armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Խազ

Խազեր, հայկական միջնադարեան երաժշտութեան գրութեան նշաններ, զորս տարբեր համակարգերու մէջ, տարբեր մանրամասնութեամբ հաստատագրուած են հոգեւոր, մասամբ՝ աշխարհիկ երգեր։ Բնոյթով կը հարին նեւմերու գրութեան նշաններուն, սակայն ձեւերով, անուանումներով եւ նշանակութեամբ ինքնուրոյն են։


== Կիրառում ==
Գրուած են տողէն վեր՝ եթէ մէկ վանկին մէկ-երկու խազ կ'իյնայ եւ տողին վրայ եթէ մէկ վանկի խազերը շատ են։ Լայն առումով խազերու մէջ ընդգրկուած են նաեւ հայերէնի առոգանութեան եւ տրոհութեան նշանները, այբուբենի այն բաղաձայներն ու կիսաձայնը, որոնք երաժշտական համակարգէն ներս կիրառուած են որպէս լրացուցիչ նշումներ եւ մոնոտիք երաժշտական ձայնեղանակներու տառային նշումներ, որ կոչուած են «Բանալի խազեր»։ Խազերու քանակը, ձեւերը, անուանումները եւ անոնց վերագրուած նշնակութիւնները ժամանակի ընթացքին փոխուած են։ Խազերէն մի քանին յետագային օգտագործուած են նոր հայկական նոթագրութեան համակարգին մէջ։
Խազագրութենէն մնացած են հայերէնին կէտադրական նշանները՝ ապաթարց, բացականչութեան նշան, բութ, հարցի նշան, միջակէտ, շեշտ, ստորակէտ, վերջակէտ:


== Անուան Ծագումնաբանութիւն ==
Ըստ Հրաչեայ Աճառեանին խազ բառը փոխ առնուած է Կովկասեան լեզուներէն, եւ կը նշանակէ« գիծ, գիր, ձայնագրական նշան, սիւնի կամ ձեռքի ակոսաձեւ գիծեր, նետի վարի ծայրի ճեղք»։ Նոյն բառէն եկած է «խազել» բայը, որ կը նշանակէ «գծել» կամ «մարմինը ճղել, ճեղքել»։


== Խազագրութեան Օրինակներ ==

		
		


== Որոշ Խազեր ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Տե՛ս նաեւ ==
Խազագրութիւն
Նեւմեր(անգլերէն)


== Ծանուցումներ ==


== Արտաքին յղումներ ==
Անուններ.քոմ վաւերագրական ֆիլմ․ Արթուր Շահնազարեան
Հայերը վաւերագրական ֆիլմ․ Արթուր Շահնազարեան
Յիշեցէք (ժապաւէն)

Յիշեցէք կամ Յիշէ (անգլերէն՝ Remember (2015 film)), 2015-ի ժապաւէն. քանատահայ բեմադրիչ Ատոմ Էկոյեան կողմէն պատրաստած է՝ հրեաներու ողջակիզման նուիրուած:


== Սիւժէ ==
Ժապաւէնին գլխաւոր դերակատարն է Քրիստոֆըր Փլամըր (90 տարեկան ամերիկացի հրեայ մը), որ ողջակիզումէ փրկուած է, ալզհայմըր հիւանդութեան բռնուած անձ մըն է։ Այս անձը ստուգած է իր ընտանիքի անդամները սպաննող նացիներուն անունները եւ ստանձնած է զանոնք սպաննելու պարտականութիւնը։ Սակայն ալզհայմըր հիւանդութեան պատճառած յիշողութեան կորուստին հետեւանքով, ամէն անգամ ան կը մոռնայ, թէ ինչո՞ւ սպաննել կ՛ուզէ այդ մարդիկը։
Սոյն ժապաւէնը, ողջակիզման նուիրուած բոլոր միւս ժապաւէններէն, տարբեր շունչ ունի ու մասնաւորաբար կը ցոլացնէ Էկոյեանի տաղանդը: Ժապաւէնը լեցուն է հանդիսատեսը գրաւող անակնկալներով, իր մայր թեման ունենալով՝ վրիժառութեան պատմութիւնը:
Ինչպէս Ատոմ Էկոյեանի միւս ժապաւէնները, այս նոր ժապաւէնը եւս բարդ կառոյցով ժապաւէն մըն է, ուր կը բեմադրուի արտակարգ խաղարկութիւն մը:
1712 թուական

1712 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 12րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1712 ծնունդներ

14 Յունիս՝ Սայեաթ-Նովա (բուն անունով՝ Յարութիւն Սայադեան, մ.1795) հայ բանաստեղծ եւ գուսան
Անստոյգ օրով՝
Յովսէփ Էմին (մ.1809), ազգային-ազատագրական պայքարի գործիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1712 մահեր
Արտեմ Սարգսեան (լեզուաբան)

Արտեմ Եղիշէի Սարգսեան (28 Օգոստոս1942, Կիրովաբադ, Ատրպէյճանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆեսոր, հաղորդավար:


== Կենսագրութիւն ==
Արտեմ Սարգսեանը ծնած է 28 Օգոստոս 1942-ին Կիրովաբադ (Գանձակ) քաղաքը։ 1965-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1987-էն բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր է, 1990-էն՝ փրոֆեսոր։ 1986-ին արժանացած է ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի։ Անոր լեզուաբանական աշխատութիւնները նուիրուած են գրաբարի կառուցուածքային նկարագրութեան՝ ժամանակակից ճշգրիտ մեթոդներու կիրառմամբ, արեւմտահայերէնի կառուցուածքային նկարագրութեան՝ հնչիւնաբանութիւն, բառապաշար, քերականութիւն, արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի զուգադրական քննութեան, լեզուաբանական աշխարհագրութեան եւ հանրալեզուաբանութեան հիմնախնդիրներուն։ Դասաւանդած է Հայաստանի շարք մը բուհերէն ներս եւ Սփիւռքի կրթօջախներուն մէջ։ 1972-1982-ներուն դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան վարժարանին մէջ, իսկ 1992-1996-ներուն՝ Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց վարժարանին եւ ընծայարանին մէջ՝ միեւնոյն ժամանակ ըլլաքով կրթական հաստատութեան տեսուչը։ 1978-էն Առաջին ալիքի, ապա՝ «Արմենիա» հեռուստաընկերութեամբ հիմնած եւ վարած է «Մեր լեզուն, մեր խօսքը» հաղորդաշարը։ 1998-էն ՀՀ ԳԱԱ Հրաչեայ Աճառեանի անուան լեզուի ինստիտուտի թեմատիկ խումբի ղեկավարն է։ Եղած է «Արմենիա» հեռուստաընկերութեան գլխաւոր խմբագիրը։


== Պարգեւներ ==
ՀՀ «Մովսէս Խորենացի» մետալ, 2002
«Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւնների համար» 1-ին աստիճանի մետալ, 2011
ՀՀ կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան ոսկէ մետալ
Խաչակիրներու Է․ Արշաւանք

Խաչակիրներու եօթներորդ արշաւանք (ֆրանսերէն՝ Septième croisade, արաբերէն՝ الحملة الصليبية السابعة‎), խաչակիրներու արշաւանք, որ նախաձեռնած է Ֆրանսայի թագաւոր Լուի IX Սուրբը 1248–ին:
Հասնելով Նեղոսի դելտա (եռանկիւն ցամաք), այստեղ հաստատուած մամլուքները կրնան ջախջախել խաչակրաց բանակներուն, որոնք Սուրիոյ մէջ հաստատուած էին:
Ճակատամարտերէն մէկուն ընթացքին թագաւորը կը գերեւարէ եւ ազատ կ՛արձակէ հսկայական տոյժեր վճարելէ ետք։
1243–ին հակամարտութիւն սկսաւ Տաճարականներու միաբանութեան եւ մուսուլմաններու միջեւ։
Գազայի մէջ տեղի ունեցած ճակատամարտի հետեւանքով, 48 ժամուայ ընթացքին խաչակիրներու բանակի մեծ մասը կործանած էր։ Մեծ թիւով պատմաբաններ կը նշեն թէ այս իրադարձուիունը Սուրբ Երկրին մէջ խաչակիրներու դարաշրջանի ագարտի սկիզբն է։
Ֆրանսայի թագաւոր Լուի Սուրբը խաչակրաց արշաւանք կազմակերպեց, որ 1248-1254 թուականներուն ընթացքին տեւեց եւ անյաջողութեամբ աւարտեցաւ։ Ան կեանքի մնացած մասը Ակրայի արքայական պալատին մէջ անցուց։


== Լրացուցիչ ընթերցանութիւն ==
Al-Maqrizi, Al Selouk Leme'refatt Dewall al-Melouk, Dar al-kotob, 1997. In English: Bohn, Henry G., The Road to Knowledge of the Return of Kings, Chronicles of the Crusades, AMS Press, 1969
Ibn Taghri, al-Nujum al-Zahirah Fi Milook Misr wa al-Qahirah, al-Hay'ah al-Misreyah 1968
Jean de Joinville, Histoire de Saint Louis, 1309
Keen, Maurice (editor). Medieval Warfare. Oxford University Press, 1999. ISBN 0-19-820639-9
Ակաթա Քրիսթիի Յուշահամալիր

Ակաթա Քրիսթիի Յուշահամալիր (անգլ.՝ Agatha Christie Memorial), գրող, թատերագիր Ակաթա Քրիսթիին նուիրուած յուշահամալիր Լոնտոնի մէջ, Մեծ Բրիտանիա՝ Կրենպուրն եւ Կրէյթ Նիւփորթ փողոցներու խաչմերուկին վրայ, Քովենթ Կարտէնի կից: Տեղակայուած է Լոնտոնի թատերական թաղամասի սրտին մէջ: Այս վայրը ընտրուած է թատրոնի մէջ Ակաթա Քրիսթիի արած ներդրումներուն համար. անոր «Թակարդ» քրէական-հետախուզական թատերախաղը աշխարհի ամենաշատ ներկայացուած թատերախաղն է։ Քրիսթի առաջին կին թատերագիրն էր, որուն երեք թատերախաղերը միաժամանակ ցուցադրուած են Լոնտոնի Ուեսթ Էնտի մէջ:
Յուշարձանը ունի գիրքի տեսք, որուն կեդրոնը պատկերուած է Ակաթա Քրիսթիի դիմաքանդակը: 2,4 մեթր բարձրութեամբ յուշարձանը պատրաստուած է պրոնզէ: Այն կը լուսաւորուի վարի եւ ներսի հատուածներէն: Յուշարձանի դիմացի մասը փորագրուած է: Յուշարձանի հեղինակը քանդակագործ Պէն Թուիսթոն-Տէյվիսն է:
1994-էն ի վեր յուշարձանի ստեղծման գաղափարը մշակած եւ իրականացուցած է Ակաթա Քրիսթիի թոռը՝ Մէթյու Պրիչարտը, «Թակարդ» թատերախաղի բեմադրիչ Սթիւէն Ուելի-Քոենի հետ: Ուէսթմինսթըրի քաղաքային խորհուրդը պաշտօնական համաձայնութիւն տուած է եւ առաջարկութիւններ ըրած՝ յուշահամալիրի շինարարութեան վերաբերեալ: Ըստ քանդակագործ Թուիսթօն-Տէյվիսի՝ այս Քրիսթիի նուիրուած առաջին յուշարձանն է Լոնտոնի մէջ, թէեւ Քրիսթիի կիսանդրին արդէն տեղադրուած էր Անգլիայի Տեւոն մարզի Տորքի քաղաքին մէջ: Յուշարձանին բացումը տեղի ունեցած է 25 Նոյեմբեր 2012-ին՝ «Թակարդ» թատրերգութեան 60-ամեակին առթիւ:
Յուշահամալիրին վրայ անգլերէնով զետեղուած են Քրիսթիի ամենայայտնի գիրքերու եւ թատրերգութիւններու վերնագիրները, ինչպէս նաեւ այն լեզուներով, որոնցմով թարգմանուած են անոր ստեղծագործութիւնները: Վերնագիրները մրցոյթի միջոցով ընտրած են Քրիսթիի երկրպագուները: Գրառումներու մանրամասները կարելի է տեսնել պաշտօնական կայքին մէջ:


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
West End to get Agatha Christie memorial (8 August 2012), BBC
Agatha Christie memorial to be erected by Alison Flood (10 August 2012), The Guardian
Վահրամ Թաթիկեան

Վահրամ Թաթիկեան (14 Նոյեմբեր 1949(1949-11-14), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն - 16 Դեկտեմբեր 2019(2019-12-16)),  բանաստեղծ, արձակագիր, երգիչ-երգահան։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Թաթիկեան ծնած է 1949-ին՝ Երեւան, մտաւորականներու ընտանիքի մէջ: Ան արձակագիր Շահէն Թաթիկեանի եւ արձակագիր, լրագրող Շաքէ Վարսեանի որդին է:
Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան հիմնարկի հնագիտութեան բաժինը` մասնագիտանալով հայ արուեստի պատմութեան մէջ:
1974 թուականէն աշխատած է Հայաստանի հանրապետութեան գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի (ՀՀ ԳԱԱ) արուեստի հիմնարկին մէջ:
Գորգագիտութեան նուիրուած բազմաթիւ գիտական յօդուածներու եւ հրապարակումներու հեղինակ է, ինչպէս նաեւ աւելի քան քսան գորգերու էսքիզներու, որոնք գործուած ու պահուած են տարբեր հաւաքածոներու մէջ:
Հեղինակած է հարիւրաւոր երգեր ու տարբեր լուսանկարներ:
1977 թուականին դարձած է Հայաստանի գրողներու միութեան (ՀԳՄ) անդամ:
Թաթիկեան 1988 թուականին մասնակցած է արցախեան շարժման:


== Երկեր ==
1981 թուականին հրատարակուած են անոր․

«Հայկական գորգարուեստ»,
«Քառասուն երգ կամ երկու համերգ ձեզ համար» գիրքերը:
Մուշեղ Բագրատունի

Մուշեղ Բագրատունի (2 Նոյեմբեր 1870(1870-11-02), Կարբի, Էջմիածին, Երեւանի նահանգ, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 15 Նոյեմբեր 1945(1945-11-15), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), երգիծաբան, լրագրող, հրապարակախօս եւ հասարակական գործիչ։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Արագածոտնի մարզի Կարբի գիւղը։ Բագրատունի իր նախնական կրթութիւնը սկսած է ստանալ ծննդավայրի ծխական դպրոցին մէջ, սակայն շատ ժամանակ չանցած ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Շամախ, ուր իբրեւ աշակերտ ընդունուած է տեղի քառամեայ դպրոցը:
Բագրատունի Շամախի դպրոցը եւս չէ կրցած շարունակել, հօր մահուան պատճառաւ՝ անխնամ ձգելով վեց երեխայ, որոնց աւագն էր Մուշեղ:
Երգիծաբանը դուրս գալով դպրոցէն ստանձնած է անոնց խնամքը՝ սկսելով զբաղուիլ ժամագործութեամբ:
Որոշ ժամանակ ետք Բագրատունի իր ընտանիքի անդամներուն հետ տեղափոխուած է Երեւան, ուր սկսած է զբաղիլ յեղափոխական գործունէութեամբ, մաս կազմելով Հնչակեան կուսակցութեան, որուն պատճառով 1904 թուականին ձերբակալուելով բանտարկուած է մինչեւ 1905 թուականը՝ արգիլուած գրականութիւն տարածելու պատրուակով:
Բագրատունի դուրս գալով Հնչակեան կուսակցութեան շարքերէն, 1905-ին մաս կազմած է Պոլշեւիկեան կուսակցութեան եւ տարի մը ետք՝ 1906 թուականին ընտրուած է Երեւանի կոմիտէի անդամ, միաժամանակ աշխատակցած է Պաքուի եւ Թիֆլիսի մէջ հրատարակուող «Կայծ», «Նոր Խօսք» եւ «Օրեր» թերթերուն:


== Աշխատութիւններ ==
Բազրատունի իր գրութիւնները հրատարակած է «Նար», «Նարեմեան», «Մէ-Բունի», «Մար-Տօ», «Կար-Դան», «Ջաննիկ», «Փալադուզ Մկօ», «Անցւորական» եւ «Լուկուլլոս» գրչանուններով:
Բագրատունի 1911 թուականի Նոյեմբերին Երեւանի մէջ հրատարակած է «Կռան» հասարակական, տնտեսական, գրական եւ գեղարուեստական շաբաթաթերթը, որ իր տեսակին մէջ Երեւանի առաջին երգիծական թերթը եղած է (հրատարակուած է մինչեւ 1912 թուական):
Տարի մը ետք սկսած է հրատարակել «Նոր Մամուլ»ը, որ շարունակութիւնն էր առաջին «Կռան» թերթին: Զանազան յօդուածներով աշխատակցած է նաեւ «Պայքար», «Խօսք» եւ «Պահակ», «Մոծակ», «Աշխատանք», «Մաճկալ» եւ «Խորհրդային Հայաստան» պարբերականներուն:
Հրապարակախօսը 1920 թուականին դարձեալ ձերբակալուելով աքսորուած է Բաշ-Գառնի, ուրկէ անցած է Պարսկաստան եւ խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք վերադարձած է Հայաստան:
Բագրատունիի երգիծական պատմուածքներու ժողովածուն՝ «Կրօնի թոյնը» հրատարակուած է 1930 թուականին. հրատարակած է նաեւ «Շնագայլերը» անունով վէպ մը: Համօ Բեկնազարեանը, 1926 թուականին նկարահանած է Բագրատունիի «Շորն ու շորշորը» գրութեան ժապաւէնը:


== Մահ ==
Մուշեղ Բագրատունիի մահուան թուականը անյայտ է. 15 նոյեմբեր 1937-ին ձերբակալուած է եւ մինչեւ անյայտ թուականի մը գնդակահարուած. զաւակները մահուան ծանուցագիրը ստացած են 1945-ին։
Հելենա Մոզեյեւսքա

Հելենա Մոզեյեւսքա (լեհ.՝ Helena Modrzejewska), (Հոկտեմբերի 12, 1840 — ապրիլի 8, 1909), լեհ դերասանուհի։
1865 - 1869 թուականին հանդես եկած է Կրակովի, 1869 - 1876 թուականներուն՝ Վարշավայի «Վելքի» եւ «Ռոզմաիտոստի» թատրոններուն մէջ։ Հիւրախաղերով եղած է Մեծ Պրիթանիայի մէջ եւ ԱՄՆ։ Մոզեյեւսքայի՝ բնականին մօտ խաղը լի էր ռոմանտիկական խանդավառութեամբ։ Խաղցած է ողբերգական դերեր, լաւագոյններէն են՝ Մարի Ստյուարա (Սլովացկիի «Մարի Ստյուարտ»), Ամալյա (Շիլլերի «Ավազակներ»), Ֆեդրա (Ռասինի «Ֆեդրա»), Աննա, լէյտի Մակպեթ (Շեքսպիրի «Ռիչարտ III», «Մակպեթ»)։ Մոզեյեւսքա եղած է նաեւ Ս․ Վիսպյանսկու տրամաներու լաւագոյն դերակատարուհիներէն։
Լյովեն

Լյովեն (հոլ.՝ Leuven [ˈløːvə(n)], բնակիչները կ՛ըսեն նաեւ Leive, գերմաներէն՝ Löwen), Ֆլանդրիա տարածաշրջանի Ֆլամանդական Բրաբանտ նահանգի մայրաքաղաքն է։ Այն կը գտնուի Բրյուսելեն մոտ 30 կմ արեւելք։
Այստեղ կը գտնուի աշխարհի ամենամեծ գարեջուրի ընկերութիւնը եւ աշխարհի հինգ խոշորագոյն սպառողական ապրանքներու ընկերութիւններեն մեկը։ Լյուվենի մէջ կը գտնուի ամենամեծ, ամենահին եւ գործող կաթոլիկ համալսարանը։


== Բնակչութիւն ==
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձաններու Ցանկ

Աշխարհի տարբեր անկիւններու մէջ ստեղծուած են Հայոց ցեղասպանութեանն ու անոր զոհերու յիշատակին նուիրուած բազմաթիւ յուշարձաններ, թանգարաններ ու տարբեր կազմակերպութիւններ։


== Ցանկ ==
Ցանկին մէջ ներկայացուած են Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին կանգնեցուած ամէնէն յայտնի յուշարձանները։ 

Յուշարձան Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Ջրառատ, Շիրակի մարզ, ՀՀ (1962):
Յուշարձան Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Երեւան (Էրեբունի վարչական շրջան), ՀՀ (1965):
Յուշարձան Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Վարդաղբիւր, Շիրակի մարզ, ՀՀ (1968):
Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան Պուէնոս Այրես, Արժանթին (1985):
Յուշահամալիր Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Իջեւան, Տաւուշի մարզ, ՀՀ (1980-ական):
Խաչքար Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Եղվարդ, Կոտայքի մարզ, ՀՀ (1999):
Խաչքար Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Մասիս, Արարատի մարզ, ՀՀ (2004):
Յուշակոթող Հայոց Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Դուին, Արարատի մարզ, ՀՀ (2005):
Խաչքար Հայոց Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Աշոցք, Շիրակի մարզ, ՀՀ (2005):
Ցեղասպանութեան յուշարձան Քարտիֆի մէջ, Ուելս, (2007):
Հայոց ցեղասպանութեան ամերիկեան թանգարան, Ուաշինկթըն, ԱՄՆ:
Յուշարձան Միսլաթայի մէջ, Վալենսիա, Սպանիա (2010):
Յուշարձան Սուրբ Աբգար եկեղեցւոյ մէջ, Արիզոնա (2011)


== Ծանօթագրութիւններ ==

Կաղապար:Քոյրյղումներ
Իպերական Թերակղզի

Իպերական Թերակղզի (սպաներէն՝ Península Ibérica}}, քաթալոներէն՝ Península Ibèrica}}, ֆրանսերէն՝ Péninsule Ibérique}}, պասքերէն Iberiar Penintsula), տեղակայուած է Եւրոպայի հարաւ արեւմտեան մասին մէջ եւ կ'ընդգրկէ ներկայիս Սպանիոյ, Փորթուկալի, Ֆրանսայի, Անտորրայի տարածքները եւ Մեծ Բրիտանիոյ տիրապետութեան տակ գտնուող Ճիպրալթարը։  Հարաւ արեւելքէն եւ արեւելքէն սահմանակից է՝ Միջերկրական ծովուն, արեւմուտքէն, հարաւէն եւ հարաւ արեւմուտքէն՝ Ատլանտեան ովկիանոսին, իսկ հարաւ արեւելքէն  որոշ հատուածով սահմանակից է Եւրոպայի միւս տարածքներուն։ Անիկա Եւրոպայի երկրորդ մեծ թերակղզին է, որուն մակերեսը 580,000 քմ.² է։


== Աշխարհագրութիւն ==
Իպերական թերակղզին հեռաւոր արեւմուտքի գլխաւոր երեք թերակղզիներէն է՝ իպերական, իտալական եւ պալքանեան: Մնացեալ Եւրոպայէն կը բաժնուի երիտասարդ Իպերական լեռներով։ Ափրիկէի հիւսիսը գտնուող Ատլասի լեռները կը կազմեն Իպերական թերակղզիին հարաւը գտնուող երիտասարդ Անտալուսիան լեռներու շարունակութիւնը։
Թերակղզիին ամբողջ միջին մասը կը գրաւէ Մեսեթա սարահարթը, որ կազմուած է հնագոյն լեռնային ապարներէն։
Իպերական թերակղզին հարուստ է օգտակար հանքերով։ Հոս կան գունաւոր մետաղներու հանքավայրեր, յատկապէս պղինձի հանքեր (հարաւը), հազուագիւտ մետաղներ՝ լիթոմի (Lithium) եւ ուրանումի                (uranium) հանքեր (արեւմուտքը), սնդիկի հանքեր (հարաւը), ինչպէս նաեւ երկաթահանք եւ քարածուխ։
Հոս, ուր մեծ քանակութեամբ տեղումներ կ'ըլլան, կ'աճին մշտադալար կաղնիի (խցանակաղնիի) անտառներ եւ մակվիսի (մերձափնեայ մշտադալար մացառներու) բարձր թուփեր։ Թերակղզիին ներքին մասերուն մէջ տեղումները քիչ կ'ըլլան, ձմեռը մեղմ է (+4° +5 °C), բայց երբեմն սառնամանիքներ եւ ձիւնաբուք կ'ըլլայ։ Հոս կը գերակշռեն նօսր, կարճ թփուտները եւ չորութիւն սիրող խոտերը, որոնք  կիսաանապատային տեսք մը կու տան։ Հիւսիս-արեւմուտքը՝ Վեկայան ծոցի մօտերը, կլիման ծովային է, բարեխառնէն միջերկրածովայինի փոխուող։ Հոս կը տարածուին լայնատերեւ (հաճարենիի եւ կաղնիի) անտառները եւ հիւթալի խոտածածկ մարգագետինները։


== Բնակչութիւն ==
Բնակչութիւնը բաղկացած է գլխաւորապէս սպանացիներէ եւ փորթուկալացիներէ։ Պասքեան ծոցի ափերուն կ՛ապրին պասքերը՝ թերակղզիիn հնագոյն բնակիչներու սերունդները։


== Աղբիւրներ ==
Ապպաս Պայտուն

Ապպաս Պայտուն (արաբերէն՝ عباس بيضون‎, 1945, Լիբանան), լիբանանցի բանաստեղծ, վիպագիր եւ մտաւորական։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է հարաւային Լիբանանի Շահրուր աւանը: Երկրորդական ուսումը ստացած է Սուր քաղաքին մէջ, ապա տեղափոխուած է Պէյրութ, ուր Լիբանանեան պետական համալսարանին մէջ հետեւած է արաբերէնի եւ գրականութեան դասընթացքներուն, ինչպէս նաեւ ուսանած է Փարիզի Սորպոնի համալսարանին մէջ։
Պաշտօնավարած է Սայտայի եւ Սուրի երկրորդական վարժարաններուն մէջ: Աշխատակցած է լիբանանեան եւ արաբական մամուլին:


=== Քերթողագիրքերը ===
Հրատարակած է 13 քերթողագիրքեր, որոնց մէջ յիշատակութեան արժանի են` «Սուր», «Ցաւին քննադատութիւնը», «Սենեակներ», «Մեր զղջումին եղբայրները», «Դատարկութիւնն այս գաւաթին», «Հիւանդի մը, որ յոյսն է», «Արտասանուեցաւ ցուրտին մէջ», «Մարմինը առանց» վարպետի», «Պ. Պ. Պ.», «Մահը մեր չափերը կ՛առնէ», «Հրաւէր` երկու անձի» խորագրեալ հատորները, աւելի ուշ «Ծովը» քերթողագիրք
Ան գրած է նաեւ «Արեան տարրալուծում» վէպը:
Ապպաս Պայտուն ջերմ գնահատանքի արժանացած է գրական շրջանակներու կողմէ, երբ ան 1985-ին լոյս ընծայած է «Ժամանակը` մեծ ումպերով» խորագրեալ իր երախայրիք քերթողագիրքը:
Իր համբաւը տարածուած է, երբ հրատարակզծ է «Սուր» խորագրեալ հատորը, որ քերթողական թարմ ու նորաշունչ լեզուամտածողութեամբ օժտուած դիւցազներգութիւն մըն է:
Զազ (երգչուհի)

Զազ (ֆրանսերէն՝ Isabelle Geffroy, Իզապէլ Ժեֆրուա, 1 Մայիս 1980(1980-05-01), Թուր), ֆրանսիացի երգչուհի: Զազ յայտնի է մանաւանդ իր հիթային «Je veux» երգով, իր առաջին՝ «Zaz» ալպոմէն, որ թողարկուած է 2010 թուականին:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է ֆրանսական Թուր քաղաքը՝ 1980 թուականին: Երգչուհիին մայրը սպանացի ուսուցչուհի եղած է, հայրը՝ ելեկտրական ընկերութեան մը մէջ աշխատող:
1985 թուականին ապագայ երգչուհին իր քրոջ եւ եղբօր հետ ընդունուած է Թուրի երաժշտանոցը, ուր յաճախած է մինչեւ 11 տարեկան։ Ան ուսումնասիրած է երաժշտութեան տեսութիւնը, նաեւ՝ ջութակ, դաշնամուր, կիթառ եւ երգչախմբային երգեցողութիւն։
1994 թուականին Զազ փոխադրուած է Ֆրանսայի հարաւ-արեւմտեան մասը գտնուող Պորտօ քաղաքը եւ մէկ տարի հետեւած է երգեցողութեան դասերու եւ զբաղած է մարզանքով․ ընտրած է արեւելեան մարզաձեւը եւ արհեստավարժ մարզիչի մը հետ պարապած է քունկ ֆու:
2000 թուականին տեղի մարզպետարանէն Զազ կրթաթոշակ կը շահի, որ իրեն կարելիութիւն կու տայ դառնալ ժամանակակից երաժշտութեան դպրոցի անդամ՝ Պորտոյի երաժշտական գործունեութէան եւ տեղեկատուութեան կեդրոնին մէջ:
Անոր երաժշտական հետաքրքրութիւններուն մէջ կը մտնէին Վիվալտիի «Տարուայ չորս եղանակները», ճազ երգիչներու կատարումները, ինչպէս նաեւ ափրիկեան, լատինական եւ քուպայական կշռոյթները:
2006 թուականին երգչուհին փոխադրուած է Փարիզ։
Ան եղած է «Իզար-Ատաթց» խումբի երգիչներէն մին: Այս բազմանդամ խումբը կազմուած էր տասնվեց հոգիէ, որոնց հետ ան երկու տարի մասնակցած է շրջագայութիւններու։
2011 թուականին Զազ յաղթած է «Եւրոպան առանց սահմաններու» մրցանակաբաշխութեան ժամանակ: Այդ մրցանակաբաշխութիւնը ամէն տարի ի յայտ կը բերէ տասն զարգացող երգիչներ կամ խումբեր, որոնք նախորդ տարիներուն ընթացքին իրենց թողարկած միջազգային ալպոմներով գրաւած են բազմաթիւ հանդիսականներ։
2010 թուականին ֆրանսական «Տելեմա» ամսագիրը յայտարարած է հետեւեալը. 

2010 թուականին Զազ թողարկած է իր առաջին ալպոմը, որ կ՚ընդգրկէ իր իսկ գրած եւ համատեղ կազմած երգերը: Նոյն տարին երգչուհին պայմանագիր կնքած է «Caramba» եւ «Sony ATV» ձայնագրման սթուտիոներուն հետ՝ իր հիւրախաղերը կազմակերպելու համար:
Շուտով երգչուհին հրաւիրած են հեռատեսիլային եւ ձայնասփիւռային ելոյթներու, որոնք աւելցուցած է անոր ճանաչումը: Զայն կոչած են ֆրանսացի այն արուեստագէտը, որուն երգերը արտասահմանի մէջ 2010 թուականին ամենէն շատ հնչած են եւ այդ նոյն տարին ալ, ըստ կատարուած ուսումնասիրութիւններուն, ան ճանչցուած է որպէս 2010 թուականի ամենայայտնի ֆրանսացի երգչուհին։
Գիսաւորներ

Գիսաւորներ (անգլերէն՝ comet), երկնային փոքր մարմիններ, ցեխոտ սառցակոյտեր, որոնք գլխաւորաբար կու գան Օըրթ «ամպէն»: Այդ հսկայ ամպի զանգուածներու գումարը չնչին է, հաւասար լոկ հինգ երկրագունդի:  
Գիսաւոր աստղեր կը կազմուին, երբ անջրպետին մէջ ժայռի կտորներ մեծ արագութեամբ տեղափոխուին, ապա մտնեն երկրագունդին մթնոլորտին մէջ, այրին եւ կազմեն լուսաւոր գիծեր:
Գիսաւորները ունին երկարաւուն ձուաձեւ ուղեծիր եւ Արեւու շուրջ պտոյտի երկարատեւ պարբերութիւններ (period), որոնք կրնան տեւել դարեր եւ նոյնիսկ հազարամեակներ: 
Երբ գիսաւորը Արեւուն մօտենայ, զայն կազմող թեթեւ նիւթերը կը շոգիանան եւ կը կազմեն երկու պոչեր, որոնք ուղղուած կ’ըլլան Արեւու հակառակ ուղղութեամբ, որովհետեւ Արեւու ճառագայթները «կը փչեն» դէպի դուրս: Փոշեայ պոչը միշտ ետ կը մնայ կազային պոչէն, որովհետեւ շատ աւելի ծանր մասնիկներէ կազմուած է: Գիսաւորը Արեւու մօտ կը մնայ միայն մի քանի ամիս:
Գիսաւորներու թիւը անյայտ է որովհետեւ անոնք կրնան Հալէ-Պափի նման պտոյտի շատ երկար  պարբերութիւններ ունենալ։ Ոմանք կ’ենթադրեն, թէ «Բեթղեհեմի Աստղը»  Գիսաւոր մըն էր:


== Պաստերասրահ ==
Լուսենա դել Պուերտո

Լուսենա դել Պուերտո (սպ.՝ Lucena del Puerto), քաղաք եւ համայնք Սպանիայի մէջ, կը մտնէ Ուելվա պրովինցիայի կազմին մէջ, Անդալուզիա ինքնավար մարզ։ Համայնքը կը գտնուի Էլ-Կոնդադո գավառի կազմին մէջ։ Տարածքը 69 քկմ։ Բնակչութիւնը 2659 մարդ (ըստ 2010 թվականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի ադմինիստրացիայէն ունի 24 կմ հեռաւորութիւն։


== Բնակչութիւն ==


== Ծանոթագրութիւններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Պաշտոնական էջ
Lucena del Puerto
Սիւզան Մարգարեան

Սիւզան Մարգարեան (կամ՝ Սյուզան Մարգարյան, 6 Հոկտեմբեր 1961(1961-10-06), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն) հայ երգիչ մըն է: 2003 թուականին ան դարձաւ Հայաստանի Վաստակաւոր Արթիսթ: Ան հայ երգչուհի Սիրուշոյի մայրն է:
Լուսնթագ (անձնանուն)

Լուսնթագ, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է համանուն մոլորակի անունէն։ Նորակերտ անուն է։ Փաղաքշական ձեւն է Լուսօ։
Վլատիմիր Աբրահամեան (բանաստեղծ)

Վլատիմիր Աբրահամեան (1 Մայիս 1930(1930-05-01), Լեռնային Ջագիր, Շամխորի շրջան - 27 Յունիս 2017(2017-06-27)), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, լրագրող եւ Գրողներու միութեան անդամ (1957-էն)։


== Կենսագրութիւնական գիծեր ==
Ազրպէյճանի Լեռնային Ջագիր գիւղին մէջ: Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ եւ ապա ընդունուած է Ազրպէյճանի Վ. Լ. Լենինի անուան մանկավարժական կաճառի լեզուագրական բաժինը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1953 թուականին:
Ուսումը աւարտելէ ետք նախ իբրեւ գրական աշխատող աշխատած Պաքուի «Կոմունիստ» հայկական օրաթերթին մէջ. ապա ստանձնած է նոյն թերթի գրականութեան եւ արուեստի բաժինի վարիչի պաշտօնը՝ մինչեւ 1981։
Ան եղած է «Գրական Ազրպէյճան» հանդէսի խմբագիրը:


== Ստեղծագործութիւններ ==


=== Բանաստեղծութիւններ ===
Աբրահամեան իր բանաստեղծութեան առաջին ժողովածուն՝ «Բողբոջներ» խորագրով առաջին անգամ հրատարակած է 1959 թուականին, որուն յաջորդած են «Սարի շուշաններ», «Կարօտ եւ կանչեր», «Ես իջել եմ լեռներից», «Ուրցի բոյրը», «Եօթ ծիածան» եւ «Աստղ լուսոյ» աշխատութիւնները:
Աբրահամեանի «Ես իջել եմ լեռներից» աշխատութիւնը թարգմանաբար հրատարակուած է նաեւ ազրպէյճանի լեզուով:


=== Թարգմանութիւններ ===
Գրական ստեղծագործութեան ու մամուլի աշխատանքի կողքին Աբրահամեան զբաղած է նաեւ թարգմանական աշխատանքով. հայերէնի թարգմանած է ազերի շարք մը բանաստեղծներու եւ գրողներու աշխատութիւնները, որոնցմէ են Աշուղ Ալեսկեր, Սուլէյման Ռուստամ, Սամէտ Վուրղուն եւ այլ գրողներ:


== Աղբիւրներ ==
Հայկ Խաչատրեան (1986), Գրական տեղեկատու, Երեւան, «Սովետական գրող», էջ 20-21։