armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Դասականութիւնը հայ գրականութեան մէջ

Հայ Դասական Գրականութիւն, հայ գրականութեան հոլովոյթին մէջ, դասական ուղղութեան բնորոշ գիծեր կը գտնենք միայն նոր գրականութեան նախորդող տասնամեակներուն, այսինքնէ 1770ական տարիներէն մինչեւ 1850 - 1860-ականներ։ Դասական հակումով բանաստեղծներն ու թատերագիրները եղած են առաւելաբար Մխիթարեան միաբաններ, ու մեծ մասամբ գրած են գրաբարով։ Անոնք ըրած են նաեւ թարգմանութիւններ դասական գրական գործերու, հնադարէն թէ նոր ժամանակներէն, կրկին յաճախ գրաբար։
Դասական դպրոցը կաեւոր տեղ չգրաւեց հայ գրականութեան հոլովոյթին մէջ, չարտադրեց կենդանի, ժամանակին դիմացող գործեր։ Այս փաստին պատճառները հասկնալի են։
Նախա-զարթօնքեան այդ տասնամեակներուն, ո՛չ միայն հայ զանգուածը զուրկ էր ուսումէ, մշակոյթէ ու գրական ճաշակէ, այլեւ չկար նոյնիսկ աշխարհիկ մտաւորականութիւն, չհաշուած չնչին բացառութիւններ։
Գրեթէ մշակութային կեանքի այս պայմաններուն մէջ, գրական գործիչները պիտի ըլլային կտրուած հայութեան ներկայէն՝ հաղորդ միայն անոր անցեալին։
Միւս կողմէն, Եւրոպայի մէջ դասական դպրոցը, այդ ժամանակաշրջանին, աւելի քան դարէ մը ի վեր արդէն հեռացած էր իր ուժեղ փուլերէն, եւ մօտ էր սպառնաելու։
Հայկական դասականութիւնը 1850 թուականէն ետք հրապարակէն դուրս պիտի մղուէր, նախ վիպապաշտ, ապա իրապաշտ շարժումներու կողմէ։ Այսպէս, արդէն ըլլալով ոչ-ժողովրդական իբրեւ ոճ ու ոգի, անիկա նուազագոյն առիթն իսկ պիտի չունենար զարթնող հայութեան մէջ արմատաւորուելու։
Պարի Թանգարան

Պարի թանգարան (շուէտ.՝ Dansmuseet), կատարողական եւ տեսողական արուեստի թանգարան Սթոքհոլմի մէջ։ Բացուած է 1953-ին, Շուէտի թագաւորական օփերայի նկուղին մէջ։ Սկիզբը  հոն ցուցադրուած է պարային արուեստի մեծ հաւաքածոյ մը, որ 1920-1925-ներուն կը պատկանէր Փարիզի Ballets suédois-ի առաջնորդ Ռոլֆ տէ Մարէին: 1969-ին  շուէտ պարուհի Քարինա Արի անունով կոչուող գրադարանը կցուած է թանգարանին եւ անոր  համադրող նշանակուած է Պենկդ Հէակար: Գրադարանը կը պարունակէ Հիւսիսային Եւրոպայի մէջ պարերու մասին գրականութեան ամենաընդարձակ արխիւը: Թանգարանը ներկայիս կը գտնուի Տրոդինկատան 17 հասցէին վրայ: Գրադարանը որեւէ պետական միջոցէ  չ'օգտուիր, քանի որ անիկա անձնական թանգարան է: Հաւաքածոյին մեծ մասը նիւթեր են Արեւմտեան Եւրոպայէն, որոնք կը թուագրուին 1500-էն մինչեւ 1850, Ի. դարու վերջին ամսագրերու ժողովածուն եւ հազարաւոր ֆիլմերու տեսերիզ գրադարան: Առկայ է նաեւ ռուսական պարերու մասին գիրքերու մեծ հաւաքածոյ մը: 2017-ի դրութեամբ թանգարանին տնօրէնը եղած է Եւա-Սոֆի Էրնսդէլ:


== Պատմութիւն ==
Թանգարանը Սթոքհոլմի մէջ տեղակայուած է 1920–1925-ականներուն Փարիզի պալեթի առաջնորդ, շուէտ արիստոկրատ, արուեստի հաւաքորդ Ռոլֆ տէ Մարէի (1888-1964) շնորհիւ: 1933-ին ան Փարիզի մէջ բացած է պարերու աշխարհի առաջին թանգարան-հետազօտական հաստատութիւնը: Les Archives internationales de la Danse դարձած է պարերու ուսումնասիրութիւններու յայտնի կեդրոն մը, ուր այցելուներ կու գային ամբողջ աշխարհէն՝ տեսնելու ցուցադրութիւնը կամ ուսանելու հսկայական գրադարանին մէջ։ Արխիւը նաեւ հրատարակած է իր սեփական ամսագիրը եւ գիրքերը, կազմակերպած է դասախօսութիւններ Պասիի շրջանին գտնուող գեղեցիկ շէնքին մէջ, որ Ռոլֆ տէ Մարէն կառուցած էր իր պարի կեդրոնին համար: 1940-ականներու վերջը ան փակած է իր աշխատանքը Փարիզի մէջ, եւ հաւաքածոներուն մէկ մասը նուիրածՖրանսայի նահանգին, որ զանոնք տեղաւորած է Փարիզի օփերայի թանգարանին եւ գրադարանին մէջ։ Փարիզի շուէտական պալեթէն ստացուող հսկայական հաւաքածոն եւ ոչ-եւրոպական հաւաքածոները Ռոլֆ տէ Մարէն բերած է Սթոքհոլմ՝ ձեւաւորելու պարի թանգարանը, որ ան բացած է 1953-ին՝ Թագաւորական օփերայի նկուղին մէջ:
Թանգարանը տեղակայուած է նոյն հրապարակին մէջ, ուր  սկիզբէն կազմաւորուած է: Ներկայիս նոյն վայրին մէջ վերաբացուած է  Մայիս 1999-ին:


== Արտաքին յղումներ ==
Dansmuseet, Stockholm, Sweden
12 Մարտ

12 Մարտ, տարուան 71-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 72-րդ) օրն է

Տարուայ աւարտին կը մնայ 294 օր 11 Մարտ  12 Մարտ  13 Մարտ 


== Դէպքեր ==
1229. խաչակիրները գրաւեցին Երուսաղէմը
1913. Քանպերրան դարձաւ Աւստրալիոյ մայրաքաղաք
1918. 215 տարիներու ընդմիջումէն ետք Մոսքուան կրկին դարձաւ Ռուսիոյ մայրաքաղաք
1922. Հայաստանը, Ազրպէյճանը եւ Վրաստանը կազմաւորեցին ԱԸԴԽՀ-ը
1933. Մումպաիի մէջ ռումբի պայթիւնի զոհ դարձաւ 300 մարդ
1999. Հյուսիսաթլանտեան դաշինքի մէջ մտան Լեհաստանը, Չեխիան եւ Հունկարիան
2003. Սերպիոյ վարչապետ Զորան Ճինճիչը, ( Зоран Ђинђић)  սպաննուեցաւ  Պելկրատին մէջ
2004. Քորէայի Ազգային Ժողովը նախագահ Նո Մու-հիւնը 노무현 պաշտօնազեծ ըրաւ
2009. Նիւ Եորքին մէջ դրամագէտ Պեռնարտ Մետոֆֆը (Bernard Madoff) մեղաւոր ճանչցաւ $ 18 պլն իւրացնելու համար
Յունիս 29-ին Մետոֆֆը դատուեցաւ 150 տարուայ ազատազրկութեան 
2011. Ճափոնի մէջ ուժգին երկրաշարժի եւ անոր հետեւած ցունամիի հետեւանքները՝
խափանուեցաւ Ֆուքուշիմա-1 աթոմակայանը
զոհերու թիւը կազմած է 15 895, անհետ կորածներինը՝ 2 539


== Ծնունդներ ==
 Տես նաեւ՝ 12 Մարտի ծնածներ

1865. Նիքոլա Լանկէ (ռուս.՝ Николай Ланге, մ.1921, Օտեսա) ռուս հոգեբան
1923. Տիգրան Շիրինեան (իտալ.՝ Michele Dicran Sirinian, մ.2003, Իտալիա) հայազգի իտալացի գիտնական
1932. Փիէր Ժոլիոթ (ֆրանսերէն՝ Pierre Joliot-Curie) ֆրանսացի գիտնական
1935. Վարուժան Գոճյեան (մ.1993, Սանթա Պարպարա) հայ ջութակահար, խմբավար


== Մահեր ==
 Տես նաեւ՝ 12 Մարտի մահացածներ


== Տօներ ==

 Կապոն՝ Անկախութեան օր
 Մաւրիքիւս՝ Նորացման օր


== Արտաքին յղումներ ==
BBC: On This Day
  [3] (անգլերէն)


== Ծանօթագրութիւններ ==

12 Մարտ
Բարդ բառեր

Բարդ բառեր, բարդ բառերու կազմութիւնը լեզուի մը բառապաշարին հարստացման միջոցներէն մէկն է։ Բարդման միջոցին երկու կամ աւելի արմատներէ կամ բառերէ կը կազմենք նոր իմաստ արտայայտող բառ, որ կը կոչուի՝ բարդ բառ։
Գիրք եւ տուն բառերէն կազմուած է գրատուն բառը, որ կը նշանակէ գիրքեր վաճառելու շէնք։ Ջուր եւ հոր բառերէ կազմուած ջրհոր բառը կը նշանակէ ջուր պարունակող հոր։
Բարդութեան շնորհիւ կրնանք արտայայտել նոր հասկացութիւններ, իմաստներ։
Հայերէնի բարդ բառերը կ'ըլլան իսկական եւ անիսկական։


== Աղբիւրներ ==
Հայերէն լեզուի դասագիրք, Աբրահամեան, Վերդեան, Քոսեան
Արժանթինահայ Երաժշտութիւն

Արգենտինայի սփիւռքահայ երաժշտութիւն։ Արգենտինայի մէջ հայ արվեստագետները մեծ ներդրում ունին ագգային երաժշտութեան եւ պարարվեստի պահպանման ու զարգացման մէջ։


== «Միջացգային հանդիպումներու փառատօն» ==
ճանչցուած երաժշտուհի Ալիսիա Թերգեանը 1968 թուականին կազմակերպած է «Միջազգային հանդիպումներու փառատօնը», աւելի ուշ՝ նուագափումբ։


== Երգիչներ ==
Բուենոս Այրեսի «Կոլոն» օպերային թատրոնի ճանաչուած երգիչներ են Մանուկ Հալպերեանը, Շամիրամ Թորոսեանը, Նուրիցա Գասապեանը։


== Դաշնակահարներ ==
Յայտնի դաշանակահարներ են Անթառամ Ահարոնեանը, Իզապէլ Միսակեանը։


== Ջութակահարներ ==
Ջութակահարներ Րաֆֆի Ձմրուխտեանը, Ռոման Ափրիկեանը, դիրիժորներ Վահագն Մինասեանը, Ձարուհի էլմեսեգեանը, ժան Ալմուխեանը եւ ուրիշներ։


== Երգչախումբեր ==
Հիմնադրուել են «Կոմիտաս» (1929), «Արաքս» (1957), «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» (1958), «Շնորհալի» (1980) եւ այլ երգչախումբեր։


== Պարարուեստ ==
Պարարուեստի զարգացմանը նպաստել են պարուհիներ էմե Աբրահամոեան, Նանի Մորեան, Լիա Սիրուեանը (նաեւ պարուսույց) եւ ուրիշներ։


== Պարախումբեր ==
Յայտնի են «Գայանէ» (1960), «Նայիրի» (1978), «Մասիս» (1993) պարախումբերը։
Մարիամ Չիլինկիրեան-Ամբակումեան

Մարիամ Չիլինկիրեան-Ամբակումեան, գթութեան քոյր, Եդեսիոյ հերոսամարտի մասնակից։


== Կենսագրութիւն ==
Թեթեւ կաղալու պատճառով զինք կոչած են «Թի­մուր ­լէնկ» մականունով։ Եղած է Եդեսիոյ Կարմիր խաչի սիւներէն մին։ Եդեսիոյ հերոսամարտի ընթացքին նշանաւոր դարձած է ո՛չ միայն որպէս տիպար գթութեան քոյր, այլեւ՝ մարտիկներու խիզախ գործընկեր։ Երբ թուրքերու դիրքերէն ճերմակ դրօշակ պարզուեցաւ եւ յայտարարուեցաւ, թէ՝ Ֆախրի փաշան երկու հոգի կ՛ուզէ բանակցութիւն վարելու համար, Մարիամը խիզախօրէն առաջ անցած է, որուն հետեւած է մտերիմ ընկերուհի՝ Ազնիւ Միրզոյեանը։ Երբ անոնք հասած են թուրք փաշային քով, վերջինս շատ յարգալիր վերաբերմունք ցոյց տալով ըսած է. «Զա­ւակ­նե՛րս, ձեր քա­ջու­թեան վրայ  կը հի­ա­նամ։ Կը ցա­ւիմ, որ ստիպ­ուած կռուած եմ ձեզի պէս հե­րոս­նե­րու եւ հե­րո­սու­հի­նե­րու դէմ։ Սա­կայն այլ կերպ չենք կրնար վար­ուիլ պե­տու­թեա­ն անհ­նա­զանդ եղողներուն հետ։ Կւ Խղճամ ձեր ժո­ղովուր­դին։ Կը ցան­կա­մ, որ վե­րա­դառ­նաք ու խօ­սի՛ք ձեր հրա­մա­նա­տա­րին հետ։ Դուք ձեր ու­նե­ցած ու­ժե­րով աւե­լին չէք կրնար ընել բա­նա­կի մը դէմ»։ Երկու հերոսուհիները փաշային պատասխանած են. «Շատ լաւ կը խօ­սիք։ Սա­կայն կը մո­ռա­նաք, որ կռի­ւը մե՛նք չենք սկսած։ Մեր երի­տա­սարդ­նե­րուն ու առաջ­նոր­դին տա­րիք եւ սպա­նե­ցիք։ Ձայն չհա­նե­ցինք։ Ի՛նչ որ պա­հան­ջե­ցիք` տուինք։ Այլեւս ի՞նչ կ՛ուզէք մեզմէ։ Ձեր կատարած անգթութիւններուն փոխարէն, գերի ինկած թուրք զինուորներուն կը պահենք առանց վնաս հասցնելու։ Դադրեցուցէ՛ք յարձակումները եւ մենք դարձեալ հաւատարիմ հպատակներն ենք կառավարութեան»։
Թուրք փաշան չէ ընդունած անոնց առաջարկը, սակայն հայ հերուսուհիներուն անվեհեր ու կորովի կեցուածքը՝ զինք խորապէս տպաւորած է։ Ամբողջ հերոսամարտի ընթացքին Մարիամը կռուած է մարտիկներուն հաւասար, խնամած վիրաուորներուն, մխիթարած յուսահատներուն։ Հերոսամարտէն ետք, ժողովուրդի բեկորներուն, առաջնորդած է դէպի ապահով թաքստոցներ կամ պատսպարած օտար հաստատութիւններու մէջ։ Շատերու պէս, Մարիամը եւս, ձերբակալուած է ու դատապարտուած՝ 101 տարուայ բանտարկութեան։
1918 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտէն ետք, ազատուած է բանտէն։ Այնուհետեւ տեղափոխուած է ԱՄՆ եւ յետագային ամուսնացած՝ Ամբակումեանին հետ։


== Գրականութիւն ==
Սահակեան Արամ, Դիւցազնական Ուրֆան եւ իր հայորդիները, Պէյրութ, 1955։
Զէյթլեան Սոնա, Հայ կնոջ դերը հայ յեղափոխական շարժման մէջ, Անթիլիաս, 1968։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Ամալ Նասէր

Ամալ Նասէր (անգլ.՝ Amal Taher Mohamed Naseer, 9 Սեպտեմբեր, 1959, Իրպիտ, Յորդանան), յորդանանցի գրող, գրական քննադատ եւ ակադեմիկոս: Յորդանանի Համալսարանին մէջ պաշտպանած է գրականութեան ու քննադատութեան նուիրուած դոկտորական աշխատանք: Ան Յորդանանի մէջ առաջին կինն է, ով Յորդանանի Համալսարանին մէջ գրած է այս ոլորտին նուիրուած դոկտորական աշխատանք:


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Նասէր ծնած է 9 Սեպտեմբեր 1959-ին, Յորդանանի Իրպիտ քաղաքը: Միջնակարգ դպրոցը աւարտած է նոյն քաղաքին մէջ, 1977-ին: 1982-ին ստացած է արաբերէն լեզուի եւ գրականութեան Պսակաւոր Արուստից (BA) վկայական՝ Եարմուք համալսարանէն: 1987-ին ստացած է մագիստրոսական աստիճան, իսկ 1995-ին Յորդանանի Համալսարանին մէջ պաշտպանած է իր դոկտորական աշխատանքը: Աշխատած է Ալժերիայի Մոստեղանեմիի համալսարանին մէջ, ուր նաեւ եղած է համալսարանին Կիրառական գիտութիւններու հոգաբարձուներու խորհուրդին անդամ: Անդամ է Յորդանանի Գրողներու Միութեան, ինչպէս նաեւ Իրպիտի Մշակութային Ֆորումին: Անդամ է Ամմանի Կիներու Ուսումնասիրութիւններու Կեդրոնին եւ Լիբանանի Արաբական Լեզուներու Միջազգային Խորհուրդին: 23 Մայիս 2016-ին Եարմուք համալսարանի նախագահ դոկտոր Ռիֆատ Ֆաըուրին Նասէրին նշանակած է իր օգնականը, ինչպէս նաեւ՝ Լեզուներու կեդրոնի տնօրէն: 2010-ին Նասէր պարգեւատրուած է «Կնոջ Կերպար» կոչումով՝ Արաբ Արտադրողներու Միութեան կողմէ` ՄԱԿ-ի Բնակչութեան Հիմնադրամի հետ համագործակցութեամբ իրականացուցած հեռուստատեսային աշխատանքին համար: Նոյն տարին ան արժանացած է «Կատարեալ Արաբ Մայր» տիտղոսին` Քուէյթի պետութեան կողմէ: 5 Սեպտեմբեր 2016-ին Լոս Անճելըսի քաղաքապետը Նասէրին պարգեւատրած է Յորդանանի կրթութեան ոլորտին մէջ անոր ունեցած ներդրումներն ու ջանքերը գնահատող վկայականով:
Հանրային պարտէզ

Հանրային պարտէզ, Սուրիոյ Հալէպ քաղաքի ամենայայտնի պարտեզներէն։ կը գտնուի Պապ Ալ-Ֆարաճի շրջանին մէջ՝ քաղաքին կենդրոնը։
Դասական տեսքով, շատրուաններով, ծաղկանոցներով, երախաներու յատուկ խաղավայրներով միջավայր մը, ուր ժողովուրդին մեծամասնութիւնը կ'այցելէ՝ վայելելու առողջարար օդ ու մտերմիկ մթնոլորտ։ Ուշագրաւ է յատկապէս մեծահասկներուն ներկայութիւնը, ինչպէս նաեւ պատանիներու եւ երիտասարդներու, որպէս հանդիպման կենդրոն (ընկերներու եւ բարեկամներու)։
Պարտէզը ունի տարբեր մուտքեր, յուշարձաններ, իսկ տարածքը 17 հեքթար է։
Ստեփանոս Ագոնց

Ստեփանոս Ագոնց (20 Նոյեմբեր 1740(1740-11-20), Կէորկենի, Principality of Transylvania, Հունգարիայի թագավորություն - 29 Յունուար 1824(1824-01-29), Վենետիկ, Աւստրիական Կայսրութիւն), արքեպիսկոպոս, Վենետիկի Մխիթարեան երրորդ Աբբան:


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Թրանսիլվանիոյ Ճուրճով-Կէօրկէնի հայաքաղաքը։ Գրիգորի որդի, մկրտութեան անունն էր Ամիրա: 
1757-ին Վենետիկի Ս. Ղազարու վանքը կը ղրկուի, ուր վեց տարի ուսանելէ ետք, 1763-ին քահանայ կը ձեռնադրուի։ Հազիւ երեսնամեայ, վանքին աշակերտներու վերակացու կը կարգուի (1770-1780), իսկ 1785-ին Ստեփանոս Մելքոնեան Աբբայի Աթոռակալ-փոխանորդ կ՛ընտրուի: Առաքելական պաշտօնով, 1790-ին իր ծննդավայրը կ՛երթայ, ուր կը մնայ մինչեւ Ստեփաննոս Աբբահօր մահը (Հոկտեմբեր 1799)։ 1800-ին Ս. Ղազար կը վերադառնայ, ուր միաբանական ընդհանուր ժողովը նոյն տարուան Նոյեմբեր 9-ին զինքը ընդհանուր Աբբայ կ՛ընտրէ. այդ տարի Ս. Ղազար եզակի հիւր մը կ՛ունենայ, յանձին Պիոս Է՝ Հռոմի նորընտիր Պապը։
1804-ին, Ագոնց Հռոմի մէջ «Արքեպիսկոպոս Սիւնեաց նահանգին» պատուոյ տիտղոսով կ՛օծուի: Ան Իր պաշտօնավարութեան շրջանին, Ագոնց բանակցած է Ֆրանսայի կայսեր Նափոլէոն Ա.-ի հետ եւ յաջողած է փրկել վանքի կալուածները վերահաս բռնագրաւումէ՝ իբրեւ «Հայկական Ճեմարան», որ արդէն Իտալիոյ բոլոր վանքերու ճակատագիրը եղած էր: 
1811ին, Ս. Ղազարու վանքը «Հայկական Ճեմարան»ի տիտղոսը ստացած է Նափոլէոնի կողմէ։
Կատարած է վանքին ու տպարանին ընդարձակումը։ Ագոնցի անունը հռչակուած էր ո՛չ միայն հայ, այլեւ օտար շրջանակներու մէջ։ Իր օրով, բազմաթիւ թագաւորներ, օտար իշխանազուններ այցելած են Ս. Ղազարու վանքը: Խոր ծերութեան մէջ, 84 տարեկանին վախճանած է 1824 Յուլիս 29-ին:
Ստեփաննոս Ագոնց Արքեպ. ո՛չ միայն իբրեւ մատենագիր, այլեւ Ս. Ղազարու մեծ դէմքերէն մէկը եղած է:


== Աշխատութիւններ ==
Հրատարակած է «Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի» գործը 11 հատորով (1802-1806), համագործակցութեամբ՝ Հ. Ղուկաս Ինճիճեանի (1758-1833), որ գրած է երեք հատոր։
Ստեփանոս արք. Ագոնց նաեւ հրատարակած է ճարտասանութեան ձեռնարկ մը (1775), Մխիթար Սեբաստացիի կենսագրութիւն մը (1810), եւ Աստուածաշունչի պատմութիւններու քառահատոր տեսութիւն մը (1819)։ Անոր անունը հանրածանօթ ըլլալով օտար շրջանակներու մէջ, բազմաթիւ թագաւորներ ու իշխանազուններ Ս. Ղազար այցելած են իր օրերուն:
Հայկական Փիղ

Հայկական Փիղ, արդի փիղին ընտանիքէն՝ մամութ (mammouth4 Elephas primigenius) անուն բրածոյ փիղին մէջ տեսակն է հայկական փիղը, որուն բրածոն գտնուած է Հայաստանի Խնուս քաղաքին մօտ։ Այս անունը տրուած է անոր՝ Անգլիացի երկրաբան՝ E. Falconer-ի կողմէ։ Իսկ մամութի մնացորդները գտնուած են Հայաստանի Լենինական (Աղեքսանդրապոլ) քաղաքին եւ Լոռի ու Տէպէտա գետերուն մօտ։
Նախապատմական այս հսկայ փիղը, մամութը, որուն բարձրութիւնը կը հասնի եօթը մեթրի, ապրած է նաեւ Սիպերիոյ մէջ, ուր սառնամանիքներու տակէն կը հանուին անոր անվթար մնացած միսը, զոր շուներու կը տրուին, հակառակ որ տասնեակ հազարաւոր տարիներ սառոյցի տակ միսը մնացած են մամութները, որովհետեւ սառոյցի տակ միսը երբեք չապականիր։
Փիղերը եւ անոնց նախապատմական տեսակները խիստ տաք երկիրներու յատուկ կենդանիներ ըլլալով՝ կը հետեւի թէ Հայաստանի եւ Սիպերիա շատ տաք կլիմայ ունեցած են ժամանակին եւ կրցած են ապրեցնել այդ կենդանիները, որոնք ջնջուած են սաստիկ տաք կլիմային յաջորդող սաստիկ ցուրտ կլիմայի շրջանին։


== Գրականութիւն ==
Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 7
Պատանիներու Խորհրդարան (Յունաստան)

Պատանիներու Խորհրդարան Βουλή των Εφήβων․ Յունաստանի Խորհրդարանի դասստիարակչական ծրագիր։  Սկսած է գործել 1995-1996 դպրոցական տարեշրջանէն եւ ուղղուած է Յունաստանի տարածքին Միջնակարգի եւ Երկրորդական դպրոցներու բոլոր աշակերտներուն։


== Նպատակ ==
Պատանիներու Խորհրդարանի նպատակն է պատանիներուն եւ երիտասարդներուն մօտ զարգացնել դրական կեցուածք ընկերութեան հարցերուն հանդէպ, ինչպէս օրինակ` անոնց զգայնացնել ժողովրդապետութեան սկզբունքներուն, օրէնքներուն եւ արժէքներուն մասին։


== Մասնակցութիւն ==
Պատանիներու Խորհրդարանի կազմութեան համար, տարեկան հերթականութեամբ աշակերտները որոշ աշխատանքներ կը յանձնեն, որոնք ըստ այնմ կ՛ արժեւորուին։ Այս գործունէութենէն ետք (գրականութեան, երաժշտութեան եւ պատգամի սստեղծում մրցումներ),300 աշակերտ-ժողովական վիճակագրութեամբ կ՛ ընտրուին, կազմելով Պատանիներու Խորհրդարանը․ 260՝ Յունաստանի տարածքէն, 20 Կիպրոսէն եւ 20 յունական սփիւռքի դպրոցներէն։


== Պատկերասրահ ==
Կոստանդնուպոլսոյ Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն

Կոսդանդնուպոլիսը, հայկական ազգային երաժշտական արուեստի զարգացման, միջնադարեան նշանակալի ձեռքբերումներուն վերածնման եւ պահպանման ինքնատիպ կեդրոններուն էր։ 1850-1860-ական թուականներուն հայկական երաժշտութեան առաջընթացին կը նպաստեն «Քնար արեւելեան» եւ «Քնար հայկական» (1862 թուական) երաժշտական ընկերութիւնները։
Երգահան եւ ղեկավար Տիգրան Չուխաճեան հայ դասական երաժշտական արուեստի ամենախոշոր ներկայացուցիչներէն էր, հայ օփերային արուեստի հիմնադիրը գրուած է «Արշակ Բ»(հայկական առաջին օփերան), «Զեմիրէ», «Ինտիանա» օփերաները, «Արիֆի խարդախութիւնը»,  «Քէօսէ Քեհեա», «Լեպլեպիճի Հօր-հօր աղա» եւ այլ օփերեթներ։
Սինանեաններու տոհմը նշանակալի աւանդ ունի սփիւռքահայ երաժշտութեան մեջ, իսկ տոհմի նահապետը՝ Գրիգոր Սինանեանը, արեւմտահայ Երաժշտական մշակոյթի հիմնադիրներէն մէկըն էր։ երգահան էդգար Մանասի ստեղծագործութեան մեջ կ'երգէն «Պատարագը», հեղինակ է նաեւ սիմֆոնիայի, օրատորիայի, դաշնամուրային բիեսներուն եւ այլ գործերուն։ Պոլսահայ երաժշտական մշակույթի երեւելի դեմքերից էր երգահան եւ դաշնակահար Գոհարիկ Ղազարոսեան կը ստեղծէ մեներգներ, խմբերգներ, դաշնամուրային պրելիւդներ եւ բիեսներ, բալետ եւ այլն։ Սիրավարդ Գարամանուկեանի արժեքավոր գործերեն են «Ընտիր երգերը» եւ «Մանկական Երգերը»։ Հայկ Կոյտենեանի ստեղծագործութեան մեջ կ'ուշագրեն ջութակի, ալտի, ձայնի, դաշնամուրի եւ սիմֆոնիկ նուագախումբի համար գրուած երկերը, այդ նաեւ վիրտուոզ ջութակահար էր։ Հայտնի են նաեւ երգահաններ Հարութիււնը, Տիրան Ալեքսանեանը, Արա Բոյաջեանը եւ ուրիշներ։ Յովհաննէս Աճեմեան Կոստանդնուպոլսոյ առաջին արհեստավարժ երգիչներեն էր, գլխաւորապէս երգած է Տիգրան Չուխաճեանի օփերաներուն մէջ։ Երգչուհի Մարի Լուիզ Գարագաշը հանդէս եկաւ նաեւ Միլանի «Լա Սկալա» եւ Փարիզի օփերային թատրոններուն մէջ։ Կոստանդնուպոլսոյ պետական օփերային թատրոնի մեներգչուհի Ալիս Քիթապճեանը բազմաթիւ ելոյթներ ունեցած է նաեւ  Վիեննայի մէջ, Ցյուրիխի մէջ, Փարիզի մէջ, Երուսաղեմի մէջ եւ այլըն։ Հայտնի են դաշնակահարներ Վալանթին Մազլումեանը, Մարի Ոսկանը, Աշխեն Գավաֆեանը, երգեհոնահար Արշամ Գավաֆեանը, ջութակահարներ Հարութիւն Հանեսեանը, Բարսեղ Աթմաճեանը, Պերճ Սինանեանը եւ ուրիշներ։
Ասկերանի Բերդը

Ասկերանի բերդը յայտնի է նաեւ Մայրաբերդ անունով,  բերդը կառուցուած է միջնադարուն: Կը գտնուի Ստեփանակերտէն 14 քմ. դէպի արեւելք:
18-րդ դարուն անիկա ենթարկուած է վերակառուցման: Պարիսպը ունի կլոր աշտարակներ, պատերը ունին 2 մ. հաստութիւն եւ 9 մ. բարձրութիւն: Պաշտպանական կառոյցը ունի աւելի քան 1.5 քմ. երկարութիւն՝ Կարկառ գետի երկու կողմերով:
Աշտարակները շրջանաձեւ յատակագիծ ունեցող պաշտպանական կառուցուածքներ են, որոնք շարուած են մանր գետաքարերէն ու կրաքարերիէն՝ կրաշաղախով։ Դիտաշտարակները իրարու միացած են պատերու ատամնաձեւ վերնամասերու խրամատի նմանող անցքերով։ Պատերումի մէջ կան բազմաթիւ խորշեր եւ տարբեր լայնութեամբ անցքեր՝ հրակնատներ։ 
2018-ի ընթացքի տեղի ունեցած է բերդի պատերու եւ աշտարակներու վերականգնման աշխատանքներ: Վերականգնման նպատակը յուշարձանի պահպանումն է, ինչպէս նաեւ զբօսաշրջիկներու համար տեսարժան վայրը շատ աւելի գեղեցիկ դարձնելը եղած է։
Մինաս Գաբամաճեան

Մինաս Գաբամաճեան (1842, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1892), հայ մանկավարժ եւ խմբագիր։
Ծնած է Կ. Պոլիս, ուր ստացած է կրթութիւնը, նուիրուած է ուսուցչութեան։ Մանկավարժութեան զուգընթաց զբաղած է գրականութեամբ եւ հրապարակախօսութեամբ։
1863-ին հրատարակած է «Զեփիւռ հայրենեաց» կիսամեայ հանդէսը, 1870-ին՝ «Հայրենիք» շաբաթաթերթը, 1877-ին՝ «Ապագայ» օրաթերթը, իսկ 1879-ի Սեպտեմբերէն «Լոյս» շաբաթաթերթը, իբրեւ խմբագիր հրաւիրելով Յակոբ Պարոնեանը։
Հրատարակած է քանի մը դասագիրքեր, ինչպէս՝ 

«Պատմութիւն հայ ազգին» (1879),
«Նոր դասագիրք հայոց պատմութեան»,
«Պատկերազարդ սուրբ գրոց պատմութիւն» եւ այլն։Մահէնմի քանի մը տարի առաջ կարճ ժամանակով դարձեալ դիմած է խմբագրական աշխատանքին, հրատարակելով «Ծաղիկ» հանդէսը։
Միլիոնատէրը Ետնախորշէն

Միլիոնատէրը Ետնախորշէն (անգլերէն՝ Slumdog Millionaire), 2008 թուականի ֆիլմ: Ֆիլմի բեմադրիչը Տենի Պոյլն (անգլ.՝ Daniel (Danny) Boyle) է: Ֆիլմը նկարահանուած է հնդիկ գրող Վիքաս Սուարուփի (անգլ.՝Vikas Swarup) «Հարց-Պատասխան» գիրքի միջոցներով: Դափնեկիր է 8 «Օսքարի» եւ 4 «Ոսկէ Երկրագունդ»ի : Այն առաջին անգամ ցուցադրուած է 2009 թուականի 30 Օգոստոսին:


== Նիւթ ==
Ֆիլմը տգէտ տղու մը՝ Ճամալ Մալիքի կեանքի պատմութիւնն է: Ֆիլմի գործողութիւնները կը սկսին Մումպայի ոստիկանական բաժանմունքին մէջ, ուր կը հարցաքննեն Ճամալը: Ան կը մասնակցի Հնդկաստանի «Ով Կ'ուզէ Դառնալ Միլիոնատէր» խաղին, եւ անոր կը մնայ պատասխանել ընդամէնը 1 հարցում՝ 20,000,000 ռուփ ստանալու համար: Ոստիկանութիւնը կը կասկածի անոր խաբէութեան մէջ եւ կը ցանկանայ պարզել, թէ ինչպէս Ճամալը կարող է պատասխանել բոլոր հարցումներուն:
Հարցաքննութեան ժամանակ ան կը պատմէ իր կեանքի տխուր պատմութիւնը, որու ընթացքին ձեռք բերած խաղի ժամանակ տրուող հարցումներու պատասխանները: Ան կը պատմէ, թէ ինչպէս իր մօրը սպանած են, ինչպէս ինքն ու եղբայրը ապրած են Հնդկաստանի ետնախորշերուն մէջ, ինչպէս ծանօթացած են Լաթիքա անունով աղջկան եւ իրենց անուանած Տիւմայի «Երեք Հրացանակիրները» ստեղծագործութեան հերոսներու՝ Աթոսի, Փորթոսի եւ միւս հրացանակիրի (անոր անունը չէ իմացած երբեք) անուններով:
Երեխաները կ'ապրին աղբանոցի մէջ, անոնց կը գտնէ Մամանը, որ անոնց միջոցով դրամ կը շահէր. կը ստիպէ անոնց զբաղիլ մուրացկանութեամբ:
Ճոն Ռաուլզ

Ճոն Պորտլի Ռոլզ (21 Փետրուար 1921(1921-02-21)[…],  - 24 Նոյեմբեր 2002(2002-11-24)[…], Լեքսինկթըն, Միտըլսէքս Գաւառ, Մասսաչուսէթս, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ամերիկացի բարոյախօսութեան եւ քաղաքագիտութեան փիլիսոփայ է: Ռաուլզ ստացած է թէ՛ փիլիսոփայութեան բաժամունքի եւ թէ՛ ալ տրամաբանութեան բաժամունքի Schock Prize մրցանակները, ինչպէս նաեւ National Humanities Medal մրցանակը 1999-ին, իրեն հանձնուած ԱՄՆ նախկին նախագահ Պիլ Քլինթընի կողմէ, նշելով, թէ ինչպէս Ռաուլզի գործը օգնած է ամբողջ սերունդ մը եւ սորվեցուցած է զանոնց ժողովրդավարութեան իրական իմաստը:
Մոծակ (թերթ)

«Մոծակ», գրական-երգիծական պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1906-ին, Թիֆլիսի մէջ, հայերէն, ռուսերէն, վրացերէն։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Վ. Դաւիդեանց։ Հիմնականին տպագրած է ծաղրանկարներ։ Քննադատած է է հայ ընտանիքներուն մէջ տեղ գտած այսպէս կոչուած՝ «խորթ բարքերը», ծխականներու ընտրութեան կարգը։ Քննադատած է Ռուսաստանի ցարական գրաքննութիւնը, Պետական դուման, այն դիտել որպէս «օրապակաս» եւ «անօգուտ» ձեռնարկ, ծաղրած ստոլիպինեան ռեֆորմները։
Շահումեան (Արցախ)

Շահումեան, քաղաք Արցախի Հանրապետութեան մէջ։ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան ութ շրջաններէն մէկը, որ կ'ընդգրկէ երկիրին հիւսիսային եւ հիւսիս-արեւմտեան մասը։ Անիկա կը համապատասխանէ պատմական Արցախի Կիւլիստանի եւ Քարվաճառի տարածքին:


== Տարածութիւն ==
Շահումեան արեւելքէն սահմանակից է Մարտակերտին, հարաւէն՝ Քաշաթաղի շրջանին, հիւսիս-արեւմուտքէն՝ ՀՀ Գեղարքունիքին եւ հարաւ-արեւմուտքէն Սիւնիքին, Վայոց Ձորին, Հիւսիսային մասին մէջ Շահումեանի շրջանը սահմանակից է Ազրպէյճանին ինչպէս նաեւ բռնակացուած հայկական հողատարածքներուն մէջ ձեւաւորուած Խանլարի շրջաններուն։
Շահումանի շրջանին տարածութիւնը 1837,5 քառ. քմ է: 2009-ի տուեալներով ունէր 2821 բնակիչ: Շրջանը կը կազմէ ԼՂՀ տարածութեան 16,1%-ը, իսկ բնակչութիւնը` 2%-ը:
Շահումեան շրջանին Դադիվանք գիւղին մէջ, Դադիվան լերան լանջին, Թարթառ գետի ձախ ափին կը գտնուի Դադիվանքը։


== Բռնագրաւուած եւ ազատագրուած տարածքներ ==
Շահումեանի շրջանին մէկ մասը այսօր բռնագրաւուած է Ազերիներէն: Յունիս 1992-ին, ազրպէյճանական բանակին կողմէ շրջանին բռնագրաւման պահուն, հոն կային 18 բնակավայրեր եւ շուրջ 25.000 բնակիչ։ Այս շրջանին մէջ կը գտնուին Լեռնային Ղարաբաղի ամենահին քրիստոնէական յուշարձաններէն՝ Գլխավանքը եւ Օրեկավանքը։ Բռնագրաւուած հատուածին մէջ կը գտնուի նաեւ հերոսական Գետաշէնը:
Շրջանին ազատագրուած տարածքին մէջ (Քարվաճառ, զոր ազերիները Քելբաջար կը կոչէին) կան 15 գիւղական բնակավայրեր, որոնց մեծ մասին բնակիչները տեղափոխուած են Ազրպէյճանի կողմէն բռնագրաւուած, պատմական Կիւլիստանի տարածաշրջանէն, որ խորհրդային տարիներուն կը կոչուէր Շահումեանի շրջան: Ահա թէ ինչու ազատագրուած այս մասն ալ Շահումեանի շրջան կ'անուանուի:


== Վայկունիք ==
Այսօրուան Շահումեանի շրջանը (ասիկա պատմական Հայաստանի այն տարածութիւնն է, զոր պատմահայր Խորենացին կ'անուանէ Վայկունիք, իսկ ԺԲ.- ԺԳ. դարերուն անիկա կոչուած է Վերին Խաչէն, իսկ աւելի ուշ՝ Քոլան), երբ Արցախ Ռուսաստանի կազմին մէջ էր, անիկա ներառուած է Ճիւանշիր գաւառին մէջ եւ այդպէս ալ կոչուած է մինչեւ խորհրդային կարգերու հաստատումը: Այդպիսով բոլոր փաստերը կը հաստատեն, որ այս տարածքը միշտ ալ եղած է հայկական Արցախի անբաժանելի մէկ մասը:


== Հանրապետութեան հռչակում ==
1988-ի սկիզբներէն Շահումեանի շրջանին հայութիւնը հերոսաբար կը պայքարի Ազրպէյճանի 70-ամեայ գաղութային լուծին դէմ, կը վերամիանայ ԼՂԻՄ-ին, որուն հետ միասին կը հռչակէ Հանրապետութիւնը: Այդ հերոսական պայքարը կը շարունակուի մինչեւ 13 Յունիս 1992, մինչեւ այն պահը, երբ ազրպէյճանական կանոնաւոր զօրքը ռուս եւ այլազգ վարձկան զինուորներու եւ սպաներու օգնութեամբ, մեծաթիւ հրասայլերով եւ զրահամեքենաներով կը ներխուժեն Շահումեանի շրջան: Անհաւասար ուժերու առկայութեան եւ սպասուող անհրաժեշտ օգնութեան ուշացման պատճառով, ինչպէս նաեւ համատարած ցեղասպանութենէն խուսափելու նպատակով, այս հերոսական շրջանին բնակչութիւնը ստիպուած, եւ մեծ դժուարութիւններով կը հեռանայ հայրենի սահմաններէն: Շահումեանի շրջանին  հայերը ժամանակաւորապէս բնակութիւն կը հաստատեն Հայաստանի Հանրապետութեան տարբեր շրջաններուն մէջ, իսկ փոքր մասը կը բնակի ներկայի Շահումեանի շրջանին մէջ: