armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Սուրապայա

Սուրաբայա (Surabaja), քաղաք եւ նաւահանգիստ Ինտոնեզիոյ մէջ, ճավա կղզիի վրայ, Կալի մասի գետաբերանի վրայ։ Արեւելեան ճավա պրովինցիաի վարչական կետրոնն է։ Ունի 1,6 միլիոն բնակիչ (1971)։ Կարեւոր ինքնածարժային հանգոյց է։ նաւով կապուած է Մադուրա կղզիի հետ։ Կան մետաղամշակման եւ մեքենաշինական, նավթաերամշակման, քիմիական արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններ։ Զարգացած է արհեստագործութիւնը։ Ունի համալսարան։
19 Յունիս

19 Յունիս, տարուան 170-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 171-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
1892, Հրաչ Փափազեան (աւազանի անունով՝ Կարապետ-Կարպիս), հայ իրաւաբան, ՀՅԴ բիւրոյի անդամ (մահ.՝ 1960)։
1975, Հիւ Տենիս, Ամերիկացի դերասան։


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Սեւիլիոյ Տաճառ

Սեւիլիոյ Տաճառը կը գտնուի Սպանիոյ մէջ։ Բուն անունն է Սեւիլիոյի Սուրբ Մարի Տաճառը բայց աւելի կը գիտցուի Սեւիլիոյի Տաճառ անունով։ Սեւիլիայ քաղաքին մէջ գտնուող հռոմէական կաթոլիկ տաճառ մըն է։ Այս տաճառը երկրի շուրջ գտնուող ամենամեծ երրորդ իսկ գոթական ոճ ունեցող ամենամեծ տաճառն է։ Սեւիլիոյ Տաճառը 1987 թուականին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ առնուած է Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկի մէջ։
Մեծն Կոստանդին

Կոստանդիանոս Ա .Մեծ (լատիներէն անունը ամբողջութեամբ՝ լատ.՝ Flavius Valerius Aurelius Constantinus,  27 Փետրուար,272 Նեսս, Մյոզիա (ներկայիս Նիշ քաղաք, Սերպիա) -  22 Մայիս ,337, Նիկոմիդիա), Հռոմի կայսր։
Մայրը, Հելլէն, ծագումով յոյն էր։  Հայրը եղած է Հռոմի Կեսար եւ Արեւմուտքի փոխ Կայսր, Ք․ա․ 293 թուականին։
Կը ղրկուի արեւելք, ու կը դառնայ Տիոքլիդիանոս եւ Կալլերիոս կայսրերուն բանակներուն հազարապետը։  Հօր մահէն  ետք՝ Ք․ա․ 306, զօրքին  կողմէն  կը հռչակուի «Օգոստոս», Կայսր, եւ տարած ներքին կռիւներուն Մակսենտիոս եւ Լիկիանոս կայսրերուն դէմ յաղթական կը հանդիսանայ։  Ք․ա․ 324 թուականին Հռոմէական կայսրութեան մենատէր - Կայրը կը դառնայ։
Ք․ա․ 313-ին, Միլանի հրովարտակով կը թոյլատրէ քրիստոնէական դաւանանքը, իսկ հետագային կը սկսի բացայայտօրէն հովանաւորել քրիստոնէութիւնը։ 330-ին,  Բիւզանդիոն քաղաքին մէջ կը կառուցէ արքունիքը եւ զայն կը վերանուանէ Կոստանդնուպոլիս, որ կը դառնայ կայսրութեան մայրաքաղաքը։  Կ՛ իրականացնէ պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումներ, օրինակ՝ կայսերական կարգի յաջորդութեան վերաբերող Տիոքլիդիանոսի Քառեակը կը փոխարինէ զաւակի/զաւակներու ժառանգութեան իրաւունքով։
Կը մահանայ 337-ին՝ մահուան մահիճին ընդունելով քրիստոնէական մկրտութիւնը։ Կոստանդիանոս կայսրը  շարք  մը քրիստոնէական եկեղեցիներու, այդ շարքին մէջ  նաեւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ կողմէն դասուած է սուրբերու  շարքին։


== Արտաքին յղումներ ==
Սբ.Կոստանդիանոս կայսեր եւ նրա մօր՝ Հեղինէի յիշատակութեան օրը Հայ առաքելական եկեղեցում
Թութա՞կ ես, ծօ

Թութա՞կ ես, ծօ Ուիլիըմ Սարոյեան (1908-1981), Ի դարու համաշխարհային գրականութեան դասական արձակագիրներէն, Միացեալ Նահանգներու հեռաւոր անկիւնները կ՚որսայ հայու կեանքեր ու զանոնք կը վերածէ եզակի պատմութիւններու։«Թութա՞կ ես, ծօ՛» հատորը կազմուած է Յովհաննէս Շէօհմէլեանի թարգմանութեամբ, Արամ Սեփեթճեանի խմբագրութեամբ 1994-ին Պէյրութի «Սիփան» հրատարակչատան կողմէ տպագրուած «Պատմուածքներ»ու երկրորդ հատորին հիման վրայ։ Վերստուգած է Հրակ Փափազեան եւ խմբագրած՝ Սեւան Տէյիրմենճեան:Գիրքը հասցէագրուած է ո՛չ միայն մեծահասակներուն, նաեւ պատանիներուն եւ մանուկներուն։Գիրքը հասցէագրուած է ո՛չ միայն մեծահասակներուն, նաեւ պատանիներուն եւ մանուկնուն:


== Աղբյուրներ ==
[1]
Եղիշէ Քաջունի

Եղիշէ Քաջունի, ծնած է 1899-ին Արաբկիր։ Կեդրոնականի աշակերտ էր։ Հայ առաջին ֆութպոլիստներէն, նախ՝ «Սանթրալի»ի եւ ապա՝ «Տորք»ի մէջ, որուն հիմնադիրներէն կ'ըլլայ։ Պոլսոյ մէջ կ'ուսանի իրաւաբանութիւն։ Յետոյ կ'անցնի Վան՝ իբրեւ մարզանքի ուսուցիչ։
Հոն կը հիմնէ «Վասպուրական» ֆութպոլի խումբը։ Ա. Աշխարհամարտին կը մասնակցի Վանի ինքնապաշտպանութեան կռիւներուն։ Յետոյ կը դառնայ Զօր. Անդրանիկի քարտուղարը. անոր հետ Կովկասէն կ'անցնի Փարիզ, Լոնտոն, Մանչեսթըր։ Նոյն այդ գաղութներուն կողմէ կը վերադառնայ Հայաստան, իբրեւ օժանդակութիւն հագուստեղէն բաժնելու համար։ Այդ առիթով, Պոլսոյ մէջ ան շփում կ'ունենայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի կեդրոնին հետ, կը խոստանայ սատարել երկրին սկաուտական շարժումին եւ իր հետ Հայաստան կը տանի մարզական գոյքեր։
«Անի» կեդրոնը,2 տարիներու ընթացքին, վերահրատարակել է Եղիշէ Քաջունիի հետեւեալ հատորները՝ «Զօրավար Անդրանիկ – Հայկական Առանձին Հարուածող Զօրամասը»։


== Ծանօթագրութիւն ==


== Աղբիւրներ ==
Մարզիկ Ամսաթերթ 2001։
Հ․Մ․Ը․Մ․-ի Սկաուտական Ամսաթերթիկ էջ 9։
Թրիփիթի, Լերոս

Թրիփիթի (յուն․՝ Τρυπητή Λέρου), հարաւային Էգէականի անբնակ ժայռակղզիակ, Տոտեքանիսա, Յունաստան։    


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Թրիփիթի ժայռակղզիակը կը գտնուի Լերոս կղզիին հիւսիսը, Արհակելոս կղզիակին արեւելքը եւ Սթրոկիլի ժայռակղզիակին հիւսիս-արեւմուտքը։  Կը պատկանի Լերոս քաղաքապետութեան։  Անոր եւ դրացի Արհակելոս եւ Սթրոկիլի կղզիակներուն զուլալ ջուրերը՝ յարմար լողալու համար, առագաստանաւեր կը ներգրաւեն։
Աննա Մայիլեան

Աննա Մայիլեան (23 Հոկտեմբեր 1970(1970-10-23), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ երգչուհի (սոփրանօ), ազգային եւ միջազգային բազմաթիւ մրցոյթներու դափնեկիր։


== Ուսումնառութիւն ==
Ծնած է Երեւան, 23 Հոկտեմբեր 1970-ին։ Աւարտած է Երեւանի Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանը (1992), Երեւանի Կոմիտասի անուան Պետական Երաժշտանոցը (1996)։ Ուսանած է Լեհաստանի՝ Մոցարթ, Ֆրանսայի՝ Վիլլեքրով, Ռումանիոյ՝ Հարեկլիա Տարքլէ ակադեմիաներուն մէջ։ Վարպետութեան դասերու հետեւած է Արաքս Դաւթեանի (Հայաստան), Քերստին Մայերի (Շուէտ), Մարիանա Նիկոլեսկոյի (Ռումանիա) եւ Քերոլ Սմիթի մօտ (Զուիցերիա):


== Գործունէութիւն ==
1995 թուականէն ի վեր կը մեներգէ Ջրվէժի Ս. Կաթողիկէ եկեղեցիէն ներս, իսկ 1998-էն՝ կը դասաւանդէ Կոմիտասի անուան Պետական Երաժշտանոցի երգի ամպիոնին մէջ, 2010-էն դոցենտ է։ Երեւանում 2000 թուականին հիմնած է «Սաղմոս» մշակութային կեդրոնը եւ «Վարպետներ» վոքալ անսամպլը։ 2006 թուականին հիմնած եւ ղեկավարած է «Էթնօ» վոքալ եռեակը։ Մասնակցած է համերգային փառատօներու, մրցոյթներու (Ֆրանսա, Գերմանիա, Պելճիգա, Քանատա եւ այլն)։
1992-էն ի վեր, երգչուհին բազմաթիւ համերգներով ելոյթ կ՚ունենայ Հայաստանի եւ արտասահմանի մէջ։ Աննա Մայիլեանի երգացանկը կը ներառէ տարբեր սեռերու բազմաթիւ ստեղծագործութիւններ։ Երգչուհիին ուշադրութեան կեդրոնը կը մնայ հայ ազգային երաժշտութիւնը իր այլազան դրսեւորումներով՝ ժողովրդական եւ հոգեւոր երգեր, ռոմանսներ, դասական եւ ժամանակակից հայ երգահաններու ստեղծագործութիւններ։


== Մրցանակներ ==
1994 թուականին Երեւանի մէջ «Կոմիտաս-125» վոքալ մրցոյթին արժանացած է 1-ին մրցանակի, 1996 թուականին Աւստրոգերմանական եւ հայ երգի հանրապետական մրցույթում՝ 1-ին մրցանակի, 2000 թուականին Ռումանիոյ Հարեկլիա Տարքլէի անուան միջազգային մրցոյթին՝ ոսկէ մետալի եւ դափնեկրի կոչման։ 2001 թուականին Իտալիոյ «Իպլա-Կրանտ Փրայզ» միջազգային մրցոյթին արժանացած է դափնեկրի կոչման՝ հայ եւ արեւմտագերմանական երգի իւրայատուկ մատուցման համար։


== Պարգեւները ==
2003 թուականին արժանացած է «Հ. Հ. Վաստակաւոր արտիստուհի» կոչման։
2008 թուականին արժանացել է ՀՀ վաստակավոր արտիստի կոչմանը։


== Երգացանկ ==
Երգացանկում են հոգեւոր եւ ժողովրդական երգեր, դասական եւ ժամանակակից հայ եւ արեւմտեան երգահաններու ստեղծագործութիւններ։


== Արտաքին յղումներ ==
Կենսագրութիւնը avproduction.am կայք
Հայ արհեստավարժ երաժշտական կազմաւորումը

Հայ արհեստավարժ երաժշտական կազմաւորումը,արեւելահայերու մշակութային հիմնական կեդրոններէն էին՝ Թիֆլիսը,Պաքուն,Մոսկուան,եւ Պետերսբուրգը, ուր կրթութիւն ստացան բազմաթիւ հայ երիտասարդներ՝ դաշնակահարներ, ջութակահարներ, երգիչներ, երաժշտահաննէր, երաժշտագէտներ: Արեւմտահայերու մշակութային կեդրոնը Կ.Պոլիսն էր, իսկ Հայաստանի տարածքին համեմատաբար աշխոյժ էր Շուշիի եւ Ալեքսանդրապոլի երաժշտական կեանքը:
19-րդ դարու երկրորդ կիսուն առկայ էին նախադրեալներ, որոնք նպաստեցին հայ արհեստավարժ երաժշտութեան կազմաւորման եւ զարգացման:Այդ նախադրեալներէն ամենակարեւորներէն էին.
1.	Բազմաձայնութեան ներծումը հայ աշխարհիկ եւ հոգեւոր երաժշտութեան մէջ, ինչպէս նաեւ ռուսական եւ արեւմտաեւրոպական երաժշտութեան նուաճումներու գործածումը:
2.	Ժողովրդային, գուսանաշուղական եւ  հոգեւոր միաձայն երաժշտութիւնը, որ հարուստ նիւթ մատուցեց երաժշտահաններու ստեղծագործութեան համար եւ նպաստեց հայ երաժշտական ոճի կազմաւորումին:
3.	Գրականութեան բուռն զարգացումը եւ արհեստավարժ թատրոններու հիմնադրումը (Կ.Պոլսոյ մէջ՝Արեւելեան թատրոն,օթփերէթային թատրոն,Թիֆլիսի մէջ՝Գ.Սունդուկեանի եւ Գ.Չմշկեանի թատրոն), որոնք նպաստեցին հայ երաժշտութեան տարբեր սեռերու զարգացման:
Հայ ազգային յօրինողական դպրոցի առաջին շրջանի ներկայացուցիչներն են. Կ. Պոլիսինը՝Տիգրան Չուխաճեանը, Թիֆլիսինը՝ Գենարիոս Ղորղանեանը, Քրիստափոր Կարա-Մուրզան եւ Մակար Եկմալեանը, Ալեքանդրապոլիինը՝ Նիկողայոս Տիգրանեանը եւ Արմէն Տիգրանեանը:
Նախորդ սերունդէն ժառանգած փորձ ւ աւանդոձթներ չունենալով՝ այս երգահաններէն իւրաքանչիւրը կ'որոնէր իր առանձին ուղին արհեստավարժ ազգային երաժշտական ոճի ստեղծման համար:Զուրկ ըլլալով ամէն նիւթական,յաճախ եւ բարոյական օգնութենէ՝անոնք անձնուիրաբար կ'աշխատէին միայն իրենց անհատական նախաձեռնութեամբ ճանապարհ հարթելով գալիք սերունդներուն:
19-րդ դարու երկրորդ կիսուն ձեւաւորուեցան խմբերգավին, սենեկային եւ Opera-յին կատարողական արուեստները:
80-ական թուականներէն ի յայտ եկան տաղանդաւոր հայ երաժիշտ-կատարողներ,որոնք ճանաչում գտան Ռուսիոյ եւ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ:Անոնք մեծ դերակատարութիւնը ունեցան ինչպէս հայ երաժշտութիւնը օտարներուն ծանօթացնելու,այնպէս  ալ հայ ժողովուրդի գեղարուեստական դաստիարակութեան մէջ:
Երաժիշտ կատարողներէն յայտնի էին Ղորղանեաններու ընտանիքը, Նաժեդա Պապայեանը, Բեգլար Ամիրջանեանը, Արշակ Կոստանեանը,Իսկուհի Այվազեանը,Արմենակ Շահմուրատեանը եւ շատ ուրիշներ:
19-20-րդ դարերու սահմանագիծին իր գործունէութեամբ հայ մշակոյթի պատմական զարգացման ճանապարհին շրջադարձային մեծ դեր ունեցաւ Կոմիտաս վարդապետը:
19-րդ դարու վերջին տասնամեակին,շնորհիւ Վասիլ Ղորղանեանի եւ ԿԿոմիտաս վարդապետի,հիմը դրուեցաւ հայ երաժշտագիտութեան:
Հայ դասական երաժշտութեան սկզբունթներու հետագայ մշակման ու զարգացման համար մեծ ծառայութիւն մատուցեցին Ալեքսանտր Սպենդիարեանն ու Ռոմանոս Մելիքեանը: 
Ազգային օփերայի,համանուագի,սենեկային-նուագարանային,խմբերգային եւ երգային արուեստներու սկզբնաւորումը եւ զարգացումը խթանեցին Արմէն Տիգրանեանն ու Անուշաւան Տէր-Ղեւոնդեանը,Սարգիս Բարվուդարեանն ու Սպիրիտոն Մելիքեանը,Անտոն Մայիլեանն ու Գրիգոր Սիւնին:


== Աղբիւրներ ==
Երաժշտութիւն Պատմութիւն եւ Տեսութիւն, Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան,Պէյրութ 2007, էջ 134.
Տարածական նկարչութիւն

Տարածական նկարչութիւնը (ֆր.՝ Les peintures dans l'espace)` արուեստի ուղղութիւն՝ հնարած է հայ մեծանուն նկարիչ-արձանագործ Երուանդ Քոչար 20-րդ դարու սկիզբը: Այն իր մէջ կը համադրէ նկարչութեան բոլոր ձեւերը՝ մէկտեղելով նկարչութիւնը եւ քանդակը: Տարածական նկարչութեան համար Ե. Քոչարը հնարած է մետաղեայ վահանակներէ քանդակ: Հեղինակը վահանակներու վրայ կը նկարէ համապատասխան թեմայով նկարներ: Մետաղեայ արձանը կը տեղադրուի շարժիչի վրայ, որու օգնութեամբ ալ այն դանդաղ կը պտտուի՝ ցուցադրելով վահանակի նկարները: Այս եղանակով Ե. Քոչարը ցոյց կու տայ ժամանակի մէջ առանձին տարածական մասնիկներու մէկ ընդհանրական դառնալը. այսպիսով յօդս կը ցնդի ժամանակի եւ տարածութեան միջեւ պատնէշը, որու պատճառ կը հանդիսանայ ոչ թէ քանդակը, այլ շարժող նկարները:
Հեղինակը կ՚առաջարկէ ընդարձակել տեսողական մտածողութեան սահմանները՝ շարժման միջոցով ներկայացնելով քարացած ձեւերը, ան կը խառնէ նկարչութեան ճկունութիւնը եռաչափ երկրաչափական ձեւերու հետ (այսօր յայտնի է իբրեւ 3D գծագրեալ անուամբ)։
Երուանդ Քոչարի տարածական նկարչութեան աշխատանքներէն  մէկը 1963-ին ցուցադրուած է Փարիզի Ճորճ Փոմփիտի արուեստի եւ մշակոյթի ազգային կեդրոնին մէջ։ Աւելի վաղ 1929-ին Փարիզի մէջ տեղի ունեցող «Ժամանակակից արուեստի համայնապատկերները» միջազգային ցուցահանդէսին, որ տեղի կ՚ունենար «Պոնաբարդ» հրատարակչութեան սրահներուն մէջ, կը մասնակցի նաեւ Երուանդ Քոչարը՝ ներկայացնելով տարածական նկարչութեան աշխատանքները։ Ցուցահանդէսի մասնակիցներէն էին նաեւ Ճորճ Պրակը, Մարք Շակալը, Ռոպէր Տելոնէն, Անրի Մատիսը, Ֆրանսիս Փիքապիան, Փապլօ Փիքասոն, Խուան Միրոն եւ ուրիշներ։


== Արտաքին յղումներ ==
Երուանդ Քոչարի թանգարան
Սառնաշաքար

Սառնաշաքար, քաղցրաւենիքի տեսակ, որ յաճախ կ'ամրանայ փայտիկի մը վրայ։ 


== Տեսակներ ==
Սառնաշաքարները կ'ունենան տարբեր համեր, գոյներ, ձեւեր եւ չափեր։

Ամէնէն տարածուած ձեւը՝ փայտիկի վրայ սառնաշաքարն է:
Մատիտանման սառնաշաքարները կը նմանին երկար գունաւոր փայտիկներու:Իբրեւ կանոն՝ սառնաշաքարները ունին քաղցր եւ մրգային համ, սակայն գոյություն ունին նաեւ աղային համով տեսակներ։ Եւրոպայի մէջ, յատկապէս՝ Գերմանիոյ եւ Նիտըրլենտի մէջ, գոյություն ունին քաղցր ռեհանի (մատուտակ) համով տեսակներ։


== Պատմութիւն ==

Կ'ենթադրուի, թէ սառնաշաքարի առաջին գաղափարը մտայղացուած է հազարաւոր տարիներ առաջ, քարանձաւային մարդոց կողմէ, որոնք փայտով մեղր կը հաւաքէին փեթակներէն: Ամենայն հաւանականութեամբ, անոնք լզած են փայտը՝ յօրինելով աշխարհի առաջին «լոլիփոփը»:
Հնագէտներ կ'ըսեն, թէ հին չինացիները, արաբները եւ եգիպտացիները արտադրած են միրգերով եւ ընկոյզով քաղցրաւենիքներ, զորս թաթխած են մեղրի մէջ, ապա անոնց մէջ փայտիկներ անցուցած են, որպէսզի աւելի դիւրին ուտուին:
Առաջին սառնաշաքարները, որոնք շատ կը նմանին այսօրուան «լոլիփոփ» կոչուած սառնաշաքարներուն, գոյութիւն ունէին միջնադարուն, երբ ազնուականները յաճախ եփած շաքար կ'ուտէին փայտերու կամ բռնակներու օգնութեամբ:
1905-ին, McAviney Candy Company-ի սեփականատէրը իր ընկերութեան պատրաստած քաղցրաւենիքով ծածկուած ձողիկները տուն կը տանի, որպէսզի իր զաւակները ուրախանան: 1908-ին, ան կը սկսի արտադրել  քաղցրաւենիքի այդ ձողիկները:
1908-ին Ուիսքոնսին (Wisconsin) նահանգին Ռասին (Racine) քաղաքին մէջ մեքենական ձեւով արտադրուած առաջին «լոլիփոփ»ը կը ներկայացուի Racine Confectionary Machine ընկերութեան կողմէ, որ կը ներկայացնէ մեքենայ մը, որ պինդ շաքար մը կը դնէ փայտին ծայրը՝ ժամական 2400 ձողիկ արտադրելով:
Մօտաւորապէս 1912-ին, ռուս ներգաղթող Սամուէլ Պորն մեքենայ մը կը հնարէ, որ քաղցրաւենիքին մէջ ձողիկներ կ'անցընէր: Մեքենան կը կոչուէր Պորն Սաքըր Մաշին (Born Sucker Machine): 1916-ին, Սան Ֆրանսիսքոյի քաղաքապետարանը անոր կը շնորհէ քաղաքին բանալիները:
Պրետլի Սմիթ (Bradley Smith) ընկերութեան սեփականատէր՝ Ճորճ Սմիթ, 1908-ին կը յայտնագործէ ժամանակակից տարբերակը, իսկ 1931-ին ան վաճառանիշը կը կոչէ «lollipop»՝ փոխ առնելով նշանաւոր «Լոլի Փոփ» ձիու մը անունը:


== Արտադրութիւն ==
Ժամանակակից ընկերութիւններ, ինչպէս՝ Spangler Candy Company-ն կրնան օրական մինչեւ 3,000,000, «լոլիփոփ» արտադրել:
Մոկք

Մոկք, նաեւ Մոկս Մեծ Հայքի 5-րդ նահանգը։ Հիւսիսէն եւ արեւելքէն սահմանակից էր Վասպուրականի հետ, արեւմուտքէն՝ Աղձնիքին, հարաւէն՝ Կորճայքին։ Նահանգի կենդրոնն եղած է Մոկս բերդաքաղաքը։


== Վարչական բաժանում ==
Մոկքը ունէր հետեւեալ 9 գաւառները.

Իշայր- կեդրոնը՝ ՞
Միւս Իշայր- կեդրոնը՝ ՞
Իշոց գաւառ- կեդրոնը՝ ՞
Առուենից ձոր- կեդրոնը՝ Առվանց (Առուանց)
Միջա- կենտրոնը՝ Միջա
Մոկք Առանձնակ- կեդրոնը՝ Մոկս
Արգաստովիտ- կեդրոնը՝ ՞
Ջերմաձոր- կեդրոնը՝ ՞
Արքայից գաւառ (Արքայից գաւառ)- կենտրոնը՝ ՞


== Պատմութիւն ==
Ք.Ա. IX դ. Մոկքի տարածքն ընդգրկուած է Վանի թագաւորութեան մէջ, Ք.Ա. VIդ. սկիզբէն՝ Երուանդունիներու թագաւորութեան կազմի մէջ։ Ըստ Մովսէս Խորենացիի, Հայոց աւանդական թագաւոր Վաղարշակը Մոկքի մէջ հաստատած է առանձին նախարարութիւն։ Որպէս Հայաստանի հարաւային նահանգ, հինէն ի վեր Մոկքը ունեցած է պաշտպանական կարեւոր նշանակութիւն, իսկ անոր նախարարները՝ ազդեցիկ դեր։
451 թուականին՝ Աւարայրի ճակատամարտին, Մոկքի մեծ իշխանը եղած է Հայով առաջին զօրագունդի հրամանատարի օգնական։ Հայոց Արշակունի թագաւորութեան անկումէն ետք Մոկքի իշխանները պահպանած են իրենց ինքնուրոյնութիւնը։ 8-րդ դարու սկզբը Բագրատունիներու մէկ ճիւղը հաստատուած է Մոկք։ 9-րդ դարու 2–րդ կիսուն Մոկքը ենթարկուած է Վասպուրականի Արծրունեաց իշխաններուն։ 10-րդ դարու 2–րդ կիսուն Բիւզանդիան կը ջանար իր ազդեցութեան տակ առնել Մոկքը, որպէսզի դիւրացնէ Վասպուրականի նուաճումը։ Վասպուրականի թագաւորութեան անկումէն ետք, թէեւ Մոկքը կցուեցաւ Բիւզանդիոյ, սակայն այնտեղ Արծրունիները կւ շարունակէին ճանչնալ Վասպուրական մնացած Արծրունիներու շառաւիղներ՝ Խեդենեկեաններու գերակայութիւնը։ 16-րդ դարու սկզբէն Մոկքի տարածքը բռնատիրած է օսմանեան Թուրքիան։ Վերջինիս կազմին մէջ այն կը մտնէր Վանի շրջանին մէջ, որպէս առանձին Սանճաք՝ Մոկս անունով։ 16-19-րդ դարերուն Մոկքի մէջ կը շարունակէին գոյատեւել հայկական կիսանկախ համայնքները։ Այնտեղ ժառանգական հողատէրեր էին հայերը, մասամբ՝ քիւրտերը։ Մոկքի մէջ զարգացած էր խաղողամշակութիւնը, բամբակագործութիւնը, ձիթատու բոյսերու մշակութիւնը, մեղուաբուծութիւնը։ Մոկքի 49 բնակավայրերու հայ բնակչութիւնը, աւելի քան 900 ընտանիք, 1915–ին տեղահանուցած եւ հիմնականօրէն զոհ գացին բռնագաղթի ճամբուն վրայ։ Փրկուածները անցան Արեւելեան Հայաստան եւ բնակութիւն հաստատեցին Թալինի, Աշտարակի, Սեւանի աւազանի շրջաններուն մէջ եւ այլուր։


== Արտաքին յղումներ ==
Պատմական Հայաստանի քաղաքներ
Յովսէփ Աղթամարցի

Յովսէփ Աղթամարցի (անհայտ - 1544), հայ մշակութային եւ կրթական գործիչ, գրիչ, ծաղկող, բանաստեղծ։ Վարդապետ (1533)։ Աղթամարի նկարչական դպրոցի հիմնադիր, ուսուցիչ։
Գրչութեան եւ մանրանկարչութեան արուեստն ուսանած՝ Արգելանի վանքին մէջ՝ Տէր Կարապետ Բերկրեցիի քով։ Ապրած ու գործած է Աղթամարի վանքին մէջ (նաեւ՝ Լիմի մէջ), ուր նկարազարդած՝ ու ընդօրինակած է գրչագիր աւետարաններ, տօնացոյց, շարակնոց, մաշտոց։ Յովսէփ Աղթամարցիին նուիրած են տաղեր՝ Գրիգորիս Աղթամարցին եւ Զաքարիա Գնունեցին։ Վերջինիս Յովսէփ Աղթամարցիին աջակցած է՝ Պղինձէ քաղաքի պատմութիւնը կաֆաներով հարստացնելու գործին մէջ։ Յովսէփ Աղթամարցիի գործերէն յայտնի են՝ «Երկու Վնաս Կայ Ահագին» (Մատենադարան, ձեռագիր № 5837) ու «Խրատ Գրքերը Լաւ Պահելուն» բանաստեղծութիւնները եւ «Գերի Ադամայ Որդի» (Վիեննայի մատենադարան, ձեռագիր № 977, Մատենադարան, ձեռագիր № 5622, 6485, 10275)։ Յովսէփ Աղթամարցիի՝ 1512-ին գրած երկու յիշատակարաններով, Մ. Պոտուրեան՝ ճշդած է Գրիգորիս Աղթամարցիի կաթողիկոս դառնալու տարեթիւը (1512)։ Յովսէփ Աղթամարցիի աշակերտներէն են՝ Մարգարէ Արճիշեցին ու Սարգիս գրիչը։
Միութիւն (հանդէս)

«Միութիւն», հասարակական, քաղաքական եւ ուսումնական կիսամեայ հանդէս։ Զմիւռնիոյ Հաշտենից ընկերութեան հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1860 թուականին, Զմիւռնիոյ մէջ։ Խմբագիր՝ Ս․ Վանանդեցի։ Պաշտպանած է Ազգային սահմանադրութիւնը, ձգտած գաղթավայրի միաբանութեան։ Նպաստած է ազգային լուսաւորութեան ու առաջադիմութեան, դրականօրէն վերաբերուած Ա․ Ոսկանեանի «Արեւմուտք» դիրքորոշման։ Լուսաբանած է Զմիւռնիոյ վարժարաններու, «Վասպուրական» թատրոնի գործունէութիւնը, ներկայացուցած է եւրոպական գրականութիւնը։ Աշխատակցած են Տ․ Սաւանալեանը, Գ․ Կոստանդեանը, Հ․ Տէտէեանը, Մ․ Մամուրեանը, Ա․ Պալապանեանը, Ղ․ Մամուրեանը, Ա․ Չելեքեանը, Ա․ Ղոնճայեանը, Ս․ Փափազեանը եւ ուրիշներ։ 1861—1862 թուականներուն հրատարակուած է «Միութիւն սահմանադրական» անունով։ Մ․ Յակոբեան «Միութիւն», Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան պաշտօնաթերթ։ Լոյս տեսած է 1912—1961 թուականներուն (1912—1927 թուականներուն՝ Գահիրէի, 1928—1940 թուականներուն՝ Փարիզի, 1947—1961 թուականներուն՝ Նիւ եորքի մէջ)։ 1961 թուականին «Միութիւն»-ի եւ «Յուշարար»-ի միաւորումով ստեղծուած է «Յուշարար-Միութիւն»-ը, որ պահպանած է «Միութիւն»-ի համարակալութիւնը։
Պուխութի Գուրգենիձէ

Պուխութի Գուրգենիձէ (վրաց.՝ ბუხუტი გურგენიძე, 13 Նոյեմբեր, 1933, Սուրամ - 24 Մայիս, 2008, Թպիլիսի), խորհրդային եւ վրացի ճատրակ խաղացող, կրանտմասթըր (1970): ՎԽՍՀ բազմակի ախոյեան։ ԽՍՀՄ հաւաքականի կազմին մէջ 2 անգամ յաղթած է ուսանողներու Աշխարհի խմբային առաջնութեան: Վեթերաններու աշխարհի ախոյեան (1993): ԽՍՀՄ վաստակաւոր մարզիչ (1975): 1966-1976 թուականներուն մարզած է Նանա Ալեքսանդրիային, տարբեր տարիներու եղած է Նոնա Կապրինտաշւիլի, Մայա Չիպուրտանիձէի, Նանա Իոսելիանիի մարզիչը։


== Մարզական Հիմնական Արդիւնքները ==


== Գրականութիւն ==
Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. - М.: Физкультура и спорт, 1964. - С. 231. - 120 000 экз.
Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. - М.: Советская энциклопедия, 1990. - С. 97-98. - 624 с.


== Արտաքին Յղումներ ==
Բուխուտի_Գուրգենիձեի անձնական քարտը 365chess.com կայքում
Сообщение о смерти (Газета.ru)
Մարդկային Համերաշխութեան Միջազգային Օր

Մարդկային համերաշխութեան միջազգային օր (անգլերէն՝ International Human Solidarity Day), Դեկտեմբեր 20-ը Հ«ամերաշխութեան միջազգային օր»ն է: Այն, 2005 թուականի Դեկտեմբեր 22-ին ընդունուած է, ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ժողովի որոշմամբ:
2005 թուականի, ՄԱԿ-ի այս հռչակագիրը հիմնուած է՝ 2000 թուականին վաւերացուած, «Հազարամեակ»ի յայտարարութեան հիման վրայ, որպէս աղքատութեան դէմ պայքարին ուղղուած նախաձեռնութիւն: Աղքատութեան վերացման ուղղուած ՄԱԿ-ի ջանքերուն առաջին տասնամեակի խորագիրին ներքոյ կազմակերպութեան գլխաւոր ժողովին թիւ 209/60 բանաձեւով համերաշխութիւնը կ՛ընդունի որպէս 21-րդ դարու մարդկութեան հիմնարար արժէք:
Մարդկային համերաշխութեան միջազգային օրը՝

բազմազանութեամբ հանդերձ միասնականութեան նշման օր է,
միջազգային համաձայնագիրներու հանդէպ յարգանքի յիշատակման օր է,
միասնականութեան նշանակութեան կապակցութեամբ հանրային իրազեկութեան մակարդակի բարձրացման օր է,
Հազարամեակի զարգացման նպատակներու օր է,
չքաւորութեան վերացման իրագործման համար միասնականութեան ընդլայնման ուղիներու եւ այդ ուղղութեամբ նախաձեռնութիւններու խրախուսման օր է:Այս օրուան ընթացքին կ՛ընդգծուի համաշխարհային մարտահրաւէրներու եւ համաշխարհային զարգացման նպատակներու ուղղութեամբ հաւաքական քայլի նշանակութիւն:
Օրուան կ՛անդրադառնան զանգուածային լրատուական բոլոր միջոցները, պարբերականները, ինչպէս նաեւ պաշտօնական միջոցառումները:
Մարք Չէնեան

Մարք Չէնեան Ամերիկահայ գործարար, Դասախօս, Ներդրումներու Խորհրդատու:


== Կենսագրութիւն ==
Ամերիկահայ գործարար Մարք (Նշան) Չէնեան Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերապրածներու ժառանգորդ է: Չէչէնեաններու (այսպէս էր մականուն-ազգանունը սկիզբը) ընտանիքին մէջ  լոյս աշխարհ կու գայ որդի, որուն Նշան կը կոչեն, որ անգլերէն կը նշանակէ «mark»: Ան ԱՄՆ տեղափոխուելէն յետոյ կը վերափոխէ անունը ու կը կրճատէ մականուն-ազգանունը՝ դառնալով Մարք Չէնեան:
Անոր մայրը եւ հայրը ծնած են Արեւմտեան Հայաստանի մէջ (յաջորդաբար՝ Խարբերդ եւ Կեսարիա) եւ Հայոց Ցեղասպանութեան օրերուն փրկուած են գերմանացի եւ ամերիկացի աւետարանիչներու շնորհիւ: Ճակատագիրի բերումով, անոնք հասած են Եգիպտոս, ուր աւելի ուշ անոնք որոշած են ընտանիք կազմել, աչքի առջեւ ունենալով գոյատեւման գաղափարը: Մարք Չէնեանի մայրը հարսանեական հագուստներու ձեւաւորող եղած է, իսկ հայրը՝ ելեկտրականութեան ճարտարագէտ:
Մարք Չէնեան աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բնագիտութեան բաժինը, որմէ ետք ելեւմուտքի եւ  տնտեսագիտութեան բաժինները:


== Գործունէութիւն ==
Տասնամեակներէ ի վեր, Քալիֆորնիա բնակող Չէնեան ներդրումներու խորհրդատուութիւն կը կատարէ Պեվըրլի Հիլզ գտնուող իր գրասենեակէն։ Ան նաեւ դասախօսութիւններ կու տայ եւ խորհրդաժողովներու կը մասնակցի։


== Ցեղասպանութեան զոհ գացած հայերու ունեցուածքին վերադարձը ապահովելու ջանք կը տանի ==


== Աղբիւրներ ==
Մարք Չէնեան Կը Խօսի Ցեղասպանութեան Զոհերուն Ունեցուածքին Վերադարձը Ապահովելուն Մասին
Mark Chenian
Ցեղասպանութիւնը վերապրածներու ժառանգը խօսեր է Թուրքիային պահանջ ներկայացնելու իր մտադրութեան մասին
Armenians and Armenia in the 21st Century: A Strategy for Long-Term Economic Development
Աղազարեան

Աղազարեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Յովիկ Յովսէփ Աղազարեան (ծն. 1960), մեխանիկ, պետական եւ քաղաքական գործիչ:
Միհրան Կարապետ Աղազարեան (1892–1933), հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, խմբագիր, մանկավարժ:
Ալպերթ Աղազարեան (1950-ին, Երուսաղէմ - 30 Յունուար 2020, Երուսաղէմ): Պատմաբան, երուսաղէմագէտ:
Բժշկական սեղմագրերի հայկական հանդէս

Բժշկական սեղմագրերի հայկական հանդէս, միամեայ հանդէս է, որու իւրաքանչիւր համարին մէջ կ՚արծարծուին արդի բժշկական թեմաները։ Անոնք կը ներառեն ԱԲ (ապացուցողական բժշկութիւն) մեթոդաբանութեան, բժշկական կրթութեան, բժշկական բարոյագիտութեան եւ կենսաբարոյագիտութեան, բժշկութեան եւ առողջապահութեան չափորոշչաւորման, կանխարգելիչ բժշկութեան, պաշտօնական եւ այլընտրանքային բժշկութեան զուգամիտութեան, ինչպէս եւ կրիտիկական վիճակներու բժշկութեան հարցերը։


== Աղբիւր ==
Գիտական տեղեկատուական վերլուծութեան եւ մոնիթորինգի կեդրոն, Հայաստանի մէջ հրատարակուող գիտական պարբերականներու ցանկ Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.