armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Պտղնիի Տաճար

Պտղնիի տաճար (յայտնի նաեւ որպէս Պտղավանք), քրիստոնիա եկեղեցի ՀՀ Կոտայքի մարզի Պտղնի բնակավայրին մէջ, վաղ միջնադարեան հայկական ճարտարապետութեան առաւել ուշագրաւ յուշարձաններէն մէկը։ Վանքը ներկայիս կիսաւեր վիճակին մէջ է, պահպանուած են միայն հիւսիսային պատը, հարաւային պատի արեւելեան հատուածը եւ արեւելեան գմբեթակիր կամարը։ Կը պատկանի գմբեթաւոր դահլիճի քովի եկեղեցական կառոյցներուն՝ հանդիսանալով այդ տիպի վաղագոյյն եւ լաւագոյն նմուշը։ Կառուցուած է 6-րդ դարու վերջը 7-րդ դարու սկզբը (ճիշտ թուականը յայտնի չէ)։ Ունի 15,7 մեթր լայնութիւն եւ 30,4 մ երկարութիւն, աղոթասրահի չափսերն են՝ 10,3մ լայնութիւն, 23,8մ լայնութիւն։
Ամբողջովին պահպանուած հիւսիսային ճակատի ստորին մասի կեդրոնը կը գտնուի կամարակամ, երկլանջ կտուրի տակ առնուած շքամուտքը։ Քիչ բարձր, աջ ու ձախ կողմերէն շարուած են երեքական միաձեւ ու միաչափ, կամարունքերով պսակուած լուսամուտներ։ Մակարաունքերու զարդամոտիւները բազմատեսակ են՝ երկրաչափական, բուսական, ինչպէս նաեւ մարդկանց, կենդանիներու ու թռչուններու պատկերներ բովանդակող հարթաքանդակներով։
Հարաւային ճակատին պահպանուած լուսամուտի կամարունքը եւս պատուած է հարթաքանդակներով, որոնք վաղ միջնադարեան հայկական արուեստի եզակի նմուշներ են։ Պատկերուած է Աստուածամայրը, Քրիստոսը, առաքյալները։ Առկայ են աշխարհիկ բովանդակութեան քանդակներ, որոնց անուանում նշուած Մանուել Ամատունին («Մանուէղ Ամատունեաց Տէր» մակագրութեամբ)` հեծեալ, որ կը նետահարէ  արդէն վիրաւոր  գազանի մը։ Մանուէլ Ամատունու քանդակէն աջ պատկերուած է առիւծի հետ նիզակով մենամարտող մարդ, որուն հաւանաբար կարելի է նոյնացնել Մանուէլ Ամատունիի որդի` Սահակ Ամատունիի հետ։


== Պատկերներ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Աղբիւրներ ==
Վ. Հարությունյան, Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երեւան, 1992։


== Արտաքին Յղումներ ==
Ս.Խ. Մնացականյան, Պտղնիի տաճարը, Պատմաբանասիրական հանդես, 3-4, էջեր 219-237
Վարուժան Ճամկէօզ

Ճամկէոզ Վարուժան ծնած է 1960 թուականի Իսթամպուլ։ Նախակրթութիւնը ստացած է Պէզճեան Մայր վարժարանին, միջնակարգը՝ Տատեան վարժարանին, իսկ երկրորդականը՝ Սահակեան-Նունեան վարժարանին մէջ։ 1982 թուականին Մարմարա Համալսարանէն վկայուած է իբրեւ դեղագործ, եւ 1985 թուականէն ի վեր ունի իր սեփական դեղարանը։ Պարբերաբար կ'աշվատակցի «ժամանակ» եւ «Մարմարա» օրաթերթերուն։
Հատորով Լոյս Տեսած
արձակ էջեր

- Եւ Այսպէս Ապրեցանք (պատուածքներ եւ դիմանկարներ)- Իսթանպուլ, 1998։ Բ տպարագրութիւն 1998։թարգմանական աշխատանք

- Կրիմ Եղբայրներ, Սատանային Ոսկեայ Մազերը - Իսթանպուլ
- Հ. Ք. Անտերեսեն, Փոքրիկ Ծովանոյշ - Իսթանպուլ
- Հ. Ք. Անտերրեսեն, Ճամբու Ընկերի - Իսթանպուլ
- Հազար ՈՒ ՄԷկ Գիշերներ, Թռչուն Իշխանուհի - Իսթանպուլ
Սըրսոք ընտանիքը

Սըրսոք ընտանիքը (արաբերէն՝ عائلة سرسق‎) կը համարուի Լիբանանի եօթ ամենահին եւ ազնուական ընտանիքներէն։ Լիբանանի յոյն ուղղափառ տոհմերէն մին, որ կը կրէ բիւզանդական եւ այլ հնագոյն քաղաքակրթական աւանդոյթներ:
Սըրսոքները սերած են Կոստանդնուպոլիսէն: Անոնց հարստութիւնը տարածուած էր Մերսինէն մինչեւ Աղեքսանդրիա, Լիբանանէն մինչեւ Կիպրոս եւ Պաղեստին, ունեցած են ցորենի, բամպակի դաշտեր, գիւղատնտեսական եւ արտադրական այլ ձեռնարկութիւններ։
Իսրայէլի պետութեան ստեղծումով եւ Թուրքիոյ ու Եգիպտոսի մէջ վարչաձեւերու փոփոխութիւնով Սըրսոքները կորսնցուցած են իրենց հողերն ու եկամտաբեր վայրերը, իսկ Պէյրութի պալատը անոնց նախկին փառքի քանի մը խորհրդանիշներէն է:
Ընտանիքը Լիբանան հաստատուած է 1700-ականներուն: Սըրսոքներուն հետ, իբրեւ Լիբանանի միւս կարեւոր տոհմեր կը նշուին նաեւ Տաղէր, Թուէյնի, Ֆըրնէն, Ֆայատ, Տուք, Պուսթրոս, Տըպպէս ընտանիքները: Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը կարեւոր ներդրում ունեցած է վերջին երեք դարերու Լիբանանի պատմութեան մէջ եւ ընտանիքներուն ձգած ժառանգութեամբ տակաւին կը շարունակուի անոնց ազդեցութիւնը։
Սըրսոքներուն առանձնատուներէն մէկուն մէջ տեղակայուած է Լիբանանի ժամանակակից արուեստի թանգարանը, որ կը գտնուի Պէյրութի Էշրաֆիէ շրջանի Ռիւ Սըրսոք փողոցին վրայ:
Արաբերէն

Արաբերէն (արաբերէն՝ العَرَبِيَّة‎,  ʻարապիյեահ կամ արաբերէն՝ عَرَبِيّ‎  ʻարապի) սեմական լեզու մըն է, որ հնագոյն ժամանակներէն տարածուած էր Արաբական թերակղզիի հիւսիս-արեւմուտքին մէջ, իսկ ներկայիս «լեզուական կամուրջ» (լատ.՝ lingua franca) մը կը հանդիսանայ Արաբական աշխարհին համար: Անիկա իր անունն ստացած է արաբներ անունով ժողովուրդէն, որ կ'ապրէր Միջագետքէն մինչեւ լիբանանեան լեռները եւ Սինայի թերակղզին:
Արաբերէնը Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութեան վեց պաշտօնական լեզուներէն մեկն է, եւ Արաբական Երկիրներուն Լիկայի լեզուն:


== Նշանակութիւնը ==
Ներկայիս գրական լեզուն կ'ուսուցանուէ դպրոցներէն եւ համալսարաններէն ներս եւ տարբեր աստիճաններով կը գործածուէ աշխատավայրերուն, կառավարութիւններուն եւ լրատուամիջոցներուն մէջ: Անիկա պաշտօնական լեզու կը հանդիսանայ 26 երկիրներուն համար եւ իսլամի արարողական լեզուն է:
Միջին դարուն գրական արաբերէնը մշակութային լեզու մըն եղած է Եւրոպային մէջ, յատկապէս գիտութեան, թուաբանագիտութեան եւ իմաստասիրութեան մէջ: Որպէս հետեւանք, շատ եւրոպական լեզուներ նաեւ անկէ շատ բառեր փոխառած են: Արաբական ազդեցութիւնը, նամանաւանդ, բառապաշարին մէջ, կ'երեւի եւրոպական լեզուներուն, առաւելապէս, սպաներէնին վրայ, պակաս չափով՝ փորթուկալերէնին, վալենսերէնին եւ քաթալաներէնին վրայ: Սիկիլիաներէնը կը պարունակէ շուրջ 500 արաբերէն բառեր: Պալքանեան լեզուները, ներառեալ յունարէնը, պուլկարերէնը նմանապէս փոխառած ունեն բազմաթիւ արաբերէն բառեր, որոնք այդ լեզուներուն օսմանեան թրքերէնի միջոցաւ անցած են:


== Խօսողներուն Թիւը ==
Խոշորագոյն արաբախօս երկիրները, անոնց բնակչութիւնը եւ կարդալ-գրել իմացողներու տոկոսային մասը՝

Եգիպտոս՝ 84 միլիոնէն 74%-ը
Ալճերիա՝ 32 միլիոնէն 80%-ը 
Իրաք՝ 31 միլիոնէն 79%-ը)
Սուտան՝ 31 միլիոնէն 72%-ը
Սէուտական Արաբիա՝ 28 միլիոնէն; 87%-ը
Եմէն՝ 24 միլիոնէն 65%-ը
Մարոք՝ 22.6 միլիոնէն 68.5%-ը
Սուրիա՝ 22 միլիոնէն 84%-ը


== Գիրերը ==
Կաղապար:Գլխաւոր Յօդուած
Արաբերէնին մէջ կը կիրառուեն արաբական գիրերը:


== Բառակազմութիւն ==
Արաբերէնին մէջ սովորական է բառերուն կազմաւորումը հիմնական արմատներէն: Բառամատները սովորաբար, կ'ունենան երեք բաղաձայններ, որոնցով կը ձեւաւորուեն զանազան բառերը: Զորօրինակ, «Ես գրած եմ» բառը կը կազմուէ համատեղելով ք-թ-պ բաղաձայններէն կազմուած «գրել» բառը ա-ա-թու կաղապարով՝

քաթապթու՝ Ես գրած եմ
քաաթապթու՝ Ես գրագրութիւն կ'ընեմ (մեկին հետ)
աքթապթու՝ Ես թելադրած եմ
իքթաթապթու՝ Ես ստորագրած եմ
թաքաաթապնաա՝ Մենք կը գրագրուենք միմեանց հետ
աքթուպու՝ Ես կը գրեմ
ուքաթթիպու՝ Բան մը գրած եմ
ուքթիպու՝ Կը թելադրեմ
աքթաթիպու՝ Կը ստորագրեմ
քոթիպա՝ Անիկա գրուած է
ուքթիպա՝ Անիկա թելադրուած է
մաքթուպ՝ Գրուած
մուքթապ՝ Թելադրուած
քիթաապ՝ գիրք
քոթուպ՝ գրքեր
քաաթիպ՝ գրագէտ
քութթաապ՝ գրագէտներ
մաքթապ՝ գրասենեակ
մաքթապահ՝ գրադարան
եւ այլն


== Սովորական Արտայայտութիւններ ==
121 (թիւ)

121 (հարիւր քսանմեկ)՝ կենտ եռանիշ բնական թիւ մըն է 120-ի եւ 122-ի միջեւ


== Յատկութիւններ ==
 A034961  երեք յաջորդական պարզ թիւերու գումար է 121=37+41+43 (12րդը)
 A085692  n! + 1 տեսքի մինչ այժմ յայտնի երեք քառակուսիներէն մին (միւս երկուքն են՝ 25-ը եւ 5041-ը)
1+p+p2+p3+p4 տեսքի միակ քառակուսին է, ուր p-ն պարզ թիւ է (սա պարագային՝ 3)
121 Հերմիոնէ աստեղնեակի կարգային թիւն է
Microsoft Windows-ի  Alt + 121 -ի գործադրումով կը ստացուի ղատինական y (յունական ի) տառը
Տարուայ 121րդ օրն է Մայիս 1-ը (նահանջ տարիներուն՝ Ապրիլ 30-ը)
Կարապ (համաստեղութիւն)

Կարապ (լատ.՝ Cygnus)՝  հիւսիսային կիսակամարի համաստեղութիւն է Ծիր Կաթինի հարթութեան վրայ: Ամառուան եւ աշնանը երկնակամարի ամէնաճանչնալի համաստեղութիւններէն է եւ անոր առանձնայատկութիւնն այն է, որ իր մէջ կը պարունակէ Հիւսիսային Խաչ անունով ասթերիզմ մը (ի հակադրութիւն Հարաւային Խաչի): Ան նկարագրած է Հին աշխարհի աստղագէտ Պտղոմէոսը:
Կարապը կը պարունակէ գիշերային երկինքի ամէնապայծառ աստղերէն մեկը՝ Տանապը, որ Ամառուան Եռանկիւնիին անկիւններէն մեկն է, ինչպէս նաեւ X-ճառագաիթներու որոշ աղբիւրներ եւ Cygnus OB2 հսկայ աստղաբոյլը:


== Հիւսիսային Խաչը ==
Կարապը յայտնի է նաեւ որպէս Հիւսիսային Խաչ, որուն պոչի Տենեպ աստղն իր անունն ստացած է արաբերէն «պոչ» բառէն:


== Պատմութիւն ==

Ըստ յունական դիցաբանութեան Կարապը կը նոյնացուէ մի քանի նշանաւոր կարապներուն հետ: Զեւսը քողարկած է ինքզինք կարապի մը տեսքով Սպարտայի թագաւոր Թինտարեւսի կինը՝ Լեդան գայթակղելու համար, որ ծնած է Քաստորը եւ Փոլուքսը, Հեղինէն եւ Կղիթեմնեստրան: Օրփեւսը կարապի վերափոխուած է իր մահէն ետք եւ տեղաւորուած է երկինքին վրայ իր քնարին քովը:
Յոյները նաեւ կը կապէին սա համաստեղութիւնը Փաէթոնի պատմութեան հետ, որ արեւի աստուած Հելիոսի զաւակն էր եւ մեկ օրով վերցրած էր իր հօր կառքը վարելու: Սակայն, Փաէթոնը չկրցաւ սանձերը պահել, ստիպելով Զեւսը կործանել կառքը (եւ Փաէթոնը) եւ ա որ ան իր կառքով գահավիժի երկրին վրայ Էրիդանոս գետին մէջ: Միւթոսին համաձայն Փաէթոնի եղբայր Կիկնոսը դաժանաբար կը ցաւեր եւ շատ օրեր անցկացուց գետին մէջ, հաւաքելով Փաէթոնի ոսկորները եւ ենթարկեց զանոնք պատշաճ յուղարկաւորութեան: Աստուածներ այնչափ զգացուած էին իր եղբոր հանդէպ Կիկնոսի նուիրուածութիւնով, որ դարձուցին անոր կարապ եւ տեղաւորեցին աստղերուն մէջ:
Պորիս Դաւիթեան

Պորիս Դաւիթեան (յայտնի է Պոկա կեղծանունով, 28 Ապրիլ 1949(1949-04-28), Պաքու, Խորհրդային Միութիւն - 20 Յուլիս 2020(2020-07-20), Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), խորհրդահայ երգիչ, հեղինակ-կատարող։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է  Պաքու։ Հայրը եղած է պատերազմի մասնակից․ պատերազմը աւարտելէ ետք աշխատանքի անցած է գործարանի մը մէջ։ Մայրը՝ եղած է կենսաբան։
Պորիսը կանուխէն հետաքրքրուած է երաժշտութեամբ, բակերու եւ շէնքերու մուտքերը նուագած է կիթառ եւ երգած է տարբեր երգեր, որոնք շատերուն կողմէ հաճոյքով լսուած են։ 
Դաւիթեանի երաժշտական ասպարէզին վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է հայրը, որ նուագած էր մանտոլին եւ դեռ պատերազմի տարիներէն գիտեր շատ երգեր։


== Ասպարէզ ==
Պորիս Դաւիթեան առաջին ալպոմը ձայնագրած է 1972 թուականին։ Ան իր երաժիշտ ընկերներու հետ յաճախ ելոյթ ունեցած է զանազան միջոցառումներու ընթացքին։ 1973-1974 թուականներուն Պոկա երգերը ձայնագրած է Թիֆլիզի «Մելոտիա» ձայնագրման աշխատանոցին մէջ։ Ապրած եւ ստեղծագործած է նաեւ Մոսկուայի մէջ։
1996 թուականի սկիզբին Պոկա իր ընտանիքին հետ ապրած է Երեւանի մէջ, այնուհետեւ տեղափոխուած է Մոսկուա, յետոյ ալ՝ Միացեալ Նահանգներ։
Պորիս Դաւիթեան երկար տարիներ ելոյթ ունեցած է երաժիշտներ Ալեքսանտր Պաղտասարովի (քլարինէթ), Համլէթ Գալուստեանի, Սուրէն Քերանեանի (ստեղնաշարերային գործիքներ), Իկոր Սաֆարովի, Կէորկի Ակապոփովի հետ։
Երգիչը համերգներով հանդէս է եկած է Ռուսաստանի, Աւստրիայի եւ այլ երկիրներու մէջ:
Խմոր

Խմոր, հացագործութեան, հրուշակեղէնի, դդմաճներու տեսականիի արտադրութեան մէջ, ինչպէս նաեւ տնային պայմաններու ալիւրով մթերքի պատրաստման հիմնական արտադրանք: Ալիւրը այլ բաղադրիչներու հետ խառնելէն ետք ձեւաւորուող համասեռ խառնուրդ է: Բացի ալիւրէն՝ սովորաբար խմորի բաղադրութեան մէջ կ'աւելցուին նաեւ ջուր կամ կաթ, թթխմոր, աղ, շաքար, իւղ եւ հաւկիթ: Խմորը կը պարունակէ սպիտակուցներ, ածխաջուրեր, ճարպեր, թթուներ, աղեր եւ այլ բաղադրիչներ՝ տարբեր վիճակներու մէջ գտնուող, այսինքն՝ փքուած կոլոիդներու, սուսպենզիաներու, լուծոյթներու տեսքով:
Հացագործութեան մէջ ցորենի ալիւրով խմորը, իբրեւ կանոն, կը պատրաստեն հացի թթխմորէն: Ցորենի ալիւրով արտադրանքին համար յաճախ կը կիրարկեն խմորման եղանակը, որ խմորը հունցելէն առաջ կը յառաջացնէ փափուկ, սպունգանման ազդեցութիւն:
Խոհարարութեան մէջ օգտագործուող խմորի քանի մը տեսակ.

Կրկնեփուկի խմոր. գլխաւորաբար կ'օգտագործուի կարկանդակներու, խմորեղէններու եւ կարկանդակներու պատրաստման համար:
Նրբաբլիթի խմոր. հեղուկ խմոր, որ կ'օգտագործուի նրբաբլիթներու պատրաստման համար:
Թթխմորով պատրաստուած խմոր. կ'օգտագործուի հացի բազմաթիւ տեսակներու, կարկանդակներու եւ բելեաշներու պատրաստման ժամանակ:
Եփովի խմոր. կը կիրարկուի որոշ կարկանդակներ, ինչպէս նաեւ՝ էքլերներ պատրաստելու, ինչպէս նաեւ տարեկանի եւ ցորենի ու տարեկանի խառնուրդով հաց թխելու, օրինակ՝ բորոդինեան հաց:
Շաքարով խմոր. կ'օգտագործուի կարկանդակներու, թխուածքաբլիթներու, տարատեսակ կարկանդակներու պատրաստման համար:
Անթթխմոր խմոր. առանց կենսաբանական յաւելումներու խմոր, որ կը կիրարկուի պելմէններ, բիցցա, չեբուրեկ պատրաստելու:
Իւղահունց (կաթնահունց) խմոր. համեղունքի՝ շաքարի, հաւկիթներու եւ իւղերու բարձր պարունակութեամբ խմոր:
Շերտաւոր խմոր. կ'օգտագործուի շերտաւոր խմորով հրուշակեղէնի, սամսայի համար:
Օդային խմոր. կը կիրարկուի կարկանդակներու պատրաստման համար:
Շաքարով խմոր. կը կիրարկուի խմորով զարդարելու համար, ինչպէս նաեւ նրբաբլիթներու եւ թխուածքաբլիթներու որոշ տեսակներ պատրաստելու համար:


== Գրականութիւն ==
Тесто — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959 (ռուսերէն)
Հայկական Կակաչ

Հայկական կակաչ (լատ.՝ Papaver armeniacum), կակաչազգիներու ընտանիքի պատկանող բուսատեսակ։ Առաջին անգամ նկարագրած է Օգոստին Պիրամուս տը Կոնտոլը։ Հայկական կակաչը նաեւ կ՛անուանուի անատոլական կակաչ:


== Նկարագիր ==
Հայկական կակաչը միամեայ, երկամեայ կամ բազմամեայ, 20-40 սմ բարձրութեան հասնող բոյս է, ծաղիկը թաւշեայ է, ալ կարմիր գոյնի, ցողունը՝ կանաչ, կոկոնը նշտարաձեւ է, տերեւները նստադիր են եւ մազմզոտ։ Կը ծաղկի Յուլիս-Օգոստոս ամիսներուն։ Ծաղիկները համեմատաբար փոքր են, նուրբ, ճառագայթաձեւ եւ համաչափ։ Պտուղը 0.8- 1.2 սմ ունեցող պարկուճ է, սերմերը մանր են։


== Տարածումը ==
Հայկական կակաչը կ՛աճի 1700-էն մինչեւ 3400 մեթր բարձրադիր տարածքներու վրայ՝ հողի մանրախիճ կամ կրաքարային բաղադրութիւն ունեցող վայրերու մէջ։
Կը հանդիպի Թուրքիոյ հարաւ-արեւելքին, Վանա լիճին եւ Արարատ լերան մերձակայ վայրերուն մէջ, ինչպես նաեւ՝ Իրանի եւ Հայաստանի բարձրադիր գօտիներուն վրայ։


== Աղբիւրներ ==
http://papaver.frh.ch/papaverarmeniacum.html
Herbarium in Kew Gardens
Herbarium des Royal Botanic Garden Edinburgh
Van Herbarium
Natural History Museum, Linnaean Plant Name Typification Project
Illustration aus Giorgio Bonelli (1783-1816), Hortus Romanus juxta Systema Tournefortianum, Band 4, Taf. 66
Բանուորի խօսք

«Բանուորի խօսք», Պաքուի հայերէն շաբաթաթերթ, ՌՍԴԲԿ Պաքուի կոմիտէի օրգան։ Լոյս տեսած է 1918-ին, Պաքուի մէջ։
Պայքարած է Անդրկովկասի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատման համար։ Տպագրած է Քարլ Մարքսի, Ֆրիտրիք Էնկելսի, Վլատիմիր Լենինի գործերը։ Աշխատակցած են Ստեփան Շահումեանը, Ա. Միկոյեանը, Ա. Յովհաննիսեանը, Արտաշէս Կարինեանը, Վահան Տէրեանը, Ասքանազ Մռավեանը, Սարգիս Կասեանը եւ այլք։


== Աղբիւրներ ==
Հայ Սփիւռք հանրագիտարան, Երեւան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչութիւն, 2003, էջ 29։
Կարապետ Մոմճեան

Դոկտոր Կարապետ (Կարօ) Մումճեանը Պատմութեան դոկտորի կոչում ունի UCLA-էն: Զայն ստացած է աւարտելէ ետք Պէյրութի Համազգայինի Հայագիտական հիմնարկի պարմութեան բաժինը: Դոկտ. Կարապետ (Կարօ) Մոմճեան իբրեւ պատմաբան՝  հեղինակած է շարք մը յօդուածներ  եւ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին իր ուսումնասիրութիւնները  ներկայացուցած է գիտաժողովներու եւ հանրային ձեռնարկներու ընթացքին։
Ան եղած է Մեսրոպեան Ազգային վարժարանի տնօրէն եւ Վահան եւ Անոյշ Շամլեան Ազգային վարժարանի փոխտնօրէն։ Ան նաեւ մաս կազմած է «Ասպարէզ»ի խմբագրական կազմին եւ ակադեմական աշխարհ անցնելէ ետք շարունակած է իր յօդուածներով աշխատակցիլ թերթին։
Ակադեմական ներդրումներուն կողքին, Մոմճեան նաեւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան գաղափարաբանութեան եւ սկզբունքներուն նուիրեալ ջատագով էր։
Ան եղած է ՀՅԴ Արեւմտեան Ամերիկայի Կեդրոնական կոմիտէի անդամ եւ մաս կը կազմէր ՀՅԴ Փասատինայի «Լեռնավայր» կոմիտէութեան։


== Աղբիւրներ ==
Ոչ Եւս Է Պատմաբան Եւ Դաստիարակ Դոկտ. Կարապետ (Կարօ) Մոմճեան
Historian and Educator Dr. Garabet ‘Garo’ Moumdjian Passes Away
Մեր Պատմութիւնը, 8րդ դասարանի դասագիրք, Հեղինակ՝ Կարապետ (Կարօ) ՄոմճեանՓրոֆ.Կարօ Մոմճեան պիտի խօսի Արցախի մասին Լոս Անճելըսի մէջ
Սիսի կաթողիկոսարանի վերադարձի շուրջ. Կարապետ Գրիգոր ՄոմճեանArmenian ambition does not match reality Conversation with historian Dr. Garabet K Moumdjian


== Արտաքին յղումներ ==
Տոնուսա

Տոնուսա (յուն․՝ Δονούσα) Էգէական ծովու կղզի, Փոքր Քիքլատես, Քիքլատես, Յունաստան։  Կը գտնուի Նաքսոս կղզիին արեւելքը եւ Ամորղոսին հիւսիսը։  


== Տեղեկութիւններ ==


=== Աշխարհագրութիւն ===
Փոքր Քիքլատեսի հիւսիսային եւ արեւելեան կղզին․ Ամորղոս կղզիին հետ Քիքլատեսի արեւելեան կղզիներն են։ Ամորղոսի նաւահանգիստէն՝ Էյիալի, հեռաւորութիւնն է 4 ծովային մղոն եւ Նաքսոսէն 8 ծովային մղոն։
Տարածութիւնն է 13,652 քլ․²։ Կղզիին մակերեսը բլուրոտ եւ քարոտ է։ Բարձրագոյն կէտն է 385 մ․։  Ունի 167 մնայուն բնակիչ։  Կղզին շրջապատուած է ժայռագօտիներէ, որոնք սակայն խոչընդոտ չեն հանդիսանար կղզիին նաւահանգիստէն եւ դէպի նաւահանգիստ ապահով նաւագնացութեան․ նաւահանգիստը որ կը գտնուի կղզիին հարաւ-արեւմտեան ծոցին մէջ, կը գտնուի Մաքարես կղզիներուն կողմը։ 
Տոնուսա ունի բազմաթիւ հրուանդաններ եւ խորշեր, ինչպէս օրինակ Րուսա Ρούσα ծովախորշը (հիւսիս-արեւմուտք)։ Աքրա Քալոթա կղզիին հիւսիսային ծայրամասն է, Աքրա Ասփրոն՝ հիւսիս-արեւմտեան ծայրամաս (կղզիին ամենամեծ ծովախորշն է)  իսկ Աքրա Ղլարոս՝ հարաւային ծայրամասը։


=== Ժողովրդակագրութիւն ===
Կղզին վարչականօրէն կը պատկանի Նաքսոս եւ Փոքր Քիքլատես քաղաքապետութեան։  1928-ին 235 բնակիչ ունէր, 1946-ին՝ 250, իսկ 2001-ին 163։
Վերջին տասնամեակին սկսած է զբօսաշրջիկութեան զարգացումը եւ ամենօրեայ ծովային ճամբով կապուած է Նաքսոս եւ Ամորղոս կղզիներուն, իսկ շաբաթական հերթականութեամբ՝ Փիրէայի նաւահանգիստին։


== Պատմութիւն ==

Հնադարէն բնակուած է։ Կղզին իր աշխարհագրական դիրքին պատճառով յաճախ եղած է նաւագնացութեան կայան․ հիւսիս-արեւելեան մասին, Վաթի Լիմենարի Βαθύ Λιμενάρι լեռնակարկառ հրուանդանի վրայ եղած հնագիտական պեղումներէն յայտնաբերուած է կարճակեաց, սակայն լաւ ամրացուած առեւտրական կեդրոնի մը՝ Ք․Ա․ 9-րդ մինչեւ 8-րդ աւերակները։ Հոն գտնուած Տոտեքանիսեան* կաւագործութեան եւ Քիքլատեան մշակոյթի իրերը կը փաստեն թէ առեւտրական կայանը ծովագնացութեան կեդրոն էր, որ կը կապէր Ատիկէն եւ Էվիան արեւելեան Էգէականին։  
Հռոմէական շրջանին կղզին կը դառնայ աքսորեալներու վայր։ Հետագային Միջերկրական ծովը թափառող ծովահէններու կարեւոր կեդրոնն է։  Պատմութիւնը կը հետեւի Քիքլատեսի պատմութեան։
Տոտեքանիսա․ Էգէական ծովուն հարաւ-արեւելեան մասին գտնուող 51 կղզիներու համալիրը, որոնցմէ գլխաւորներն են 12 (տոտեքա=տասներկու)։  


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
     


== Տե՛ս նաեւ ==
Փոքր Քիքլատես
Տոնուսա
Քուֆոնիսիա
Սհինուսա
Իրաքլիա
Քերոս
Ամորղոս
Համբարձում Ալաճաճեան

Համբարձում Ալաճաճեան (1840, Պոլիս – 15 Մարտ 191840, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 15 Մարտ 1907(1907-03-15)07), տաճկահայ հրապարակախօս։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Կ. Պոլսոյ մէջ, սորված՝ ազգային որբանոցին մէջ, ապա պաշտօնավարած միեւնոյն տեղը, որպէս ուսուցիչ։
Առանձին գիրքով լոյս տեսած են անոր՝ «Նեկթարինէ Կոյս Նահատակ» (Կ. Պոլիս, 1861), «Հաւաքածոյ Հայկական Ասացուածոց» (1862), «Տողիկք» (1874) երկերը։
1860-1907-ին հրատարակած է «Փունջ» շաբաթաթերթը։ 1860 թուականի Յունուարէն (մինչեւ 1907) կը սկսի «Փունջ» շաբաթաթերթը հրատարակել Կ․ Պոլսոյ մէջ, որ լոյս կը տեսնէր Շաբաթ օրերը։ 1864-ին կը փորձէ «Փնջիկ» վերնագրով յաւելուած մըն ալ տալու, սակայն մի քանի թիւ տալով կը դադրի։


== Գրական  վաստակ ==
«Նեկթարինէ Կոյս Նահատակ», Կ․ Պոլիս 1861,
«Հաւաքածոյ  Հայկական  Ասացուածոց», Կ․ Պոլիս 1862։


== Աղբիւրներ ==
Գառնիկ Ստեփանեան (1973), Կենսագրական բառարան, հատոր Ա․, Երեւան, «Հայաստան», էջ 43։
Սուրբ Յովհաննէս Եկեղեցի (Ճահուկ)

Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ տաճար պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ գաւառին մէջ, ներկայիս Ազրպէյճանական Հանրապետութեան Բաբեկի շրջանի Ճահուկ (Ջահրի) գիւղի հիւսիս-արեւելեան թաղամասին մէջ։
Վիճակը 1980-ականներուն կանգուն էր, որմերուն ճաքեր կային։ Սակայն ներկայ պահուն վիճակը անյայտ է։


== Պատմութիւն ==
Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին կառուցուած է 12-13-րդ դարերուն։ Ճարտարապետի եւ պատուիրատուի անունները անյայտ են։


== Ճարտարապետութիւն ==
Եկեղեցւոյ հորինուածքը՝ քառամոյթ գմբեթակիր բազիլիկա։ Տաճարը կառուցուած է սրբատաշ եւ կիսամշակ քարով, աղիւսով։ 17 եւ 19-րդ դարուն եկեղեզին վերանորոգուած է։ Մուտքը կը գտնուի հարաւային ճակատին։ Եկեղեցւոյ աբսիդը կիսաշրջանաձեւ է, իսկ մոյթերը՝ ուղղանկիւն։ Կայ աւանդատներու մէկ զոյգ։ Գմբէթը աղիւսաշէն է եւ ութանիստ։
Եկեղեցւոյ հարաւային եւ արեւմտեան ճակատին կան արձանագրութիւններ։ Կան նաեւ 18-19-րդ դարերու որմնանկարներ։ Շրջակայքին եկեղեցին ունեցած է շինութիւններ, որոնք այժմ քայքայուած են։
Արեւագալ

«Արեւագալ», գրականութեան եւ արուեստի պարբերաթերթ։ Հրատարակուած է 1937-1939 թուականներուն, Աթէնքի մէջ։ Տպագրած է արձակ ու չափածոյ գործեր հայ եւ օտար ( յոյն) հեղինակներու ստեղծագործութիւններէն, գրական, բանասիրական յօդուածներ, Յունաստանի հայ գաղութի ազգային եւ մշակութային կեանքն ու գործունէութիւնը պատկերող նիւթեր։
Մատաղիս

Մատաղիս, գիւղ Արցախի Մարտակերտի շրջանին մէջ` կեդրոնէն 30 քմ հիւսիս-արեւմուտք՝ 500 մեթր բարձրութեան վրայ, Թարթառ գետի ձախ կողմը։ Տարածքը՝ 2353 հեկտար։
Մատաղիսը, ինչպէս ե՛ւ Թալիշը բարեկարգ գիւղեր են, սակայն պատերազմը այդտեղ մեծ աւերներ գործած է:


== Պատկերասրահ ==
362 (թիւ)

362 (երեք հարիւր վաթսուներկու) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 361-ի եւ 363-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A001358  հարիւրտասնչորսերորդ կիսապարզ թիւն է
 Alt   362  գործադրելիս կը ստացուի i տողատառը
տարուայ 362րդ օրն է Դեկտեմբեր 28-ը (նահանջ տարիներուն՝ Դեկտեմբեր 27-ը)
362 Հավնիա աստեղնեակի կարգային թիւն է
Կամիլա Երկանեան

Կամիլա Երկանեան-Քէշիշեան (17 Մայիս 1981(1981-05-17), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), դաշնակահարուհի, բանաստեղծուհի, որ ունի բանաստեղծութիւններու վեց ժողովածուներ: Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ (2003)։


== Կենսագրական գիծեր ==
Կամիլան ծնած է Երեւան: Աւարտած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցը, ինչպէս նաեւ ասպիրանտուրան` 2003 թուականին: 


=== Գրքեր ===
«Այս տողը իմ տունն է» (1999),
«Ձեզ նայելիս» (2001),
«Ղովտի կին» (2002),
«Քարի ու իմ միջեւ» (2004),
«Բառահանդէս» (2007)։


=== Մրցանակներ ===
1993-ին դափնեկիր է Առնօ Պապաճանեանի անուան դաշնակահարներու մրցումին:
1999-ին  արժանացած է «Ռուբէն Սեւակ» գրական մրցանակին (Երեւան) եւ «Սեպուհ Սարգսեան» համահայկական գրական մրցանակին` 2003-ին, Քալիֆորնիա:
Խադ Աջապահեան

Խադ Աջապահեան, (1883, Սիս, Ատանա, Թուրքիա - 7 Մարտ 1943(1943-03-07)), զանազան պաշտօններ վարած է վանքին մէջ։


== Կենսագրութիւն ==
Խադ Աջապահեան, տեղւոյն ազգային վարժարանին մէջ նախնական ուսումը ստանալէ յետոյ՝ կը մտնէ վանք 1898-ին, եւ յաջողութեամբ կը վերջացնէ ժառանգաւորացի դասընթացքը։ 1902-ին կը ձեռնադրուի սարկաւագ, իսկ աբեղայ՝ 1909-ին, եւ 1910-ին ալ վարդապետ՝ Սահակ Կաթողիկոսէն։ Զանազան պաշտօններ վարած է վանքին մէջ։ 1914-ին, նուիրակ ղրկուած է Եօզգրաթի Թեմը եւ այդ առթիւ ալ, ընդհանուր վիճակագրութիւն մը պատրաստած է անձամբ շրջելով այդ շրջանի 45-է աւելը հայաբնակ գիւղերը։
Տեղահանութեան, խումբ մը միաբաններով իր հետ ապահով կերպով կը տանի վանքին թանկարժէք անօթները Հալէպ: 1915-ին, կաթողիկոսին եւ միաբաններու հետ կը ղրկուի Երուսաղէմ: 1916-ին, վեհափառը կ'ուղարկէ զինք Պէյրութ, Սուրբ Նշան վանքիի տեսչութեան պաշտօնով։ Հոն կը մնայ մինչեւ 1922:
1922-ին կը ձեռնադրուի ծարագոյն վարդապետ եւ 1923-ին, Հալէպի թեմի կաթողիկոս՝ փոխանորդութեան պաշտօնը կը վարէ։ Միեւնոյն պաշտօնով, 1929-ին կ'անցնի Դամասկոս: Նոյն տարին եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի Սահակ Կաթողիկոսէն, Հալէպի մէջ։ 1933-ին, կը նշանակուի Անտիոքի Թեմի Կաթողիկոս Փոխանորդ։ Իր աննկուն ջանքերուն շնորհիւ, այս թեմը կարճ ժամանակի մը ընթացքին կազմակերպեալ վիճակի կը ստանայ։
1941, Ապրիլ 10-ին Երեւան գնաց իբրեւ Անթիլիասի պատգամագոր՝ կաթողիկոսական ընտրութեանց համար։ Պէյրութի կաթողիկոս տեղապահ նշանակուեցաւ 1943, Մարտ 7-ին, երբ Եղիշէ Սրբազան վախճանեցաւ։
Նիլ Սայմըն

Մարվին Նիլ Սայմըն (4 Յուլիս 1927(1927-07-04)[…],  - 26 Օգոստոս 2018(2018-08-26)[…], ) Ամերիկացի թատերագիր եւ գրագէտ։ Ծնած է Նիւ Եորք Ամերիկեան տնտեսական մեծ տագնապի օրերուն, ինչ որ բազմաթիւ դժուարութիւններ տուած է իր ապրելաձեւին, ընտանիքին աղքատութեան պատճառով։ Գրած է շուրջ 30 թատերական կտոր եւ 30 ֆիլմ։ Ոեւէ ուրիշ գրագէտէ մը աւելի արժանացած է  Օսքարի եւ Թոնիի մրցանակներու թեկնածութեան: 17 անգամ Թոնի մրցանակի թեկնածու դարձած է եւ արժանացած՝ 3-ին։ 1966-ին Պրոտուէյի բեմերուն վրայ չորս յաջորդական յաջողութիւններ ձեռք բերած է, որուն իբրեւ արդիւնք  ի պատիւ իրեն, բացուած է Նիլ Սայմընի Թատերասրահը Նիւ Եորքի մէջ։ 1983-ին միակ ապրող թատերագիրն էր, որ իր անունով թատերասրահ ունէր:
Իր առաջին թատերական կտորը եղած է Come Blow Your Horn-ը (1961), զոր ամբողջացուցած է 3 տարուան ընթացքին, ինչպէս նաեւ 678 շարունակական Պրոտուէյի ներկայացումներ՝ արձանագրելով հսկայական յաջողութիւն։ Այդ յաջողութիւնը շարունակուած է 2 նոյնքան յաջող կտորներով՝ Barefoot in the Park (1963) եւ The Odd Couple (1965), որուն շնորհիւ արժանացած է Թոնի մրցանակի մը։ Այս յաջողութիւնը զինք  դարձուցած է սիրուած եւ նշանաւոր թատերագիր մը Ամերիկացիներու սիրտին մէջ։
Ան իր յաջողութիւնը  կը պարտի իր լուրջ եւ խորք ունեցող նիւթերուն, որոնք թեթեւ կատակերգական կամ սիրային դարձուածքով մը ներկայացուած կ'ըլլան յաճախ։
1991-ին Lost in Yonkers կտորին համար Սայմըն Pulitzer Prize for Drama-ի արժանանալէ ետք, քննադատներ կը սկսին հասկնալ որքան բարդ ընկերային եւ բարոյական հարցերու մասին կը գրէ Սայմըն. նիւթեր, որոնք ամէնէն շատ կը հետաքրքրեն աշխարհականները։ Ան ընդհանրապէս կ'արծարծէ հետեւեալ նիւթերը՝  ամուսնացած զոյգերու միջեւ հարցեր, անբարոյութիւն, անհաւատութիւն, պատանեկան կեանք եւ ծերանալու վախը։ Անոր կտորներուն բոլոր դերասանները ընդհանրապէս Նիւ Եորք ծնած ու մեծցած անձինք էին։