Չինական Օրացոյց

Չինական օրացոյցը ներկայացուած է երկու տեսակի օրացոյցներով (գիւղատնտեսական) եւ արեւա-լուսնային։ Անոնցմէ երկրորդը պատմականօրէն յայտնի է երկու տարբերակով․ Սիա օրացոյց («Սիա» հարստութեան անունով, 夏), առաւելաբար յայտնի է Արեւելեան Ասիոյյ մէջ, տարին կը սկսի գարնան, եւ Չժուան օրացոյց (չին.՝ 顓頊曆)՝ Ցին հարստութեան նախահայր Չժուան Սիուի անունով, տարուան սկիզբը կը նկատուի աշունը։
Ժամանակակից Չինաստանի մէջ կը կիրարկուի նաեւ գրիգորեան օրացոյցը, սակայն լուսնային օրացոյցը, ինչպէս նախքան, այժմ ալ համատարած կ'օգտագործուի աւանդական տօներու (Չինական նոր տարի) եւ այս կամ այն գիւղատնտեսական աշխատանքները սկսելու օրերը որոշելու համար։
«Գարնան տօնը» (Նոր տարի) լուսնային օրացոյցին մէջ փոփոխական է եւ կը նշուի ամէն տարի նորալուսինի առաջին օրը։ Սիա օրացոյցը կը կիրարկուի թուաբաական նպատակներով, օրինակ, ամուսնութեան կամ նոր յարաբերութիւններ սկսելու համար ամէնէն բարենպաստ օրուան որոշում եւ այլն։
Չինաստանի մէջ գրիգորեան օրացոյցը կը կոչուի «պարզ» (公曆 gōnglì), «արեւմտեան» (西曆 xīlì) կամ «արեւային» (日曆 rìlì)։ Գրիգորեան օրացոյցին ի յայտ գալով՝ անիկա նաեւ նկատուեցաւ նոր, իսկ լուսնային օրացոյցը՝ հին։


== Պատմութիւն ==


=== Շան հարստութեան օրացոյցի ժամանակաշրջան ===
Շան հարստութեան ժամանակաշրջանի հնագոյն արձանագրութիւններուն մէջ (մ.թ․ա․ XVI—XI դարեր) տարին կը նկարագրուի 12 լուսնային ամիսով, որուն կ'աւելնար տեսական տասներեքերրորդը, երբեմն նաեւ տասնչորսերրորդը, որպվսզի խուսափին իրական եւ օրացոյցային տարուան շեղումէն։ Արդեն այդ ժամանակ կ'օգտագործուէր հաշուարկման վաթսունական համակարգը։ Աւանդութիւնը կ'ըսէ, որ տարին կը սկսի ձմեռնային արեւադարձէն ետք առաջին նորալուսնին։


=== Չժոու հարստութեան օրացոյցի ժամանակաշրջան ===
Չժոու հարստութեան ժամանակաշրջանի հնագոյն արձանագրութիւնները (մ․թ․ա XI—III դարեր) նախորդի օրինակով տարին կը ներկայացնեն 12 լուսնային ամիսով, ուր կրկին կ'աւելնայ տասներեքերրորդը։ Ամիսները կը հերթագային 29 եւ 30 օրերով, իսկ անհամապատասխանութենէն խուսափելու համար երբեմն լրացուցիչ օր կ'աւելացուի ամսուան աւարտին։ Տարուան սկիզբը կը նկատուի ձմեռնային արեւադարձէն առաջ նորալուսինը։


=== Ցին հարստութեան օրացոյց ===
Մեր թուարկութենէ առաջ 221-ին, երբ Ցին Շի Հուանդի կայսրը միաւորեց Չինաստանը, ան կատարեց օրացոյցային բարեփոխումներ եւ մտցուց մէկ ընդհանուր օրացոյց։ Ցին հարստութեան ժամանակ գործնականի մէջ մտցուեցաւ 24 եղանակ, որոնք կ'որոշուէր խաւարածիրի մէջ արեւի դիրքով, որ նաեւ հիմք հանդիսացաւ գիւղատնտեսական օրացոյցին։ Եղանակները անմիջական կապ չունին Լուսինի շարժումին հետ։


== Տարբերակներ ==
Արեւելեան այլ օրացոյցները կամ ամբողջութեամբ կը նոյնացուին չինականին (քորէական), կամ շատ առումներով նման են չինական, սակայն ունին որոշակի տարբերութիւն (վիեթնամական՝ կենդանակերպի ցիպլում ճագարը փոխարինուած է կատուով, թիպէթական՝ որոշակի փոփոխութիւն կենդանակերպի անուններով, ճափոնական՝ փոխուած է հաշուարկման սկզբունքը)։
Չինական (չինա-ույղուրական) օրացոյցի տարրերը մոնկոլներու արշաւանքներուն շնորհիւ հասան իսլամադաւան աշխարհին։


== Չինական գիւղատնտեսական օրացոյց ==
Այս օրացոյցը տարին կը բաժնէ 24 գիւղատնտեսական եղանակի, որոնք կ'որոշուին խաւարածիրի մէջ արեւի դիրքով։ Եղանակներու հերթափոխը կապ չունի լուսինի փուլերուն հետ։


== Չինական շրջանային օրացոյց ==
Չինական շրջանային օրացոյցը կը կիրարկէ վաթսունական շրջանը։ Կը հանդիսանայ 10 եւ 12 տարուան համակցուած շրջան։ 10 եւ 12 թեւի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը 60-ն է, որուն հետեւանքով օրացոյցը կը կրկնուի իւրաքանչիւր 60 տարին անգամ մը։


=== Գրիգորեան օրացոյցով շրջանի համարի հաշուում ===
Ժամանակակից եղանակ․2006 年 − 3 = 60 × 33 + 23; 2006 ≈ 34-րդ շրջան, 23-րդ տարիԱւանդական եղանակ․2006 年 + 2397 = 60 × 73 + 23; 2006 ≈ 74-րդ շրջան, 23-րդ տարիՀնագոյն եղանակ․2006 年 + 2697 = 60 × 78 + 23; 2006 ≈ 79-րդ շրջան, 23-րդ տարիՄէկ եղանակ եւս․2006 年 + 2637 = 60 × 77 + 23; 2006 ≈ 78-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի


=== 1888-2067-ի պարզեցուած աղիւսակ ===


== Լուսնային օրացոյցով տարուան ստոյգ սկիզբ ==
(Ամսաթիւը գրուած է Օր․Ամիս․Տարի ձեւով, տարեթիւի առաջին երկու նիշը գրուած չէ)


=== Տարեթիւի առաջին երկու նիշը՝ 19 ===


=== Տարեթիւի առաջին երկու նիշը՝ 20 ===


== Արտաքին յղումներ ==
Раздел китайского календаря в веб-приложении «Creounity Машина Времени»
Չինական ամիսներ
Չինական օրացոյց եւ տօներ
Chinese calendar with Auspicious Events