Մոնա Լիզա տել Ճիոքոնտօ

Մոնա Լիզա տել Ճիոքոնտօ  (Lisa del Giocondo), ծննդեան անունը՝ Ժերարտինի, (15 Յունիս 1479, Ֆլորանս  (Florence) - 15 Յուլիս 1542, Ֆլորանս), ծանօթ է նաեւ իբրեւ Լիզա Ժերարտինի, Լիզա տի Անթոնիօ Մարիա (կամ Անթոնմարիա) Ժերարտինի եւ Մոնա Լիզա անուններով: Իտալիոյ Ֆլորանս եւ Թոսքանա (Tuscany) քաղաքներու յայտնի Ժերարտինի ընտանիքի անդամ է: Կ'ենթադրուի, որ ան Լէօնարտօ տա Վինչիի` իտալական վերածնունդի դարաշրջանի ստեղծած յայտնի գլուխ գործոցին հերոսուհին է:
Լիզայի կենսագրութենէն քիչ բան յայտնի է: Ծնած է Ֆլորանսի մէջ, պատանի հասակին ամուսնացած է հագուստի եւ մետաքսի վաճառականի մը հետ, որ հետագային տեղական պաշտօնեայ դարձած է: Լիզա ունեցած է հինգ երեխայ: Ապրած է յարմարաւէտ, միջին խաւի դասին բնորոշ կեանք մը: Ամուսնինէն, որ տարիքով իրմէ մեծ էր, երկար  ապրած է:
Լիզայի մահէն դարեր ետք, «Մոնա Լիզա» կտաւը դարձած է կերպարուեստի մարզի մէջ աշխարհի յայտնի գլուխ գործոցներէն մէկը: Կտաւը մեծ հետաքրքրութիւն յառաջացուցած է հետազօտողներու եւ արուեստի սիրահարներու մօտ, եւ այս աշխատանքը դարձած է համաշխարհային ճանաչում ունեցող արուեստի գործ մը: 2005-ին վերջապէս յստակացած է Լիզա տել Ճիոքոնտոյի եւ Մոնա Լիզայի համապատասխանութիւնը:


== Վաղ Կեանք եւ Ընտանիք ==
Լիզա Ֆլորանսի հին եւ ազնուական ընտանիքէ մը սերած էր, որ ժամանակի ընթացքին կորսնցուցած էր իր ազդեցութիւնը: Անոնք ունեւոր էին, բայց հարուստ չէին, քաղաքին մէջ կ'ապրէին ագարակային եկամուտով, ունէին Եւրոպայի ամենամեծ եւ տնտեսապէս արդիւնաւէտ ագարակներէն մէկը:
Հայրը՝ Անտոն Մարիա տի Նոլտօ Ժերարտինի (Antonmaria di Noldo Gherardini), կորսնցուցած էր իր երկու կիները. Լիզա տի Ճիովաննի Ֆիլիփփօ տէ Քարտուչչիի  (Lisa di Giovanni Filippo de' Carducci) հետ ամուսնացած էր 1465-ին, Քաթերինա տի Մարիոթթօ Ռուչելայի (Caterina di Mariotto Rucellai) հետ՝ 1473-ին: Երկուքն ալ մահացած էին ծննդաբերութեան ժամանակ: Լիզային մայրը՝ Լուքրեզիա տել Քաշիա (Lucrezia del Caccia), Փիեռա Սփինելիի (Piera Spinelli) դուստրն էր, որու հետ Ժերարտինի (Gherardini) ամուսնացած էր 1476-ին: Ժամանակ մը Ժերարտինի Թոսքանայի Շիանթի (Chianti) շրջանին մէջ ունեցած կամ վարձած է վեց ագարակ, ուր ցորեն սերմանած է, արտադրած գինի եւ ձիթապտուղի ձէթ, ինչպէս նաեւ ընտանի անասուններ պահած:
Լիզա ծնած է 15 Յունիս 1479-ին Ֆլորանսի մէջ, հակառակ անոր, որ երկար տարիներ կարծուած է, թէ ան ծնած է ընտանիքին գիւղական սեփականութիւններէն մէկուն մէջ՝ Կրեւէն (Greve) դուրս գտնուող վիլլա Վինիամաճոյի մէջ (Villa Vignamaggio) : Լիզա անուանուած է հօրենական մեծ մօր ի պատիւ: Եղած է ընտանիքին եօթը երեխաներուն անդրանիկը, ունեցած է երեք քոյր, որոնցմէ մէկը կը կոչուէր Ճինվերա (Ginevra) եւ երեք եղբայր՝ Ճիովանկուալպերթօ (Giovangualberto), Ֆրանչեսքօ (Francesco) եւ Նոլտօ (Noldo) :
Ընտանիքը ապրած է Ֆլորանսի մէջ, սկիզբը Սանթա Թրինիթա (Santa Trinita) եկեղեցւոյ մօտակայքը, այնուհետեւ տարածք մը վարձած են Ֆլորանսի Սանթօ Սփիրիթօ (Santo Spirito) եկեղեցւոյ մօտակայքը. հաւանական է, որ ի վիճակի չեն եղած վերանորոգելու նախկին վնասուած տունը: Լիզային ընտանիքը տեղափոխուած է ներկայի Փեփի փողոցը (Via dei Pepi), որ այդ օրերուն մօտ էր Սանթա Քրոշի  (Santa Croce) եւ եղած է Լէօնարտօ տա Վինչիի (Leonardo da Vinci) հօր՝ Սըր Փիեռօ տա Վինչիի (Ser Piero da Vinci) դրացին: Ընտանիքը քաղաքին հարաւային հատուածին մէջ՝ Փոճիօ (Poggio) գիւղին մէջ, ունեցած է 32 քառակուսի մեթր տարածքով փոքրիկ տուն մը: Նոլտօ՝ Լիզային մեծ հայրը, Շիանթիի (Chianti) ագարակը կտակած է Սանթա Մարիա Նովա  (Santa Maria Nuova) հիւանդանոցին: Ժերարտինի վարձած է հիւանդանոցին ագարակներէն եւ վերահսկած անոնց ցորենի բերքը, որու շնորհիւ ընտանիքը կրցած է ամրան արձակուրդները  անցընել Ca' di Pesa  կոչուող տան մէջ:


== Ամուսնութիւն, Հետագայ Կեանք ==
5 Մարտ 1495-ին 15 տարեկան Լիզա ամուսնացած է կտորի ու մետաքսի համեստ ու յաջողակ վաճառական Ֆրանչեսքօ տի Պարդոլոմէօ տի Զանոպի տել Ճոքիոնտոյի (Francesco di Bartolomeo di Zanobi del Giocondo) հետ, դառնալով անոր երրորդ կինը: Լիզային օժիտը կազմած է 170 իտալական ֆլորին (florins) եւ գիւղի իր հօրենական տան մօտ գտնուող Սան Սիլվեստրօ (San Silvestro) ագարակը. ասիկա կը փաստէ, որ Ժերարտինի ընտանիքը այդ օրերուն հարուստ չէր, ինչ որ տեղի կու տայ մտածելու, թէ ինք եւ ամուսինը զիրար սիրած են : Սեփականութիւնը կը գտնուէր Քասթելինայի (Castellina) եւ Սան Տոնաթոյի (San Donato in Poggio) միջեւ, այն երկու ագարակներուն մօտ, որոնք հետագային պատկանած են Մայքըլանճելոյի (Michelangelo) : Ամուսինները ապրած են միջին դասի բնորոշ կեանք մը: Լիզային ամուսնութեամբ անոր ընկերային դիրքը բարձրացած է, քանի որ ամուսինին ընտանիքը աւելի հարուստ էր, քան իրը, Ֆրանչեսքօ հռչակ շահած էր այն առումով, որ Ժերարտինին «հին անուն» էր: Անոնք Ֆրանչեսքոյի ընտանիքին հետ համատեղ ապրած են մինչեւ 5 Մարտ 1503, մինչեւ որ Ֆրանչեսքօ ի վիճակի կ'ըլլայ տուն մը գնելու Վիյա տելա Սթուֆայի (Via della Stufa) իր հօրենական տան քով:
Կ'ենթադրուի, որ Լէօնարտօ Լիզային դիմանկարը սկսած է նկարել նոյն տարին:

Լիզա եւ Ֆրանչեսքօ ունեցած են հինգ երեխայ՝ Փիեռօ (Piero), Քամիլա (Camilla), Անտրէա (Andrea), Ճիոքոնտօ (Giocondo) եւ Մարիեթթա (Marietta), որոնցմէ չորսը ծնած են 1496-1507 երկարող ժամանակաշրջանին: 1499-ին Լիզա կորսնցուցած է աղջիկ երեխայ մը: Լիզա դաստիարակած է նաեւ Պարդոլոմէօն (Bartolomeo)՝ ամուսինին եւ անոր առաջին կնոջ՝ Քամիլա տի Մարիոթթօ Ռուչելայի (Camilla di Mariotto Rucellai) որդին, որ մէկ տարեկանին կորսնցուցած էր մայրը: Լիզային խորթ մայրը՝ Քաթերինա տի Մարիոթթօ Ռուչելայը (Caterina di Mariotto Rucellai), եւ Ֆրանչեսքոյի առաջին կինը եղած են քոյրեր եւ սերած են յայտնի Ռուչելայ ընտանիքէն:
Քամիլա ու Մարիեթթա միանձնուհիներ դարձած են: Քամիլա, ստանալով քոյր Պէաթրիչէ (Suor Beatrice) անունը, մտած է Սեն Տոմենիքօ տի Քաֆաճիօ (San Domenico di Cafaggio) մենաստանը, ուր անոր վստահուած է քոյր Անտոնմարիայի (Antonmaria), քոյր Ալպիերայի (Suor Albiera), քոյր Լիզայի (Lisa), քոյր Քամիլայի (Suor Camilla) եւ քոյր Ալեսանտրայի (Suor Alessandra) խնամքը: Պէաթրիչէ մահացած է 18 տարեկանին, թաղուած է Սանթա Մարիա Նովելլայի եկեղեցւոյ (Santa Maria Novella) մէջ: Լիզա լաւ յարաբերութիւններ ունեցած է Ս. Օրսոլօ մենաստանին (Sant'Orsola) հետ եւ 1521-ին կրցած է Մարիեթթան տեղաւորել այդ մենաստանին մէջ, որ ստանալով քոյր Լուտովիքա (Suor Ludovica) անունը՝ դարձած է մենաստանին յարգուած անդամներէն մէկը եւ ստանձնած՝ որոշ պարտականութիւններ:
Ֆրանչեսքօ Ֆլորանսի մէջ դարձած է պաշտօնեայ: 1499-ին ընտրուած է Dodici Buonomini-ի կազմի անդամ, 1512-ին, Ֆլորանսի Սինիորիայի (Signoria cittadina), ուր 1524-ին դարձած է «փրիորի» (Priori ): Քաղաքական կամ առեւտրական գործերով ան կապեր ունեցած է Մետիչի ընտանիքին հետ: 1512-ին, երբ Ֆլորանսի կառավարութիւնը վախցած է Մետիչիներու աքսորէն վերադարձին համար, Ֆրանչեսքօ բանտարկուած է եւ տուգանք վճարած՝ 100 ֆլորինով (florin): Մետիչիներու վերադառնալուն պէս՝  Սեպտեմբերին ան ազատ արձակուած է:
1537-ի Յունիսին իր կտակին մէջ Ֆրանչեսքօ Լիզային վերադարձուցած է օժիտը, անոր տուած է հագուստ, ոսկեղէն եւ ապահոված անոր ապրուստը: Կնոջ խնամքը վստահած է իրենց դստեր՝ Լուտովիքայի, իսկ անոր անկարողութեան պարագային, որդիին՝ Պարդոլոմէոյին՝ գրելով.


== Մահ ==
Լիզա տէլ Ճիոքոնտօ կեանքին վերջին տարիները ապրած է Ֆլորանսի Ս. Օրսոլա մենաստանին մէջ, ուր մահացած է Յուլիս 1542-ին՝ 63 տարեկանին:


== Մոնա Լիզա ==

Բարեկեցիկ այլ ֆլորանսցիներու նման Ֆրանչեսքոյի ընտանիքին անդամները նոյնպէս արուեստի սիրահարներ էին: Անոր որդին՝ Պարդոլոմէօ խնդրած է Անթոնիօ տի Մացցիերիէն (Antonio di Donnino Mazzieri) որմնանկար մը ստեղծել Ֆլորանսի Սանտիսիմա Անունցիատա պազիլիքայի (Basilica della Santissima Annunziata di Firenze) ընտանեկան գերեզմանոցին մէջ։ Նկարիչ Անտրէա տել Սարտօ  (Andrea del Sarto) Մատոննայի պատկերով կտաւ մը ստեղծած է ընտանիքի այլ անդամի մը համար: Ֆրանչեսքօ Լէօնարտոյի պատուիրած է ստեղծել կնոջ դիմանկարը, Տոմենիքօ Փուլիկոյի  (Domenico Puligo) պատուիրած է ստեղծել Ս. Ֆրանսիս Ասսիսեցիի (Saint Francis of Assisi) կտաւը: Կ'ենթադրուի, որ Լիզայի դիմանկարին պատուէրով Ֆրանչեսքօ տօնած է Անտրէայի (Andrea) ծնունդը եւ ընտանեկան տան ձեռքբերումը:
«Մոնա Լիզա» կը համապատասխանէ Ժե. եւ վաղ Ժզ. դարու առաքինի կնոջ պատկերող դիմանկարի պահանջներուն: Լիզա պատկերուած է իբրեւ հաւատարիմ կին՝ աջ ձեռքը յենած ձախ ձեռքին: Լէօնարտօ Լիզան ներկայացուցած է իբրեւ նորաձեւ ու յաջողակ, թերեւս աւելի ապահով, քան իրականութեան մէջ։ Անոր մուգ զգեստները եւ սեւ քողը սպանական նորաձեւութեան ազդեցութեան տարրեր ունին եւ բնաւ  չեն արտացոլացներ անոր սուգը առաջին դստեր կորուստին համար, ինչպէս որոշ գիտնականներ ենթադրած են: Դիմանկարը մեծ է. անոր չափերը կը համապատասխանեն այդ շրջանի արուեստի հարուստ մեկենասներու ձեռք բերած գործերուն: Այս շռայլութիւնը կը բացատրուի Ֆրանչեսքոյի եւ Լիզայի ընկերային ձգտումով:

Լէօնարտօ 1503-ի գարնան եկամուտ չունէր, որ կրնար մասամբ բացատրել յատուկ  դիմանկար ստեղծելու անոր հետաքրքրութիւնը: Սակայն այդ տարուան ընթացքին աւելի ուշ ան, ամենայն հաւանականութեամբ, ստիպուած եղած էր յետաձգելու «Մոնա Լիզայի»ն աշխատանքը, երբ անոր վճարած են սկսելու «Անկիարիի ճակատամարտը» (The Battle of Anghiari), որ արժէքաւոր գործ էր, եւ ըստ պայմանագիրին ան կտաւը պէտք էր աւարտէր Փետրուար 1505-ին: 1506-ին Լէօնարտօ դիմանկարը համարած է անաւարտ: Ան աշխատանքին համար չէր վճարուեր եւ այդ պատճառով զայն գնորդին չէր փոխանցեր: Նկարիչին կտաւները անոր հետ կը ճամբորդէին ամբողջ կեանքին ընթացքին, եւ հաւանական է, որ Լէօնարտօ «Մոնա Լիզան» աւարտած է տարիներ ետք Ֆրանսայի մէջ, ըստ ենթադրութեան, 1516-ին:
Կտաւին վերնագիրը կը թուագրուի 1550-ին: Ֆրանչեսքոյի ընտանիքին բարեկամ Ճորճօ Վազարի, գրած է.

Նկարին իտալերէն անուանումը` «La Gioconda», անոր ամուսնական անունին իգական ձեւն է: Անունին ֆրանսերէն տարբերակն է «La Joconde»-ը: Հակառակ անոր, որ անունը կը ծագէր Լիզային ամուսնական անունէն, անոնց աւելցուցած էին յաւելեալ նշանակութիւն մը, որ անունը կը ծագի «զուարթ» (անգլերէն՝ «jocund») կամ «երջանիկ» բառէն:
Ըստ շահարկումներու, Լիզային անունը կը վերագրուի չորս տարբեր կտաւներու, իսկ ինքնութիւնը՝ առնուազն 10 տարբեր անձերու: Ի. դարու վերջը նկարը կը դառնայ համաշխարհային նշանաբան: Անիկա կ'օգտագործուի աւելի քան 300 այլ կտաւներու եւ 2000-էն աւելի ծանուցումներու մէջ՝ իւրաքանչիւր շաբաթ յայտնուելով առնուազն մէկ նոր ծանուցումի մէջ:

2005-ին Հայտըլպըրկի Համալսարանի գրադարանի (University Library of Heidelberg) փորձագէտ մը գրադարանի հաւաքածոյին մէջ յայտնաբերած է լուսանցքային գրառում մը, որ կը հաստատէ, որ նստած կինը Լիզան է: Ակոսթինօ Վեսպուչիի (Agostino Vespucci) 1503-ի գրառումը կը հաստատէ, որ Լէօնարտօ աշխատած է Լիզա տել Ճիոքոնտոյի դիմանկարին վրայ: «Մոնա Լիզա» կտաւը ֆրանսական հսկողութեան տակ եղած է Ժզ. դարէն սկսեալ, երբ զայն ձեռք բերած է Ֆրանսիս Ա.-ը (King Francis I), իսկ Ֆրանսական Մեծ Յեղափոխութենէն ետք անիկա հասանելի դարձած է ժողովուրդին:
Կտաւը կը համալրէ Լուվրի հաւաքածոյին կազմը, եւ  իւրաքանչիւր տարի զայն կը տեսնէ 6 միլիոն հոգի:


== Գրականութիւն ==
Müntz, Eugène (1898)։ Leonardo Da Vinci, Artist, Thinker and Man of Science 2։ New York: Charles Scribner's Sons։ էջեր 153–172։ արտագրուած է՝ 2007-10-14 
Pallanti, Giuseppe (2006)։ Mona Lisa Revealed: The True Identity of Leonardo's Model։ Florence, Italy: Skira։ ISBN 88-7624-659-2 
Sassoon, Donald (2001)։ «Mona Lisa: the Best-Known Girl in the Whole Wide World»։ History Workshop Journal (Oxford University Press) 2001 (51): Abstract։ ISSN 1477-4569։ doi:10.1093/hwj/2001.51.1 
Zöllner, Frank (1993)։ «Leonardo's Portrait of Mona Lisa del Giocondo» (PDF)։ Gazette des Beaux-Arts 121 (S.): print 115–138։ ISSN 0016-5530։ արտագրուած է՝ 2007-10-09 


== Արտաքին յղումներ ==
La Gioconda. . . . Chi e' questa signora?
"La Gioconda fu sepolta a Firenze in via SantOrsola"


== Աղբիւրներ ==
«Portrait of Lisa Gherardini, wife of Francesco del Giocondo»։ Musée du Louvre։ արտագրուած է՝ 2007-10-04