Վանայ կատու

Վանայ կատու, ընտանի կատուներու ցեղատեսակ, որ սերած է Հայկական լեռնաշխարհի Վանայ լիճին շրջակայ ափամերձ տարածքներէն։ Տարածուած է Պատմական Հայաստանի, ներկայիս Թուրքիոյ Հանրապետութեան տարածքին, ինչպէս նաեւ այլ երկիրներու մէջ։
Վանայ կատուն, ինչպէս Հայկական լեռնաշխարհի բոլոր ընտանի կատուները, ներառեալ այս տարածաշրջանի կատուներուն հիման վրայ ստեղծուած կատուներու ժամանակակից ցեղատեսակները՝ Թրքական Անգորան, Վանը եւ Անատոլին, կը պատկանին միեւնոյն խումբին։ Ըստ կատուներու ծննդական ուսումնասիրութեան, կատուն ընտելացուած է մարդու կողմէ Առաջաւոր Ասիոյ տարածքին, շուրջ 9500 տարի առաջ։
ֆրանսացի ճարտարապետ ու նկարիչ Փիեռ Վիքթոր Լոթթեն տը Լաւալ 11 Մայիս 1856-ին գրած նամակին մէջ այսպէս կը նկարագրէ երկարագեղմ կատուները, զորս ան տեսած է Մերձաւոր Արեւելքի տարբեր շրջաններուն մէջ՝ բոլորը անուանելով Անգորա կատուներ.

Տարբեր ժամանակներու Եւրոպա բերուած Վանայ կատուները անուանուած են՝

ռուսական անգորա (քանի որ կը ներմուծուէին Ռուսաստանի տարածքէն անցնող Մետաքսի Ճանապարհէն),
օղակաձեւ պոչով սպիտակ կատուներ (քանի որ դասական գոյնի Վանայ կատուներուն պոչին վրայ կ'երեւին 5-7 օղակներ, որովհետեւ գեղմի կարմիր գոյնը միշտ շերտաւոր է)։ Սակայն, սովորաբար զանոնք կ'անուանէին անգորա կատու, իսկ գեղմին գոյնը՝ սպիտակ։ Օրինակ, ֆրանսացի նկարիչ Անթուան Ժան Պէյլ (Antoine Jean Bail) (1830-1918) նկարը անուանած է՝ «Աղջիկը սպիտակ կատուին հետ»։ Բայց այդ նկարին մէջ պատկերուած է դասական Վանայ կատուն: Մինչեւ այսօր մարդիկ կ'անուանեն սպիտակ նոյնիսկ երկգոյն կատուներ, որոնց համար սպիտակ գոյնի նշանները կը զբաղեցնեն զգալի մասը։Վանայ կատուին գեղմին նշաններուն գոյնը կը համապատասխանէ Վանայ լիճին, որ աւանդաբար հայկական գրականութեան մէջ ծով կ'անուանէր, արեւածագի/մայրամուտի գոյնին։ Կ'ըսուի, թէ լողացող վանայ կատուներուն տեսարանը հիացուցած է մեր նախահայրերը, ուրկէ ծնունդ առած է առասպելը, թէ Ամենազօր Աստուծոյ օրհնութեամբ Վանայ թոյրը յառաջացած է Վանայ կատուներուն մորթին։


=== Վանայ կատուն հայ գրականութեան մէջ ===

«Վանի սպիտակ կատուն» յիշատակած է Րաֆֆին (1835 - 1888) Խաչագողի յիշատակարանը վէպին մէջ։ Իսկ «Կայծեր» վէպին մէջ (հ. 1-2, 1883-1887) Րաֆֆի գրած է՝

Վրթանէս Փափազեան (1866 - 1920), որ ծնունդով Վան քաղաքէն էր, ուր անցած են անոր մանկութիւնը ու երիտասարդութիւնը, գրած է կարճ պատմուածք՝ «Վանայ կատու», որուն անունով կոչուած է նաեւ անոր պատմուածքներու ժողովածուն։ Հայ գրող Ակսել Բակունց (1899 - 1938) իր «Մթնաձոր» (1927) վէպին մէջ նկարագրած է «կապոյտ Վանայ փիսօն»։
Վանայ կատուներուն մասին յիշատակած է նաեւ Ի. դարու հայ մեծ բանաստեղծ Պարոյր Սեւակ Անլռելի զանգակատուն բանաստեղծութեան մէջ։


== Ցեղատեսակին պաշտօնական ճանաչումը ==

1955-ին Յուլիս-Օգոստոս ամիսներուն բրիտանական երկու թղթակիցներ՝ Լորա Լաշինկթոն եւ Սոնիա Հոլիտէյ կ'այցելեն Թուրքիա՝ յօդուած պատրաստելու նպատակով։ Լորա Լաշինկթոն կը սիրէր կատուներ եւ աշխատանքային օրերէն մէկուն ընթացքին կը նկատէ վառ գոյնի մորթով կատուներ, որոնց արտաքին տեսքը շատ շքեղ էր։ Երբ ան կը հարցնէ հիւրանոցի պաշտօնեային այդ կատուներուն մասին, անոր կ'ըսեն, որ անոնք Վանայ կատուներ են։ Եւ քանի որ Լորային հետաքրքրութիւնը մեծ էր, երկու Վանայ կատուի ձագ անոր նուէր կու տան։ Լորա Լաշինկթոն զանոնք իրեն հետ կը տանի Մեծն Բրիտանիոյ մայրաքաղաք Լոնտոն։ 1959-ին Լորա Լաշինկթոն ուրիշ երկու Վանայ կատուի ձագ կը բերէ Թուրքիայէն։ Անկէ տասը տարի ետք ան կը յաջողի ձեռք բերել մեծ թիւով կատուներ։ Կատուասէրներու կազմակերպութեան այդ պահանջը՝ կատուներու նոր ցեղատեսակ ճանչնալու համար, թրքական իշխանութիւնները  աջակցութիւն կը յայտնեն «Թրքական Վանայ կատուն ճանչնալու Եւրոպայի մէջ»։ Անկէ ետք, 1969-ին GCCF-ը (Governing Council of the Cat Fancy) ցեղատեսակը կը գրանցէ «Թրքական կատու» անունով, իսկ 1971-ին FIFe-ի կողմէ անիկա կը ճանչցուի «Թրքական Վանայ կատու» անունով։ Հետագայ տարիներուն թրքական Վանայ կատու ցեղատեսակը կը ճանչցուի կատուասէրներու միջազգային այլ կազմակերպութիւններու կողմէ։


== Արտաքին յղումներ ==
Վանայ Կատուի էջը՝ The Cat Fanciers' Association Archived 2006-01-18 at the Wayback Machine.
Վանայ կատուներու լուսանկարներ
Առուշանեան Զ. Լ., «Վանայ կատուի ինը կեանքերը», «Գարուն», № 1-2, 2010 - էջ 28-35 , [1], [2]