armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Հնդկական Ովկիանոս

Հնդկական ովկիանոս, աշխարհի մեծութեամբ՝ երրորդ մեծ ովկիանոսը։ Անիկա կ'ընդգրկէ երկրագունդին ջրային մակերեսին շուրջ 20 տոկոսը։ Մակերեւոյթին տարածութիւնն է 73,5 միլիոն քառակուսի քիլոմեթր։ Հիւսիսէն կ'ողողէ Ասիոյ, արեւմուտքէն՝ Ափրիկէի եւ արեւելքէն՝ Աւստրալիոյ ափերը, հարաւէն սահմանակից է Անթարքթիքային։ Հնդկական ովկիանոսը ունի ծայրամասային կամ տարածաշրջանային ծովեր, ինչպիսիք են Արաբական ծովը, Լակաթիւի ծովը, Սոմալի ծովը, Պենկալեան ծոցը եւ Անդամանեան ծովը:


== Անուան Ծագում ==
Հնդկական ովկիանոսը իր ներկայ անունով կոչուած է 1515-էն ի վեր,  երբ լատիներէնով «Հնդկական արեւելեան ովկիանոս» ձեւը որդեգրուած էր: Հետզհետէ այդ անուանումը սկսած է վերաբերիլ միայն մօտակայ ծովուն, իսկ ովկիանոս անուանումը ստացած է այն օրերուն իր հարստութիւններով ամէնէն յայտնի ծովափնեայ երկիրին՝ Հնդկաստանի անունով: Ալեքսանտր Մակեդոնացի Ք․ա 4-րդ դարուն զայն անուանած է «Հինտիքոն Փելակոս» (հին յուն․՝ Ἰνδικόν πέλαγος)՝ «Հնդկական ծով»։ Արաբներուն կողմէ անիկա ծանօթ է Պահր-էլ-Հինտ (ժամանակակից արաբերէնով՝ արաբերէն՝ الهندي المحيط‎‎‎ [ալ-մուհիթ ալ-հինտի])՝ «Հնդկական ովկիանոս» անունով։ ԺԶ. դարուն հաստատուած է Ա. դարուն հռոմէացի գիտնական Փլինիոս Աւագին կողմէ Օքիանուս Ինտիքուս  (լատ.՝ Oceanus Indicus)՝ Հնդկական ովկիանոս անուանումը։


== Պատկերասրահ ==
Շարլ Ժերար

Շարլ Ժերար, բուն անունով՝ Ժիրայր Աճէմեան (1 Դեկտեմբեր 1922(1922-12-01), Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 19 Սեպտեմբեր 2019(2019-09-19), Վերսայ) Ֆրանսական շարժարուեստի ծանօթ անուններէն:
Շարլ Ժերար համբաւաւոր դարձած էր երկրորդական դերերով, աւելի քան հինգ տասնեակ ֆիլմի մէջ։ Լաւագոյն ընկերն էր Ժան-Փօլ Պելմոնտոյի, որու հետ մեծ թիւով ժապաւէններու մէջ խաղակից եղած է։ Շ. Ժերար նախքան դերասանութիւնը ընտրելը՝ 1960-ականներուն եղած է բեմադիր։ Տեսախցիկին միւս կողմը անցած է 1970-ին, երբ Գլօտ Լըլուշ իր «Le Voyou» ժապաւէնին մէջ անոր առաջարկած է առաջին դերը։ Շ. Ժերար նաեւ փորձած է արհեստավարժական կռփամարտի ասպարէզը, բայց յաջորդական չորս մրցումներու կրած չորս KO-ները շուտով վերջ դրած են իր կիրքերուն։ 
19 Սեպտեմբերին իր մահկանացուն կնքած է փարիզեան հիւանդանոցներէն մէկուն մէջ։


== Աղբիւրներ ==
«Նոր Յառաջ» երկօրեայի Սեպտեմբեր 21-ի թիւին (1385) քաղուածքը
Ապազ

Ապազ կամ ապազի, վրացական արծաթէ մետաղադրամ, որ սկզբնապէս հատուած է պարսկական ապպասիի օրինակով:
Ստեղծուած է Վրաստանի՝ Պարսկաստանէն անկախանալու ժամանակ եւ սկզբնապէս ունեցած է ապպասի անուանումը՝ Ապաս Առաջինի պատիւը, որ սկսած է նման մետաղադրամներու հատումը: Հատումը սկսելէն ետք եւ մինչեւ Ռուսիոյ հետ միացումը վրացական մետաղադրամներու վրայ բոլոր գրութիւնները կ'ըլլային պարսկերէնով, մետաղադրամներուն մէկ մասին վրայ կային կրկնակի գրութիւններ՝ վրացերէնով եւ պարսկերէնով: Իւրաքանչիւր մետաղադրամի վրայ կը գրուէր պարսկական շահի անունը:
Քարթլի-Կախեթի թագաւորութեան ստեղծումէն եւ Կէորկինակի պայմանագիրի կնքումէն ետք Էքաթերինա Բ.ը Իրաքլի Բ.ին լիազօրեց հատել իր նկարով, ինչպէս նաեւ Քարթլիի, Կախեթի մարզի եւ Ռուսիոյ զինանշաններով մետաղադրամներ: Այդ իրաունքը իրագործուեցաւ մասնակիօրէն եւ միայն պղինձէ պիսթիներու վրայ: Այդ ժամանակ Վրաստանի մէջ տարածուած էր Իրանի դրամական համակարգը:
1 ապազը հաւասար էր 2 մահմուտիի կամ 4 շաուրամի կամ 10 պիսթիի կամ 40 պուլիի:
Իրաքլի Բ.ի մահէն ետք մետաղադրամերու հատումը գրեթէ վերացաւ: Զայն վերսկսաւ Թիֆլիսի մէջ միայն Վրաստանի եւ Ռուսիոյ վերամիաւորումէն ետք: Որոշուեցաւ, որ Ռուսիայէն մետաղադրամներ տանիլը շահաւոր չէ եւ այդ իսկ պատճառով սկսան կազմակերպել դրամահատարան Թիֆլիսի մէջ: Նոր կազմակերպման համար ծախսուեցաւ 5350 ռուբլի: Դրամահատարանի բացման համար հատուեցաւ մետալ, որ կը թուագրուէր 15 Սեպտեմբեր, 1804 թուականով, պատրաստուած՝ ոսկիով եւ արծաթով:
Դրամական համակարգի հիմքը կը կազմէր ապազը: Մէկ ապազը կը պարունակէր 10 պիսթի: Նոր ապազը (3,155 կրամ) քիչ մը աւելի ծանր էր հին պարսկական ապազէն (3 կրամ), բայց վերջինիս ընտրանքը աւելի բարձր էր քան վրացականինը: Այդպէս, նոր ռուսական ապազները կը համապատասխանէին հին պարսկական համակարգին:
Կը հատուէին երեք պարբեր արժողութեամբ ապազներ՝ կրկնակի ապազ, ապազ եւ կիսաապազ:Մետաղադրամներու արժողութիւնը կը նշուէր վրացական թուանշաններով՝ պարսկական աւանդոյթին համաձայն՝ տինարներով: Կրկնակի ապազին վրայ կը գրուէր 400 թիւը (տինար), ապազի վրայ՝ 200, կիսաապազի վրայ՝ 100:
Մետաղադրամի դիմայի մասի վերը կը զետեղուէր Թիֆլիսի պատկերանիշը՝ քարէ ատամնաւոր թագ, մետաղադրամի կեդրոնէն ներքեւ՝ Թիֆլիսի գրութիւնը: Ամենաներքեւը, կը զետեղուէր արմաւելիի եւ ձիթենիի ճիւղերու միահիւսումը:
Մետաղադրամին միւս երեսը՝ ետեւը կը նշուէր արժողութիւնը՝ վրացական թուանշաններով: Մետաղադրամի կեդրոնը՝ վրացական արծաթ գրութիւնը: Երկրորդ «տետրի» (սպիտակ) բառը երկակի իմաստ ունէր դրամական գործին մէջ.

սպիտակ մետաղ, այսինքն՝ արծափ,
ինչ որ միջնադարեան դրամական միաւոր:Այժմու տետրի մետաղադրամի անունը կը ծագի այստեղէն: Ետեւի գրութեան տակ կը նշուէր տարեթիւը վրացական տարերով, իսկ ամենատակը ռուսերէն տառերով կը նշէին դրոմանիշները:
Մետաղադրամներու հատումը Վրաստանի ռուսական կառավարութեան կողմէ եւս ոչ շահաւէտ համարուեցաւ եւ շուտով՝ 14 Օգոստոս 1835-ին, որոշուեցաւ փակել Թիֆլիսի դրամահատարանը եւ շրջանառութենէն հանել վրացական մետաղադրամները:


== Տէս նաեւ ==
Ապպասի
Պիսթի (մետաղադրամ)
Լարի
Տետրի


== Գրականութիւն ==
Էւկէնի Փախոմով «Վրաստանի մետաղադրամներ» - Մեցնիերեպա, Թիֆլիս, 1970:
Կէորկի Միխայլովիչ «Ռուսական մետաղադրամներու կորպուս»: Հատոր 11 - «Ռուսական մետաղադրամներ՝ հատուած Պրուսիոյ, Վրաստանի, Լեհաստանի եւ Ֆինլանտայի համար»:
Աշոտ Բլէեան

Աշոտ Շամխալի Բլէեան (4 Սեպտեմբեր 1955, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ՀՀ պետական, կուսակցական, հասարակական գործիչ, մանկավարժ, Երեւանի «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի հիմնադիր տնօրէն, հեղինակային ծրագրի ղեկավար։


== Կենսագրութիւն ==
Երեւանի «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի տնօրէնն է 1989-էն (ՀԽՍՀ ժողկրթնախարարութեան հանրակրթական փորձնական գիտաարտադրական համալիր, ՀՀ ԿԳՆ փորձարարական-հետազօտական միաւորում)։ Վերջին անգամ ընտրուած է 2017-ին։
Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը՝ ֆիզիկոսի որակաւորմամբ։
1991-ին եղած է պատգամաւորներու Երեւանի քաղաքային խորհուրդի գործկոմի նախագահի տեղակալ։
1994-1995` ՀՀ լուսաւորութեան նախարարի պաշտօնակատար, 1995-1996 ՀՀ ԿԳՆ առաջին փոխնախարար։
1994-2002` «Նոր ուղի» հասարակական-քաղաքական կազմակերպութեան նախագահ։
1990-ին ընտրուած է ՀՀ Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր։
1998-ին եղած է ՀՀ Նախագահի թեկնածու։
2020-ին «Նոր ուղի» քաղաքացիական նախաձեռնութեան հիմնադիր։


== Արտաքին յղումներ ==
Աշոտ Բլէեան
Երուանդ Զօրեան

Երուանդ Զօրեան, ծնած է Կիրասոն 1883 թուականին։


== Կենսագրութիւն ==
Իր նախակրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին ազգային վարժարանը, իսկ երկրորդական ուսումը՝ Մարզուանի Անաթոլիա Գոլէճին մէջ, ուրկէ դուրս եկած է 1904 թուականին սքալըրշիփի աստիճանով։ 1906 թուականին փոխադրուած է Պէյրութ որպէս ուսանող եւ աւարտած է Տէշանի Առեւտրական վարժարանը։ 1908-1911 տնօրէն- ուսուցիչ Պէյրութի Արաբական Իսլամ Գոլէճի եւ 1912-19 անգլիական պաշտօնեայ Հալէպի մէջ, 1920-22 ելեւմտական պաշտօնեայ Ատանայի մէջ, 1922-ի սկիզբը փոխադրուած պաշտօնով Սուրիա, Հալէպ, որպէս ընդհ. հաշուակալ Հալէպի Պետական Ելմտից Սպասարկութեան, զոր շարունակած է մինչեւ 1943 իր օրինական հանգստեան թուականը, 1944 թուականին պաշտօնի կանչուած է Միրայի մէջ որպէս Պիւտճէի Հակակշռող Քննիչ, ուրկէ փոխադրուած է Հալէպի Մուհաֆաղայի Պարենաւոդման Սպասարկութեան Տնօրէնի պաշտօնին, զոր վարած է մինչեւ այս վերջնոյն օրինական լուծարքը՝ 1940 Օգոստոս։
Ազգային կեանքը
Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումին առթիւ Պէյրութի մէջ ստեղծուած հայ գործադիր մարմնին անդամ եւ ապա Սր. Նշան եկեղեցւոյ Թաղ. խորհուրդին եւ Զինադադարին Պէյրութի Ազգային խորհուրդին անդամ։
Հալէպի մէջ անդամակցած է Ազգ. Գաւառական Ժողովին, ատենապետած՝ Ուսումնական Խորհուրդին եւ ազգային վարժարաններու հոգաբարձութեան։ Քառորդորդ դարէ աւելի ծառայած է ամերիկեան Նպաստամատոյցի, Հայ Երիտասարդաց եւ ապա Հ.Բ.Ը.Միութեան Հ.Ե.Ը.ին՝ որպէս վարջական ատենապետ եւ նախագահ։
Քառորդ դար ծառայած է միաժամանակ Հալէպի Հ.Բ.Ը.Միութեան որպէս ատենադպիր, ատենապետ, ըլլայ տնտեսականի, ըլլայ շրջանայինի մէջ։ Քսանհինգ տարի ծառայած է Հ.Բ.Ը.Միութեան որպէս անոր ինքնակոչ բրոբականտիստը։
Պրն. Զօրեան իրապէս բեղուն եւ օգտակար գործունէութիւն մը ունեցած է, մանաւանդ Հ.Բ.Ը.Միութենէն ներս, արժանի գնահատանքի:
Կարօ Քեպապճեան

Կարօ Քեպապճեան (մահացած Մարտ 2021), ծանօթ Մասթըր Կարօ անունով, «Հայ սեւ գօտիներ»-ու միութեան հիմնադիր եւ տնօրէնը։ Իր ողջ գիտակցական կեանքը նուիրած էր լիբանանահայ, սփիւռքահայ, եւ նաեւ Հայաստանի եւ Արցախի երիտասարդ սերունդներու ֆիզիքական պատրաստութեան եւ դաստիարակութեանը։ Մաս կը կազմէր ՀՅԴ Դաշնակցական շարքերուն։ 
Քեպապճեանը նաեւ Արցախի Հանրապետութեան երկարամեայ մնայուն ներկայացուցիչն էր Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։


== Աղբիւրներ ==
Ափրիկէ

Ափրիկէ, աշխարհի երկրորդ մեծագոյն ցամաքամասն է իր տարածութեամբ եւ կը բաղկանայ 53 երկիրներէ։
Ափրիկէի մեծագոյն մասը ծածկուած է տափաստաններով եւ անապատներով ( Սահարա, Քալահարի, եւլն )։
Սահարա, Ափրիկէի հիւսիսակողմը, աշխարհի ամենատաք շրջանն է։ Հասարակածը կ'անցնի Ափրիկէի մէջէն Կապոնէն մինչեւ Քենիա:
Հասարակածային գօտիին մօտիկ կը տարածուին շատ խիտ անտառներ, մինչ հարուստ դաշտագետինները կը ծածկեն արեւելքի եւ հարաւի մեծ մասը։ Հոն կ'ապրին կենդանիներու մեծ խումբեր (վագերաձի, յամոյր, իմփալա, ընձուղտ, եւ փիղ որոնք որսն են միւս կենդանիներուն առիւծի, բորենիի, ընձառիւծի )։


== Հիւսիսային Ափրիկէ ==

Հիւսիսային Ափրիկէ մեծ մասով ծածկուած է Սահարայի անապատով։ Հոն հազուադէպորէն կ'անձրեւէ։ Ջուր դժուար է գտնել հոն, բացառեալ ովասիսները, ուր հողին մակերերեսը հազիւ կը թրջուի։ Հիւսիսային Ափրիկէ բնակուած է արաբներէ եւ սպիտակ ցեղի պերպերներէ։ Պերպեր ցեղերու կողքին ներկայ են թուարէկներ եւ մաւեր (սերած արաբ եւ պերպեր ցեղերու խառնուրդէն)։ Թուարէկները Սարահայի մէջ բնակող վաչկատուն հովիւներ են։ Կը պահեն արաբական ուղտերու կարեւոր խումբեր եւ այծեր։ Ափրիկէի հիւսիսը բաղկացած է գլխաւորապէս Մաղրիպէ (Ալճերիա, Թունիզ, Մարոք), Լիպիայէ, Եգիպտոսէ, Մաւրիտանեայէ։ Հիւսիսային Ափրիկէ կը հատկանշուի իսլամական կրօնքով։


== Արեւմտեան Ափրիկէ ==

Արեւմտեան Ափրիկէ երկիրներէն ոմանք, ինչպէս՝ Սենեկալ, Ղանա եւ Նիկերիա տարածուն են, իսկ ուրիշներ, ինչպէս՝ Թոկօ եւ Կամպիա, փոքրատարած։ Իրենց բարեբեր հողին վրայ կը մշակուին սուրճ, քաքաօ, ձգախէժ եւ արամաւի իւղ։ Նիկերիա Ափրիկէի ամենախիտ բնակչութիւն ունեցող երկիրն է, ուր քարիւղ կայ։ Շնորհիւ իր քարիւղին՝ Նիկերիա դարձած է ճարտարարուեստական երկիր մը։ Ունի սննդեղէնի, զգեստեղէնի ու պողպանի արտադրութիւն եւ ինքնաշարժի ճարտարարուեստ։


== Կեդրոնական Ափրիկէ ==
Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութիւն, Քամերուն եւ Գոնկօ մաս կը կազմեն կեդրոնական Ափրիկէին։ Գոնկո (կամ Զայիր) գետի ափին կը տարածուի արեւադարձային խիտ անտառը։ Գետին վրայ կը տեղափոխուին նաւով կամ մակոյկով՝ շինուած անտառի փայտէն։ Նաւու մը վրայ կայ շուկայ, դեղարան եւ ոստիկանութիւն՝ նմանելով գետին վրայ տեղափոխւող քաղաքի մը։


== Արեւելեան Ափրիկէ ==
Արեւելեան Ափրիկէ կը բաղկանայ 7 երկիրներէ, որոնց շարքին են Եթովպիա, Սոմալիա եւ Թանզանիա: Հոն կլիման աւելի զով է, քան մոտակայ ուրիշ շրջանները։ Արդարեւ, հոն կը տիրապետեն լեռներն ու բարձրաւանդակները։ Ափրիկէի մեծ մասը ծածկուած է բարձրահասակ խոտերով եւ ծառերով։ Այս շրջանները կը կոչուին սաւաննա։ Արեւելեան Ափրիկէ ունի հսկայ տարածութիւններ, ուր կը պաշպանուին վայրի կենդանիներ, ինչպէս՝ առիւծներ, վագրեր, գետաձիեր, ընձուղտներ եւ փիղեր:


== Հարաւային Ափրիկէ ==
Հարաւային Ափրիկէ բաղկացած է հետեւեալ երկիրներէ՝ Անկոլա, Զամպիա, Մալաուի, Նամիպիա, Զիմպապուէ, Մոզապիք, Պոթսուանա, Հարաւին Ափրիկէ եւ Մատակասքար կղզին։ Արեւելեան կողմը կան բարձր տափաստաններ, խորունկ հովիտներ եւ երկու մեծ գետեր՝ Լիմփոփօ եւ Զամպէզի: Արեւմտեան կողմը՝ Ատլանտեանը եզերող շրջանը Քալահարի անապատն է, որ կ'իշխէ։ Այս անապատին մէջ պոշիմանները կ'ապրին որսով, ինչպէս մեղրով եւ պտուղներով։ Հարաւային Ափրիկէի երկիրներուն հողին ընդէրքը կը պարունակէ ադամանդ, ոսկի, երկաթ եւ պղինձ: Հարաւային Ափրիկէ աշխարհի ամենահարուստ երկիրն է ոսկիի եւ ադամանդի հանքերով։


== Երկիրներ ==


== Աղբիւրներ ==
Մշակութային Իմ Առաջին Հանրաքիտարանս, Հրատարակութիւն CCM, էջ 8,9,10,11:
Ճոկանախաղ

Ճոկանախաղ (անգլերէնով անգլերէն՝ Hockey), մարզական խաղ է որ կարելի է խաղալ սառի վրայ կամ դաշտի վրայ: Խաղին նպատակն է տափակ օղակը (կամ գնդակը) մտցնել հակառակ խումբի դարպասը։ Գանատայի եւ Ռուսաստանի ճոկանախաղի խաղցողները մասնաւորապէս յայտնի են: Խաղը նոյնպէս յայտնի է Ամերիկա եւ Եւրոպական երկիրները:
Շուշանիկի Վարք

Սուրբ Շուշանիկ թագուհիի նահատակութիւնը (վրաց.՝ წამებაჲ წმიდისა შუშანიკისი დედოფლისაჲ, Ծամեբայ ծմիդիսա շուշանիկիսի դեդոփլիսայ), վրացական ինքնուրոյն գրականութեան՝ մեզ հասած ամենահին նմուշը։ Ստեղծուած է հաւանաբար 476 եւ 483 թուականներու միջեւ, պահպանուած ամենահին ձեռագիրը կը վերաբերի 10-րդ դարունՍտեղծագործութեան հեղինակը՝ Յակով Ցուրթաւելին է, որ եղած է ստեղծագործութեան մէջ յիշատակուող դէպքերու ժամանակակիցն ու մասնակիցը։ Մօտաւորապէս այդ ժամանակ ստեղծուած է նաեւ Շուշանիկի վարքի հայկական կրճատ տարբերակը։
«Շուշանիկի վարքը» ստեղծագործութեան մէջ պատկերուած է Վարդան Մամիկոնեանի դստեր՝ Շուշանիկի տառապանքներն ու սպանութիւնը իր ամուսինին՝ Վարսկենի (Վազգէն) ձեռքով, որ Հարաւային Քարթլիի թագաւորն է։ Պարսիկներու հետ համագործակցելու նպատակով ընդունելով զրադաշտականութիւնը՝ ան նոյնը պահանջեց նաեւ իր կնոջմէն ու երեխաներէն։ Շուշանիկը, մերժելով հրաժարիլ քրիստոնէութենէն, վեց տարի անցուցած է զնտանի մէջ՝ ենթարկուելով տանջանքներու ու ստորացման, իսկ՝ եօթներորդ տարին՝ մահացած է։
Յակով Ցուրթաւելին կը հաստատէ, որ եղած է թագուհիին խոստովանահայրը, իր ստեղծագործութեան մէջ կը շարադրէ իր զրոյցները թագուհիին հետ, ինչը մեծ արժէք կու տայ երկրին՝ իբրեւ պատմական աղբիւրի։ Ատոր մէջ, գրեթէ չկան աւանդական վարքագրութիւններուն յատուկ կաղապարուած արտայայտութիւններ ու հատուածներ։ Երկրին մէջ, բաւական տեղեկութիւններ կը պարունակեն երկրի պետական կառուցուածքի, պատմութեան, կրօնի, հին Վրաստանի ու Հայաստանի բնակիչներու առօրեայ կհեանքի մասին։ Բացի այդ, «Շուշանիկի վարքը» կը համարուի վրացական արձակի փայլուն նմոյշներէն մէկը՝ շնորհիւ անոր լակոնիկ, բայց փոխաբերութիւններով հարուստ ոճի ու գեղարուեստական տարրերու (ինչ բանի պատճառով այս ստեղծագործությիւնը երբեմն կը կոչեն «վարքագրական վէպ»)։
«Շուշանիկի վարքը» առաջին անգամ հրատարակուած է 1882 թուականին: Ան թագմանուած է ռուսերէնի, լատիներէնի, անգլերէնի, գերմաներէնի, ֆրանսերէնի, սպաներէնի եւ յունարէնի: 1979 թուականին, ԻՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէն նշուած է այդ գրական յուշարձանի 1500-ամեակը։


== Տե՛ս նաեւ ==
Սուրբ Շուշանիկ
Յակով Ցուրթաւելի
Վրացական միջնադարեան գրականութեան ժամանակագրութիւն


== Գրականութիւն ==
Шушаника // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.


== Արտաքին Յղումներ ==
Текст «Мученичества» в русском переводе (ռուս.)
Статья о произведении (ռուս.)
Զահա Հատիտ

Զահա Մոհամմատ Հատիտ` (31 Հոկտեմբեր 1950(1950-10-31)[…], Պաղտատ, Իրաքի Թագաւորութիւն - 31 Մարտ 2016(2016-03-31)[…], Մայամի, Ֆլորիտա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ[…]), Մայեամի), ծնունդով իրաքցի բրիտանացի ճարտարապետ եւ ձեւաւորող: 2004 թուականին դարձած է Փրիթցքըրի մրցանակին արժանացած առաջին կին ճարտարապետը:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1950 թուականին Պաղտատի մէջ, Իրաք: Թուաբանական կրթութիւն ստացած է Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ներս, իսկ 1972-էն 1977-ը սորված է Լոնտոնի ճարտարապետական միութենէն ներս: Գործունէութիւնը նշանաւոր հոլանտացի ճարտարապետ Րիմ Քոոլհաասի արուեստանոցէն ներս սկսելով, 1980 թուականին Զահա Հատիտը կը հիմնէ իր սեփական ճարտարապետական Zaha Hadid Architects ընկերութիւնը:


== Ստեղծագործական Կեանքը ==
Ըստ իրեն, Զահա Հատիտի ստեղծագործութիւններու հանդէպ հետաքրքրութիւնը սկսած է 1997 թուականին Ֆրենք Կերիի (անգլերէն՝ Frank Gehry) նախագծով Պիլպաոյ քաղաքին մէջ Կուկընհայմի թանգարանի շէնքի կառուցումէն ետք: Իսկ ահա, ԱՄՆ Սինսինաթի քաղաքին մէջ Րոզընտալի ժամանակակից արուեստի կեդրոնի շինարարութեանը մասնակցելէն ետք անոր գաղափարները կը դառնան իսկապէս պահանջուած:
Իր ստեղծագործութիւններուն բնորոշ են սովորական տարածութեան ընդարձակուած շրջանակները, աղաւաղուած հեռանկարները եւ կորագծերը:


== Հեղինակած Շինութիւնները ==
1994` Ձեւաւորական կահոյք արտադրող «Վիթրա» ընկերութեան հրշէջ մասը, Հռենոսի Վայլ, Գերմանիա
1998` Րոզընթալի ժամանակակից արուեստի կենդոնը Սինսինաթիին մէջ, Օհաիո, ԱՄՆ
2001` Hoenheim-North կայարան եւ ինքնաշարերու կայարաններ, Սթրասպուրկ, Ֆրանսա
2002` Bergisel ցատկահարթակ, Ինսպրուք, Աւստրիա
2005`
Օրդրուփգաարդ արուեստների թանգարանի շէնքի նոր թեւը, Քոփընհակըն, Դանիա
Ճոպանուղիի կայան, Ինսպրուք, Աւստրիա
«Ֆենո» գիտական կենտրոն, Վոլֆսպըրկ, Գերմանիա
BMW-ի գործարանի կեդրոնական շէնք, Լայփզիկ, Գերմանիա
2006` «Պուերթա Ամերիկա» հիւրանոց, Մատրիտ, Սպանիա
2008` կամրջի տաղաւար, Սարակոսայ, Սպանիա
2010`
XXI դարու արուեստի ազգային թանգարան, Հռովմ, Իտալիա
Galaxy SOHO, Պէյճին, Չինաստան
2012` Հէյտար Ալիեւի Կեդրոն, Պաքու, Ազրպէյճան
2014` Dominion Tower պիզնըս կեդրոն, Մոսքուա, Ռուսիոյ դաշնութիւն


== Պատկերաշար ==
48 (թիւ)

Կաղապար:Արեւելահայերէն

48 (քառասունութ)՝ երկնիշ զոյգ բնական թիւ մըն է 47-ի եւ 49-ի միջեւ


== Թուագիտութիւն ==
 A005349  բերկրալի թիւ է
Հինգ տարբեր ձեւերով երկու պարզ թիւերու գումարի տեսքով ներկայացուող ամենափոքր թիւն է՝48=5+43=7+41=11+37=17+31=19+29քատմիոն քիմիական տարրի (48Cd) ատոմային թիւն է
Տորիս (48 Doris) աստեղնեակի կարգահամարն է
Microsoft Windows-ի  Alt + 4  8 -ի գործադրումով կը ստացուի 0 թուանշանը
48-ն են Պտղոմեոսի նկարագրած համաստեղութիւնները
+48-ը Լեհաստան զանգելու միջազգային քոտն է
տարուայ 48րդ օրն է Փետրուար 17-ը
1948 թուական
­Լե­ւոն Ա­ղա­պա­պեան

­Լե­ւոն Ա­ղա­պա­պեան (1887, Բաղէշ, Պիթլիսի վիլայէթ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1915, Օսմանեան Կայսրութիւն), հայ խմբագիր, մանկավարժ, թուաբանագէտ։
1908-1914-ին Քէօթահիա եւ Ագշեհիր քաղաքներուն մէջ գործող հայկական վարժարաններու տնօրէնն էր, երեք տարիներու ընթացքին ղեկավարած է նաեւ իր սեփական դպրոցը Քէօթահիայի մէջ։
Աւարտած է Կարինի Սանասարեան վարժարանը։ Խմբագրած է «Ազատամարտ» պարբերականը։
1915-ին, 28 տարեկանին նահատակուած է։
Եորղոս Եաքովիտիս, գործերը

Եորղոս Եաքովիտիս․ հանրածանօթ յոյն գեղանկարիչ։  Ձգած է մեծ հաւաքածոյ մը։  Մօտաւորապէս 200 նկարներ կը գտնուին Եւրոպայի եւ Ամերիկայի արուեստի թանգարաններուն մէջ, Աթէնքի Ազգային Պատկերասրահին մէջ, ինչպէս նաեւ զանազան անձնական հաւաքածոներու մէջ։  Եաքովիտիս բնորոշուեցաւ իբրեւ մանկական տեսարաններու, դիմանկարներու եւ ծաղկանկարչութեան նկարիչ։ Անոր անձնական օրացոյցը, ուր Եաքովիտիս ժամանակագրած է գործերը 1878-էն մինչեւ 1919, զաւակը՝ դերասան Միհայիլ Եաքովիտիս, 1951-ին Աթէնքի Ազգային Պատկերասրային նուիրեց։  

Գործերը  
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
   


== Տե՛ս նաեւ ==
Նիքոլաոս Կիզիս, գործերը
Կարմիր Մոծակ

«Կարմիր Մոծակ», խորհրդային շրջանի հայկական երգիծական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1926-1927 թուականներուն, Երեւանի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Արամայիս Երզնկեան, էտուարտ Խոճիկ։
Ծաղրած է «բիւրոկրատական քաշքշուկը», վերհանած «հնից եկող կենցաղային արատներն ու յոռի սովորութիւնները», դէմ արտայայտուած խորհրդային ռեժիմի հակառակորդներուն։ Տպագրած է էտուարտ Խոճիկի, Լեռ Կամսարի, Դերենիկ Դեմիրճեանի եւ այլոց երգիծական ստեղծագործութիւնները։ Աշխատակցած են ծաղրանկարիչներ Միքայէլ Արուտչեանը, Վահրամ Գայֆէճեանը։ 4-րդ համարը նուիրուած է Յակոբ Պարոնեանի մահուան 35-ամեակին։
2018 թուականին լոյս տեսած է  Համօ Սուքիասեանի եւ Նարինէ Երանոսեանի հեղինակած «Խորհրդային Հայաստանի երգիծական մամուլը 1920-ական թուականներուն» գիրքը։ Այն նուիրուած է «Շեշտ», «Զուռնայ», «Կարմիր մոծակ» երգիծաթերթերու հիմնադրման, ընթացքի, գրաքննական հալածանքի արդիւնքով անոնց հրատարակութեան դադարեցման հանգամանքներու բացայայտման։


== Արտաքին յղումներ ==
Կարմիր մոծակ ։ Երգիծական երկշաբաթաթերթ / Խմբ. կազմ՝ Ա. Յերզնկյան, Է. Խոճիկ.
Միկոյեան

Միկոյեան, հայկական մականուն։


== Յայտնի կրողներ ==
Ալեքսանդր Միկոյեան (ծ. 1952) – ռուս խորհրդային ռոք-երաժիշտ եւ աւտոարշաւորդ
Ալեքսէյ Միկոյեան (1925–1986) – հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից
Անաստաս Միկոյեան (1895–1978) – խորհրդային պետական եւ քաղաքական գործիչ
Արտեմ Միկոյեան (1905–1970) – աւիակոնստրուկտոր
Մանուէլ Միկոյեան (ծ. 1961) – հայ բանաստեղծ
Նամի Միկոյեան (ծ. 1928) – ռուս գրող
Սերգոյ Միկոյեան (1929–2010) – խորհրդային պատմաբան
Ստեփան Միկոյեան (1922–2017) – աւիացիայի կեներալ-լեյտենանտ
Վանօ Միկոյեան (1927–2016) – աւիակոնստրուկտոր
Վլադիմիր Միկոյեան (1924–1942) – օդաչու եւ աւիացիայի աւագ լեյտենանտ


== Տարբերակներ ==
Թենգիզ Միկոյեանց (ծ. 1964) – վրացահայ նկարիչ
Ջրպետ Յակոբ Շահան

Ջրպետ Յակոբ Շահան (Ջրպետեան, ֆրանսերէն՝ Jacques Chahan de Cirbied, 16 Փետրուար 1772, Եդեսիա - 5 Դեկտեմբեր 1837, Թիֆլիս), հայ մատենագիր, քերական:


== Կենսագրութիւն ==
Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Եդեսիոյ մէջ։ 1787-ին կը մեկնի Կիլիկիա, Ասորիք, ապա՝ Երուսաղէմ:
1789-ին կ'անցնի Հռոմ, ապա՝ Ֆլորանս, Լիվոռնօ, ու կը հաստատուի Ճենովա:


== Գործունէութիւն ==
1798-ին կը մեկնի Ֆրանսա, ուր կը ծանօթանայ Նափոլէոն Պոնափարթի հետ: Պոնափարթի հրաւէրով ան բնակութիւն կը հաստատէ Ֆրանսայի մէջ եւ աշխատանքի կը հրաւիրուի Փարիզի արքունիքի մատենադարանէն ներս: Նոյն տարին Փարիզի Արեւելեան կենդանի լեզուներու բարձրագոյն դպրոցէն ներս հայոց լեզուի ամպիոն մը կը հիմնէ:
1799-1801-ին հայոց լեզու կը դասաւանդէ, 1811-26-ին վերջնականապէս կը հաստատէ հայերէնի եւ հայագիտական առարկաներու դասաւանդումը նոյն դպրոցէն ներս:
1826-ին կը հրաւիրուի Թիֆլիս, կը դասաւանդէ Ներսիսեան, ապա՝ իր հիմնած մասնաւոր դպրոցներէն ներս:
Ան կը մասնակցի հայ եկեղեցւոյ համար մշակուած կանոնակարգի՝ «Փոլոժենիէ»ի (1836) ստեղծման աշխատանքներուն:
Կը մահանայ Թիֆլիս, 5 Դեկտեմբեր 1837-ին:


== Երկեր ==
1812-ին՝ Փարիզ, ֆրանսերէնով ու հայերէնով, ծանօթագրութիւններով լոյս կ'ընծայէ Մատթէոս Ուռհայեցիի «Պատմութիւն»էն երկու հատուած,
1824-ին՝ յունարէն, գրաբար եւ ֆրանսերէն լեզուներով «Քերականութիւն Դիոնէսիոսի Թրակացւոյ...» աշխատութիւնը,
1829-ին՝ Ներսէս Շնորհալիի «Ողբ Եդեսիոյ» բանաստեղծութիւնը,
1823, ֆրանսերէն վերնագիրը՝ «Հայոց լեզուի քերականութիւն» դասագիրքը (գրած է Արեւելեան կենդանի լեզուներու դպրոցին մէջ հայոց լեզուի ուսուցման համար):Ան որոշակի դեր կը կատարէ Եւրոպայի մէջ հայոց լեզուն ուսումնասիրելու եւ հայագիտութիւնը բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններէն ներս, որպէս առանձին գիտական առարկայ, դասաւանդելու գործին մէջ:


== Աղբիւրներ ==
Աղայեան, Է., Բ., Հայ Լեզուաբանութեան Պատմութիւն, Ա. հատոր, Ե., 1958:
Ջահուկեան Գ. Բ., Գրաբարի Պատմութիւն (17-19 դարեր), Ե., 1974:
Խրիմի Հայկական Դպրոցներ

Խրիմի կամ Ղրիմի Հայկական Դպրոցներ, կը գործեն 11-րդ դարէն ետք, զարգացած են  19-րդ եւ 20-րդ դարերուն ընթացքին։ Նշանաւոր էին Կաֆայի (Թէօտոսիա) ոչ հեռու գտնուող Ս․ Անթոն անապատի դպրոցը (1425-1450) եւ Ս․ Խաչ վանքի ճեմարանը (14-րդ մինչեւ 17-րդ դար)։ Անապատի դպրոցին մէջ անուանի եղած է հռետոր, իմաստասէր Սարգիսը, Ս․ Խաչ վանքի ճեմարանին մէջ՝ Ստեփանոս Թոխաթեցին, Յակոբ Կաֆայեցին։ Դպրոցներ գործած են նաեւ Ղարասուբազարի, Սուրխաթի հայկական եկեղեցիներուն կից։ Անոնց կրթական կեանքը կ՛աշխուժանայ Ղրիմը Ռուսաստանին միանալէն (1783) ետք։ Նոր Նախիջեւան արտագաղթած հայերու որոշ մասը Ղրիմ կը վերադառնայ։ 20րդ դարասկիզբին կը ստուարանայ Արեւմտեան Հայաստանէն գաղթած հայերու թիւը։ Օգտուելով ռուս կառավարութեան տուած արտօնութիւններէն՝ հայերը դպրոցներ կը հիմնեն Ղրիմի տարբեր քաղաքներուն մէջ։ Անոնցմէ նկատարելի է Մանուել Գիւմուշխանեցիի նախաձեռնութեամբ եւ հայ հասարականութեան աջակցութեամբ հիմնադրուած Ղարասուպազարի միտասեան (1880-ական թթ․ երկդասեան) դպրոցը (1816), որ Լազարեան ճեմարանի նախապատրաստականներէն մէկն Էր։ Այստեղ սորված է Կարա-Մուրզան։ Ղարասուբազարին մէջ գործած է նաեւ հայ կաթողիկէներու դպրոց (1822-էն)։ 1800-ին Սիմֆերոպոլի մէջ հիմնադրուած է միդասեան ծխական երկսէռ դպրոցը, որ կը զարգանայ Ա․ Պահաթրեանի, Յովհ․ Նազարեանի օրերուն։ Այդտէղ 1895-ին քառաձայն երգչախումբ ստեղծած է անոր սան Ա․ Սպենդիարեանը։ 1860-ին Սիմֆերոպոլի մէջ հիմնուած է նաեւ երկդասեան ծխական դպրոց մը եւս։ Սիմֆերոպոլի կաթողիկէ հայերը նոյնպէս ունէին իրենց դպրոցը (հիմնուած՝1863-ին)։ Դպրոցներ հիմնադրուած են նաեւ Թէօտոսիայի մէջ (1817), Կերչի մէջ, Արմեանսկի, Եվպատորիայի, Եալթայի, եւ այլն։1903-ին Ղրիմի մէջ գործած են տարրական ծխական երկսեռ 10 դպրոց, ուր կ'աւանդուէին հայոց լեզու, թուաբանութիւն, ռուսերէն, հետագային՝ բարոյագիտութիւն, քերականութիւն, աշխարհագրութիւն եւ այլն։ Ղրիմի հայկական դպրոցներէն ամենանշանաւորը Թէօտոսիայի Խալիբեան վարժարանն էր։
Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցի

Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի, աշխարհի հնագոյն քրիստոնէական ազգային եկեղեցին։ Անիկա մաս կը կազմէ Արեւելեան Ուղղափառութեան եւ ամենահին քրիստոնէական համայնքներէն մէկն է։ Հայաստան առաջին երկիրն էր, որ քրիստոնէութիւնը ընդունած է իբրեւ պետական կրօնք, Դ. դարու սկիզբը (աւանդաբար՝ 301-ին), այս եկեղեցին հաստատելով։ Եկեղեցին ծնունդ առած է Բարդողիմէոս եւ Թադէոս առաքեալներու առաքելութենէն, Ա. դարուն, եւ կը հանդիսանայ քրիստոնէութեան վաղ շրջանի կեդրոն։
Անիկա երբեմն անուանուած է Գրիգորեան-Լուսաւորչական եկեղեցի, սակայն այս անունը նախընտրուած չէ նոյնինքն եկեղեցւոյ կողմէ, քանի որ Բարդողիմէոս եւ Թադէոս առաքեալները կ'ընդունի իբրեւ իր հիմնադիրները, եւ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչը՝  պարզապէս առաջին պաշտօնական կառավարիչը եկեղեցւոյ։