armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցի (Պուրճ Համուտ, Նոր Մարաշ)

Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցի (Պուրճ Համուտ, Նոր Մարաշ), ԼԼիբանան


=== Պատմութիւն ===
Ս. Քառասնից Մանկանց Եկեղեցին հիմնուեցաւ 1929-ին, իսկ եկեղեցւոյ օծումը կատարուեցաւ 1930-ին, ձեռամբ Գերպ. Տ. Եղիշէ Արք. Կարոյեանի:
Եկեղեցւոյ հողը տրամադրեց Մարաշի Հայրենակցական Միութիւնը: Եկեղեցւոյ անունը ճշդուեցաւ «Սրբոց Քառասնից Մանկանց», ի յիշատակ Մարաշ քաղաքի համանուն եկեղեցւոյ:
Մարաշ քաղաքէն գաղթած Տ. Յակոբ Քհնյ․ Արսլանեան ձեռնարկեց հանգանակութեան մը։ Եկեղեցւոյ ճարտարապետական աշխատանքները ստանձնեց ճարտարապետ Միքայէլեան (Ուստա Կարապետ)։ Եկեղեցւոյ տիկնանց միութիւնը պաշտօնապէս կազմուեցաւ 1959-ին։
1962-ին եկեղեցին ենթարկուեցաւ վերանորոգութեան եւ տախտակաշէն խորանները նորոգուեցան եւ մարմարէ հայկական ոճով խորաններու վերածուեցան  (ճարտարապետ` Գէորգ Էմմիեան): Աւագ խորանը նորոգեցին Քէօրօղլանեան եղբայրները, աջակողմեան խորանը՝ Յակոբ Օրջանեան, ձախակողմեան խորանը՝ Մէյրի Լիւլէճեան, իսկ մկրտարանը՝ Յովհաննէս Գազէզեան։
Երկրորդ նորոգութիւնը տեղի ունեցաւ 1981-ին, երբ եկեղեցիին առաստաղը վնասուեցաւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքին եւ պարբերաբար մինչեւ 1989 վնասուեցաւ եւ անմիջապէս նորոգուեցաւ:
Եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւներն են՝
Տ. Արսէն Քհնյ. Տէր Յովհաննէսեան
Տ. Յակոբ Քհնյ. Արսլանեան
Տ. Մեսրոպ Քհնյ. Էլմաճեան
Տ. Հմայեակ Քհնյ. Տէր Պետրոսեան
Տ. Վազգէն Քհնյ. Ներկիզեան
Տ. Գրիգոր Քհնյ. Սէօքիւնեան
Տ. Պարգեւ Քհնյ. Յովհաննէսեան
Տ. Թորգոմ Քհնյ. Կէօվօղլանեան
Տ. Խորէն Քհնյ. Ներսէսեան
Տ. Բաբգէն Քհնյ. Քէնտիրճեան
Տ. Սահակ Քհնյ. Պալեան
Տ. Արսէն Քհնյ. Քէշիշեան
Տ. Վաչէ Քհնյ. Թաթոյեան
Տ. Սեւակ Քհնյ. Վասիլեան
Տ. Յարութիւն Քհնյ. Կոստանեան
Տ․ Շնորհք Քհնյ․ Տէր Արթինեան (Այժմու Հոգեւոր հովիւ)։


== Տե՛ս նաեւ ==
Ս. Յովհաննու Կարապետ եկեղեցի (Հայաշէն)
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (Զահլէ)
Ս. Յակոբ Եկեղեցի (Էշրէֆիէ)
Ս․ Աստուածածին Եկեղեցի, (Նոր Ատանա)
Ս. Պօղոս Եկեղեցի (Այնճար)
Ս. Վարդանանց Եկեղեցի (Պուրճ Համուտ)
Ս. Յարութիւն Եկեղեցի (Ճիւնի, Լիբանան)
Ս. Սարգիս Եկեղեցի (Նոր Սիս)
Ս. Գէորգ Եկեղեցի (Հաճըն)


== Աղբիւրներ ==
Քառասնից Մանկանց եկեղեցի (Պուրճ Համուտ, Նոր Մարաշ)
Սահակ Չոլաքեան

Սահակ Չոլաքեան (նաեւ՝ Մազմանեան, անյայտ, Ակն, Ակն գաւառակ, Սեբաստիոյ նահանգ- 1915, Կիւմիւշ-Մատեն), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Սեբաստիոյ նահանգի, Սեբաստիոյ գաւառի, Ակն գաւառակի կեդրոն՝ Ակն քաղաքին մէջ։ Ինքնակրթութեամբ ձեռք բերած է բժշկական հմտութիւններ եւ բժիշկ աշխատած։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմին ժամանակ, Օսմանեան կառավարութիւնը՝ Ակնի Ժամկոչեաններու ապարանքը եւ այլ կարեւոր շէնքեր, հայերէ խլելով վերածած է խեղճուկ հիւանդանոցներու, որոնց բժշկապետ նշանակուած է Ակնի՝ վկայուած քաղաքային բժիշկ, իր տգիտութեան հետեւանքով շատ զոհեր տուած, Մահմուտ պէյը։ Լուրջ եւ վտանգաւոր հիւանդ ըլլաու պարագային, Մահմուտ պէյը, դիմած է իրմէ աւելի կարող ու ձեռնահաս ինքնուս բժիշկ Սահակին։ 1915 թուականի ձմրան՝ քաղցած, ցրտահարուած, հիւանդ ու վիրաւոր 25 ակնցի հայ զինուորներ, անոնց կարգին՝ Սահակը, գիշերով ձգած են զինուորական ծառայութիւնը, վերադարձած՝ Ակն ու պատսպարուած են մօտակայ լերան քարայրներուն մէջ։ Դասալիք ընկերներու հետ միասին ձերբակալուած է նաեւ Սահակը, որ սպանուած է 1915 թուականին Կիւմիւշ-Մատենի մէջ՝ միւս ձերբակալուած ընկերներուն հետ միասին։


== Գրականութիւն ==
Պարսամեան Մկրտիչ, Ակն եւ ակնցիք, Փարիզ, 1952։
Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Հերոսներու հրապարակ (Պուտափեշթ)

Հերոսներու հրապարակ (հունգարերէն՝ Hősök tere), հրապարակ Հունգարիոյ մայրաքաղաք Պուտափեշթի մէջ։ Կը գտնուի Փեշտ հատուածին մէջ։ Հերոսներու հրապարակով կ'աւարտի Անդրաշի պողոտան եւ կը սկսի Վարոշլիկետ քաղաքային այգին։ Հրապարակը ձեւաւորուած է 1896-ին Հունգարիոյ հիմնադրութեան 1000-ամեակին առիթով, ընդունելով Հունգարիա ժամանած աւելի քան 50.000 հիւրեր։
Հրապարակին մէջ կը գտնուին քանի մը յուշարձաններ։ Առաջինը, որ կը գտնուի հրապարակի կեդրոնը, նուիրուած է Կարպատներով հունգարներու անցման։ Այն բարձր սիւն է, որուն գագաթին կը գտնուի Գաբրիէլ հրեշտակապետի կերպարը երկրագնդի վրայ` առաքելական խաչով եւ Իշտուան արքայի թագով։ Յուշարձանի հեղինակներն են ճարտարապետ Ալպերտ Շիկեդանցը եւ քանդակագործ Տեորտ Զալան։ Արձանի կառուցումը տեւած է շուրջ 42 տարի։ Առասպելին համաձայն` սուրբ Իշտուանի միջոցով հունգարներուն քրիստոնէութիւն ընդունել պատուիրած է Գաբրիէլ հրեշտակապետը, որ յայտնուած է անոր երազին մէջ։ Յուշարձանի ստորին հատուածին մէջ պատկերուած են հունգարական եօթ ցեղերու առաջնորդները` գլխաւորութեամբ իշխան Արպատի, որ հիմնադրած է հունգարական իշխող արքայատոհմը։

Կիսաշրջանաձեւ երկու սիւնաշարերը, որոնք տեղադրուած են հրապարակին մէջ` Գաբրիէլ հրեշտակապետի սիւնին ետին, Հունգարիոյ հերոսներուն նուիրուած յուշարձաններ են։ Իւրաքանչիւր սիւնաշարի երկարութիւնը 85 մեթր է։ Սիւներուն միջեւ ձախէն աջ տեղադրուած են Արպատների տոհմի ներկայացուցիչներուն պրոնզեայ արձանները` սուրբ Իշտուան, սուրբ Լասլօ, Կալման І, Անդրաշ ІІ եւ Բելա IV: Անոնց կը յաջորդեն Անժույի տոհմի ներկայացուցիչներու արձանները` Կառլ Ռոպերտ եւ Լիւդովիկոս Ա. Մեծ, Եանոշ Խունեադի, Մատեաշ Կորուին, այնուհետեւ տրանսիլվանական իշխաններ Իշտուան Պոչկայի, Գաբոր Պետլենի, Իմրէ Տեկելիի, Ֆերենց Բ. Ռակոցիի եւ հունգար ժողովուրդի ազատութեան համար պայքարած հերոս Լայոշ Կոշուտի արձանները։ Սիւնաշարերը պսակուած են Աշխատանքի, Զարգացման, Պատերազմի, Խաղաղութեան, Իմաստութեան եւ Փառքի այլաբանական կերպարներով։
Գլխաւոր սիւնի հարեւանութեամբ տեղադրուած է քարէ յուշատախտակ` նուիրուած հունգար զինուորներուն, որոնք մահացած են համաշխարհային պատերազմներու ժամանակ։ Այստեղ ազգային տօներուն կը կանգնի պատուոյ պահակախումբը, եւ տեղի կ'ունենան ծաղիկներու խոնարհման հանդիսաւոր նախաձեռնութիւններ։
Հրապարակը երկու կողմէն շրջապատուած է նեոկլասիցիզմի ոճով կառուցուած երկու շինութիւններով` Կերպարուեստի թանգարանով եւ Միւչառնոկ արուեստի սրահով։
Հրապարակին տակ տեղադրուած է Պուտափեշթի մեթրոյի համանուն կայարանը։


== Գրականութիւն ==
Венгрия. Издательство «Вокруг света», 2009 ISBN 978-5-98652-226-5
Михаэль Херл. Будапешт. Издательство Polyglott, 1996 ISBN 5-88395-021-3
Եսայի Կարապետեան

Կարապետեան (Գըրմըզգոլանյան) Եսայի, արեւմտահայ բժիշկ, ծնած է 1894 թուականին, Եդե­սիոյ նա­հան­գի կեդրոն՝ Եդե­սիա քաղաքին մէջ։


== Կենսագրութիւնը ==
Ծնած է 1894 թուականին Եդեսիոյ նահանգի կեդրոն՝ Եդեսիա քաղաքին մէջ։ 1908 թուականին Օսմանեան սահմանադրութեան վերահաստատումէն յետոյ, բազմաթիւ եդեսահայ երիտասարդներու հետ միասին, մեկնած է Կ.Պո­լիս` կրթու­թիւն ստա­նա­լու։ 1908-15 թուականներուն ուսանած է Կ.Պոլ­սոյ Օս­մա­նեան կայ­սե­րա­կան բժշկա­կան վար­ժա­րա­նէն ներս։ 1915 թուականին՝ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, զօ­րա­կոչ­ուած է Օս­մա­նեան բանակ եւ ծառայած՝ որպէս զին­ուո­րա­կան բժիշկ։ 1918 թուականին, պա­տե­րազմն աւարտ­վե­լուն պէս, աճա­պա­րած է Կ.Պոլ­սէն հե­ռա­նալու դէ­պի իր ծննդա­վայ­րը` Եդեսիա։ Ճամաբորդութեան ընթացքին այցելած է Ատա­նա, ուր Ազգային միութիւնը եւ ընկերները նրան յորդորած են Հա­ճըն երթալ։ Անսալով յորդորներուն, մեկնած է Հաճըն՝ բժիշկ աշխատելու։


== Սպանութիւնը ==
Կի­լի­կի­ոյ քեմալական շարժումներու ընթացքին Հաճընը լքուած ու մեկուսացած մնացած էր։ 1920 թուականի Մարտին, Հաճընը շրջապատուելով քեմալական զօրքերով, կտրուած է արտաքին աշխարհէն։ Չստանալով Ֆրան­ս­այէն ակնկալած օգնութիւնը, հաճընցիները դիմած են ինքնապաշտպանութեան ու հերոսաբար կռուած իրենց ազատութեան համար։ Այդ հերոսամարտի ընթացքին՝ բժիշկը, անգնահատելի ծառայուիւններ մատուցած է հաճընցիներուն։ 1920 թուականին նահատակուած է Հաճընի ինքնապաշտպանական կռիւներու ընթացքին։ 1920 թուականի Հոկ­տեմ­բե­ր 15-ին թուր­քե­րը ներխուժած են քաղաք եւ կոտորած են անզէն բնակիչները։ Փրկուած հաճընցիները տարագրուած ու բնակութիւն հաստատած են տարբեր երկրներու մէջ, ինչպէս նաեւ՝ Խորհրդային Հայաստանի մէջ։


== Գրականութիւն ==
Սահակեան Արամ, Դիւցազնական Ուրֆան եւ իր հայորդիները, Պէյրութ, 1955։
Հայկական Հարց, հանրագիտարան, Երեւան, 1996։
Զապէլ Ասատուր

Զապէլ Ասատուր (Զապէլ Խանճեան, 23 Յուլիս 1863(1863-07-23), Սկիւտար, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 19 Յունիս 1934(1934-06-19), Պոլիս, Թուրքիա), հայ գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ:


== Կենսագրութիւն ==
Սկզբնական շրջանին Սիպիլ իր կրթութիւնը ստացած է ֆրանսական վարժարանի մէջ, բայց յետոյ յաճախած է նախ Սուրբ Խաչ դպրոցը, ապա Սկիւտարի ճեմարանը։
Հայրը կը զբաղէր ժամացոյցի առեւտուրով։ Մայրը գիտէր կիթառ նուագել եւ յաճախ բանաստեղծութիւններ կը կարդար զաւակներուն համար. այս իսկ պատճառով Զապէլ Ասատուրի (հօրենական անունով Զապէլ Խանճեան) առաջին ներշնչումի աղբիւրը մայրն է հանդիսացած։ Յետագային, Սիպիլ իր հանգուցեալ մօր ձօնած է «Կիթարդ» քերթուածը։
«Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութեան» հիմնադիրներէն էր։ Այս ընկերութիւնը գործած է մօտ 22 տարի, նպատակ ունենալով Պոլսոյ եւ գաւառներու մէջ դպրոցներ բանալ աղջիկներու համար։
Սիպիլ 1881-ին կամուսնանայ փաստաբան Կարապետ Տոնելեանին հետ եւ միասին կը մեկնին գաւառները։ Իր առաջին ամուսինին մահէն ետք (1900), երկրորդ ամուսնութեամբ մը ան իր կեանքը կը կապէ գրագէտ Հրանդ Ասատուրի հետ։ Այնուհետետւ ամուսինին աշխատակցութեամբ կը հրատարակէ հայերէն քերականութեան եւ ընթերցանութեան դասագրքերու շարք մը՝ «Թանգարան» անունով։ Այս գիրքերը մեր վարժարաններուն մէջ գործածուած են մօտ քառորդ դար։
Եղած է հայերէն լեզուի արժէքաւոր ուսուցչուհի Պոլսոյ հայ դպրոցներուն մէջ, մասնաւորաբար Եսայեան վարժարան, որ աշխատած է 18 տարի շարունակ։
1928-ին կը կորսնցնէ իր ամուսինը՝ Հրանդ Ասատուր։ 1933-ին կը տօնուի իր գրական եւ մանկավարժական գործունէութեան յիսնամեայ յոբելեանը, երբ Սիպիլ անկողին մնալու դատապարտուած էր՝ կաթուածի մը հետեւանքով։
Կը մեռնի 1934-ին եւ կը թաղուի Պոլսոյ Շիշլիի գերեզմանատունը։
Զապէլ Ասատուր գրել սկսած է շատ կանուխ, Սկիւտարի ճեմարանը աշակերտած տարիներուն։ Առաջին անգամ Սիպիլ ծածկանունը գործածած է 1890-ին, «Մասիս» շաբաթաթերթի մէկ թիւին մէջ հրատարակած բանաստեղծութեան տակ։ Սիպիլ կը նշանակէ հեթանոսական դարերու աստուածուհի։


== Երկեր ==
Կորտօն հրամանատարը, Կ. Պոլիս, 1890:
Աղջկան մը սիրտը, Կ. Պոլիս, 1891, 254 էջ:
Ցոլքեր (բանաստեղծութիւններ), Կ. Պոլիս, 1902, 94 էջ:
Կնոջ հոգիներ (պատմուածքներ), Կ. Պոլիս, 1925, 194 էջ:
Քերթուածներ, Յերեւան, 1935, 132 էջ:
Աղջկան մը սիրտը, ա. տ., 1938, 371 էջ:
Ամբողջական գործը, Իսթանպուլ, 1939, 240 էջ:
Աղջկան մը սիրտը, Պէյրութ, 1949, 211 էջ:
Բանաստեղծութիւններ: Ցոլքեր եւ հատուածներ, Վենետիկ, 1955, 98 էջ:
Երկեր, Երեւան, 1965, 452 էջ:
Երկեր, Երեւան, 1977:
Ցոլքեր (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1978, 162 էջ:


== Աղբիւրներ ==
Արդի Հայ Գրականութիւն, Մուշեղ Իշխան, Բ. հատոր, էջ 219-220-221
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պոիքրէշ, Բ. հատոր, էջ 220:
«Դիմաստուերներ», Հրանդ Ասատուր, 1921, էջ 265-280։
Ծովային Թանգարան (Սթոքհոլմ)

Ծովային թանգարան (շուէտ.՝ Sjöhistoriska museet), ծովային պատմութեան, առեւտրական առաքման եւ նաւաշինութեան թանգարան Սթոքհոլմի մէջ: Թանգարանը տեղակայուած է Էսթերմալմ շրջանի Եարտեթ հատուածին մէջ, ուրկէ տեսարան կը բացուի դէպի Djurgårdsbrunnsviken: Թանգարանի շէնքը նախագծած է ճարտարապետ Ռակնար Էսթպերկը: Շէնքը կառուցուած է 1933-1936-ականներուն:


== Հաւաքածոներ ==
Թանգարանի հաւաքածոն կը ներառէ շուրջ 900000 լուսանկար, 50000 նմուշներ եւ 45000 նկարներ, որոնք բոլորը կը վերաբերին ծովուն, ափերուն, նաւերուն եւ նաւակներուն՝ անցեալին եւ ներկային: Հաւաքածոյի մեծ մասը՝ նաւակները, տեղակայուած են Սթոքհոլմի Գալվարվէտ հատուածի Նաւակներու 2-րդ սրահին մէջ։ Նաւակներու հաւաքածոն կը ներառէ ինչպէս մակոյկներ, այնպէս ալ Skerry cruiser-ներ:
Ներքեւի յարկը, այլ բաներու կողքին, կան ծովային պատմութեան ցուցանմուշներ, ներառեալ 18-րդ դարու նաւերու քանի մը մանրամասն ձեւեր: Երկրորդ յարկը կը ներառէ ցուցահանդէսներ շուէտական առեւտրային նաւատորմի վերաբերեալ: Նկուղին մէջ կը գտնուի Կուսթաւ Գ. թագաւորի «Ամֆիոն» նաւի նաւախուցի կրկնօրինակը:


== Պատմական նաւերու ցուցակագրում ==
Ծովային թանգարանը պատասխանատու է Շուէտի մէջ պատմական նաւերու ցուցակագրման համար: Թուարկուած են ինչպէս նաւերը, այդպէս ալ պատմական նշանակութիւն ունեցող զբօսանաւերը: Չնայած ցուցակագրումը չառաջարկեր որեւէ իրաւական պաշտպանութիւն կամ պարտաւորութիւն, այն սեփականատիրոջը կու տայ որոշակի արտօնութիւններ:


== Ճարտարապետութիւն ==
Ուլոֆ Թեմփելմանի (1746–1816) նէօդասական ոճով ներշնչուած կորագիծ կառոյցը հիմք կը հանդիսանայ շրջական պուրակի համար, ուր տեղի կ՛ունենան բացօթեայ համերգներ: Այդ Ռակնար Էսթպերկի վերջին խոշոր աշխատանքն էր եւ կառուցուած էր Սթոխհոլմի ցուցահանդէսի (1930) (Stockholmsutställningen 1930) վայրին մէջ։ Քանի որ ցուցահանդէսը Functionalism-ի կարեւոր դրսեւորում էր, թանգարանին մէջ կը նշուի նաեւ ճարտարապետի տեսակէտը Շուէտի մէջ Functionalism-ական ոճի ներդրման հարցում: Կեդրոնական գմբէթը ամբողջութեամբ կառուցուած է աղիւսէ : Շէնքին մէջ կան նաեւ արհեստանոցի մանրակերտ, փայտի խանութ, լուսանկարչական արուեստանոց, արխիւ եւ գրադարան: 1970-ականներուն աւելցած է շարժանկարներու եւ դասախօսութիւններու դահլիճ, իսկ 1990-ականներուն` սրճարան:
Թանգարանէն դուրս տեղադրուած է «Նաւաստի» (Sjömannen) կոչուող պրոնզէ յուշարձանը, որ տեղադրուած է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն զոհուած շուէտ նաւաստիներու յիշատակին: Յուշարձանի հեղինակն է Նիլս Սէօկրէնը 1952-ին, մինչեւ իր մահը: Յուշարձանի բացումը տեղի ունեցած է1953-ին:


== Համերգներ ==

1975-էն թանգարանի դիմաց գտնուող այգին մէջ տեղի կ՛ունենան բացօթեայ համերգներ եւ երաժշտական փառատօներ: Սթոքհոլմի թագաւորական ֆիլհարմոնիք նուագախումբի համագործակցութեամբ Dagens Nyheter թերթի կազմակերպուած ամէնամեայ համերգները կ՛ոգեշնչուին եւ կը համեմատուին Ալպերտ թագաւորական սրահի համերգներուն հետ: Թանգարանին մէջ տեղի ունեցող միջոցառումներու ժամանակ ելոյթ ունեցած արուեստագետներէն են Լիզա Նիլսոնը, Քենթը,, Pearl Jam, Սառա Տոուն Ֆայները,, Axwell-ը, եւ Փեր Հոքան Կէսլէն:


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Pictures of ship models in the museum, from visit in June 2011 High resolution photos
Հանրագիտարան

Հանրագիտարան, համայնագիտական մատչելի տեղեկատու, որ առաւել էական տեղեկութիւն կը պարունակէ գիտելիքներու կամ հմտական եւ գործնական գործունէութեան բոլոր (համապարփակ) կամ առանձին (ճիւղային) բնագաւառներուն վերաբերեալ։
Հայերէն Հանրագիտարան (հանր (հանրային, ընդհանուր) + ա (յօդակապ) + գիտ (գիտելիք, գիտութիւն) + արան (տեղ բնորոշող գոյականակերտ վերջածանց)) բառը (Տեղեկատու ձեռնարկ գիտութեան բոլոր կամ առաձին ճիւղերու մասին) աշխարհի շատ լեզուներով կը հնչէ «էնսեքլոփետիա» կամ «էնսայքլոփիտիա» եւ տառադարձուած է հին յունարէն «ἐγκυκλοπαιδεία» բառէն, որ յառաջ եկած է կամ ծագում առած է «ἐγκύκλιος παιδεία» «էնքիուքլիոս փայտիա» արտայայտութենէն («էնքիուքլիոս»(ἐγκύκλιος), որ կը նշանակէ «համապարփակ» կամ «շրջանառուած» իսկ «փայտիա» (παιδεία) կը նշանակէ «մանկավարժութիւն»))։ Արտայայտութիւնը տառացիօրէն կարելի է թարգմանել «համապարփակ կրթութիւն» կամ «գիտելիքներու ընդհանուր ուսուցում» (knowledge of general education)։


== Հանրագիտարան Ընդհանուր Հասկացութիւն ==
Թէպէտեւ գիտելիքներու հաւաքական ամբողջութեան գաղափարը հազարամեակներու պատմութիւն ունի, «քիքլոփետիա» եզրը որպէս գիրքի վերնագիր առաջին անգամ օգտագործուած է 1541-ին՝ Ճոաքիմուս Ֆորթիուս Ռինկելպերկիուսի կողմէ, «Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia» (Պազել, 1541)։ «ինսեքլոփետիա» կամ «ինսայքլոփիտիա» բառը առաջին անգամ որպէս գիրքի վերնագիր օգտագործուած է խրուաթ իէնսեքլոփետիստ Փաւաօ Սքալիքի կողմէն «Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon» (Գիտական առարկաներու աշխարհի գիտելիքներու ինցիկլոփետիա, Պազել,1559). Խօսակցութեան մէջ յայտնի ամենահին օգտագործումներէն մէկը եղած է Ֆրանսուա Ռապլէի «Փանթակրիւէլ» գիրքին մէջ 1532-ին։


== Հանրագիտարաններու Տեսակներն ու Առանձնայատկութիւնները ==
Իւրաքանչիւր հանրագիտարան կը բնորոշուի չորս հիմնական տարրերով։ Անոնք են՝ թեմաթիք (thematic) ուղղուածութիւն, ընդգրկման ծաւալ, կառուցուածքային մեթոտներ եւ ստեղծման մեթոտներ։
Վացլաւ Հաւել

Վացլաւ Հաւել (5 Հոկտեմբեր 1936(1936-10-05)[…], Փրակա, Չեխոսլովաքիա[…] - 18 Դեկտեմբեր 2011(2011-12-18)[…], Hrádeček, Vlčice), չեխ թատերագիր, ակնարկագիր, բանաստեղծ, այլախոհ եւ քաղաքական գործիչ։ Եղել է Չեխոսլովաքիոյ վերջին (1989 - 1992) եւ Չեխիոյ առաջին (1993 -2003) նախագահը եղած է։


== Կենսագրութիւն ==
Հաւելը ծնած է Փրակին մէջ  եւ մեծցած է ճանչուած, հարուստ, գործարար, մտաւորական ընտանիքին մէջ, որ 1920-ականներէն մինչեւ 1940-ականները Չեխոսլովաքիոյ մշակութային եւ քաղաքական իրադարձութիւններուն հետ սերտ կապեր ունեցած էր:
Անոր հայրը, Վացլաւ Մարիա Հաւելը ականաւոր շարժանկարներ արտադրող եւ Փրակի Պարանտով ծայրամասի սեփականատերն էր։ Հաւելի մայրը, Božena Vavrečková, նոյնպէս ազդեցիկ ընտանիքէն սերած էր, անոր հայրը յայտնի լրագրող եւ Չեխոսլովաքիոյ դեսպանը եղած էր 1950-ականներու սկիզբին:


== Արտաքին յղումներ ==
Վացլաւ Հաւել Պաշտօնական կայք
Վացլաւ Հաւել գրադարան, Փրակ
Աքաքի Ծերեթելիի Անուան Պետական Համալսարան

Աքաքի Ծերեթելիի անուան պետական համալսարան (վրաց.՝ აკაკი წერეთლის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი), յայտնի է նաեւ իբրեւ Քութայիսի համալսարան (վրաց.՝ ქუთაისის უნივერსიტეტი), 1930-ի՝ Յուլիսին Թիֆլիսի մէջ հիմնադրուած համալսարան, որ այժմ տեղակայուած է՝ Քութայիսի մէջ։


== Պատմութիւն ==
Համալսարանը հիմնադրուած է Թիֆլիսի պետական համալսարանի հենքին վրայ։ Թիֆլիսի պետական համալսարանը հիմնադրուած է 1918՝ վրացի պատմաբան Իվանէ Ջավախիշուիլիի ղեկավարութեամբ։ 1930 Յուլիսին, երբ Վրաստան արդէն կը գտնուէր ԽՍՀՄ կազմին մէջ, իշխանութիւնները Թիֆլիսի պետական համալսարանի հենքին վրայ կը ստեղծեն չորս առանձին համալսարաններ։ Ատոնցմէ մեկն ալ՝ Մանկավարժական պետական հիմնարկն է։
1933,Յունուարի 8-ին, կը վերակազմաւորուի Թիֆլիսի պետական համալսարանը ու Մանկավարժական պետական համալսարանը կը տեղափոխուի՝ Քութայիս։ Այժմ ան կը կոչուի Քութայիսի համալսարան եւ կը գտնուի քաղաքին կեդրոնը։ Համալսարանը սկսած է գործել 1933, Փետրուարի 13-ին։ Աւելի քան 700 ուսանողներ՝ Թիֆլիսէն տեղափոխուած են Քութայիս՝ շարունակելու իրենց կրթութիւնը համալսարանի մէջ։
1990 թուականին, համալսարանը կը կոչուի՝ Աքաքի Ծերեթելիի անուան պետական համալսարան. ան կոչուած է վրացի բանաստեղծ ու ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ Աքաքի Ծերեթելիի անուամբ։ 2006, Փետրուար 23-ին, կառավարութիւնը համալսարանը կը միացնէ Քութայիսի Ն. Մուշկելիշուիլիի անուան ճարտարագիտական հիմնարկին հետ, որ հիմնադրուած էր 1974, Սեպտեմբեր 1-ին, որուն շնորհիւ կ'աւելցնեն տեխնիկական ոլորտի ֆակուլտետներն ու այդ գիտակարգերին նուիրուած դասաժամերը։
Տարբեր տարիներու Աքակի Ծերեթելիի անուան պետական համալսարանին մէջ, աշխատա են Գէորգ Ախվլեդիանին (1887–1973), Իվան Բերիթաշուիլին (1885-1974), Նիկոլոզ Բերձենիշուիլին (1895–1965), Լեւան Գոկիյէլին (1901—1975), Գոռնելի Կեկելիձէն (1879-1962) եւ այլեր։


== Ֆակուլտետներ ==
2011 թուականի տուեալներով՝ Աքաքի Ծերեթելիի անուան պետական համալսարանը՝ ունի հետեւեալ ֆակուլտետները՝

Արուեստներու ֆակուլտետ,
Հասարակական գիտութիւններու ֆակուլտետ,
Ճշգրիտ եւ բնական գիտութիւններու ֆակուլտետ,
Մանկավարժութեան ֆակուլտետ,
Բժշկութեան ֆակուլտետ,
Տեխնիկական ճարտարագիտութեան ֆակուլտետ,
Ծովային տեղափոխութեան ֆակուլտետ,
Գիւղատնտեսութեան ֆակուլտետ։


== Ծաօոթագրութիւններ ==


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտօնական կայքը
Ոսկան Յովհաննէսեան

Ոսկան Յովհաննէսեան (Տիգրանակերտ - 15 Փետրուար 1915), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Տիգրանակերտ։ Ստացած է բժշկական կրթութիւն։ Եոնճալըի հիւանդանոցի մէջ աշխատած է որպէս բժիշկ։
Մահացած է 1915 թուականի Փետրուար 15-ին, ժանտախտէն։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
1680 թուական

1680 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 80րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1680 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1680 մահեր
Ճորճ Ուիլհելմ Ֆրետրիխ Հեկել

Ճորճ Ուիլհելմ Ֆրետրիխ Հեկել (գերմաներէն` Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 27 Օգոստոս 1770(1770-08-27)[…], Շթութկարթ, Վյուրթեմբերգի դքսություն, Սրբազան Հռոմէական կայսրութիւն - 14 Նոյեմբեր 1831(1831-11-14)[…], Պերլին, Պրուսիոյ թագաւորութիւն, Գերմանական միութիւն),  գերմանացի փիլիսոփայ, գերմանական դասական փիլիսոփաիւթեան կարկառուն ներկայացուցիչներէբ մէկը, իտէալիզմի հիմքի վրայ դիալեկտիկայի համակարգուած տեսութեան հիմնադիրը։


== Կենսագրական գիծեր ==
Հեկել Շթութկարթ ծնած էր, Թուպինկըն ուսանած եւ Ենայի մէջ խմբակի մը ուսուցած 1801-1807-ին: 1808-1816-ին ան Նիւրնպըրկի մէջ դպրոցի մը տնօրէնութիւնը կը ստանձնէր:
1818-ին Պերլինի մէջ կր դասախօսէր եւ շուտով իբրեւ իր օրերու առաջին իմաստասէրի Համբաւը կը տարածուէր: Ան գոլերայէ կր մահանար, երր իր վայելած համբաւին եւ գործունէութեան գագաթնակէտին կր գտնուէր:


== Բացարձակ իտէալիզմի գաղափարը ==
ճորճ Ուիլհելմ Ֆրետրիխ Հեկելի համաձայն, տիեզերքը Բացարձակին՝ Աստուծոյ պայքարի եւ ճիգի շարունակական թաւալումն էր: Բացարձակը հոգի էր եւ անոր թաւալումը միտքին տրամարանականօրէն հաստատած օրէնքներուն համաձայն տեղի կ'ունենար:
Իր իմաստասիրութիւնը բանաձեւելու համար ճորճ Ուիլհելմ Ֆրետրիխ Հեկել թէզ-հակաթէզ-համաթէզ դրութիւնը կ’օգտագործէր, որ աւելի Եոհան Կոթլիպ Ֆիխթի մտածողութեան կը համապատասխանէր:
Շարժում մը, թէզը, մէկ ուղղութեամբ կ՚ընթանար մինչեւ այլ շարժումի մը, հակաթէզի, բախիլը: Այս բախումը ոչ միայն պարագայկան էր, այլ անհրաժեշտ: Թէզին եւ հակաթէզին միջեւ երեւան եկած ճնշումը համաթէզով կը յաղթահարուէր: Օրինակ, թէզը գաղափարն էր, հակաթէզը բնութիւնը, իսկ երկուքը կը միանային մարդկութիւն համաթէզին մէջ, որ միտքին եւ նիւթին միութիւնն էր: Որովհետեւ ամբողջ գոյութիւնը Բացարձակին թաւալումն էր, որ միտքին օրէնքներով կ՚ընթանար, միտքին օրէնքները գոյերուն օրէնքներն էին. առաւել, որովհետեւ մեր մտածողութիւնը Բացարձակին մասնիկն էր, որ մեր միտքէն դուրս գտնուող գոյերուն գիտութիւնը մեզի կր փոխանցէր եւ բոլոր միտքերուն մէջ ալ նոյնն էր, ան Բացարձակին մասնիկը կը դառնար: 


== Աղբիւրներ ==
«Հասկ» Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան պաշտօնական հրատարակութիւն, Մայիս 2014, էջ 458-459։
Մատանիներու Տիրակալը, Երկու Ամրոցները

«Մատանիներու տիրակալը, Երկու ամրոցները» (անգլերէն՝ The Lord of the Rings: The Two Towers), Ճ.Ռ.Ռ. Թոլքինի «Մատանիներու տիրակալը» վէպի հիման վրայ Փիթըր Ճեքսոնի կողմէ նկարահանած ֆիլմ, եռերգութեան երկրորդ մասը։ Գլխաւոր դերերը մարմնաւորած են Էլայճա Ուուտը, Շոն Էսթընը, Օրլանտո Պլումը, Վիգո Մորտենսընը, Յան Մաքկելենը, Տոմինիք Մոնաhենը, Միրանտա Օթոն, Ճոն Ռիս-Տէյվիսը, Էնտի Սերկիսը, Պիլի Պոյդը եւ Լիվ Թայլըրը։ ԱՄՆ-ի մէջ ֆիլմի թողարկումը տեղի ունեցաւ 2002 դեկտեմբեր 18-ին։ Համաշխարհային վարձոյթ ֆիլմը հաւաքած է 925 միլիոն ԱՄՆ տոլար։


== Նիւթ ==
Մատանիներու ընկերութիւնն այլեւս չկայ, բայց Ամենատիրակալ Մատանին պետք է ոչնչացուի։ Ֆրոտոն եւ Սէմը ստիպուած են իրենց կեանքերը վստահիլ Կոլլոմին, ով հանձ առած է անոնց հասցնել Մորտորի դարպասներուն։ Սորումանի մեծաքանակ բանակը կը մօտենայ։ Եղբայրութեան անդամները եւ անոնց դաշնակիցները պատրաստ են ընդունելու պայքարը։ Միջերկրի համար պայքարը տակաւին կը շարունակուի։


== Դերեր ==


== Արտաքին յղումներ ==
Մատանիների տիրակալը. Երկու ամրոց IMDb կայքէջին վրայ
Կաղապար:Kinopoisk
կինոեռերգության պաշտոնական կայքը


== Նմանատիպ ֆիլմեր ==
«Սպիտակաձյունիկը և ոսորդը»
«Էրագոն»
«Տարերքների տիրակալը»
«Նարնիայի քրոնիկները. Առյուծը, վհուկը և կախարդական պահարանը»
«Նարնիայի քրոնիկները. Արքայազն Կասպիանը»
«Ավատար»


== Ծանօթագրութիւններ ==

Կաղապար:Օսքար լավագոյն տեսային էֆեկտներու համար
Լսատեսողական Ժառանգութեան Համաշխարհային Օր

Լսատեսողական ժառանգութեան համաշխարհային օր (անգլերէն՝ World Day for Audiovisual Heritage), 2005 թուականին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի ընդունած բանաձեւին համաձայն՝ Հոկտեմբեր 27-ը հռչակուած է Լսատեսողական ժառանգութեան համաշխարհային օր։ Հռչակագիրին մէջ նշուած է, որ Լսատեսողական բոլոր միջոցներուն շնորհիւ հնարաւոր է յաղթահարել լեզուական եւ մշակութային սահմանները, ու այդ բոլորը ընկալելի կը դառնան աւելի մեծ զանգուածի համար, քան՝ խօսքը:
Լսատեսողական ժառանգութիւն կը համարուին ժապաւէնները, ձայնասփիւռը եւ  հեռատեսիլային թողարկումները, լսատեսողական ձայնագրութիւնները: Այդ բոլորին զանգուածային տարածումը սկսած է 20-րդ դարուն, իսկ հիմա անոնք սկզբնական տեղեկատուութեան հիմնական միջոցներն են:
Այս նպատակով ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն ստանձնած է այդ բոբորը պահպանելու պարտականութիւնը, եւ 1997 թուականէն սկսեալ «Աշխարհի յիշողութիւն» միջազգային տոմարին մէջ կը պահպանուին նաեւ այն լսատեսողական տուեալները, որոնք համաշխարհային նշանակութիւն ունին:


== Հիմնական նպատակները ==
ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէն ընտրուած սոյն օրն կը հետապնդէ  հետեւեալ նպատակները։

Բարձրացնել հանրային իրազեկութիւնը՝ պահպանութեան անհրաժեշտութեան
Հնարաւորութիւններ ապահովել նշելու յատուկ տեղական, ազգային կամ միջազգային ժառանգութեան երեւոյթները
Լուսարձակի տակ առնել արխիւներու մատչելիութիւնը
Գրաւել լրատուամիջոցներուն ուշադրութիւնը՝ ճառանգութեան հարցերու շուրջ
Լսատեսողական ժառանգութեան մշակութային դիրքը բարձրացնել
Լուսարձակի տակ առնել վտանքուած լսատեսողական ճառանգութիւնը, յատկապէս զարգացող երկիրներուն մէջ։


== Օրուան Թեմաներ ==


== Արտաքին յղումներ ==
Հոկտեմբերի 27-ը՝ Տեսաձայնային ժառանգութեան համաշխարհային օր։
About the World Day for Audiovisual Heritage։(անգլերէն)
What Do People Do?։(անգլերէն)