armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Ալեքսանտր Սոլժենիցին

Ալեքսանտր Իսաեւիչ Սոլժենիցին (11 Դեկտեմբեր 1918(1918-12-11)[…], Քիսլովոտսք, Խորհրդային Ռուսաստան - 3 Օգոստոս 2008(2008-08-03)[…], Մոսկուա, Ռուսիա), ռուս արձակագիր, հրապարակախօս, հանրային գործիչ, Նոպէլեան Մրցանակ ստացած է (1970)։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Քիսլովոտսք։ Հայրը զոհուած է դժբախտ պատահարէն, որսին ատենը իր ծննդեան տարուան։ Մայրը՝ ծնունդով Ռայիսա Շչերպակ յեղափոխութենէն ետք զբաղած է սղագրութեամբ եւ զաւակին հետ տեղափոխուած է Տոն Ռոսթով, ուր Ալեքսանտրը աւարտել է միջնակարգը, ապա ստացած է ֆիզիքամաթեմաթիքական բարձրագոյն կրթութիւն, նաեւ սորված է փիլիսոփայութիւն։
1940-ին ամուսնացած է Նաթաշա Ռեշեթովսքայային հետ։
Պատերազմի տարիներուն անոնք զբաղած են մանկավարժութեամբ՝ Տոնի Ռոսթովի մօտի Մորոզովքա փոքր քաղաքին մէջ։ Հոս Ալեքսանտրը դասաւանդած է թուագիտութիւն եւ աստղագիտութիւն։


=== Ծառայութիւն ===
Այնուհետեւ զօրակոչուած է բանակ, դարձած է հրետանաւոր։ 1942-ին եղած է ռազմաճակատին՝ Օրեոլէն մինչեւ Փրուսիա հասած է։ Արժանացած է մարտական շքանշաններու եւ մետալներու։


==== Ձերբակալութիւնը եւ արդարացում ====
Հենց միայն Լենինը «Վովքա» եւ Սթալինը «Փախան» կոչելու համար Սոլժինիցինը 1945-ին ձերբակալուած է եւ աքսորուած ութ տարիով։ 1952-ին աքսորավայրին աշխոյժ մասնակցութիւն կ'ունենայ աքսորեալներու խռովութիւններուն։ Անտանելի դաժան աքսորային կեանքը շատ վատ ազդած է անոր առողջությանը, եւ ան երկու անգամ վիրահատութեան ենթարկուած է։ Ճամբարէն ազատուելով, ան ցմահ բանտարկութեան կը դատապարտուի եւ կը ղրկուէ Ճամպուլի մարզ։
1956-ին արդարացուած է, վերադարձած է Տոնի Ռոսթով, տեղի դպրոցներուն դասաւանդած է ֆիզիքա։ 1959-ին ռուս գրող Ալեքսանտ Թվարտովսքին, ստանալով Նիքիթա Խրուշչովի թոյլտվութւնը, իր խմբագրած «Նովի միր» ամսագրին մէջ տպագրած է «Իւան Տէնիսովիչի մեկ օրը» պատմուածքը, որ լայն ճանաչում կը բերէ հեղինակը։ Անոր ներկայացուցած են են Խրուշչովին, «Փրավտա»-ին մէջ կը տպագրուեն նոր պատմուածքներ։ Այդ ամէնէն ոգեւորուած Սոլժինիցինը կը գրէ իր գլուխգործոցը՝ «Կուլագ արշիփելակը», որն աքսորական տարիներուն հաւաքած նիւթերու գրական հանրագիտարանն է։ Սակայն, իհարկէ, անիկա չի տպագրուեր։
Նայք (Nike)

Նայք (Nike), մարզական հագուստ եւ պարագաներ արտադրող ամերիկեան ընկերութիւն։ 


== Կարողութիւնը ==
Ընկերութեան բրենդը կը գնահատուի $ 10.7 միլիար եւ կը համարուի ամենասուղը մարզական ընկերութիւններուն մէջ։. 2013 թ. Սեպտեմբեր 20-ին կը մտնէ Դոու-Ջոնսի արդիւնաբերական ինտեքսի մէջ։
2007 թուականին ընկերութեան եկամուտը կի գերազանցէ 16 միլիար տոլար, իսկ 2012 թուականի տուեալներով Նայքը ամբողջ աշխարհի մէջ ունեցած է աւելի քան 44 հազար աշխատող։


== Պատմութիւնը ==
Ընկերութիւնը հիմնադրուած է Մարքօ Փարքերի եւ Ֆիլ Նայթի կողմէն 1964 թուականի Յունուար 25-ին «Blue Ribbon Sports» անունին տակ եւ պաշտօնական վերանուանուած է «Nike» 1978 թուականի Մայիսի 30-ին։
Գրասենեակը կը գտնէուիՕրեգոն նահանգի Բիվերթոն քաղաքին մէջ։


== Արտաքին Յղումներ ==
Պաշտոնական կայք


== Ծանոթագրութիւններ ==
1881 թուական

1881 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 81րդ տարին


== Դէպքեր ==


==== Անյայտ ամսաթիւով ====
Նեմրութ լերան վրայ կը յայտնաբերուի պաշտամունքային փառահեղ սրբավայր համալիրը, կառուցուած Կոմմագէնի Անտիոքոս Ա․ Երուանդունի թագաւորին կողմէ։  Վայրը, 1987-էն ներառնուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին մէջ։


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1881 ծնունդներ

Փետրուար 2՝ Յովհաննէս Ալխազեան (մ.1958, Փարիզ) նկարիչ
Փետրուար 3՝ Ենովք Շահէն (Երբանոսեան, մ.1915) դերասան եւ բեմադրիչ
Փետրուար 14՝ Հայկանուշ Մառք (Թոփուզեան, մ.1966, Կ.Պոլիս) բանաստեղծ, արձակագիր
Մարտ 21 Անրի Կրեկուար (ֆրանսերէն՝ Henri Grégoire, մ.1964) պելճիքացի հելլենագէտ, բիւզանդագէտ եւ հայագէտ
Ապրիլ 7՝ Մկրտիչ Պոտուրեան (մ.1959) հայագէտ, գրող
Յունիս 15՝ Մաքս Մաքսուտեան (ֆրանսերէն՝ Max Maxudian, մ.1976) ֆրանսահայ դերասան
Հոկտեմբեր 25՝ Փապլօ Փիքասօ (սպ.՝ Pablo Picasso, մ.1973) սպանացի նկարիչ եւ քանդակագործ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1881 մահեր

Մայիս 5՝ Եղիա Տնտեսեան (ծն.1834) հայ տպագրիչ
Թագուհի Աւագեան

Աւագեան Թագուհի, երգչուհի (քօնդրալդօ), ծնած Զմիւռնիա: 
Մանուկ հասակէն ծնողքին հետ գացած է Ամերիկա: Ձայնին քաղցրութեան եւ երգելու ընդունակութեան շրնորհիւ, յաճախ հրաւիրուած է երգելու ազգային եւ բարեսիրական հաւաքոյթներու մէջ, ուրկէ խրախուսուած՝ սկսած է հետեւիլ երաժշտական դասընթացքներու: Երեք տարի աշակերտած է բրոֆ. տ’Արիտին, ի Պրիճֆորթ, երկու տարի ալ բրոֆ. տիկին Տէյվիս Հաուլիի:
Ամերիկեան թերթերը գովեստով խօսած են իր ձայնին ազդուութեան եւ տպաւորութեան մասին: Յ. Մեհարապեան «Հանրագիտակ Տարեգիրք»ին մէջ հետեւեալը կը գրէ. «Անոր (Տիկին Թ. Աւագեանի) ձայնը թաւշային կակուղ քօնդրալդօ է. ցած եւ միջին ձայները լեցուն են եւ թաւ: Կ’երգէ մտածուած եւ զգացմունքով»: 
Մինչեւ 1925 Տիկին Աւագեան երգած է առ հասարակ անգլերէն եւ իտալերէն կտորներ: 
1925-ին Պրուքլի կը հաստատուի եւ աւելի մօտէն կը ծանօթանայ հայ ազգային եւ ժողովրդական երգերուն: 
1926-ին Նիւ Եորքի ռատիոյի կայանէն երգած է: 
1936-ին կը վախճանի Պրուքլինի մէջ:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ  Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր  Բ., էջ 320:
Սալմաստ

Սալմաստ (պարս․՝ سلماس Salmās, քրտ.՝ Dilmaqan, ազրպ.՝ Salmas), քաղաք Իրանի մէջ։ Կը գտնուի Ուրմիա (Կապուտան) լիճի հիւսիսարեւմտեան ափի մօտ, Խոյ քաղաքի հարաւը, հարթավայրի մէջ, Ուրմիա լիճը թափող համանուն Սալմաս ձկնառատ գետակի ափին:


== Անուանում ==
Հին ժամանակ սովորաբար կոչուած է Սաղամաս, Սաղամաստ, յետագային նաեւ Սալմաս: Գ. Խալաթեանի կարծիքով առաջացած է Ասորեստանի Սալմանասար թագաւորներէն մէկուն անունէն: Կը յիշատակուի նաեւ իբրեւ գիւղ:


== Պատմութիւն ==
Հին ժամանակ Մեծ Հայքի Նոր Շիրական աշխարհի նշանաւոր բնակավայրերէն էր, ֆէօդալական փոքրիկ բերդաքաղաք, որ IX - XI դարերուն ենթակայ էր Վասպուրականի Արծրունիներուն: Կը յիշատակուի Փաւստոս Բուզանդը, Թովմայ Արծրունին, Յովհաննէս Դրասխանակերտցին, Մատթէոս Ուռհայեցին, Սմբատ Գունդստաբլը, Եակուտը եւ ուրիշներ: Դժուար է ըսել, թէ երբ հիմնադրուաԾ Է: Կը համապատասխանէ ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններու յիշատակող Սագամասում վայրին: Եակուտին իր «աշխարհագրական բառարանում» համարած է «հռչակաւոր քաղաք»:
Սալմաստը շատ տուժած է 1791 թ դեկտեմբեր 27-ին տեղի ունեցած սաստիկ երկրաշարժէն: Յետագային քաղաքը աւելի կորսնցուցած է իր նշանակութիւնը եւ եթէ մի ժամանակ այն համանուն խանութեան, իսկ յետոյ Պարսկաստանի Ատրապատական կոչուած նահանգի, Սալմաստ գաւառի կենտրոնն էր, ապա այժմ սովորական գիւղ է: XX դ սկզբներէն դադրածծ է գաւառի կենտրոն ըլլալէն: Գաւառը կը շարունակուի կոչուիլ Սալմաստ, բայց կենտրոնը արդէն Դիլման գիւղաքաղաքն է: Սալմաստի գաւառից 1829-1830 թթ մեծ թիւով հայեր գաղթած են Արեւելեան Հայաստան, սակայն յետագային անոր բնակչութեան հիմնական զանգուածները կը շարունակուի կազմել հայերը: 1906 թ դրութեամբ Սալմաստի գաւառը (մահալ) ունէր հայկական 75 գիւղ` Հաւթուան, Մահլամ, Ղալասար, Փայաջուկ (Րաֆֆիի ծննդավայրը), Սաւրայ եւ այլն:
XIX դարու սկիզբը Սալմաստն ունէր մօտ 1200 տուն հայ, քիւրտ եւ ասորի բնակչութիւն, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին միայն հայկական տուներուն թիւը կը հասնէր 700-ի:
1923 թուականին Սալմաստի հայ բնակիչներէն շատերը գաղթած են Խորհրդային Հայաստան եւ բնակութիւն հաստատած են Գետազատ (մինչեւ 1948 թ` Աղջաղալա) գիւղին մէջ:
Սրբուհի Մառք

Սրբուհի Մառք, ծնած է Իսթանպուլ։ Յաճախած է Պէյօղլուի Անարատ Յղութեան Քոյրերու եւ Էսաեան վարժարանները։ Հետեւած է պետական ուսուցչանոցի դասընտացքներուն։ Վկայուած է Երեւանի Պետական Համալսարանէն։ Ուսուսցչագործած է Պեզճեան, Անարատ Յղութեան եւ Վիեննական Մխիթարեան վարժարաններուն մէջ։ Տնօրէնութեան պաշտօն ստանձնած է Նիւ Եորքի Ս․ Սարգիս Յակոբեան շաբաթօրեայ վարժարանէն ներս։
Աշխատակցած է ընդհանրապէս Մարմարա օրաթերթին։
Ունի անտիպ մանկապատանեկան թատերգութիւններ։
1971֊ին հաստատուած է Նիւ Եորք։
Ռանտա Այուպի

Ռանտա Ս. Այուպի (Randa S. Ayoubi, 1962), Յորդանանի Ամման քաղաքը գտնուող միջազգային շարժուն գծանկարի եւ թուային մետիա արտադրութեան «Ռուպիկոն Կրուփ հոլտինկի» հիմնադիր եւ գլխաւոր գործադիր տնօրէն: Ճանչցուած է Կլոպալ TV- ի ամենաազդեցիկ կիներէն մէկը եւ տնտեսական աշխարհին մէջ նշանաւոր արաբ կին:


== Կենսագրութիւն ==
Այուպի ծնած է Երուսաղէմ, մեծցած է Ամման: Հարուըրտի տնտեսական դպրոցէն ստացած է համակարգչային գիտութիւններու BA եւ տնտեսական վարչարարութեան մագիստրոսի աստիճան: Այուպիի ոգեշնչումը կու գայ կրթութեան հետ արուեստագիտութեան միաձուլման ցանկութենէն: Ան խօսած է արաբական լրատուամիջոցները աւելի լայն լսարանի ներկայացնելը իբրեւ «Արաբական վերածնունդի» մաս, նշելով.


== Գործունէութիւն ==
1994-ին Այուպի հիմնադրած է Ռուպիկոն ընկերութիւնը, որ 2004-ին դարձած է «Ռուպիկոն Կրուփ հոլտինկ»: Սկիզբը ան պայքարած է ներդրողներէն ֆինանսաւորում ստանալու համար, այնուհետեւ սկսած է իր ընկերութիւնը` դրամատնային ոլորտի մասնագէտներուն ուսուցանելով բազմաբնոյթ մետիա հմտութիւններ: Տասը տարիներու ընթացքին դրամական միջոցներ հաւաքելէ ետք Այուպին զբաղուած է շարժուն գծանկարներու արտադրութեամբ եւ խաղային ուսուցմամբ: Ռուպիկոն ներկայիս նշանաւորի է Ben & Izzy եւ Postman Pat Movie շարժուն գծանկարներու շարքերով:
Այուպի Յորդանանի Կիներու միջազգային ֆորումի (IWF) բաժանմունքին հիմնադիր անդամ է եւ ընդգրկուած է Թագաւորական Ակադեմիայի հոգաբարձուներու խորհուրդին եւ Թագուհի Ռանիայի Կրթութեան եւ Զարգացման Հիմնադրամին կազմին մէջ։ Եղած է նաեւ Յորդանանի կրթութեան բարեփոխման թագաւորական յանձնաժողովի եւ Ամմանի մէջ գտնուող մանկական թանգարանի հոգաբարձուներու խորհուրդի անդամ:
Այուպի զբաղեցուցած է Աքապայի Կարմիր ծովի շարժանկարային արուեստի ուսումնարանի նախագահին պաշտօնը եւ օգնած է Յորդանանի մէջ հիմնադրել տեղեկատուական արուեստագիտութեան դաշնութիւն:


== Մրցանակներ ==
YEA «Տարուան գործարար» մրցանակ, 2000 թ.
Արաբական տնտեսական տարածաշրջանային ձեռնարկատիրութեան մրցանակ, 2004 թ.
Տարուան գործարար կին Միջին Արեւելքի մէջ գլխաւոր գործադիր տնօրէն անուանակարգին մէջ, 2010 թ.
Ըրնեստ Եւ Եանկ «Տարուան գործարար» մրցանակ, 2011 թ.


== Արտաքին յղումներ ==
Ռանտա Այուպիի կենսագրութիւնը «Ռուպիկոն Կրուփ հոլտինկի» պաշտօնական կայքին մէջ
Սրբոց Նահատակաց Ֆերահեան Ազգային Վարժարան (ԱՄՆ)

Սրբոց նահատակաց Ֆերահեան ազգային վարժարան, ԱՄՆ-ի մէջ առաջին ամէնօրեայ դպրոցը։ Հիմնուած է 1964 թուականին Էնսինոյի մէջ՝ Մատթէոս Ֆերահեանի կտակով, Գ. Ինճէճիկեանի նախաձեռնութեամբ եւ Սրբոց Նահատակաց եկեղեցւոյ հոգաբարձութեան հովանաւորութեամբ։ 1965-էն՝ Սրբոց Նահատակաց Ֆերահեան ազգային երկրորդական վարժարան։ Ունի մանկապարտէզ (Սրբոց նահատակաց), ՀՕՄ-ի մանկամսուր, նախակրթարան, տարրական, միջին եւ միջնակարգ բաժիններ, ինչպէս նաեւ երգչախումբ, պասքէթպոլի եւ վոլէյպոլի խումբեր։ Աշակերտներու թիւը՝ 620։ Հայոց լեզու, պատմութիւն, գրականութիւն, Հայ Դատ, կրօն, երգ, պար կը դասաւանդուի եւ տարեգիրք կը հրատարակուի։ Վարժարանին յատկացուած են մնայոււն հիմնադրամներ, որոնց հասոյթով նուէր-մրցանակներ կը շնորհուին աւարտական դասարաններու աշակերտներուն։
Նոր Ջուղայի Հայերը

Նոր Ջուղայի Հայերը , հաստատուած են Շահ Աբբաս Ա.ի օրով։ 16-րդ դարուն սկիզբը, Նոր Ջուղայի հայերը տեղափոխուած են Իրանի Սպահանի նահանգը՝ Զայանդերուդ գետի աջ ափին։ Հայ վաճառականներու միջոցով Իրանի եւ օտար պետութիւններու միջեւ առեւտրական եւ քաղաքական կապերը ընդլայնելու նպատակով, Աբբաս Ա. նոր Ջուղային շնորհած է արտոնութիւններ։


== Նոր Ջուղայի Հայերը 17-րդ Դարուն ==
Բնակավայրը ունեցած է ինքնավարութիւն, շնորհիւ քաղաքապետին եւ անոր տեղակալին, որ դատական գործերը կը վարէր։ Կարճ ժամանակուայ մէջ նոր Ջուղան բարգավաճած է, բնակթութիւնը հասած է աւելի քան 30 հազար բնակիչ եւ երկիրը դարձած է առեւտրական կեդրոն։ Նոր Ջուղայի հայ վաճառականներուն կը յանձնեն իրանական հում մետաքսի արտասահմանեան մենաշնորհը։
17-րդ դարու կիսուն, շրջանի հայ վաճառականները ստեղծած են «նոր Ջուղայի հայ առեւտրական ընկերութիւն»։ Տնտեսական գործունէութեան զուգահեր, անոնք վարած են դիւանագիտական յանձնարութիւններ։

Կային նաեւ չքաւոր խաւեր, որոնք կը զբաղէին արհեստագործութեամբ։
1722 թուականին աֆղաններու արշաւանքին ժամանակ, նոր Ջուղան աւերուած է եւ հայերը գաղթած են Հնդկաստան, Ֆրանսա, Աւստրիա, Հոլանտա, Ռուսաստան եւայլն։ 17-18րդ դարերուն Նոր Ջուղան եղած է հայկական մշակութային կարեւոր կեդրոն։
1630-ական թուականներուն Խաչատուր Կեսարացին հիմնած է դպրոց, որ կոչուած է «համալսարան»։ 1638 թուականին հիմնուած է տպարան։ Մեծ դեր խաղցած է Ս. Ամենափրկիչ վանքի դպրոցը, ուր աշակերտները կը սորվին Եւրոպական լեզուներ եւ «վաճառականութեան արուեստ»։ Վանքին մօտ բացուած է մատենադարան, ուր հաւաքուած են բազմաթիւ ձեռագրեր։ Զարգացած են նաեւ որմնանկարչութիւնը, գեղանկարչութիւնը, մանրանկարչութիւնը, ճարտարապետութիւնը, աշուղական ստեղծագործութիւնը։


== Նոր Ջուղայի Հայերը 19-20-րդ դարերուն ==

Նոր Ջուղան եղած է իրանաբնակ, ապա հնդկաստանաբնակ հայերու կեդրոն։ 19-20-րդ դարերուն մնացած է իբրեւ թեմական եւ մշակութային կեդրոն։ 19-րդ դարու 30-ական թուականներուն Նոր Ջուղայի մէջ բնակած է շուրջ 4 հազար հայ։ 1858 թուականին հիմնուած է Օրիորդաց դպրոցը, 1880 թուականին շարք մը դպրոցներ միաւորուած եւ կազմած են Ազգային կեդրոնական դպրոց։ 20-րդ դարու սկիզբը բացուած է Գեւորգ Քանանեան իգական դպրոցը։ 1905-1911 թուականներուն իրանական յեղափոխութենէն ետք աշխուժացած է Նոր Ջուղայի մշակութային կեանքը։ Կառուցուած է թանգարան-մատենադարանի շէնքը (1905)։ 1930-ական թուականներուն ստեղծուած են ազգային ակումբներ, կազմակերպուած երգչախումբեր։ Հրատարակուած են «Նոր Ջուղայի լրաբեր» ամսաթերթը (1904-1908), «Նոր Ջուղայի ավետաբեր (1906-1911), «Ընկեր» (1920) թերթերը եւ 10 անուն ձեռագիր կամ մեքենագիր պարբերականներ։ 1946 թուականէն սկսած է նոր ջուղայի հայերուն ներգաղթը Հայաստան։ 1952 թուականին Նոր Ջուղայի մէջ բնակած է 4675, 1958 թուականին՝ 5 հազար, 1969 թուականին՝ 8 հազար, 1979 թուականին՝ 10 հազար հայ։ Ներկայիս Նոր Ջուղան Սպահանի թաղամասերէն է։ Հայութեան թիւը շուրջ 7 հազար է (2003)։ Հիմնականին մէջ կը զբաղին արհեստներով, տնայնագործութեամբ, զգալի թիւ կը կազմեն ձեռնարկատէրերն ու առեւտրականները, մտաւորականները։
Յովհաննէս Չեքիճեան

Յովհաննէս Չեքիճեան (23 Դեկտեմբեր 1928(1928-12-23), Պոլիս, Թուրքիա), Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ, Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==


=== Ուսում ===
1951-ին աւարտած է Սթամպուլի երաժշտական հիմնարկը, 1953-ին Փարիզի «Էքոլ-Նորմալը», ուր երաժշտական դասերեւ հետեւած է Ֆուրնէի մօտ, իսկ 1961 թուականին՝ Սթամպուլի կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրան։ 1946-60 թթ. (1951-1954 ընդմիջմամբ) Սթամպուլի պետ. երգչախմբի գլխ. խմբավարի տեղակալն էր, միաժամանակ 1958-61 թթ. Սթամպուլի օփերայի երաժշտական ղեկավարը։


=== Գործունէութիւն ===
1961-էն կ՛ապրի Հայաստան ու կը ղեկավարէ ՀԽՍՀ պետական ակադեմիական երգչախմբը (նոյն թուականէն սկսեալ)։ Անոր ղեկավարութեամբ՝ խումբը, մեծ վարպետութեյամբ կը կատարէ դասական եւ ժամանակակից հայ երգահաններու ստեղծագործութիւնները, հայկական ժողովրդական երգեր, օփերաներէ հատուածներ։ Կը ղեկավարէ նաեւ սինֆոնիք համերգներ, ելոյթ կ՛ունենայ ԽՍՀՄ խոշորագոյն նուագախումբերու հետ։ Հեղինակ է երաժշտական ստեղծագործութիւններու, ինչպէս՝ «Գարնանային Անուրջներ», «Տօնական Ձօն» վոքալ-սինֆոնիք պոէմներու։ 1973-77 թթ. դասաւանդած է Երեւանի Ռ. Մելիքեանի անուան ուսումնարանէն ներս, 1975-էն Երեւանի «կոնսերվատորիա»յին մէջ (1982 թուականէն փրոֆէսոր է)։ ՀԽՍՀ պետ. մրցանակ (1970), ԽՍՀՄ պետ. մրցանակ (1975)։
1 Օգոստոս 2014-ին, Արամ Խաչատրեանի անուան համերգասրահին մէջ կը նշուի մեծն արուեստագէտի 85 ամեակը։


== Աղբիւրներ ==
Հայկական Սովետական Հանրագիտարան։
Մեղու (հանդէս)

«Մեղու», բանասիրական, գրական, գիտական, տնտեսական եւ երգիծական կիսամսեայ հանդէս։ Լոյս տեսած է 1856-1865, 1870-1874 թուականներուն, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Խմբագիրներ՝ Յարութիւն Սվաճեան (1856-1862, 1870-1872), Յ․ Հովվեանց, Ա․ Մուրատեան, Ա․ Հայկունի (1863-1865), Յակոբ Պարոնեան (1872-1874)։ Համարուել է իր ժամանակի առաջադիմական պարբերականներուց։ Պայքարած է հայ հոսանքներու, կղերապահպանողական գաղափարախօսութեան, հոգեւոր դասի, հայ մեծահարուստներու եւ սուլթանական կառավարութեան դէմ։ Սվաճեանի խմբագրութեան տարիներուն լայն տեղ յատկացուցած է Միքայէլ Նալպանտեանի սոցիալ-քաղաքական հայեցակէտին, տպագրած անոր բանաստեղծութիւնները, ճառերը, հատուածներ «Կոմս Էմմանուէլի յիշատակարանէօնն»։ Ներկայացուցած է նմուշներ արեւմտահայ արձակէն, Սայաթ-Նովայի, Ազբար Ադամի եւ այլ աշուղներու երգերը, Յարութիւն Սվաճեանի, Գ․ Օտեանի երգիծական գործերն ու թատերախօսականները, կատարած արտատպումներ Գամառ-Քաթիպայէն։ Բազմաթիւ յօդուածներ նուիրուած են հայոց լեզուին, գրականութեան։ Պարոնեանի խմբագրութեան տարիներու թերթը համարուած է երգիծաբանի գրական ժառանգութեան անքակտելի մասը։ Այստեղ լոյս տեսած են անոր աֆորիզմները («Թէ որ», «Ապտակք», «Ասկէ անկէ» եւ այլ խորագրերով), քաղաքական քրոնիկներու շարքը, պատմուածքներ, ակնարկներ, որոնց մէջ քննադատած են եւրոպական դիւանագիտութեան խաղերը Հայկական հարցի շուրջ, սուլթանական կառավարութեան հակաժողովրդական քաղաքականութիւնը, հայ կղերու եւ լիբերալ խաւի հաշտուողական գործելակերպը, հայ կենցաղին խորթ եւրոպական նորամուծութիւնները։ «Մեղու»-ի մէջ տպագրուած նաեւ Յակոբ Պարոնեանի հայատառ թրքական գործերէն շատերը («Ալաֆրանկա», «Պարահանդէս», «Պարի դաս» եւ այլն)։
Ճիմի Ուէյլզ

Ճիմի Տոնալ Ուէյլզ, յայտնի է որպէս «Ճիմպօ» (անգլերէն՝ Jimmy Donal «Jimbo» Wales), ամերիկացի համացանցի գործարար, առաւել յայտնի որպէս Ուիքիփետիա ազատ հանրագիտարանի համահիմնադիր եւ Ուիքիա ընկերութեան հիմնադիր։ Ծնած է 7 Օգոստոս 1966 թուականին։ 


== Կենսագրութիւն ==

Ուէյլզը ծնած է Հանթսուիլի մէջ, ուր յաճախած է Ռանտոլֆ դպրոցը՝ համալսարանի նախապատրաստական դպրոց, այնուհետ ձեռք բերած է ֆինանսի պաքալորիայի (bachelor's) եւ մագիստրոսի (master's) աստիճան։ Ան կը դասաւանդէր երկու համալսարաններու մէջ։ Մինչեւ գիտութիւններու թեկնածուի թեզը աւարտելը, ան կը ձգէ ասպիրանտուրան որպէսզի աշխատանքի անցնի ֆինանսական համակարգին մէջ։ 1996 թուականին, ան երկու համախոհներու հետ կը հիմնէ Պոմիս, տղամարդոց համար նախատեսուած ուեպ փորթալը։ Ընկերութիւնը սկզբնական ֆինանսաւորում ապահովեց դիտանցուող ազատ Նուփետիա հանրագիտարանի (2000–2003) եւ անոր հետեւորդ Ուիքիփետիայի համար։
15 Յունուար 2001-ին, Լարի Սանկերի եւ ուրիշներու հետ Ուէյլզը գործարկեց Ուիքիփետիա ազատ հանրագիտարանը, որ արագ աճ եւ հանրաճանաչութիւն վայելեց։

link=|մինի
link=|մինի


== Արտաքին յղումներ ==

Ճիմի Ուէյլզ Internet Movie Database կայքէջին վրայ
Ճիմի Ուէյլզ Չառլի Ռոզ յայտագրին վրայ:
Իր մասին C-SPAN կայքէջին վրայ
Roberts Russ (March 9, 2009)։ «Wales on Wikipedia»։ EconTalk։ Library of Economics and Liberty 
Wikipedia:Role of Jimmy Wales, Wales's role in the English Wikipedia as described by its editors
Ուիքիփետիայի անձնական էջ
Յակոբ Մանուկեան

Յակոբ Մանուկեան՝

Յակոբ Մանուկեան (բանաստեղծ), Լիբանանահայ բանաստեղծ
Յակոբ Մանուկեան (բժիշկ), հայ բժիշկ
Գրամատիկ

«Գրամատիկ», գրական, գիտական, հասարակական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1954—1960 թուականներուն, Լոս Անճելըսի մէջ։ Հրատարակիչ խմբագիր՝ Գրամատիկ Յարութիւնեան։ Թերթը իր ընթերցողներու ուշադրութեան ներկայացուցած է ազգապահպանութեան հարցերը, մղած է անոնց կրթական, մշակութային, մարզական օջախներու ստեղծման՝ ուծացման վտանգի դէմ պայքարելու համար։ Տպագրած է պատմուածքներ, բանաստեղծութիւններ, երգիծանք, ուսումնասիրութիւններ, նիւթեր այլ ժողովուրդներու ազգային սովորոյթներուն եւ աւանդոյթներու մասին։ Առանձին էջերով նշած է հայ սովետական բանաստեղծներու յոբելեանները, ընթերցողներուն ծանօթացուցած է օտար լեզուով ստեղծագործող հայ գրողներուն։ Ներկայացուցած է եւ ողջունած է սփիւռքահայ արուեստագէտներու յաջողութիւնները, տեղեկութիւններ տպագրած է հայկական վարժարաններու մասին։ Լայն տեղ յատկացուցած է Քալիֆորնիոյ մէջ բնակող հայերի կեանքին։
Տիմա Թահպուպ

Տիմա Թահպուպ (արաբ.՝ ديمة طهبوب, 1976, Հեպրոն), գրող, քաղաքական վերլուծաբան, Յորդանանի Իսլամ Եղբայրներ կրօնաքաղաքական կազմակերպութեան անդամ, Յորդանանի Իսլամական Գործողութեան Ճակատի լրատուամիջոցներու ներկայացուցիչ (անգլերէն լեզուով): Տիմա Թահպուպի ամուսինը՝ Թարեք Այուպը, եղած է Ալ-Ճազիրա հեռուստաընկերութեան լրագրող եւ զոհուած է 2003-ին, երբ Իրաքի մէջ ամերիկեան երկու հրթիռներ հարուածած են Ալ Ճազիրայի շէնքը:


== Կենսագրութիւն ==
Տիմա Թահպուպ ծնած է 1976-ին, Յորդանանի բժշկական ընկերութեան նախկին ղեկավար Թարեք Թահուպի ընտանիքին մէջ: 2000-ին ամուսնացած է Թարեք Այուպի հետ, 2002-ին ծնած է անոնց դուստրը՝ Ֆաթիման: ԱՆգլերէն լեզուի Պսակաւոր Արուսետից (BA) աստիճան ստացած է Յորդանանի Համալսարանէն, իսկ նոյն ճիւղին մէջ գիտութիւններու դոկտորի կոչում՝ Մանչեստրի համալսարանէն:
Պարբերաբար հրատարակուած է Յորդանանի «Assabeel» թերթին մէջ եւ գրած է աւելի քան 800 յօդուած: Հրապարակուած է նաեւ Al-Quds Al-Arabi, Islam today եւ Al-Jazeera Talk, ինչպէս նաեւ պաղեստինեան թերթերու եւ լրատուական այլ կայքերու մէջ։ Անոր յօդուածներուն հիմնական մասը կը վերաբերի Պաղեստինին:


== Հակասութիւններ ==
2016-ին Թահպուպը լոպպիիստական գործունէութիւն ծաւալած է՝ արգիլելու լիբանանեան Մաշրուը Լեյլա խումբին ելոյթը Ամմանի մէջ։ Ան նաեւ բողոք ներկայացուցած է Յորդանանի մէջ My Kali միակ առցանց LGBTQ+ ամսագրին դէմ: Թահպուպը 2017-ին հարցումով դիմած է Արդարադատութեան նախարարին, Յորդանանի կառավարութեան՝ երկրին մէջ համասեռամոլութեան հանդէպ հանդուրժողականութեան վերաբերեալ:
Յուլիս 2017-ին, Deutsche Welle-ի հակամարտութեան գօտիի հարցազրոյցին ընթացքին Թահպուպ բարձր գնահատեց յորդանանցի այն զինուորին, ով պատասխանատու էր 1997-ի Խաղաղութեան կղզիին մէջ կազմակերպուած ջարդին, որուն ընթացքին զինուորը կրակ բացած էր իսրայէլցի աշակերտուհիներու մեծ խումբի մը վրայ՝ սպանելով եօթը աշակերտուհի եւ վիրաւորելով վեց այլ անձեր: Հարցազրոյց վարողը Թահպուպին հարցուցած է. «Դուք մայր էք եւ երջանիկ էք, որ ունիք 13 եւ 14 տարեկան աղջիկներ: Արդեօ՞ք դպրոցականները սպանուած են այն պատճառով, որ իսրայէլցի են, սպանուած են անպաշտպան երեխաներ», որուն Թահպուպ պատասխանած է. «Սպանուած են, քանի որ թշնամիներ են»:
Հոկտեմբեր 2017-ին Թահպուպ բողոք ներկայացուցած է յորդանանցի ակթիվիսթի մը դէմ, ով Թահպուպին դիմանկարը զետեղած էր հեծեալի մը վրայ, որ ԻԼԻՊ դրօշի դիմաց սուր կը ճօճէր: Ակթիվիսթը կը քննադատէր Թահպուպին՝ սատարելու համար ոստիկանութեան այն աշխատակիցին, ով առանց հրամանի ոտնահարած էր Ռամատանի ժամանակ մինչեւ մայրամուտը ճաշարանի մը մէջ աշխատող ուսանողներու: Ակթիվիսթը ձերբակալուեցաւ զրպարտութեան համար եւ ազատ արձակուեցաւ այն ժամանակ, երբ անոր ընտանիքը Թահպուպէն ներողութիւն խնդրեց:
Ուփսալայի Համալսարան

Ուփսալայի համալսարան (շուէտ.՝ Uppsala universitet)՝ Շուէտին մէջ տակաւին գործող հնագոյն համալսարան է, հիմնուած է 1477-ին: Դասակարգուած է աշխարհի 100 լաւագոյն համալսարաններու քանի մը ցանկերուն մէջ։ ARWU դասակարգումով աշխարհի 63րդ համալսարանն է:


== Պատմութիւն ==

Համալսարանն իր զարգացումն ապրած է 16րդ դարուն վերջին Շուէտի հզօրացման հետ միասին եւ հարաբերական ֆինանսական կայունութիւն ստացած է Կուսթաւ Ատոլֆ թագաւորի խոշոր դրամաշնորհի շնորհիվ: Ուփսալան նաեւ կարեւոր պատմական տեղ ունեցած է Շուէտի ազգային մշակոյթի, նոյնականացման եւ պետութեան կայացման մէջ։ 
Համալսարանն ունի 44 000 գրանցուած ուսանող եւ 2 300 տոքթորական ուսանողներ: Ունի դասախօսական կազմի 1 800 անդամ ընդհանուր 6 900 աշխատողներէն: 716 փրոֆեսորներուն քսանութ տոկոսը կանայք են: 2016-ի ծախսերը կազմած են 6.6 միլիար շուէտական քրուն՝ մօտաւորապէս $ 755 միլիոն:


== Համալսարանին Հետ Կապ Ունեցած Նշանաւոր Անձինք ==
Կաղապար:Գլխաւոր Յօդուած

Ուփսալայի համալսարանին անունը կապ ունի տասնմեկ Նոպէլեան Մրցանակի արժանացած անձերուն հետ եւ բազմաթիւ թագաւորականներու, աքատեմիքոսներու եւ հանրային մարդերուն հետ:
Քանի մը դարերուն Շուէտի գլխաւոր աքատեմիական հաստատութիւն ըլլալով, Ուփսալայի համալսարանը եղած է Շուէտի քաղաքական եւ գիտական յայտնի դէմքերու կրթութեան օրրանը: Անոնցմէ յայտնիներէն են Միաւորուած ազգերու գլխաւոր քարտուղար Տակ Համարխեոլտը (շուէտ.՝ Dag Hammarskjöld, 1905–1961), որ 1961-ին յետմահու Խաղաղութեան Նոպէլեան Մրցանակ ստացած է եւ շուէտ դիւանագէտ Հանս Պլիքսը (շուէտ.՝ Hans Blix, ծն.1928), որ եղած է Միջազգային աթոմային էնըրճիի գործակալութեան գլխաւորը 1981–1997-ին: Համարխեոլտը եւ Պլիքսը Ուփսալայի Իրաւագիտութեան ֆաքուլթիէն աստիճան ստացած են, անանկ, ինչպէս Շուէտի Արտաքին գործերու նախարար Աննա Լինտը (շուէտ.՝ Anna Lindh), որ սպաննուեցաւ 2003-ին:


== Մշակոյթի Մէջ ==
Լունտի հետ միասին, Ուփսալան Շուէտի պատմական եւ աւանդական աքատեմիական կեանքի կեդրոն կը հանդիսանայ, դառնալով յիշատակուող առարկայ մը շուէտական գրականութեան, արուեստի եւ շարժագրութեան մէջ։ Յատկապէս, Ուփսալաի համալսարանը կարեւորաբար երեւցած է Սթիկ Լարսընի (շուէտ.՝ Stieg Larsson) Män som hatar kvinnor «Վիշապի դաջուածքով աղջիկը»  (անգլերէն՝ The Girl with the Dragon Tattoo) ժապաւէնին մէջ:
Նորվեկացի փոփ երգչուհի Քիրսթի Սփարպոէն (նորվ.՝ Kirsti Sparboe) 1969-ին թողարկեցաւ Ուփսալայի համալսարանին նուիրուած երգ մը՝ «Ուփսալայի ուսանողուհին» (գերմաներէն՝ Ein Student aus Uppsala) անունով: