Թահա Հուսէյն

Թահա Հուսէյն Ալի Պին-Սալամահ (արաբերէն՝ طه حسين‎, 14 Նոյեմբեր 1889(1889-11-14)[…], Էլ Մինյա, Եգիպտոս - 28 Հոկտեմբեր 1973(1973-10-28)[…], Գահիրէ, Եգիպտոս) քսաներորդ դարու Եգիպտացի գրողներուն ու մտաւորականութեան ամէնաազդու դէմքերէն մին, Եգիպտական Վերածնունդի եւ Արաբական աշխարհի Արդիականացման Շարժումի գլխաւոր անձնաւորութիւններէն մէկը։ Անոր տրուած է «Արաբական գրականութեան նախերեց» տիտղողը, (Արաբերէն՝ عميد الأدب العربي, "Ամիտ" արաբերէնով կը նշանակէ աւագ, ղեկավար, տէր, նաեւ կաճառի ուսուցչապետ եւ ռազմական բառապաշարով՝ աւագ գնդապետ)։
Ան եղած է 20-րդ դարու ամէնաազդեցիկ Եգիպտացի գրողներէն ու  մտավորականներէն մէկը, Եգիպտական վերածաղկման ու Արաբական աշխարհի արդիականացման շարժումի գործիչ: Ան քսանմէկ անգամ եղած է գրականութեան Նոպէլեան մրցանակի թեկնածուի ։


== Կենսագրութիւն ==


=== Ծնունդ եւ երիտասարդութիւն ===
Թահա Հուսէյնը ծնած է Վերին-Եգիպտոսի (Արաբերէն՝ صعيد مصر, Սաիտ) «Մինիա» մարզի  «Իզպէթ Ալ-Քիլօ» գիւղին մէջ։ Ան միջին դասակարգին պատկանող ծնողքին տասնը երեք զաւակներուն եօթերորդն էր։ Երկու տարեկանին կը վարակուի ակնաբորբով, եւ անվարժ բժիշկին սխալ դարմանումին պատճառով կը կորսնցնէ տեսողութիւնը։ Քութթապը (կրօնական դպրոց ուր շէյխը, այլ արտայայտութեամբ մոլլան փոքրերուն կը սորվեցնէ գրել, կարդալ, Արաբերէնի քերականութիւնը, Քուրաանը անգիր եւ թուաբանութեան հիմունքները): Իր հմտութիւնը, եւ շատ կարճ ժամանակի մէջ սորուելու ունակութիւնը կը զմայլեցնէն իր դասատուին, ազգականներուն եւ հօրը ով ատենը մէյ մը իրեն կը տանէր սուֆիական Զիքր-ի (Զիքր, Արաբերէն՝ ذِكْر կը նշանակէ յիշատակել՝ զԱստուած) երեկոյներու եւ «Անթարա Իպն Ուլ-Շատտատ»-ի եւ «Ապու Զէյտ Ուլ-Հիլալի»-ին պատմութիւնները ունկնդրելու։


=== Ուսում ===
Թահա Հուսէյնը մուտք գործած է Ալ-Ազհար կրօնական հաստատութեան ուսումնական համակարգը, մինչեւ հասած է համալսարանական աստիճանին, որմէ կը գանի, ինչպէս ան կը պատմէ չորս տարին զոր այդտեղ կ՛անցնէ քառասուն տարուայ նման կ՛անցնին ուսումին միապաղաղութեան, ծրագրին անպտղութեան ու դասատուներուն, դասաւանդման ձեւերուն չզարգանալուն եւ շէյխերուն/մոլլաներուն չաճելուն պատճառով։
1908ին Գահիրէյի աշխարհիկ հաալսարանին բացումնէն ետք, Թ․ Հուսէյնը կ՛ընդունուի այդտեղ հակառակ իր աղքատ ու աչազուրկ ըլլալուն, այդտեղ կը սորվի ժամանակակից գիտութիւններ, պատմութիւն, աշխարհագրութիւն եւ կարգ մը արեւելեան լեզուներ ինչպիսինքն են Ամհարերէնը (Եթովպերէն), Եբրայերէնն ու Սրեաներէն (Քրիստոնէական Արամերէն): Միաժամանակ ան կը շարունակէ յաճախել Ալ-Ազհարի դասախօսութիւնները, ու կը շարունակէ մասնակցիլ այդտեղի կրօնական, լեզուական ու Իսլամական (Մահմետական) խորհրդաժողովներուն։ Այսպէս կը շարունակէ մինչեւ 1914, երբ ան կը ստանայ իր վարդապետութեան (PHD, տոքթոր) տիտղոսը, իր քննախօսութիւնը ներկայանցելէ ետք «Ապուլ Ալաա Ալ-Մաարի տարակուսող (Սքէփթիք) բանաստեղծն ու փիլիսոփան» նիւթով։ Իր ատենախօսութիւնը մեծ տաղտուկ կը ստեղծէ կրօնամոլներուն մէջ, մինչեւ Եգիպտոսի խորհրդարանի անդամներէն մին անոր ամբաստանեց անհաւատութեամբ ու կրօնքի սկզբունքներէն դուրս գալով, եւ Ալ-Ազհարի գլխաւոր շէյխը քննիչ յանձնաժողովին կը հրահանգէ Թահա Հուսէյնին ոչ մէկ դէպքի չշնորհել վարդապետութեան (PHD) աստիճանը, այս մէկը անոր կը խրախուսէ իր ուսման մէջ ոչ միայն յաջողելու այլ փայլելու։
Նոյն տարին (1914-ին) կը մեկնի Մօնփէլիէ, ու կը յաճախէ այդտեղի համալսարանը, կը մասնակցի գրականութեան, պատմութեան, հոգեբանութեան, Ֆրանսերէնի ու Լատիներէնի դասախօսութիւններուն։ Այդտեղ կը սորվի «Ձեւագան գրութիւն» բայց չի կարենար լիովին օգտուիլ այդկէ, ինչպէս կ՛ըսուի "Ան գիտելիքը կ՛ընդունէր իր ականչներով եւ ոչ մատներով"։
1915ին ան ետ կը կանչուի Եգիպտոս, ուր կը բախուի աւանդական ուսումը ջատագովներուն հետ, ան կ՛ուզէր արեւմուտքի համալսարաններու գիտութիւնը դասաւանդուէր, իսկ միւս կողմը կ՛ուզէր պահել Ալ-Ազհարի հին ծրագրերով, մինչեւ կը զրկուի իր կրթաթոշակէն, բայց այդ ժամանակուայ Եգիպտոսի ղեկավար Սուլթան Հուսէյն Քամէլը (Խըտէուիներու ընտանիքէն) կը չեղարկէ այդ որոշումը եւ ետ կ՛ուղուի Ֆրանսա։
Մօնփէլիոյ համալսարանէն Մակիսթրաթուրայի (Մասթըր) աստիճանը ձեռքբերելէ ետք, Հուսէյնը կը շարունակէ իր ուսումը Սորպոնի համալսարանին մէջ, կը մասնակցի ընկերաբանութեան, Յունաստանի եւ Հռոմի պատմութեան, արդի պատմութեան դասախօսութիւններուն։ 1917ին համալսարանը անոր կը շնորհէ վարդապետութեան (տոքթոր) աստիճանը, այս անգամ անոր ատենախօսութիւնը  Արաբ պատմաբան «Իպն-Խալտունի» մասին էր՝ «Ընկերական Փիլիսոփայութիւնը Իպն-Խալտունի քով», ով կը դիտարկուի որպէս արդի ընկերաբանութեան հիմնադիրը։ Բացի իր միւս համալսարանական վկայականէն (Տիփլօմա) որ միաժամանակ ձեռք կը բերէ «Հռոմէական Օրէնսդրութիւն» մասնագիտութեամբ։
(1985-1989) Զուիցերիացի Սիւզան Պղէսօ-ին կ՛ընդունի գործի իրեն համար կարդալու համար, ետքը կ՛ամուսնանայ անոր հետ։ Այս կինը մեծ դեր կ՛ունենայ իր կեանքին մէջ, անոր շնոհրիւ կը կարենայ օգտուիլ բազում Ֆրանսերէն ու Լատիներէն գրական աղբիւրներէ, իրեն կը հայթայթէ Պրէյլի եղանակով գրուած գիրքեր որպէսզի կարենա ինքն իրեն կարդալ: Սուզանը Հաֆէզին յառաջ մղող ոյժն էր անոր շատ կը սիրէր, անոր մասին ըսած է՝ «Այն օրուընէ որ անոր հետ ծանօթացայ, սիրտս ցաւ չտեսաւ», իրմէ երկու զաւակ կ՛ունենայ, որդին՝ «Մունէս»-ը եւ դստերը՝ «Ամինա»-ն։


== Իր Ուսուցիչները ==
Թահա Հուսէյնի առաջին ուսուցիչը եղած է «Շէյխ Մուհամմատ Ճատտ Ուլ-Րապ»-ը ով անոր սորվեցուցած է գրել, կարդալ, թուաբանութիւն, Քուրաան կարդալ (Մահմետականութեան Սբ․ Գիրքը)։
Ալ-Ազհարի իր ոսուցիչներն ու դասատու շէյխ/մոլլա-ները՝ Սայյէտ Ալ-Մարսաֆի, Շէյխ Մուհամմատ Մարաղի, Շէյխ Մուհամմատ Պխիթ, Շէյխ Աթա, եւ բարեկարգիչ Շէյխ Մուհամմատ Ապտօն։ Ուսման այս օրերուն ան մեծապէս ազդուած է վերջինիս ազատամիտ, ու նորարական մտքերով։
Գահիրէի համալսարանին մէջ Թ․Հուսէյնը կաշակերտէ Ահմատ Զաքիին՝ Իսլամական Քաղաքակրթութիւն նիւթով, Ահմատ Քամալ Փաշա՝  Վաղ Եգիպտական Քաղաքակրթութիւն, Ճուէյտի՝ պատմութիւն եւ աշխարհագրութիւն, Իտալացի արեւելագէտ Քառլօ Ալֆօնսօ Նալլինօ՝ Աստղաբանութիւն, արեւելագէտ Լիթմանն՝ հին-Քանանական (Սեմական) լեզուներ, Իտալացի արեւելագէտ Դաւիթ Սանթիլլանա՝ Իսլամական իմաստասիրութիւն (փիլիսոփայութիւն), Մէլօնի՝ Հին արեւելեան քաղաքակրթութեան պատմութիւն, Լուի Մասինիոն՝  Փիլիսոփայութիւն, Քլիմանթ՝ Ֆրանսական գրականութիւն։
Իսկ Փարիզի համալսարանին մէջ․ Կլօթսս՝ Յունաց պատմութիւն, Պլօք՝ Հռոմի պատմութիւն, Սիկնոփոս՝ Արդի պատմութիւն, Էմիլ Տուրքայմ՝ Ընկերաբանութիւն։


=== Վերադարձը Եգիպտոս ===
Երբ 1919ին Թահա Հուսէյնը կը վերադառնա Եգիպտոս, կը նշանակուի Յունաստանի եւ Հռոմի պատմութեան դասախօս Եգիպտոսի համալսարանին մէջ։ Այդ ժամանակ ժողովրդային համալսարան մըն էր, երբ կը կցորդուի կառավարութեանն, Գիտութիւններու նախարարութիւնը անոր կը նշանակէ Արաբական գրականութեան դասախօս, ապա 1928ին նոյն համալսարանին գեղարուեղստական գիտութիւններու բաժանմունքի դեկան։ Այս պաշտոնէն մէկ օր ետք կը հրաժարի քաղաքական պատճառներով, երբ Ալ-Ուաֆտ կուսակցութեան հետեւորդները գրական ու բարոյական ճնշում կը բանեցնէն Ազատ-Սահմանադրականներուն վրայ, որոնցմէ մէկն էր Թ․ Հուսէյնը։
1930-ին կը Թահա Հուսէյնը կը վերադարձուի դեկանի պաշտոնին, բայց Հուսէյնը կը մերժէ այս պաշտոնը քանի որ պատուոյ վարդապետութեան տիտղոսներ (PHD) շնորհուած էին մեծամեծ քաղաքական գործիչներու, որոնցմէ են Ապտ Ուլ-Ազիզ Ֆահմի, Թաուֆիք Րաֆաաթ, Ալի Մահէր Փաշա։ Գիտութեան նախարարը անոեւ կը նշանակէ նախարարութեան մէջ պաշտոնի մը, ինչը եւս կը մերժէ Հուսէյնը, ստիպուած անոր հանգստեան կը կոչէ 1932 թուականին։
1932էն մինչեւ 1934 լրագրողութեան ոլորտին մէջ աշխատելէն ետք Հուսէյնը կը վերադառնայ Եգիպտոսի Համալսարան որպէս Գրականութեան Դասախօս, ապա 1936ին Գեղարուեստական գիտութիւններու բաժանմունքի դեկան։ Իսլ 1942ին կը նշանակուի Աղեքսանդրիոյ համալսարանի պէտ, եւ գիտութեանց նախարարութեան խորհրդատու եւ մշակոյթի հսկիչ։
1950ին երբ իշխանութիւնը Ալ-Ուաֆտ Կուսակցութեան ձեռքն էր ան կը նշանակուի Գիտութեանց նախարար, 1951ին երբ ամէն ջանք ըրաւ Աղեքսանդրիոյ համալսարանին հոգալու, եւ ղեկավարեց Գահիրէի Արաբերէն լեզուի ատեանը, եւ անդամակցեցաւ Արուեստներու եւ գրականութեան բարձրագոյն խորհուրդին, անոր կը շնորհուի Փաշաութեան տիտղոսը։


== Մտքերը ==
Թահա Հուսէյնը կոչ ըրաւ գրական վերածաղկումի, ան կը գրէր ընթերնելի, հստակ ու պարզ ոճով, միշտ պահպանելով գրական արաբերէնի բառապաշարն ու քերականական օրէնքները։ Ան բնաւ ականջ չկախեց քննադատութիւններուն որոնք բազում էին, տեղի ու անտեղի, գիտնականներուն կողմէն եւ շատ անգամներ տգէտներուն կողմէն։
Իր ամէնահակասական գիրքին՝ «Նախաիսլամական Բանաստեղծութեան մասին» նախաբանին մէջ կ՛ըսէ՝
«Իմ միտքս հանգիստ է, գիտեմ թէ նոյնիսկ եթէ այս աշխատութիւնս շատերուն պիտի բարկացնէ, անոր պիտի համաձայնի շատ քիչ մարդիք, այս լուսամիտ փոքրամասնութիւնը իրականութեան մէջ ապագային յոյսն են, եւ արդի վերածաղկումին սիւնը, եւ նոր գրականութեան պաշարը»։


== Քննադատութիւն ==
Թահա Հուսէյնին կը քննադատէին իր Եւրոպայականացումի կոչէն ետք։ Ինչպէս նաեւ անոր կը քննադատեն Քուրաանը եւ Թորահ-ն (Մովսէսի հինգ գիրքերը) պատմական աղբիւր չընդունելուն համար։ Ան այս արումով կ՛ըսէ՝
Թորահին կ՛իյնայ մեզի պատմել Աբրահամին եւ Իսմաէլին մասին, Քուրանին ալ կ՛իյնայ մեզի պատմել անոնց մասին։ Բայց ասի չի նշանակէր որ անոնք իսկապէս գոյութիւն ուէին։


== Պաշտոններ ու Պարգեւատրումներ ==
2010-ի Նոյեմբերի 14-ին Կուկըլը տօնեց Թ․ Հուսէյնի 121-րդ տարեդարձը այսպէս կոչուած «Կուկըլ Տուտըլ»-ով (Google Doodle-ը Կուկըլ-ի գլխաւոր էջերուն տարբերանշանի յատուկ եւ ժամանակաւոր փոփոխութիւնն է, զոր կը գործածուի է ոգեկոչելու կարգ մը տօներ, իրադարձութիւններ, ձեռքբերումներ եւ նշանաւոր պատմական դէմքերը)։


== Իր խօսքերէն ==
«Քալենք եւրոպացիներու ճանապարհով, որպէսզի անոնց հաւասար ըլլանք, եւ քաղաքակրթութեան մէջ բաժնեկից ըլլանք, իր բարիքով ու չարիքով, քաղցրութեամբ ու դառնութեամբ, իր սիրելի ու ատելի կողմերով, իր գովելի ու ամօթալի կողմերով»։
«Վայ այն աշակերտին որ ինքն իրմէ գոհ կ՛ըլլայ»։


== Մահ ==
Թահա Հուսէյնը մահացած է 84 տարեկանին, Կիրակի 28 Հոկտեմբեր 1973ին
«Ապպաս Մահմուտ Ալ-Աքքատը անոր մասին կ՛ըսէ՝ Հանդուգն մտքով մարդ մըն է Հուսէյնը, կարծես ծնած է ճակատելու եւ դիմադրելու»։
«Այսպիսով ան կարողացաւ մշակոյթային շարժումը իր ներ օղակէն փոխադրել դէպի շատ աւելի լայն շրջանակ մը»։


== Գործեր ==
Մտաւոր Գրականութիւն՝
- «Կենսագրութեան Լուսանցքին» (մարքարէ Մուհամմատի)։ 1933
- «Երկու երեցները» (Ալ-Շէյխան՝ Ումար Իպն Ուլ-Խաթթապի ու Ապու Պաքր Ուլ-Սիտտիքի մասին)։ 1960
- «Մեծագոյն Տագնապը՝ Ուսման»։ 1947
- «Մեծագոյն Տագնապը՝  Ալին եւ իր որդիները»։ 1953
- «Մշակոյթի ապագան Եգիպտոսի մէջ»։
- «Իսլամի (Մահմետականութեան) հայելին»։ 1959
- «Իպն-Խալտունի ընկերային Փիլիսոփայութիւնը»: 1925
- «Մուսթաֆա Ապտ Ուլ-Րազէքի ժառանգութենէն»։
- «Երեկոյան զրոյցը»։
- «Մաղեր»։  
Քննադատական գրականութիւն՝
- «Նախաիսլամական (Արաբերէն՝ Ճահիլի) Բանաստեղծութեան մասին» (Ապա փոխուեցաւ՝ «Նախաիսլամական գրականութեան մասին»)։ 1926
- «Գրական կեանքը Արաբական թերակղզիին մէջ»։ 1943
-  «Գրական ու քննադատական դրուագներ»։ 1945
- «Չորեքշաբթուայ զրոյցը»։ 1925
- «Հաֆէզ եւ Շօուքի» (Իպրահիմ Հաֆէզ, Ահմատ Շօուքի)։ 1933
- «Ապուլ Ալաաի ձայնը»։ 1945
- «Ապուլ Ալաաի հետ բանտէն ներս»։
- «Ապուլ-Ալաա Մաարեցիի յուշի նորոգումը» (Ապու Լալա Մաարի): 1915
- «Ալ-Մութանապպիի հետ»։
- «Չափածոյի եւ արձակի խօսքերէն»։
- «Մեր ժամանակակից գրականութենէն»։ 1958
- «Գոյներ»։
- «Գժտութիւն եւ քննադատութիւն»։
- «Ամառուան Սայթաքումէն»։ 1959
- «Ամառուան Սայթաքումէն դէպի ձմեռուան լրջութիւնը»։ 1961
- «Միւս ծովեզրէն» (Ֆրանսերէն)։ 1980
- «Մեր ժամանակակից գրականութիւնը, լաւ ու վատ կողմերով»։
- «Ընտրուած էջեր Յունական ներկայացուցչական (թատերական) բանաստեղծութիւններէն»։ 1924
- «Մտաւոր կեանքն ու շարժումը Պրիթանիոյ մէջ»։
- «Մտքի առաջնորդները»։ 1925
Գեղարուեստական գրականութիւն՝
- «Աշխարհիս մէջ տառապողները» (Կարճ պատմուածքներ ու հակաճառութիւններ, 1955ին արաբերէնով, 1993ին անգլերէնի թարգմանուած Մունա Ալ-Զայյաթին կողմէն ու հրատարակուած Գահիրէի Ամէրիկեան Համալսարանի կողմէն)։
- «Օրերը» (վէպեր, երեք հատոր)։ 1926-1967
- «Շահրազատի Երազները»։ 1943
- «Գրագէտը»։ 1935
- «Գարնան արշաւը»։ 1950
- «Կեանքի օրերը» (Անձնական նամակագրութիւն Թ․ Հուսէյնի եւ Թաուֆիք Հաքիմի միջեւ)։ 1948
- «Արօրիկին Աղօթքը»։ 1934 (Արօրիկ թռչունը, Արաբերէն՝ الكروان)
- «Թշուառութեան Ծառը»։ 1943
- «Կորած Սէրը»։ 1951
- «Ճշմարիտ Խօստումը»։ 1950
- «Ամռանը»։ 1933
- «Ոչ լաւ ոչ վատ» կամ  «Միջին դիրքի վրայ»։
- «Զրոյցներ»։ 1959
- «Անասունին դրախտը»։ 1950
- «Գէտէն անդին»։
- «Ամուսնացած զոյգերուն դպրոցը»։
- «ժամանակակից  խիղճին հայելին»։
- «Փուշի դրախտը»։ 1944
- «Վայրկեաններ»։
- «Քննադատութիւն եւ բարեփոխում»։ 1956
- «Դիմադրութիւն եւ բարեփոպում»։ 1955
- «Հեռուէն»։ 1935
- «Թատերախաղեր ամէնանշանաւոր Ֆրանսացի գրողներու մը խումբէն»։ 1924
- «Փարիզի ձայնը» (թարգմանուած պատմութիւններ)։ 1943
- «Այդտեղէն» (թարգմանուած պատմութիւններ)։ 1952
- «Էտիփուս եւ Թիսէաս» (Յունաց առասպելներու հերոսներէն)։
- «Լրագրողի հայելիին մէջ»։
- «Թահա Հուսէյնի յուշագրութիւնները»։  
Թարգմանութիւններ՝
- «Ժիւլ Սայմօն Պարտականութիւնը»: 1920 – 1921
- «Աթենացիներու Համակարգը»։
- «Մանկավարժութեան ոգին»։ 1921
- «Թատերական Հեքիաթներ»։ 1924
- «Անտրօմաք» (Ժան Րասին): 1935
- «Յունական թատերական գրականութենէն» (Սոֆոքլէս): 1939
-  «Զատիկ» կամ «Ճակատագիր», Վօլթէր 1947
- «Անտրէ Կիտ» (Յունարէնէն)։
- «Առասպելներու արքաներ»։
- «Սոֆոքլէսի Էտիփուսը»։
Ալ-Այյամ (Օրերը) Վէպը
Արաբերէն գրականութեան կեանքին մէջ մեծ արձագանք գտաւ Թ․ Հուսէյնի «Օրեր» (արաբերէն՝ الأيام) վէպի հրատարակումը (առաջին հատորը 1929, երկրորդը՝ 1939)։ Գիրքը բաղկացած է երեք հատորներէ՝
- Առաջին հատորին մէջ Թահա Հուսէյնը կը պատմէ իր մանկութեան եւ կրած տառապանքներուն մասին։ Այստեղ ան կը պատմէ Եգիպտոսի գիւղերուն մէջ տարածուած տգիտութեան եւ այն ժամանակուան լաւ ու վատ սովորութիւններուն մասին։
- Երկրորդ հատորին մէջ ան կը խօսի իր կեանքի այն հանգրուանին մասին, զոր կը սկսի Ալ-Ազհար հաստատութեան համալսարանը ընդունուելով, ապա կը պատմէ Ալ-Ազհարի ուսումնական ծրագրերուն եւ անոր կրօնականներուն (շէխեր, մոլլաներ) դէմ իր շարունակական ապստամբութեան ու անոնց հանդէպ իր մշտական ​​քննադատութեան մասին, մինչեւ Ազգային (Գահիրէի) համալսարան ընդունուիլը:
- Երրորդ հատորին մէջ ան կը պատմէ Ազգային (Արաբերէն՝ الأهليّة, Ալ-Ահլիիա, այժմու Գահիրէի համալսարանը) համալսարանին մէջ ուսանելուն, այնուհետեւ Ֆրանսա մեկնելուն, համալսարանական վկայականի, վարդապետութեան (PHD, տոքթորութեան աստիճան)  յետ-ընթացաւարտ (փօսթ-կրաճիուէյթ) վկայագիր ստանալուն, վերջը Եգիպտոս վերադարձի եւ համալսարանի դասախօս դառնալուն մասին:
Այս ինքնակենսագրականը առջեւ հանող ստեղծագործութեան մէջ ան կը պատմէ հասարակ ու աղքատ ընտանիքի մը կոյր զաւակին ճակատագիրին մասին, ով հակառակ տեսողութիւնը կորսնցնելուն ան համառօրէն կ՛ուսանի նախ իր հարազատ քաղաքին մէջ, ապա Գահիրէի մէջ։ Հերոսին կեանքը, անոր լաւատեսութիւնը, կարծես կը մարմնաւորէն իրենց մէջ իր հայրենիք՝ Եգիպտոսի ճակատագիրը, ատոր համար ալ լույս տեսնելու առաջին օրերէն վէպը մեծ հեղինակութիւն ձեռք բերաւ։
Կոյր տղուն ուսանելու կը ղրկէն գիւղին շէյխին քով։ Ան կը կարծէ թէ այս ասիկա իր երազածէն ալ լաւ է, սակայն, աստիճանաբար տղան կը տեսնէ Մահմետական հասարակութեան կրօնական «սիւներ» դասուողներու տգիտութիւնն ու մակաբուծութիւնը։ Այս ամէնը հերոսին քով նախ հեգնանաք, յետոյ զայրոյթ կը յառաջացնէ։ Ան կը բնութագրէ անոր հոգեւոր հովիւի կերպարը. «Կարճահասակ եւ գէր, կոպիտ եւ բարձր ձայնով։ Երբ կը խօսէր, ան ողջ բերանը կը լեցնէր բառերով։ Եւ քեզ ուղղուած այդ բառերը գէր քին ինչպէս զանոնք արտասանողը, եւ կոպպիտ ինչպէս իրենց տէրը»։
Գահիրէի մէջ՝ Ալ-Ազհարին մէջ, հերոսը կրկին կը հանդիպի է շէյխ-դասախօսներու տգիտութեան ու կոպտութեան, որոնց համար լաւագոյն դասախօսը ան է ով Աստուծոյ բարեգթութեան մասին կարող է խոսիլ 2 ժամ եւ ոչ ան, ոչ ալ լսողները ոչ մէկ բան հասկնան։ Վէպը կ՛աւարտի հերոսի “Նոր-Եգիպտոս”ի խորհրդանիշ՝ Գահիրէի նորաբաց համալսարան ընդունուելով։
Վէպի հերոսին հոգեւոր աճն ու անոր ուսումնատենչութիւնը կը մարմնաւորեն հեղինակին հաւատքը իր հայրենիքին լուսաւոր ապագային եւ արաբական մշակոյթի յառաջընթացին հանդէպ։
Ալ-Այյամ վէպը հարուստ է կենցաղային (ամէնօրուայ կեանքի) նկարազարդումներվ, անոր մէջ կը ցուցադրուին ընկերային հակասութիւնները քաղաքի կեանքին մէջ, ուր արդէն սկսած էին ներթափանցել նոր գաղափարները, պայքարելով հին աւանդութեանց դէմ։
Հեղինակը չերկարէր հերոսներու նկարագրութեամբ, եւ հաճախ ընթերցողին իր զրուցակիցը կը դարձնէ, ինչը բանաւոր պատմուածքի մը տպաւորութիւնը կը ստեղծէ։ Վէպին գեղարուեստական ազդեցութիւնը  կը մեծնայ հեղինակին կերպարներուն հոգեբանութեան մէջ խորանալու արդիւնքով։
Հեղինակի կուրութիւնը, որ չխանգարեց իրեն ստեղծել ստոյգ ընկերակենցաղային պատկերներ, կարծէս յատուկ դրոշմ մը կը դնէ հերոսներուն հոգեւոր ներաշխարհի նկարագրութեան վրայ։ Հեղինակը յատուկ վարպետութեամբ կը հասնի կերպարներուն ձայներուն նկարագրութեան մէջ։


== Ուրիշ ստեղծագործութիւններ ==
1946 թուականին Թահա Հուսէյնը հրապարակեց ամսագիր մը «Եգիպտական գրողը» (արաբերէն՝ الكاتب المصري), որուն մէջ 1946-47 թուականներուն հրապարակեց շարք մը  յօդուածներ գիւղական աղքատութեան եւ դժուարութեան մասին։
Քասաներորդ դարու քառասունականներու երկրորդ կէսին լոյս տեսան հետեւեալ գիրքերը․ Շահրազատի Երազները» ընկերական ակնարկներ ժողովածու։
Իսկ քսաներորդ դարու հիսունականներուն Հուսէյնի եւ երիտասարդ գրողներու միջեւ  յայտնուեցան հակասութիււններ։ Այս գրողները գրականութեան աշխարհ մուտք գործած էին յեղափոխութենէն ետք, եւ յառաջ կը քաշէին «ժողովրդականութեան եւ իրականութեան» լոզունգները արուեստի գործերը միայն գեղագիտական տեսանկիւնէն գնահատելով։ Հուսէյնը իր տեսակետը կ՛արտահայտէ իր 1954ին լոյս տեսած «Գժտութիւն եւ քննադատութիւն» գիրքին մէջ:
1960 թուականին Հուսէյնը կը հրատարակէ գրական եւ ընկերա-քաղաքական յօդուածներու շարք մը, յետոյ միաւորելով անոնք «Ոչ լաւ-ոչ վատ» կամ «Միջին դիրքի վրայ» (Արաբերէն՝ بين بين) ժողովածուի եւ «Մեր ժամանակակից գրականութենէն» ժողովածուներու մեջ։ Այդ ժամանակ եւս լոյս տեսաւ «Ճշմարիտ խօստումը» պատմուածքը Մահմետականութեան ծագումի ժամանակաշրջանին մասին։ 1967 Թուականին Պէյրութի մէջ հրապարակուեցաւ «Յուշագրութիւններ» (مذكّرات) երկը, զորս կ՛ընդգրկէ անոր կանքի պատմութիւնը 1920-1922:
Բացի իր վաթսունէ աւելի գիրքերէն (որոնցմէ վեցը վէպեր են) ան գրած է 1300 յօդուածներ։