armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Համազասպ Պապաճանեան

Համազասպ Պապաճանեան (18 Փետրուար 1906(1906-02-18), Չարտախլու, Ելիզավետպոլի գավառ, Ելիզավետպոլ Նահանգ, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 1 Նոյեմբեր 1977(1977-11-01), Մոսկուա, Խորհրդային Միութիւն), Խորհրդային Միութեան զօրքերու գլխաւոր սպայ, ռազմական գործիչ, Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի հերոս։


== Կեան եւ գործունէութիւն ==
Պապաճանեան ծնած է Հայաստանի Խաչիսար գիւղը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է իր ծննդավայրին մէջ, ապա ընդունուած է Երեւանի Միասնիկեանի անուան ռազմական ուսումնարան: Ուսումը աւարտելէ ետք, 1938-ին նշանակուած է գունդի հրամանատարի տեղակալ։
Մասնակցած է Ֆիննական պատերազմին եւ ծառայած է Կովկասեան ռազմական գունդին մէջ, իբրեւ գունդի հրամանատար:
Պապաճանեան 1941-1942 թուականներուն մասնակցած է զանազան քաղաքներու մէջ մղուած ռազմական գործողութիւններու.։
Համաշխարհային պատերազմի աւարտէն ետք շարունակած է իր ուսումը եւ 1948 թուականին աւարտած՝ Ռազմական ակադեմիան։
1956 թուականի Նոյեմբերին ղեկավարած է Հունգարիա ներխուժած խորհրդային 38-րդ հրասայլային բանակը:
Պապաճանեան եղած է Օտեսայի ռազմական զօրքերու հրամանատար, Հրասայլային զօրքերու ակադեմիայի եւ Խորհրդային բանակի հրասայլերու բանակներու պետ։ 
Համազասպ Պապաճանեան մահացած է 1 Նոյեմբեր 1977-ին:


== Շքանշաններ ==
Պապաճանեան արժանացած է՝

«Խորհրդային Միութեան Հերոս»,
«Լենին»ի,
«Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան»,
«Կարմիր դրօշ»ի,
«Սուվորովի Ա. կարգ»ի,
«Հայրենական պատերազմի Ա. աստիճան»ի,
«Կարմիր աստղ»ի եւ այլ շքանշաններու:


== Կոչումներ ==
1944 թուականին ան իր հրամանատարական հմուտ գործողութիւններուն համար արժանացած է Խորհրդային Միութեան Հերոսի կոչման:
1975 թուականին անոր շնորհուած է հրասայլային զօրքերու գլխաւոր մարաջախտի կոչում:
Ի պատիւ անոր յիշատակին Երեւանի փողոցներէն մին կոչուած է Համազասպ Պապաճանեանի անունով։
23 Մայիս 2016-ին, Պապաճանեանի անուան փողոցին կից գտնուող այգիին մէջ, Համլեթ Մատինեանի աշխատութեամբ, տեղադրուած է Համազասպ Պապաճանեանի յուշարձանը:
Սէշաթ

Սէշաթ, հին եգիպտական իմաստութեան, գիտելիքներու եւ գրագրութեան աստուածուհի: 


== Նկարագրութիւն ==
Կը համարուի իմաստութեան աստուած Թոթի դուստրը կամ քոյրը: Անոր սրբազան գազանը կը համարուէր Յովազը: Գլխավերեւին կը պատկերէին եօթնագագաթ աստղ: 
Սէշաթը կը պատուէին որպէս «կեանքի տան», այսինքն՝ ձեռագիրներու պահոցի գլխաւորը: Անոր գործառոյթներէն մէկն էր ծառի տերեւներուն վրայ փարաւոնի կեանքի եւ կառավարման տարիները գրանցելը: Ատկէ զատ, ան կը վերահսկէր պատերազմի աւարներու, գերիներու, նուէրներու, հաշիւներու արուեստը: Նաեւ կը կազմէր շինարարութեան ծրագիրներ եւ կը հովանաւորէր շինարարութեան աշխատանքները:
Շուշան Կարապետեան

Շուշան Կարապետեան, լեզուաբան, լեզուագէտ, ակադեմիկոս, համալսարանի դասախօս: Ան այժմ կը վարէ Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանի Հայագիտական Հիմնարկի փոխ վարիչի պաշտօնը:Անոր Դոկտորի թեզը վերնագրուած էր՝ «Ինչպէ՞ս Կրնամ Սորվեցնել Կոտրտած Հայերէնս՝ Զաւակներուս» (անգլ.՝ "How Do I Teach My Kids My Broken Armenian?": A Study of Eastern Armenian Heritage Language Speakers in Los Angeles):


== Գրութիւններ ==


=== Թարգմանութիւններ ===
“Buzz” by Violet Grigoryan. In T. Boyadjian (Ed.). Anthology of contemporary Armenian literature. Absinthe: Journal of World Literature in Translation. University of Michigan.


=== Գրադատում ===
“Խաշաթաղեան թռիչք (Khashatagh flight).” [Review of the book Glendale: Khashatagh, by Khoren Aramouni], Asbarez, March 2013.


=== Լեզուի Ուսուման Պատրաստութիւններ ===
“Armenian for heritage students.” Հրատարակեց՝ Center for World Languages. UCLA. Los Angeles, CA, 2011.
“Curriculum for high school Armenian heritage course.” Հրատարակեց՝ National Heritage Language Resource Center, UCLA. Los Angeles, CA, 2011.


== Մրցանակներ ==
Distinguished Dissertation Award for 2011-2014, Society for Armenian Studies, 2015
Armenian Studies Postdoctoral Scholarship Recipient, Calouste Gulbenkian Foundation, 2014
Dissertation Year Fellow, UCLA Graduate Division, 2013
Nominated for Distinguished Teaching Assistant Award, UCLA Department of Near Eastern Languages and Cultures, 2013
Kaspar and Siroon Hovannisian Fellow, UCLA Graduate Division, 2012
Karekin Der Avedisian Memorial Recipient, UCLA Graduate Division, 2011
Mangasar M. Mangasarian Scholar, UCLA Graduate Division, 2010
Karekin Der Avedisian Memorial Recipient, UCLA Graduate Division, 2009
Foreign Language and Area Studies Fellow for Russian, UCLA Center for European and Russian Studies (CEES), 2007
Foreign Language and Area Studies Fellow for Russian, UCLA CEES, 2005
Karekin Der Avedisian Fellow, UCLA Graduate Division, 2004


== Ծանօթագրոութիւններ ==


== Արտաքին յղումներ ==
How Do I Teach My Kids My Broken Armenian?": A Study of Eastern Armenian Heritage Language Speakers in Los Angeles - Shushan Karapetian, 2014, UCLA
Unpacking Armenian Studies with Dr. Shushan Karapetian - Unpacking Armenian Studies
Dr. Shushan Karapetian Awarded Young Scholar Award in Heritage Language Education
Shushan Karapetian: Language Use and Development in the Armenian Diaspora - AGBUVideo, 2020
1 Յունիս

1 Յունիս, տարուան 152-րդ (իսկ նահանջ տարիներուն՝ 153-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 213 օր։


== Դէպքեր ==
1533՝ Անն Պոլէյնը կը դառնայ Անգլիոյ թագուհի
1980՝ CNN (Cable News Network) կը սկսի իր հեռարձակումները


== Ծնունդներ ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնածներ

1789՝ Խաչատուր Լազարեան (մ․1871), ազգային-ազատագրական եւ մշակոյթի գործիչ
1851՝ Պետրոս Դուրեան (Զըմպայեան, մ․1872), հայ բանաստեղծ, թատերագիր
1937՝ Լուսինէ Զաքարեան (մ.1992), երգչուհի


== Մահեր ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1 Յունիսի մահացածներ

1968՝ Հելէն Քելլըր (անգլերէն՝ Hellen Adams Keller, ծն.1880), ամերիկացի կոյր եւ խուլ կին գրող
Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝
1998՝ Համլեթ Հայրապետեան (ծն․1962)


== Տօներ ==
Երեխաներու համաշխարհային օր (1949 թուականէն),
Անկախութեան օր (Սամոա)
Մելքոն Հայրապետեան

Մելքոն Հայրապետեան, բնիկ Տարսոնցի, ուր ծնած է 1892-ին, շրջանաւարտ Տարսոնի ամերիկեան Գոլէճէն 1913-ին Պ. Ա. Տիտղոսով։ Կ՛անցնի Պէյրութ եւ 1920-ին կ՛աւարտէ Ամերիկեան Համալսարանի Բժշկական ճիւղը։ Երկար տարիներ Կ՛ըլլայ դասախօս միեւնոյն համալսարանին մէջ եւ բժիշկ համալսարանի համայնքին։ Իր պաշտօնավարութեան շրջանին մեծ հոգ տարած է համալսարանի Հայ Ուսանողաց Միութեան։ Ներքին բազմաթիւ դժուարութեանց յաղթելով, կը ջանայ սոյն Միութիւնը կանգուն պահել։ Բժշկական մասնագիտութիւնը կը կիրարկէ խղճմտօրէն, մանաւանդ Այնէմի (Լիբանան) շրջանի բոլոր գիւղերու մէջ, առանց նիւթական ակնկալութեան, հայու վայել լաւ ախտաճանաչ եւ խղճմտանքի տէր բժիշկ։ Մեռաւ 1942, Մայիս 8-ին:
86 (թիւ)

86 (ութսունվեց), բնական թիւ է։

Տարուայ 86րդ օրը Մարտ 27-ն է (նահանջ տարիներուն՝ Մարտ 26-ը)


== Թուաբանագիտութիւն ==
ուրախ թիւ է
ուշագրաւ յատկութիւն մը՝ 86=(8×6=48)+(4×8=32)+(3×2=6)


== Գիտութիւն ==
86-ն են մետաղները Պարբերական աղիւսակին մէջ


== Այլ բնագավառներում ==
+86-ը Չինաստանի միջազգային հեռախօսային քոտն է
86-ով ISBN ին մէջ կը նշուեն Սերպիոյ հրատարակուած գիրքերը


== Տես նաեւ ==
1986 թուական
Մկրտիչ Քէչեան

Մկրտիչ Քէչեան (1880 (հաւանաբար), Եոզկաթ, Եոզկաթի գաւառ, Անգարայի նահանգ- անյայտ), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է հաւանաբար 1880 թուականին Անգարայի նահանգի, Եոզկաթի գաւառի կեդրոն՝ Եոզկաթ քաղաքին մէջ։ 1905 թուականին աւարտած է Պէյրութի Սեն Ժոզեֆ ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինը։ Որպէս բժիշկ աշխատած է։ Անոր մասին ուրիշ տեղեկութիւն չկայ։ Հաւանաբար՝ անյայտ կորսուած է։


== Գրականութիւն ==
Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
Շահբազեան Յասմիկ եւ Միրզոյեան Անահիտ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923), հ. 3, Անգարայի նահանգ, Երեւան, 2006։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Ազեան

Ազյան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Աւետիս Ազեան (?-1933), դերասան, ռեժիսոր։
Շնորհք արք. Գալուստեան

Շնորհք արք. Գալուստեան (1913-1990), Բուն անունով՝ Արշակ Գալուստեան։ Ծնած է Եօզկատի Իյտէլի գիւղը եւ մահացած՝ Ս. էջմիածին։ Յաճախած է Թալասի Ամերիկեան, Նահր Իպրահիմի, Շքիպէյլի, Սայտայի (Լիբանան) եւ Նազարէթի (Պաղեստին) Ամերիկեան որբանոցները, Երուսաղէմի ժառանգաւորաց վարժարանը եւ ապա՝ ընծայարանը։


== Կենսագրութիւն ==
Ոաուցչագործած է Երուսաղէմի վանքի Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանին մէջ եւ տեսուչ կարգուած՝ Անթիլիասի Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի դպրեվանքին։ Ծառայած է իբրեւ Հոգեւոր Հովիւ եւ Աոաջնորդ՝ Պաղեստինի, Անգլիոյ, Միացեալ Նահանգներու մէջ, եւ իբրեւ Լուսարարապետ Երուսաղէմի Պատրիարքական Աթոռին։ Գահակալած է իբրեւ Կ. Պոլսոյ Պատրիարք (1961-1990)։
Աշխատակցած է իսթանպուլահայ թէ սփիւռւքահայ մամուլին՝ յատկապէս Մարմարաին եւ Սիոնին։ Խմբագրած է Երուսաղէմի պատրիարքութեան պաշտօնաթերթ՝ Սիոն ամսագիրը (1956-1960)։ Որպէս ԱՄՆու հոգեւոր հովիւ պաշտօնավարած ատեն, խմբագրած է Կանթեղ եւ Հայաստանեայց Եկեղեցի կրօնական թերթերը։ Ունի անտիպ կրօնաբարոյական ուսումնասիրութիւններ՝ Ցինանց Կիրակիներ, Գիրք Սաղմոսաց, Ապաշխարութեան Սաղմոսները։
Օգտագործած է Շնորհք Արքեպիսկոպոս եւ Շ.Ա.Գ. գրչանուները.


== Հրատարակած Գործեր ==
- Քննական Մօտեցում Երուսաղէմի Պատրիարքական Աթոռի Տագնապին. Տէրտէրեանի Անօրէնութիւնները - Փարիզ, 1961։ 
- Աւետարան Ըստ Մատթէոսի (վերածում) - Իսթանպուլ, 1966։
- Աւետարան Ըստ Մարկոսի (վերածում)– Իսթանպուլ, 1966։ 
- Աւետարան Ըստ Ղակասի (վերածրսմ)֊ Իսթանպուլ, 1966։ 
- Աւեւոաւսսն Ըստ Յովհաննէսի (վերածում) - Իսթանպուլ, 1966։ 
- Ձեոագրերու Գողութեան Գայթակղութիւնը - Իսթանսպուլ, 1969։ 
- Նկատողութիւններ Երուսաղէմի Ցանձնաժողովի Տեղեկագրի Մասին - Իսթանպուլ, 1970։ 
- Մեծ Պահքի Կիրակիներու Ոսկի Շղթան - Իսթանպուլ, 1971։ 
- Գունագեղ Կիրակիներ Եւ Հոգեգալուստ - Իսթանպուլ, 1972։ 
- Միութիւնը Եւ Միասնութիւնը Կը Կազմեն Եկեղեցիի էութիւնը - Իսթանպուլ, 1973։ 
- Ներսէս Շնորհափի Ընդհանրական Թուղթ (վերածում) - 1973։ 
- Ներսէս Շնորհալիի Գիրք Որ Կը Կոչուի Ցիսուս Որդի (վերածում) - Իսթանպուլ, 1974։ 
- Աւագ Շաբաթ – Պէյրութ, 1974։ ՆիուԵորք, 1990։ 
- Տաղաւար Տօներ - Երուաաղէմ, 1976։
Միացեալ Հայկական Ֆոնտ

Միացեալ Հայկական Ֆոնտը (ՄՀՖ, անգլերէն՝ United Armenian Fund) բարեգործական կազմակերպութիւն է։ Հիմնադրուած է 1989 թուականին նոյեմբեր 7-ին, Լոս Անջելսի մէջ՝ ամերիկահայ հասարակական գործիչ Հարութ Սասանյանի նախաձեռնութեամբ եւ ԱՄՆ-ի մէջ գործող յոթ խոշոր հայկական կազմակերպութիւններու՝ Ամերիկայի հայկական համագումարի, Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան, հայ օգնութեան միութեան, հայ առաքելական եկեղեցիներու ԱՄՆ- էջմիածնական եւ սնթիլիասական թեմի առաջնորդարաններու, Ամերիկայի Հայ ավետարանչական ընկերակցութեան եւ Քըրք Քըրքորեանի «Լիւնսի Հիմնարկի» միացեալ ջանքերով։ Նպատակն էր համակարգել եւ աւելի արդիւնավետ դարձնել սփուռքի օգնութիւնը 1988|1988]] թուականին Սպիտատի երաժշտանոցի տուժած Հայաստանին, հաղթահարել շրջափակման արգելքները՝ օդանավային կանոնավոր առաքումներ կազմակերպել։


== Առաջին Օգնութիւն ==
Ֆոնտի առաջին բըռնատար օդանաւը Հայաստան ուղարկուած է 1989 թուականին՝ աղետի գոտու բնակչութեանը հասցնելով շուրջ 30 տ մարդասիրական օգնութիւն։ Գործունէութեան առաջին տարուայ ինթացքին Ֆոնտը Հայաստան առաքելած է 15 օդանաւ՝ 12 միլիոն տոլար արժողութեանբ 500 տ բեռ (ձմեռային հագուստ, սնունդ, սարքավորումներ են)։
t


== Գործունէութիւն ==
1992-1993|1992-1993]] թթ. Ձմռանը ֆոնտը, ՀՀ կառավարութեան առաջարկութեամբ, 400 հազար գումարով 12 հազար նաւթավառ, մեծ քանակութեամբ կաթի փոշի առաքելած է Հայաստան, օդանաւերով Եւրոպայէն եւ ԱՄՆ-էն Հայաստան հասցուցած է ամսուն վերջը հաշուով 40 տ օգնութիւն։ 1989 թուականէն ի վեր Ֆոնտը աւելի քան 120 օդային եւ մօտւ 600 ծովային առաքումներով Հայաստան եւ Արցախ հասցուցած է շուրջ 350 միլիոն տոլար մարդասիրական օգնութիւն։
Ստիզբը կազմակերպութիւնը առանձնակի կարեւորութիւն տուած է դեղորայքի եւ բժշկական սարքերուն մատակարարմանը։ սակայն ժամանակի ընթացքի, ելնելով Հայաստանի եւ Արցախի տնտեսական կացութեան թելադրանքէն, ընդլայնել է գործունէութեան ասպարէզը։
1993|1993]] թ., երո Հայաստանը հայտնուած էր էներգետիկ ճգնաժամի մէջ, ֆոնտը, ՀՀ կառավարութեան «ձմեռ 94» ղրագրի շրջանակներուն, կազմակերպած է հանգանակութիւն, որուն արդիւնքով Հայաստանին հատկացուած է 21 միլիոն տոլար վայելութիւն (7 միլիոն հաւաքած էին սփիւռքահայ տարբեր համանքներ, 14 միլիոն նուիրաբերած էր Ք. Քըրքորեանի «Լիւնսի Հիմնարկը»։
2003 թուականին Ֆոնտը օգնութիւն կը նեռարէր գլխաւորապէս դեղերուն եւ բժշկական սարքաւորումներ, ինչպէս նաեւ համակարգիներ, կապի միջոցներ, գիւղատնտեսական եւ կրթական պիտոյքներ Հայաստանեան եւ արցախեան հաստատութիւններու համար։ Ֆոնտը ֆինանսաւորած է շարք մը առողջապահական ծրագրեր, այդ թիւին մէջ՝ Հայաստապի մանկական սրտաբանական կեդրոնը։ Ֆոնտը ունի առողջապահական, շինարարական եւ տնտեսական բմագավառներու մասնագետներէ բաղկացած հանձնախումբեր։ Վարչական կարիքներու համար հիմնադրամը կը ծախսէ իր եկամուտի 1%-էն աւելի քիչ։


== Ֆոնտի տնօրէն ==
Հիմնադրման օրէն Միացեալ Հայկական Ֆոնտի վարիչ-տնօրէնն է Հարութ Սասանեանը («California Courier» շբաթաթերթի հրատարակիչ ու խմբագիր)։
1603 թուական

1603 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու երրորդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==


== Մահեր ==
164 (թիւ)

164 (հարիւր վաթսունչորս)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիվ մըն է 163-ի եւ 165-ի միջեւ


== Յատկութիւններ ==
երկու քառակուսիներու գումար է՝ 164=102+82
երեք ձեւով երկու պարզ թիւերու գումար է՝ 164=37+127=151+13=97+67
կիրառութիւններ
164 Էւա աստեղնեակի կարգային թիւն է
Microsoft Windows-ի  Alt + 164 -ի գործադրումով կը ստացուի կիւրեղեան д (տէ) տողատառը
Տարուայ 164րդ օրն է Յունիս 13-ը (նահանջ տարիներուն՝ Յունիս 12-ը)
Փեթրա

Փեթրա (Յորդանան), ժայռերու մէջ փորուած քաղաք մըն է: Քաղաքը իր փառքի գագաթնակէտը ապրած է Ք. Ե. առաջին դարուն, ժամանակի ընթացքին իր բնակիչներէն պարպուելէ առաջ:
Ք. Ա. մօտաւորապէս 8-րդ դարու վերջաւորութեան կազմուած այս քաղաքը կ'աճի, մինչեւ որ ան փառքի իր գագաթնակէտին կը հասնի Ք. Ե. մօտաւորապէս 50 թուականին. այդ թուականին է, որ կը շինուին ամէնէն գեղեցիկ տաճարները եւ գերեզմանները:
Փեթրա կը գտնուի Հռոմէական կայսրութեան արեւելքը տանող ճամբաներու խաչմերուկին, ուրկէ կու գային` խունկը, ոսկին, արծաթը, զմուռսը եւ համեմները: Սակայն Ք. Ե. մօտաւորապէս 8-րդ դարուն առուտուրի ճամբաները փոխուեցան: Կամաց-կամաց Փեթրա դարձաւ մեռած քաղաք մը:


== Պատմական ակնարկ ==
Փեթրան իր շրջակայքով բնակուած է նախապատմական ժամանակներէն: Ան կը գտնուի Չինաստանէն եկող Մետաքսի ճամբուն, Հնդկաստանէն եկող Համեմներուն ճամբուն եւ արաբական աշխարհէն եկող ճամբուն վրայ:
Նապաթեցիները Փեթրա հաստատուած են Ք.Ա. 6-րդ դարուն: 4-րդ դարուն քաղաքը կը տարածուի աւելի քան տասը քիլոմեթրի վրայ: իսկ կ'ենթադրուի, որ 50 թուականին հոն կ'ապրէր քսանէն մինչեւ յիսուն հազար մարդ: Քաղաքը կը գրաւուած է հռոմէացիներուն կողմէ. ապա, 4-րդ դարուն դարձած է քրիստոնեայ քաղաք:
747 թուականի երկրաշարժէն ետք քաղաքը ամբողջովին լքուած է:
19-րդ դարուն զուիցերիացի մը վերագտած է այս վայրը եւ սկսած է իր շուրջիններուն խօսիլ անոր մասին: Բազմաթիւ հնագէտներ հետաքրքրուած են եւ Փեթրա դարձած է աշխարհահռչակ հնագիտական վայր մը:
Այժմ ան Յորդանանի ամէնէն շատ այցելու ընդունող զբօսաշրջական վայրն է:
Համաճարակ

Համաճարակ (epidemic), փոխանցիկ հիւանդութեան մը արագօրէն, մեծ տարողութեամբ, ակնկալուածէ աւելի մեծ թիւով մարդոց մէջ  եւ որոշ շրջանի մը մէջ  տարածումն է: 
Երբ համաճարակը տարածուի որոշ երկիրէ մը  դուրս  այլ երկիրներ  եւ կամ ամբողջ աշխարհ ան կը կոչուի համավարակ, համաճարակ (pandemic): Ան կոչուած է նաեւ հանրավարակ:

Համաճարակները կը պատահին հոն ուր նոր յարուցիչ ազդակ մը՝ ժահր մը կամ մանրէ մը անակնկալօրէն կը յայտնուի եւ ընկալունակ հաւաքականութիւն մը գոյութիւն ունի: Համաճարակի մը վնասները կախեալ են՝ յարուցիչ ժահրին կամ մանրէին ուժգնութենէն, ժողովուրդին ընկալութեան աստիճանէն, անոր դիմադրողականութեան, սննդառութեան, ֆիզիքական եւ հոգեկան իրավիճակէն,  յարուցիչի փոխանցման նոր միջոցներու եւ ձեւերու  յայտնաբերումէն եւ կանխազգուշական միջոցառումներու որդեգրումէն: 
Համաճարակները շատ աւելի կը պատահին հոն ուր առողջապահական պայմաններ, բժշկական ծառայութիւն եւ խնամք չեն գտնուիր, մարդիկ  մեծ թիւով կ’ապրին նեղ միջավայրի մէջ եւ կը տառապին սովէ, անօթութենէ ու ըմպելի ջուրի պակասէ:
Զանազան մանրէական, ժահրային եւ մակաբուծային հիւանդութիւններու համաճարակներ եւ համավարակներ պատահած են դարերէ ի վեր աշխարհի չորս ծագերուն: 
Համաճարակները եւ համավարակները յաճախ շատ աւելի մեծ թիւով մարդոց կեանքը խլած են քան թէ համաշխարհային պատերազմները:


== Տե՛ս նաեւ ==
Ժանտախտ
Բծաւոր տենդ
Պսակաձեւ ժահր
Իպոլա (ժահրային հիւանդութիւն)
Արջի աղբիւր

Արջի աղբիւր, աղբիւր Արցախի Հադրութի, Դիզափայտ լերան լանջին։ Ըստ Աւանդութեան  գիւղին անտառէն  արջ մը դուրս գալով կը սկսի բարձրանալ Դիզափայտ լերան գագաթը։ Յանկարծ  աղբիւր մը կը բխի, որմէ կուշտ ջուր խմելէ ետք կը շարունակէ իր վերելքը՝ դէպի Դիզափայտ լեռ, բայց հասնելէ ետք ան կայծակնահար կ'ըլլայ եւ գետին կը տապալի։ Կ'ըսուի, թէ այս աւանդութեան հետ կապուած է աղբիւրին անունը:
Հրաչեայ Աճառեան

Հրաչեայ  Աճառեան (8 (20) Մարտ 1876, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 16 Ապրիլ 1953(1953-04-16), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), լեզուաբան եւ բառարանագիր։


== Կենսագրութիւն ==
Հրաչեայ Աճառեան, Ծնած է Սամաթիա, Կոստանդնուպոլիս՝ 8 Մարտ 1876-ին։ Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Սահակեան Նունեան վարժարանէն, ապա իր ուսումը կը շարունակէ Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանէն ներս, ուրկէ շրջանաւարտ կ'ըլլայ 1893-ին։ Նոյն տարին պաշտօնավարելու կը սկսի Գատըգիւղի Արամեան վարժարանին (1893) եւ Կարնոյ Սանասարեան վարժարանին (1894) մէջ։ 
1895-ին կը մեկնի Փարիզ՝ բարձրագոյն կրթութիւն ստանալու «Սորպոն»ի համալսարանին մէջ, ուր կ'աշակերտէ Անթուան Մէյէին, իսկ 1898-ին Սթրազպուրկի մէջ Հ. Հիւպշմանին։ Երկար տարիներ ուսուցչութեան պաշտօն կը վարէ Էջմիածինի, Շուշիի, Նոր Պայազիտի, Նոր Նախիջեւանի, Թեհրանի, Թաւրիզի եւ Կարնոյ մէջ (1898)։ Աճառեան, Կարնոյ մէջ կը կազմէ Սանասարեան վարժարանի ձեռագրերու ցուցակ՝ կորուստէ փրկելով հայ մշակոյթի որոշ արժէքներ։ 
1923ին կը հրաւիրուի Երեւանի Պետական Համալսարան, ուր մինչեւ իր կեանքին վերջը կ'աշխատի իբրեւ դասախօս, նաեւ ամպիոնի վարիչ։ 
Աճառեան կը շրջի Պատմական Հայաստանի շատ վայրեր, կ'ուսումնասիրէ մագաղաթներ, յուշարձաններ՝ յատկապէս խորանալով շարք մը բարբառներու հետազօտութեան մէջ եւ զանազան նիւթեր կը հաւաքէ հայագիտութեան տարբեր ճիւղերու համար։ Գաւառական ուսուցիչի թափառական դրութիւնը Աճառեանին արգելք կը հանդիսանայ հրապարակելու իր կարեւոր աշխատութիւնները։ Խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք Աճառեան կը նշանակուի Պետական Համալսարանի դասախօս, եւ ամբողջապէս կը նուիրուի գիտական ու մանկավարժական աշխատանքներու եւ յաջորդաբար լոյս կ'ընծայէ բազմաթիւ գիտական աշխատութիւններ։
Ստալինեան խռովութիւններու հետեւանքով 1937 թուականին խորհրդային իշխանութիւնները Երեւանի մէջ անհիմնօրէն կը ձերբակալեն եւ մեղադրանք կ'առաջադրեն «հակայեղափոխական, հակախորհրդային, ազգայնամոլական գործունէութիւն» ծաւալելու համար: Աճառեան երկու տարի կը մնայ աքսորավայրին մէջ: 1939 թուականին արդար համարուելով ազատ կ'արձակուի եւ կը վերադառնայ Երեւան:
Իր կեանքի վերջին տարիներուն Աճառեան կը նուիրուի «Լիակատար քերականութիւն հայոց լեզուի» մեծածաւալ աշխատութեան՝ կազմուած 12 հատորներէ, ուր կը քննարկուի հայոց լեզուի քերականութիւնը եւ պատմական զարգացումը 562 լեզուներու համեմատութեամբ։ Բացի նշուած աշխատութիւններէն, Աճառեան շուրջ քառասուն տարի կ'աշխատակցի հայ բազմաթիւ պարբերականներու, տասնեակ մը յօդուածներ կը գրէ թէ՛ հասարակական հարցերու, եւ թէ՛ գիտական-լեզուաբանական ուղղութեամբ։ 1935 թուականին անոր կը շնորհեն Գիտական վաստակաւոր գործիչի կոչում, իսկ 1943 թուականին ան կ'ընտրուի Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի անդամ։ 


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա․ հատոր, էջ 110-112։Հրաչեայ Աճառեան (1876-1953) Հայկեան Հանճարին Լեզուաբանական Ճառագայթումը Հրապարակագիր Նազարէթ Պէրպէրեան
Գարլօ Շահինեան

Գարլօ Շահինեան, սկաուտական շարժումի եւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի հիմնադիրանդամ։
Մարզական կեանքին մէջ Գարլօ Շահինեանի մասնակցութիւնը կու գայ պատանեկութենէն, երբ տակաւին Պէրպէրեանի սան՝ իր շուրջ հաւաքած է Սկիւտարի տղաքը եւ հիմը դրած է «Հայորդիք» միութեան։
Այդ միութիւնը մէկը կ'ըլլայ 1915-էն առաջ սկաուտական շարժումի յարողներէն։ Շահինեան եղած է նաեւ մարզիկ, մասնակցած է մրցաշարքներու՝ բարձրութիւն ցատկելով։
Զինադադարին ինք կ'ըլլայ «Հայորդիք»ը ներկայացնողը այն պատմական ժողովին, ուր հիմը կը դրուի Հ.Մ.Ը.Մ.ին։ Կ'ընտրուի Կեդրոնական Վարչութեան անդամ եւ կ'ըլլայ աթլեթիզմի բաժնի վարիչ։
16 ­Նո­յեմ­բեր 1918-ին, Շահինեան հիմ­նա­դիր ժո­ղո­վի ան­դամ­ներէն էր։
Միաժամանակ, ան կը շարունակէ ըլլալ Սկիւտարի մասնաճիւղի ղեկավարներէն։ Սկիւտարի մրցաշարքերուն գլխաւոր կազմակերպիչը եղած է, իսկ զանազան թաղերու եւ ընդհանուր մրցաշարքներու մէջ՝ իրաւարար, խորհրդատու եւ յանձնախումբի անդամ։
20 Մարտ 1921-ին Շիշլիի Գարակէօզեան որբանոցին մէջ տեղի կ'ունենայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պատգամաւորական Ընդհանուր Ժողով, 16 մասնաճիւղերէ ղրկուած 46 պատգամաւորներով։ Ժիրայր Խորասանճեանին, Հայկ Ճիզմէճեանին, Պօղոս Շապոյեանին, Գրիգոր Յակոբեանին, Վահրամ Փափազեանին հետ միաժամանկ ան կ'ընտրուի Կեդրոնական Վարչութեան անդամ։
1922-ին կ'անցնի Պուլկարիա, 1925-ին՝ Փարիզ, ուր մինչեւ իր մահը կը շարունակէ կապուած մնալ Հ.Մ.Ը.Մ.ին եւ ընդհանուր ձեռնարկներուն բերել իր եռանդուն մասնակցութիւնը։


== Ծանօթագրութիւն ==


== Աղբիւրներ ==
Մարզիկ Ամսաթերթ։
Հ․Մ․Ը․Մ-ի Յուշամատեան։
Վահրամ Րապունի

Վահրամ Րապունի (անհայտ, Եդեսիա? - անհայտ, Սիս?), հայ քաղաքական միտքի Կիլիկեան դպրոցի նշանաւոր ներկայացուցիչ։ Ապրած եւ ստեղծագործած է 13-րդ դարին, ծննդեան եւ մահուան թուականները յայտնի չեն։ Ըլլալով բարձրակարգ մտաւորական՝ Վահրամ Րապունին պաշտօնավարած է Լեւոն Գ-ի(1270-1289) արքունիքին մէջ որպէս ատենադպիր եւ տնօրինած պետութեան դիվանագիտական հարաբերութիւնները, ստեղծած պետական փաստաթուղթեր ու գրագրութիւններ, ընդունած դեսպաններ։ Անոր գրիչին կը պատկանին բազմաթիւ իմաստասիրական ու կրօնա-աստուածաբանական աշխատութիւններ՝ Արիսդոդելի, Պորփիւրի, Դավիթ Անհաղթի, Գրիգոր Նիւսացի, Դիոնիսիոս Աերոպագացի երկերու մեկնութիւնները։ Հետաքրքրական է նաեւ Լեւոն Գ թագաւորի օծման առիթով անոր արտասանած ճառը, որուն մէջ կ'արտացոլուին Րապունի քաղաքագիտական միտքերն ու հայացքները։ Այս ճառին մէջ ան իր տեսակետն կ'արտայայտ է թագաւորական իշխանութեան առաջացման, անոր էութեան, պետութեան ամրապնդման ու զարգացման ուղիներու մասին։ Վահրամ Րապունի կարծիքով պետութեան ծագումը պայմանաւորուած է աստուածային կամքով ու մարդու բնութեամբ։ Պատասխանելով այն հարցին, թէ ինչէն յետոյ եւ ինչու առաջացած է թագաւորութիւնը, Րապունին կը գտնէ, որ Աստուած անմիջականօրէն չէ ստեղծած թագաւորութիւնը. մարդկանց ստեղծելով իր պատկերու նմանութեամբ՝ անոնց հաւասար իրաւունքներ տուած է իշխելու եւ կենդանի բնութեան վրայ, որ նահապետներէն ոմանք իրենց թագաւոր հռչակեցին՝ համազգայիններու վրայ իշխելու նպատակով։ 
Ըստ Րապունի՝ պետութիւնը իշխանութեան զարգացած ձեւն է, որն կ'իրականանայ իշխանութիւն բոլորի անունէն, ընդհանուրի օգուտին։ Հետեւելով դեռեւս անտիկ աշխարհէն եկող բնական իրաւունքի աւանդական սկզբունքներուն՝ Րապունին կը գտնէր, որ պետութիւնը պետք է սանձահարի մարդկանց ագրեսիւութիւնը, ապահովի կարգուկանօն, մեկուսացնի ներօին ապակաիւնացնող կենդրոնախոյս ուժերուն, պաշտպանի մարդու ազատութիւնն ու սեփականութիւնը։ Այս հարաբերութիւնները, ըստ Րապունի կը բխին սոցիալական որոշակի պայմաններէն։ Արտաքին հարաբերութիւններու մէջ պետութիւնը պարտաւոր է պահպանել տարածքային ամբողջականութիւնը, անոր շահերը, ապահովել փոխշահավետ համագործակցութիւնը եւ այլն։ "Թագաւորութիւն է ըստ ուղիղ բանին վերայ աշխարյի, որ իւր է վիճակած եւ ի նմա բնակելոցն իշխած արդարացի հարկս եւ իրաւունքս ի նոցանէ առնուլ, եւ զնոսին ի հաստատութիւն պահել արտաքին թշնամացն` քաջութեամբ պատկերազմեալ` յաղթել, եւ կամ յաղթութեան հնարիւք զխաղաղութիւն ողջունել": Թագաւորութիւնը կոչուած է երկրի ներսին մէջ կարագաւորելու իր հպատակներու ներդաշնակ գործունէութիւնը, խրախուսելու բարեգործութիւնը, պատժելու չարագործութիւնը, հետեւելու օրէնքներու իրագործմանը, իսկ արտաքին հարաբերութիւններու մէջ՝ քաջաբար պատերազմելով յաղթել թշնամին կամ դիւանագիտական արուեստով հաշտութիւն կնքել հակառակորդի հետ եւ պահպանել խաղաղութիւնը։ Լեւոն Գ-ի իշխանութիւնը ջատագովող այս ճառը, գործող իրաւունքը կը հայտարարէ արդարացի ու բնական։ Պետութեան գլխաւոր դէմքը թագաւորն է, որու վարքագիծէն է կախուած երկրի բարեկեցութիւնն ու համերաշխութիւնը։ Յատուկ ուշադրութիւն՝ կը դարնայ թագաւորի եւ իշխաններու փոխհարաբերութիւններուն եւ կը հիմանաւորէ կենդրոնաձիգ պետութեան գաղափարը։ Սմբատ Գունդստաբլի օրինակով Րապունին Հոգեւոր իշխանութիւնը կ'ենթարկէ աշխարհիկ իշխանութեանը։


== Աղբիւրներ ==
Հենզել Մանուչարեան (2002), «Դրվագներ հայ քաղաքական մտքի պատմության»։ Երեւանի Պետական Համալսարանի հրատարակչութիւն։
Նիզար Խալիլի

Նիզար Խալիլի (1925, Հալէպ - 8 Մայիս 2019(2019-05-08)), քեսապաբնակ սուրիացի գրող, մանկավարժ, թարգմանիչ եւ հայագէտ։


== Կենսագրական գիծեր ==
Խալիլի ծնած է Հալէպ։ Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Պէյրութ, Լիբանանի։
1943-1946 թուականներուն ընթացքին աշխատած է Հալէպի Նոր Գիւղի Հայկական թաղամասի Զաւարեան վարժարանին մէջ, որպէս արաբերէնի ուսուցիչ։
Հայերէն լեզուին մեջ զարգացած է մանկավարժական աշխատանքին ընթացքին։ Նիզար ուսումնասիրած է հայ ժողովուրդին պատմութիւնը, մշակոյթը եւ մասնաւորապէս՝ գեղարուեստական գրականութիւնը։ Քանի մը անգամներ այցելած է Հայաստան։


== Թարգմանութիւններ ==
Նիզար Խալիլի հայ մշակոյթին եւ հայ-արաբական գրականութեան նուիրուած բազմաթիւ յօդուածներու հեղինակ է։ Նիզարը, առանձին գրքոյկներով, արաբերէնի թարգմանած ու հրատարակած է Յովհաննէս Թումանեանի, Գրիգոր Զօհրապի, Աւետիք Իսահակեանի եւ Յովհաննէս Շիրազի ստեղծագործութիւնները։
Նիզարը նաեւ հայերէնի թարգմանած է արաբ հեղինակներու գործերը։ Ինչպէս նաեւ գրած է բազմաթիւ հայերէն բանաստեղծութիւններ։


== Արտաքին յղումներ ==
Նիզար Խալիլի
Նիզար Խալիլին Երեւանում