Լենկ-Թիմուր

Լենկ թիմուր (9 Ապրիլ 1336, Շահրիսաբզ, Չաղաթայի ուլուս - 19 Փետրուար 1405, Շիմքենթ, Թիմուրեաններու պետութիւն, պարս․՝ تیمور Temūr, չաղաթայերէն: Temür; ծանօթ է նաեւ իբրեւ Ամիր թէմուր եւ Թամերլան (պարս․՝ تيمور لنگ Temūr(-i) Lang, «Կաղ թէմուր»)), մոնկոլ նուաճող։ Իբրեւ Թիմուրեաններու կայսրութեան հիմնադիր Պարսկաստանի եւ Կեդրոնական Ասիոյ մէջ՝ ան դարձած է Թիմուրեաններու հարստութեան հիմնադիրը։ Ըստ Ճոն Ժոզեֆ Սանդերսի Լենկթիմուր ոչ թէ տափաստանային քոչուոր էր, այլ «իսլամականացած եւ իրանականացուած հասարակութեան արդիւնք»։
Լենկթիմուր, որ ծնած է Տրանսոխանիոյ մէջ (ներկայիս Իւզպէքիստան ) Բարլասներու քոչուորական միութեան մէջ 9 Ապրիլ 1336-ին, 1370-ին կրցած է Չաղաթայի խանութեան արեւմտեան շրջաններու նկատմամբ վերահսկողութիւն հաստատել։ Լենկթիմուր արշաւանքներ սկսած է դէպի Արեւմտեան, Հարաւային եւ Կեդրոնական Ասիա, Կովկաս եւ Ռուսաստանի հարաւը, այնուհետեւ իբրեւ իսլամական աշխարհի ամենահզօր ղեկավար՝ ան պարտութեան  մատնած է Մեմլուքներու սուլթանութիւնը՝ յառաջանալով դէպի Օսմանեան կայսրութիւն եւ անկում ապրող Տելիի սուլթանութիւն։ Այս նուաճումներուն իբրեւ արդիւնք՝ Լենկթիմուր ստեղծած է թիմուրեաններու կայսրութիւնը, որ, սակայն, իր մահէն կարճ ժամանակ մը ետք բաժան- բաժան եղած է։
Լենկթիմուր Եւրասիական տափաստաններու վերջին քոչուոր նուաճողներէն է, որու կայսրութիւնը հիմք  հանդիսացած է ԺԶ.-ԺԷ. դարերուն աւելի կազմակերպուած եւ երկարակեաց  կայսրութիւններու համար Լենկթիմուր կը նախատեսէր վերականգնել Ճենկիզ խանի (մահացած է 1227-ին) մոնկոլական կայսրութիւնը, եւ ըստ Ժերար Շալիանի՝ ան ինքզինք կը  համարէր Ճենկիզ խանի ժառանգորդը։ Հակառակ անոր, որ ինք ո՛չ Ճենկիզ խանի ժառանգորդն էր, ո՛չ ալ Պորճիկին՝ սակայն կը ձգտէր շարունակել վերջինիս նուաճումներուն ժառանգութիւնը իր կեանքին ընթացքին։ Ըստ Պէաթրիս Ֆորպս Մանցի «Լենկթիմուր իր պաշտօնական նամակագրութեան մէջ ձգտած է ինքզինք ներկայացնել իբրեւ  Ճենկիզ խանի եւ անոր ժառանգորդներուն իրաւունքները վերականգնողը։ Իրանական, մեմլուքեան եւ օսմանեան արշաւանքները արդարացուցած է՝ ըսելով, որ անով կը վերականգնի մոնկոլներու օրինական իրաւունքները տարածքներուն մէջ, որոնք յայտնուած են ուզուրպատորներու իշխանութեան տակ»։ Իր նուաճումները օրինականացնելու համար Լենկթիմուր յաճախ կ'օգտագործէր իսլամական խորհրդանշաններ եւ լեզու՝ ինքզինք կոչելով «Իսլամի թուր», եւ կը հովանաւորէր կրթական եւ կրօնական հաստատութիւններ։ Իր կեանքին ընթացքին գրեթէ բոլոր Պորճիկի առաջնորդները դարձուցած է իսլամադաւան։ Լենկթիմուր Սմիրնայի պաշարման ատեն պարտութեան  մատնած  է Հիւանդախնամներու միաբանութիւնը՝ ինքզինք հռչակելով ղազի։ Մինչեւ իր կառավարման աւարտը Լենկթիմուր իր իշխանութիւնը հաստատած է Չաղաթայի խանութեան, Իլխանութեան եւ Ոսկեայ Հորդայի մնացորդներու նկատմամբ եւ նոյնիսկ փորձած  է Չինաստանի մէջ վերականգնել Եուան հարստութիւնը։
Լենկթիմուրի զօրքը կազմուած էր տարբեր էթնիկ խումբերէ․ անոր զօրքէն կը սարսափէին Ասիոյ, Ափրիկէի եւ Եւրոպայի երկիրները, որոնց մեծ մասը աւերակ դարձած էր թիմուրի արշաւանքներուն պատճառով։ Ըստ գիտնականներու,  անոր արշաւանքները դարձած  են 17 միլիոն մարդու մահուան պատճառ, որ  այդ օրերուն աշխարհի ողջ բնակչութեան 5%-ը կը կազմէր ։
Լենկթիմուր աստղագէտ եւ թուաբանագէտ, ինչպէս նաեւ թիմուրեաններու կայսրութեան սուլթան Ուլուգբեկի մեծ հայրն է․ վերջինս Կեդրոնական Ասիոյ մէջ կառավարած է 1411-1449 թուականներուն։ Լենկթիմուր նաեւ Զահիր էլ տին Մուհամմետ Պապուր (1483-1530 թուականներ)՝ Մեծ մոնկոլներու կայսրութեան հիմնադիրին մեծ հայրն է․ այս կայսրութիւնը երեք դար շարունակ՝ 1526-1857 թուականներուն, տիրապետած է Հարաւային Ասիոյ որոշ շրջաններու վրայ։ Լենկթիմուր կը համարուի արուեստի եւ ճարտարապետութեան մեծ հովանաւոր, որ կապ հաստատած էր այնպիսի մտաւորականներու հետ, ինչպիսիք էին Իպն Խալդունը եւ Հաֆիզի Ապրուն։