armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Կրիաներ

Կաղապար:Taxobox արւմտ.
Կրիաներ (լատիներէն՝ Testudines) սողուններու դասին պատկանող զրահաւոր ցամաքի եւ ջուրի կենդանիներ են։ Կը տարածուին համարեայ ամբողջ երկրագունդով մէկ։ Յայտնի է, որ կրիաներու առանձին տեսակներ գոյութիւն ունեցած են 157 միլիոն տարի առաջ եւ կը  հանդիսանան սողուններու դասի ամենէ հին խումբը, աւելի հին, քան մողէզներու, օձերու կամ կոկորդիլոսներու խումբերը։
Կրիաները կը սերին ցամաքային հնագոյն, անհետացած սողուններու մէկ ճիւղէն՝ կատիլոզաւրերէն։ Դարաւոր զարգացման ընթացքին, անոնցմէ շատերը՝ աստիճանաբար, ընտելացած են անուշահամ ջուրերուն եւ ծովերուն մէջ ապրելու պայմաններուն։ Այժմ յայտնի է կրիաներու 327 տեսակներ, որոնցմէ երեքը՝ միջերկրածովեան, կասպիական եւ ճահիճի կրիաները, զորս կը հանդիպինք Հայաստանի տարածքին։
Կրիաները երկարակեաց կենդանիներ են։ Առանձին տեսակներու կեանքի տեւողութիւնը կը հասնէ մինչեւ 120 տարի։ Ամենաերկարակեացները, կրնան ապրիլ մինչեւ 170 տարի։


== Կազմուածք ==

Կրիաներն իրենց արտաքինով կը տարբերուէն միւս կենդանիներէն՝ շնորհիւ պատեանի։ Պատեանը կրնայ ունենալ ոսկրային կառուցուածք կամ լինել փափուկ, մաշկային, ինչպէս ծովերը բնակուող կրիաներու մօտ է։
Զրահի ձեւը թոյլ կը տայ պարզելու, թէ ինչպիսի կեանք կը վարէ կրիան։ Կրիաներէն շատերն ունեն մեծ, գմբեթանման զրահ, ինչը կը դժուարացնէ, որ գիշատիչները  ջարդեն անորը իրենց երախին մէջ։ Քանի մը բացառութիւններէն մին Ափրիկէի բլիթանման կրիան է, որի զրահն ունէ տափակ ձեւ, ինչը թոյլ կը տայանոր թաքնուիլ ժայռերուն ծերպերը։ 
Ջուրի կրիաներէն շատերը նոյնպէս ունեն տափակ, շուրջհոսելի զրահներ, ինչը լողնալիս կը նւազեցնէ ջուրի դիմադրութւնը։ Ի տարբերութիւն իրենց ցամաքային դանդաղաշարժ ցեղակիցներու՝ ծովերում ապրող կրիաները հիանալի արագաշարժ լողորդներ են։

Կրիաներու զրահներու գոյները կրնան տարբեր ըլլալ։ Սովորաբար դրանք կըլլան են դարչնագւյն, սեւ կամ ձիթենու կանաչ գոյների։ Որոշ դեպքերին զրահն կ'ունենaj կարմիր, նարնջագոյն, դեղին կամ մոխրագոյն երանգներ։ 
Առանձին ուշադրութեան են արժանի կրիայի զրահի մեջքի մասի նախշերը, որոնք բազմազան են եւ տարբեր տեսակներու մոտ՝ տարբեր։


== Բազմացում ==
Բոլոր տեսակներու, անգամ ջուրերը բնակուող, կրիաները կը ձուադրէն ցամաքը։ Կը դնէն 1-400 ձու։ Էգերը ձուերը կը թաղէն աւազի կամ հողի մէջ եւ իրենց սերունդի համար այլեւս չեն մտահոգուէր։ Ձուից դուրս ելած փոքրիկ կրիաներն անմիջապէս կը սկսինն ինքնուրոյն կեանք վարիլ։ Սկզբնական շրջանը նրանք կ'աճէն, հետագային աճը կը դանդաղէ։ Հետաքրքիրն այն է, որ կրիաները կ'աճէն կյանքի ամբողջ ընթացքին։ Կրիաները կրնան ապրիլ շատ երկար եւ կը համարուին ամենէ երկարակեաց սողունները։


== Սնունդը ==
Կրիաներուն սնունդը մեծապէս կախուած է այն միջավայրէն, ուր կ'ապրին։ Ցամաքային եւ ծովային կրիաները առաւելապէս բուսակեր են, բայց ծովային կրիաները երբեմն նաեւ ձուկ կ'որսան։ Անոնք նոյնիսկ կ'ուտեն սպունգներ եւ այլ փափկամարմիններ։ Կրիաները ունին նաեւ քանի մը ամիս անօթի մնալու կարողութիւնը։


== Զինանիշներ ==


== Աղբիւրներ ==
«Ի՞նչ է, ո՞վ է» հանրագիտարան, 2-րդ հատոր։
Վարդան Ճիհանեան

Վարդան Ճիհանեան՝ (ծնած է Արաբկիր, 1894-ին): 1895-ի Համիտեան կոտորածին հօրմէն որբացած։ 1904-ին ընտանիքին վերապրող անդամներով փոխադրուած է Հալէպ: 1909-ին ազգային Ներսէսեան (Հայկազեան) երկսեռ վարժարանէն շրջանաւարտ։ Պետական Սուլթանիէ վարժարանի Իտատիյէի բաժինէն ընթացաւարտ 1912-ին։ Ուսանող Պէյրութի նորաբաց իրաւաբանական վարժարանի եւ յետմիջօրէի վաճառատուն պաշտօնեայ։ 1914-ին կ'անցնի Եթովպիա, ուր Ատիս Ապապայի Մուրատեան վաճառատան մէջ պաշտօնեայ կ'ըլլայ։ 1915-ին տասնեակի մը գլուխը անցած կովկասեան կամաւորական խումբերուն միանալու համար ճամբայ կ'ելլէ, սակայն Պուլկարիոյ Դաշնակիցներուն յառումով՝ կը մնայ Գահիրէ, ուր կ'ըլլայ պաշտօնեայ Ալմայի տան մէջ։ Կը մտնէ օտարականներու Բանակ (Լէժիոն Էթրանժէր) հոգսկ, ապա ֆրանսական արեւելեան բանակի հայկական լէգէոնի բաժինը։ 1918 Սեպտեմբեր 18-ին կը մասնակցի Արրարյի դիւցազնամարտին եւ անոր յաջորդող բոլոոր կռիւներուն։ 1920-ին կը զինարձակուի եւ մինչեւ Կիլիկիոյ չարաղէտ պարպումը կ'ըլլայ Մէրսինի բանտերուն տնօրէն, քննիչ։ Արտագաղթի կարաւաններով կու գայ Կիպրոս: 1923-ին կ'անցնի Հալէպ, ուր կը զբաղի առեւտուրով եւ կը վարէ ազգային եւ հայրենակցական պաշտօններ։ Որպէս ֆրանսական քաղաքացի եւ պահեստի զիինուոր՝ հետեւած է զինուորական դասընթացքներուն եւ խառն դատարաններու մօտ հայերէնի բաժինին նամակներու եւ ստորագրութըւններու քննիչ եղած է։ 1939-ին Համաշխարհային Բ. Պատերազմին դարձեալ դրօշի տակ անուած, ժամանակ մը ետք զինարձակուած, սակայն անկլօ-Տը Կօլ բանակներու Սուրիա Լիբանան մուտքին առիթով անգամ մըն ալ բանակի կանչուած։ 1945-ին ֆրանսացիներու Սուրիայէն քաշուելու ատեն ընտանեօք Պէյրութ փոխադրուած է, ուր կը զբաղած է առեւտորով։
4 Նոյեմբեր

4 Նոյեմբեր, տարուան 308-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 309-րդ) օրն է

Տարուայ աւարտին կը մնայ 57 օր


== Դէպքեր ==
1914. գերմանական «Քարլսրուէ» հածանաւի վրայ զինամթերքի պայթիւնէն կը զոհուէ 263 մարդ
1922. Եգիպտոսին մէջ անգլիացի Հոուըրտ Քարթըրը կը յայտնաբերէ Թութանխամոնի դամբարանը
1979. Թեհրանի ուսանողներ պատանդ առան Միացեալ նահանգներու դեսպանատան 90 աշխատակիցները
1995. օրթոտոքս ծայրահեղական Յիկալ Ամիր կրակոցով սպաննեցաւ Իսրայէլի վարչապետ Յիցհաք Րապինը


== Ծնունդներ ==
 4 Նոյեմբերի ծնածներ 

1842. Աշըգեան Խորէն (մ.1899) Կ.Պոլսոյ պատրիարք
1865. Յովհաննէս Աբէլեան (մ.1936) հայ դերասան


== Մահեր ==
 4 Նոյեմբերի մահացածներ 

1704. Անդրէաս Ակոլութ (գերմաներէն՝ Acoluthus Andreas, ծն.1654) գերմանացի հայագէտ, արեւելագէտ
1873. (Կարապետ Արթին) Տաւուտ Փաշա (ծն.1816), հայազգի օսմանական պետական գործիչ
1982. Ալեքսանդր Ա․Սահինեան (ծն.1910) ճարտարապետ
Արցախի պատերազմին զոհուածներ՝
1992. Աշոտ Ալեքսանեան (ծն.1936)


== Տօներ ==
 Ռուսաստան Ռուսիոյ Դաշնութիւն՝ Միասնութեան օր
Դրօշի օր (Փանամա)
Թոնկայի ազգային օր


== Արտաքին յղումներ ==
BBC: On This Day
  [1] (անգլերէն)
1927 թուական

1927 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 27րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1927 ծնունդներ

Փետրուար 25՝ Կարապետ Չոպանեան (մ.1978), ճարտարագէտ, գիտնական
Յուլիս 4՝ Նիլ Սայմըն (անգլերէն՝ Marvin Neil Simon), ամերիկացի թատերագիր եւ գրագէտ
Օգոստոս 4՝ Թուրկութ Ույար (թրք.՝ Turgut Uyar, մ.1985, Կ.Պոլիս), թուրք բանաստեղծ

Օգոստոս 11՝ Պօղոս Սնապեան (մ.2014, Պէյրութ), սփիւռքահայ գրող
Օգոստոս 30՝ Մարգարիտա Միքայէլեան (մ.2004), թատրոնի եւ շարժագրութեան բեմադրիչ
Նոյեմբեր 26՝ Սապահ (բուն անունով՝ Ժանէթ Ֆղալի, ֆրանսերէն՝ Jeanette Feghali, մ.2014), լիբանանցի համաարաբական երգչուհի
Նոյեմբեր 28՝ Ստեփան Փուչինեան (ռուս.՝ Степан Филиппович Пучинян), խորհրդային հայ ֆիլմի բեմադրիչ
Դեկտեմբեր 14՝ Կիուի Մարկվելաշվիլի (վրաց.՝ გივი მარგველაშვილი, գերմաներէն՝ Giwi Margwelaschwili), գրող, փիլիսոփայ եւ լեզուաբան


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1927 մահեր 

Նոյեմբեր 24՝ Շուշանիկ Կուրղինեան (ծն.1886), արեւելահայ բանաստեղծ
Օգոստոս 31 (Քալիֆորնիա)՝ Անդրանիկ Օզանեան (ծն.1865), զօրավար


===== Անստոյգ ամսաթիւով =====
(Մարսէյ)՝ Կարպիս Թիւլպէնտճեան (ծն.1894)
Արամ Համբարեան

Արամ Սուրէն Համբարեան (անգլ.՝ Aram Suren Hamparian, ծնած 18 Ապրիլ, 1966) Ամերիկահայ քաղաքական գործօն մըն է, ինչպէս նաեւ Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբի (անգլ.՝ Armenian National Committee of America կամ ANCA) տնօրէն/գործադիր վարիչ:Համբարեանը, իբր տնօրէն, հաղորդակցութեան կէտն է Յանձնախումբին եւ ԱՄՆի կառավարութեան, Քոնկրէսի եւ մամուլի միչեւ, ինչպէս նաեւ Ուաշինկթընի եւ արտաքին գործերու:Արեւելեան եւ Արեւմտեան ԱՄՆի մասնաճիւղերուն հետ միասին, Յանձնախումբը ունի 60է աւելի մասնաճիւղներ, տասնեակ դաշնակից կազմակերպութիւններ, հարիւրաւոր համայնքային կապեր, եւ հազարաւոր անդամներ: Համբարեան կ'աշխատի շատ մը ոլոտներու մէջ, ինչպէս օրէնսդրական, քաղաքական, հետազոտական, մամուլի, համագործակցութիւններու, ինչպէս նաեւ համայնքային գետնի վրայ ծրագիրներու: Համբարեան Քոնկրէսի բեմէն խօսած է, դասախօսած է Ազգային Պատպանութեան Համալսարանէն (անգլ.՝ National Defense University) ներս, ինչպէս նաեւ Արտաքին Ծառայութեան Հիմնարկէն (անգլ.՝ Foreign Service Institute) եւ USAID-էն ներս: Ան յուշուած է շատ մը մամլոյ յօդուածներ մէջ, տարբեր հարթակներու վրայ, ներառեալ՝ The New York Times, The Wall Street Journal, The Washington Post, Associated Press, Reuters, եւ խօսած է CNN կայանէն:


== Արտաքին յղումներ ==
EMM News Explorer:Aram Hamparian
Aram Hamparian in NYT Movies
www.anca.org
www.facebook.com/ancagrassroots
www.twitter.com/anca_DC
Արծրունի Յակոբ Աւետիսեան

Արծրունի Յակոբ Աւետիսեան Ծն. (1873 Վան), 95-ի Պապը Ալիի ցոյցին կը փախչի Պուլկարիա եւ բացակայութեանը մահուան կը դատապարտուի: Աթենք ,Եգիպտոս եւ Կովկաս քանի մը տարի դեգերելէ վերջ կը նետուի Մետեխի բանտը, 98-ի վերջը կ՚անցնի Վան, եւ 1903-ին երբ Վարդգէս վիրաւոր կը ձերբակալուի հոն՝ անոր գործակիցը ենթադրուելով կրկին կը բանտարկուի, յաջորդ տարին կ՚անցնի Պարսկաստան եւ ուսուցչութեամբ կը պարապի: Սահմանադրութեան հռչակումին Պոլիս կուգայ՝ եւ Կէտիկ Փաշայէն կընտրուի ազգ. Երեսփոխան եւ անդամ վանօրէից Խորհուդին: Աշխատակցած է Պոլսոյ եւ արտասահմանի խել մը թերթեր


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան, 1919 էջ 37
Աւիչի

Թիմ Պերկլինկ (շուէտ.՝ Tim Bergling, 8 Սեպտեմբեր 1989-20 Ապրիլ 2018, աւելի ճանչցուած՝ Աւիչի ΛVICII անունով), շուէտացի ելեկտրոնական երաժիշտ, տի-ճէյ, եւ րէգըրտներ արտադրող է: Աւիչի ստացած է 3-րդ դիրքը «DJ Magazine»-ի ամէնալաւ 100 Տի-Ճէյներու մէջ 2012 եւ 2013-ին, եւ երկու անգամ իբրեւ թեկնածու զատուած է «Կրէմի աուորտ»-ներուն: Անոր հռչակաւոր երգերէն են Wake Me Up, Waiting For Love, The Nights, Hey Brother եւ ուրիշներ: Անոր առաջին ալպոմը շատ արագ տարածուեցաւ, եւ հասաւ լաւագոյն 10-ին մէջ աւելի քան 15 երկիրներու մէջ, եւ առաջին դրիքի հանդիսացաւ Աւսրտալիոյ, Շուէտի, Տանիմարքայի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ։ 2015-ին, Աւիչի արձակեց իր երկրորդ ալպոմը, Stories վերնագրով:


== Կանուխ Կեանքը ==
Թիմ Պերկլինկ ծնած է 8 Սեպտեմբեր 1989-ին, Սթոքհոլմ, Շուէտ: Մայիս 2007-ին, Աւիչի միացաւ Տէֆճից Բլէյզ լէյպըլի հետ: Ապա, 2010-ին, Աւիչի արձակեց Seek Bromance, որ հասաւ ամրնալաւ 20-ին մէջ կարգ մը երկիրներու, ներարեալ Բելգիա, Ֆրանսա, Հոլանտա, Անգլիա եւ Շուէտ: Հոկտեմբեր 2010-ին, Աւիչի միացաւ Եւրոպական A&R խումբի EMI Music Publishing-ի ընկերակցութեամբ:


== Արտաքին յղումներ ==
Աւիչիի պաշտօնական կայքը
Լուսաբեր-Արեւ

«Լուսաբեր-Արեւ», ազգային եւ քաղաքական երկօրեայ լրագիր։ Լոյս տեսած է 1908-1913 թուականներուն, Գահիրէի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Վահան Քիւրքճեան, գործակցութեամբ՝ Լեւոն Մկրտչեանի, խմբագիր՝ Սուրէն Պարթեւեան։ Մարտ 1913 թուականին լոյս տեսած է լրագրի վերջին համարը։ «Լուսաբերը» եւ «Արեւը» բաժնուած են։ Առաջինը, «Յուսաբեր» վերանուանուելով, շարունակած է հրատարակուիլ, երկրորդը՝ ժամանակաւորապէս դադրած է։
Վիգէն Գրիգորեան

Վիգէն Գրիգորեան (Տողի Վիգէն, 8 Օգոստոս 1951(1951-08-08), Տող գիւղ, Հադրութի շրջան - 1993, Լեռնային Ղարաբաղ, Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն),  Արցախեան պատերազմի աշխոյժ մասնակիցներէն մին։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Հադրութ շրջանի Տող գիւղը:
Գիւղի միջնակարգ դպրոցը աւարտելէ ետք, 1972 թուականին աւարտած է Պաքուի Պետական Մանկավարժական համալսարանը, ապա աշխատած է Տողի միջնակարգ դպրոցին մէջ, իբրեւ Հայոց լեզուի ուսուցիչ:
1988 եղած է Հադրութի շրջանի ամենաաշխուժ գործիչներէն մէկը:
1991 թուականին Վիգէն կազմաւորած է «Վրէժ» կամաւորական ջոկատը, որ մեծ դեր կատարած է Հադրութի եւ շրջակայ շրջաններու հայ բնակչութեան պաշտպանութեան գործին մէջ:
1991-ին ընտրուած է ԼՂՀ Գերագոյն Խորհուրդի պատգամաւոր: Պաշտպանական բանակի կազմակերպումէն ետք, Տողի գումարտակի կազմին մէջ, իբրեւ գումարտակի շտապի պետ, մասնակցած է Հադրութի եւ Վարանդայի (Ֆիզուլի) ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական գործողութիւններուն:
Նահատակուած է 5 Ապրիլ 1993-ին: Ամուսնացած էր, երեք զաւակի հայր։


== Պարգեւներ ==
Յետմահու պարքեւատրուած է ԼՂՀ «Մարտական Խաչ» II աստիճանի շքանշանով:
116 (թիւ)

116 (հարիւր տասնվեց) զույգ եռանիշ բնական թիւ է 115-ի եւ 117-ի միջեւ


== Թուագիտութիւն ==


== Գիտութիւն ==
լիվերմորիւմ քիմիական տարրի (116Lv) ատոմային թիւն է
116 Սիրոնա աստեղնեակի կարգային թիւն է


== Պատմութիւն ==
116 տարի տեւած է Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի միջեւ Հարիւրամեայ պատերազմը (1337-1453)
M116-ը Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ժամանակներու ամերիկեան հաուֆնից է


== Օրացոյց ==
Տարուայ 116րդ օրը Ապրիլ 26-ն է (նահանջ տարիներուն՝ Ապրիլ 25-ը)
Քիպրիթճեան (բժիշկ)

Քիպրիթճեան (անհայտ - 13 Փետրուար 1927(1927-02-13), Մարսէյլ), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ատամնաբուժական կրթութիւն ստացած է։ Որպէս ատամնաբոյժ աշխատած է։ 
1897 թուականէն եղած է ՀՅԴ–ի գործիչ։ Պարսկահայքի Սալմաստ քաղաքին մէջ եղած է մարտական շարքերու կազմակերպիչ։ 
1908 թուականին եղած է Կ. Պոլիս։ 1915 թուականի Ապրիլ 24-ին Կ. Պոլսոյ մէջ ձերբակալուած է՝ միւս հարիւրաւոր հայ մտաւորականներու հետ։ Իր պարսկահպատակ ըլլալուն շնորհիւ՝ հրաշքով ազատած ու վերապրած է։
Մահացած է 13 Փետրուար 1927 թուականին, Ֆրանսայի Մարսէյլ քաղաքին մէջ։


== Գրականութիւն ==
Թէոդիկ, Ամէնուն տարեցոյցը, 1928, Փարիզ, 1929։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Պիսքայի Ծոց

Պիսքայի ծոց (սպ.՝ Golfo de Vizcaya, ֆրանսերէն՝ Golfe de Gascogne)՝ ծովածոց մըն է Աթլանտեան ովկիանոսի հիւսիսին: Կողողէ Ֆրանսայի եւ Սպանիոյ հիւսիսային ափերը:
Միջին խորութիւնը 1744 մեթր է, առաւելագոյնը՝ 4735 մեթր:


== Անունը ==

Անունը կը ծագի Սպանիոյ հիւսիսի Պիսքայ գաւառէն: Այլ լեզուներով անունն է՝

ասթուրերէն՝ Golfu de Biscaya
պասք.՝ Bizkaiko golkoa
պրեթոն.՝ Pleg-mor Gwaskogn
ֆրանսերէն՝ Golfe de Gascogne (Կասքոնի անունով Ֆրանսա)
գալ.՝ Golfo de Biscaia
օքս.՝ Golf de Gasconha
սպ.՝ Golfo de Vizcaya


=== Սահմանները ===
45.5°N 4.4°W﻿ / 45.5; -4.4-էն մինչեւ 45.5°N 4.4°W﻿ / 45.5; -4.4.
Հեւսէլի Այգիները

Հեւսէլի Այգիները 70 ք․մ․ ընդհանուր տարածք զբաղեցնող պտղատու այգիներ են։ Տիգրանակերտի 8 հազարամեայ այգին՝ «մշակոյթի այգի» անուան տակ, համաշխարհային մշակութային ժառանգութեան ցանկին մէջ ներառուած է։
1799 թուական

1799 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 99րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1799 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1799 մահեր

Դեկտեմբեր 12՝ Ճորճ Ուաշինկթըն (անգլերէն՝ George Washington, ծն.1732), Միացեալ նահանգներու առաջին նախագահը
Անյայտ օրով՝
Ղուկաս Ա. Կարնեցի (ծն.1722), ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1780-էն
Արմենիա (թերթ, Լոս Անճելըս)

Արմենիա, քաղաքական, գրական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1929-1933 թուականներուն (ընդհատումներով), Լոս Անճելըսի մէջ։ Տնօրէն-խմբագիր՝ Մ. Էլուան։ Տպագրած է նիւթեր հայ գաղթավայրերու կեանքէն, միջազգային լուրեր, տեղեկութիւններ Հայաստանէն։
9 Նոյեմբեր

9 Նոյեմբեր, տարուան 313-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 314-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 52 օր


== Դէպքեր ==
1906, Թեոտոր Ռուզվէլտը դարձաւ օտար երկիր այցելած Միացեալ Նահանգներու առաջին նախագահը
1937, ճափոնական զօրքն իրենց վերահսկողութեան տակ կ'առնէն Չինաստանի Շանհայ քաղաքը
1938, "Բիւրեղապակեայ գիշերը" նացիական Գերմանիոյ մէջ. Կ'այրուին հրեաներու դպրոցներն ու սինակոկները
1985, Կարրի Քասփարովը յաղթելով Անաթոլի Քարփովը 22 տարեկանին կը դառնայ ճատրակի աշխարհի 13-րդ ախոյանը
1989, սկսեց “սառը պատերազմի” խորհրդանիշ Պերլինեան պատի քանդումը
1993, պոսնիական Մոսթար քաղաքին մէջ ռմբակոծութիւններէ կ'աuերուէ 1566-ին կառուցուած կամուրջը
1994, կը յայտնաբերուի տարմշթատթիում քիմիական տարրը


== Ծնունդներ ==
1818, Իւան Թուրկենեւ (ռուս.՝ Иван Сергеевич Тургенев, մ.1883), ռուս գրող
1916, Գերսամ Ահարոնեան (մ․1981), լիբանանահայ խմբագիր, հրապարակագիր
1920, Ալենուշ Տէրեան (մ․2011), իրանցի հայազգի ճանչուած գիտնական
1932, Ռիչըրտ Գասպար Յովհաննէսեան (անգլերէն՝ Richard G. Hovannisian), ամերիկաբնակ հայ պատմաբան
1974, Ալեսանտրոյ Տել Փիերոյ (իտալ.՝ Alessandro Del Piero), իտալացի ֆութպոլիստ


== Մահեր ==
1901, Ղեւոնդ Ալիշան (Քերովբէ Ալիշանեան, ծն.1820), հայ բանասէր, պատմաբան, աշխարհագէտ
1970, Շարլ տը Կոլ (ֆրանսերէն՝ Charles de Gaulle, ծն.1890), Ֆրանսայի նախագահ (1959-69)
1980, Դանիէլ Դանիէլեան, (ծն․1909), ոտնագնդակի մարզիկ


== Տօներ ==

Գիւտարարներու օր՝
Գերմանիա, Աւստրիա, Զուիցերիա
Բախտորոշ օր՝(Schicksalstag)
 Գերմանիա Գերմանիա
Ուքրաինական գիրերու եւ լեզուի օր՝
 Ուքրանիա Ուքրաինա
Պետական դրօշի օր՝
 Ազրպէյճան Ազրպէյճան
Անկախութեան օր՝
Կաղապար:Country data Կամբոջա Քամպոճայ
Ընկուզնակ

Ընկուզնակ, Արեւմտեան Հայաստանի գիւղերէն, որ կը գտնուի Պիթլիս վիլայէթի Կէնճի գաւառին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Ընկուզնակին մասին առաջին յիշատակութիւնը կը վերաբերի 1445 թուականին, իսկ Կոնդակին մէջ նշուած էր, որ գիւղը կը պատկանէր Եղրդուտի Սուրբ Յովհաննէս վանքին։
Ընկուզնակը եղած է գրչութեան կեդրոն։ Յայտնի սրբատեղիներ էին գիւղի շրջակայքէն բխող Թլնա եւ Մեծակ աղբիւրները, որոնք ունէին բուժիչ յատկութիւններ:
Գիւղէն շուրջ 2 քմ հարաւ կը գտնուէր Աբեղթու աւերակ վանքը՝ Սուրբ Յակոբ եւ Սուրբ Ստեփաննոս մատուռներով, որոնք ժամանակին յայտնի ուխտատեղիներ եղած են: Սուրբ Ստեփանոսի մէջ պահպանուած էին մեծ թիւով հայկական հին ձեռագիր մատեաններ, արծաթապատ Աւետարաններ։
Մինչեւ 1909 թուականին գիւղն ունեցած է 40 տուն՝ 580 հայ բնակիչ: Գիւղին մէջ եղած է հայկական դպրոց, որ գործած է մինչեւ Ցեղասպանութիւնը:
Գիւղի բնակչութիւնը գլխաւորաբար զբաղած է անասնապահութեամբ:
1915 թուականին բնակչութիւնը բռնութեամբ տեղահանուած է։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է աքսորի ճանապարհին, ողջ մնացածները ապաստան գտած են Արեւելեան Հայաստանի մէջ եւ այլուր։
Ինքնիշխան պետութիւն

Ինքնիշխան պետութիւն, պետութիււն, որ ունի յստակ սահմանուած տարածք, որու վրայ գոյութիւն ունի ներքին եւ արտաքին ինքնիշխանութիւն, ունի մշտական բնակչութիւն, կառավարութիւն, կախեալ չէ այլ երկրներէ, ընդունակ է եւ լիազորուած մտնել միջազգային հարաբերութիւններու մէջ միւս ինքնիշխան պետութիւններու հետ: Ինքնիշխան պետութեան կառավարութիւնը ունի սեփականութեան իրաւունք պետութեան ամբողջ ունեցուածքներուն վրայ: 
Երբեմն, ինքնիշխանութիւնը կ'ընկալուի որպէս պետութիւն մը, որ կախեալ չէ որեւէ այլ պետութիւններէ կամ միաւորուած պետութիւններէ, թեեւ վերացական առումով ինքնիշխան պետութիւն մը գրնայ գոյութիւն ունենալ առանց այլ ինքնիշխան պետութիւններու կողմէ ճանչցուելու: Աշխարհի վրայ կան չճանչցուած պետութիւններ, որոնք յաճախ դժուարութիւններ կ'ունենան իրականացնելու լիազորութիւններու ամբողջ շրջանակը պայմանագիրներու կնքնման, ինչպէս նաեւ այլ ինքնիշխան պետութիւններու հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններու հաստատման գործին մէջ:
1874 թուական

1874 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 74րդ տարին


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1874 ծնունդներ

Ապրիլ 10՝ Թալէաթ Մեհմեթ Փաշա(թրք.՝ Mehmed Talat Paşa, մ.1921, Պերլին), օսմանեան պետական գործիչ
Ապրիլ 16՝ Գաբրիէլ Տէր-Միքելեան (մ.1949), ճարտարապետ
Յունուար 11՝ Տիգրան Եսայեան (մ.1921, Փարիզ), նկարիչ
Փետրուար 17՝ Ալեքսանդր Խատիսեան (մ.1945), լրագրող, քաղաքական գործիչ
Նոյեմբեր 30՝ Սըր Ուինսթըն Չըրչիլ (անգլերէն՝ Sir Winston Churchil, մ.1965), պրիթանացի քաղաքական գործիչ
Անյայտ օրով՝
(Պաքու)՝ Աղեքսանդր Ասլանեան (Ասլանօֆ), երաժշտագէտ
Շաւարշ Գարագաշ (մ.1941), դերասան
Ռուբէն Զարդարեան (մ.1915), գրող, թարգմանիչ
Սեբաստացի Մուրատ (մ.1918), ազգային-ազատագրական շարժումի գործիչ
Կարապետ Փաշաեան (մ.1915), հասարակական-քաղաքական գործիչ
Արամ Չարըգ (մ.1947, Մոսքուա), վտարանդի հայ բանաստեղծ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1874 մահեր

Յարութիւն Սվաճեան (ծն.1831), խմբագիր
Սեդրակ Սարգիսեան

Սեդրակ Սարգիսեան, (1936, Պէյրութ, Լիբանան - 21 Փետրուար, 2017, Պէյրութ, Լիբանան), ծագումով հայ Լիբանանցի թմբուկ նուագող, Լիբանանի Արհեստավարժ երաժիշտներու սենտիքայի փոխնախագահ։ Սարգիսեան շահած է բազմաթիւ մրցանակներ Միջին Արեւելքի եւ Եւրոպայի մէջ իր թէ աւանդական եւ թէ արդիական կտորներուն համար արաբական նուագին մէջ։ Անոր երգագրութիւններն ու կտորները կերպարանաւորուած են աւելի քան 30 ձայնագրութիւններու եւ ֆիլմի երաժշտութիւններու մէջ, անոցնմէ 5-ը Ֆարիտ Ալ Աթրաշի հետ:


== Կեանքը ==
Սեդրակ Սարգիսեան ծնած է Պէյրութ, Լիբանան, 1936-ին: Երաժշտութեան հանդէպ անոր սէրը սկսած է փոքր տարիքէն, ներշնչուած իր մեծ եղբօր թմբուկի տաղանդէն, որ կը նուագէր տունը եւ ընտանեկան հաւաքոյթներու: Այս պատճառով, Սեդրակ 18 տարեկանին սկսած է թմբուկ նուագել: Անոր ընտանիքը միշտ քաջալերող չէ եղած Սեդրակին երաժշտութեան ասպարէզին, որովհետեւ երաժշտութիւնը այն ժամանակ չէր նկատուեր բարձր մակարդակի գործ մը ու այս պատճառով անոնք կը կոտրեն Սեդրակին թմբուկը:
Սակայն, առանց վախի, Սեդրակ շարունակեց նուագել եւ արձանագրուեցաւ երաժշտանոց որպէսզի ստանայ աւելի բարձր ուսում: Անոր տաղանդը շուտով ճանչցուեցաւ եւ ան գերազանցեց թմբուկի երաժշտութեան մէջ:
Սարգիսեան սկսաւ զբօսաշրջութիւններ կատարել պարուհի՝ Նատիա Ճամալի հետ 1958 թուականին եւ անոր հետ համերգներ կատարած է մինչեւ 1962 թուական երբ սկսած է նուագել Սամիրա Թուֆիքի հետ: Սեդրակ նուագած է բազմաթիւ Միջին Արեւելք երաժիշտներու հետ, օրինակ՝ Ֆէյրուզ, Մուհամմատ Ապտուլ Ուահապ, Ֆարիտ Ալ Աթրաշ, Սապահ Ֆախրի, Ապտուլ Հալիմ Հաֆեզ, Ֆայզա Ահմատ, Ուարտա, Սապահ եւ Մաժիտա Ալ Ռումի: Ան նաեւ նուագած է բազմաթիւ պարողներու հետ, օրինակ՝ Նատիա Ճամալ, Սամիա Ճամալ, Թահիա Քարիոքա, Ֆիֆի Ապտու, Նաժուա Ֆուատ, Սուհեր Զաքի, Սամարա, Ամանի, Ռանին, Նուրա եւ Շահրաման:
Սեդրակ Սարգիսեան շարունակեց նուագել, նուագի դաս տալ եւ ձայնագրել մինչեւ իր մահը 2017 թուականին: Ան կ'ապրէր Հայկական թաղամասին մէջ՝ Պուրճ Համուտ եւ դասընթասքներ կու տար ամբողջ աշխարհին շուրջ, ինչպէս նաեւ կը մասնակցէր համաշխարհային համերգներու: Ան ձայնագրած է աւելի քան 20 աւանդական Միջին Արեւելքի երաժշտութիւններ, գրեթէ բոլորը «Hollywood Music Center»-ին հետ:
Սեդրակ Սարգիսեան մահացած է 21 Փետրուար 2017-ին, Պէյրութ, Լիբանանի մէջ:
Ռոպէր Կէտիկեան

Ռոպէր Կէտիկեան (ֆրանսերէն՝ Robert Guédiguian, 3 Դեկտեմբեր 1953(1953-12-03), Մարսէյլ), ֆրանսահայ յայտնի բեմադրիչ, դերասան, բեմագրութեան հեղինակ:


== Կենսագրութիւն ==
Ռոպէր Կէտիկեան ծնած է Մարսէյ։ Հայրը կարսեցի ծագումով հայ մըն է, մայրը՝ գերմանուհի։ Հասակ նետած է Մարսէյի բանուորական «L՛Estaque» թաղամասին մէջ:
Տասնչորս տարեկանին անդամակցած է համայնավար կուսակցութեան եւ նոյնիսկ բարձրաձայն կոչերով վաճառած` կուսակցութեան օրկանի (L՛Humanité) կիրակնօրեայ թիւերը:
«Միացեալ ծրագիր»-ի (programme commun) պատճառած պառակտումէն ետք, 1977-ին կուսակցութենէն հրաժարած է: Ներկայիս կը յարի «Parti de gauche»-ի: 
Ուսանած  է Մարսէյէն ոչ հեռու «d’Aix-en-Provence»-ի ընկերային գիտութիւններու բաժնին մէջ, ուր հանդիպած է իր կնոջ` Արիան Ասքարիտի:
2005 թուականին Հայաստանին մէջ նկարահանած է «Ճամբորդութիւն Հայաստանին Մէջ ֆիլմը»։
2015 թուականին Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին ընդհառաջ Կէտիկեանը նկարահանած է «Խենթ պատմութիւն մը» ֆիլմը2015-ին Երեւանին մէջ Ռոպէր Կէտիկեանը գլխաւորած է «Ոսկեայ ծիրան» միջազգային ֆիլմերու փառատոնի «Խաղարկային ֆիլմերու միջազգային մրցոյթի» ժիւրին։
2018-ին ընդգրկուած է Քաննի փառատօնի հիմնական մրցոյթի ժիւրիի կազմին մէջ:  Իսկ 2018-ին տեղի ունեցած «Ոսկէ ծիրան 15» փառատօնը բացուած է Կէտիկեանի «Առանձնատունը» (La villa, 2017, 107վ.) ժապաւէնով:


== Հանրային Դիրքորոշում ==
2011 Հոկտեմբերին մշակոյթի եւ գիտութեան նշանաւոր գործիչներու խումբի մը կազմին մէջ յայտարարած է. 2012 թուականի նախագահի ընտրութիւններուն Ձախ ճակատի թեկնածուի օգտին քուէարկելու մասին:
2017 թուականի Փետրուար 22-ին «Le Monde» թերթին մէջ հրապարակած է Ժան-Լիւք Մելանշոնին եւ Պէնուա Համոնին միաւորուելու ուղղուած կոչ մը :


== «Քիլիմանժարոյի Ձիւները» շարժապատկերը - 2011ի «Լիւքս» Մրցանակ ==
Ռոպէր Կէտիկեանի «Քիլիմանժարոյի Ձիւները» շարժապատկերը արժանացաւ 2011ի «Լիւքս» շարժապատկերի մրցանակին: Եւրոպական խորհրդարանի նախագահ Ժերզի Պիւզեք, Սթրազպուրկի մէջ տեղի ունեցած պաշտօնական արարողութեան ընթացքին մրցանակը յանձնեց վերոյիշեալ ժապաւէնի ֆրանսացի արտադրիչին: Շարժապատկերը հարցականի տակ կ՛առնէ այսօրուան ընկերութիւններուն մէջ տիրող անարդարութիւնները, ինչպէս նաեւ այդ ընկերութեանց քաղաքական տագնապներն ու աշխատաւորական համադաշնակցութեանց տագնապները, նաեւ կոչ կ՛ուղղէ հանդուրժողականութիւն ցուցաբերելու:


== Անձնական Կեանք ==
1975-էն ամուսնացած է դերասանուհի Արիան Ասքարիտին (ֆրանսերէն՝ Ariane Ascaride) հետ եւ անոնք ունին երկու դուստր՝ Վալենթին եւ Մետլին
Նիւ Տելհի

Նիու Տելհի (հնդ.՝ नई दिल्ली, naī dillī; ուրդու՝ نئی دلّی, nayee dillī), Հնդկաստանի մայրաքաղաքը։ Նիու Տելհի Հնդկաստանի կառավարութեան եւ Տելհի ազգային մայրաքաղաքային տարածքային կառավարութեան նստավայրն է։ Նիու Տելհին համախմբման կեդրոն է։ Քաղաքը Տելհի միութենական տարածքներու ինը շրջաններէն մէկն է։ Քաղաքին ընդհանուր տարածքը՝ 42,7 քմ.²։


== Արտաքին յղումներ ==
Նիւ Տելհիի մասին (անգլերէն)
Նիւ Տելհիի համայնքին խորհուրդ (անգլերէն)
Նիւ Տելհիի յատակագիծ (անգլերէն)
Փոքրիկ կանայք (ժապաւէն, 2019)

«Փոքրիկ կանայք» (անգլերէն՝ Little Women), բեմադրիչ Կրեթա Կերվիկի ժապաւէնը, որ թողարկուած է 7 Դեկտեմբեր 2019-ին, Նիւ Եորքի Ժամանակակից արուեստի թանգարանին մէջ․ իսկ թատերական առաջին ներկայացումը Ամերիկայի մէջ՝ 25 Դեկտեմբեր 2019-ին, «Sony Pictures Releasing»-ի կողմէ:
Ժապաւէնը հիմնուած է ամերիկացի գրող Լուիզա Մէյ Օլքոթի՝ 1868 թուականին գրուած, վէպի վրայ։ Գլխաւոր դերակատարներն են Սիրշա Ռոնանը, Էմմա Ուոթսընը, Ֆլորենս Փիւն, Էլաիզա Սքանլենը, Լորա Տերնը, Թիմոթի Շալամէն, Մերիլ Սթիփը։
Ժապաւէնի դրուագներէն մէկուն մէջ տղամարդը կը խօսի հայերէն եւ հերոսուհին պարի կը հրաւիրէ.
Ժապաւէնը արժանացած է քննադատներու գնահատանքին, ինչպէս նաեւ արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու՝ վեց անուանակարգերու մէջ «Օսքար» 92-րդ մրցանակաբաշխութեան ատեն, լաւագոյն  ժապաւէն եւ «Օսքար» մրցանակի՝ լաւագոյնի համար եւ զգեստներու ձեւաւորումին  համար․ ժապաւէնը արժանացած է հինգ անուանակարգերու՝ Բրիտանական «Օսքար»-ի 73-րդ մրցանակաբաշխութեան ժամանակ, արժանացած է լաւագոյն զգեստներու ձեւաւորումին եւ 77-րդ «Ոսկէ կլոպուս» մրցանակաբաշխութեան՝ երկու անուանակարգերու մէջ։