armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Լուգաս Պալեան

Լուգաս Լէոնարտօ Պալեան (սպ.՝ Lucas Balian, ծնած՝ 24 Յունուար 1976, Քորտոպա), քաղաքական գործիչ, Արժանթինի Արմատական քաղաքացիական կուսակցութեան անդամ, որ ներկայիս «Միասին յանուն Քորտոպայի» ընտրական դաշնութեան մաս կը կազմէ:
30 Նոյեմբեր 2015-ին, Քորտոպայի մէջ տեղի ունեցած է Լուգասի երդման արարողութիւնը՝ որպէս քաղաքային խորհուրդի անդան, ուր Պալեան իր գործունէութիւնը պիտի ծաւալէ 2015-2019 թուականներուն ընթացքին:
2000-ին ստացած է Գորտոպայի կաթոլիկ համալսարանի քաղաքական գիտութիւններու արտօնագիր: Մագիստրոսի կոչում ստացած է պետական կառավարման ազգային համալսարանէն (Instituto Nacional de la Administración Pública (INAP)), քաղաքականութեան դասաւանդման ազգային համալսարանէն (Instituto Nacional de Capacitación Política (INCAP)), կառավարման ազգային դպրոցէն (Escuela Nacional de Gobierno (ENG)), ինչպէս նաեւ Թրեխօ եւ Սանապրիա համալսարանական գոլէճի լրագրողական դպրոցէն` ստանալով քաղաքական լրագրողի վկայական:
2004-2006 եղած է նահանգային Արմատական երիտասարդական կոմիտէի նախագահ: Եղած է նաեւ Վիա Մարիայի անուան ազգային համալսարանի անվտանգութեան բաժինի դասախօս եւ մասնակցած է բազում սեմինարներու` նշուած բարձրագոյն կրթական հաստատութեան եւ այլ կազմակերպութիւններու մէջ։ Բացի իր քաղաքական գործունէութենէն, Պալեան 2014 թուականէն կը հանդիսանայ Քորտոպայի հայ համայնքի տնօրէններու խորհուրդի անդամ:
Ներկայիս կ'ուսանի Վիյա Մարիայի անուան ազգային համալսարանի անվտանգութեան քաղականութեան բաժինի մագիստրատուրային մէջ:
Հասանգալա

Հասանգալա (ծանօթ է նաեւ Տեւէ-Պոյնու անունով), կը գտնուի Ծիրանիքի հարաւ-արեւմտեան ստորոտին, Արաքսի ձախ ափին։ Եղած է Բասէն գաւառի վարչական կեդրոնը։


== Պատմութիւն ==
Անիկա պատմական Դարոյնքն է (չշփոթել համանուն բերդին հետ) եւ ամուր բերդաքաղաք եղած է: Կ՛ենթադրուի, որ բերդը Գրիգոր Մագիստրոսի ազգական Հասան իշխանը կառուցած է:
Կը գտնուի ժայռոտ բլուրներու վրայ, իսկ բերդէն հարաւ-արեւմուտք, բլուրի լանջերուն տարածուած է քաղաքը: Բերդը անցեալին աշտարակներով պաշտպանուած կրկնապարիսպ ունեցած է: Պարսպապատ եղած է նաեւ քաղաքը, եւ Հասանգալա յիշուած է իբրեւ եռապարիսպ քաղաք: Բերդը լաւ վիճակի մէջ պահպանուած է մինչեւ ռուս-թրքական 1877-1878-ի պատերազմը: Կռիւներուն պատճառով կարգ մը մասեր վնասուած են, բայց հետագային՝ վերանորոգուած:


== Տնտեսութիւն ==
Հասանգալա հարուստ է հանքային բուժիչ ջուրերով եւ սառնորակ աղբիւրներ կը վազեն փողոցներու երկայնքին: Գեղեցիկ համայնապատկերը կ՛ընդգրկէ քաղաքին առջեւ փռուած դալարագեղ դաշտը:
Բնակարանները քարաշէն են, հաստ պատերով, երկյարկանի եւ հարթ տանիքներով:
Առեւտուրը եւ արհեստները հայերուն ձեռքը եղած են. քաղաքի բնակիչներէն շատեր կալուածներ ունեցած են եւ երկրագործութեամբ ու անասնապահութեամբ զբաղած:
Հասանգալայէն արեւմուտք, Տեւէպոյնուի լեռնանցքը, 1950 մեթր բարձրութեան վրայ, Բասենը կը բաժնէ Կարնոյ նահանգէն կամ Բարձր Հայքէն:


== Արձանագրութիւններ ==
Հասանգալայի մէջ պահպանուած էր Մենուա թագաւորին մէկ ընդարձակ սեպագիր արձանագրութիւնը, ուր գրուած էր դղեակի մը կառուցման մասին։
Միքայէլ Ղարակէօզեան

Միքայէլ Ղարակէօզեան, 1915 թուականի Ապրիլին ձերբակալուած է Իթթիհատի ղեկավարներէն դոկտոր Պեհաէտտին Շաքիրի կազմած 58 ականաւոր հայ բժիշկներու ցուցակով։ Սպաննուած է 1915 թուականին, Տիգ­րա­նա­կեր­տի մօտակայքը։


== Կենսագրութիւն ==
1915 թուականին՝ Առա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի ժամանակ, զօրակոչուած է Օս­մա­նեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ Կար­սի ռազ­մա­ճա­կա­տէն փախած է Օսմանեան բանակէն, միացած՝ ռու­սա­կան զօրքին ու եկած է Կարս։ Կարսի ձորի, 3-րդ հայկական որբանոցի, բժիշկ եղած է։ 1920 թուականի Հոկտեմբերի վերջին օրերուն թուրք զինուորները մտած են ձորը եւ կրակ բացած են որբանոցին վրայ։ Այդ ընթացքին զոհուած է որբանոցի բժիշկ Գ. Սուրեանը։ Այնուհետեւ թուրքերը մտած են որբանոց ու կրակ բացած երեխաներուն ու մեծերուն վրայ։ Այստեղ քե­մա­լա­կան­ները անմարդկային ու սարսափելի շատ բաներ կատարած են, շատ երեխաներ ու քաղաքացիներ սպաննած են։ Բժիշկ Ղարաքէշիշեանին՝ ժանտարմները, տարած են իրենց հետ։ Բժիշկներ Գ. Սուրեանն ու Ղարաքէշիշեանը հրաշալի մարդիկ եւ փայլուն մասնագէտներ եղած են։


== Գրականութիւն ==
Ալեքսանդրեան Արտաշէս, Կարս 1920-21։ Երեւան,1986։
Ալեքսանդրեան Արտաշէս, Մղձաւանջ, Երեւան,2001։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Աբրահամ Ա. -Քհնյ. Տէր Գալուստեան

Աբրահամ Ա. -Քհնյ. Տէր Գալուստեան, մուսա լերան զուտ հայկական գիւղերու լեռնային շրջանի նահապետ եւ Սուէտիոյ հոգեւոր դասուն ամէնէն պերճախօս, վարչագէտ ու յեղափոխական Տ.Աբրահամ քհնյ.Տէր գալուստեան ծնած է Մուսալեռնցի ծնողքէ, Եողուն-Օլուգ գիւղին մէջ,1865-ին։
Անտիոքի եւ ապա Լիբանանի պետական երեսփոխան՝ պրն. Մովսէս Տէր Գալուստեանի հայրը՝ Տ.Աբրահամ իր ծննդավայրի ծխական վարժարանին մէջ։
Իր գիւղի համեստ պայմաններուն մէջ, ան մէծցած ու կապուած է Հայրենի Հողին եւ տարիներու աշխատանքին վաստակով ամուսնացած ու դարձած է զաւակներու հայր։
Ընտանեկան պարտաւորութիգններու կողքին, ան կարեւորութեամբ հետաքրքրուած է իր ժողովուրդի առօրեայով եւ ազգային ու եկեղեցական գործերով։
Իր ժողովուրդին ու հայրենիքին առաւել օգտակար դառնալու հեռանկարով, ան անդամակցած է իր շատ սիրած գաղափարական ընտանիքին եւ այնուհետեւ աւելի կազմակերպուած աշխատանքով լծուած է ազգային գործերու։
իրեն համար մտասեւեռում դարձած է ունէնալ յէղափոխական շունչով դատիարակուած երիտասարդութիւն մը, որ միշտ պատրասդ ու յանձնառու ըլլայ իր ժողովուրդին իրաւունքները պաշտպանելու եւ ի պահանջեալ հարկին, կեանքի գնով անոր տէր դառնալու։
Ապրիլ (թերթ)

«Ապրիլ», գրական-մշակութային պարբերաթերթ։ Լոյս տեսած է 1977-1985 թուականներուն Լոս Անճելըսի մէջ (մինչեւ 1982 թուականը՝ ամսագիր)։ Խմբագիր՝ Յովհաննէս Երիցեան։ Տպագրած է յօդուածներ հայ մշակոյթի եւ պատմութեան վերաբերեալ, սփիւռքահայ գրողներու գործեր։
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Լոնտոն)

Լոնոտնի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (անգլերէն՝ St.Sargis Armenian Apostolic church of London), Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ տաճար Մեծ Բրիտանիայի մայրաքաղաք Լոնտոնի Քենսինգտոն թաղամասին մէջ։
Եկեղեցիին հասցէն է հետեւեալը՝. St. Sarkis Armenian Church Iverna Gardens, Kensington London W8 6TP, UK։


== Պատմութիւն ==
Եկեղեցւոյ կառուցման աշխատանքները հովանաւորած է հայ գորածարար եւ բարերար Գալուստ Կիւլպէնկեանը տեղի հայ համայնքի «հոգեւոր մխիթարութեան» եւ հաւաքի վայր ապահովելու համար։ Եկեղեցւոյ կառուցման աշխատանքները սկսած էին Փետրուար 1922-ին, իսկ վերջացած են 11 Յունուար 1923-ին, երբ ալ եկեղեցին օծուած է։ Եկեղեցւոյ մօտ գտնուող քահանայի տունը նոյնպէս կառուցուած է եկեղեցւոյ կառուցման ընթացքին։ Եկեղեցւոյ ճարտարապետերը եղած են Արթուր Դեվիսը en (անգլերէն՝ Arthur J. Davis) եւ Չարլզ Մյուեսին en (անգլերէն՝ Charles Mewes), որ գծած է եկեղեցւոյ գծապատկերը, հիմնուելով Հայաստանի մէջ գտնուող 13-րդ դարու Հաղբատավանքի զանգակատան կառուցուածքին։ Եկեղեցին ներքուստ եւ արտաքուստ կառուցուած է Փորթլենտէ բերուած քարով։
1937 թուականին եկեղեցւոյ հիւսիսային մասին ապսիդաձեւ մկրտութեան աւազան կառուցուած է, իսկ արեւմտեան կողմէն տաճարը լայնցուած է աւելի շատ մարդ ընդունելու համար։ Աւելի ուշ, 1950 թուականին հարաւ-արեւելեան մասին մէջ խորան աւելցուած է։ Բոլոր այդ աւելացումները կատարած են Հոլոուէյ եղբայրները (անգլերէն՝ Holloway Brothers) Դեվիսի եւ Մյուեսի ղեկավարութեան ներքոյ։


== Ժամանակակից իրավիճակ ==
Այժմ եկեղեցին դրամական աջակցութիւն կը ստանայ Կիւլպէնկեանի կողմէ հիմնադրուած՝ հիմնադրամին կողմէ։


=== Եկեղեցւոյ պահպանութիւն ===
Եկեղեցւոյ Հոգաբարձական խորհուրդը.

Հրաչ Չիլինկիրեան (Hratch Tchilingirian, PhD, նախագահ)
Ճոն Գիւրգճեան (John Kurkjian, MA, տեղակալ)
Գագիկ Ստեփան-Սարգսեան (Gagik Stepan-Sarkissian, PhD, քարտուղար)
Յովնան Համբարձումեան (Hovnan Hampartsoumian, FCA, գանձապահ)


=== Եկեղեցւոյ հոգաբարձուները ===
Քրիստոֆեր Արրաթոն (Christopher Arratoon)
Լեւոն Չիլինկիրեան (Levon Chilingirian, OBE)
Փոլ Կիւլպէնկեան (B Paul Gulbenkian, LLB)
Գրիգոր Քինկ-Անտըրվուտ (Gregory King-Underwood)
Սթիվ Մուրատեան (Steve Mouradian)
Ստեփան ՅովհաննԷսօֆ (Stepan Ovanessoff)
Արմենակ ԹոփալԵան (Armenag Topalian)


== Հետաքրքիր փաստեր ==
Լոնտոնի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին Հաղբատի վանքի զանգակատան կրկնօրինակն է։


== Արտաքին յղումներ ==
Լոնտոնի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին «Հայազգ» ռուսալեզու հանրագիտարանին մէջ (ռուս.)
Տամիանօ Տէյվիտ

Տամիանօ Տէյվիտ, Իտալացի ռոք երգիչ, Մանըսքին երգի խումբի գլխաւոր երգիչ, Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթ 2021 թուականի յաղթող մասնակից ներկայացնելով Իտալիան:
Պետրոս Ալահայտոյեան

Պետրոս Ալահայտոյեան (1934, Պէյրութ, Լիբանան - 12 Սեպտեմբեր 2022(2022-09-12)) հայ դեղագործ, հայ ժողովրդային երգեր հաւաքագրող եւ ազգագրական երգի ու երաժշտութեան մասնագէտ:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Պէյրութ, Լիբանան, Մեծ եղեռնէն վերապրած ուրֆացի ընտանիքի մը մէջ։ Նախ կ՛աւարտէ տեղւոյն Նշան Փալանճեան ճեմարանը, ապա կ՛անցնի Պելճիքա եւ Լուվենի համալսարանէն կը վկայուի որպէս դեղագործ։
Երաժշտասէր Ալահայտոյեան, Նշան Փալանճեան ճեմարանի աշակերտական գրասեղաններուն վրայ իսկ երգերով խանգարած է դասարանը, իր միակ երազը եղած է երաժշտագէտ դառնալը, եւ ոչ թէ իր դեղագործ հօրը ասպարէզը ընդգրկելը:
Ան կը մեկնի Պրիւքսել, ուր Պետական համալսարանէն կը ստանայ իր երաժշտագիտութեան վկայականը։ Պաշտօն կը ստանձնէ Պրիւքսէլի պետական ռատիօ կայանէն ներս:
1985էն 1994 ան իր ազատ օրերն ու արձակուրդները տրամադրած է փնտռելու 1915էն վերապրած հայ ծերունիներ Եւրոպայի հայաբնակ աւաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ Սուրիոյ եւ Ամերիկայի՝ այցելելով հայկական ծերանոցները եւ հանգստեան տուները։
Հայ երաժշտութեան հանդէպ ունեցած իր սէրը, Ցեղասպանութենէն ետք առաջին սերունդին հետզհետէ անգտանելի դարձող յուշագրութիւնները զինքը կը մղեն գէթ մասամբ փրկելու ժողովրդական հայ երգի բեկորները, որոնք տակաւին կ՛երգուէին վերապրողներու կողմէ, հետեւելով, ինչպէս ինք կը նշէ, «Կոմիտասի վեհ օրինակին»:
70ականրէն, ան Պէյրութի «Ազդակ»ին, Լոս Անճելըսի «Ասպարէզ»ին ու այլ թերթերու էջերուն հետեւողական ներկայութիւն եղած է երաժշտագիտական իր յօդուածներով ու երաժշտական ձեռնարկներու (նաեւ արուեստի յարակից կալուածներու) գնահատական-քննադատական իր սիւնակներով։


== Երկեր ==
Հեղինակած է բանասիրական գեղեցիկ հատոր մը, «Բալուի (եւ տարածքաշրջանի) Երաժշտական Ազգագրական Հաւաքածոյ» ուսումնասիրութիւնը (2009), որ կը մէկտեղէ աւելի քան 25 տարիներու երախտաշատ աշխատանքի մը արդիւնքը։

Առաջին մասով, եւ բաւական ծաւալուն նախաբանէ մը ետք, «Պատմական ակնարկներ» խորագիրին տակ կը ներկայացնէ.
Բալուի նուիրուած մենագրութիւններուն երգային պարունակութիւնը:
Բալուն եւ բալուցին, նաեւ` 1913 թուականի Բալուի քարտէսը:
Փորձ` վերակազմելու Բալուի հարսանեկան երգերու շարքը:
Մարօ Նալպանտեան` երգասաց:
Լուսանկարներ Բալուէն. պատկերագրութիւն (11 պատկեր):
Բալուի եւ այլ երգերու մէկտեղման հանգրուանները:
Ազգագրական մատենաքաղ (նմուշային): Արեւմտահայաստանին նուիրուած պատմայուշագրութիւններէ, Ակնէն Քղի, այբբենական շարքով:
Երկրորդ մասով` կը կատարէ Մարօ Նալպանտեանի կողմէ երգուած Բալուի եւ այլ շրջաններու 72 երգերուն բնագրային եւ երաժշտական հակիրճ եւ մատչելի քննարկումները:
Երրորդ մասով կու տայ գաւառի յատուկ գաւառաբարբառային բառերու բառարանը-մատենագիտութիւնը, երգերուն տարբերակային լրիւ համակարգը, եւ ներդիր երկու խտասալիկներուն մասին տեղեկութիւններ (արձանագրուած եւ խազահանուած) ցանկագրական ընդհանուր պատկերը, մատենագիտութիւնը, եւ այս ծաւալուն գործին կենսագրականը: Յաւելեալ երկու էջերու մէջ կու տայ նաեւ այս վերջինին անգլերէն թարգմանութիւնը:Իր հեղինակած երկրորդ հատորն է «Վան-Վասպուրականի ազգագրական երգերու բնորոշ նմուշներ» խորագրեալ հատորը (2015)։ Փոքրածաւալ, «գրպանի գիրք»-ի ծաւալով եւ 192 էջերու վրայ տարածուող հատոր մըն է, հիւսուած`շուրջ 50 երգերու եւ պարեղանակներու վրայ ։
Արտաազդ Ծ. Վրդ. Գալէնտէրեան

Արտաւազդ Ծ. Վրդ. Գալէնտէրեան, ծնած է Եէնիճէ ( Պրուսա) 1876-ին։
1901-ին, ձեռնադրուած է Վարդապետ։
1902-1907 եղած է Փոխ Առաջնորդ Երզնկայի մէջ, յետոյ տեղապահ Եւդոկիոյ եւ ապա առաջնորդ Եդեսիոյ մինչեւ 1915։
Երկերը՝ Միութենական հարց եւ Շնորհալի, Սարսուռներ ձայնգր.։
Կաղապար:DEFAULTSORT։Գալէնտէրեան Արտաւազդ Ծ. Վրդ.
Եւրոպայի երկիրներու եւ կախեալ տարածքներու ցանկ

Եւրոպան վեց աշխարհամասերէն մէկն է, որը Ասիոյ հետ կը կազմէ բնակչութեան եւ տարածքի առումով խոշորագոյն մայրցամաքը՝ Եւրասիան։ Եւրոպայի տարածքը՝ 10 մլն քմ², բնակչութիւնը՝ 730 միլիոն մարդ։
Աշխարհագրական առումով Եւրոպան սահմանուած է Ատլանտեան ովկիանոսով արեւմուտքին եւ Հիւսիսային Սառուցեալ ովկիանոսով՝ հիւսիսին մէջ, Սեւ, Մարմարեան եւ Միջերկրական ծովերով, Պոսֆոր եւ Տարտանել նեղուցներով հարաւին մէջ։ Սովորաբար Եւրոպայի արեւելեան եւ հարաւ-արեւելեան սահմանը կը համարեն Ուրալեան լեռնաշղթայի արեւելեան ստորոտը, Էմպա գետը եւ Կասպից ծովը, Նախակովկասի հիւսիսային սահմանը Կումա, Մանիչ եւ Տոն գետերով։


== Ճանչցուած երկիրներ ==


== Արտաքին յղումներ ==
Եւրոխորհուրդի պաշտօնական կայք
Եւրոխորհուրդի պաշտօնական կայք
ԵԱՀԿ-ի պաշտօնական կայք (անգլերէն)
394 (թիւ)

394 (երեք հարիւր իննսունչորս) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 393-ի եւ 395-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A001358  հարիւրքսաներեքերորդ կիսապարզ թիւն է
 Alt   394  գործադրելիս կը ստացուի կիւրեղեան К գլխատառը
394 Արտուինէ աստեղնեակի կարգային թիւն է
Տոհմածառ

Տոհմածառը, կամ տոհմային աղիւսակը, աղիւսակ է որ կը ներկայացնէ ընտանեկան յարաբերութիւնները պայմանական ծառի կառուցուածքով։ 
Տոհմածառերու աւելի մանրամասն տեսակները կ՛օգտագործուին բժշկութեան եւ ընկերային աշխատանքներէն ներս։ Հովհարաձեւ աղիւսակները կը նկարագրեն հայրական եւ մայրական նախնիները։


== Ընտանեկան պատմութեան ներկայացուցչութիւնները ==
Ծագումնաբանական տուեալները կարելի է ներկայացնել մի քանի ձեւաչափերով, օրինակ՝ որպէս տոհմային կամ նախնիներու աղիւսակ։ Տոհմածառերուն մէջ յաճախ հնագոյն սերունդը կը ներկայացուի տոհմածառերուն գագաթը, իսկ նորագոյնը՝ ստորը։ նախնիներուն աղիւսակը, որ ցոյց կու տայ անհատի նախնիները, աւելի սերտօրէն կը յիշեցնէ ծառի վիճակը, վերը աւելի լայն ըլլալով քան վարը։ Որոշ ցեղերու տրամագրերու մէջ, անհատը կը յայտնուի ձախ կողմը եւ իր նախնիները՝ աջ։
Տոհմածառերը կարելի է ունենան բազմաթիւ նիւթեր։ Մէկը կարելի է ընդգրկել մէկ գործիչի բոլոր ուղղակի ժառանգները, կամ մէկ կենդանի անձի բոլոր յայտնի նախնիները։ Ուրիշը կարելի է ներառել նոյն մականունը ունեցող անդամները։ Եւս մէկ մօտեցում՝ կառուցել ծառ մը, նեռարելով որոշակի գրասենեակի մը բոլոր տէրերը, ինչպէս օրինակ, գերմանական թագաւորները։


=== Հովհարաձեւ Աղիւսակ ===
Ունինք նաեւ այլ ձեւ՝  հովհարաձեւ աղիւսակը, որ կը յատկանշէ կէս շրջանակ աղիւսակը համակեդրոն օղակներով, տուեալ անձը ներքին շրջանակին թիրախն է, երկրորդ շրջանը բաժնուած է երկու մասի (հայրական կողմ եւ մայրական), երրորդը՝ չորսի ինչպէս նաեւ չորրորդը։ Հովհարաձեւ աղիւսակները կը պատկերեն հայրական եւ մայրական նախնիները։


== Ցուցագիծ Տեսութիւն ==
Մինչ տոհմածառերը պատկերուած են որպէս ծառեր,ընտանեկան յարաբերութիւնները չեն կազմեր ծառ ցուցագիծ տեսութեան իմաստով, որովհետեւ հեռաւոր ազգականները կարող են ամուսնանալ։
Արմաշու Դպրեվանք

Արմաշու Դպրեվանք, հոգեւոր բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւն։
Արմաշ գաւառակ մըն էր, որ Նիկոմիդիոյ հիւսիսարեւլքը կը գտնուէր։ 1920ին ունէր 300 տնւոր հայ, մօտաւորապէս 1500 բնակչութիւն, 220 աշակերտ ՝երկսեռ Նարեկեան Վարժարնին մէջ։
Էջմիածնէ եկած նուիրակներու ջանքերով Արմաշու վանքը հիմնուած է իր նպատակները ուխտաւորական հաստատելու։
Արմաշ կը հիմնուի 1611 թուականին ուսումնարան, ուխտաւորական յարկաբաժիններ եւ մատենադարան։ Մի քանի տարի ետք յետոյ հրդեհ մը կը պատահի։ 18րդ դարուն Արմաշու Չարխափան վանքին ձեռագիրներ ժողուած են։ 1786 թուականին կարուցուած է մատենադարանի յատուկ շէնք մը։ 19րդ վերջաւորութեան, Չաքըր Հասանի արշաւանքի ժամանակ ոչնչացուեցան վանքին բոլոր ձեռագիրերը։ 1809ին կը վերակառուցուի վանական դպրոցը։ 1863ին Ս. Ստեփաննոս Արք. Մաղաքեանի վանահայրութեան օրով կ՛ունենայ տպարան մը, ուրկէ կը հրատարակուի «Յոյս» հանդէսը։  
1889-ին, Մաղաքիա Արք. Օրմանեան կը նշանակուի Արմաշու վանահայրի շնորհիւ։ Դպրեվանքը ասկէ յետոյ ուղղակի կը կապուի Պոլսոյ Պատրիարքութեան ու պաշտօնական անունով կը կոչուի «Եկեղեցական Վարժարան Պատրրիարքութեան Կ. Պոլսոյ»։
Կը գործադրէր վեց տարուան ոսում մը։Աշակերտները առաջին տարուան աւարտին դպիր, երրորդէն յետոյ սարկաւագ, իսկ վեցերորդորդէն ետք աբեղայ կը ձեռնադրուէին։ Առաջին երեք  տարին երկրորդական ուսման բոլոր դասերը ունէր կրօնագիտութեան կողքին եւ այս բաժինը լրացնողները վարժապետութեան կամ քահանայութեան համար բաւարար ուսում առած կը համարուէին։ Աշակերներու թիւը 1896-1914ին հասած էր շուրջ 300ի։


== Աղբիւրներ ==
Ազգ. Կեդրոնական վարժարանի դասագիրք, Պոլիս։
Ազարիա Նոր Ջուղայեցի

Ազարիա Նոր Ջուղայեցի (անհայտ, Ջուղա, (Նախիջեւան) - անհայտ), վարդապետ եւ XVI դարու տոմարագէտ։ Դաւիթ եւ Մելքիսեդէք կաթողիկոսներու օրով ան կազմեց նոր եկեղեցական տոմար՝ նոր տարին որոշելով գարնանամուտին, այսինքն՝ Մարտ 21-ին։ Այս գործադրուեցաւ 1616 թուականէն սկսեալ (1904-ին Աջարիայի 289 թուականն է)։
Ազարիա Նոր Ջուղայեցիի նոր տոմարը կը գործածուէր Նոր Ջուղայի հայոց մէջ եւ մինչեւ այսօրս իր հետքերը կը մնան։
Նոր Ջուղայեցիի տոմարին առաջին ամիսն էր Շամս, որուն 1-ը կը հաւասարէր Մարտ 21-ին։ Ամիսներուն անուններն էին.

Շամս
Աղամ
Շպաթ
Նախայ
Ղամար Նաթար
Թրիայ
Տամայ
Համերայ
Արամ
Ովտան
Նիրհան
ԱւելեացԱմիսները ունէին 30-ական, օր ի բացառեալ Աւելեացը, որ 5 օր ունէր։
Գէորգ Աբէլեան

Գէորգ (Ճորճ) Աբէլեան (1941, Քեսապ - 2011), արձակագիր, հրապարակախօս եւ հասարակական գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Աբէլեան ծնած է Քեսապի Քէօրքիւնա գիւղը: Նախնական ուսումը ստացած է գիւղի` Քեսապի եւ Այնճարի Հայ աւետարանական վարժարաններուն մէջ, իսկ համալսարանական ուսումը՝ Հայկազեան համալսարանէն: 
Շուրջ 25 տարի ծառայած է կրթական ասպարէզին մէջ, ապա հիմնած է իր հաստատութիւնը` «ՍԱՎԱ» եւ զբաղած գրենական պիտոյքներու առեւտուրով, Այնճարի մէջ: 
Մասնակցութիւն բերած է կուսակցական, եկեղեցական եւ յատկապէս մշակութային մարզերուն: Տարբեր պաշտօններ ստանձնած է ՀՅԴ «Կարմիր լեռ» կոմիտէութեան մէջ, անդամակցած է Համազգային մշակութային միութեան, նաեւ` Ազունիէի Հայ ազգային բուժարանի խնամակալութեան: 
22 Նոյեմբեր 2015-ին, Աբէլեանի յիշատակը անմահացնելու համար, Այնճարի մէջ տեղի ունեցած է իր անունով գրադարանի բացումը։


== Ստեղծագործական գործունէութիւն ==
Աշակերտական տարիքէն գրելու հակումներ ցուցաբերած է: Աշխատակցած է Ս. Սիմոնեանի «Սփիւռք»-ին, «Բագին» գրական ամսագիրին, «Ազդակ» օրաթերթին, «Պատանեկան Արձագանգ»-ին եւ այլն: 
Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրողներու, օտարացած, ապա իրենց ինքնութիւնը վերագտածներու, իսլամացածներու մասին պատմութիւններ ու վկայութիւններ հաւաքելու հետեւողական աշխատանք տարած է` այս բոլորը ամփոփելով զոյգ հատորներու մէջ: 
Իր գործերէն են. 

«Հելէ, Հելէ, Հելէ Քեսապ»,
«Աննա հարսը» (վէպ),
«Ցկեանս նահատակութիւն», որ նաեւ լոյս տեսած է արաբերէնով եւ սպաներէնով «Պէյրութ»,
«Նետենք-բռնենք…» (մանկապատանեկան),
«Աղբարի՜կ, ափիկ մը ջուր…» («Ցկեանս նահատակութիւն» շարքին երկրորդ հատորը),
«Մաքարոնի թիլէկ-թիլէկ»,
«Քոյրիկս մի՛ ծախեր, մա՜մ» պատանեկան հատորը («Ցկեանս նահատակութիւն» գիրքին շարքէն):Ան ծանօթ է իր հրապարակագրական-երգիծական յօդուածներով՝ «Ձիւնական» գրչանունով։
Յովհաննէս Բարսեղեան

Յովհաննէս Խաչատուր Բարսեղեան (26 Հոկտեմբեր 1920(1920-10-26), Մաստարա, Էջմիածին, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն - 2 Օգոստոս 2014(2014-08-02), Երեւան, Հայաստան), հայ լեզուաբան, բանասիրական գիտութիւններու տոքթոր (1981), փրոֆէսոր (1982), ՀՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ (1970), ՀՀ Նախագահի մրցանակակիր (2003), Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետ (2010)։


== Կրթութիւն ==
Աւարտած է Մաստարայի եօթնամեայ եւ Թալինի միջնակարգ դպրոցները։ 1938-ին ընդունուած է ԵՊՀ լեզուագրական բաժանմունքը։ 1941-ին 4-րդ տարեշրջանի ընթացքին, զօրակոչուած է բանակ, մասնակցած է Հայրենական Մեծ պատերազմին։ Երրորդ անգամ ծանր վիրաւորուելէ ետք, 1943-ին աւարտելով բանակի ծառայութիւնը, շարունակած է ուսումը եւ 1944-ին աւարտած համալսարանը։ 1945-1948 տոքթորական վկայականը ստացած է ԵՊՀ-էն։


== Աշխատանքային գործունէութիւնը ==
1952-ին, պաշտպանած է թեկնածուական, 1981-ին, տոքթորական ատենախօսութիւն։ 1955-ին անոր շնորհուած է տոցենտի, իսկ 1984-ին փրոֆէսորի կոչում։
1946-1948 Յովհաննէս Բարսեղեան եղած է ԵՊՀ հայոց լեզուի ամպիոնի դասախօս, որմէ ետք, մինչեւ 1958, Երեւանի հեռակայ պետական մանկավարժական հիմնարկի հայոց լեզուի ամպիոնի դասախօս։ 1958-ին, ան կրկին տեղափոխուած է ԵՊՀ եւ 1969 ընտրուած է հայոց լեզուի ամպիոնի վարիչ։ 
1977-1985 եղած է բանասիրութեան բաժանմունքի ղեկավար, 1985-1990 հայոց լեզուի պատմութեան ամպիոնի հիմնադիր-վարիչ։


== Գործեր ==
Բարսեղեանը հեղինակ է քանի մը տասնեակ գիտական յօդուածներու, աւելի քան 20 մենագրութեան, որոնց շարքին՝ «Արդի հայերէնի բայի եւ խոնարհման տեսութիւն» (Երեւան, 1953), «Մանուկ Աբեղեանի հինգ հոլովի տեսութիւնը եւ նրա հին ու նոր քննադատութիւնները» (Երեւան, 1967), «Հայերէնի խօսքի մասերու տարբերակման տեսութիւնները» (Երեւան, 1975), «Հայերէնի խօսքի մասերի ուսմունքը» (Երեւան, 1980)։
1964-էն սկսեսլ, անոր խմբագրութեամբ, լրացումներով ու մեկնութիւններով պարբերաբար լոյս կը տեսնէ «Թերմինաբանական ուղեցոյցը» (վերջինը՝ Երեւան, 2006)։
Ան փրոֆէսորներ Թ. Խ. Յակոբեանի եւ Ստ. Տ. Մելիք-Բախշեանի հետ համահեղինակ է հինգ հատորեայ «Հայաստանի եւ յարակից շրջանների տեղանունների բառարանի»ն (Երեւան, 1986-2001)։ Գործընկերներուն մահէն ետք, ան խմբագրած ու հրատարակութեան պատրաստած է յիշեալ բառարանի վերջին երկու ստուարածաւալ հատորները։
2003-ին, այդ եզակի բառարանն արժանացած է ՀՀ Նախագահի մրցանակ։ Յովհաննէս Բարսեղեանի համահեղինակութեամբ կազմուած են հանրակրթական դպրոցի 4-րդ (Երեւան, 1970) եւ 5-7-րդ (Երեւան, 1965) դասարաններու «Հայոց լեզու» դասագիրքերը։
Բարսեղեանը 1969-1972 եղած է ԵՊՀ կուսկոմիտէի առաջին քարտուղար։ 
1955-էն ան կատարած է ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհուրդին առընթեր թերմինաբանական կոմիտէի, իսկ 1992-էն ՀՀ կառավարութեան առընթեր լեզուի պետական տեսչութեան հայերէնի բարձրագոյն խորհուրդի գիտքարտուղարի պարտականութիւնները։


== Պարգեւներ եւ Կոչումներ ==
1970-ին, Յովհաննէս Բարսեղեան արժանացած է ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչի կոչման։ Պարգեւատրուած է «Պատուոյ նշան» (1981), Հայրենական Մեծ պատերազմի Բ․ աստիճանի (1985) շքանշաններով, «Մովսէս Խորենացի» եւ բազմաթիւ այլ մետալներով։ ՀՀ Նախագահի մրցանակակիր (2003), Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետ (2010)։


== Արտաքին յղումներ ==
«Հայագիտութեան մերօրեայ հսկան. Յովհաննէս Բարսեղեան» յօդուածը «Ազգ» օրաթերթի մէջ
«Ուղղագրական-ուղղախօսական, թերմինաբանական բառարան», Յովհաննէս Խաչատուրի Բարսեղեան։ «Լոյս» Հրատարակչութիւն, Երեւան, 1973։
Ալլա Լեւոնեան

Ալլա Ժորա Լեւոնեան, (26 Յունիս 1975(1975-06-26), Ավշար, Արարատի շրջան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն): Ալլա Հայ երգչուհի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր արուեստագէտ մըն է (2011)։


== Կրթութիւնը ==
Ալլա Լեւոնեան 1992 թուականին աւարտած է Ավշար գիւղի միջնակարգ դպրոցը: 11 տարիներ ուսանած է արուեստի երաժշտական դպրոցին, դաշնամուրի բաժնին մէջ։ Յաճախած է նաեւ Երեւանի Գրողներու միութեան «Պիոներ կանչ» թերթի «Բողբոջ» խմբակը։
Դպրոցական տարիներուն յաճախած է մանկական երաժշտական եւ նկարչական խմբակներ։ 2003-2007 թուականներուն ընթացքին սորված է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցին մէջ:


== Ստեղծագործական գործունէութիւնը ==
Ալլա Լեւոնեան 1993 թուականին մասնակցած է «Արձագանգ»-ի կատարած «Բոհեմ» մրցոյթ-փառատօնին՝ իր հեղինակած ու ստեղծած «Օտարական» եւ «Վերադարձիր» երգերով եւ արժանացած 1-ին դիրքին ու մրցանակին։ 1994 թուականին իր հեղինակած «Կը գտնեմ» երգով մասնակցած է ամէն տարի տեղի ունեցող «Ասուպ» մրցոյթ-փառատօնին, որմէ յետոյ ընդունուած է Հայաստանի Երգի պետական թատրոնի խումբին մէջ:
1997-1999 թուականներուն ընթացքին, «Ես եմ», «Հայաստան» եւ «Հոյնար» երգերով մասնակցած է «Այո» մրցոյթ-փառատօնին եւ 3 տարիներ շարունակ յաղթած ու շահած է 1-ին դիրքը։ 1999 թուականէն սկսեալ ունեցած է ընդարձակ համերգային գործունէութիւններ հայրենիքին մէջ եւ արտասահման։ Աշխատած է նաեւ Հայաստանի Հանրային ձայնասփիւռին մէջ եւ ունեցած է իր սեփական հաղորդումը։
«Պիոներ կանչ» թերթին մէջ տպագրոած են Ալլային բանաստեղծութիւնները։
Ալլա Լեւոնեան թողարկած ու հրատարակած է 5 ձայնասկաւառակներ եւ ունեցած է շուրջ 17 նկարահանումներ:


== Պարգեւներ եւ մրցանակներ ==
Հայաստանի հանրապետութեան վաստակաւոր արուէստագէտ-ի մրցանակը (2011):
«Լաւագոյն երգչուհի»:
«Լաւագոյն ժողովրդական երգչուհի»:
«Լաւագոյն երգ, ձայնասկաւառակ», եւ այլն։
2008 թուականէն սկսեալ եղած է ՄԱԿ-ի Մանկական հիմնադրամի (UNICEF) Բարի Կամքի դեսպանը Հայաստանի մէջ։
Ֆրիտիոֆ Նանսենի հիմնադրամի շքանշանակիր:
ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան ոսկի մետալ:
ՀՀ «Վազգէն Սարգսեան»-ի մետալ:
Ալամբարի (տաճար)

Ալամբարի, տաճար Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Ճորոխ գետի աւազանի Չուրուք գետի ափին գտնուող Ալամբարի գիւղի մէջ։ 19-րդ դարու վերջաւորութեան արդէն աւերուած էր։
Համալսարան (ամսագիր)

Համալսարան, գիտական եւ գրական ամսաթերթ։ Լոյս տեսած է 1899-1902 թուականներուն, Փարիզի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Մ. Պաղտասարեան, Հ. Շաւարշ (Սիւզմէճեան)։ Նպաստած է երիտասարդութեան ընդհանուր մակարդակի բարձրացման, հրապարակած նիւթեր միջազգային ճանաչում ունեցող գիտնականներու եւ անոնց յայտնագործութիւններուն մասին։ Գրականութեան բաժնին մէջ տպագրած է գեղարուեստական գործեր, բանասիրական եւ լեզուաբանական նիւթեր։ Անդրադարձած է նաեւ առողջապահութեան, կրթութեան հարցերուն։