armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Լէոնարտո Տա Վինչիի կեանքն ու Հայկական ծագումը

Լէոնարտո Տա Վինչիի կեանքն ու Հայկական հետքը,(1452_1519) Ծնած է 1452 թուականի Ապրիլ 15-ին, Իտալիոյ Ֆլորենսիայի մօտակայքը գտնուող Անկավինօ փոքրիկ գիւղին մէջ: Անուն-մականունը կը թարգմանուի իբրեւ Լէոնարտօ` պարոն Փիէրոյի որդի. Երկրորդ հազարամեակի հանճարագոյն գործիչը` նկարիչ, քանդակագործ, գրող, գիւտարար, մաթեմաթիքոս. Ուսումնասիրողներէն ոմանք Լէոնարտոն ծագումով հայ կը համարեն:


== Հայկական Ծագումը ==
Ուսումնասիրողներէն ոմանք Լէոնարտոն ծագումով հայ կը համարեն: Առաջինը այդ մասին վկայողները հայ ուսումնասիրողները չեն գրած: 2002-ին ռուս լրագրող եւ ուսումնասիրող Իկոր Օռլովը հանդէս եկաւ ցնցող յայտարարութեամբ, որ Լէոնարտօ տա Վինչին գրած է հայերէն եւ անոր ծածկագրերու գաղտնիքը մեսրոպեան այբուբենի մէջ է: Թէ իսկապէս որքանով ապացուցուած է անոր հայկական ծագումը, դեռ շատերու համար վիճելի հարց է, սակայն հայկական հետք անոր ստեղծագործութիւններուն մէջ, այնուամենայնիւ՝ կայ:
1481-1482 թուականներուն ան այցելած է Կիլիկիա եւ Հայաստան: Պահպանուած է Բագարանի եկեղեցւոյ, անոր ձեռքով կատարուած գծանկարը, որուն հիմքով ալ, նոյն յատակագիծով ան կառուցեց Միլանի տաճարը: Ընդհանրապէս, Եւրոպայի մէջ կեդրոնագմբէթ եկեղեցիներ սկսան կառուցել նոյն այդ ժամանակներէն: Եւ տեղին է հաւանութիւն տալու այն վարկածին, որ նոյն Լէոնարտոով կեդրոնագմբէթ եկեղեցիներու Անիական ոճը Հայաստանէն ներմուծուեցաւ Եւրոպա:
Ան նաեւ համոզեց անուանի ճարտարապետ Բրամանտէն` Հռոմի Սուրբ Պետրոս տաճարը նախագծել եւ կառուցել Բագարանի տաճարին օրինակով:
Լէոնարտոյի Հայաստան այցելելու մասին ակնարկներ կան անոր նամակներուն մէջ, ուր պահպանուած է նոյնիսկ Հայաստանի մէկ մասին վերաբերեալ քարտէզը: Իր նամակին մէջ Լէոնարտոն նաեւ կը պատմէ մանրամասնէր երկրաշարժի մը եւ ջրհեղեղի մը մասին, հաւանաբար նկատի ունենալով 1482 թուականի Երզնկայի երկրաշարժը:
Լէոնարտոն նաեւ ճամբորդական նօթեր գրած է` Հայաստանի մէջ անցուցած ժամանակահատուածի վերաբերեալ: Այդ փաստաթուղթը կը պահպանումի Միլանի «Ամպրոզանիա» գրադարանի մէջ եւ կը կոչուի «Հայկական նամակ»: Անոր մէջ արտացոլուած են Լէոնարտոյի նկարագրութիւնը Հայաստանի մասին, տեղեկութիւններ կան Եփրատ գետի, Տաւրոսի լեռնաշղթայի մասին: Նկարագրած է նաեւ մէկ դիպուած` օտար նուաճողի կողմէն հայութեան հանդէպ կիրառուած բռնարարքներու, կոտորածներու:
Ան նաեւ իր կտաւներու մէջ օգտագործած է Տեռռա Արմէնիա գոյնը` մութ շականակագոյն, որ կը պատրաստուի հայկական հողէն: Մինչ այդ Եւրոպայի մէջ այդ գոյնը ոեւէ մէկը չէ օգտագործած: Լէոնարտոյէն ետք այդ գոյնը օգտագործեց անուանի հայ նկարիչ Պոկտան Սալթանովը միայն:
Ան անձամբ նաեւ կը նուագէր եւ ժամանակին Միլանի մէջ յաղթած է վին նուագողներու մրցոյթին, ինչն էլ որոշ ուսումնասիրողներու համար առիթ հանդիսացած է, որ Լէոնարտոյի մէջ հայկական արմատներ որոնեն, անոր տա Վինչի մականունը կապած են վին գործիքի հետ` վին նուագող:

Լէոնարտոն դեռ Ֆլորենսիայի մէջ անպայման առնչուած է հայերու հետ: Նախ, դեռ ոչ վաղ անցեալին կործանուած Կիլիկիայի հայկական թագաւորութեան եւ իտալական քաղաքներու միջեւ սերտ առեւտրային եւ դիւանագիտական յարաբերութիւններ եղած են, բացի այդ, միջնադարուն հայերը Իտալիոյ մէջ կառուցած են 34 եկեղեցիներ եւ տուած 11 սուրբեր:


== Աղբիւրներ ==
«Անկախ» շաբաթաթերթ 2012 թ. Ապրիլ 17։
Պալթեան Ծով

Պալթեան ծով` Ատլանտեան ովկիանոսի ներցամաքային ծով Հիւսիւսային եւ Միջին Եւրոպայի ափերու մօտ։ Կը ողողէ Էսթոնիոյ, Լիթուանիոյ, Լաթուիոյ, Ռուսիոյ Դաշնութեան, Գերմանիոյ, Լեհաստանի, Դանիոյ, Շուէտի եւ Ֆինլանտայի ափերը։ Մակերեսը՝ 386 հազար կիլոմեթր քառակուսի։ Գերակշռող խորութիւնը 40-100 մ է, առաւելագոյնը՝ 470 մ.: Հիւսիսային ծովը կը միանայ Դանիական նեղուցներով։ Խոշոր կղզիները՝ Բոռհոլմ, Գոլթանդ, Էլանդ, Սաարեմաա, Հիյումաա, Ռիւգէն, Ալանդեան։ Խոշոր ծոցերը՝ Բոտնիկ, Ֆիննական, Ռիկայի։ Պալթեան ծովը կը թափուի Նեւա, Տաուկաւա, Նեման, Վիսլայ, Օտեր գետերը։
Հիմնական նաւահանգիստները՝ Սենթ Փեթերսպուրկ, Թալլին, Ռիկայ, Լիէպայեայ, Քլայփետայ, Քալինինկրատ, Կտանսք-Կտինեայ, Շչեցին, Ռոսթոք-Վառնեմիւնտէ, Լիւպեք, Քիլ, Քոփընհակըն, Մալմեօ, Սթոքհոլմ, Լուլէոյ, Թուրքու, Հելսինքի:


== Անուանում ==
Հին սլաւոնները Պալթեան ծովը անուանած են «Վարեակներու ծով» (ռուս.՝ Море Варяжское, վարեակներ անուանած էին սքանտինաւցիները, նորմանները), նորմանները՝ Austurweg «արեւելեան ճանապարհ», գերմանացիները այն այսօր անուանած են Ostsee «Արեւելեան ծով» (ի հակադրութիւն Հիւսիսային ծովու): «Պալթեան ծով» առաջացած է ուշ լատիներէն mare Balticum անունովը, որ ծագումնաբանութիւնը վերջնականապէս չէ ստուգաբանուած. կան քանի մը վարկածներ՝

Պալթի կղզիի անունը (այդ կղզին յիշատակած է Պլինիոսը եւ նշած է որ հոն սաթ կ'արդիւնահանէին),
Լիթուանացիները baltas կամ լատիշերէն balts «սպիտակ» բառին (նկատի ունենալով աւազոտ ափերու գոյնը),
Լատիներէն balteus, շուէտներէն եւ դանիերէն balte «գօտի» բառէն («Երկիրը գօտեւորած» իմաստով):


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Աղբիւրներ ==
Ինես Ռամիրեզ Փերեզ

Ինես Ռամիրեզ Փերեզ (սպաներէն՝ Inés Ramírez Pérez, ծնած՝ 1960), մեքսիքացի կինը, որ ինքն իրեն կատարած է յաջող Կեսարական հատում եւ լոյս աշխարհ բերեած՝ առողջ երեխայ մը:
5 Մարտ 2000-ին, Ինես Ռամիրեզ Փերեզ, մեքսիքացի կինը Օախաքա նահանգէն, գրաւած է լրատուամիջոցներուն ուշադրութիւնը ինքն իրեն կատարած Կեսարական հատումով. ան չունէր բժշկական կրթութիւն, բայց, այնուամենայնիւ, կատարած է յաջող Կեսարական հատում, այնպէս որ ան եւ իր երեխան ողջ մնացած են:
40-ամեայ Ինեսը, կէս գիշերին, 12 ժամ տեւած ցաւերէ ետք կը նստի նստարանի մը վրայ եւ կ՛ըմպէ երեք գաւաթ ոգելից խմիչք. ապա խոհանոցի 15 սմ սովորական դանակով կը ճեղքէ որովայնը: Մէկ ժամ տեւած վիրահատութենէն ետք, ան դուրս կը քաշէ տղայ երեխան եւ մկրատով կը հատէ պորտալարը: Որոշ ժամանակ կը մնայ անգիտակից վիճակի մէջ ու ետքը, ուշքի գալով, մեծ տղուն կ՛ուղարկէ՝ օգնութիւն բերելու համար: Մի քանի ժամ ետք, գիւղին բժշկական անձնակազմը զայն կը գտնէ ուշքը գտած եւ արթուն վիճակով:
Ի վերջոյ զինք տեղի դարմանատունը կը տեղափոխեն, երկու ու կէս մղոն հեռաւորութեան վրայ «San Lorenzo Texmelucan», եւ ապա դէպի մօտակայ հիւանդանոցը, ութ ժամ հեռաւորութեան վրայ՝ ինքնաշարժով:
Նկարագրելով իր փորձը, Ռամիրեզ յայտնած է.

Այս վիճակը առաջին անգամ յիշուած է 2004-ի Մարտին, կնոջական «International Journal of Gynecology & Obstetrics» պարբերաթերթին մէջ։
Միջնադար

Միջնադար (Միջին դարեր), պատմական ժամանակաշրջան, որ կը հաջորդէ Հին դարեշրջանին եւ կը նախորդէ Նոր ժամանակաշրջանին։ Միջնադարի սկիզբը կը համարոի Արեւմտեան Հռոմեական կայսրութեան անկումը հինգերորդ դարին (սովորաբար անկման տարեթիւը կը համարուի 476 թ-ի սեպտեմբեր 4-ին, երբ վերջին կայսրը՝ Հռումուլոս Ավգուստուլուսը գահազրկուեցաւ): Սակայն Միջնադարի աւարտի կան տարբեր վերաբերեալ կարծիքներ։ Այդ կարծիքներէն են՝ Կոստանդնուպոլիսի անկումը (1453 թ.), տպագրութեան հայտնագործումը (տասնհինգերորդ դարի կեսեր), Ամերիկայի հայտնաբերումը (1492 թ.), Անգլիական հեղափոխութեան (1640) սկիզբը, Երեսնամեայ պատերազմի սկիզբը ե այլն։


== Աւատականական կարգերու հաստատումը ==
Միջին դարերու հիմնական առանձնահատկութիւնը համայնական եւ ստրկատիրական կարգերու փոփոխութիւնն է աւատականութեամբ։ Այդ կարգերու ժամանակ հիմնական թշնամական դասակարգերը, ոչ թէ ստրկատերերն ու ստրուկներն էին, այլ աւատականական ու կախեալ գյիւղացիները։ Տարբեր ժողովուրդներու մոտ աւատականական կարգերը հաստատուած են ոչ միաժամանակ։ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ անոնք առաջացան 5-րդ դարի վերջերը, այն շարժումէն ետք, երբ 476 թոականին ստրուկներու ու կոլոններո ապստամբութեան հետեանքով թուլացաւ ու «բարբարոսներու» ջախջախիչ հարուածներէն խորտակուեցաւ Արեւմտեան Հռոմեական կայսրութիւնը։


=== Կախեալ գիւղացիներ ===
Հողի օգտագործման դիմաց կախեալ գիւղացիները պետք է կատարէին պարհակներ, այսինքն ՝ հարկադիր պարտականութիւններ։ Գիւղացիները պետք է վարէին ու ցանեին տիրոջ դաշտը, իսկ այնուհետեւ հնձէին, տեղափոխէին ու կալսէին հաւաքուած հացահատիկը։ Անոնք աւանակականի տնտեսութեան կը կատարէին  այլ աշխատանքներ՝ կը կառուցէին ու կը վերանորոգէին անոր տունը, շտեմարաններն ու կամուրջները, կը մաքրէին լճակները, կ՛ապահովէին աւանակականի պալատը բնամքերով։ Աւանակականի կառավարիչն ու ծառաները կ՛իրականացնէին հսկողութիւնը՝ բացառելու համար աշխատանքէն խուսափելու գիւղացիներուն ձգտումները։ Աւանակականի տնտեսութիւնում գիւղացիին կատարած բոլոր աշխատանքները կը կոչուէին կոռ։
Գիւղացիները աւանակականին պետք է տային նաեւ իրենց տնտեսութեան մթերքներուն մէկ մասը՝ հացահատիկ, անասուններ, թռչուններ, ձու եւ այլն։ Անոնք նաեւ պարտաւոր էին տալ իրենց արտադրանքի մէկ մասը՝ թաքան, մանուածք ու կաշի։ Մթերքներով ու իր տնտեսութեան մէջ պատրաստուած արտադրանքով գիւղացիին վճարումները ֆեոդալին կոչվում էր բահրա։
Կոռն ու բահրան կախյալ գյուղացիներուն գլխաւոր պարհակութիւններն էին։ Աւելի ուշ աւանականականները մտցուցին նաեւ նոր հարկեր։ Գիւղացիներուն կը ստիպէին իրենց հացահատիկն աղալ միայն աանականի ալրաղացէն, հաց թխել տիրոջ փուռին մէջ եւ անոնց դիմաց կամ հարկեր վճարել, կամ ալ տալ ստացուած բերքի մէկ մասը։
Նմանատիպ կարգեր կը գործէին նաեւ այն գիւղացիներուն համար, որոնք կ՛ապրէին եկեղեցապատկան հողատարածքներուն մէջ։ Անոնք պէտք է տային եկեղեցոյ տասանորդ՝ բերքի եւ անասուններու ծնաճի մէկ տասներորդը։
Մատթէոս (անձնանուն)

Մատթէոս, հայկական արական անուն է։ Ունի աստուածաշնչային ծագում՝ եբրայերէն  |(եբր.՝ מתתיהו‎ մաթիթեահու) բառէն, որ կը նշանակէ՝ «Եհովայի պարգեւ»։ Հայերէնին անցած է յունարէնի միջոցաւ (յուն․՝ Ματθιας}:
Կը գործածուէ նաեւ Մաթեւոս ձեւով:

Լատինագիր ձեւը՝  MATEVOS 
Անունէ ստեղծուած մականուն՝ Մաթեւոսեան


== Անունը Կրողներ ==
Մատթէոս Դարբինեան (ծն.1889 Տավուշ) արձակագիր
Մատթէոս Զարիֆեան (1894-1924 Կ.Պոլիս) բանաստեղծ
Մատթէոս Ծարեցի (նեփալ.՝ Matheos van Tsar, 1520 Ծար-1661 Ամսթերտամ) տպագրիչ
Մատթէոս Մամուրեան (1830-1901 Զմիւռնիա) վիպասան եւ լրագրող
Մատթէոս Ջուղայեցի ԺԴ եւ ԺԵ դարերու աստուածաբան
Մատթէոս Ուռհայեցի (ԺԱ 2րդ կէս-1144) ժամանակագիր
Ալպերթ Կոստանեան

Ալպերթ Կոստանեան (1980, Սուր, Հարաւային Լիբանան, Լիբանան) Լիբանանահայ քաղաքական գործիչ եւ լրագրող է:


== Անձնական կեանք ==
Ծնած է Սուր, Լիբանան, եւ սորված է տնտեսագիտութիւն Սեն Ժոզեֆ Համալսարանէն (Լիբանան) եւ HEC Համալսարանէն (Ֆրանսա) ներս:Ան ամուսնացած է Մակի Նապիլ Խըպյէին հետ, եւ ունի երկու զաւակ՝ Քամիյ եւ Էմանուէլ:


== Ասպարեզ ==
Ան Loubnanouna (հա.՝ Մեր Լիբանանը) շարժման հիմնադիրներէն էր:Երեսփոխան Փիէր Ամին Ժմէյէլի սպանութենէն ետք, ան իր եղբօր Սամի Ժմէյէլի դասընկեր էր, որմէ ետք ան մաս կազմեց «նոր փաղանգաւորներ» խումբին եւ անդամագրուեցաւ կուսակցութեան:2009 թուականին ան ստանցնեց ընտրական մեքենաներու վարչական գործերը Քադայըպ (կամ Փաղանգաւոր» Կուսակցութեան համար: Ան ապրեցաւ Լիբանան ու Փարիզ, ուր Arthur D. Little ընկերութեան մէչ խորհրդատւութեան դեր ստանցնեց: 2014 թուականին ընկերութեան Պէյրութի գրասենեակը փոխադրուեցաւ, եւ վերջնական փոխադրուեցաւ Լիբանան աշխատելու համար Երեսփոխան Սամի Ժմէյէլի համար:


== Հեռատեսիլի ասպարեզ ==
26 Մարտ, 2019 թուականին, ան սկսաւ վարել Vision 2030 յայտագիրը Լիբանանեան LBCI հեռատեսիլի կայանին համար:
Յակոբ Սանտալճեան

Յակոբ Սանտալճեան (մօտաւորապէս 1867, Մանիսա, Փոքր Ասիա- 27 Օգոստոս 1917), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է (հաւանաբար) 1867 թուականին Փոքր Ասիոյ արեւմուտքի Մանիսա քաղաքին մէջ։ 1892 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Եղած է Փարիզի միջազգային բժշկական խորհուրդի անդամ։ Զմիւռնիոյ հայկական հիւանդանոցէն ներս եւ որպէս բժիշկ աշխատած է։ Ապա եղած է Նազիլլիի թաղապետական բժիշկ։
Մահացած է 1917 թուականի Օգոստոս 27-ին, ժանտախտէ՝ մօտ 50 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
Եարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Ազարիկ (բժիշկ)

Ազարիկ (բժիշկ), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Դեղագործական կրթութիւն ստացած է եւ դեղագործութեամբ զբաղած։ Ապրիլ 1915-ին բանտարկուած է Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ, ուրկէ աքսորուած է Չանղըրը՝ հայ մտաւորականներու խումբին հետ։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչի՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ։ 1915-ին նահատակուած է ՏԷր Զօրի կողմերը։


=== Համրիչին պատմութիւնը ===
11 Ապրիլ 1915-ին (24)-ին Թր­քական կառավարութեան որոշումով Սթամպուլի ոստիկանութեան՝ նախապէս կազմած ցուցակով, ձերբակալուած են շուրջ 220 հայ մտաւորականներ՝ բժիշկ­ներ, ու­սու­ցիչներ, լրագրողներ, գրող­ներ, դե­ղա­գործ­ներ, առեւտրականներ, փաստաբաններ, հոգեւորականներ եւ քաղաքական գործիչներ, զորս բանտարկած են Կոս­տանդ­նու­պոլ­սոյ մերձակայ Այաշ գիւղաքաղաքի բանտին մէջ։ Հոս՝ անոնցմէ 45-ը սպաննած են, իսկ մնացեալը՝ քանի մը օր ետք, տեղափոխած  Չանղըրը քաղաքի աքսորավայրի բանտը։ Հոս սպաննած են շուրջ 80 հոգի։ Չանղըրըի մէջ աքսորեալներէն մէկը՝ թաղապետ Վարդերես Աթանասեանը (նահատակուած է), ձեռքին եղած համրիչին (տէր ողորմեա, համրիչ) 99 հատիկներուն վրայ փորագրած է իր եւ բանտին մէջ գտնուող միւս մտաւորականներու մէկ մասին անուններու սկզբնատառերը, սակայն, քանի որ համրիչին հատիկները սահմանափակ էին, ան մէկ հատիկին վրայ փորագրած է 2, իսկ ուրիշներու վրայ՝  4 անուն։ Արդիւնքն այն է, որ համրիչը յաւերժացուցած է 103 անուններ։ Համրիչին հատիկներուն շարքը կապող քարին վրայ գրուած է. «Չանղը­րը, 11 Ապրիլ 1915, Յի­շա­տա­կ»: Ձեր­բա­կալ­ուելէն քա­նի մը օր ետք, Վար­դե­րես Աթա­նա­սեա­նի տունը թուրք կա­ռա­պան մը կու գայ ու կնո­ջը` Սրբուհիին կ'ըսէ. - «Ձեր ամու­սինն ինձ ժա­մա­ցոյց մը նուի­րեց ու խնդրեց, որ այս մա­սուն­քը յանձ­նեմ ձեզի»: Ու կու տայ այս համ­րի­չը։ Համ­րի­չը 1965-ին Հա­յաս­տա­նի Պատ­մու­թեան թան­գա­րա­նին նուի­րած է Վար­դե­րես Աթա­նա­սեա­նի` 1946-ին ֆրանսայէն ներգաղթած դուստրը՝ Էօժենի Աթանասեան-Գուլբոլեանը (մահ. 1993)։ Հայաստանի պատմութեան թանգարանի գիտաշխատող Կարինէ Աւագեան՝ համրիչին նուիրուած, գիրք հրատարակած է «Եղեռնայուշ մասունք կամ խոստովանողք եւ վկայք խաչի» (Ե., 2002), որուն մէջ հրապարակուած են համրիչին քարերուն վրայ մակագրուած անունները եւ առանձին ցանկ մը (Վահան Ալթունեան, Կա­րա­պետ Թաշ­ճեան, Կո­մի­տաս, Մի­սաք Ճեւ­ա­հիր­ճեան, Գաս­պար Չե­րազ, Սիամանթօ, Ռուբէն Սեւակ, Դանիէլ Վարուժան եւ ուրիշներ), ուր իւրաքանչիւր անուան դիմաց ներկայացուած են տեղեկութիւններ՝ տուեալ անձին վերաբերեալ։ Ցանկին մէջ ընդգրկուած 35 հոգին սպաննած են, 61-ը ողջ մնացած են։ 7 հոգիին վերաբերեալ տեղեկութիւն չեն կրցած գտնել։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։


== Գրականութիւն ==
Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Երեւան, 1991։
Աւագեան Կարինէ, Եղեռնայուշ մասունք կամ խոստովանողք եւ վկայք խաչի, Երեւ­ան, 2002։
Աւագեան Կարինէ, «Չան­ղը­րըի 1915 թ. ապ­րի­լի 11, Յի­շա­տակ»… Թանգարանային ցուցանմուշը, «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ», 2008, հ. 1-12
Մարտիրոս Ալթունեան

Մարտիրոս Ալթունեան (1888, Պրուսա, Հյուդավենդիգար, Օսմանեան Կայսրութիւն - 20 Դեկտեմբեր 1958(1958-12-20), Պէյրութ, Լիբանան) Լիբանանահայ ճարտարապետ: Անոր գործերէն են՝ Լիբանանի Խորհրդարանի Շէնքը, Պէյրութի մէջ (1931), Ալ-Ապըտ Ժամացոյցի Աշտարակը, Պէյրութ (1934), Ազունիէ Առողջարանը, Շուֆ, եւ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան հիմնադիրներու դամբարանը (Ֆրանսահայ Լէոն Մուրատով ճարտարապետին հետ), Կիպրոս, որ փոխարինեց տախտակամածէ աւելի հին դամբարան մը, 1956 թուականին:Ալթունեան աւարտած է Փարիզի Գեղարուեստից Դպրոցէն, Ֆրանսա, 1918 թուականին:
16 Մայիս

16 Մայիս, տարուան 136-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 137-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 229 օր


== Դէպքեր ==
1919՝ ՀՀ նախարարներու խորհուրդը Երեւանի մէջ համալսարան հիմնելու վերաբերեալ որոշում կ՛ ընդունի
1920՝ Կաթողիկէ Եկեղեցուոյ կողմէ Ժանն տ'Արք դասուեցաւ սուրբերու շարքը
1929՝ տեղի ունեցաւ Օսքարի առաջին մրցանակաբաշխութիւնը
2007՝ Նիքոլա Սարքոզին դարձաւ Ֆրանսայի նախագահ


== Ծնունդներ ==
1861՝ Հենրի Հաուըրտ Հոլմզ (անգլերէն՝ Henry Howard Holmes, Մահ.1896), ամերիկացի բազմակի մարդասպան


== Մահեր ==
1981՝ Անդօ Պօղիկեան (Ծն.1963), լիբանանահայ մարզիկ
2007՝Գոհար Գասպարեան (Ծն.1924, Գահիրէ), հայ օփերայի երգչուհի


== Տօներ ==
Եոհան Քրույֆ

Եոհան Քրույֆ (25 Ապրիլ 1947(1947-04-25)[…], Ամսթերտամ, Հոլանտայի թագաւորութիւն - 24 Մարտ 2016(2016-03-24)[…], Պարսելոնա, Սպանիա), հոլանտացի ֆութպոլիստ։
Եոհան Քրույֆ ծնած է Հոլանտայի մայրաքաղաք Ամսթերտամի մէջ: 12 տարեկանին իր մայրը «Աժաքս»էն խնդրած է իր տղան ակումբ ընդունիլ։ 4 տարի ետք՝ 1963 թուականին, ան պայմանագիր կնքած է «Աժաքսի» հետ։
Ան համբաւաւոր դարձած է «Այաքս Ամսթերտամ»ի շարքերէն խաղալով, ուր ճանչցուած է «թռչող հոլանտացին» անունով:
Հոլանտայի ազգային խումբին հետ խաղցած է շուրջ 12 տարի՝ 1966-1977: Հաւաքականին հետ կատարած է 48 մրցումներ եւ նշանակած 33 կոլեր: Հոլանտայի ազգային խումբին հետ աչքի ինկած է 1974-ին Արեւմտեան Գերմանիոյ մէջ տեղի ունեցած աշխարհի ֆութպոլի ախոյեանութեան աւարտախաղերուն, ուր աչքառու խաղ եւ բացառիկ արդիւնքներ արձանագրած է՝ յատկապէս 1970ի բաժակակիր Պրազիլի հաւաքականին դէմ, պարտութեան մատնելով զայն:
Իբրեւ մարզիչ գլխաւորած է երեք խումբեր՝ Ամսթերտամի Աժաքսը (1985-1988), Սպանիոյ Պարսելոնան (1988-1996) եւ Քաթալոնիան (2009-2013)։
Եոհան Քրույֆ մահացած է 24 Մարտ 2016-ին, Պարսելոնայի մէջ։
Մահէն ետք, զետեղուած է հոլանտացի ֆութպոլիստին 3,5 մեթր բարձրութիւն ունեցող արձանը՝  Պարսելոնայի «Քամփ-Նու» մարզադաշտին մօտակայքը:
Հայկական Գեղջկական Երաժշտութիւն

Հայկական գեղջկական երաժշտութիւն, սկզբնաւորուած է հազարամեակներ առաջ եւ իր պատմութեան ընթացքին անդրադարձած է ազգային մշակոյթի զարգացման բոլոր նշանակալի փուլերուն։ Գեղջկական երգի տեսակը պայմանաւորուած է բանաստեղծական նիւթերով, իւրաքանչիւրը ունի իրեն բնորոշ առանձնայատկութիւններն ու երաժշտական արտայայտչամիջոցները։ Հայկական գեղջկական երաժշտութիւնը բազմաբնոյթ է՝ աշխատանքային, ծիսական, լալիք, քնարական, պատմական, պանդխտութեան (անտունիներ) երգեր, վիպերգեր,պարերգեր, կատակերգեր, օրօրներ եւ այլն։ Գեղջկական երաժշտութեան մէջ ժանրային յատկանիշները երեւան կու գան ինչպէս բանաստեղծական, այնպէս ալ երաժշտական բնագրերուն մէջ՝ լատաելեւէջային ու ռիթմային միջոցներով, համապատասխան երգուն ձեւերու մէջ։
կ՝ առանձնան հոգեւոր բնոյթի բանաստեղծութիւններով ժողովուրդի ստեղծած երգերը, տարբեր բովանդակութեան աշխարհիկ տաղերը եւ այլն։ Այս ժանրերէն յայտնի են բազմաթիւ նմուշներ, ուր կան բացառիկ արժէքաւոր ստեղծագործութիւններ՝ երաժշտական բանահիւսութեան համաշխարհային չափանիշներով՝ Կոմիտասի արձանագրած, Լոռիի, Ղարաբաղի եւ Ապարանի հորովելները, Սանահինի եւ Լոռիի կալի երգերը, Իգդիրի, Վայոց ձորի եւ Ղազախի սայլերգերը, ընկերային թեմայով՝ «Ծիրանի ծառ, բար մի տա», «Կանչէ, կռունկ», «Սիրտս նման է այն փլած տներ», բնութեան նուիրուած՝ «Լուսնակն անուշ», «Պինկիոլ», սիրոյ քնարական՝ «Գարուն ա», «Չինար ես՝ կեռանալ մի», «Քելեր, ցոլեր իմ եարը», «Կուժն առայ ելայ սարը» եւ «Գնա, գնա, հետիդ եմ», հարսանեկան երգերու ամբողջութիւնը, Ակնայ բազմաժանր երգերու շարքերը։
Դարերու ընթացքին աստիճանաբար մշակուած ու կատարելագործուած է ժողովրդական երգը (անհետացած են որոշ ժանրեր, ի յայտ եկած են նորերը)։
Խինկալի

Խինկալի (վրաց.՝ ხინკალი), վրացական խոհանոցի ազգային ուտեստ, որ յառաջացած է Վրաստանի Փեշաւի, Մթիուլեթի եւ Խեւսուրեթի լեռնային մարզերուն մէջ, այնուհետեւ ճաշատեսակը տարածուած է Կովկասի միւս շրջաններուն մէջ։
Վրացական խինկալին բաղադրութեամբ եւ պատրաստման եղանակով էապէս կը տարբերուի Տաղստանի խինկալիէն, որն իրմէ կը ներկայացնէ բոլորովին այլ ուտեստ մը։


== Ուտեստի բաղադրութիւնը ==
Խինկալին (ինչպէս եւ թաթար պորաքին) կը պատրաստուի խմորէն (ալիւր, աղ, ջուր)՝ հաւկիթով կամ առանց հաւկիթի օգտագործման։ Խինկալիին խճողակը (լցօնը) ծեծած կամ աղացած եւ համեմուած միսն է (տաւարի, խոզի, հազուադէպ ոչխարի միս)։ Երբեմն կ՛օգտագործուի սունկ կամ պանիր, գետնախնձոր, կանաչեղէն եւ համեմներ (գինձ, սոխ, սխտոր, ազատքեղ, չաման, անանուխ)։ Համեմունքներու որոշ տեսակներ կը պատրաստուին այնպիսի խոտաբոյսերէ, որ կ՛աճին միայն Վրաստանի մէջ։
Իրենց խինկալիով յատկապէս յայտնի են՝ Տուշեթի, Զաքաթալա, Մցխեթ քաղաքները։


== Արտաքին յղումներ ==
Խինկալին միայն կերակուր չէ
Пошаговое руководство по приготовлению хинкали с фотографиями
Խինկալիին բաղադրատոմսը (տեսանիւթ) edim.tv կայքին մէջ
Խինկալի (տեսանիւթ)
Ժասմեն

Ժասմեն (բուն անունով Մարիամ Գրիգորեան, 7 (19) Յունիս 1894, Թիֆլիս, Ռուսական Կայսրութիւն - 18 Յունուար 1978(1978-01-18), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հսյ դերասանուհի։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Թիֆլիս, աղքատ ընտանիքի մէջ եւ նիւթական պատճառներով չէ կրցած շարունակել ուսումը՝ ընդունուած է Հայ Բարեսիրական ընկերութեան ուսումնարան, ուր ի յայտ եկած են անոր դերասանական ու երգելու շնորհները:
Ան առաջին անգամ երգած է Ռոմանոս Մելիքեանի եւ ապա Կոմիտաս Վարդապետի քառաձայն երգչախումբէն ներս: Ընթացքին, Ժասմեն դերասանութեամբ սկսած է հանդէս գալ սիրողական ներկայացումներու։ Անոր առաջին ներկայացումը եղած է «Էտիպ Արքայ»ն, որուն մէջ դեր ստանձնած է նաեւ դերասան ու թատերական գործիչ Ամօ Խարազեան:
1909-1910 թուականներուն Ժասմեն սկսած է դերեր ստանձնել Թիֆլիսի արուեստի թատրոնէն ներս, բեմ բարձրանալով հայ անուանի դերասաններու հետ:
1912-1913 թուականներուն մեկնած է Մոսկուա, դառնալու Մոսկուայի Գեղարուեստական թատրոնի ազատ ունկնդիր: Վերադառնալով Թիֆլիս ընդունուած է «Հայոց Տրամաթիքական ընկերութեան թատերախումբ», ուր սկսած է ստանձնել առաջին կարգի դերեր. ինչպէս՝ Շիրվանզատէի «Պատուի համար»ի Մարգարիտի դերը, Շէյքսփիրի «Օթելլօ»ի Տեզտեմոնայի դերը եւ բազմաթիւ ուրիշներ: Ժասմեն առաւելաբար յիշուած է «Պատուի համար» ներկայացման Մարգարիտի դերով, որ ներկայացուցած է աւելի քան տասնամեակ մը:
Դերասանուհին 1925-1949 թուականներուն եղած է Պաքուի Հայկական թատրոնի առաջին դերասանուհին, որուն փակուելուն պատճառով որոշ ժամանակ Ժասմեն հեռացած է բեմերէն:
Թատրերգութեան կողքին Ժասմեն դերեր ստանձնած է նաեւ ժապաւէններու մէջ, մարմնաւորելով դերեր «Սեւիլ», «Կիմը հերթապահ» եւ «Մեքսիքական տիպլոմաներ» ժապաւէններուն մէջ:
Ի յիշատակ դերասանուհիին, թատերագէտ Վահրամ Թէրզիպաշեան 1959 թուականին հրատարակած է «Ժասմեն» աշխատութիւնը:
348 (թիւ)

348 (երեք հարիւր քառասունութ) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 347-ի եւ 349-ի միջեւ

 A127331  չորս յաջորդական պարզերու գումար է` 79+83+89+97
 Alt   348  գործադրելիս կը ստացուի \ նշանը
տարուայ 348րդ օրն է Դեկտեմբեր 15-ը (նահանջ տարիներուն՝ Դեկտեմբեր 14-ը)
348 Մէյ աստեղնեակի կարգային թիւն է
Զարթօնքի Քաղաքական Նախադրեալները

Զարթօնքի Քաղաքական Նախադրեալները ԺԹ. դարու սկիզբը հայոց համար կը նշանաւորուի մեծ իրադարձութեամբ, որ ռուսերու յառաջխաղացքն էր դէպի հարաւ։ 1804-1813ի ռուս-թրքական պատերազմին Արեւելահայաստանի կարգ մը գաւառներ կ‏՛անցնին ռուսաց իշխանութեան տակ, իսկ 1826-28ի պատերազմին ռուս զօրքը հայ կամաւորականներու եւ ժողովուրդի օգնութեամբ կը գրաւէ նաեւ Երեւանի խանութիւնը եւ կը տապալէ պարսից տիրապետութիւնը։ 
Արեւելահայաստանի ազատագրութիւնը պարսից լուծէն մեծ խանդավառութիւն կը ստեղծէ նաեւ հայ գաղթօճախներու մէջ ու յոյսեր կ՛արծարծուին՝ շուտով նաեւ Արեւմտահայաստանի ազատագրումը տեսնելու։ 
Այս իրադարձութեամբ արեւելահայութիւնը ո՛չ միայն կը փրկուի մշտական կրօնական հալածանքներէ ու կեանքի ապահովութիւն կ’ունենայ, այլ նաեւ հնարաւորութիւն կը ստանայ ռուսական մշակոյթին շփուելով՝ եւրոպական յառաջադէմ գաղափարներու ծանօթանալ։ Այսուամենայնիւ բուն երկրին մէջ մշակութային շարժումը գաղթօճախներէն երեք-չորս տասնամեակով ետ կը մնար։
Քաղաքական ասպարէզին մէջ Ռուսիոյ նախայարձակ քայլերը անուղղակիօրէն կ՛ազդեն նաեւ արեւմտահայ ժողովուրդի վիճակին վրայ, որովհետեւ Ռուսիոյ յառաջխաղացումը թուրք ղեկավարութեան կը ստիպէ վերանայիլ իր ներքին ու արտաքին քաղաքականութիւնը։
Պատրուակ ունենալով Թուրքիոյ քրիստոնեայ հպատակներու կրօնական անիրաւահաւասարութիւնն ու հալածանքները՝ Ռուսիա յաճախ սպառնալիք կը կարդար Թուրքիոյ։
Արտաքին քաղաքական միջամտութիւններէ ազատելու, երկրին քրիստոնեայ, յատկապէս հայ բնակչութեան ռուսամէտ ձգտումներէն խուսափելու եւ երկիրը միջնադարեան խաւարէն մասամբ մը հանելու մտահոգութեամբ՝ Օսմանեան կայսրութեան ղեկավարները որոշեցին բարեկարգութիւններ մտցնել ներքին՝ ազգային-կրօնական, ինչպէս նաեւ՝ արտաքին յարաբերութիւններու ծիրէն ներս։
1839ին հռչակուեցաւ նոր օրէնսդրութիւնը՝ «Թանզիմաթ», որ կարգ մը ասպարէզներու մէջ կը վերականգնէր քրիստոնեայ հպատակներու իրաւունքները եւ կը փորձէր կամուրջներ նետել դէպի եւրոպա։ 
Իբրեւ ուշիմ եւ գործունեայ տարր՝ այդ բարելաւումէն առաջին օգտուողները կ՛ըլլան հայերը, յատկապէս մեծ քաղաքներու՝ Պոլսոյ, Զմիւռնիոյ առեւտրական դասակարգը։ Անոնք, տնտեսական-առեւտրական կապեր ստեղծելուն զուգընթաց, սնունդի պէս կը ներմուծեն եւրոպական ընկերային, մշակութային նոր գաղափարներ։ Կարճ ժամանակի մէջ թրքահայոց մշակութային կեանքը կ՛աշխուժանայ։


== Գրականութիւն ==
Հայկական Համառօտ Հանրագիտարան, 4 հատոր, ՀԽՀ գլխ. խմբ, 1990-2003թթ., Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչութիւն ՊՈԱԿ, 2003