Կարմիր գլխարկիկը

«Կարմիր գլխարկիկը» (ֆրանսերէն՝ Le Petit Chaperon rouge, գերմաներէն՝ Rotkäppchen), ֆրանսական եւ նոյնպէս Եւրոպական հեքիաթ է փոքրիկ աղջկայ եւ Մեծ չար Գայլի մը մասին։ Պատմութիւնը ժամանակի ընթացքին էական փոփոխութիւններ կրած է եւ բազմաթիւ ժամանակակից տարբերակներ երեւան եկած են։ Առաջին անգամ այդ հրատարակած է Շարլ Փերրոն։


== Նիւթի ծագում ==
Գայլին կողմէ խաբուած աղջկայ մասին նիւթը տարածուած է Ֆրանսայի եւ Իտալիոյ մէջ միջին դարերուն: Ալպերի շրջակայքը եւ Տիրոլուն հեքիաթը ամենաքիչը 14-րդ դարէն մեծ տարածում ունէր: Զամբիւղի պարունակութիւնը կը փոխուէր. Հիւսիսային Իտալիոյ մէջ թոռնիկը մեծ մօր թարմ ձուկ կը տանէր, Շուէտի մէջ գլուխ մը պանիր, իսկ Ֆրանսայի հարաւը` կարկանդակ եւ կարագ: Ժողովրդական պատմութիւններուն մէջ նիւթը կը նկարագրուի հետեւեալ ձեւով:

Մայրը աղջկան կ'ուղարկէր մեծ մօր քով կաթով եւ հացով: Ան կը տեսնէ գայլը, կը պատմէ անոր, թէ ուր կ'երթայ: Գայլը առաջ կ'անցնի աղջիկէն, կը սպանէ մեծ մօր, անոր մարմինէն ուտելիք կը պատրաստէ, իսկ արիւնէն` ըմպելիք, կը հագնի անոր հագուստները եւ կը պառկի անոր անկողինին վրայ: Երբ աղջիկը կու գայ, գայլը անոր կ'առաջարկէ ուտել: Մեծ մօր կատուն կը փորձէ զգուշացնել աղջկան, որ ան կ'ուտէ իր մեծ մօր մնացորդները, բայց գայլը կատուին վրայ կը նետէ փայտր կօշիկները եւ կը սպանէ անոր: Յետոյ գայլը կ'առաջարկէ աղջկան հանել հագուստները ու պառկիլ իր կողքին, իսկ հագուստները նետել կրակին մէջ: Ան այդպէս ալ կ'ընէ, եւ, պառկելով գայլին քով, կը հարցնէ, թէ ինչու ան այդքան շատ մազ ունի, ինչու ուսերը լայն են, եղունգները երկար եւ ատամները մեծ: Վերջին հարցին գայլը կը պատասխանէ. «Աս անոր համար է, որ քեզի աւելի շուտ ուտեմ, իմ բալիկ» եւ կ'ուտէ աղջկան:
Այսպէս կ'աւարտին գրուած նիւթերու մեծ մասը, չնայած որոշ պատմութիւններու, ուր աղջիկը կրնայ փախչիլ գայլէն իր խորամանկութեան շնորհիւ:


== Գրական մշակում ==


=== Շարլ Փերօ ===
Շարլ Փերօն թարգմանած է նիւթը: Ան հեռացուցած է հանիպալիզմի հատուածը, կատուի կերպարը եւ անոր սպանութիւնը գայլի կողմէն, հեքիաթի մէջ ներառած է կարմիր գլխարկիկը, որ կը կրէր աղջիկը: Ամենակարեւորը, ան աւելացուց բարոյախրատական հատուած, ըստ որու աղջիկը կը պատժուի, քանի որ  կը խախտէ կարգը: Հեքիաթը հրատարակուեցաւ 1697 թուականին Փարիզի մէջ «Գուսինի մեծ մայրիկի հեքիաթը կամ հին ժամանակներու ուսուցողական պատմութիւններն ու հեքիաթները» գիրքին մէջ, որ աւելի յայտնի է «Գուսինի մէծ մայրիկի հեքիաթները» անունով:


=== Կրիմմ եղբայրներ ===
Հեքիաթի այն տարբերակը, որ դասական դարձաւ ժամանակակից մանկական գրականութեան համար, գրուեցաւ Փերրոյի մահէն 100 տարի ետք,: 
Հեքիաթին աւելցած է դրական աւարտ. այս տարբերակին մէջ փայտահատները աղմուկ կը լսեն եւ կը սպաննեն գայլը, կը բանան անոր փորը եւ կը փրկեն մեծ մօր եւ Կարմիր գլխարկիկին: Ըստ մէկ այլ տարբերակի, այս դրուագը վերցուած է մէկ այլ յայտնի գերմանական հեքիաթէն` «Գայլը եւ ուլիկները»: Ըստ մէկ այլ տարբերակի, աւարտը վերցուած է «Կարմիր գլխարկիկի կեանքը եւ մահը» կտորէն, որ գրուած է 1800 թուականին գերմանացի վիպապաշտ գրող Լիւտուիկ Թիքի կողմէն: 
Ըստ Փերրո-ի, Կարմիր գլխարկիկը կը խախտէ մայրիկի կամքը, եւ հեքիաթի բարոյախօսութիւնը հետեւեալն է. «Պետք է լսել մայրիկի պահանջները եւ անտառին մէջ այս ու այն կողմ չվազվզել:


== Պաստառի վրայ ցուցադրութիւն եւ բեմադրութիւններ ==


=== Պատկերաւոր արուեստ ===
Հենրի Պիչ Ռովինսոնի լուսանկարը, «Կարմիր գլխարկիկը իր մեծ մօր տան դրան քով» (1958)
«Կարմիր գլխարկիկը», Լուիս Քերրոլլի լուսանկարը


=== Երաժշտական ստեղծագործութիւններ ===
Ռախմանինոֆի «Կարմիր գլխարկիկը եւ մոխրագոյն գայլը» պատկերը:
Կարմիր գլխարկիկը (1911), երգահանը՝ Ցեզար Կիւի մանկական օփերային:
Կարմիր գլխարկիկը (2001), ժամանակակից ֆրանսացի երգահան՝ Ժորժ Ապերկիսի մանկական օփերային:


=== Դասական աստառի վրայ ցուցադրութիւն ===
Կարմիր գլխարկիկը (1937), Պրումպըրկ քոյրերու սեւ ու սպիտակ մանկական տեսաժապաւէնը, ԽՍՀՄ:
Կարմիր գլխարկիկը (1989), Ատամ Պրուքսի երաժշտականը, ԱՄՆ-Իսրայէլի համատեղ արտադրութիւնը: