Գործոց Նախարարութեան փոխանցեց գերմանական հովուաշան ձագ՝ Տոպրինիա անունով, որ պէտք է փոխարինէ Տիզելը։
Բրիտանական PDSA բարեգործական կազմակերպութիւնը, որ սահմանած է Մարիա Տիկինի մետալը, 28 Դեկտեմբեր 2005-ին յայտարարեց սատկած հովուաշան յետմահու տուեալ մետալով պարգեւատրելու մասին, որ կենդանիներու բարձրագոյն բրիտանական մրցանակն է։ Տիզել 30-րդ շունն է, որ պարգեւատրուած է Մարիա Տիկինի մետալով։
Առիւծ (կենդանակերպ)

Անուան այլ կիրառումներու համար տես՝ Առիւծ (այլ կիրառումներ)
 Առիւծ (լատ.՝ Leo), կը համարուի հինգերորդ կենդանակերպը։ Նշանն է՝ (Իւնիքոտ ♌) Արեւը կ'անցնի Առիւծի աստղերուն կողմէն՝ Յուլիս 22-էն մինչեւ Օգոստոս 22 շրջանի միջեւ, այս ժամանակաշրջանի ծնողներ կը կրեն այս կենդանակերպը։


== Տե՛ս նաեւ ==
Առիւծ (համաստեղութիւն)
Գիտա-երեւակայութիւն (science fiction)

Գիտա-երեւակայութիւն (անգլերէն՝ science fiction), մօտաւոր կամ հեռաւոր ապագայի մասին պատմութիւններու ստեղծումն է՝ օգտագործելով գիտութեան եւ փորձագիտութեան տարրերը: Գիտա-երեւակայական ստեղծագործութիւններու առանձնայատկութիւնը այն է, որ դէպքերը հիմնուած են գիտական ենթադրութիւններու վրայ։
Աբրահամ Պետրոս Ա. Արծիւեան

Աբրահամ Պետրոս Ա. Արծիւեան (1679 - 1749 թթ.) Լիբանանի մէջ առաջնորդ հայ-հռոմէական (կաթողիկէ) հասարակութեան եւ առաջին կաթողիկոս-պատրիարք Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ 1742-էն մինչեւ վախճանումը 1749-ին։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1679-ին, ։ Կը ձեռնադրուի Սիսի հայ առաքելական հայոց կաթողիկոսութեան միաբան, ապա Տրապիզոնի եպիսկոպոս՝ Սիսի Պետրոս կաթողիկոսի ձեռամբ։ 31 տարեկանին, 1710-ին, կը դառնայ Բերիոյ Թեմի (Հալէպի) առաջնորդ, լաւ քարոզիչ եւ բեմասաց։
Քարոզելով կաթոլիկ հաւատքը հայ առաքելական եկեղեցւոյ կողմէն հալածուելով, իբրեւ հերձուածող կ'ապաստանի Լիբանան անջատուելով Սիսի կաթողիկոսական աթոռէն։ Եղած է հիմնադիրը Լիբանանի Սուրբ Փրկիչ վանքի միաբանութեան, ապա Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ։
Պաշտօնապէս Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին սկիզբ առած է, որպէս ինքնավար հոգեւորական հանրութիւն 1742 թուականին, երբ Հռոմի Պենետիքթոս ԺԴ Սուրբ Պապը Աբրահամ Արծիւեանին կը նշանակէ Կիլիկիան Հայաստանի Պատրիարք, այսպիսով փաստօրէն կը դառնայ Հայ Կաթողիկէ առաջին կաթողիկոս-պատրիարքը։
1979 թ. Լիբանանում թողարկվել է 50 մմ տրամագծով հուշամեդալ, հուշադրամ, նվիրված Կաթողիկե հայերի կաթողիկոս-պատրիարք Աբրահամ Արք. Արծիվյանի ծննդյան 300 ամյակին։
Արմէնիա (թերթ, Մարսէյլ)

Մկրտիչ Փորթուգալեան Ֆրանսայի մէջ կը հիմնէ «Արմէնիա» թերթը Օգոստոսի 1, 1885-ին-ին յեղափոխական գաղափարներ տարածելու եւ յեղափոխական սերունդ կը պատրաստելու նպատակով։ Թերթը կ՚ըլլայ Արմենական Կուսակցութեան պաշտօնական օրկանը։


== Նպատակներ ==
Օտարներուն ուշադրութիւնը Արեւմտեան Հայաստանի կացութեան եւ հայ ժողովուրդի կեանքի տխուր պայմաններուն վրայ հրաւիրել
Հայրենիքին նկատմամբ արտեկրի հայութեան հետաքրքրութիւնը շարժել եւ օժանդակութիւն ապահովել
Ազատական գաղափարներ «Արմէնիա»ի էջերէն Փորթուգալեան բարենորոգումներու մասին կը խօսէր եւ Թուրքիոյ չէր հակադրուեր։ Աւելի ուշ, երբ բարենորոգումներէն յոյսը կտրեց, ան յստակօրէն յայտարարեց, թէ առանց արիւնահեղութեան կարելի չէ ազատութիւն շահիլ։


== Տեն Նաեւ ==
Արմենական Կուսակցութիւն
Թեհրանի համագումար

Թեհրանի համագումար, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն «մեծ եռեակի» առաջին համաժողովը երեք երկիրներու առաջնորդներու մասնակցութեամբ՝ Ի. Վ. Ստալին (ԽՍՀՄ), Ֆ. Տ. Ռուզվելթ (ԱՄՆ), Ու. Չըրչիլ (Մեծ Պրիթանիա), տեղի ունեցած է 1943 Նոյեմբեր 28-էն Դեկտեմբեր 1 Թեհրանի մէջ։ 

Նոյեմբերի վերջը Իոսիֆ Ստալինը Մոսկուա-Ստալինկրատ-Պաքու թիւ 501 երթուղիով հեռացաւ Մոսկուայէն՝ խոր գաղտնի պայմաններու տակ։


=== ինչպէս  երեք մեծերը Թեհրան հասան ===
Պաքուէն Թեհրան պատուիրակութիւնը գնաց ինքնաթիռներով։ Օդուժի հրամանատար Ա. Կոլովանովի յուշագրութիւններուն մէջ յիշատակումներ կան Ստալինի թռիչքի եւ այդ համաժողովի բոլոր խորհրդային ներկայացուցիչներու մասին։ Կոլովանովն անձամբ վարած է երկու ինքնաթիռներէն երկրորդը։ Առաջինը  կը վարէր Վիքթոր  Գրաչովը, որուն մէջ եղած են Ստալինը, Մոլոթովը եւ Վորոշիլովը։Ռուզվելթ ժամանած է Ալճերիայի Օրան նաւահանգիստ Այովա լինկորի վրայ, այնուհետեւ Ռուզվելթը եւ Չըրչիլը հանդիպած են Գահիրէի մէջ։ Նոյեմբերի 28-ին երեք տէրութիւններու պատուիրակութիւնները ժամանած են Թեհրան։


==== հանդիպման վայր ====
Առաջնորդներու հանդիպումները տեղի ունեցած են խորհրդա-պրիթանական դիւանագիտական համալիրէն ներս՝ «անվտանգութեան միջանցքով»։
Երեք պետութիւններուն ղեկավարներուն գաղտնի նամակագրութեան մէջ օգտագործուած է համագումարի ծածկանունը` «Եուրիքա» (Eureka):
Վարազդատ

Կաղապար:Տեղեկաքարտ միապետ
Վարազդատ (ծն. եւ մահուան թթ. անյայտ), Հայոց Արշակունի թագաւոր 374-378–ին։ Յաջորրած է հօրեղբորը՝ Պապ թագաւորին։ Մանուկ հասակին Վարազդատին խնամած եւ դաստիարակած է Բաթ Սահառունին։ Պատանեկութեան տարիներուն ապրած է Հռոմի մէջ ուր ստացած է իր կրթութիւնը։ Գահակալած է Հռոմի Վաղես կայսեր աջակցութեամբ։ Վարազդատի օրով սպարապետութիւնը շարունակած է վարել Մուշեղ Մամիկոնեանը, որ պարսկական տիրապետութեան սպառնալիքէն փրկուելու ելքը որոնած է Հռոմէական կայսրութեան օգնութեամբ եւ Հայաստանի մէջ անոր զօրքերու աւելացման մէջ։ Մինչդեռ Վարազդատը, լարելով թշնամի տերութիւններու միջեւ խուսանաւելու եւ սեփական ուժերով Արշակունեաց թագաւորութեան հզօրութիւնը վերականգնելու քաղաքականութիւն, սպարապետի ծրագիրը դիտած է հայկական պետականութեան ինքնուրոյնութեան զոհաբերում։ Տարաձայնութիւնները այնքան խորացած են, որ Վարազդատը, Մուշեղ Մամիկոնեանին դիտելով Պապի դաւադրական սպանութեան հանցակից եւ Մեծ Հայքը հռոմէական նահանգ դարձնելու կողմնակից, 376–ին անոր սպաննել կու տայ խնճոյքի ընթացքին։ Մամիկոնեաններու թշնամութիւնը վաստակած Վարազդատը, խախտելով աւանդական կարգը, սպարապետութեան գործակալութիւնը հանձնած է իր դայակ Բաթ Սահառունին։ 377–ին Վարազդատը հարկադրուած եղած է ընդունելու Սասանեան Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը։ Շուտով պարսկական գերիշխանութենէն ազատած Մանուէլ Մամիկոնեանը Կարինի դաշտին մէջ պարտութեան կը մատնէ Վարազդատի զօրաբանակը՝ ձերբակալելով եւ սպաննելով Բաթ Սահառունին։ Վարազդատը հարկադրաբար ապաստանած է Հռոմի մէջ։ Մանուէլ Մամիկոնեանի խնամատարութեամբ Հայոց թագաւոր օծուած է Պապի անչափահաս որդի Արշակ Գ–ը։ 
Վարազդատը աղբիւրներու մէջ յայտնի է նաեւ որպէս բազմակողմանի զարգացած մարզիկ։ Անոր անունը դրոշմուած է մարմարեայ սալիկին՝ որպէս վերջին 393 օլիմբիական մրցանակակիր։
Փսորատիա, Մեղիսթի

Փսորատիա (յուն․՝ Ψωραδιά),  Էգէականի անբնակ կղզիակ, Քասթելոռիզօ,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Կը գտնուի Քասթելոռիզոյի ծովախորշին մէջ, ինչպէս անոր դրացի կղզիակները՝  Աղրիելէա, Քուցուպաս, Այիոս Եորղոս, Մեղալօ Մաւրօ Փոյինի, Միքրօ Մաւրօ Փոյինի, Փսոմի եւ Այիոս Եորղոս։  Տարածութիւնն է 0,0008 քլ․²։  Անոր հիւսիս-արեւելքը գտնուող Փոլիֆատոս էնա կղզիակին հետ Փոլիֆաս կը կոչուին։ Կը պատկանի Մեղիսթի (Քասթելոռիզօ) քաղաքապետութեան։