armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Յովհաննէս Զարդարեան

Յովհաննէս Զարդարեան (8 Յունուար 1918(1918-01-08), Կարս - 21 Յուլիս 1992(1992-07-21), Երեւան, Հայաստան), հայ գեղանկարիչ։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Զարդարեան ծմած է Կարս։ Ուսումը ստացած է Երեւանի մէջ։ Լենինկրատի մէջ նշանակալից դեր ունեցած է Խորհրդային շրջանի հայ հաստոցային գեղանկարչութեան մէջ, յատկապէս իր ստուար յօրինուածքներով:
Կեանքին վերջին տասնամեակներուն Երեւանէն հեռացած է, ապրած եւ ստեղծագործած է Բիւրականի մէջ, աստղադիտարանի կողքը գտնուոց իր տուն-արուեստանոցին մէջ։ 
Ան երկար տարիներ զբաղած է նաեւ մանկավարժական գործունէութեամբ, դաստիարակած է գեղանկարիչներու շնորհալի քանի մը սերունդներ։
1951-1959 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ, այնուհետեւ գացած է Բիւրական եւ ընդմիջումէ մը ետք կրկին վերադարձած է մանկավարժական գործունէութեան։
1969-1982 թուականներուն ղեկավարած է Հայաստանի Մանկավարժական հիմնարկի գեղանկարի ամպիոնը։
Զարդարեան մահացած է Երեւան, 1992 թուականի Յուլիս 21-ին։


=== Գործերէն ===
Անոր գործերէն է «Սեւանգեսի շինարարների յաղթանակը» կտաւը, «Նախաշավիղը» եւ այլ գործեր։
Զարդարյանի գլուխգործոցն է համարվում «Գարուն» կտաւը։
1950-1960-ական թուականներուն անոր արուեստը փոփոխութիւններու կ'ենթարկուի: Թեմատիկ յօրինուածքներուն մէջ` «Ձգտում», «Վերջալոյս», «Երեկոյ», բնապատկերներուն մէջ`«Ուշ աշուն», «Հոկտեմբերին», «Արարատ», կարգ մը նաթիւրմորթներուն մէջ` «Արագածի կակաչները», «Բիւրականի պիոններն ու վարդերը»… եւ դիմանկարներուն մէջ` «Սորպոնի ուսանողուհին», «Ե. Չարենց», «Ա. Իսահակեան» եւ այլն, սկսած է կարմիր, վարդագոյն, կանաչ, դեղին եւ կապոյտ գոյները կիրարկել ու աւելի լուսեղէն նկարել: Այս նկարներուն մէջ չկայ նախկին գործերուն բնորոշ իրապաշտական ձեւը, բայց նկարները ստացած են երանգաւոր յատուկ փայլք, շքեղութիւն եւ կրքոտ յուզականութիւն։
Այդ արուեստին մասին նոր սերունդը թերեւս այնպիսի պատկերացում մը չունի, ինչպիսին ունի Զարդարեանի սերնդակից այլ նկարիչներու արուեստին մասին:
Սակայն արուեստաբանները եւ Զարդարեանի արուեստին քննադատները կը հաստատեն, որ Զարդարեան հայ ժողովուրդի պատմութեան մեծագոյն նկարիչներէն մին է եւ անցեալ դարու կէսին հայ նկարչութեան մէջ յայտնուած նոր որակները մեծապէս կապուած են Զարդարեանի անունին հետ:
Այսօր Զարդարեանի արուեստին նորովի բացայայտումը պետական քաղաքականութեան մաս կը կազմէ, բացի այդ մեծ նկարիչին արուեստին հանրահռչակմամբ կը զբաղի անոր ընտանիքը՝ նկարչուհի Անահիտ Զարդարեան եւ վերջինիս դուստրը՝ քաղաքագէտ Մարթա Այվազեան:
Յովհաննէս Զարդարեանի արուեստին մասնագէտն է նաեւ արուեստաբան Լիլիթ Սարգսեան:
54 (թիւ)

54 (յիսունչորս)՝ զոյգ երկնիշ բնական թիւ մըն է 53-ի եւ 55-ի միջեւ:


== Յատկութիւնները ==
 A076980  ab+ba տեսքի (Լէյլանտի) թիւ է՝ 32=2×33=33+33
 A005349  բերկրալի թիւ է
1-ի եւ 28-ի միջեւ կա 54 պարզ թիվ
երեք քառակուսիներու գումար է երեք ձեւերով՝ 54=72+22+12=62+32+32=52+52+22
քսէնոն քիմիական տարրի (54Xe) ատոմային թիւն է
Ալեքսանտրա (54 Alexandra) աստեղնեակի կարգահամարն է
Microsoft Windows-ի  Alt + 5  4 -ի գործադրումով կը ստացուի 6 թուանշանը 

54 հատ են Ռուպիքս Քիւպին նիստերու գունաւոր քառակուսիները
+54-ը Արժանթին զանգելու միջազգային քոտն է
54-ն են Ափրիկէի երկիրները
տարուայ 54րդ օրն է Փետրուար 23-ը
1954 թուական
31 Հոկտեմբեր

31 Հոկտեմբեր, տարուան 304-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 305-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==
1864, Նեւատան կը յայտարարուի Միացեալ Նահանգներու 36-րդ նահանգը։
1931, լոյս տեսաւ «Աշտարակ» շրջանային թերթը։


== Ծնունդներ ==
1950, Զահա Մոհամմատ Հատիտ՝ (արբ.՝زها حديد; անգլ.՝ Zaha Mohammad Hadid), ծնունդով իրաքցի բրիտանացի ճարտարապետ եւ ձեւաւորող։ 2004 թուականին դարձած է Փրիթցքըրի մրցանակին արժանացած առաջին կին ճարտարապետը (մահ․՝ 2016)։


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Հալոուին Helloween, կը նշուի ԱՄՆ-ի եւ անգլիախօս այլ երկրներու մէջ։
Ռամպրանտ վան Ռէյն

Ռամպրանտ վան Ռէյն (15 Յուլիս 1606(1606-07-15)[…], Լէյտէն, Հոլանտա, Հոլանտայի նահանգներու միացեալ հանրապետութիւն[…] - 4 Հոկտեմբեր 1669(1669-10-04)[…], Ամսթերտամ, Հոլանտա, Հոլանտայի նահանգներու միացեալ հանրապետութիւն), հոլանտացի գեղանկարիչ, համաշխարհային արուեստի եւ հոլանտական գեղանկարչութեան ոսկեդարու խոշոր ներկայացուցիչներէն մէկը:
Ան եղած է բազմաժանր նկարիչ։ Ներկայացուցած է մարդոց զգացումները, վերապրումներն ու հոգեկան աշխարհը: 
Ան առաւելաբար ստեղծած է դիմանկարներ, աստուածաշնչային եւ դիցաբանական թեմաներով պատկերներ, որոնք անոր վրձինի զօրութեամբ մարդկային զգացումներն ու յարաբերութիւնները հոգեբանօրէն բացայայտող պատումներ դարձած են։
Ռամպրանտի ստեղծագործական շրջանը համընկնած է հոլանտական ոսկեայ դարուն, երբ ազգային արուեստը՝ յատկապէս գեղանկարչութիւնը, իր ծաղկումը կ՚ապրէր:


== Կենսագրութիւն ==
Հոլանտայի հարաւը ապրող, ջրաղացի սեփականատէր, հարուստ Հարմեն Հերրիթսզոն վան Ռէյնի բազմազաւակ ընտանիքին մէջ, 1606 թուականին (որոշ աղբիւրներու մէջ 1607), Յուլիս 15-ին լոյս աշխարհ եկած է 6-րդ երեխան՝ Ռամպրանտ Հարմենսզոն վան Ռէյնը: Ռամպրանտի հայրը հարուստ ըլլալէ զատ, եղած է հոգատար կնոջ եւ երեխաներու նկատմամբ: 
Ռամպրանտի կաթոլիկ մայրը եղած է հացթուխի աղջիկ: Հայրը Ռեն գետի ափին ունեցած է հացատուն մը, որ փոքրիկ վան Ռէյնի ամենասիրելի վայրը եղած է: Ան ժամեր շարունակ հետեւած է հացատունէն բացուող գեղեցիկ տեսարանին, որ նպաստած է պզտիկ Ռամպրանտի ճաշակի ձեւաւորումին: Ան բնաւ անտարբեր չէ մնացած որեւէ գեղեցիկ բանի հանդէպ:
Ռամպրանտ յաճախած է լատինական դպրոց, սակայն գիտութիւնը զայն բնաւ չէ յուզած. անոր միակ հետաքրքրութիւնը նկարչութիւնը եղած է։ Ծնողները 13-ամեայ Ռամպրանտը կրթուելու տուած են՝ հոլանտացի շատ տաղանդաւոր, կաթոլիկ պատմական գեղանկարիչ Եաքոպ Սուանէնպիւրխի քով: Հետազօտողները չեն կրցած այդ շրջանի Ռամպրանտի կտաւներէն գտնել, որու պատճառով յայտնի չէ՝ նկարիչի ստեղծարար իւրայատկութեան վրայ Սուանէնպիւրխէն ստացած ազդեցութեան հարցը: 
1623-ին, ան կը տեղափոխուած է մայրաքաղաք, ուր կրթութիւն ստացած է երկրորդ ուսուցիչէն՝ Փիթըր Լասթմանէն, որմէ Ռամպրանտ սորված է ճիշդ նկարելու արուեստը, գոյներու կարեւորութիւնը, ստուերի եւ լոյսի խաղը:
1627-ին նկարիչը Ամսթերտամէն կը վերադձած է իր քաղաքը, ընկերոջ՝ Եան Լիվենսին հետ հիմնած է գեղանկարչութեան դպրոցը ու աշակերտներ հաւաքած: Քանի մը տարուան ընթացքին ան մեծ ճանաչում շահելով, քսանէ աւելի տարիներ ան ապագայի խոշոր նկարիչներէն շատերուն իր հմտութիւնները սորվեցուցած է։
Նկարիչին յաջողութեան մէջ մեծ դեր ունեցած է Կոնստանդին Հէյկենսի դերը, որ արքայազն Օրանացիի քարտուղարն էր, եւ այդ ժամանակ՝ յայտնի բանաստեղծ եւ մեկենաս: Ան շուտով նկատած է Ռամպրանտը եւ անոր օգնած՝ կապ հաստատել հարուստ պատուիրատուներու հետ եւ ինք անձամբ արքայազն Օրանացիի համար կրօնական թեմայով քանի մը նկարներ պատուիրած է: 
1631-ին Ռամպրանտ դարձեալ անցած է Ամսթերտամ, ուր ձեռք ձգած է պատուիրատուներու խումբ մը.  Ամսթերտամի մէջ ան կանանց եւ տղամարդկանց գլուխներու բազմաթիւ վարժութիւններ ստեղծած է։ Մասնաւորապէս դիմանկարչութիւնը անոր հնարաւորութիւն տուած է, ամսթերտամցի հարուստ պատուիրատուներ գրաւելու եւ յաջողութեան հասնելու։ 
Ամսթերտամեան առաջին տարիներուն Ռամպրանտի ստեղծագործութիւններուն մէջ զգալի տեղ գրաւած են ինքնադիմանկարները, որոնց շարքը ձեւաւորած է անոր եզակի, անձնական կեանքին պատկերը, ուր նկարիչը ինքզինքը պատկերած է անկեղծ, առանց աւելորդ ինքնահաւանութեան։
Յարութիւն Կալենց

Յարութիւն Հարմանտաեան (Յարութիւն Կալենց, 27 Մարտ 1910, Կիւրին - 7 Մարտ 1967, Երեւան ), հայ գեղանկարիչ։


== Կենսագրութիւն ==
ծնած է Թուրքիոյ Կիւրին քաղաքը: Մեծ Եղեռնէն ետք ապաստանած է Հալէպի որբանոցը, ապա տեղափոխուած ՝ Պէյրութ։ Մասնագիտական կրթութիւնը ստացած է ֆրանսացի նկարիչ՝ Ժորժ Միշլէի արուեստանոցը։
1920-ական թուականներու վերջերը, վերջինիս հետ ճամբորդած է Լիբանանի եւ Սուրիոյ կարգ մը վայրեր, ուր ցուցադրուած են իր կտաւի վրայ աշխատանքները։ 1932-ին Լիբանանի մէջ ստեղծուած «Արուեստի բարեկամներու միութեան» հիմնադիր անդամներէն եղած է: 1939-ին մասնակցած է Նիու Եորքի միջազգային ցուցահանդէսին, ուր Լիբանանաի մասին իր պատրաստած հարթաքանդակները արժանացած են պատուոյ յիշատակութեան։ 1942-ին, եղած է «Լիբանանի նկարիչներու միութեան» հիմնադիրներէն։ Արտասահմանի մէջ ունեցած է անհատական շարք մը ցուցահանդէսներ։ 1946-ին իր կնոջ՝ նկարչուհի Արմինէ Կալենցի հետ ներգաղթած է Հայաստան։ Մասնակցած է հանրապետական եւ միութենական բազմաթիւ ցուցահանդէսներու։ Ունեցած է անհատական ցուցահանդէսներ Երեւանի մէջ (1962), Մոսկուայի մէջ (1965)։ 1966-ին մասնակցած է Չեքոսլովաքիոյ մէջ կազմակերպուած արուեստի տասնօրեակի ցուցահանդէսին, ապա Փարիզի մէջ կազմակերպուած «Ուրարտուէն մինչեւ մեր օրերը» ցուցահանդէսին։
Լաւագոյն գործերէն են՝ «Գարուն», «Ծառ Զանգեզուրի ձորում», «Աշունը Հրազդանի ափին», «Ծաղիկներ», Մայա Պլիսեցկայայի, Գէորգ Էմինի, եւ այլոց դիմանկարները եւ այլն : :
Ստեփանակերտի Պատկերասրահ

Ստեփանակերտի պատկերասրահ, հիմնադրուած է 10 Փետրուար 1982-ին։


== Պատմութիւն ==
Ստեփանակերտ քաղաքի պատկերասրահը հիմնադրուած է 10 Փետրուար 1982-ին։ Տնօրէն նշանակուած է Ռոպերթ Արսէնի Աւէտիսովը (ծնունդով Ստեփանակերտցի, 1939)։
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան մէջ ռազմական գործողութիւններ սկսելու կապակցութեամբ պատկերասրահը դադրած է իր գործունէութիւնը։ Երկար ընդմիջումից յետոյէ ետք, 12 Յուլիս 2001-ին պատկերասրահը վերաբացուած է եւ ժամանակաւոր տեղակայուածՍտեփանակերտի քաղաքապետարանի առաջին յարկի դահլիճին մէջ։ Ստեփանակերտի պատկերասրահի տնօրէն նշանակուած է՝ Ելենա Գէորգիի Դադայեանը, որ մինչ օրս ալ կը համարուի պատկերասրահի տնօրէնը։
12 Հոկտեմբեր 2013-ին կայացաւ արդէն նորակառոյց Ստեփանակերտի պատկերասրահի բացումը, որ զուգորդուած է մայրաքաղաքի գեղեցիկ տօնի հետ։


== Հիմնադրամ ==
Պատկերասրահը ունի իր սեփական հիմնադրամը՝ համալրուած տեղական եւ օտարերկրացի գեղանկարիչներու եւ քանդակագործներու աշխատանքներով։


== Միջոցառումներ ==
Պատկերասրահը կը կազմակերպէ կերպարուեստի եւ զարդական կիրառական արուեստի ցուցահանդէսներ։ Կը կազմակերպուին մասնագիտական եւ ինքնուս ստեղծագործողներուի աշխատանքներու ցուցահանդէսներ. ցուցադրուած նկարներն ու քանդակները ենթակայ են նաեւ վաճառքի։ Պատկերասրահի առաջին եւ երկրորդ յարկերուն մէջ կը գտնուին գծագրիչ եւ քանդակագործի արուեստանոցները, ցանկութիւն յայտնած այցելուները կրնան ականատես ըլլալ անոնց աշխատանքներուն։ Հնարաւորութիւն ունին վաճառելու նաեւ տարբեր տեսակի զարդական կիրառական արուեստի աշխատանքներ։


== Հասցէ ==
Պատկերասրահը կը գտնուի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Ստեփանակերտ քաղաքին մէջ, Սասունցի Դաւիթ 6 հասցէին վրայ։
Քրի-քրի

Քրի-քրի (κρι-κρι)․ կը կոչուի նաեւ քրիթիքի էղա (կրետական քարայծ κρητική αίγα), աղրիմի (αγρίμι), էղաղրոս (քարայծեմի αίγαγρος)։  Կրետէ կղզիին խորհրդանիշը։  Ստնաւոր, երկսմբակաւոր կենդանի, արեւելեան Միջերկրականի բնիկ։  Այժմ կը հանդիպինք անոր միայն Կրետէ եւ անոր մերձակայ երեք կղզիակներուն վրայ՝ Տիա, Թէոթորու եւ Այի Փանտես։


== Տեղեկութիւններ ==

Ըստ հնագէտներուն, քրի-քրին Կրետէ մուտք կը գործէ Մինոասեան Քաղաքակրթութեան ժամանակաշրջանին։  Հին տարիներուն տարածուած էր ամբողջ Էգէականին, սակայն անոր վերջին ապաստանը եղած են Լեֆքա Օրի լեռնաշղթայի Սամարիա Կիրճին բաձրադիր ուղղաձիգ ապառաժները, որ նաեւ «անմատչելի» կը կոչուին։ 1960-ական թուականներուն քրի-քրին բնաջնջման վտանգի տակ էր․ կը հաշուէր միայն 200 շունչ*։  Այդ պատճառով 1962-ին Սամարիա կիրճը կը յայտարարուի Ազգային Պուրակ եւ կը պահպանուի Եունեսքոյէն իբրեւ«Կենսոլորտի Պահեստ»։ Այժմ, 2 000 շունչ կը հաշուէ։

Բ․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Կրետէ կղզին գերմանացիները բռնագրուած էին ու բնակիչները սովի մատնուած էին։  Քրի-քրին միսի սնունդի միակ աղբիւրն էր։


== Նկարագրութիւն ==
Կենդանիին մորթին գոյնը բաց սրճագոյն է, իսկ վիզին շուրջի երիզին գոյնը գոց սրճագոյն է։  Արու քրի-քրիին եղջիւրները խոշոր են։  Ոստումները մեծ են եւ ցերեկը կը հանգստանայ։  Երկչոտ կենդանի է։  Մարդէն հեռու կը մնայ։  Դիւրութեամբ կը մագլցի ուղղաձիգ ապառաժները։
Արու քրի-քրիին համար կը գործածուի աղրիմի (αγρίμι) անունը, իսկ իգականին համար՝ սանատա (σανάδα) անունը։  Ձագը կը կոչուի րիֆի։


== Պատկերասրահ ==

		
		
  


== Արտաքին յղումներ ==
Փիեռ Պելոն(անգլերէն)
Սաֆրան

Սաֆրանը, որ կը կոչուի նաեւ`«Կարմիր ոսկի», որովհետեւ ամէնէն սուղ համեմն է: Կը ստացուի քրքումի ծաղիկի առէջներէն (Crocus sativus):
Մէկ կրամ սաֆրան ստանալու համար պէտք է հաւաքել 150 ծաղիկ, եւ այդ մէկ կրամ համեմը կ'արժէ մօտաւորապէս 12 տոլար   (2014-ին իրանական Սաֆրանի մէկ քիլոկրամը միջազգային շուկային մէջ կ'արժէր երկու հազար ամերիկեան տոլար)։ Պատճառը համեմունքի արդիւնահանման ժամանակ աշխատանքի դժուարութիւնն է։ 

Անիկա առաջին անգամ մշակուած է Միջին Արեւելքի մէջ, 35 դար առաջ: Այս համեմը կը գործածուի համ կամ դեղին գոյն տալու ուտելիքներուն: 

Սաֆրանի ամէնէն մեծ արդիւնահանողը կը համարուի Իրանը: Հոն կ'արտադրուի սաֆրանի 90 տոկոսը։ Իրանի մէջ կ'աճի լաւագոյն քրքումը։ Այս բոյսը շատ քիչ ջուրի կարիք ունի։ Այսօր քրքում կ'աճի գլխաւորաբար Իրանի արեւելեան եւ հիւսիս արեւելեան շրջաններուն մէջ։ Իսկ երկիրին հարաւային Խորասան նահանգը կը համարուի քրքումի աճեցման բնօրրանը։

Տարածուած կարծիք կայ, որ սաֆրանի բոյսը յայտնաբերած ու սկսած են աճեցնել իրանցիները։ Ք.Ա. 549-728 թուականներուն, Մարերու ժամանակաշրջանին, սաֆրանը աճած է Իրանի Համատան նահանգի Ալվանտ լերան ստորոտին եւ Քերմանշահի մէջ։ Սակայն հետագային անիկա սկսած են աճեցնել նաեւ Իրանի այլ քաղաքներու մէջ։ Իսկ աւելի ուշ սաֆրանը սկսած է արտահանուիլ այլ երկիրներու մէջ եւ մեծ համբաւ ձեռք բերած։ Պատմաբաններու կարծիքով, Իրանի դէմ Ալեքսանդր Մակեդոնացիի յարձակման ատեն սաֆրանին ծանօթացած են յոյներն ու հռոմէացիները։ Արդէն աւելի ուշ, հին յոյներն ու հին հռոմէացիները կը պատրաստէին սաֆրանի ջուր, որմով կը սրսկէին սենեակները, սրահները եւ իրենց հագուստները։ Սաֆրանի առէջները կը ցանէին անկողինին վրայ, եւ կ'աւելցնէին լոգանքի ջուրի մէջ։ Նման լոգանքներ կը սիրէր ընդունիլ Քլէոփաթրան։

Սաֆրանը Չինաստան կը հասնի Մետաքսի ճամբով։ Հնագոյն չինական բուսական գիրքերէն մէկուն մէջ կ'ըսուի. «Սաֆրանի աճեցման ամէնէն նշանաւոր վայրը Քաշմիրն է, ուր զայն կ'աճեցնեն իբրեւ նուիրաբերութիւն Պուտտային»։ 


== Կիրարկութիւն ==
Սաֆրանը ունի հակաքաղցկեղային ազդեցութիւն։
Կը կանխէ Ալզհայմըրի եւ Փարքինսընի հիւանդութիւնները։
Կ'օգտագործուի ստամոքսի խանգարման եւ դեղնախտի բուժման ատեն:
Ունի հանգստացնող ու քնաբեր յատկութիւն:
Հարուստ է B1, B2, B6 եւ C կենսանիւթերով:
Ամիսը 5 կրամէն աւելի սաֆրանի օգտագործումը կրնայ վնասակար ազդեցութիւն ունենալ:
Իրանի մէջ սաֆրանը կ'օգտագործեն բոլոր ճաշատեսակներու մէջ։ Իրանի մէջ կարելի է հանդիպիլ սաֆրանով պաղպաղակի, սաֆրանով անուշեղէններու եւ այլն։
Սաֆրանին բնական ներկանիւթ ըլլալու յատկութիւնը օգտագործուած է գեղագրութեան, գորգագործութեան, գիրքերու դասաւորման, ինչպէս նաեւ Քուրանի ու տարբեր աղօթագիրքերու նկարազարդման մէջ։
Միջին Արեւելքի, ԱՄՆ-ի եւ հարաւային Եւրոպայի մէջ սաֆրանը լայնօրէն կ'օգտագործուի բրինձէ պատրաստուած ճաշատեսակներու մէջ։
Սաֆրանը իբրեւ համեմունք կ'աւելնայ ապուրներու մէջ:
Սաֆրանով կը համեմեն միսը, ձուկը եւ ծաղկակաղամբը:
Սաֆրանի երկու հատիկը կրնայ նարնջագոյն ներկել 3 լիթր ջուրը։


== Աղբիւրներ ==
What is Saffron?
Կիլիկիոյ Այր Մարդոց Տարազներ

Տարազը մարդուն գեղագիտական կարեւոր դրսեւորումներէն մէկն է: Ան ազգը զատորոշող եւ ազգային յատկանիշները բացայայտող գլխաւոր գործօններէն մէկը կը հանդիսանայ: Կիլիկեան Հայաստանի այր մարդիկը շապիկին վրայէն կը կրէին «պարեգօտ», որ կը կարուէր բուրդ գծաւոր կերպասով: Անդրավարտիքը կարուած կ'ըլլար կապոյտ «մահուգ»է: Պարեգօտին վրայի զգեստը կը կոչուէր «քղամիդ»:
Ճամբորդութեան ժամանակ այր մարդիկը կը հագնէին «ապա»:
Կիլիկիոյ տղամարդիկը իրենց մազերը ածիլելու ժամանակ փունջ մը մազ կը ձգէին գլխուն վերեւ (ձար): Իրենց գլուխներուն վրայ կը դնէին երբեմն մէկ ֆէս, երբեմն նոյնիսկ հինգ ֆէս, որուն շուրջը կը փաթթէին տարբեր գոյնի վեց փաթթոց: Երիտասարդներուն ֆէսի փնջիկը կը հասնէր մինչեւ իրենց ուսերը:
Կիլիկիոյ հայութեան արական եւ իգական սեռերու տարազները իւրայատուկ էին իրենց գլխու յարդարանքով, որոնք մեծածաւալ տեսք կ'ունենային, ընդհանրապէս պաշտպանութեան համար:


== Աղբիւրներ ==
«Պատկերագիրք Հայկական Տարազներու», Համազգային Հայ Մշակութային եւ Կրթական Ընկերակցութիւն, Պէյրութ, 1990, էջ 29։
Հրաչ Մարտիրոսեան

Հրաչ Մարտիրոսեան (10 Նոյեմբեր 1964(1964-11-10), Վանաձոր, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), Հայ լեզուաբան եւ հայագէտ: Ան նաեւ բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու մըն է (PhD):
Հրաչ Մարտիրոսեան դասախօսութիւններ կատարած է հետեւեալ համալսարաններուն մէջ՝ Միշիկընի Համալսարան,  Երեւանի Պետական Համալսարան, Օքսֆորտ Համալսարան, Սորպոն Համալսարան, Մոսկուայի Համալսարան, Միլանի Համալսարան, ինչպէս նաեւ Հայաստանի տարբեր մարզերու համալսարաններուն մէջ։ 2009 թուականէն ի վեր՝ Հայաստանի մէջ կազմակերպած է այագիտական դասընթացներ:


== Կենսագրութիւն ==
Հրաչ Մարտիրոսեանը ծնած է 10 Նոյեմբեր, 1964 թուականին ներկայիս Վանաձոր համայնքին մէջ։ Ուսանած է Վանաձորի Յովհաննէս Թումանեանի Անուան Պետական Համալսարանի բանասիրական բաժանումին մէջ: 1991–1994 թուականներուն ընթացքին եղած է Հայաստանի Հանրապետութեան հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնադրութեան գիտաշխատողը (գիտական ղեկավար` փրոֆ. Սարգիս Յարութիւնեան)։ 1995 թուականին տեղափոխուած է Նետըրլենտ եւ մինչեւ ստանայ իր աշխատանքի արտօնագիրը, ան կամաւոր աշխատանք կատարած է գրադարաններու մէջ: Նաեւ հաճախած է լեզուաբանութեան դասընթացքներ Լէյտըն Համալսարանին մէջ որպէս ազատ ունկնդիր: Ինչպէս նաեւ զբաղած է տարբեր հայագիտական աշխատանքներով Լէյտընի հայագիտական նախագիծերու շրջանակներուն մէջ (ղեկավար` փրոֆ. Յ. Վայտենպըրկ)։
2001-2007 թուականներուն ընթացքին, Հրաչ Մարտիրոսեանը եղած է Լէյտընի համալսարանի գիտաշխատող: 2009-2010 թուականներուն ընթացքին կը դառնայ դասախօս Միշիկըն համալսարանէն ներս։ 2011 թուականէն մինչեւ Յունուար, 2015 թուական աշխատած է որպէս դասախօս Լէյտընի համալսարանէն ներս։ Որպէս գիտաշխատող՝ Հրաչ Մարտիրոսեանը Փետրուար, 2015 թուականէն ի վեր կ'աշխատի Վիեննայի մէջ, Աւստրիայի գիտութիւններու հաստատութիւնէն ներս (Institute of Iranian Studies)։
Հրաչ Մարտիրոսեան ինքզինք կը համարէ որպէս անաստուած: Մայիս, 2014 թուականին, ան եղած է մտաւորականներու այն խումբէն որ բաց նամակով դէմ կեցած են խորհրդային քաղաքական գործիչ՝ Անաստաս Միկոյեանի արձանի տեղադրման։


== Հրապարակումներ ==
Martirosyan Hrach (2010)։ Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon։ BRILL։ ISBN 9789004173378
1673 թուական

1673 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 73րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1673 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1673 մահեր
Ղարաբաղեան Օրագիր

Ղարաբաղեան օրագիր, Աշոտ Բեգլարեանի գիրքը Ղարաբաղեան պատերազմի մասին։ «Ղարաբաղյան օրագիր» ժողովածուն գեղարվեստա-վավերագրական հրատարակութիւն է՝ նախատեսված ընթերցողներու լայն շրջանակնեու համար։ Հայ գրող, լրագրող, թարգմանիչ, Արցախեան պատերազմի մասնակից Աշոտ Բեգլարյանի գրքի մէջ ընդգրկված են ակնարկներ, հոդվածներ, հարցազրույցներ եւ էսքիզներ, գրուած Լեռնային Ղարաբաղի եւ Ատրպեյճանի միջեւ ընթացող պատերազմի տարիներուն (1992-1994), ինչպես նաեւ նյութեր, նվիրուած հետպատերազմեան տարիներու նշանաւոր իրադարձություններու եւ հրատապ հիմնախնդիրներուն։ Հեղինակը կը բարձրացն է ոչ մարդկային պայմաններուն մէջ մարդկայինի պահպանման հարցը, շոշափում է սիրո, ընկերութեան նիւթը, մարդկանց խաղաղութեան ձգտումը[1]։ Փաստագրական գիրքը լույս տեսած է Ռուսաստանի Դաշնութիւնի հրապարակվող «Ժամ» ամսագրի գլխավոր խմբագիր Աննա Գիվարգիզեանի նախաձեռնութեամբ։ Գիրքը լույս տեսած է Մոսկուայի «Տպարան» հրատարակչութեան մէջ։ Նկարիչ՝ Գագիկ Սիրավեան:


== Արտաքին յղումներ ==
«Карабахский дневник»: строки во имя мира
«Карабахский дневник» презентован в Москве
Հիւանդութիւն

Հիւանդութիւնը այն վիճակն է, ուր կը գտնուինք, երբ մեր մարմինէն մաս մը լաւ չի գործեր: Գիտնականները յայտնագործած են, թէ հիւանդութիւնները յաճախ ծնունդ կ'առնեն մանրէներէ կամ ժահրերէ: Այսօր, բժիշկները կարող են բուժել հիւանդութիւններ, որոնք անցեալին մահացու էին:


== Մանրէներ ==
Մանրէները այնքան պզտիկ բջիջներ են, որոնք միայն մանրադիտակով կարելի է տեսնել: Անոնք ամէն տեղ կը գտնուին: Մեծամասնութիւնը վնաս չի պատճառեր, բայց ոմանք մեր կազմուածքին մէջ թափանցելով՝ կը յառաջացնեն հիւանդութիւններ: Թոքախտը, կապոյտ հազը եւ կոկորդի ցաւը յառաջ կու գան մանրէներէ: Բժիշկները կը բուժեն այս հիւանդութիւնները անթիպիոթիգներու օգնութեամբ, որոնք կ'ոչնչացնեն մանրէները:


== Բնական պաշտպանութիւն ==
Մեր մարմինը վտանգաւոր մանրէներէ կը ձերբազատուի՝ անոնց դէմ ղրկելով արեան ճերմակ գնդիկները:


== Տաքութիւն/ջերմ ==
Մեր մարմնին բնական ջերմութիւնն է մօտաւորապէս 37 °C: Երբ հիւանդ ենք, մեր մարմնին ջերմաստիճանը կրնայ բարձրանալ. «տաքութիւն ունի» կ'ըսուի: Տաքութիւնը արդունքն է մեր մարմնէն ներս խուժող մանրէներու դէմ պայքարին: Ջերմաստիճանը կը չափեն ջերմաչափի մը միջոցաւ:


== Ժահրեր ==
Ժահրերը, որոնք աւելի պզտիկ են քան մանրէները, կ'ապրին միայն կենդանի բջիջներու մէջ. անոնք կը փճացնեն եւ կը պատճառեն հիւանդութիւններ, ինչպէս՝ հարբուխ, հարսանէթ, ջրծաղիկ եւ լարականջային թքագեղձի բորբոքում: Ասոնք հիւանդութիւններ են, որոնք դիւրաւ կը փոխանցուին մէկ անձէն միւսին: Կ'ըսեն թէ այս հիւանդութիւնները փոխանձիկ են:


== Խմիչք եւ թմրեցուցիչ ==
Ալքոլին, ծխախոտին եւ թմրեցուցիչին չափազանց գործածութիւնը, գէշ ու վնասակար սովորութիւն մըն է: Եթէ յաճախակի կը խմենք, կը փճացնենք մեր առողջութիւնը: Ծխախոտը կրնայ թոքային հիւանդութիւններ պատճառել:


== Պատուաստ ==
Մենք պատուաստուած ենք կարգ մը հիւանդութիւններու դէմ, ինչպէս՝ մանկական անդամալուծութիւնը, պրկախտը, մաշկախտը (տիֆթերի) եւ կապոյտ հազը: Պատուաստումը կը կայանայ մարմնին մէջ ներարկելու մանրէներ, որոնք կը պատճառեն նոյն հիւանդութիւնը անվտանգ ձեւի տակ: Այսպէս, մեր մարմինը կ'արտադրէ հակամարմիններ, որպէսզի պայքարին մանրէներու դէմ: Այնպէս որ, երբ մեր մարմինը կ'ենթարկուի իսկական մանրէներու կրոհին, դիմադրող տարրեր պատրաստ են պայքարելու համար անոնց դէմ:


== Աղբիւրներ ==
Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտակս, Մարդկային Մարմին, էջ 30-31, Արամ Սեփեթճեան եւ Լեւոն Թորոսեան, Պէյրութ:
Քաջարանի Բանալին (յուշարձան)

«Քաջարանի բանալին», յուշարձան Հայաստանի Սիւնիքի մարզի Կապանի մէջ։ Կը գտնուի Կապան-Քաջարան մայրուղիի ձախ կողմը, Ողջի գետի աջ ափին։ Կառուցուած է 1966 թուականին։


== Հեղինակ ==
Քանդակագործ՝ Մարատ Նուրիջանեան։Ներառուած է Կապանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկի մէջ՝ 9.1/3 թիւով։ Ունի հանրապետական նշանակութիւն։


== Նկարագրութիւն ==
Յուշարձանը կը ներկայացնէ արջը, որ իր բերնին մէջ բանալի մը բռնած է, կը խորհրդանէ Զանգեզուրի ժողովուրդը եւ բարեբեր հողը, որուն համար պայքարած են Զանգեզուրի բնակիչները։


== Աւանդազրոյցը ==
Աւանդազրոյցի մը համաձայն, հայոց Արտաւազդ թագաւորը թշնամիներէն պաշտպանուելու համար իր գանձերը կը պահէ լերան մը մէջ եւ այդ վայրը կը կոչէ Գանձասար: Ան գանձերու բանալին կը յանձնէ լեռներու տիրակալ արջին, որ բանալին պիտի փոխանցէր միայն անոնց, որոնք այդ գանձերը պիտի օգտագործէին ի նպաստ ժողովուրդին:
Արջի բերնին մէջ բանալիի մտայղացումը քանդակագործ Մարատ Նուրիջանեանինն է: Նուրիջանեան ըսած է․


== ԾանԾանօթագրութիւններ ==
Անուշեան

Անուշեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Գրիգոր Անուշեան (1768-1830), գրող-երգիծաբան, հասարակական գործիչ։
Պօղոս Յակոբի Անուշեան (19-րդ դար-1950-ական թթ. ետք), թղթակից։
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին Նշխարներուն Գիւտին Տօնը

Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին Նշխարներուն գիւտին տօնը, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին նուիրուած երեք տօներէն մէկն է:
Հայ Եկեղեցին Դ. դարէն սկսեալ, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին յիշատակը կը տօնախմբէ տարին երեք անգամ՝ Խոր Վիրապ Մուտքի, Խոր Վիրապէն Ելքի եւ Նշխարաց գիւտի առիթներով:
Նշխարաց գիւտը կը տօնուի Հոգեգալուստէն ետք, չորրորդ Շաբաթ օրը: Նշխարաց գիւտի տօնը ունի նաեւ իր նախատօնակը:


== Աւանդութիւնը ==
Ըստ աւանդութեան, Գրիգոր Լուսաւորիչ հայ ժողովուրդը լուսաւորելէ, եկեղեցիներ հիմնելէ եւ եկեղեցականներ օծելէ ետք, իր կեանքին վերջին տարիները կ'անցընէ ճգնաւորութեամբ՝ Սեպուհ լերան Մանեայ անձաւին մէջ, Երիզայի մօտ, ուր ապրած էր Հռիփսիմեանց կոյսերէն Մանէն: Ս. Գրիգոր երբեմն կը ձգէր քարայրը, կ'այցելէր ժողովուրդին եւ իր աշակերտներուն հետ կը քարոզէր: Սրբազան աւանդութեան համաձայն, այդ նոյն քարայրին մէջ, ուր ան կը ճգնէր, կ'աւանդէ իր հոգին 326-ին: Անոր մարմինը կը գտնեն հովիւները, որոնք, չճանչնալով մահացած կաթողիկոսը, մարմինը կը դնեն քարակոյտի մը տակ: Հետագային Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ իր աշակերտներէն Գառնիկ Բասենցի ճգնաւորին տեսիլքով կը յայտնէ իր նշխարներուն տեղը, որմէ ետք կը փոխադրուին եւ կ'ամփոփուին Դարանաղի գաւառին Թորդան գիւղին մէջ՝ անշքութեամբ եւ լռութեամբ (Ըստ այլ աւանդութեան մը՝ Իր աշակերտներէն Բասենցի Գառնիկ երկար կը հարցուփորձէ հովիւները եւ ի վերջոյ կը տեղեկանայ անոնցմէ տխուր իրողութիւնը) Յովհան Մանդակունի հայրապետին ձեռամբ:Ամբողջ ժողովուրդի մը պատմութիւնը յեղաշրջող անձ մը կը մահանայ թաքուն պայմաններու մէջ:
Աւելի ուշ, այդ վայրին մէջ վկայարան մը կանգնեցնեն ու անիկա հիմքը կը դառնայ «Գիւտ նշխարաց» տօնին: 
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի նշխարները բոլոր քրիստոնէական եկեղեցիներուն մեծագոյն սրբութիւններէն են։ Յայտնի չէ, թէ Լուսաւորիչի՝ Թորդանի մէջ ամփոփուած նշխարները ո՛ր ժամանակներէն սկսեալ կը բաժնուին զանազան տեղեր: Հայոց Հայրապետին նշխարները գտնուելէ ետք ատոնց մէկ մասը, իբրեւ սրբազան մասունք, կը տարուին Սիս, Վաղարշապատ, Բիւզանդիա եւ Իտալիա: Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինի եւ Անթիլիասի մէջ պահուող Լուսաւորիչին Ս. Աջը Հայ Եկեղեցւոյ կարեւորագոյն սրբութիւններէն մէկն է, որմով կ'օրհնուի Ս. միւռոնը:


=== Նշխարներուն մասին վկայութիւններ ===
Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչին լոյս նշխարները յիշատակած են նաեւ մատենագիրներ՝ Սեբէոսը, Մովսէս Կաղանկատուացին (Է. դար), Յովհաննէս Ե. Դրասխանակերտցին (Թ.-Ժ. դարեր), Ասողիկը (Ժ. դար), Վարդան Արեւելցին, Կիրակոս Գանձակեցին, Մխիթար Այրիվանեցին (ԺԳ. դար), Առաքել Դավրիժեցին (ԺԷ. դար) եւ այլք:
Իբրեւ կաթողիկոսարանի գլխաւոր սրբութիւններէն Աջը առաջին անգամ կը յիշատակուի Ներսէս Շնորհալիին «Թուղթ ընդհանրական»ին մէջ: Վարդան Վարդապետ կը գրէ, որ նշխարներուն քանիցս տեղափոխութիւններէն ետք (Բիւզանդիոնի Զենոն կայսրը տարած է Կ.Պոլիս, ապա զանոնք վերադարձուած եւ դրուած են Զուարթնոցի եւ այլ վայրերու մէջ), իր օրով մնացած էր միայն «Աջն լուսընկալ եւ շնորհաբաշխ»: