armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Աւազարկղ

Աւազարկղ, մանկական խաղի հրապարակի առարկաներէն մէկը․ յատուկ տեղ, որը նախատեսուած է մանկահասակ երեխաներու աւազով խաղալու համար՝ խաղալիքներու օգտագործմամբ։ Սովորաբար ագազարկղը ցանկապատուած է եզրակողերով, որոնք յաճախ պատրաստուած կ'ըլլան փայտի՝ գերաններէն կամ տախտակներէն։ Ընդ որում՝ ատոնք կ'ունենան հարթ մակերերես, որպէսզի վրան կարելի ըլլայ կուլիչներ ծեփել։ Յաճախ աւազարկղի կեդրոնը կը կանգնեցուի «սնկիկ», որը խաղացող երեխաներուն կը պաշտպանէ անձրեւէն եւ արեւէն։
Աւազարկղը երեխաներու փոխներգործութեան կարեւորագոյն յուզական կեդրոնն է։ Աւազարկղի հետ խաղալով՝ երեխաները կը ձեւաւորեն խաղալիքներու եւ փոխներգործութեան աշխարհի հանդէպ արժէքաւոր վերաբերմունք։ Աւազարկղով խաղալը նաեւ կը նպաստէ երեխաներու մօտ ստեղծագործական երեւակայութեան, շարժունակութեան եւ մտածողութեան զարգացմանը։
Շինուածքը կը տեղադրուի ծառերէն հեռու, քանի որ թափուող տերեւները աղբակոյտ կը դարձնեն աւազարկղը, իսկ ստուերի տակ գտնուող աւազը անձրեւէն յետոյ դժուարութեամբ կը չորնայ։

Խաղեր աւազարկղի մէջ՝

կուլիչներու ծեփում
աւազէ դղեակներ եւ փորուած «քարանձաւներու» կառուցում
խաղ ինքնաշարժ (աւազի մէջ կը փորուին «շարժական տնակներ» եւ ճանապարհներ)
խաղ խանութ վճարման միջոց յաճախ կ'օգտագործուին փայտիկներ եւ տերեւներ)
Խաղ «հիւր» (տիկնիկին գլանաձեւ զատկական թխուածքներ կը հիւրասիրեն)
խաղ աւազով եւ ջուրով։


== Գրականութիւն ==
Абраменкова В. Возвращение песочницы, или как создать игровое пространство // Учительская газета. — 2000.
Кузуб Н. В., Осипук Э. И. В гостях у Песочной Феи. Организация «педагогической песочницы» и игр с песком для детей дошкольного возраста // Вестник практической психологии образования. — 2006. — №. 1. — С. 66-74.Կաղապար:Արտաքին հղումներ
1978 թուական

1978 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 78րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1978 ծնունդներ


==== Յունուար ====
15 Յունուար Ճէյմի Քլէյթըն Jamie Clayton ամերիկացի դերասանուհի եւ գեղեցկուհի
20 Յունուար Օմար Սի Omar Sy ֆրանսացի դերասան


==== Փետրուար ====
03 Փետրուար Ամալ Քլունի Amal Clooney լիբանանեան ծագումով պրիթանացի իրաւաբան եւ լրագրող


==== Ապրիլ ====
19 Ապրիլ Ճէյմզ Ֆրանքօ James Edward Franco ամերիկացի դերասան, բեմադրիչ, արտադրող, գրող


==== Մայիս ====
06 Մայիս Աֆշին Ճաֆարի Afshin պարսիկ-գերման փոփ երգիչ
15 Մայիս Քարոլին Տավէրնայ Caroline Dhavernas քանատացի դերասանուհի


==== Մարտ ====


===== Անստոյգ օրով =====
Վազգէն Եսայեան, բանաստեղծ, արձակագիր եւ հրապարակագիր


==== Յունիս ====
20 Յունիս Ֆրենք Լամբարտ Frank James Lampard, Jr. անգլիացի ֆութպոլիստ


==== Սեպտեմբեր ====
20 Սեպտեմբեր Չառլի Ուէպըր Charles Alan "Charlie" Weber, Jr. ամերիկացի դերասան
23 Սեպտեմբեր Սոֆի Շեւարտնաձէ სოფო შევარდნაძე Софико Паатовна Шеварднадзе վրացի ծագումով ռուս լրագրողուհի
26 Սեպտեմբեր Գուրգէն Մարգարեան (սպ.2004) հայ զինուորական


==== Նոյեմբեր ====
17 Նոյեմբեր Ռէյչըլ ՄքԱտամս Rachel McAdams քանատացի դերասանուհի
24 Նոյեմբեր Քաթրին Հէյկլ Katherine Marie Heigl ամերիկացի դերասանուհի


==== Անստոյգ օրով ====
Աննա Աստուածատուրեան–Թըրքոթ Anna Astvatsaturian Turcotte, ծնած է Պաքու, ամերիկահայ գրող
Մաքոպօ Մոճաճի Makobo Modjadji, (մ.2005) պալոպետու ցեղի անձրեւի թագուհի


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1978 մահեր 


==== Մայիս ====
21 Մայիս Նշան Գրիգորեան Neshan Krekorian (ծն.1886, Արեւմ.Հայաստան)


==== Յունիս ====
10 Յունիս Մարք Գրիգորեան (ծն.1900, Նոր Նախիջեւան) հայ ճարտարապետ


==== Յուլիս ====
24 Յուլիս Հրանդ Մալոյեան (ծն.1896, Մուշ) զինուորական


==== Օգոստոս ====
22 Օգոստոս՝ Ճոմոյ Քենեաթա Jomo Kenyatta (ծն.1897), 1964-78-ներուն Քենիայի առաջին նախագահը եղած է


==== Հոկտեմբեր ====
15 Հոկտեմբեր Կարապետ Չոպանեան (ծն.1927, Կարծախ գ. Վրաստան) ճարտարագէտ, գիտնական


==== Մոսքուա մահացած ====
01 Ապրիլ Ժագ Իհմալեան Jak İhmalyan Жак Гарбисович Ихмальян (ծն.1922, Կ.Պոլիս) հայ նկարիչ
01 Մայիս Արամ Խաչատրեան Арам Ильич Хачатурян (ծն.1903, Թիֆլիս) երգահան
21 Հոկտեմբեր Անաստաս Միկոյեան Анастас Иванович Микоян (ծն.1895, Սանահին, Թիֆլիսի կուպերնիա, Ռուսիոյ կայսրութիւն) խորհրդային պետական եւ քաղաքական գործիչ


==== Անստոյգ օրով ====
Յակոբ Մնձուրի (Տէմիրճեան, ծն.1886, Արեւմ.Հայաստան)
Վազգէն Եսայեան (ծն.1908) բանաստեղծ, արձակագիր եւ հրապարակագիր
Յովհաննէս Սոմունճեան

Յովհաննէս Սոմունճեան, հայ բժիշկ, ազգային, հասարակական, կուսակցական գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1879 թուականին, 1879 Պար­տի­զակ աւանին մէջ։ ուսանած է ամերիկացի միսիոներներու Պարտիզակի՝ Բիւթանիոյ բարձրագոյն վարժարանէն ներս։ Աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական համալսարանը։ Երկար տարիներ Պրուսայի հայաշատ շրջաններուն մէջ՝ բժիշկ, ապա՝ քաղաքապետական բժիշկ աշխատած է։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ Պաղեստինի ռազմաճակատուին՝ գերի ինկած է անգլիացիներուն։ 1922 թուականին Փոքր Ասիոյ աղէտի հետեւանքով ապաստանած է Յունաստան եւ հաստատուած Թրակիոյ Քոմոթինի (Գյումյուլջինա) քաղաքին մէջ, ուր ապրած եւ աշխատած է 35 տարի։ Քոմոթինիի հայ համայնքի պառակտման ամենասուր շրջանին գտնուած է պայքարի առաջին գիծին վրայ՝ մնալով ՀՅԴ-ի կողքին։ Ըստ Ժողովրդական ընտրութեան արդիւնքին՝ ստանձնած է Քոմոթինիի ազգային մարմնի ատենապետի պաշտօնը։ Ընտրուած է նաեւ Քոմոթինիի քաղաքապետական խորհրդի անդամ՝ 4 տարիով։ Հանրային շահերու եւ ազգային-քաղաքական առաջադրութիւններու առողջ ըմբռնում ունեցած է, եղած է խղճամիտ բժիշկ, բնաւորութեամբ շէնշող, ընկերային, ուղղամիտ, բոլորին կողմէ սիրուած։ Մահացած է 1957 թուականի Հոկտեմբեր 1-ին, Քոմոթինի քաղաքին մէջ՝ 78 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Գէորգեան Կարօ, Ամէնուն տարեգիրքը, Զ. տարի,1959, Պէյ­րութ, 1960։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Արարատ Աղասեան

Արարատ Աղասեան (11 Օգոստոս 1956(1956-08-11), Սիսիան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), արուեստի պատմաբան, արուեստագիտութեան դոկտոր, փրոֆէսօր։ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի թղթակից անդամ՝ արուեստագիտութեան գծով (2014)։ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արուեստի հիմնարկի տնօրէն (2003), Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ։ 


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Սիսիան: 1978-ին աւարտած է Մոսկուայի Պետ. Համալսարանի Արուեստաբանութեան բաժինը, 1981-ին պաշտպանած է Արուեստագիտութեան թեկնածուականը, իսկ 2007-ին արժանացած է Արուեստագիտութեան Դոկտ. Գիտական Աստիճանի (Ph.D), նոյն համալսարանէն:


== Աշխատութիւններ ==
Հրապարակած է 150-է աւելի գիտական յօդուածներ եւ 14 գիրքեր, որոնց շարքին՝

«Հայ Արուեստի Զարգացման Ուղիները ԺԹ. Եւ Ի. Դարերում»,
«Հայ Կերպարուեստի Ամբողջական Պատմութիւն»,
«Արուեստի Պատմութիւն» հատորները:Ան թարգմանական գրականութեան մէջ եւս ունի շօշափելի աւանդ, որոնց մէջ գուցէ ամենայատկանշական գործը «Հայոց Ցեղասպանութեան Արձագանքները Ռուսական Պոեզիայում» հաւաքածոն է:
Տարբեր լեզուներով հրատարակուած անոր գիրքերն ու յօդուածները լոյս տեսած են տարբեր երկիրներու մէջ, ինչպէս. Ռուսաստան, ԱՄՆ, Գերմանիա, Անգլիա, Վրաստան, Լիբանան, Լեհաստան, եւ այլուր:


== Գործունէութիւն ==
Աղասեանը ունեցած է հարուստ եւ բեղուն ստեղծագործական, մանկավարժական եւ հասարակական կեանք:
2003-էն մինչեւ 2020 վարած է ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի բարձրագոյն հիմնարկի տնօրէնութեան պաշտօնը:
2013-ին նշանակուած է Գիտական Խորհուրդի նախագահ։
2014-ին ՀՀ ԳԱԱ Թղթակից Անդամ, 2016-ին Սփիւռքահայ Արուեստի եւ Միջազգային Կապերու Բաժնի Վարիչ եւ այլ պաշտօններ:
Ան «Ազդակ»ի հրաւէրովեղած է Պէյրութ, ուր հանդէս եկած է քանի մը դասախօսութիւններով:


== Պարգեւներ ==
Աղասեան արժանացած է նաեւ շարք մը պարգեւներու եւ պատուոգրերու, որոնց շարքին՝ 2009-ին Գարեգին Նժդեհի Ոսկէ Մետալ եւ  2012-ին ՀՀ Պետական Մրցանակ «Հայ Արուեստի Պատմութիւն» աշխատութեան համար:
Հրաչ Հայրապետեան

Կաղապար:Տեղեկաքարտ նկարիչ
Հրաչ Հայրապետեան (Սաշ) (1950, Դիլիջան - 2017, Երեւան), հայ նկարիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Հրաչ Հայրապետեան ծնած է 1950 թուականին, Դիլիջան։ 1974 թուականին աւարտած է Երեւանի Փանոս Թերլեմեզյանի անուան գեղարուեստի ուսումնարանը, 1979 թուականին՝ Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ինստիտուտը։ 2001 թուականէն Հայաստանի նկարիչների միութեան անդամ է, 2004 թուականէն՝ Դանիայի Հիլերոտ քաղաքի «Նոր աուեստ» միութեան անդամ։ Ունեցած է անհատական եւ խմբային ցուցահանդէսներ՝ Հայաստանի եւ արտերկրի մէջ։ Հրաչ Հայրապետյանի ստեղծագործութիւնները կը գտնուին Հայաստանի, ԱՄՆ-ի, Ճափոնի, Ռուսաստանի, Դանիոյ, Արժանթինի, Յունաստանի, Իրանի, Լիբանանի մասնաւոր հաւաքածուներուն մէջ։


== Աղբիւրներ ==
Դիլիջանեան Գոյներ
Սարգիս Արզուեան

Սարգիս Արզուեան (Սարգիս Արզուեան, Օգոստոս 1872 - անհայտ), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Սարգիս Արզուեան ծնած է Օգոստոս 1872-ին, Անգարա նահանգի Կեսարիոյ գաւառի Թալաս քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ, այնուհետեւ ուսանած՝ Կոստանդնուպոլիս։ 1897-ին աւարտած է Ֆրանսայի Նանսի քաղաքի բժշկական համալսարանը եւ բժշկական վկայական ստացած։
1897-ին, Կոստանդնուպոլիս վերադարձած է, ուր ենթարկուած է թրքական ոստիկանութեան բռնութիւններուն, ձերբակալուած ու բանտարկուած երկար ժամանակով։ Բանտէն ազատելէ ետք, երբ նոր սկսած էր բժշկութեամբ զբաղիլ, աքսորուած է Կեսարիա։ Ճամբուն վրայ, Սեւ ծովու Սինոպ նաւահանգիստին մէջ, փախած ու պահուըտած է ռուսական շոգենաւուն մէջ, սակայն նաւապետը Արզուեանը յանձնած է թրքական ոստիկանութեան։ Ֆրանսական կառավարութեան միջնորդութեամբ, Կեսարիոյ աքսորավայրէն որոշ ժամանակ մը ետք վերադարձուած է Կոստանդնուպոլիս, ուրկէ փախած է ու հաստատուած՝ Փարիզ։
Օսմանեան սահմանադրութեան վերահաստատումէն օգտուելով, Սեպտեմբեր 1908-ին, վերադարձած է Կոստանդնուպոլիս։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ մրցոյթի մասնակցելով, Դամասկոսի նորաբաց թրքական բժշկական վարժարանի՝ մանրէաբանութեան եւ առողջապահութեան  դասատու նշանակուած է։ 1914-ին, վարժարանին թուրք պաշտօնակիցներուն սադրանքով՝ պաշտօնանկ եղած է եւ Կոստանդնուպոլիս վերադարձած։
1914-ին՝ Ա. համաշխարհային պատերազմի ատեն, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ իբրեւ զինուորական բժիշկ ծառայած՝ զինուորական հիւանդանոցներուն մէջ։ Եղած է Կոստանդնուպոլսոյ Հայ բժիշկներու միութեան անդամ։ 1919-ին, Հայաստանի Հանրապետութեան բանակին՝ վիրաբուժական գործիքներ նուիրած է։ Այլեւայլ թերթերու մէջ հրատարակուած եւ անտիպ առողջապահական բնոյթի յօդուածներու հեղինակ է։ 1922-ի վերջերուն, տեղափոխուած է Նեապոլ, ապա՝ Ֆրանսա եւ հաստատուած Մարսէյ քաղաքին մէջ։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։


== Գրականութիւն ==
Ալպոյաճեան Արշակ «Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ», Բ. հատոր, Գահիրէ, 1937
Պոտուրեան Մկրտիչ «Հայ հանրագիտակ», Պուքրէշ, 1938
Յարման Արսէն «Հայերը օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի», Սթամպուլ, 2001 (թուրք.)
Սառա Քորնինկ

Սառա Քերնինկ (16 Մարտ 1872(1872-03-16), Chegoggin, Նոր Սկովտիա, Քանատա - 5 Մայիս 1969(1969-05-05), Yarmouth, Yarmouth County, Նոր Սկովտիա, Քանատա), մարդասիրական գործունէութիւն ծաւալած գանատացի բուժքոյր, Հայոց Ցեղասպանութեան ականատես, Ցեղասպանութեան շրջանին մեծ ներդրում ունեցած է հայ որբերու փրկութեան գործին:


== Կենսագրական գիծեր ==
Քորնինկ ծնած է Նովա Սքոչիա նահանգի Եարմութ քաղաքին մէջ։ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Ամերիկայի Կարմիր Խաչի բուժքոյր եղած է։
Սառա Քորնինկ 1919-ին Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէի (Near East Relief) կողմէ ուղարկուած էր Միջին Արեւելք՝ օժանդակելու հազարաւոր յոյն, հայ եւ ասորի գաղթականներու: Քորնինկ փրկած է Հայոց Ցեղասպանութենէն ճողոպրած հայ որբեր:
Իբրեւ բուժքոյր, Սառա նախ կայք հաստատած է Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, Երեւանի մօտերը, հարիւր հազարաւոր գաղթականներու կողքին, որոնցմէ շատեր վարակիչ հիւանդութիւններէ կը տառապէին:
Քորնինկ մահացած է իր ծննդավայր Եարմութի մէջ, 1969-ին, 97 տարեկանին:


== «Սառա Քորնինկ» կազմակերպութիւնը ==
2016-ին ստեղծուած է «Սառա Քորնինկ» կազմակերպութիւնը, ինչպէս նաեւ 2011-ին Թորոնթոյի Ցեղասպանութեանց Ուսմանց կեդրոնը անուանակոչուած է Սառա Քորնինկի անուամբ:


== Մրցանակներ ==
2017-ին Սառա Քորնինկ արժանացած է Թորոնթոյի հայ համայնքին կողմէ «Outstanding Canadian Award»-ին:


== Քորնինկի պրոնզէ քանդակը ==
14 Սեպտեմբեր 2019-ին, Սառա Քորնինկի պրոնզէ քանդակը, որուն հեղինակն է քանատահայ նկարիչ եւ քանդակագործ Կարէն Պետրոսեան, զետեղուած է Նովա Սքոչիա նահանգի Եարմութ քաղաքին մէջ (Քորնինկի ծննդավայրը)։
Արմենակ Բամբուքճեան

Արմենակ Բամբուքճեան Խաչատուրի (Նիկոմիդիա, Պրուսայի նահանգ - 18 Փետրուար 1915, Սեբաստիա), հայ բժիշկ։
Ծնած է Պրուսայի նահանգի՝ Նիկոմիդիայի գաւառակի կեդրոն, Նիկոմիդիա քաղաքին մէջ։ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ՝ 1914 թուականին, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Սեբաստիոյ զինուորական հիւանդանոցին մէջ ծառայած՝ որպէս զինուորական բժիշկ։ Մահացած է 1915 թուականի Փետրուար 18-ին՝ Սեբաստիա, ժանտախտէ։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Գրքերի աշխարհ

«Գրքերի աշխարհ», խորհրդային շրջանի հայկական ամսաթերթ։ Հանդիսացած է ՀԽՍՀ մինիստրներու սովետի հրատարակչութիւններու, պոլիգրաֆիայի եւ գիրքի առեւտուրի գործերու պետական կոմիտէի օրգանը։ Առաջին անգամ հրատարակուած է 1968-ին, Երեւանի մէջ։ Խմբագիր՝ Ա․ Սարգսեան։ Զբաղուած է գիրքի Գովազդի, պոլիգրաֆիայի, առեւտուրի, ձեւաւորման եւ նկարազարդման, հրատարակչական-խմբագրական խնդիրներով։
Փորձած է ջատագովել ընթերցանութիւնը, օգնել ընթերցողին կողմնորոշուելու գրական նորոյթներուն մէջ։ «Գրքերի աշխարհ»-ի 3-րդ էջը լոյս կը տեսնէր  ռուսերէն, ուր կը ներկայացուէին հայ հեղինակներու՝ ՀԽՍՀ եւ ԽՍՀՄ միւս հանրապետութիւններուն մէջ հրատարակուող գիրքերը, կ՜արտատպուէին խորհրդային մամուլի արձագանգները անոնց մասին։
1845 թուական

1845 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 45րդ տարին


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1845 ծնունդներ

Փետրուար 27՝ Գրիգոր Արծրունի (մ.1892), հրապարակախօս եւ հրատարակիչ
Նոյեմբեր 15՝ Վասիլ Գօնտա (ռում.՝ Vasile Conta, մ.1882), հայկ. ծագումով ռուման փիլիսոփայ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1845 մահեր
73 (թիւ)

73 (եօթանասուներեք) կենտ երկնիշ բնական թիւ է 72-ի եւ 74-ի միջեւ


== Թուաբանագիտութիւն ==
 A000040  քսանմեկերորդ պարզ թիւն է
 A006567  զրապ թիւ է
երկնիշային գրուածով (1001001) դարձային թիւ է


== Գիտութեան Մէջ ==
73 է Արեսիպոյի ուղերձի երկարութիւնը (լայնութիւնը 23 է)
73-ը Տանտալի ատոմային թիվն է
73 կարգային թիւը կը կրէ Քլիթիա աստղակերպը
73-ը Արեսիբոյի ուղերձի երկարութիւնն է


== Օրացոյց ==
Տարուան73րդ օրը Մարտ 14-ն է (նահանջ տարիներուն՝ Մարտ 13-ը)
1973 թուական
1873 թուական ․․․


== Այլ ոլորտներում ==
73-ը՝
Ռուսիոյ Դաշնութեան մաս Ուլեանովսկի մարզի համակարգն է
Ֆրանսայի Սավոյ մարզի կարգային թիւն է


== Տե'ս նաեւ` ==
73-րդ հարաւային զուգահեռական
73-րդ հիւսիսային զուգահեռական
73 թուական
Ք․Ա․ 73
1973
Միքայէլ Քէշիշեան

Միքայէլ Քէշիշեան (Մելիտինէ, Մելիտինէի գաւառ, Խարբերդի նահանգ - անյայտ), հայ բժիշկ


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Խարբերդի նահանգի Մելիտինէի գաւառի կեդրոն՝ Մելիտինէ քաղաքին մէջ։ Դեղագործ Խոսրով Քէշիշեանի եղբայրն է, յարանուանութեամբ՝ աւետարանական։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ամերիկացի միսիոներներու Խարբերդի Եփրատ գոլէճին մէջ։ Ստացած է բժշկական կրթութիւն եւ որպէս բժիշկ աշխատած։ Մելիտինէի մէջ եղբօրը՝ Խոսրով Քէշիշեանին, նիւթական աջակցութիւն ցուցաբերած է՝ սեփական դեղատուն բանալու։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելուն պէս, Օսմանեան իշխանութիւնները Միքայէլին ուղարկած են ռուսական ռազմաճակատ, որպէս բժիշկ՝ հարիւրապետի աստիճանով։ Այստեղ ան արագօրէն կազմակերպած է 200 մահճակալով զինուորական հիւանդանոց, ուր բժշկական օգնութիւն ցուցաբերած է Օսմանեան բազմազգ բանակի վիրաւոր ու հիւանդ զինուորներուն, առանձնակի ուշադրութիւն դարձուցած է հայ զինուորներուն առողջութեան վերականգնման, զոր աննկատ չէ մնացած թուրքական զինուորական հրամանատարութեան ուշադրութենէն։ Զինք շուտով ձերբակալած ու բանտարկած են։ Սակայն քանի մը ամիս ետք, զգալով ռազմաբժշկական գործի հմուտ մասնագէտին կարիքը, թուրքերը ազատ կ՛արձակեն զինք եւ կրկին կը նշանակեն բանակի բժիշկ։ Միքայէլ կը յաջողի փախիլ Կովկասեան ռազմաճակատի թուրքական զինուորական հիւանդանոցէն եւ միանալ զօրավար Անդրանիկ Օզանեանի զօրամասին։ 1915–ին թուրքերը այդ մասին տեղեկանալով, անմիջապէս ձերբակալած են եղբօրը՝ դեղագործ Խոսրովին եւ 1915 թուականի Յունիս 15-ին, Մելիտինէի բանտին մէջ կացնահարելով դաժանաբար սպանած։


== Գրականութիւն ==
Ալպօյաճեան Ա., Պատմութիւն Արաբկիրի հայոց, Պէյրութ, 1915։
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
Թէոդիկ, Գողգոթայ հայ հոգեւորականութեան, Նիւ Եորք, 1985։
Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։
Խաչատրեան Լ., Բաբլումեան Ա., Ցուցակ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Ծով

Ծով, Համաշխարհային ովկիանոսի մաս, որ քիչ թէ շատ մեկուսացած է ցամաքով (թերակղզիներով, կղզիներով) կամ ստորջրեայ բարձունքներով: Ովկիանոսի բաց մասերէն գլխաւորաբար կը տարբերի ջրաբանական, օդերեւութաբանական եւ կլիմայական կարգով: 
Որոշ ծովեր կը հանդիսանան այլ ծովերու մասեր (օրինակ՝ Եգէական ծովը Միջերկրական ծովու մասն է)։ Քանի մը տիպական ծովեր աւանդաբար կը կրեն «ծոց» սխալ անուանումը (Մեքսիկական, Հուտզոնի, Պարսից), իսկ ծով կը կոչուին քանի մը լիճեր (Կասպից, Արալեան, Մեռեալ), ովկիանոսային բաց տարածութիւններ (Սարգասեան, Ֆիլիփինեան):
Ըստ մեկուսացման աստիճանի եւ ջրաբանական կարգի առանձնայատկութիւններուն ծովերը կը բաժնուին հետեւեալ խումբերուն՝ ներքին ծովեր, միջերկրական ծովեր, կիսամեկուսի ծովեր, ծայրամասային ծովեր, միջկղզային ծովեր։ Ըստ աշխարհագրական դիրքի, միջերկրական ծովերը երբեմն կը բաժնեն միջմայրցամաքային եւ ներմայրցամաքային ծովերը։
Ծովերը երկրաբանական առումով երիտասարդ են: 
Կլիման եւ ջուրի ջերմաստիճանը կախեալ են ծովու աշխարհագրական լայնութենէն, ջրային զանգուածի ծաւալէն ու խորութենէն, յարակից ցամաքներուն կլիմայէն: Անոնցմէ շատերու (Միջերկրական ծով, Կարմիր ծով, Աւստրալա-Ասիական ծով, Պարսից ծոց) ջուրը թէ՛ մակերեսին եւ թէ խորքին մէջ աւելի տաք է, քան ովկիանոսի հարեւան տարածութիւններունը, իսկ միւսներունը (Օխոտի, Պերինկի ծովեր, Ա. Լաւրենտիոսի, Հուտզոնի ծոցեր)՝ աւելի պաղ: 
Աշխարհի մէջ ջրոլորտի մակերեւութային առաւելագոյն ջերմաստիճանները արձանագրուած են ոչ թէ ովկիանոսներուն մէջ (32°C), այլ՝ ծովերուն (Կարմիր ծովուն, Պարսից ծոցին՝ մինչեւ 35°C): 
Ծովուն ջուրի աղիութիւնը, ի տարբերութիւն ովկիանոսին, խիստ կը տատանուի: Սեւ ծովու մակերեսին աղիութիւնը 18‰ է, իսկ հիւսիսային ափերուն մօտ, թափող գետերուն շնորհիւ, կը հասնի 5-6‰-ի: Խոնաւ ու ցուրտ շրջանի մէջ գտնուող Պալթեան ծովի աղիութիւնը 6-8‰ է: Չորային կլիմա ունեցող երկիրներով շրջապատուած ծովերու աղիութիւնը բարձր է, Միջերկրական ծովունը 38-39‰ է, Կարմիր ծովունը՝ մինչեւ 41,5‰:
Ծովու եւ ովկիանոսի միջեւ տեղի կ՛ունենայ ջրափոխանակութիւն (նեղուցներով): Սառիլը սաստիկ է Հիւսիսային Սառուցեալ ովկիանոսի ծայրամասային ծովերուն մէջ, ուր սառոյցները կը պահպանուին նաեւ ամրան: Բարեխառն գօտիին մէջ հիւսիսային մասի ծովերուն սառցապատումը աւելի վաղ կը սկսի (Հոկտեմբեր-Նոյեմբեր)՝ ջուրի նուազ աղիութեան եւ ցամաքի շուտ սառելու հետեւանքով: Ամրան, ցամաքի տաքնալուն եւ գետային տաք ջուրերու ներհոսքի շնորհիւ, սառցապատումը շուտ կը վերնայ: Ծովու ջուրին գոյնը բարձր ջերմաստիճանի եւ զգալի աղիութեան պայմաններուն կապոյտ է, մերձբեւեռային սառ եւ նուազ աղիութեան պարագային՝ կանաչաւուն:
Ծովային հոսանքներ առկայ են գրեթէ բոլոր ծովերուն մէջ: Անոնց առաջացման պատճառը քամիները եւ գետերն են: Գերակշռող ուղղութիւնը ցիկլոնային է: Ծովու օրկանական աշխարհը, ի տարբերութիւն բաց ովկիանոսի, ներկայացուած է զգալի թիւով տարբեր տեսակներով եւ յաճախ աւելի բազմազան է, որուն պատճառները, բացի մէկուսացուածութենէն, կը հանդիսանան ծովուն մէջ կեանքի բազմազան պայմաններն ու ջրաւազաններու երկրաբանական առանձնայատկութիւնները:
158 (թիւ)

158 (հարիւր յիսունութ)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 157-ի եւ 159-ի միջեւ


== Յատկութիւններ ==
յաջորդականութիւններ՝
 A001358  յիսուներկուերորդ կիսապարզ թիւն է
158 նիշէն է կազմուած 100!-ը
կիրառութիւններ՝
158 Քորոնիս աստեղնեակի կարգային թիւն է
Microsoft Windows-ի  Alt + 158 -ի գործադրումով կը ստացուի կիւրեղեան Ю (իւ) տառը
Տարուայ 158րդ օրն է Յունիս 7-ը (նահանջ տարիներուն՝ Յունիս 6-ը)
Ղազախ-վրացական Յարաբերութիւններ

Ղազախ-վրացական յարաբերութիւններ, դիւանագիտական յարաբերութիւններ Վրաստանի եւ Ղազախիստանի միջեւ։


== Պատմութիւն ==
23 Յուլիս 1992 թուականին դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատուեցան երկրներու միջեւ։ Յարաբերութիւններու հիմքային փաստաթուղթը կը համարուի «Ղազախիստանի եւ Վրաստանի միջեւ յարաբերութիւններու հիմքերուն մասին համաձայնագիրը», որ ստորագրուած է 1 Յուլիս 1993 թուականին։


== Տնտեսական համագործակցութիւն ==
Համաձայն Ղազախիստանի Վիճակագրութեան գործակալութեան՝ երկրներու միջեւ ապրանքաշրջանառութիւնը, 2012 թուականի տուեալներով, կազմած է աւելի քան 150 միլիոն տոլար։ Այդ համագործակցութիւնը հիմնականին կը կայանայ արդիւնաբերութեան եւ զբօոսաշրջութեան ոլորտներուն մէջ։


== Խնդիրներ ==
12 Մայիս 2014 թուականին Ղազախիստանի Հանրապետութեան Արտաքին գործերու նախարարութիւնը հանդիպում մը ունեցաւ Վրաստանի դեսպան Զուրաբ Պատարաձէի հետ՝ վերջին շրջանին Վրաստանի տարածք Ղազախիստանի քաղաքացիներու մուտք գործելու մերժման վերաբերեալ եւ պաշտօնական նոտա յղուեցաւ Ղազախիստանի մէջ Վրաստանի դեսպանին։


== Դեսպանատուներ ==
1992 թուականին Վրաստանը դեսպանատուն բացաւ Ալմաթիի մէջ, որ 2003 թուականին տեղափոխուեցան Ասթանա։
Սեպտեմբեր 1996 թուականին Ազրպէյճանի Ղազախիստանի դեսպանատունը սկսաւ համատեղութեամբ գործել նաեւ Վրաստանի մէջ։
2003 թուականին Թիֆլիսի մէջ բացուեցաւ Ղազախիստանի Դիւանագիտական առաքելութիւնը, որ Յունուար 2008-ին վերափոխուեցաւ դեսպանատուն։
Մարալ Երգ եւ Պարախումբ

Մարալ Երգ Եւ Պարախումբ 1980 Պոլիս
Պենոն Գուզուպաշիի եւ իր ընկերներուն «Անատոլիական եւ Հայ ժողովուրդական պարերու» բազմաձայն ու նուագախումբով անսամպլը բոլորովին սիրողական տարրերով կը հիմնուի:
Այս խումբը մեծ թիւով համերգներ ներկայացնելով հայ ժողովուրդին մէջ մեծ համբաւ կը գտնէ :
Այսօր 6-13 տարիքային խումբը կը հաշուէ 135 անդամ, 17-30 տարիքային խումբը՝ 38, ընդխանուր առմամբ 173 պարուհիներով պարի դպրոցներու կարգապահութեամբ իր աշխատանքները կը շարունակէ: 12 հոգինոց նուագախումբով 33 հոգինոց ետնաբեմի անձնակազմով կը շարունակէ գրեթէ ամէն տարի համերգներ տալ:


== Աղբիւրներ ==
[1]
Պրէյլի Այբուբենը

Պրէյլի Այբուբենը, (ֆրանսերէն՝ Braille) տեսողութեան հարցեր ունեցող մարդոց համար նախատեսուած ուռուցիկ-կէտային համակարգ մըն է, որ 1824-ին ստեղծած է ֆրանսացի Լուի Պրէյլը (ֆրանսերէն՝ Louis Braille)` 15 տարեկանին։ Լուի Պրէյլ կօշկակարի զաւակ էր եւ տեսողութիւնը կորսնցուցած էր երեք տարեկանին։


== Գրութեան Եղանակը ==
Պրէյլի գիրերը պատկերելու համար կը կիրարկուին վեց կէտանի բջիջներ։
Կէտերուն ուռուցիկութիւն կը տրուի թուղթին հակառակ կողմէն։ 0,5 մմ բարձրութիւնը շօշափելով, կարելի է կէտերը զգալ։ Կէտերուն հեռաւորութիւնը շուրջ 2,5 մմ է, բջիջներունը` հորիզոնական ուղղութեամբ՝ 3,75, ուղղաձիգ ուղղութեամբ՝ 5 մմ։


== Լատինական Տառեր ==
Առաջին a-j տասը տառերը կը պատկերեն վերին չորս կէտերու միջոցով (նշուած են սեւ գոյնով)։
Երկրորդ շարքի k-t տառերուն երկրորդ տասնեակն է, որոնք կը ստացուին համապատասխան բջիջին ներսը՝ մէկական կէտ (նշուած են կարմիր գոյնով) աւելցնելով։
Երրորդ շարքի առաջին u-y հինգ տառերը կը ստացուին առաջին շարքի համապատասխան բջիջներուն մէջ՝ վարէն երկուքական կէտ (նշուած են կանաչ գոյնով) աւելցնելով։
w-ն կը ստացուի բջիջի երրորդ տողին աջէն մէկ կէտ (նշուած է բոսոր գոյնով) աւելցնելով։Աւանդական վեցկէտանի Պրէյլը ունի 26=64 տարբեր նշաններ։ Անոնք օգտագործելով կը ստացուին ինչպէս տարբեր այբուբեններու տառերը, այնպէս ալ թուանշանները, կէտադրական նշանները. անգլերէնին մէջ նաեւ՝ առանձին բառեր եւ տառերու համադրութիւններ։


== Հայկական Այբուբենին Տառերը ==


== Պրէյլի Այբուբենին Գրամեքենան ==

Պրէյլի Այբուբենին գրամեքենան վեց ստեղներով գրամեքենայ մըն է, որ առիթ կ'ընծայէ օգտագործողին գրելու պրէյլեան տառատեսակով, սովորական տպագիր էջի մը վրայ:
Առաջին պրէյլեան գրամեքենան, որ մեծ ընդունելութիւն գտած է, յօրինած է Ֆրենք Հէյվըն Հոլը (Իլինոյսի կոյրերու դպրոցի տեսուչ) եւ զայն հանրութեան ներկայացուցած՝ 1892-ին:


== Յիշատակութիւն ==
Ամէն տարի, 4 Յունուարին միջազգային մակարդակով կը նշուի Պրէյլի Այբուբենին համաշխարհային օրը՝ ի յիշատակ Լուի Պրէյլի ծննդեան եւ անոր կատարած ջանքերուն: Թէեւ միջոցառումը պետական ​​տօն չի համարուիր, սակայն 2019-էն սկսեալ ՄԱԿ-ի կողմէ ճանչցուած է իբրեւ տօնակատարութեան պաշտօնական օր։
Հայք (պարբերական, Նիւ Եորք)

Հայք, կիսամեայ առողջապահական թերթ, հրատարակուած է 1891-էն սկսեալ (Նիւ Եորք): Լոյս տեսած է մինչեւ 1898-ին: Խմբագիրը եղած է Մ. Գաբրիէլեան:
Ունեցած է առողջապահական, բարոյախօսական, բանասիրական, գրական-քննադատական եւ թղթակցութիւններու բաժիններ:
Տպագրած է հայ եւ օտար անուանի մարդոց կենսագրութիւնները, կատարած է թարգմանութիւններ` եւրոպական եւ ամերիկեան գրողներու գործերէն: Գրած է Թուրքիա ապրող հայերու վիճակին մասին եւ բողոքած է հալածանքներու դէմ:
Արտատպած է եւրոպական եւ ամերիկեան մամուլի արձագանգները հայկական կոտորածներու առթիւ: Ունեցած է անգլերէն բաժին: