Մուսուլի Հայերը

Մուսուլի Հայերը, Մուսուլը պատմական հին ասորական Նինուէ քաղաքի դիմացի կողմը, Տիգրիս գետի աջ ափին է։ Այն հիմնուած է հին ժամանակներէ մնացած փոքր գաղթավայրերու միացումով: 

Մուսուլը Իրաքի հիւսիսային հինգ նահանգներէն մէկուն՝ Նինուէին, կեդրոնն է։ Նահանգին սահմաններն են, հիւսիսէն՝ Թուրքիան եւ արեւմուտքէն՝ Սուրիան։


== Հայ Գաղթօճախներու Գոյացումը ==
Միջագետքի հիւսիսային սահմանին վրայ հայ գաղթօճախներ կը սկսին ստեղծուիլ 10-րդ դարուն երբ Բիւզանդական կայսրութիւնը կը յաջողի գրաւել խալիֆայութեան ձեռքէն Սուրիոյ եւ Միջագետքի հիւսիսային շրջանները: Այս շրջաններու բնակչութիւնը ձգելով իր բնակավայրը կը հեռանան նահանջող բանակին հետ: Բիւզանդացիներ իրենց գրաւած վայրերուն մէջ կը բերեն ու կը բնակեցնեն հայեր, յոյներ եւ ասորիներ:


=== 10-րդ դար ===

10-րդ դարու վերջերը, Իրաքի հիւսիսային շրջաններուն մէջ, հայ բնակչութիւն թիւի աճով կը ստեղծուի առանձին թեմ: Այդ թեմը, որուն հարաւային մասը մինչեւ Մուսուլ կը հասնէր, ենթարկուած էր Աղթամարի կաթողիկոսութեան: Այդ գաղթօճախները երկար չեն տեւած:
10-րդ դարու կէսերուն, երբ սելճուքներ կը նուաճեն Իրաքը, անոնց վայրագութիւններէն, առաջին հերթին, հայերը կը տուժեն: Յետագային, այդ գաղթօճախները նոր հարուած կը կրեն Մոնկոլներու արշաւանքէն 1250ական թուականներուն, երբ անոնք սելճուքներու ձեռքէն կը գրաւեն այս շրջաններն ու այլուր՝ Իրաքի մէջ:


=== 11-րդ դար ===
Նպաստաւոր պայմաններ կը ստեղծուին 11-րդ դարուն, Մուսուլի եւ մօտակայ շրջաններուն մէջ հայկական նոր գաղթօճախներ կը ստեղծուին․ Էջմիածինի մէջ պահուած 1352-ին Մուսուլի մէջ հայկական ձեռագիր քարոզագիրք մը՝ «գրեալ ի քաղաք Մուսուլի, ի Մանուէլ քահանայէ», կ՛ապացուցանէ թէ 14-րդ դարուն Մուսուլի մէջ ոչ միայն հայեր կային, այլ՝ կար քահանայ, հոգեւոր հովիւ եւ եկեղեցի, ինչպէս միւս քրիստոնեայ համայնքները: Իսկ Լենք Թիմուրի 1397-ի արշաւանքէն վերջ, բոլոր այս եկեղեցիները կ'անհետանան:


== Օսմանեան տիրապետութիւնն ու Մուսուլի հայկական գաղոութը ==
Երբ կը սկսի Օսմանեան տիրապետութիւնը (1638-էն ետք), փոքր թիւով հայեր կ՛երթան Մուսուլ` որպէս պետական պաշտօնեաներ, ուրիշներ առեւտուրի նպատակով, մաս մըն ալ` հալածանքներէ ազատելու համար, մասնաւորապէս` Սղերդէն, նաեւ` Թոքաթէն, Տիգրանակերտէն եւ այլ տեղերէ: Երիտասարդներ երբեմն խնամիական կապեր հաստատած են տեղացի քրիստոնեաներու հետ: Մեծ մասը կը ձոիլուի տեղացի քրիստոնեաներու մէջ, հետեւաբար Մուսուլի քրիստոնեայ առաջնակարգ դիրքի վրայ գտնուողներէն մաս մը ծագումով հայեր եղած են:
Առաջին ուղեւորը` հոլանտացի տոքթ. Լէոնալտ Ռաուլֆը, 1573-76 տարիներու արեւելք ուղեւորութեան մասին գրած ատեն յիշած է, թէ Մուսուլի մօտ Գարագոշ գիւղին մէջ հանդիպած է հայերու: Երկրորդը` ֆրանսացի Թաւեռնիէ, «Իրաք` 17-րդ դարուն» անունով գիրքին մէջ կը յիշէ, թէ 1644-ին հանդիպած է Մուսուլ, ուր կը բնակէին քրիստոնեայ համայնքներ, որոնց մէջ ի միջի այլոց նաեւ` հայեր: Երրորդը` դանիացի Քրիսչիէն Նիփոն, որ Իրաք այցելած է 1760-ական թուականներուն, «Ուղեւորութիւն Իրաք 18-րդ դարուն» իր գիրքին մէջ գրած է, թէ Մուսուլի հիւսիսային կողմը, Պէյսան անունով գիւղ մը հանդիպած է, ուր քանի մը հայ ընտանիքներ կ’ապրէին: Չորրորդ մը` Օլիվիէ,  «Ուղեւորութիւն դէպի Իրաք 1794-96»  խորագրեալ գիրքին մէջ կը յիշէ, թէ Մուսուլի փաշան` Մոհամետ Էմին Ճալիլին մեծ ջանք թափած է Սինճարի բնակիչները, որոնց կարգին` հայերը, բերելու եւ բնակեցնելու Մուսուլ, որպէսզի հողագործութեամբ զբաղին եւ իրենց հունձքը ծախեն քաղաքին մէջ: Հինգերորդը` Մոհամետ Ահմետ Հիւսէյնի «Մունշի Պաղտատի» ուղեւորութեան գիրքին մէջ կը յիշէ, որ Պաղտատ գտնուած միջոցին անգլիական հիւպատոս Քլոտիոս Ռիչի եւ Աղա Մինասի հետ այցելած են Մուսուլ, 1820-ին, եւ հոն հանդիպած են հայերու, որոնք, կը վկայէ ան յարգուած տարեր էին:


== Աղբիւրներ ==
Թաւեռնիէ, «Իրաք՝ 17րդ դարուն»։