armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Վարագայ լեռ

Վարագայ լեռ (թրք.՝ Erek Dağı), գմբէթաձեւ լեռնազանգուած մը՝  Վասպուրականի բարձրաւանդակին մէջ, Վանայ լիճէն 10քմ դէպի արեւելք։ Բարձրութիւնը 3250մ է, լանջերը զառիթափ են, աստիճանաձեւ։ Բնորոշ են լեռնատափաստանները եւ ալպեան մարգագետինները։ Վարագայ լեռներուն մէջ կան պատմամշակութային յուշարձաններ, որոնցմէ նշանաւոր է  Վարագայ վանքը (Թ.- Ժ. դարեր) չորս իրարու կից դպրոցներով ու մատենադարանով, ինչպէս նաեւ Վարագայ (Սուրբ Նշանի) Վանքը։
Այս լեռները երկու շղթաներով երկարելով հիւսիսէն հարաւ, ձորակ մը կը կազմեն, ուր առուակ մը կը խոխոջէ, բաղկացած բազմաթիւ սառնորակ աղբիւրներէ։ Այս ձորակին արեւմտեան լանջին կը գտնուի Վերին Վարագի վանքը։ Հոսկէ ալ կ'երեւին Վանայ լիճը, Սիփան լեռը, իսկ արեւելեան կողմը կը ցցուին Վարագայ լերան Գալիլիա եւ Աստղկան բերդ կոչուած քարաժայռերուն կատարները, որոնք գրեթէ անմատչելի են։ Ասոնցմէ առաջինը Վարագայ լերան արեւելեան ամէնէն բարձր կատարն է, ուր հինգ մարդ հազիւ հազ կրնայ տեղաւորուիլ, կիսակարմիր գոյն ունի եւ նշանաւոր ուխտատեղի մը կը համարուի, որովհետեւ ըստ աւանդութեան, Ս. Հռիփսիմէ կոյսը իր պարանոցէն կախած Կենաց փայտը հոն պահած է։ Հայ ժողովուրդը կը հաւատայ, թէ ով որ ծոմ պահելով քառասուն անգամ կարենայ բարձրանալ այս սեպացած քարաժայռին գլուխը, կեանքին ընթացքին միշտ յաջողութիւն կը գտնէ։
Կը պատմեն, որ անցեալ դարու եօթանասունական թուականներուն, Մալխաս անունով մէկը 38 անգամ բարձրացած, իջած է լեռը, սակայն 39-րդ անգամը գլորած է գետին եւ անմիջապէս հոգին աւանդած։      Աստղկան բերդ կոչուածը հաւանօրէն Աստղկան մեհեանը եղած է. անոր երեք կողմերէն ցցուած են ժայռեր, իսկ արեւելան բաց կողմը պատ քաշուած է։ Այս Աստղկան բերդին դիմաց եւս նոյնպիսի քարաժայռ մը կայ, որ միեւնոյն անունը կը կրէ եւ որուն մէկ կողմը եւս պատ մը քաշուած է։
Էղինայի Հնաբանական Թանգարան

Էղինայի Հնաբանական Թանգարան (յուն․՝ Αρχαιολογικό Μουσείο Αίγινας)․ հիմնուած է 1828-ին։  Կը գտնուի Քոլոնա, Էղինա, Սարոնիքոս ծոց։  Կը հիւրասիրէ կղզիին վրայ հնագիտական պեղումներէն յայտնաբերուած արժէքաւոր իրեր։


== Պատմական ակնարկ ==
Յունաստանի նորագոյն պատմութեան առաջին հնաբանական թանգարանն է․ հիմնուած է 21 Հոկտեմբեր 1828-ին Իոանիս Քափոտիսթրիաս կառավարիչին կողմէն։  Թանգարանի հաւաքածոյէն լուրջ թիւ մը 1837-ին Աթէնք կը փոխադրուի։


== Հաւաքածոյ ==
Թանգարանի երեք սրահները կը հիւրասիրեն արձանագրութիւններ, դրամներ, զէնքեր եւ զանազան անօթներ․ կաւեղէն, խեցեղէն, ջրակիճ, մետաղեայ։  Թանգարանի ցուցադրուած իրերէն, ինչպէս օրինակ քերծագրուած սարդիոնէ հիլուն՝ Հարափանի քաղաքակրթութիւն (Հինտու գետի աւազան), կը վկայէ հնադարի առեւտրական կապերը Միջագետքի եւ Հինտու աւազանի քաղաքակրթութեան միջեւ։ 


=== Պատկերասրահ ===


==== Վաղ յունական շրջան Ք․Ա․ 2500 - 2050 ====

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


==== Միջին պղինձէ դար, Ք․Ա․ 2000 - 1650 ====


===== Քիքլատեան մշակոյթի շրջան =====

		
		
		
		
		


===== Միջին յունական շրջան =====

		
		
		
		


==== Միկինեան քաղաքակրթութեան շրջան, Ք․Ա․ 1900 - 1650 ====

		
		
		
		
		


==== Ք․Ա․ 14-րդ մինչեւ 6-րդ դար ====

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Էղինայի Հնաբանական Թանագարանը ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
   


== Արտաքին յղումներ ==
Հարափանի քաղաքակրթութիւն (անգլերէն)
Արամ Սարգիսեան


== Կենսագրութիւն ==
Արամ Սարգիսեանը՝ ծնած Ալեքսանտրէթ (Սուրիա), որ այժմ Թուքիոյ սահմանին մէջ կը գտնուի: Փոքր տարիքին ընտանիքը տեղափոխուած է Պէյրութ, ուր իր նախնական ուսումը ստացած է Սէն Կրէկուար Վարժարան, որմէ ետք երկրորդական ուսումը ստացած է Էշրէֆիէի Կեդրոնական Բարձրագոյն Վարժարան։ Այս շրջանին ան բարի բախտը ունեցած էր Պր. Գեղամ Միսիսեանի՝ անզուգական անձը տնօրէն ունենալու: 
Պատանի տարիքին, դպրոցի ժամերէն դուրս, հօր թելադրանքով եւ առաջնորդութեամբ, Արամ իր եղբօր Յակոբի հետ աշխատած է “Զարթօնք” օրաթերթի տպարանի մէջ, դառնալով տողաշար մեքենայի (offset) հմուտ վարպետ: Ապա, ան իր ձեռք բերած հմտութիւնը ծառայեցուց նաեւ “Նայիրի” գրական շաբաթաթերթին: Անդրանիկ Ծառուկեանի լայնօրէն ճանաչուած շաբաթաթերթը Հալէպէն Պէյրութ փոխադրուած էր, եւ Արամ մեծ խանդավառութեամբ դարձաւ մեր մեծ գրողին օգնականը։
Շարունակելով իր ուսումը, ան տիրացաւ Bachelor of Arts and Sciences Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն, եւ ապա Masters Degree in Education.
Մինչ կ՛աշակերտեր, նաեւ մասնակի ժամանակով կը դասաւանդեր եւ Պատանեկան ՛՛Արձագանգ՛՛ եւ ՛՛Ջանասէր՛՛ ամսաթերթերու աշխատակից էր։ 
1958-59 տարուան ամռան, պատասխանատուութիւնը ստանձնած էր “Պոլսոյ Պատանեկան Տան” ամառնային ճամբարի մէջ՝ որպէս առաջնորդ ծառայելու: Վայրը “Թուզլա” կը կոչուէր: Նախապէս ան բարեկամացած էր յիշեալ կեդրոնի հիմնադիր եւ վարիչ՝ Պր. Հրանդ Կիւզէլեանի հետ:
1961-ին ամուսնացաւ Այտա Աստղիկ Թօփալեանի հետ։ Տեղափոխուելով Կիպրոս, ան ծառայեց Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ, որպէս պատմութեան եւ աշխարհագրութեան դասատու եւ ընդհանուր հսկիչ՝ մանչերու բաժնի։ Շարունակելով իր ուսուցչական ասպարէզը, ան ծառայեց Նիկոսիայի American Academy-էն ներս որպէս պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ուսուցիչ։
1974-ին Արամ եւ իր ընտանիքը, ներառեալ երեք անչափահաս որդիները, կրկին այցելեցին “Թուզլա” ամառնային կեդրոնը: Այս անգամ ցամաքի ճամբով կ՛այցելէր իր Յովսէփ եղբօր ընտանիքը՝ Գերմանիա:
Վերադառնալով Պէյրութ, ան նշանակուեցաւ տնօրէն Հայ Աւետ. Շամլեան Թաթիկեան վարժարանի։ Այս ընթացքին աշակերտութեան թիւը 1000-է աւելի դարձաւ։ Քաղաքացիական պատերազմի ծանր պայմաններու տակ, անոր նուիրումն ու ուժը երբեք չնուազեցան, ու ան շարունակեց հայ սերունդ դաստիարակելու իր առաքելութիւնը տասը տարիներու ընթացքին։
1984-ին ան դարձաւ Ջանասէր եւ Պատանեկան Արձագանք ամսաթերթերու պատասխանատու խմբագիր։ Նոյն ժամանակաշրջանին, ան ծառայեց Հայ Աւետարանական Համայնքի Կեդրոնական Մարմնի ատենադպիր մինչեւ 1991։
1989-ին իր ընտանիքը փոխադրուեցաւ Պոսթըն եւ ինք վերադարձաւ Պէյրութ մէկ տարուայ համար։ Միացեալ Նահանգներու մէջ իր ապրած մօտաւորապէա երեսուն տարիներու ընթացքին Արամը շարունակեց իր նուիրուած աշխատակերպը, ծառայելով Գալիֆորնիոյ Սահակ Մեսրոպ Վարժարանին իբր տնօրէն, աշխատելով իբր թարգմանիչ Trans World Radio միջազգային ընկերութեան, վարիչ քարտուղար Հայ Աւետարանական Նահատակաց Եկեղեցւոյ, եւ աշխատելով իբր բազմալեզու թարգմանիչ Project Save Armenian Photograph Archives ծրագրի համար։
Հայր եղաւ չորս զաւակներու, դառնալով իսկական տիպար հայր եւ ամուսին, միշտ իր կողքին ծառայող եւ նեցուկ կանգնած տիկնոջ։


== Աղբիւրներ ==
Արամ Սարգիսեանի Յիշատակին (1931-2019) 


== Արտաքին յղումներ ==
Ազդարեան

Ազդարյան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Դուինի Եկեղեցական Ժողով (645)

Դուինի եկեղեցական ժողով 645 թուականին Մարզպանական Հայաստանի մայրաքաղաք Դվինի մէջ Ներսես Գ Տայեցու օրով՝ տեղի ունեցած ժողով, որուն մասնակցած են 17 եպիսկոպոս, նախարարներ, ազատներ։ Ընդունուած է 12 կանոն՝ «Կանոնագիրք Հայոց»ին հայտնի «Կանոնք Դունա սուրբ ժողովոյն» անունով։ Շարք մը կանոններ, Շահապիվանի ժողովի ընդունած կանոնախմբի նման 

Որոշ հանցանքներու համար նախատեսած են ծեծ եւ տուգանքներ
Դ կանոնը վանքերու առաջնորդներուն եւ եպիսկոպոսներուն իրաւունք տուած է հանցագործներից, պոռնիկներուն տուգանք գանձել՝ հօգուտ հիվանդանոցներու, դպրոցներու, աղքատանոցներու, սակայն խստիվ արգիլուած է բռնութեամբ տուգանք վերցնել։
Ե կանոնն արգիլուած է քահանաներու միջեւ ծխաբաժանութիւնը. անոնք պետք է բաւարարուէին իրենց բաժին հողով եւ կալվածքով։ Շատ կալուածքներ ունեցող հարուստ եկեղեցին իր արդիւնքից ոչ մէկ մաս պետք չէ հանձներ դրացի աղքատ եկեղեցիին։
Է կանոնը մարմնական պատիժ է սահմանել այն կնոջ համար, որ իր ամուսնոյն գերութեան մեջ գտնվելու 7 տարին չլրացած ամուսնացած է ուրիշի հետ։ Կանոնը նախատեսած է ծեծ, օտարին ինչքից, որ բաշխուելու էր աղքատներուն։
Ը կանոնով քահանայական կարգը եւ քահանայի իրաւունքները կալուածքներու նկատմամբ հռչակուած են ժառանգական (պատմական որոշակի հանգամանքներին ընդունուած այս կանոնը հետագային հանուած է հայ եկեղեցական իրաւունքին՝ հակաեկեղեցական, հակաաւետարանական լինելու փաստարկով)։Վերջին 4 կանոնները իշխաններու եւ ազատներու համար են։ Ասոնք աշխարհականներուն արգիլած են եկեղեցիներու եւ եկեղեցականներու իրաւունքներն ու հասոյթները հափշտակել, անոնց վրայ հարկ ու տուրք դնել, վանքերուն բնակութիւն հաստատել, վանականներուն իրենց կամքով փոխել, ուղեւորութիւններու ժամանակ վանքերուն մէջ իջեւանել, նաեւ պատուիրած է իշխաններուն՝ բաժին հանել անկելանոցներուն եւ աղքատանոցներուն մէջ։


== Տե՛ս նաեւ ==
Դուինի եկեղեցական ժողով (506)
Դուինի եկեղեցական ժողով (554)
Դուինի եկեղեցական ժողով (609-610)
Դուինի եկեղեցական ժողով (648)
Դուինի եկեղեցական ժողով (719-720)


== Արտաքին յղումներ ==
Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու ժողովներ, պաշտոնական կայք
Խորէն Սինանեան

Խորէն Սինանեան (1868, Քէօթահիա - 1928, Պոլիս, Թուրքիա), հայ մանկավարժ, աստղագէտ, Ֆրանսայի աստղագիտական ընկերութեան (1915) եւ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ (1892) ։
Կրթութիւնը ստացած է Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին եւ Փատուայի համալսարանին մէջ։ Սինանեան իր կեանքին մեծ մասը նուիրած է մանկավարժական գործունէութեան՝ թուաբանութիւն եւ աստղագիտութիւն դասաւանդելով Սուրբ Ղազար մայրավանքի ճեմարանի, Մուրատ-Ռափայէլեանի, Տրապիզոնի, Քաղկեդոնի եւ Նիկոմիդիայի վարժարաններէն ներս։ 1894 թուականին, Ապրիլ 15-ին յայտնագործած է Լուսնթագ մոլորակի 6-րդ արբանեակը, սակայն Վատիկանի դիտարանի յանձնաժողովը այդ գիւտը չհաստատեց եւ չգրանցեց Սինանեանի անունով՝ Լուսնթագի 6-րդ արբանեակի գոյութիւնը։ Սինանեանի գիտական աշխատանքներ եւ գիտահանրամատչելի յօդուածներ ունի մթնոլորտին նկատմամբ, որ ունին նաեւ թթուածինի պարունակութեան, կենդանակերպային լոյսի, երկնային լուսատուներու շարժման եւ աստղերու առկայծումներուն վերաբերեալ բացատրութիւններ։
Կայծ (հանդէս)

«Կայծ», մարզական, գրական-գեղարուեստական, հասարակական հանդէս, Հայ մարմնամարզական միութեան (ՀՄՄ) հրատարակութիւն։
Լոյս տեսած է 1943-1947 թուականներուն, Պէյրութի մէջ, անկանոն պարբերականութեամբ։ Խմբագիր՝ Ա. Ղարիպ։ Նպատակն էր լուսաբանել ՀՄՄ-ի մասնաճիւղերու գործունէութիւնը, համախմբած Լիբանանի եւ Սուրիոյ հայ երիտասարդներուն, դաստիարակել ֆիզիկապէս եւ հոգեպէս առողջ, հայրենասէր սերունդ։ Նպաստած է հայրենիք-սփիւռք կապերու, հայ եւ արաբ ժողովուրդներու բարեկամութեան ամրապնդման։ Լայն տեղ յատկացուցած է Գերմանա-խորհրդային պատերազմի ընթացքի, Խորհրդային Հայաստանի մշակոյթի, գիտութեան ու արդիւնաբերութեան նուաճումները արտացոլող նիւթերուն։
Տպագրած է սփիւռքահայ (հիմնականին լիբանանահայ), ինչպէս նաեւ խորհրդական գրողներու արձակ եւ չափածոյ ստեղծագործութիւններ։
Վերջակէտ

Կաղապար:Կէտադրական նշաններ
Վերջակէտը հայերէնի կետադրական նշաններէն մէկն է, որը կը դրուի աւարտուած նախադասութեան վերջը։ Այն նաեւ կը գործածուի հին վրացերէն գրութիւններու մէջ:


== Պատմութիւն ==
5-9-րդ դարերու հայերէն քերականական աշխատութիւններու եւ ձեռագրերու մէջ վերջակէտն արտայայտուած է մէկ քառակուսի կամ քառանկիւնի կէտով, ինչպէս այսօր միջակէտն է։ Սակայն գործածութեան տեղով եւ մասամբ ձեւով տարբերուած է միջակէտէն։ Վերջակէտի իմաստով այն գրուած է տողէն վերեւ, իսկ միջակէտի եւ ստորակէտի իմաստով՝ տողի վրայ։ Վերջակէտը դրուած է պարզ եւ բարդ նախադասութիւններու վերջը, եւ արտայայտած խօսքի աւարտը, վերջնական դադարը, կամ ըստ հին քերականներու՝ «խորհուրդի վախճանը»։
Տասներորդ դարէն հայերէն գրութիւններու մէջ գրիչներու մեծ մասը գործածած են կրկնակէտն (։) որպէս վերջակէտ։ Այս դարէն վերջակէտը կը դրուի տողի վրայ, իսկ որոշ ձեռագրերու մէջ կը յայտնուի որպէս քառանկիւնի գիծեր։ Կրկնակէտը վերջակէտի դերին մէջ նաեւ յայտնուած է վաղ շրջանի ռուսական ձեռագրերու մէջ տասնչորրորդ դարէն։
Այժմեան երկու կէտով վերջակէտի գործածութիւնն աւելի կանոնաւոր, հաստատուն ու համատարած կը դառնայ ԺԱ-ԺԲ դարերէն սկսեալ, եւ կը շարունակուի մինչ այժմ։
Վերջակէտը կոչուած է նաեւ կէտ աւարտեալ։ Ոմն անանուն մեկնիչ եւ հետագային այլ քերականներ, այդ շարքին Վարդան Արեւելցին վերջակէտը կոչած են արքա, իսկ Ստեփանոս Սիւնեցին ութերորդ դարին այն կը համարէ խոստումն կամ վախճան։ Ձեռագրի մը մէջ այն նաեւ համարուած է վճար եւ հանգիստ բանին:


== Գործածութիւն ==
Վերջակէտը հայերէնի մէջ տրոհութեան նշան է. կը դրուի աւարտուած նախադասութիւններու վերջը, եւ կ'արտայայտէ մեծ դադար:
Օրինակ՝

Արդէն գիշեր է։ Իմ քնանալու ժամն է։
Մեր պարտեզին մէջ արեւածաղիկ կ'աճի։
Աշնան դեղին տերեւները ծառէն խոնաւ հողին վրայ կը թափին։Վերջակէտն ամիջապէս կը յաջորդէ նախորդ բառին՝ առանց բացատի, իսկ վերջակէտէն յետոյ կը դրուի մէկ բացատ։ Վերջակէտին յաջորդող բառը (բացատէն յետոյ) կը սկսի գլխագիրով։


== Եունիքոտի մէջ ==
Վերջակէտը համակարգչային Եունիքոտ ստանդարտին մէջ կը ներկայացուի U+0589 նիշով։
Ուինտոուզի լռելեայն հայերէնի դասաւորութեան խնդիրներէն մէկն է այն, որ վերջակէտն արտահայտող Եունիքոտի U+0589 նիշի փոխարեն գործածուած է անգլերէն երկուկէտն արտայայտող U+003A նիշը։ Թէեւ երկու նիշերն իրարու բաւականին նման են, սակայն քոտաւորման տեսակէտէն խնդիրներ կը յառաջացնեն, քանի որ հայերէն վերջակէտը կ'արտայայտէ նախադասության աւարտն, իսկ անգլերէն երկուկետը՝ ոչ։


== Աղբիւրներ ==


== Արտաքին յղումներ ==
Հայերէն վերջակէտը Եունիքոտի մէջ
Եունիքոտի հայերէնի նիշերը
Մորա Լա Նովա

Մարա Լա Նովա (սպ.՝ Mora la Nueva, պասք.՝ Mora la Nova, ն կատ.՝ Móra la Nova)- քաղաքապետարան եւ բնակութեան վայր Սպանիայի մէջ՝ Տարրագոնա շրջանին մէջ՝ Քաթալունիա ինքնավար շրջան։ Քաղաքապետարանը կը գտնուի Ռիբեր-Դ՛Էբր մարզին մէջ։ Տարածքը կը կազմէ 15,9 քմ2։ Բնակչութիւնը 3 238 մարդ՝ 2010 թուականի տուեալներով։


== Բնակչութիւն ==


== Արտաքին յղումներ ==
Página web del Ayuntamiento
Información de la Generalitat de Catalunya
Información del Institut d'Estadística de Catalunya
Խոսրովիդուխտ

Կաղապար:Այլ կիրառումներ
Խոսրովիդուխտ (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), VIII դարու կին երաժիշտ, Գողթնի իշխան Վահան Գողթնացիին քոյրը։ Ըստ աւանդութեան, եղբօր նահատակութեան առթիւ (737 թ.) հորինած է «Զարմանալի է ինձ» գովքը, որ Հայոց եկեղեցին կանօնացրած եւ ներմուծած է Շարակնոցին մէջ։ Գովքն օժտուած է գեղարուեստական բարձր արժանիքներով։
Խոսրովիդուխտի ստեղծագործութիւնը հայ հոգեւոր երգարուեստի առաջին նմուշներէն է, ուր ներկայ է իւրահատուկ երաժշտական ձեւը, մեղեդիին անկաշկանդ եւ ծաւալուն զարգացումը։


== Արտաքին յղումներ ==
«Քրիստոնեայ Հայաստան» հանրագիտարան, Երեւան, 2002


== Գրականութիւն ==
Ալիշան Ղ., Հուշիկք հայրենյաց հայոց, հ. 2, Վնտ., 1870, էջ 96-200Կաղապար:Հայկական գիր եւ գրականութիւն
Մկրտիչ Աւգերեան

Հայր Մկրտիչ Աւգերեան (11 Նոյեմբեր 1762(1762-11-11) կամ 24 Նոյեմբեր 1762(1762-11-24), Անգարա, Օսմանեան Կայսրութիւն - 3 Մարտ 1854(1854-03-03), Վենետիկ, Աւստրիական Կայսրութիւն), աստուածաբան, լեզուաբան-բառարանագիր, թարգմանիչ։ Մխիթարեան միաբանութեան խորհրդական (30 տարի) եւ ընդհանուր աթոռակալ (20 տարի)։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Գաղատիոյ Անկիւրիա (այժմ՝ Անգարա) քաղաքը։ 1774 թուականին, հայրը զինք կը տանի Վենետիկի Սուրբ Ղազար վանքը, ուր վանական դպրոցն աւարտելով 1786-ին վարդապետ կը ձեռնադրուի եւ մօտ 10 տարի դպրոցին մէջ կը վարէ ուսուցչութեան պաշտօն։ Կը ծառայէ Մխիթարեան Միաբանութեան որպէս խորհրդական (30 տարի), ընդհանուր աթոռակալ (20 տարի) եւ Կ. Պոլսոյ կաթողիկէ հայոց քարոզիչ (8 տարի)։ Կը մահանայ  Վենետիկի մէջ։
Աւգերեանը նշանաւոր լեզուաբան էր։ Ան «Նոր Հայկազեան լեզուի բառարան»-ը (տպ. 1836-1837) կազմող երեք վարդապետներէն մէկն էր՝ Հ. Գաբրիէլ Աւետիքեանի եւ Հ. Խաչատուր Սիւրմէլեանի հետ, գրելով Զ գիրէն մինչեւ վերջը եւ հետեւելով տպագրութեան՝ իր համահեղինակներուն մահէն ետք։ 1846 թուականին տպուեցաւ անոր հեղինակած համառօտագրութիւնը՝ «Առձեռն բառարան Հայկազեան լեզուի» վերնագրով եւ աշխարհաբար բացատրութիւններով (Բ. տպագրութիւն 1865-ին)։ Միւս գրական գործերը մեծաւ մասամբ տպուած են Վենետիկ.

ա) «Լիակատար վարք եւ վկայաբանութիւն Սրբոց, որք կան ի հին տօնացուցի եկեղեցւոյ Հայաստանեայց» (1810-14):
բ) «Բան գործնական» (1812):
գ) «Բարի խորհուրդներ» (1809):
դ) «Դեղ Կենաց» (1810):
ե) «Դիմառնութիւն չորից վերջնոց» (1810) եւ այլն։Այս աշխատութիւններուն մէկ մասը աշխարհաբար շարադրուած է, ինչ որ կարեւոր է վերջինիս պատմութիւնը ուսումնասիրելու առումով։ 


=== Հրատարակած է ===
«Փիլոնի Եբրայեցւոյ մնացորդք ի Հայս» (1822-26):
Յովհաննու իմաստասէր, «Յովհան Օձնեցւոյ ճառ ընդդէմ երեւութականաց» (1807):
Հեթում պատմիչ, «Պատմութիւն Թաթարաց» (1842):
Եւսեբիոս, «Քրոնիկոն» (1818):


== Թարգմանութիւններ ==
Աւգերեան վիթխարի աշխատանք կատարած է նաեւ թարգմանական ասպարէզին մէջ։ Լատիներէնէ գրաբար թարգմանած է.

Հեթում Պատմիչի՝ «Պատմութիւն թաթարաց» (1842): 
Աղեքսանդր Թասսոնի՝ «Ապացոյցք կրօնի եւ պատասխանատուութիւնք» (1844):
Սենեկայի՝ «Ճառք իմաստասիրականք» (1849):
Կիկերոնի՝ «Յաղագս պատշաճից» (1845):
Գրիգոր Մեծի՝ «Կանոն հովուական» (1846) եւ այլն։


=== Այլ թարգմանութիւններ ===
«Կանոն կենաց» (1834):
«Կենդանագիր առաքինի եւ զգօն անձին» (1816):
Կիկերոնի՝ «Յաղագս պատշաճից» (1845):
Սենեկայի՝ «Ճառք» (1849):
Հոհէնլոհէի՝ «Սուրբ ըլլալու մտածութիւնք»:
Գրիգոր Մեծի՝ «Հովուականք»:
Սեբերիանոսի՝ «Ճառք»:
Եփրեմի՝ «Համաբարբառ» եւ այլն։


== Աղբիւր ==
«Քրիստոնեայ Հայաստան» հանրագիտարան, Երեւան, 2002։


== Արտաքին յղումներ ==
«Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի» (առցանց), Գաբրիէլ Աւետիքեան, Խաչատուր Սիւրմէլեան, Մկրտիչ Աւգերեան, Վենետիկ (1836-1837):
«Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի» (առցանց), Հ. Մկրտիչ Աւգերեան եւ Հ. Գրիգոր Ճէլալեան, Վենետիկ, 1865 (երկրորդ հրատարակութիւն):
Ստեռլիտամակ

Ստեռլիտանակ, քաղաք Բաշկորտոստան Ստեռլիտամակի շրջանի վարչական կեդրոնը (1919—1922 թուականներուն՝ Բաշկորտոստանի մայրաքաղաքը)։ Նավահանգիստ Բելայա գետի ափին։


== Բնակչութիւն ==

Քիմիական (սինթետիկ կաուչուկի, սոդացեմենտի արտադրութիւն), թեթեւ արդյունաբերութեան եւ մեքենաշինութեան կեդրոն է։ Ունի մանկավարժ, ինստիտուտ, Ուֆայի նավթային ինստիտուտի ընդհանուր տեխնիկական ֆակտորիա, 8 միջնակարգ մասնագիտական ուսուցողական հաստատութիւն, թատրոն։ Հիմնադրուած է 1766 թվականին։ Քաղաք է 1781 թուականէն։
Հայ Նկարիչներու Ցանկ


== Ա ==


== Բ ==


== Գ ==


== Դ ==
Տիգրան Դադերեան
Կարէն Դաւիթով
Զաւէն Դարբինեան
Յովհաննէս Դարբինեան
Դարւիշ
Տիգրան Դաքեսեան
Երուանդ Դեմիրճեան
Ճորճ Դեմիրճեան
Կարապետ Դեմիրճեան
Էժենի Դերձակեան
Ալպերթ Դիլբարեան


== Ե ==


== Զ ==
Զաքար Զաքարեան
Յովհաննէս Զարդարեան
Տորք Զաքարեան


== Է ==
Արեգ Էլիբէկեան
Հենրի Էլիբեկեան
Ռոպերթ Էլիբեկեան
Վաղարշակ Էլիբեկեան


== Ը ==


== Թ ==


== Ժ ==
Լեւոն Ժամկոչեան
Նեւդոն Ժամկոչեան
Անահիտ Ժանժիկեան
Ժանսեմ
Ռիշար Ժերանեան


== Ի ==
Ժաք Իխմալեան
Արամ Իսաբէկեան
Էտուարտ Իսաբեկեան
Նորա Իփլեքչեան


== Լ ==
Լեւոն Լաճիկեան
Սամուէլ Լաճիկեան
Ազատ Լէյլոյեան
Տրդատ Լիսիցեան
Եւգենի Լեւխանեան


== Խ ==
Գրիգոր Խանջեան
Գարեգին Խաչատուրեան
Վան Խաչատուր
Վանօ Խոջաբեկեան


== Ծ ==
Գրիգոր Ծատուրեան


== Կ ==


== Հ ==


== Ձ ==


== Ղ ==


== Ճ ==
Մանուէլ Ճարտարապետ
Մկրտիչ Ճիւանեան


== Մ ==
Պետրոս Մալաեան
Վարդան Մախոխեան
Կարօ Մկրտիչեան
Նայիրա Մուրատեան


== Յ ==
Գէորգի Եակուլով
Էտմոնտ Եաղճեան
Գէորգի Եարալեան
Տիգրան Եսայեան


== Ն ==
Ռոպերթ Նալպանտեան
Մկրտիչ Նաղաշ


== Շ ==
Էդկար Շահին
Յարութիւն Շամշինեան
Յովհաննէս Շարամբէեան
Ռաֆայէլ Շիշմանեան
Գրիգոր Շլդեան


== Ո ==


== Չ ==
Արտօ Չաքմաքչեան


== Պ ==


== Ջ ==


== Ռ ==
Հրաչեա Ռուխկեան


== Ս ==


== Վ ==


== Տ ==


== Ր ==


== Ց ==


== Ու ==


== Փ ==


== Ք ==


== Օ ==
Ռուբեն Օգանեզով
Տաճատ Օգանեսով
Արթուր Օշականցի
Ժիրայր Օրագեան
Դաւիթ Օքրոյեանց


== Ֆ ==
Արշակ Ֆեթուաճեան
Գոհար Ֆերմանեան
Արամ Ֆիդանեան
Նորման Ֆրենկեան
Խաչատուր Ֆերմանեան
Համբարձում

Համբարձում (յուն․՝ Ανάληψις τοῦ Σωτήρος; լատ.՝ ascensio), քրիստոնէական տօն։ Սահմանուած է ի յիշատակ Յիսուս Քրիստոսի երկրային կեանքի վերջին օրերու (ըստ քրիստոնէական եկեղեցիի ուսմունքի՝ Քրիստոսը խաչելութենէն 3 օր ետք յարութիւն առաւ իր աշակերտներուն 40 օր այցելելէ ետք, համբարձած է երկինք)։ Համբարձումը կը պատկանի շարժական տօներու շարքին, ունի 35 օրուան շարժականութիւն (Ապրիլի վերջէն մինչեւ Յունիսի սկիզբը), կը տօնուի Զատկի 40-րդ օրը, Հինգշաբթի։ Ծագումով կը պատկանի նախաքրիստոնէական տօնացոյցին (արտահայտած է մեռնող եւ հառնող Աստուծոյ, բնութեան զարթոնքի, վերածնութեան գաղափարները)։


== Հայաստանի մէջ ==

Հայաստանի մէջ Համբարձումը վերածուած է ժողովրդական տօնակատարութեան. երիտասարդ տղաներն ու աղջիկները Համբարձման առթիվ կը հաւաքեն 7 գոյնի ծաղիկ, կուժի մէջ կը լեցնեն 7 աղբիւրի ջուր, իրենց նշանները դնելով ջուրի մէջ եւ Համբարձման գիշերը «աստղունք» կը դնեն, այսինքն՝ անոնք կը յանձնեն աստղերու խորհուրդին, որմէ ետք, ըստ այդ նշաններուն՝ կը կատարեն գուշակութիւններ։ Համբարձման Կիրակի օրը տօնականօէն զարդարուած երիտասարդներն ու աղջիկները կը կազմակերպեն տօնախմբութիւններ՝ Համբարձման նուիրուած երգերու, պարերու (յատկապէս վերվերիներու՝ որպէս հասակի աճի հետ կապուած հմայական պարերու), խաղերու եւ մրցոյթներու զուգակցութեամբ։
Հայ Առաքելական Ս. Եկեղեցին Քրիստոսի Համբարձման տօնի օրը կը յիշատակէ նաեւ 1441 թուականին Հայոց Կաթողիկոսական Աթոռը Սիսէն տեղափոխելու եւ Ս. Էջմիածնոյ մէջ վերահաստատելու պատմական դէպքը։


== Պատկերներ ==
Lay Me Down

Lay Me Down, անգլիացի երգիչ Սեմ Սմիթի առաջին ալպոմի՝ In the Lonely Hour-ի երգերէն մէկն է։ Ստեղծուած է 15 Փետրուար 2013-ին։


== Տեղեկութիւն Երգին Մասին ==
«Lay Me Down» երգին հեղինակներն են՝ Սեմ Սմիթը, Էլուին Սմիթը եւ Ճէյմս Նապեռը։ Այս երգը առաջին անգամ հնչեց 134-րդ Մեծ Անգլիոյ լաւագոյն շարքերուն մէջ։ Երգին երկրորդ տարբերակը ստեղծեց Ճոն Լեճընտը եւ ներկայացուց «Comic Relief» անգլիական բարեգործական հեռուստամարաթոնին։ 2015 թուականի Մարտին ան դարձաւ լաւագոյնը Միացեալ Թագաւորութեան մէջ։


== Շարքեր ==
Միմոս (հանդէս)

«Միմոս», եռօրեայ երգիծական հանդէս։ Լոյս տեսած է 1875-1877 թուականներուն, Կ․ Պոլսոյ մէջ, հայերէն եւ հայատառ թրքերէն։ Արտօնատէր՝ Ա․ Սագայեան, խմբագիրներ՝ Հ․ Հաճեան, Ն․ Պեգիրճեան։ Տպագրած է երգիծական յօդուածներ ու բանաստեղծութիւններ, ծաղրած քաղքէնիութիւնը, օտարամոլութիւնը, հայ ընտանիքներուն մէջ տեղ գտած անընդունելի բարքերը։ Ծանօթացուցած է ազգային հաստատութիւններու գործունէութեան, տպագրած է լուրեր պոլսահայ կեանքէն, տեղեկութիւններ՝ միջազգային իրադարձութիւններու մասին։
Նինա Ճիտէճեան

Նինա Ճիտէճեան, ծնած էՊոսթըն, Մասաչուսէց։ Ան հիմնադիր անդամներէն էր Պաալպէքի փառատօնի կազմակերպիչ յանձնախումբին, ինչպէս նաեւ նախագահը 1991-ի Այնճարի փառատօնի յանձնախումբին:


== Կենսագրութիւն ==
Ճիտէճեան ծնողներուն հետ կը տեղափոխուի Թեհրան ապա Պէյրութ :
Ան կ’ամուսնանայ տոքթ. Երուանդ Ճիտէճեանին հետ, որ Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի հիւանդանոցին վիրաբուժական բաժինի առաջատար դէմքերէն էր: Անոնք կ’ունենան աղջիկ զաւակ մը՝ Տընիզը:
Տոքթ. Երուանդ Ճիտէճեան իր մահկանացուն կը կնքէ 8 Ապրիլ 1989։
Պատմութիւնը արձանագրող, շուրջ 16 գիրքերու եւ «L’Orient-Le Jour»  թերթին մէջ լոյս տեսած բազմաթիւ յօդուածներու հեղինակ Նինա Ճիտէճեան կը խոստովանէր որ ինք 100% հայ է եւ ամբողջական լիբանանցի։
Նինա կը մահանայ 95 տարեկան հասակին:


== Կրթութիւն եւ ասպարէզ ==
Երբ Տընիզ համալսարանական կը դառնայ,Նինա Ճիտէճեան կը շարունակէ իր կիսատ ձգած ուսումնառութիւնը AUB-ի մէջ, ուրկէ 1965-ին կը վկայուի Նախնեաց պատմութեան եւ հնագիտութեան բաժանմունքէն ստանալով Մագիստրոս աստիճան, որպէս թէզ պաշտպանելով «Պիպլոսը առաջին հազարամեակին» նիւթը, որ հետագային լոյս կը տեսնէ Տար էլ Մաշրէք տպարանէն:


== Երկեր ==
Նինա Ճիտէճեան հեղինակ է 16-է աւելի գիրքերու. ան հմտութեամբ ու անաչառութեամբ ուսումնասիրած է հայրենիքին պատմութիւնը ինչպէս՝
Տիւրոս, Սիտոն, Պէյրութ եւ Թրիփոլի քաղաքներու պատմութեան գիրքերը:
1968-ին անգլերէնով լոյս տեսնած առաջին գիրքը՝ «Պիպլոս. դարերու ընդմէջէն» երախայրիքն էր այն  երկար շարքին, որ պիտի նուիրուէր Տիւրոսի (Սուր), Սիտոնի (Սայտա), Պէյրութի եւ Թրիփոլիի հնագիտութեան:


== Պարգեւներ ==
Լիբանանի կառավարութիւնը հայրենիքին մատուցած անոր ծառայութիւններուն համար զայն 1974-ին պարգեւատրեց «Chevalier», իսկ 2002-ին՝ «Commandeur de l’ordre national du Cedre» շքանշանով:
Ան 1999-ին արժանացած է Մեծի տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանին, ձեռամբ Արամ Ա. կաթողիկոսէն:


== Աղբիւրներ ==
جيدجيان، المرأة التي فكّت تشفيرات الماضي! بقلم إدغار دافيديان
Lebanon A Mosiac of Cultures, Liban Une Mosaïque de Cultures by Nina Jidejian
Byblos through the ages Unknown Binding – January 1, 1971 by Nina Jidejian (Author)
Tyre Through the Ages by Nina Jidejian
Sidon Through the Ages Hardcover – January 1, 1971 by Nina Jidejian (Author)
Beirut Through the Ages by Jidejian Nina
Heliopolis, City Of The Sun by Nina Jidejian
à Travers Les âGes PDF معلومات تاريخ النشر: 2017  اسم الملف: Tyr à Travers Les âGes.pdf مؤلف: Nina Jidéjian
Tyre Through the Ages  by Nina Jidejian
Լրաբեր (թերթ, Նիւ Եորք)

«Լրաբեր», հասարակական֊քաղաքական շաբաթաթերթ (սկիզբը՝ երկօրեայ, ապա՝ եռօրեայ)։ Ստեղծուած է Ամերիկահայ առաջադիմական միութեան նախաձեռնութեամբ։ Լոյս կը տեսնէ 1938 -էն Նիւ Եորքի մէջ, 1979-էն՝ Լոս Անճելըսի մէջ՝ հայերէն եւ անգլերէն։ Խմբագիրներ՝ Պ. Մելեան, Մ. Մարտենց, Վ. Ղազարեան (1967-էն), Լ. Թաբակեան (1979-էն)։ Կարեւոր «Լրաբեր» շաբաթաթերթի գլխագիրը դեր կը կատարէ ազգապահպանման օժանդակման, սփիւռք-հայրենիք կապի ամրապնդման գործին մէջ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն սատարած է Խորհրդային Միութեան։ Յետպատերազմեան շրջանին զգալի աւանդ ներդրած է  ներգաղթը յաջողութեամբ կազմակերպելու գործին մէջ։ Կը լուսաբանէ ՀԽՍՀ տնտեսութեան եւ մշակոյթի նուաճումները, կ՚արտատպէ հանրապետական մամուլի նիւթեր, կը տպագրէ հայ սովետական գրողներու ստեղծագործութիւնները։
1617 թուական

1617 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 17րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1617 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1617 մահեր
Վռամշապուհ Արապեան

Վռամշապուհ Արապեան, հանրային-քաղաքական գործիչ, Հայոց ցեղասպանութեան զոհ:
Ծնած է Մալկարա գիւղաքաղաքին մէջ (Օսմանեան կայսրութեան Ադրիանապոլիս նահանգ)։ Հասարակ քաղաքական գործիչ։ 20 տարեկանին անդամակցելով Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան՝ կ՛անցնի Պուլկարիա, ուր կը զբաղուի զինագործութեամբ մինչեւ 1908։ Թուրքիա դարձին կը մտնէ Օսմանեան բանտին մէջ, իբր զինագործ-մեքենագէտ, կը ղրկուի Սանաա՝ հոնկէ աշխատակցելով «Ազատամարտ»ի Վռամ ստորագրութեամբ։ 1915-ի սկիզբները Պոլիս կը գտնուէր։ Զոհ կը դառնայ Հայոց ցեղասպանութեան:


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան Ապրիլ Տասնըմէկի, Կ. Պոլիս, Օ. Արզուման, 1919, էջ 38