armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Գրողներու Միջազգային Օր

Գրողներու միջազգային օր՝ մասնագիտական տօն, որ կը նշուի 3 Մարտին եւ կոչ կ՚անէ «չորրորդ իշխանութեան» դէմ արտայայտուիլ դեմոկրատական տպագրութեան բացասական երեւոյթներուն, խուսափիլ սուտ հրապարակումներէ, կանխամտածուած կեղծիքներէ, փաստերու մտադրուած աղաւաղումէ կամ զանոնլ միտումնաւոր անազնիւ մեկնաբանութիւններէ քաղաքական, խմբային կամ անհատական հետաքրքրութիւններէ ելած:


== Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] ==
1921-ին հիմնուած է ՓԵՆ ակումբը (յապաւում, որ հիմնուած է բանաստեղծ (անգլ.՝ poets), ակնարկագիր (անգլ.՝ essayists) եւ վէպերու հեղինակ, վիպասաններ (անգլ.՝ novelists) բառերու առաջին տառերով): Միագումարութեամբ այս երեք տառերը կը ստեղծեն գրիչ բառը (անգլ.՝ pen): 1923-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած է ՓԵՆ ակումբի առաջին միջազգային համաժողովը: 12-18 Յունուար 1986-ին տեղի ունեցաւ ՓԵՆ ակումբի արդէն 48-րդ միջազգային համաժողովը, որուն մասնակիցները որոշեցին 3 Մարտը յայտարարել «Գրողներու համաշխարհային օր»: Այդ ժամանակ ՓԵՆ կեդրոններ կային գրեթէ 100 հանրապետութիւններու մէջ:
Մեր օրերուն այդ տօնը շարք մը երկիրներու մէջ ընդլայնած է իր շրջանակները: Գոյութիւն ունի «Գրողներու օր» եւ կը հանդիսանայ առաւել յայտնի գրական գործիչներուն յարգանքի հատուցման օր:


== Տես նաեւ ==
Գիրքի Եւ Հեղինակային Իրաւունքի Միջազգային Օր


== Աղբիւրներ ==
RNews.ru
Календарь праздников
Сайт Международного ПЕН-клуба
Էնթընի Պուրտէյն

Էնթընի ՄայքըլՊուրտէյն (25 Յունիս 1956(1956-06-25)[…],  - 8 Յունիս 2018(2018-06-08), Kaysersberg Vignoble18) ամերիկացի նշանաւոր խոհարար, հեղինակ, ճամբորդագրող եւ հեռատեսիլի անձ եղած է, որ իր ծրագիրներուն մէջ աշխարհի տարբեր մշակոյթները, խոհանոցները եւ մարդոց աւանդոյթները նկարագրած է: Ան շատ մեկնաբաններու կարծիքով աշխարհի ամենաազդեցիկ խոհարարներէն մէկը համարուած է


== Կենսագրութիւն ==
Էնթընի Պուրտէյնը, որուն իր ընկերները Թոնի կ'ըսէին 1956-ին Նիւ Եորք ծնած է եւ Նիւ Ճըրզի մեծցած, երկու զաւակներէն աւագը եղած է Փիեր Պուրտէյնի (մահացած 1987-ին) Columbia Records-ի դասական երաժշտական արտադրութեան ստեղծող, եւ ԿլետիսՊուրտէյնի, The New York Times-ի խմբագիր: Անոր կրտսեր եղբայր Քրիսթոփըրը արժոյթներու տեսաբան դարձած է եւ որոշ հեռատեսիլեան ներկայացումներ ունեցած է
Պուրտէյնը ըսած է, որ առանց կրօնքի մեծցած է եւ որ իր ընտանիքը կաթողիկէ եղած է հօր կողմէ եւ հրէական՝ մօր կողմէ: Անոր հօրենական մեծ ծնողքը ֆրանսացի եղած են՝ պապը Արքաշոնէն Նիւ Եորք գաղթած է Ա. Պատերազմին եւ իր հայրը ֆրանսերէն խօսելով եւ ամառները Ֆրանսայ  անցընելով մեծցած է: 
ԷնթընիՊուրտէյնը ճանաչ ուած է  2000-ի Kitchen Confidential: Adventures in the Culinary Underbelly պեսթսելըրով: Անոր առաջին ուտելիքի եւ համաշխարհային ճամբորդութեան հեռատեսիլեան հանդէսը A Cook's Tour-ը եղած է, որ 2002–2003-ին 35 դրուագ ունեցած է: Այնուհետեւ 2005-էն տարբեր կապուղիներով զանազան հաղորդումներ վարած է: Թէեւ ան իր հեռատեսիլեան նուաճումներով եւ ցուցադրութիւններով ու նաեւ խոհարարական եւ ճամբորդական քանի մը գիրքերով յայտնի է,Պուրտէյնը նաեւ գեղարուեստական եւ պատմագիտական գրականութիւն ստեղծած է:
2017-ին ան Սերժ Թանգեանին հետ միասին այցելած է Հայաստան եւ Արցախ` «Էնթընի Պուրտեյն. անծանօթ տեղանքներ» հաղորդման հայաստանեան թողարկման համար: Ազրպէյճանը ԼԱ այցելելու համար սեւ ցուցակ ընդգրկուած էր անոր՝ արգիլելով խոհարարի մուտքն իր տարածք:


==== Մահը ====
8 Յունիս 2018-ինՊուրտէյնը մահացած գտած են կախուած վիճակին ինքնասպան եղած Ֆրանսայի Քայսերսպերկի Շամպարտ հիւրատան իր սենեակէն ներս:Պուրտէյնը ճամբորդութեան մէջ էր իր ընկեր Էրիք Ռիպերթին հետ, որ անհանգստացած էր երբ ան ձգած էր ճաշի ժամը: Մարմինին վրայ բռնութեան հետքեր չէին եղած եւ չէին յայտնաբերուած թմրանիւթերու կամ դեղորայքի ազդեցութիւն:
Պուրտէյնի մայրը, ԿլետիսՊուրտէյնը, The New York Times-ին ըսած է. «Ան աշխարհի բացարձակապէս վերջին անձն է, որ պիտի երազեր ասանկ բան մը ընելու»
 Էրիք Ռիփերթը ըսած էր անոր որ «Թոնին վերջին քանի մը օրերուն մռայլ տրամադրութեան մէջ եղած էր»


== Ծանօթագրութիւններ ==
Կաղապար:Ծանցանկ2


== Արտաքին Յղումներ ==
Ալեքսան Բաբայեան

Ալեքսան Բաբայեան (Բաբունց, 11 Յունիս 1964(1964-06-11), Այգեձոր, Շամշադինի շրջան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ քանդակագործ։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է 1964-ին, Այգեձոր: Աւարտած է Երեւանի գեղարուեստի պետական ակադեմիայի քանդակագործութեան բաժինը: Անդամ է Հայաստանի, ինչպէս նաեւ Ռուսիոյ եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի նկարիչներու միութեան:


== Գործերը ==
Բաբայեանի գործերը ցուցադրուած են Երեւան, Մոսկուա, Փարիզ։
Իր ստեղծագործութիւններէն նմուշներ կը գտնուին Ղարաբաղի, Ռուսիոյ, Մոնկոլիոյ եւ այլ երկիրներու մէջ:
Բաբայեանի գործերէն է «Վերադարձ» արձանը (2003, իր տեղը գտած է Բաբայեան փողոցին վրայ), ինչպէս նաեւ «Խորհրդաւոր ընթրիք» տուֆակերտ քանդակը` նուիրուած քրիստոնէութեան 1700-ամեակին:


== Պատկերասրահ ==
Գոմքի Սուրբ Գէորգի վանք

Գոմքի Սուրբ Գէորգի վանք (կամ Ջոջգլուխ), վանք Տարուբերան նահանգի Երեւարք գաւառի (այժմեան Կարճկանի) Գոմք գյուղեն մէջ։ Գոմաց կամ Գոմուց վանքը Ջոջգլուխ կոչուած է վասն զի աւավնդութեան համեմատ հոս երկար պահուած է Ս․ Գէորգի տիրական գլուխը։ Ունէր ընդարձակ հող եւ եղած էր ժամանակ մը որբանոց։ Ոչնչացուել է տեղի քրդերու եւ թուրքերու կողմեն։
Թուիսթ (պար)

Թուիսթ (անգլ․՝ Twist) 1960-ական թուականներու միջազգային համբաւի արժանացած պար (թուիսթ՝  ոլոր)։


== Պատմական ==


=== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ===
Թուիսթ կամ «խենթ/անզուսպ պար»ը նորոյթ կը դառնայ եւ համաշխարհային համբաւի կ՛ արժանանայ, երբ Չապի Չեքըր Chubby Checker 6 Օգոստոս 1960-ին, հեռատեսիլի ժողովրդային «Տիք Քլարք Շոու» Dick Clark Show ցուցարձակումէն առաջին անգամ կ՛ երգէ «Թը Թուիսթ» (The Twist) երգը ։
Թուիսթը ազդուած է 1950-ական թուականներու «ռոք էնտ ռոլ»ի կշռոյթէն, խենթացնելով մեծ ու պզտիկ, ըլլայ Ամերիկայի մէջ՝ ուր կը ծնի, ըլլայ մնացեալ աշխարհին չորս ծագերուն։

Այս նոր երաժշտական հոսանքին անմիջապէս կը հետեւին հանրածանօթ երաժիշտներ, ինչպէս օրինակ՝ Սամ Քուք («Թուիսթին թը նայթ ուէյ» Twistin’ The Night Away), Կարի Աս Պոնց («Թուիսթ» Twist), Պիթլս («Թուիսթ էնտ շաութ» Twist and Shout)Պիթլս, Թուիսթ էնտ շաութ՝ նախապէս երգուած Այսլի Պրաթըրսներէն Isley Brothers, եւ շատ ուրիշներ։ Պարի ստեղծած խանդավառութեան առընթեր, ուղղամարմնութեան բժիշկներ կը նախազգուշացնէին եւ կը խրատէին թէ ի՞նչ ձեւով մէկը կրնայ խուսափիլ թուիսթ պարի պատճառով յառաջացած վտանգներէն, արկածներէն․․․։


=== Պարը ===
Թուիսթ պարին գլխաւոր դերակատարը ազդրերուն թաւալումն է, իսկ զոյգերը պարելու ժամանակ իրարու չեն շփուիր։


=== Թուիսթին հայրը ===
Թուիսթին հայրը կը համարուի Հանք Պալարտ (1927-2003)։  Ան իր «Թը Միտնայթըրս» The Midnighters  նուագախումբին հետ առաջին անգամ կը գործածէ «թուիսթ» եզրը երգի մը մէջ, երբ կը նկատէ թէ մարդիկ կը սկսին պարել իրենց ազդրերը շարժելով․  «Թը Թուիսթ» երգը (1959), արտադրուած «Քինկ Ռեքորց» King Records ընկերութենէն ։  Այդ նոյն երգն է որ 8 Օգոստոս 1960-ին հրապարակ կ՛ ելլէ հազիւ 19 տարեկան Չապի Չեքըրին կողմէ եւ պարը համաշխարհային նորոյթ կը դառնայ։
1962-ին Չապի Չեքըր կը մասնակցի «Լեց թուիսթ էկէյն» Let's Twist Again ժապաւէնին երգելով համանուն երգը, որ յաջողութեան շրջադարձ մըն է ։


== Թուիսթը Եւրոպայի մէջ ==
Թուիսթը Եւրոպա կը տարածուի կայծակի արագութեամբ եւ բազմաթիւ «թուիսթ» երգեր մեծ յաջողութիւն կ՛ արձանագրեն երբ կ՛ երգուին ֆրանսերէն եւ իտալերէն լեզուներով․ «Սէն Թռոփէ Թուիսթ» St. Tropez Twist (Փեփինօ տի Քափրի) , «Թուիսթ ա Սէն Թրոփէ» Twist à Saint Tropez (Լէ Շա Սովաժ Les Chats Sauvages) եւ «Վիան տանսէ լիօ թուիսթ» Viens danser le twist Ճոնի Հոլիտէյ որ ֆրանսերէնի կը թարգմանէ Չապի Չեքըրի «Լեց թուիսթ էկէյն» երգը , եւայլն։
Յունաստանի մէջ «թուիսթ» երգեր կը թարգմանուին, 1960-ական թուականներու արտադրուած ժապաւէններուն մեծ մասը անպայման «թուիսթ» պար ու երգեր կը ներառնեն։
Շաբթուան Օրերը

Շաբթուան օրերը, Է. դարու հայ մաթեմատիկա եւ աստղաբաշխ Անանիա Շիրակացիի աստղաբաշխութեան մէջ յիշուած են շաբթուան օրերուն հայերէն դասական անունները։ Այդ անուններուն եւ օտար անուններուն միջեւ որոշ նմանութիւններ կան։ Այսպէս,


=== Կիրակի ===
Արեւ, որուն հոմանիշ գերմաներէն Sonntag եւ անգլերէն Sunday թարգմանութիւններն են լատիներէն Solis dies-ի (Արեւու օր). իսկ շուէտերէն եւ դանիերէն Sondag-ը (Զէօն տակ) կազմուած է Son (որդի) եւ dag (օր) բառերէն եւ կը նշանակէ Որդւոյն (Քրիստոսի) օրը։ Ֆրանսերէն Dimance եւ սպաներէն Domingo կու գան հռոմէական dies Dominica (Տիրոջ օր) անուններէն։


=== Երկուշաբթի ===
Լուսին, որուն հոմանիշ գերմաներէն Montag-ը եւ անգլերէն Monday-ը թարգմանութիւններն են յունարէն Սելինիս իմերա (Լուսնի օր) բառերուն։ Ֆրանսերէն Lundi-ն (Երկուշաբթի) կազմուած է լատիներէն Luna (լուսին) եւ dies (օր) բառերէն։


=== Երեքշաբթի ===
ֆրանսերէն Mardi (Հրատ) կը ծագի լատիներէն Martis եւ dies բառերէն։ Նոյնը նաեւ սպաներէն Martes (Երեքշաբթի)։ Անգլերէն Tuesday-ը եւ գերմաներէն Dienstage-ը կը զարտուղին ու կը հեռանան. առաջինը կու գայ Diovis (Լուսնթագ =Jupiter) եւ dies բառերու բարդումէն։


=== Չորեքշաբթի ===
Փայլածու, որուն ֆրանսերէնը Mercredi (Չորեքշաբթի) կազմուած է լատիներէն mercurii dies (Փայլածուի օր) բառերէն։ Իսկ անգլերէն Wednesday կը ծագի անկլօ-սաքսոն Woden (կատաղի, հզօր ռազմիկ) բառէն, որ իր կարգին կու գայ նորվեկեան Odin աստուածին անունէն։ Շուէտերէն Odinsdag  (Օդինի օր = Չորեքշաբթի) եւ դանիերէն Woedensdag (Woden = Odin-ի օր) կը նշանակեն Չորեքշաբթի։


=== Հինգշաբթի ===
Լուսնթագ, որուն Ֆրանսերէնն ու անգլերէնն է Jupiter, որ կազմուած է Diu (լոյս) եւ Pater (հայր) բառերէն, իբրեւ լուսաւոր մոլորակ։ Այս բառէն ծագած է ֆրանսերէն Jeudi (Հինգշաբթի) բառը, որ բարդուած է լատիներէն Jovis dies (Լուսնաթագի օր, Jovis, սեռականը՝ Jupiter-ի եւ dies, օր)։ Իսկ անգլերէն Thursday-ը կու գայ Սկանտինաւեան երկրորդ գլխաւոր Thor (Փոթորիկ աստուած) աստծոյն անունէն։ Նոյն ծագումը ունի դանիերէն Thorsdag (Թորի օր = Հինգշաբթի). գերմաներէն Donnerstag (Հինգշաբթի) կազմուած է Donncr (փոթորի) եւ tag (օր) բառերէն։


=== Ուրբաթ ===
Լուսաբեր, Ֆրանսերէն Vendredi (Ուրբաթ) կու գայ լատիներէն Venus (Լուսաբեր, Արուսեակ) բառին սեռական հոլովը՝ Veneris եւ dies (Արուսեակի կամ Լուսաբերի օր) բառերու բարդումէն։ Անգլերէն Friday-ը աղերս ունի անկլօ-սաքսոն Frige does-ի հետ, որ հռոմէական այդ օրուան անունին՝ Veneris dies-ի (Լուսաբերի օր) թարգմանութիւնն է եւ թերեւս ծագած է տեւտոնեան դիցուհի Frigga-ի անունէն, որ լատինականացած ձեւն է այդ դիցուհիին եւ որ իսլանտերէնի մէջ միայն կ՛երեւի Frigg ձեւով, եւ կինը՝ Սկանտինաւեան Odin աստուածին։


=== Շաբաթ ===
Երեւան. Անգլերէն Saturday-ը հին անուանումին, այսինքն, Շաբաթի դասական անուն՝ «Երեւակ»ի հոմանիշ է, որովհետեւ ան կազմուած է Saturnus (Երեւակ) եւ dies (օր) բառերէն։ Ֆրանսերէն Samedi-ն կազմուած է եբրայերէն  սապպաթ (Շաբաթ) եւ լատիներէն dies (օր) բառերէն, ինչպէս՝ հայերէն (շաբաթ) եւ յունարէն սավվաթոն (շաբաթ) կը ծագին երբայերէն սապաթ (շաբաթ՝ հանգիստ) բառէն։
Կայ կարծիք, որ Երկուշաբթի, Երեքշաբթի, Չորեքշաբթի, Հինգշաբթի՝ թուական ածականներւվ բարդուած օրերու անունները հետեւանքն են Քրիստոնէութեան հետ ծագած միաշաբաթին (Կիրակի)։


== Աղբիւր ==
Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 357-359։
Արցախի Պետական Պատմաերկրաբանական Թանգարան

Արցախի պետական պատմաերկրաբանական թանգարան, հիմնադրուած է 1939-ին։ ԼՂՀ պատմամշակութային միակ օջախն է, ուր կը ներկայացուի Արցախի պատմութիւնը հնագոյն ժամանակներէն մինչեւ մեր օրերը։


== Ցուցադրութիւն ==
Արցախի պետական պատմաերկրաբանական թանգարանի հիմնադրամապահոցներուն եւ ցուցադրութեան մէջ ընդգրկուած են աւելի քան 50 հազար պատմամշակութային արժէքներ։ Լեռնային Ղարաբաղի մէջ իրականցուող պեղումներու շնորհիւ թանգարանը հնարաւորութիւն ունի արդիւնաւէտ կերպով ընդլայնելու իր ցուցանմուշներու ցուցակը։


=== Հնագիտութեան բաժին ===
Թանգարանի ցուցադրութիւնը կը սկսի Արցախի բնաշխարհը պատկերող հետաքրքիր տեսարաններով, որուն կը յաջորդէ հնաբանութեան բաժինը։ Այստեղ ցուցադրուած նիւթերու մէջ ընդգրկուած են բնութեան քարացած նմուշներ, ամենավաղ քարէ դարու գործիքներ, պրոնզէ ամենատարբեր իրեր (զարդարանքներ, սպասք, զէնքեր), Ուրարտական ժամանակներէն պահպանուած զարմանահրաշ զարդագօտիներով կաւանօթներ, հայկական, հռոմէական, պարսկական, արաբական ծագման արծաթէ ու պղինձէ մետաղադրամներ եւ այլն։


=== Միջնադարեան բաժին ===
Հայոց առաջին փիլիսոփայ Գրիգոր Լուսաւորիչը Արցախի մէջ հիմնադրած է առաջին եկեղեցիներէն մէկը՝ Ամարասը, որու լուսանկարի եւ համապատասխան քարտէզի ցուցադրութեամբ կը սկսի թանգարանի միջնադարեան բաժինը։ Այստեղ առկայ են նաեւ Հարաւային Կովկասի մէջ անոր քարոզչութեան փաստացի վկայութիւններ։
Առանձնակի հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ նաեւ ազգագրութեան բաժինը, ուր ցուցադրութիւնը սկսած է արցախցի նահապետական ընտանիքի (տատիկը ճախարակով թել է մանում, իսկ պապիկը՝ իր մշակած կաշուց տրեխ տեսարանով։


=== Գորգագործական բաժին ===
Ցուցադրուած են նաեւ գորգագործական հին դազգահ, արցախեան գորգագործութեան նմուշներ՝ 18-20-րդ դարերու գորգեր։ 19-րդ դարուն հայ մշակոյթի կեդրոնն էր Շուշին, որու մասին կը պատմեն ցուցադրուած աւետարանները, հին տպագիր գիրքերը, լուսանկարները։


=== Նոր ժամանակներ բաժին ===
Փաստագրական նիւթերով առաւել հարուստ են նոր եւ նորագոյն բաժինները, ուր կը ներկայացուին արցախահայութեան մղած ազգային ազատագրական պայքարը Ազրպէյճանի դէմ 1918-1921-ականներուն։ Այստեղ ներկայացուած է 1926-ի Հայաստանի քարտէզը, որ պատրաստուած էր  10 Օգոստոս1920-ի պայմանագրի համաձայն, ինչպէս նաեւ 23 Մարտ 1920-ին տեղի ունեցած ողբերգական դէպքերու մասին վկայող փաստաթուղթեր, որոնք կը պատմեն Ղարաբաղի՝ բռնի ուժով Խորհրդային Ազրպէյճանին միացման մասին։


=== Արցախեան համազգային շարժում բաժին ===
Առանձին հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն արցախեան համազգային շարժումը, Ղարաբաղեան ազգային ազատագրական պատերազմը, հետպատերազմեան շրջանին Լեռնային Ղարաբաղի շարժման մասին պատմող թանգարանի վերջին բաժինները։


== Հասցէ ==
Պատկերասրահը կը գտնուի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Ստեփանակերտ քաղաքին մէջ, Սասունցի Դաւիթ 4 հասցէին վրայ։
31 Յունուար

31 Յունուար, տարուան 31-րդ օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 334 (նահանջ տարիներուն՝ 335) օր 30 Յունուար  31 Յունուար  1 Փետրուար 


== Դէպքեր ==
1943. գերմանացի դաշտային մարշալ Ֆրիտրիխ Փաուլիւսը յանձնուեցաւ խորհրդային զօրքին
2010. «Աւաթարը» դարձաւ երկու պիլիոն ԱՄՆ տոլլարէն աւելի գումար հաւաքած առաջին ֆիլմը


== Ծնունդներ ==
 31 Յունուարի ծնածներ 

1860. Ատրպետ Ատրպետեան (մ.1937) հայ արձակագիր, վիպասանչ
1973. Փորշա Տը Ռոսի (անգլերէն՝ Portie de Rossi) դերասանուհի, գեղեցկուհի եւ մարդասէր
1977. Քէրի Ուաշինկթըն (անգլերէն՝ Kerry Washington) ամերիկացի դերասանուհի


== Մահեր ==
 31 Յունուարի մահացածներ 

2013. Անթուան Քեհեայեան (ծն․1922), հայ ուսուցիչ եւ կրթական պատասխանատու


== Տօներ ==
Ոսկերիչի միջազգային օր
Անկախութեան օր՝ Նաուրու Աւստրալիայէն, 1968


== Արտաքին յղումներ ==
BBC: On This Day
  [1] (անգլերէն)
Անանիա Շիրակացիի Յուշարձան (Երեւան, ԵՊՀ)

Անանիա Շիրակացիի յուշարձանը կը գտնուի Երեւանի պետական համալսարանին մօտ, տեղադրուած է 1999-ին։


== Հեղինակներ ==
Քանդակագործ՝ Արամ Ղարիպեան


== Տուեալներ ==
Յուշարձանը կառուցուած է պազալդէ, բարձրութիւնը 4 մեթր է։


== Պատմութիւն ==
Հայ փիլիսոփայ, աստղագէտ, մաթեմադիկոս Անանիա Շիրակացիի յուշարձանը տեղադրուած է 1999 թուականին ԵՊՀ-ի կենդրոնական մասնաշէնքի մօտ։ Այս Անաիա Շիրակացիի երկրորդ արձանն է Երեւանի մէջ։ Առաջինը 1963 թուականին տեղադրուած է Մատենադարանի մօտ։


== Պատկերասրահ ==
։


== Տե՛ս նաեւ ==
Մեսրոպ Մաշտոցի հուշարձան (Երեւան)
‎Գրիգոր Տաթեւացու հուշարձան (Երեւան)
‎Թորոս Ռոսլինի հուշարձան (Երեւան)
‎Մխիթար Գոշի հուշարձան (Երեւան)
‎Մովսես Խորենացու հուշարձան (Երեւան)
‎Ֆրիկի հուշարձան (Երեւան)
Խորէն Եպս. Դիմաքսեան

Խորէն Եպս․ Դիմաքսեան ( 1864, Կիւրին – անյայտ ), Կիւրինի առաջնորդ է։ Ծնած է Կիւրին 1864 թուականին։ Ան Բէքմէզեան Ս․Եկեղեցիին մէջ վարտապետութեան ձեռնադրուած է 1892 թուականին։ Կիլիկիոյին միաբանը դառնալով շատ մը քաղաքներուն մէջ պաշտօններ վարած է։


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան, Կ․ Պոլիս, 1919, էջ 82․
Դեղձենի

Կաղապար:Արեւելահայերէն

Դեղձենի (Լատիներէն՝ Prunus persica), վարդազգիներու ընտանիքի բոյսերու ցեղ է։ Հայրենիքը կը գտնուի հիւսիս-արեւմտեան Չինաստանի Թարիմ գետի աւազանի եւ Քունլուն Շան լեռներու հիւսիսային լանջերու արանքին մէջ գտնուղ տարածաշրջանին, ուր ան մշակուած է եւ դարձած է ընտանի:


== Կենսաբանական Նկարագիր ==

Յայտնի է 5 տեսակ։ Բոլոր տեսակները հիմնականին մէջ առաջացած են սովորական դեղձենու տեսակէն, որ մինչեւ 8 մ բարձրութեան, բաժակաձեւ, կլորաւուն սաղարթով ծառ է։ Տերեւները երկարաւուն են, նշտարաձեւ, ատամնաւոր եզրերով։ Ծաղիկները երկսեռ են, վարդագոյն։
Պտուղը հիւթալի կորիզապտուղ է, 60-200 գ եւ աւելի կշռով, գնդաձեւ, կլոր, երբեմն ձուաձեւ, դեղնավարդագոյն, դեղնակարմրաւուն։ Կորիզը խոշոր է։ Սերմը հիմնականին մէջ դառն է։ Պտղամաշկը մեծ մասամբ խաւոտ է, հազուադէպ՝ անխաւ։ Պտղամիսը սպիտակ է կամ դեղին։ Կան պճղովիներ, որոնց կորիզը հեշտութեամբ կ'անջատուի պտղամիսէն, եւ հիւլիներ, որոնց կորիզը պտղամսէն չ'անջատիր։ Պտղամիսը համեղ է, հիւթալի, քաղցր։ Կ'օգտագործուի թարմ եւ վերամշակուած չիր, պահածոյ, ճեմ եւ ալանի։ Բազմացումը՝ աչքապատուաստով եւ սերմերով։ Բերքատւութիւնը՝ 200-400 ց/հա։


== Դասակարգին Մէջ ==
Հայաստանի մէջ մշակուող բոլոր մշակատեսակները խաւոտ են, կան նաեւ քանի մը ցածրորակ, անխաւ տեսակներ։ Կ'ըլլան վաղահաս, միջահաս եւ ուշահաս։


== Պտուղին Սննդային Կազմը ==
Օրկանական թթուներ՝ խնձորի, գինիի, կիտրոնի, խինինի
Հանքային աղեր՝ երկաթ, պղինձ, կալիում, ֆոսֆոր, ցինկ, մագնեզիում, սելեն, մանկան
Կենսանիւթեր C, B, E, K, PP խումբերու, կարոտին
Պեկտիններ եւ եթերային իւղեր
Կորիզները կը պարունակեն դառը նուշի իւղ եւ ամիկտալին։


== Անուն ==
Լատիներէն՝ Prunus persica անունը կը նշանակէ՝ «պարսկական խնձոր»: Հայերէն անունը կը ծագէ «դեղինէն»


== Բանահիւսութեան Մէջ ==
Հայկական ասացուածք՝

Դեղձը դեղձին նայելով կը կարմրէ:Պատկերասրահ
Գրիգոր Նարեկացիի արձան (Վատիկան)

Գրիգոր Նարեկացիի արձան (իտալ.՝ Statua san Gregorio di Narek), հայ փիլիսոփայ, աստուածաբան, բանաստեղծ եւ տիեզերական եկեղեցւոյ վարդապետ Գրիգոր Նարեկացիի յուշարձանը, որ զետեղուած է Վատիկանի Այգիներուն մէջ։
Նախագահութեամբ Ֆրանչիսկոս քահանայապետին, մասնակցութեամբ Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ. եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսներուն, Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ հայոց Գրիգոր Պետրոս Ի. կաթողիկոս պատրիարքին, Վատիկանի միջեկեղեցական յարաբերութեանց բաժանմունքի նախագահ կարտինալ Քիւրթ Քոխի, Արեւելեան եկեղեցիներու խորհուրդի նախագահ կարտինալ Լէոնարտօ Սանտրիի, Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Սերժ Սարգսեանի եւ բարձրաստիճան հոգեւորականներու, քաղաքական գործիչներու եւ զանազան երկիրներէ եկած հայ եւ օտար հիւրերու, Վատիկանի պարտէզին մէջ՝ 5 Ապրիլ 2018-ին, տեղի ունեցած է  Գրիգոր Նարեկացիի երկու մեթր հասակով արձանին բացումը:


== Պատմութիւն ==
Դաւիթ Երեւանցի այս արձանի քանդակը կատարած է սրբազան քահանայապետի Հայաստան ուխտագնացութեան առիթով, Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսեանի սրբազան քահանայապետին նուիրած նմուշին հիման վրայ: Արձանը ունի իր երկրորդ օրինակը, որ պիտի տեղադրուի Էջմիածնի կաթողիկոսարանին մէջ` իբրեւ «տիպար ու պատգամ երկու քոյր եկեղեցիներուն միջեւ եղբայրական կապի»:


== Հեղինակ ==
Քանդակագործ ՝ Դաւիթ Երեւանցի,
Ճարտարապետ` Միքայէլ Հասրաթեան։Պրոնզէ արձանը գործն է ֆրանսահայ ճարտարապետ Դաւիթ Երեւանցիի (Բաբայեան), իսկ ճարտարապետն է Միքայէլ Հասրաթեան, անիկա իրականութիւն դարձած է Վատիկանի մէջ Հայաստանի դեսպան Միքայէլ Մինասեանին եւ ռուսաստանաբնակ գործարար Արթուր Ջանիբեկեանի բարերարութեամբ, Վատիկանի մէջ Հայաստանի դեսպանութեան մշակոյթի բաժինի պատասխանատու Վարդան Կարապետեանի կազմակերպական ջանքերուն շնորհիւ:
Կայէլ Անտոնեան

Կայէլ Անտոնեան (7 Փետրուար 1995(1995-02-07), Մարսէյլ), հայ ֆութպոլիստ, Մարսէյի Օլիմփիկի եւ Հայաստանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի պաշտպան։


== Կենսագրութիւն ==
Կայէլ ծնած է Ֆրանսայի ծովափը, հարաւային քաղաքներէն մէկուն՝ Մարսէյի մէջ։ Կայէլին հայրը՝ Լեւոն Անտոնեանը, քաղաքին յայտնի ռիելտորն է։ Մայրը բնիկ Պէլճիքացի է։ Կայէլ միշտ երազած է խաղալ Մարսէյի Օլիմփիկ խումբէն, եւ անոր երազը սկսած է իրականանալ, երբ ան  9 տարեկանին հրաւիրուած է Մարսէլյ Օլիմփիկի ակադեմիա։


== Կիանքի Ասպարէզ ==
Ֆրանսայի ախոյեանութեան ընթացքին Անտոնեանին առաջնախաղը տեղի ունեցաւ 2014 թուականի Նոյեմբէր 2-ին, «Լանսի» դէմ հանդիպման ժամանակ, որ աւարտեցաւ Օլիմփիկի յաղթանակով՝ 2-1։
2015 թուականի Փետրուար 26-ին Հայաստանի ֆութպոլի ֆետերացիայի նախագահ Ռուբէն Հայրապետեանը յայտարարեց, որ Անտոնեանը՝ 2015 թուականի Մարտ 21-ին, կը մեկնի Երեւան, որ ստանայ քաղաքացիութիւն եւ պաշտօնապէս կը հրաւիրուի Հայաստանի ազգային հաւաքական։
26,Հոկտր., 2020-ին Հայաստանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի նախկին յետսապահ Կայէլ Անտոնեան նախորդ շաբաթավերջին միացաւ նոր ակումբի: 25 տարեկան ֆրանսահայ ֆութպոլիստը միացաւ Օպանյը խումբին, որ ելոյթ կ՛ունենայ Ֆրանսայի ֆութպոլի Դ. դասակարգի ախոյեանութեան մէջ: Նշուեցաւ, որ ան այս ակումբին միացաւ` ազատ գործակալի կարգավիճակով: Անտոնեան, որ ծնած է Մարսէյ, փոքր տարիքէն մաս կազմած է անոր պատանեկան խումբերուն: Ներկայ դրութեամբ Անտոնեանի փոխանցման արժէքը կը գնահատուի 200 հազար եւրոյով:
Մարկոս Աղաբէգեան

Աղաբէգեան Մարկոս (1830, Իզմիր, Այտընի Կուսակալութիւն, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1908, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն), նշանաւոր հայ հրապարակախօս-խմբագիր։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած Զմիւռնիա 1830 թուականին։ Սկզբնական կրթութիւնը ստացաւ տեղւոյն Ս․ Մեսրոպեան վարժարանէն ներս, իսկ 1843-ին ուղարկուեցաւ Փարիզ՝ Մուրատեան վարժարան, ուր 1849-ին ուսումը աւարտելով վերադարձաւ Զմիւռնիա եւ ընկերանալով Մատթէոս Մամուրեանին հետ («Արեւելեան  Մամուլ-  հանգ․ խմբագիրը)  սեփական ուսումնարան բացաւ, զոր ժամանակին կը մրցէր  Ս․  Մեսրոպեան  վարժարանին հետ։ Այս մրցումէն ձերբազատելու համար՝ վարժարանի վարչութիւնն Աղաբէգեանին տեսուչի պաշտօն կու տայ։ Ան Զմիւռնիայէն   Կ․ Պոլիս  անցաւ  եւ  հասարակական  գործունէութեան  ասպարէզ  մտաւ  եւ  1859-ին,  նորընտիր  Մատթէոս  կաթողիկոսին  հետ,  քարտուղարի  պաշտօնով  Էջմիածին  եկաւ։ Ներսեսեան դպրոցին  վարչութեան կողմէ ուսուցչական պաշտօն վարելու  հրաւէր  ստանալով  եկաւ Թիֆլիս, շփուեցաւ  ժամանակակից  հայ  գործիչ  երիտասարդութեան  շրջանին եւ 1860  թուականին  սկսաւ  խմբագրել  «Կռունկ  Հայոց  Աշխարհի» ամսագիրը, որուն հրատարակիչն էր Հ․ Էֆէնջեանցը։ «Կռունկ»ը մեծ դեր  խաղացած է մեր  պարբերական մամուլին մէջ, ան աշխատակիցներ ունեցաւ՝ Գ․ Մուրատեանը, Յ․  Կարինեացը, Գ․ Շերմազանեանը, Ե․ Բաստամեանը, Առաքել Արարատեանը, Մ․ Մամուրեանը, Մելիք-Ազարեանը  եւ ուրիշներ, որոնք  բոլորն  ալ  յայտնի  մարդիկ  էին  եւ  մինչեւ  այսօր ծանօթ անուններ են։
Ամուսնանալով  Դօլգեանի  աղջկան հետ չորս տարի հրատարակելէ  ետք,  1861-ի  Յունուարէն  դադրեցաւ  հրատարակելէ  եւ  1865-ին  գնաց  Կ․ Պոլիս։ Այնտեղ  եւս գրեթէ «Կռունկ»-ի ծրագիրով սկսաւ1866-էն հրատարակել «Ծիլն  Աւարայրի» անունով ամսագիրը, սակայն նիւթական անյաջողութեան պատճառով 1867-ին դադրեցուց։ Այդ ընթացքին, ինչպէս յայտնի է, տաճկահայերը զբաղուած էին 1862 թուականին տեղի ունեցած Զէյթունի իրադարձութիւներով, որուն համար կազմուեցաւ «Քննիչ Յանձնաժողով» եւ Մարկոսն ալ ընտրուելով անդամ 1867-ին իբրեւ քննիչ Զէյթուն գնաց, ուրտեղէն Պոլիս երթալով՝ Նուպար-Շահնազարեան վարժարանի դասատու անուանուեցաւ։ Այդ պաշտօնի մէջ ալ երկար չմնաց, որովհետեւ Վանի մեծ հրդեհի պատճառները ստուգելու համար քննիչ նշանակուեցաւ եւ միեւնոյն ժամանակ ընդհանուր վերաքննիչի պաշտօն ստանձնելով գնաց Վան։ Հրդեհի մասին զեկուցումներ տալով, իր պաշտօնը շարունակեց. սակայն քիչ ժամանակ անց գնաց Կ․ Պոլիս։ Հայոց Միացեալ ընկերութիւնը մեծ գործ կը կատարէր Տաճկաստանի մէջ, Մարկոսին յանձնարարեց գրել Հայոց պատմութիւն աշխարհաբար եւ ընդարձակ, զոր կատարեց Աղաբէդեանը 14 տարի աշխատելով, բայց այդ կարեւոր աշխատութիւնը կը մնայ անտիպ։ Ան աշխատակցած է «Լումա»յին, «Բիւզանդիոն»-ին եւ այլն։


== Գրական Վաստակ ==
Հայկական թատրոն Գարեգին Սրուանձտեաց (4 մասն, 1867 Կ․ Պոլիս)
Յայտարարութիւն կանոնաց Ս․ Մեսրոպ Վարժարանի (Զմիւռնիա 1858)
Թուղթ Հայոց աշխարհի, ազգի եւ եկեղեցու ազգայնութեան մասին առ պատրիարք Տ․ Ներսէս արքեպ․ (Կ․ Պոլիս 1878)Թարգմանած է՝

Գիզոյի Քաղաքակրթութեան պատմութիւն
Ծրագիր պատմութեան Հայաստան աշխարհին։
Ազարիա Սասնեցի

Ազարիա Սասնեցի (Անյայտ - 1628), Հայ տաղասաց, աստղագէտ, տոմարագէտ։
Ճալալիներու արշաւանքներու ժամանակ գերի առնուած է, ազատելէ ետք շրջած է Փոքր Ասիա, Իտալիա եւ Կ. Պոլիս։


== Աշխատութիւններ ==
Ազարիա Սասնեցին առաւել յայտնի է աստղագիտական եւ տոմարագիտական աշխատութիւններով («Ցաղագս գիտութեան Երկնից բարձրութեան եւ եւթն պարունակացն», «Ցաղագս գիտութեան Արեգական թաւալմանց»)։ Ունի պատմագիտական աշխատութիւններ եւ թարգմանութիւններ իտալերէնէն։
«Ողբ ի վերայ հարուածոց արեւելեան գաւառացն եւ աշխարհին Հայոց ի ձեռաց ճելալեանց» երկին մէջ մանրամասն նկարագրած է ճալալիներու զօրագլուխ Կարա–Եազիճիի արշաւանքները, Արեւմտեան Հայաստանի գաւառներու, Սեբաստիոյ ասպատակութիւնն ու աւերումը։ Երկը չունի միջնադարեան դասական ողբերու պերճութիւնն ու քնարականութիւնը, բայց գրական յուշարձան է ու պատմական արժէքաւոր աղբիւր, ուր դէպքերը նկարագրուած են բանաւոր վիպերգներու յատուկ հնարանքներու, ժողովրդական բառ ու բանի օգտագործմամբ։