Ռաֆայէլ Իսրայէլեան

Ռաֆայէլ Իսրայէլեան (4 (17) Սեպտեմբեր 1908, Թիֆլիս, Ռուսական Կայսրութիւն - 8 Սեպտեմբեր 1973(1973-09-08), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ ճարտարապետ, «Սարդարապատի ճակատամարտը» յուշահամալիրի հեղինակը։


== Կենսագրութիւն ==
Ռաֆայէլ Սարգս Իսրայէլեանը ծնած է 17 Սեպտեմբեր 1908-ին Թիֆլիսին մէջ (այժմ՝ Թիֆլիս)։ Հայրը՝ Սարգիս Յակոբ Իսրայէլեանը ծնած է Շուշի ։ Սարգիս Իսրայէլեանը՝ Հայոց լեզուի եւ գրականութեան մասնագետ, բանահաւաք, ծաւալել է աշխուժ գիտական եւ կրթական գործունէութիւն Արցախի տարբեր շրջաններուն մէջ եւ Թիֆլիսի մէջ։ Իսկ մայրը՝ Մարիամ Հախնազարեանը ծնած է Նախիջեւան (ներկայիս՝ Ատրբէյճանի Հանրապետութիւն)։
Ռաֆայէլ Իսրայէլեանը 1925 թուականին աւարտած է Թիֆլիսի թիւ 72 աշխատանքային դպրոցը։ 1926-1928 թուականներուն սովորած է Վրաստանի գեղարուեստի ակադեմիայի ճարտարապետութեան ճիւղը։ Ուսանելու տարիներուն ան ձեռք բերած է ճարտարապետական հիմնարար գիտելիքներ։
1929-1932 թուականներուն սովորած է Լենինկրատի (այժմ՝ Սան Բեթերբուրգ) Կոմունալ շինարարութեան ինստիտուտի ճարտարապետութեան ճիւղը։ Աւարտած է, որպէս ճարտարապետ նախագծող։
1932-1934 թուականներուն սորված է Լենինկրատի ԽՍՀՄ Գեղարուեստի ակադեմիայի Ի. Ե. Ռեպինի անուան գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան ինստիտուտում եւ 1934 թուականին աւարտած է ինստիտուտին առընթեր վկայականի նախագիծերու նախապատրաստական դասընթացքները։ «Գերազանցութեամբ» պաշտպանած է վկայականի նախագիծը, ստանալով ճարտարապետ-արուեստագետի կոչում։ 1936 թուականին աւարտել է Ի. Ե. Ռեպինի անուան գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան ինստիտուտի վարպետութեան կատարելոգործման դասընթացքները՝ ստանալով ճարտարապետ-նկարիչի կոչում։
1934 թուականին ամուսնացած է Սոֆիա Մուրատեանի հետ։
1936 թուականին տեղափոխուած է Երեւան։
1936-1941 թուականներուն աշխատած է ՀԽՍՀ Կոմունալ տնտեսութեան ժողկոմատին առընթեր ճարտարապետական-նախագծային թիւ 2 արուեստանոցին մէջ (1938 թուականէն «Հայպետնախագիծ») որպէս ճարտարապետ։
1941-1943 թուականներուն աշխատած է Հայաստանի պատմական յուշարձաններու պահպանութեան կոմիտէին մէջ որպէս աւագ գիտաշխատող։ 1941-1963 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի արհեստագիտական ինստիտուին մէջ՝ որպէս աւագ դասախօս։
1944 թ. կայացած է Իսրայէլեանի առաջին անհատական ցուցահանդէսը՝ Հայաստանի ճարտարապետներու տան մէջ։ Առաջին կարգի մրցանակի արժանացած է Երեւանի մէջ կառուցուելիք Յաղթանակի կամարի նախագիծի համար բաց մրցոյթին ընթացքին։
1945 թ. պարգեւատրուած է Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի պատուոյ գիրով։ 1947 թ. ճարտարապետութեան երիտասարդ վարպետներու ստեղծագործութիւններու 2-րդ համամիութեանական ստուգատեսին մէջ արժանացած է առաջին մրցանակի։
1947-1949 թթ. աշխատած է Հայկական ԽՍՀ մինիստրներու խորհուրդին առընթեր ճարտարապետութեան գործերու վարչութեան ճարտարապետական արուեստանոցի մէջ, իբրեւ ճարտարապետ-նախագծող։
1949-1951 թուականներուն աշխատած է Երքաղսովետի գործկոմի ճարտարապետական արուեստանոցին մէջ իբրեւ ճարտարապետ-նախագծող։ 1950 թուականին ընտրուած է Երեւանի քաղաքային խորհուրդի պատգամաւոր։
1950 թուականին պարգեւատրուած է Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի պատուոյ գիրով։
1951 թուականին Յաղթանակ յուշարձանի ճարտարապետութեան համար արժանացած է ԽՍՀՄ պետական առաջին կարգի մրցանակի։
1951-1973 թուականներուն աշխատած է «Հայարդնախագիծ» (մինչեւ 1959՝ «Հայճարտնախագիծ») ինստիտուտին մէջ իբրեւ բաժնի գլխաւոր ճարտարապետ։
1952 թուականին Լենինկրատի մէջ՝ ԽՍՀՄ Գեղարուեստի ակադեմիայի Ի. Ե. Ռեպինի անուան գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան ինստիտուտին մէջ պաշտպանել է «Իմ աշխատանքները ճարտարապետութեան մէջ» թեմայով ատենախոսութիւնը եւ ստացած է ճարտարապետութեան թեկնածուի գիտական աստիճան։
1961 թուականին Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան հրամանագիրով արժանացած է Հայկական ԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչի պատուաւոր կոչումը։
Պարգեւատրուել է Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի պատուոյ գիրով։
1968 թուականին Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան հրամանագիրով արժանացած է Հայկական ԽՍՀ վաստակաւոր ճարտարապետի պատվուաւոր կոչումին։
1969 թուականին կայացած է Իսրայէլեանի անհատական ցուցահանդէսը Թպիլիսիի մէջ։ 1970 թուականին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան հրամանագիրով արժանացած է ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետի պատուաւոր կոչումին։
1973 թուականի Սեպտեմբեր 8-ին մահացած է Երեւան։


== Գործերու ցանկ ==
«Արարատ» տրեստի գինիի մառանները (Գ. Քոչարի համահեղինակութեամբ)
«Սարդարապատի հերոսամարտի յուշահամալիրը» Արմաւիրի մարզ
«Չարենցի կամար» յուշակոթողը Երեւան-Գառնի մայրուղի
«Յաղթանակ» զբօսայգիի մուտքի յաղթակամարը՝ Ազատութեան պ.
Յաղթանակի յուշարձան-թանգարանը «Յաղթանակ» զբօսայգի
1918 թ Ապարանի հերոսամարտի յուշահամալիրը՝ Ապարան
«Մուսա-լեռան հերոսական ճակատամարտը յուշարձանը» գ. Մուսալեռ
«1920 թ Հաճընի հերոսամարտը յուշարձանը» ՝ Նոր Հաճըն
Ջրանցոյց Հրազդանի կիրճին մէջ՝ Հրազդան գետի վրայի ջրանցոյցն
Յուշարձան II Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին զոհուած Կարբի գիւղի բնակիչներուն՝ գ. Կարբի
Հայաստանի ազգագրութեան թանգարանի շէնքը՝ Արմաւիրի մարզ
Հայաստանի ազգագրութեան թանգարանի շէնքը՝ Արմաւիրի մարզ
Ֆիզիկայի ինստիտուտի տարրալուծարանի մասնաշէնքը՝ Բիւրականի շրջակայքին մէջ
«Խերես» գինիի գործարանը՝ գ. Օշական
Բնակելի շէնք՝ Բագրատունեաց պ.
Սեփական մենատունը՝ Սարեան փ. 9
Նկարիչներու միութեան շէնքը՝ Շառլ Ազնաւուրի հրապարակ
Աղբիւր-յուշարձան՝ նուէր Իտալիայի Կառառե քոյր-քաղաքին՝ Տէեան-Իսահակեան փ. խաչմերուկ (զբօսայգիի մէջ)
«Առիւծ» կոթող-ցուցանակը՝ Կոտայքի մարզ, դէպի Գեղարդ տանող ճանապարհին
«Արծիւ-շինարար» կոթող-ցուցանակը՝ Երեւանի հարաւային մուտքի մօտ
«Վահագն վիշապաքաղ» կոթող-ցուցանակը՝ Երեւանի հիւսիսային մուտքի մօտ
Տուֆէ նստարան Աւետիք Իսահակեանի տուն-թանգարանի բակում՝ Զարոբեան փ. 20