Մարսողութիւն

Մարսողութիւնը սննդանիւթերու մշակման, տարրալուծման եւ ներծծման բարդ բնախօսական (physiologic) գործընթացն է: Անիկա կ'իրականանայ մարսողական համակարգին օրկաններուն մէջ:


== Մարսողական Համակարգը ==
Մարսողական համակարգը կ'ընդգրկէ բերանը, ըմբանը (pharynx), որկորը-կերակրափողը (eso-phagus), ստամոքսը եւ բարակ ու հաստ աղիքները: Լեարդը, լեղուցը եւ շարոյրը (pancrease) մարսողական համակարգին յարակից օրկաններ են, որոնք իրենց յատուկ հիւթերով կ'ամբողջացնեն մարսողութեան գործընթացը:
Մարսողութիւնը կը ղեկավարուի ուղեղով: Անիկա մարսողական համակարգը գործի կը լծէ, երբ որոշ տեղեկութիւններ հասնին իրեն: Այդ տեղեկութիւններն են՝ կերակուրի մը հոտը, տեսքը եւ համը՝ լեղի, կծու եւ թթու: Նոյնիսկ կերակուրի մասին մտածելը ահազանգի կը մատնէ ուղեղը: Ուղեղը այս տեղեկութիւնները ընկալելէ ետք կը հրահանգէ բերնի լորձնաբեր գեղձերուն, ստամոքսին, տասներկումատնեայ աղիքին (duodenum),  բարակ աղիքներուն, շարոյրին, լեարդին եւ լեղուցին (gallbladder), որպէսզի արտադրեն իրենց հիւթերը, խմորիչները (enzymes) եւ լեղին-մաղձը (bile) ու մասնակից դառնան սննդանիւթերու մարսողութեան:


====== Մարսողութեան Առաջին Հանգրուան ======
Մարսողական համակարգը կը սկսի բերանի խոռոչէն եւ կը հասնի մինչեւ յետանցք: Ակռաները, լեզուն եւ բերանի որոշ գեղձային հիւթեր իրենց բաժինը կը բերեն մարսողութեան առաջին հանգրուանին: Բերանին մէջ սննդանիւթերը ֆիզիքական եւ քիմիական  փոփոխութեան կ'ենթարկուին ծամուելով եւ լորձունքի ներգործութեամբ:
Ակռաներու առողջութիւնը մեծապէս կը նպաստէ ծամելու գործողութեան, իսկ լորձունքի բնական հոսքը բերնին մէջ կը նպաստէ մարսողութեան առաջին հանգրուանին:
Այս բոլորին կ'օժանդակեն լեզուն, լինտերը, ծնօտները, որպէսզի ծամուելու գործողութիւնը լաւապէս կատարուի եւ սննդանիւթերը առաւելագոյն ձեւով շաղախուին լորձունքին հետ:
Լորձունքը մաքուր, թափանցիկ հեղուկ մըն է, որ շարունակ կ'արտադրուի բերնին մէջ գտնուող լորձնաբեր գեղձերու (salivary glands) կողմէ:


====== Մարսողութեան Երկրորդ Հանգրուան ======
Ամէն մարդ 10-15 անգամ ծամելէ ետք կուլ կու տայ սնունդը, որ կ'իջնէ ստամոքս: Անիկա 3-4 ժամ մնալէ ետք կը փոխանցուի բարակ աղիքներ: Բարակ աղիքներու երկարութիւնը մօտաւորապէս 6 մեթր է: 6 ժամ մնալէ ետք հիմնական սնունդը կը ներծծուի եւ կը փոխադրուի մարմին: Ապա մնացեալ սնունդը կը փոխադրուի հաստ աղիք եւ կը կոչուի կղկղանք:
Բնական պայմաններու մէջ մեր կերած սննդանիւթերը ստամոքսին կողմէ արտադրուած ջրահեղուկներուն հետ խառնուելով` կը վերածուին կակուղ եւ հեղուկային խառնուրդի մը, ապա ստամոքսի եւ բարակ աղիքներու մէջ տեղի կ'ունենայ մարսողութիւնը: Չմարսուած նիւթերը ջուրով միասին եւ հեղուկ վիճակի մէջ կը հասնին հաստ աղիք. հոս ջուրը մեծամասնութեամբ կը ներծծուի աղեպատէն, իսկ մնացեալ աւելորդ թափօնները կը վերածուին թանձր կղկղանքի:


====== Մարսողութեան Վերաբերեալ Հետաքրքրական Տեղեկութիւններ ======
Խնդալը թուլութիւն կը յառաջացնէ: Եւ ինչպէս ամէն ինչ իրարու կապուած է մարմնին մէջ, փորին մէջ խնդուքին յառաջացուցած շարժումը մարսողութիւնը կը դիւրացնէ եւ կ'արագացնէ: Ասիկա կ'աւելցնէ ստամոքսային հիւթերը, կը մարձէ եւ կը հանգստացնէ մարսողական խողովակը:
Մարսողութիւնը կ'արագանայ տաքութիւն յառաջացնող անհրաժեշտ ածխաջրերը (կլուսիտ), սպիտակուցները (փրոթէին) եւ իւղերը հաւաքելու համար:
Մանանեխը (Մութարտ) կը գրգռէ ախորժակը, կը նպաստէ մարսողութեան` աւելցնելով ստամոքսահիւթի արտադրութիւնը:
Սեւ եւ սպիտակ պղպեղը կ'օգտագործուի աղացած եւ հատիկներու ձեւով: Կը պարունակէ եթերաիւղեր, ալքալոիտներ, որոնք կը խթանեն մարսողութիւնը:
Խնձորի քացախը կը համարուի օրկանիզմի թթուային հակազդեցութիւնը համակարգող միջոց: Անիկա կը կանոնաւորէ մարսողութիւնը:
Կանկառը կը պարունակէ կենսանիւթեր, յատկապէս` ՔԱ. կենսանիւթը եւ հանքայիններ` փոթասիոմ, մակնեզիում եւ կիր, որ կը դարմանէ պնդութիւնը, կ'ապահովէ աղիքներուն առողջ գործունէութիւնը եւ կ'աշխուժացնէ մարսողութիւնը:
Սննդագէտները խորհուրդ կու տան պանիրը ճաշէն ետք ուտել: Անիկա կը բարելաւէ մարսողութիւնը:
Ջուրը կը նպաստէ մարմնի ընդհանուր նիւթափոխարկումին (metabolism), մարսողութեան եւ սննդանիւթերու ներծծումին (absorption) աղիքներու պատերէն, բջիջներու վերանորոգման եւ անոնց թթուածինով եւ սննդանիւթերով մատակարարման:
Աւոքատօն կը կարգաւորէ մարսողութիւնը եւ կը դարմանէ պնդութիւնը:
Շաքարախտը կրնայ մարսողութեան դժուարութիւն յառաջացնել: