armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Երեխաներու Պաշտպանութեան Միջազգային Օր

Երեխաներու Պաշտպանութեան Միջազգային Օր (անգլերէն՝ ), Յունիս 1-ը Երեխաներու պաշտպանութեան միջազգային օրն է, որ սահմանուած է 1924-ին` Ժընեւի (Զուիցերիա) մէջ երեխաներու պաշտպանութեան համար հրաւիրուած համաշխարհային համաժողովին ընթացքին:
4 Նոյեմբեր 1949 թուականի Կանանց ժողովրդավարական միջազգային դաշինքը՝   Մոսկուա մէջ, երեխաներու պաշտպանութեան օր իրականացնելու որոշում  ընդունած է: ՄԱԿ-ը, հաւանութիւն տալով այս նախաձեռնութեան, յայտարարած է երեխաներու կեանքի եւ առողջութեան պաշտպանութեան հարցը իր գործունէութեան գերակայ ուղղութիւններէն մէկը: Առաջին անգամ Յունիս 1-ը նշուած է որպէս երեխաներու պաշտպանութեան միջազգային օր 1950-ին:
Աշխարհի մէջ երեխաներու պաշտպանութիւնը նախատեսող բազմաթիւ միջազգային փաստաթուղթեր  ստորագրուած են, ներառեալ` 1959 թուականի ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ասամպլէայի կողմէն ընդունուած Երեխայի իրաւունքներու հռչակագիրը, Երեխաներու համաշխարհային օրը՝ Նոյեմբեր 20-ին (ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ասամպլէայի առաջարկոըթեամբ), ինչպէս նաեւ 1989 թուականի ընդունուած Երեխաներու իրաւունքներու մասին համաձայնագիրը:


== Երեխաներո Համաշխարհային Օր ==
Երեխաներու համաշխարհային օրը տեղի կ՛ունենայ ամէն տարի Նոյեմբեր 20-ին: Առաջին անգամ հռչակած է Միացեալ Թագաւորութիւնը 1954 թուականին։ Այն հիմնուեցաւ խրախուսելու բոլոր երկրները՝ հաստատելու օր մը, առաջին հերթին խթանելու փոխադարձ փոխանակումն ու փոխըմբռնումը երեխաներիու միջեւ, երկրորդը՝ նախաձեռնել գործողութիւն մը՝ ապահովելու եւ նպաստելու աշխարհի երեխաներուն բարեկեցութիւնը:
Հայաստանը Երեխաներու իրաւունքներու մասին համաձայնագիր վաւերացուցած է 1992 թուականին, իսկ 1996-ին ընդունուած է «Երեխայի իրաւունքներու մասին» Հայսատանի Հանրապետութեան օրէնքը:


== Երեխաներու Պաշտպանութեան Միջազգային Օրեր ==
Երեխաներու պաշտպանութեան պաշտօնական ամսաթիւը կը տարբերի երկրէ երկիր: Այստեղ ներկայացուած է կարգ մը երկիրներու կողմէ պահպանուած ամսաթիւը, որպէս ապացոյց եւ նշանակալի օրինակ:
162 (թիւ)

162 (հարիւր վաթսուներկու)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 161-ի և 163-ի միջեւ


== Յատկութիւններ ==
 A005349  յիսուներկուերորդ բերկրալի թիւն է
աւելցուկային թիւ է, քանի որ 1+2+3+6+9+18+27+54+81=201>162
կիրառութիւններ՝
162 Լաւրենթիա աստեղնեակի կարգային թիւն է
Microsoft Windows-ի  Alt + 162 -ի գործադրումով կը ստացուի կիւրեղեան в (վէ) տողատառը
Տարուայ 162րդ օրն է Յունիս 11-ը (նահանջ տարիներուն՝ Յունիս 10-ը)
Ռոմանոս Մելիքեան

Ռոմանոս Յովակիմ Մելիքեան (1 Հոկտեմբեր 1883-ին, Ղզլար - 30 Մարտ 1935, Թիֆլիս, թաղուած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէոնի մէջ), հայ երգահան, երաժշտագէտ, խմբավար եւ մանկավարժ։


==== Կենսագրութիւն ====
Ռոմանոս Մելիքեան ծնած է Ռուսական կայսրութեան Տաղստանի Ղզլար քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է այդ տեղի ծխական դպրոցին մէջ։ 1900 թուականին ստանձնած է Նոր Նախիջեւանի Սուրբ Գէորգ եկեղեցւոյ երգչախումբի ղեկավարի պաշտօնը։ Դպրոցը աւարտելէ ետք, ընդունուած է Ռոստովի երաժշտական ուսումնարանը։ Ուսումնառութեան տարիներուն հայկական ժողովրդական երգեր եւ շարականներ մշակած է երգչախումբի համար։ 1902 թուականին աւարտած է Նոր Նախիջեւանի թեմական դպրոցը, ուր անոր երաժշտութեան առաջին ուսուցիչը Գէորգ Չորեքչեանն էր (1945–1954 թուականներուն՝ Գէորգ Չ. Ամենայն հայոց կաթողիկոս): 1905 թուականին մեկնած է Մոսկուա եւ մէկ տարի անձնական դասեր ստանալէ ետք, ընդունուած է ժողովրդական երաժշտանոց։ Մոսկուայի մէջ ղեկավարած է Լազարեան ճեմարանի երգչախումբը, որուն համար մշակած է շարք մը ժողովրդական երգեր՝ «Վարդ Կօշիկս», «Արազը ՀեշտացելԷ», «Գնաց Գարուն» եւ այլն։ Մէկ կողմէն՝ վատառողջութիւնը, միւս կողմէն՝ նիւթական ծանր վիճակը, անոր ստիպած են կէս ձգել ուսումը եւ վերադառնալ Նոր Նախիջեւան, ապա՝ Թիֆլիս։ Աշխատած է Յովնանեան դպրոցին մէջ՝ որպէս երաժշտութեան ուսուցիչ։ 1908 թուականին իր շուրջը համախմբած է դպրոցներու հետ կապուած երիտասարդ երաժիշտներուն և ստեղծած է «Երաժշտական Լիգա» ընկերութիւնը։ 1912 թուականին, անոր աջակցութեամբ, Ազատ Մանուկեան հրատարակած է «Փնջիկ» մանկական երգերու ժողովածուն եւ հրատարակած է «Երաժշտական Այբբենարան»ի աոաջին մասը։ Ուսանողութեան համար գրած է «Աշուն» եւ «Վարդը» երգ-ռոմանսները, «Ուռենի» զուգերգը եւ այլն։
1910-1914 թուականներուն սորված է Փեթերսպուրկի երաժշտանոցին մէջ։ Գրած է ռոմանսներ, որոնցմէ՝ «Աշնան Տողեր», «Պալլատը», «Մուրիկի Վիշտը» երգը, մշակած է վեց հայկական ժողովրդական երգ։ 1920 թուականին Թիֆլիսի մէջ տեղի ունեցած է անոր հեղինակային անդրանիկ համերգը։ 1921 թուականին Հայաստանի կառավարութիւնը զայն հրաւիրրած է Երեւան՝ երաժշտանոց հիմնելու, որ 1923 թուականին հասած է իր աւարտին: 1924 թուականին մեկնած է Ստեփանակերտ` երաժշտական ուսումնարան հիմնելու, ապա՝ Թիֆլիս, ուր երկու տարի գլխաւորած է Հայաստանի երաժշտական բաժանմունքներ եւ աշխատանքներ, որմէ ետք՝ կրկին Երեւան, ուր բարեկամական յարաբերութիւններ ստեղծուած են իր եւ Ալեքսանդր Սպենդիարեանի միջեւ։ Մասնակցած է Սպենդիարեանի «Ալմաստ» օբերայի բեմադրութեան աշխատանքներուն եւ Երեւանի օբերային թատրոնի հիմնադրման: Քաջալերած է Կոմիտասի երաժշտական ժառանգութիւնը Հայաստանի մէջ կեդրոնացնելու գաղափարը: 1928 թուականին յղկած ու հրատարակութեան յանձնած է «Զմրուխտ»ի երգաշարը, աւարտած է «Զառ-վառ» երգաշարը, հրատարակած երկու ժողովածու՝ «Մանկական Երգեր» եւ «Պիոներական Երգեր»ը եւ այլն։ Անոր անունը կը կրէ Երեւանի երաժշտական ուսումնարաններէն մէկը։ Մահացած է Թիֆլիսի մէջ։


== Տե՛ս նաեւ ==
Ռոմանոս Մելիքեանի Անուան Երաժշտական Ուսումնարան


== Արտաքին յղումներ ==
Ռոմանոս Մելիքյանի մասին Հայկական հանրագիտարանում
Ռոմանոս Մելիքյան
Ռոմանոս Մելիքյան
Արփինէ (անձնանուն)

Արփինէ, հայկական իգական անուն։ Կազմուած է հայերէն արփի՝ «արեգակ» բառէն եւ -ինէ իգական վերջաւորութեամբ։ Նորակերտ անուն է։ Տարածուած անձնանուն եղած է նաեւ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Նման ծագումով անուններ են՝ Արփենիկ, Արեւիկ, Արեւհատ եւ Շողեր: Նոյն ծագումը ունէ նաեւ Արեւշատ արական անունը:


== Այլ Լեզուները ==
Լատինական գրելաձեւը  ARPINEH Արեւէն ծագած անուն մը կայ նաեւ վրացիներու քով՝ მზია Մզիա որ կը ծագէ վրացերէն მზე [մզէ] (արեւ)-էն եւ կը նշանակէ՝ «արեւային»


== Անունը Կրող Անձեր ==
Արփինէ Աբրահամեան (*1908)՝ բանաստեղծ
Արփինէ Հեռլեան (1913-89, Իսթանպուլ)՝ դաշնակահար
Արփինէ Փեհլիվանեան՝ երգչուհի
Իրաքլիա

Իրաքլիա (յուն․՝ Ηρακλειά), Էգէական ծովու կղզի, Փոքր Քիքլատես, Քիքլատես, Յունաստան։  


== Տեղեկութիւններ ==

Տարածութիւնն է 17,795 քլ․²։  Կը գտնուի Նաքսոս եւ Իոս կղզիներուն միջեւ,  Սհինուսային արեւմուտքը։  Իրաքլիա Փոքր Քիքլատեսի ամենաընդարձակ կղզին է։  Կը գտնուի կղզեխումբին արեւելեան կողմը, Նաքսոսին հարաւը։
Նաւահանգիստն է՝ Այիոս Եորղոս, իսկ գլխաւոր գիւղը (մայրաքաղաքը)՝ Փանայիա։  Քիքլատեսի ամենամեծ քարայրները Իրաքլիա կը գտնուին։  Ամենօրեայ հերթականութեամբ՝ ծովու ճամբով, կապուած է Փիրէային, Սիրոս, Նաքսոս եւ Փարոս կղզիներուն։
Կղզիին տարածքին գտնուած են 5000 տարուայ բազմաթիւ պարուրաձեւ արձանագրութիւններ․ կը կոչուին «պուսուլես»։  Նաեւ Լիվատի վայրը յայտնաբերուած են Ք․Ա․ 4-րդ - 2-րդ շրջանի պատկանող բերդի մը աւերակները։  
Նորագոյն պատմութեան մէջ կղզին Ամորղոսի Հոզովիոթիսա վանքին սեփականութիւնն է։ 
Իրաքլիայի մշակուած տարածքները 1960-ական թուականներուն 1000 սդրեմադա էր (1 ստրեմա=1000մ․)։


=== Բնակավայրեր ===

Իրաքլիա ունի երկու բնակուած բնակավայրեր․ Փանայիա, կղզիին մէջտեղն ու մայրաքաղաքը եւ Այիոս Եորղոս՝ նաւահանգիստը։  Անոր երեք բնակավայրերը՝ Այիոս Աթանասիոս, Այիոս Եորղոս եւ Փանայիա անկախ համայնք մը կազմելով՝ Իրաքլիա, մաս կը կազմեն Թիրա (Սանթորինի) նահանգին։ 


== Բնակչութիւն ==
Բնակչութիւնը կը հաշուէ 141 հոգի․ 1940-ին կը հաշուէր 227, իսկ 2001-ին՝ 151։  Վերջին տարիներուն Այիոս Աթանասիոս բնակավայրը ամայացած է, սակայն կը գործածուի կղզիին անասնապահութեան գործունէութեան համար։


== Նորարար ճարտարարուեստ ==
Այիոս Եորղոս ծոցին, 2007 Յունիսին, կը զետեղուի աշխարհի առաջին ծփուն ինքնաշարժ հովանիւը (automatic floating wind turbine), որ լուսաելեկտրական սարքերու համակցութեամբ միաժամանակ վերածուած է ջուրի աղազտումի գործարան։  Կը կոչուի «Իտրիատա» Υδριάδα։  Բնապահպանման տեսանկիւնէն, կենսուժ կը հայթայթէ առանց շրջապատը ապականէ․ կղզիին ջուրի սակաւութեան հարցը լուծած է, մանաւանդ ամրան ամիսներուն, երբ Իրաքլիա զբօսաշրջիկներով կը լեցուի։    


== Բուսական եւ կենդանական աշխարհ ==
Կղզին հարուստ է կենսաբազմազանութեամբ։ Անոր դարվար անդունդներուն ժայռոտ սրածայրերուն խորշերը յարմար են գիշատիչ թռչուններու բոյներուն համար։  2010-ին արձանագրուած էին թռչուններու 175 տեսակներ, որոնցմէ շատեր վտանգուած եւ պահպանման միջազգային օրէնքներու ենթակայ են․ 26 գիշատիչներու տեսակներ են, ինչպէս օրինակ՝ Օրնիօ անգղ (Gyps fulvus), Սեւ մեծ բազէ («Մավրոփեթրիդիս» Falco eleonorae) եւ Սփիզայթոս՝ արծիւի մեծ տեակ մը (Hieraaetus fasciatus) ։   


== Հնադարէն նորագոյն տարիներ ==
Հնագիտական պեղումներուն յայտնաբերուած են նիւթեր եւ իրեր, որոնք կը փաստեն թէ կղզին Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակին՝ Քիքլատեան մշակոյթ, մեծ ծաղկում ապրած է։  Միջնադարին ծովահէններու կայան դարձած է։  Լիվատի վայրը հնադարեան բերդի աւերակներ գտնուած են։  Օսմանեան գերիշխանութեան ընթացքին ծովահէններու թաքստոց եղած է։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
      


== Տե՛ս նաեւ ==
Տոնուսա
Քուֆոնիսիա
Սհինուսա
Քերոս
1961 թուական

1961 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 61րդ տարին է

1958 • 1959 • 1960 • 1961 • 1962 • 1963 • 1964


== Դէպքեր ==


==== Անծանօթ ամսաթիւով՝ ====
Պոլիս, Հայ Աւետարանական Եկեղեցույ հիմնադրամը (Կետիկփաշա շրջանի եկեղեցական խորհուրդ) կը գնէ Պոլսոյ Թուզլայի շրջանին մէջ 8․552 ք․ քմ․ տարածք մը, որպէսզի ծառայէ իբրեւ ամառնային ճամբար հայկական դպրոցի հայ աղքատ եւ որբ սաներու համար (Արմէն Ճամբար)
Պոլիս, կը ներկայացուի էտկար Մանասի «Երգեցողութիւն Ս․ Պատարագի» գործը


==== Փետրուար ====
03 Փետրուար՝ Չինաստանը Քանատայէն գնեց 60 մլն ԱՄՆ տոլլարի ցորեն
15 Փետրուար՝ Արեգակի խաւարում տեղի ունեցաւ Եւրոպայի հարաւին


==== Մարտ ====
13 Մարտ՝ Քիեւի մօտ պատուարի փլուզումի զոհ դարձաւ 145 մարդ


==== Ապրիլ ====
12 Ապրիլ՝ խորհրդային տիեզերագնաց Եուրի Կակարինը դարձաւ Երկրի ուղեծիր հասած առաջին մարդը
24 Ապրիլ՝ խորտակուելէն 333 տարի անց շուէտական Վասա Նաւը հանուեցաւ ջուրի յատակէն


==== Յուլիս ====
08 Յուլիս՝ Չեխոսլովաքիոյ մէջ հանքի մը պայթիւնէ զոհուեցաւ 108 հոգի


==== Օգոստոս ====
06 Օգոստոս՝ Կերման Թիթովը դարձաւ երկրորդ մարդը, որ Երկրի ուղեծիր հասած է
13 Օգոստոս՝ Պերլինին մէջ սկսաւ քաղաքի արեւմտեան մասէն բաժնող պատի կառուցումը
 պատը գոյութիւն ունեցաւ մինչեւ 1989 թուականը, փախուստի փորձ ընելէն զոհուեցաւ 140 հոգի


==== Սեպտեմբեր ====
14 Սեպտեմբեր՝ Թուրքիոյ մէջ ռազմական նոր ղեկավարները մահուան դատեցին նախկին կառավարութեան 15 անդամները
 17 Սեպտեմբերին կախաղան հանուեցաւ նախկին վարչապետ Ատնան Մէնտերեսը


==== Հոկտեմբեր ====
27 Հոկտեմբեր՝ Մոնկոլիան եւ Մաւրիտանիան դարձան ՄԱԿ անդամներ


==== Նոյեմբեր ====
14 Նոյեմբեր՝ Սթալինկրատը վերանուանուեցաւ Վոլկոկրատ


==== Դեկտեմբեր ====
17 Դեկտեմբեր՝ Պրազիլի մէջ կրկեսի գմբեթի վառուելէն զոհուեցաւ 323 մարդ


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1961 ծնունդներ


==== Յունիս ====
15 Յունիս Վահրամ Պաղտասարեան պետական գործիչ


==== Աւգոստոս ====
04 Օգոստոս Պարաք Օպամա Barack Hussein Obama Միացեալ նահանգներու 44րդ նախագահ (2009-17)


==== Դեկտեմբեր ====
03 Դեկտեմբեր Մովսէս Գորգիսեան (մ.1990) հայ քաղաքական գործիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1961 մահեր 


==== Մայիս ====
13 Մայիս Կէրի Քուփըր Gary Cooper (ծն.1901) ամերիկացի դերասան


==== Սեպտեմբեր ====
18 Սեպտեմբեր Տակ Համարխեոլտ Dag Hammarskjöld (ծն.1905) շուէտացի քաղաքական գործիչ


==== Նոյեմբեր ====
06 Նոյեմբեր Հրաչեայ Ներսիսեան (ծն.1895 Կ.Պոլիս) հայ դերասան
Անստոյգ օրով՝
Եղիշէ Պահլաւունի


== Նոպէլեան Մրցանակ ==
Խաղաղութեան՝ Տակ Համարխեոլտ (մահէն ետք)


== Արտաքին յղումներ ==
1961-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1961(անգլերէն)
Լուսարձակ (թերթ, Վառնա)

«Լուսարձակ», պուլկարահայ հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1920—1924 թուականներուն, Վառնայի մէջ։ Խմբագիր՝ Տիգրան Մարտիրոսեան։ Հանդիսացած է ՌԱԿ-ի հրատարակութիւնը։
Ծանօթացուցած է գաղթավայրի կեանքին, լայնօրէն լուսաբանած պուլկարահայ կեանքի իրադարձութիւնները, անդրադարձած սփիւռքի համախոհ կազմակերպութիւններու համագործակցութիւնը զարգացնելու հարցին։ Տեղեկացուցած է Հայաստանի վերաշինութեան, ՀՕԿ-ի գործունէութեան մասին։
Մուրատեան Վարժարան

Մուրատեան վարժարան՝ սփիւռքի մէջ գործող հայկական վարժարան է։ Վարժարանը որոշակի դեր կը կատարէ հայ-ֆրանսական մշակութային կապերու զարգացման գործին մէջ։ Սերտ կապի մէջ է Հայաստանի հետ։
Հիմնադրուած է 1832-ին, Իտալիոյ Պադուա քաղաքին մէջ, եւդոկացի մեծահարուստ Սամուէլ Մուրատեանի կտակով, Մխիթարեան միաբանութեան նախաձեռնութեամբ (կը կոչուի նաեւ Սամուէլ Մուրատեանի վարժարան)։
1846-ին տեղափոխուած է Փարիզ։ 1870-ին միացած է Վենետիկի Ռափայէլեան վարժարանին՝ Մուրատ-Ռափայէլեան ընդհանուր անունով։ 1929-ին նորէն բացուած է Փարիզի մէջ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ փակուած է, վերաբացուած 1946-ին։
1848—1970 թուականներուն այստեղ կիրառուած է ֆրանսական միջնակարգ դպրոցի ծրագիրը (ուսման տեողութիւնը 6 տարի), ընդունուած են նախակրթարանը աւարտողները։ Այժմ Մուրատեան վարժարանին մէջ կը գործէ ժամանակակից ֆրանսական լիսէյի ծրագրով։ Շրջանաւարտները կը ստանան Պաքալորիայի աստիճան եւ իրաւունք՝ առանց քննութեան ընդունուելու համալսարան։ Վարժարանը որոշակի դեր կը կատարէ հայ-ֆրանսական մշակութային կապերու զարգացման գործին մէջ։
Զատիկ Մուրատեան

Զատիկ Համբարձում Մուրատեան, (ծնած է Ռումանիա, Պուխարեսթ  10 Յուլիս 1930-ին - մահացած է Փարիզ, Ֆրանսա 22 Յունուար 2020-ին) Նշանաւոր աստղաբնագէտ հայազգի աստղաֆիզիկոս: Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտութիւններու դոկտոր (1965): Ռումանիոյ գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոս (1994): Անոր անունը սերտօրէն առնչուած պիտի մնայ նաեւ Ֆրանսայի աստղաբնագիտական աշխարհին հետ։ Արդարեւ, ինք էր, որ նախագծած էր Փիրենեաններու շրջանին մէջ հաստատուած Փիք տիւ Միտի աստղադիտարանին համար մինչ օրս գործող 8 մեթրնոց արեգակնային հեռադիտակը եւ ղեկավարած՝ անոր կառուցման աշխատանքները։


== Կենսագրութիւն ==
Զատիկ Մուրատեանը ծնած է 1930 թուականին, Ռումանիա Պուխարեսթ: 1954 թուկանին աւարտեր է  Պուխարեսթի համալսարանը: 1957-1980 թուականներուն եղեր է Պուխարեսթի աստղագիտական հիմնարկի, 1959-1997 թուականներուն՝ Փարիզի աստղադիտարանի Մետոնի մասնաճիւղի գիտական խումբի ղեկավար, 1997 թուականէն՝ գիտաշխատող:
Աշխատանքները կը վերաբերին Արեգակի ֆիզիկային, մասնաւորապէս՝ Գոյնոլորտէն արեւապսակ նիւթի արտահոսքին (արեւային քամի), տաքնալու ժամանակ հրուիվիժակներու անհետացմանը, մագնիսական հոսքեր յառաջացնող պինդ մարմնի պտոյտ ունեցող տիրոյթներուն: Անոր բացահայտած «Մուրատեանի էֆեքթը» թոյլ կու տայ շառաւիղային արագութիւններու միջոցով բացայայտել Արեգակի վերին շերտի ընթացող երեւոյթները:


== Գիտական ժառանգութիւն ==
Զատիկ Մուրատեանը 200-է աւելի գիտական յօդուածի հեղինակ եւ համահեղինակ էր եւ շատ ծանօթ անուն տեսաբան-աստղագէտներու եւ արեգակի բնոյթով զբաղող մասնագէտներու շրջանակին մէջ:
Զատիկ Մուրատեանը թողած է կարեւորագոյն գիտական ժառանգութիւն։ Բազմաթիւ գիտական արդիւնքներու շարքին հարկ է նշել անոր բացայայտած տեսողական խիտ լուսապատկերային (spectral) գիծերու «Մուրատեանի էֆեքթը», որը թոյլ կու տայ շառաւիղային արագութիւններու միջոցով բացայայտել Արեգակի վերին շերտի ընթացող երեւոյթները, Արեգակի աշխուժ տիրոյթի մագնիսական դաշտի (evolution) եղափոխութեան եւ բնաշրջումի առաջին դիտումը արեգակնային բռնկումէն առաջ, բռնկման ընթացքին եւ բռնկումէն յետոյ, Արեգակի գոյնոլորտէն դեպի արեւապսակ (speculum) ցոլարկուներու միջոցով նիւթի տեղափոխման` արեգակնային քամիի հիմնական պատճառի յայտնաբերումը, Արեգակի ծայրահեղ եզրի (լիմպի) մթնեցման չափումը, տաքնալու ժամանակ արեգակնային հրուիժակներու ջերմային անհետացման յայտնաբերումը, Փիք տիու Միտի աստղադիտարանի (Փիրենեան լեռներ, Ֆրանսա) համար մինչեւ օրս աշխատող 8 մեթրնոց արեգակնային հեռադիտակ նախագիծը եւ ղեկավարած՝ անոր կառուցման աշխատանքները։ «Արեգակնային աշխուժութեան համատեսակ (synoptic) քարտէզներու» թուային արձանագրութեան, վերլուծութեան, գծագրման եւ հրատարակման համակարգչային ծրագիրի սկզբունքի մշակումը եւ ղեկավարումը (աշխարհի մէջ գոյութիւն ունեցող համակարգչային կառավարմամբ միակ համատեսակ (synoptic) քարտէզները), արեգակնային աշխուժութեան պտտման արագութեան չափի նոր մեթոտի առաջարկումը, որը կը բացայայտէ արեգակնային աշխուժութեան նոր փարամեթրեր:
Զատիկ Մուրատեան կը մահանայ 22 Յունուար 2020-ին, Փարիզեան մերձաւոր արուարձաններէն Պուլոնեի մէջ


== Անդամակցութիւն ==
Միջազգային աստղագիտութեան միութեան անդամ (1970):
Ֆրանսայի աստղագիտութեան եւ աստղաֆիզիկայի անդամ (1978):
Եւրոպական աստղագիտական ընկերութիւններու անդամ (1990):
Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի Արտասահմանեան Անդամ (2008)-էն ի վեր
Հայկական Աստղագիտական Ընկերութեան Անդամ (2009)-էն ի վեր


== Աղբիւրներ ==
հեռացեր է անուանի աստղաֆիզիկոս Զատիկ Մուրատեանը
Ինտիա Բէյլ Էյլ (IPA)

IPA  կը նշանակէ Ինտիա Բայլ Էյլ (India Pale Ale) այսինքն Հնդկաստան, բաց գոյն եւ քարեջուր, Ան Անգլիական ծագումով քարեջուրի տեսակ մըն է որ կ'արտադրուի բարձր աստիճանի խմորումով (18-21 °C) նշանակաւոր է իր քայլուկի մեծ քանակութեամբ:


== Պատմութիւն ==
Այս գարեջուրները արտադրուեցան եւ զարքաձան 18-րդ դարուն արտածման համար, մանաւանդ Հնդկաստանի Անգլիական քաղիւդին պետքերը հոգալու նպատակով: Իր ալքոհոլի ու քայլուկի ուժեղ պարունակութիւնը դոյլ կու տար քարեջուրին որ լաւագոյն ձեւով պահպանուի 6 ամսուան ճամբորդութեան ատեն: Քայլուկը նաեւ կու տայ լեղի բոյր մը խմիչքին: Հնդկաստանի մէջ օդերեւութաբանական պայմանները աննպաստ ըլլալով քարեջուրի արտադրութեան, Հոկսօն անունով գարեջուր պատրաստողը կ'արտադրէ ուժեղ ու քայլուկով հարուստ գարեջուր մը որը կը կոչէ "Օքդոպեր" (Հոկտեմբեր):


== Տեսակներ ==
Այսօր կը բաժնենք "Այ Բի Էյ" քարեջուրները 3 ընտանիքի որոնք կը տարբերին հոտով, տեսոքով ու համով.՝

Անգլիական Այ Բի Էյ (English IPA)
Ամերիկեան Այ Բի Էյ (American IPA)
Կայսերական Այ Բի Էյ (Imperial IPA)


== Ծանօթ ==

		
		
		


== ագրութիւն ==
Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան (Քարտիֆ, Ուէյլս)

Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան-խաչքար, յուշարձան-խաչքար Ուէյլսի Քարտիֆ քաղաքի Խաղաղութեան տաճարի հարակից այգիին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Յուշարձան-խաչքարը տեղադրուած է 2 Նոյեմբեր 2007-ին՝ ի յիշատակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն։ Խաչքարի համար հողատարածքը տրամադրուած է Միջազգային յարաբերութիւններու Ուէյլսի կեդրոնի կողմէն եւ պատրաստուած է ուէյլսցի վարպետներու կողմէն Ուէյլսի մէջ բնակող փոքրաթիւ հայերու միջոցներով։ Խաչքարի տեղադրման նպաստած է Ուէյլսի մէջ գործող «Wales-ArmeniaSolidarity» կազմակերպութեան նախագահ Ջոն Թորոսեանը եւ ազգութեամբ ուէյլսցի Էլիան Ուիլիամսը։
Խաչքարի բացման արարողութեան մասնակցած են Մեծ Բրիտանիոյ Թագաւորութեան Հայաստանի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան Վահէ Գաբրիէլեանը, Ուէյլսի խորհրդարանի նախագահ լորտ Տաֆիտ Էլիս-Թոմասը, ՄԹ-ի մէջ հայկական եկեղեցւոյ առաջնորդ սրբազան Նաթան Յովհաննիսեանը։ Միջոցառման ներկայ գտնուած են Միացեալ Թագաւոութեան տարբեր վայրերէն ժամանած շուրջ 300 հայեր, Ուէյլսի խոհրդարանի, եկեղեցւոյ եւ հասարակական կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչներ։
28 Յունուար 2008-ին՝ Հոլոքոսթի օրը յուշարձանի վրայի խաչը վնասած են։ Այգիի տարածքին յայտնաբերուած է մուրճ, եւ կ՚ենթադրուի, որ անով պղծած են յուշարձանի խաչը։


== Տուեալներ ==
Յուշարձանի վրայ մակագրուած է.


== Պատկերասրահ ==
Սթելլա Վանտէր

Սթելլա Վանտէր (Stella Vander) (ծննդեան անունը՝ Սթելլա Զելսէր ֆր.՝ Stella Zelcer, նշանաւոր է նաեւ իբրեւ Սթելլա, 12 Դեկտեմբեր 1950, Փարիզ, Ֆրանսա), ֆրանսացի երգչուհի, երաժիշտ:


== Կենսագրութիւն ==
Սթելլա Վանտէր ծնած է Փարիզ, 1950-ին Լեհաստանէն ներգաղթածներու ընտանիքի մը մէջ։ Երաժշտութիւն գրած է 1960-ականներու սկիզբը իր հօրեղբօր՝ Մորիս Շորենսլափի հետ: Անոնց երգերը իրենց ժամանակին համահունչ Yé-yé ոճի կատակերգեր էին: Սթելլայի առաջին փոքր ալպոմը, ուր ներառուած էր "Pourquoi pas moi" երգը, հրապարակուած է Նոյեմբեր 1963-ին, երբ ան տասներկու տարեկան էր։ 1966-ին «Un air du folklore Auvergnat» («Օվերնյէ բարբառով ժողովրդական երգ», ծաղրելով Շեյլայի «Le Folklore Américain»), զինք հռչակաւոր դարձուցած է։ Անոր յաջորդած է Օվերնյէ Ընկերակցութեան բողոքի ցոյցերը, որոնք երգի ճամբով կ'արտայայտէին կազմակերպութեան դժգոհութիւնը:
1967-ին Վանտէր իր Սթելլա անունով ձայնասկաւառակը հրապարակած է :


== Մակմա ==
Հետագային Սթելլա Վանտէր ամուսնացած է Magma-ի ռոք խումբի թմբկահար Քրիստիան Վանտէրի հետ եւ յայտնուած է Մակմայի բազմաթիւ ալպոմներու մէջ։ 1990-ականներու վերջաւորութեան Մակմայի բարեփոխումներէն ետք ան աւելի մեծ դերակատարութիւն ունեցած է խումբին արուեստանոցական եւ կատարողական աշխատանքներուն մէջ, եւ հանդիսացած է Magma-ի ամէնէն նշանաւոր երգչուհին:


== Իր մենակատարութեամբ ալպոմներ ==
1991-ին հրապարակած է իր մենակատարութեամբ առաջին ալպոմը իբրեւ Սթելլա Վանտէր` D'épreuves d'amour (Seventh A-VIII),
Le coeur allant vers (Ex-Tension, with Sophia Domancich) հրապարակուած՝ 2004-ին,
Passage du Nord Ouest (Seventh AKT XVII 2 CD) հրապարակուած՝ 2011-ին (Ձայնագրուած է Փարիզի մէջ, 29/12/1991),
1963-1968 տարիներուն հրապարակուած՝ 40 շարք,
Pourquoi pas moi հրապարակուած՝ 1997-ին (Magic records 2 C):
Շիրվանզադէ

Շիրվանզադէ (Ալեքսանդր Մովսիսեան) (18 Ապրիլ 1858, Շամախ – 7 Օգոստոս 1935), հայ թատերագիր։
Ծնած է Շամախի, Պաքուի մօտակայքը։ Ունեցած է դժուար պատանեկութիւն մը, ցնցուած՝ յատկապէս, ծննդավայր քաղաքը քանդող երկրաշարժներէն եւ հօրը սնանկութենէն։


== Կենսագրութիւն ==
Նախնական դպրատունէ մը ետք ռուսական վարժարան կը յաճախէ: Պատանի՝ կը լքէ ուսումը, կ'երթայ Պաքու՝ ազգականներու մօտ ու կը դառնայ պաշտօնեայ, միաժամանակ ընթերցումներով կը ջանայ ինքնազարգացում ձեռք բերել։ Շուտով մամուլի մէջ կը սկսին երեւիլ իր առաջին թղթակցութիւններն ու պատմուածքները։ 1883-ին Շիրվանզադէ կը հրաժարի պաշտօնեայի կեանքէն ու կը փոխադրուի Թիֆլիս՝ զբաղելու համար առաւելաբար գրականութեամբ։ Կը ծանօթանայ Րաֆֆիի եւ այլ երէց գրագէտներու։ Հոն կը մնայ աւելի քան քսան տարի, կը գրէ իր գլխաւոր վէպերը, նաեւ բազմաթիւ պատմուածքներ, իբր գլխաւոր նիւթ ունենալով քաղաքաբնակ (առաւելաբար՝ քաղքենի խաւի) հայութիւնը եւ զայն շրջապատող ուրիշ ազգի տիպարներ, նկարագիրներ ու կենցաղ։
1898-ին՝ իբր յեղափոխական, ցարական ոստիկանութեան կողմէ ձերբակալուած՝ տարի մը կ'աքսորուի Օտեսա՝ Սեւ Ծովու վրայ, ապա կը դառնայ Կովկաս։
1905-ին կ'անցնի Փարիզ, ուր հնգամեակ մը կը հետեւի Սորպոնի գրականութեան դասընթացքներուն։
1911-ին, արեւելահայ եւ արեւմտահայ շրջաններուն մէջ կը նշուի Շիրվանզադէի գրական գործունէութեան 30-ամեակը, իբր արտայայտութիւն իր վայելած համահայկական ճանաչման։ Նոյն տարին, ան կը վերադառնայ Կովկաս (նախ՝ Թիֆլիս, ապա 1917-էն 1919՝ Երեւան)։ 
Տասնամեայ գործունէութեան ընթացքին, Շիրվանզադէ յատկապէս կը գրէ եւ կը բեմադրէ իր գլխաւոր թատերգութիւնները։
Քանի մը տարի կրկին արտասահման (Եւրոպա ու Ամերիկա) ապրելէ ետք, Շիրվանզադէ 1926-ին վերջնականապէս կը հաստատուի Հայաստան, ուր խորհրդային վարչակարգը՝ իր կարգին, անոր կը շնորհէ անհրաժեշտ ճանաչումը։ 1930-ին, յոբելեանին առիթով, Երեւանի մէջ կը հրատարակուին իր ամբողջական երկերը։


== Գործեր ==
Պատմուածքներ՝ «Հրդեհ Նաւթագործարանում», «Օրիորդ Լիզա»
Վիպակներ, վէպեր՝ «Արտիստը», «Նամուս», «Քաոս»
Թատերգութիւններ՝ «Պատուի Համար», «Կործանուածը»


== Գրականութիւն Շիրվանզադէի ու անոր ստեղծագործութեան մասին ==
Սարգիս Մելիքսեթեան, Մտերմական Շիրվանզադէն, Երեւան, Հայպետհրատ, 1964։
Գուրգէն Վանանդեցի, Շիրվանզադէի ստեղծագործութեան հիմնական գիծերը, Երեւան, Պետհրատ, 1930։
Յարութիւն Սուրխաթեան, Շիրվանզադէի 50-ամեայ գրական գործունէութեան յոբելեանը, 1880-1930, Պաքու, 1930, 42 էջ։
Արսէն Տէրտէրեան, Շիրվանզադէ, Հայ ընտանիքի ինտելեգենտի վիպասանը (երեսնամեայ գրական գործունէութեան առթիւ), Թիֆլիս, տպարան «Կուլտուրա», 1911, 198 էջ (հրատարակութիւն «Գեղարուեստ» հանդէսի)։
Արսէն Տէրտէրեան, Շիրվանզադէի գրական տիպերի հանրագիտարանը, Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 427 էջ։


== Աղբիւր ==
Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 102:


== Արտաքին յղումներ ==
Ալեքսանդր Շիրվանզադէն Հայկական Հանրագիտարանին մէջ
Շիրվանզադէ ստեղծագործութիւններու թեքսթերը
Գանյար

Կանյար (սպ.՝ Cáñar)՝ քաղաք եւ համայնք Իսպանիաի մէջ, կը մտնէ Անդալուզիա ինքնավար համայնքի Գրանատաի մարզի մեջ։ Համայնքը կը գտնուի Ալխուպարա-Գրանադինա շրջանին մէջ։ կը զբաղեցնէ 26 քկմ տարածքը։ 2010 թվականի մարդահամարի տուալներով բնակչությունը կազմել է 412 մարդ։ Հեռավորութունը մարզի վարչական կէտրոնից կը կազմէ 66 կմ։


== Բնակչութիւն ==
Յարութիւն Սուրխաթեան

Յարութիւն Սուրխաթեան (Յարութիւն Թումանեան, 5 Մայիս 1882(1882-05-05) - 9 Ապրիլ 1938(1938-04-09)), հայ գրականագէտ, թարգմանիչ եւ Գրողներու միութեան անդամ։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Խրիմ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի ծխական դպրոցէն ներս, սակայն փոքր տարիքէն կորսնցնելով իր հայրը ուսումը կիսատ ձգելով անցած է աշխատանքի:
Փոքր տարիքէն ծանր աշխատանքներ կատարելով Սուրխաթեան բռնուած է թոքախտի հիւանդութեամբ. այդ վիճակով որոշ ժամանակ աշխատելէ ետք մեկնած է Թիֆլիս՝ մաս կազմելու Կարա-Մուրզայի երգչախումբին, ինչ որ հիւանդութեան պատճառով չէ կրցած շարունակել:
Սուրխաթեան ապա մեկնած է Աշխապատ եւ տեղի հայկական դպրոցէն ներս ստանձնած ուսուցչութեան պաշտօն. առողջական վիճակի պատճառով երկար չմնալով ուսուցչութեան պաշտօնի վրայ դարձեալ վերադարձած է Թիֆլիս, ուր սկսած է ուսուցչագործել Յովնանեան դպրոցին մէջ:


== Գործունէութիւն ==
Սուրխաթեան 1918 թուականէն սկսած է աշխատակցիլ «Պահակ» եւ «Կարմիր Ծիլեր» պարբերականներուն:
Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք նշանակուած է Վրաստանէն ներս Հայաստանի դիւանագիտական ներկայացուցիչ, ինչպէս նաեւ արտասահմանի հետ մշակութային կապի կոմիտէի նախագահ:


== Աշխատութիւններ ==
Մեծ աշխատանք տարած է դասագիրքերու պատրաստման աշխատանքին մէջ. 1930-ական թուականներուն հայկական գրեթէ բոլոր վարժարանները օգտագործած են Սուրխաթեանի պատրաստած դասագիրքերը:
Սուրխաթեան հրատարակած է իր գործերէն «Մելքոն աղայի սթորիան», «Մելքոն աղայի վերջաբանութիւնը», «Մեր մայրերն ու աղջիկները», «Հոմերոս-Շէյքսփիր», «Հին յունական գրականութիւն» եւ այլ աշխատութիւններ:
Սուրխաթեան զոհ դարձած է Ստալինեան հալածանքներուն եւ բռնադատուելով գնդակահարութեամբ մահուան դատապարտուած է:


== Աղբիւրներ ==
Գրական տեղեկատու, Եր., 1981, 544 էջ։