armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Նիկոլ Դումանի տուն-թանգարան

Նիկոլ Դումանի տուն-թանգարան, ժողովրդական ճարտարապետութեան, ազգագրութեան եւ գիւղական կենցաղի թանգարան Դումանի ծննդավայր Արցախի Ղշլաղ գիւղին մէջ։ Ընդգրկուած է Ծաղկաշատի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Տեղակայուած է Ասկերանի շրջանի Ծաղկաշատ գիւղին մէջ (Ղշլաղ), Ստեփանակերտ-Գանձասար մայրուղիի 22-րդ կիլոմեթրի վրայ։ Այն կը ներկայացնէ 19-րդ դարու բնակելի շինութիւններու համալիր, վերականգնուած է բնագրաբնոյթ նիւթերով։ Հիմնականին անոնք շինարարական արուեստագիտութեան լաւագոյն աւանդոյթները իրենց մէջ վերցուցած, փորագրուած փայտեայ պատշգամբներով, երկյարկանի տուներ են։ Պատշգամբներու փայտեայ ժանեակները, հմտօրէն փորագրութեամբ պատուած սիւներն ու փայտամածները կ՚առանձնանան իրենց անկրկնելիութեամբ։ Ազգագրական թաղամասի տարածքին մանրակրկիտ ճշտութեամբ ներկայացուած են ղարաբաղցիներու 19-րդ դարու կենցաղի ու կեանքի պայմանները։ Իրապաշտօրէն վերականգնուած է ներսի մասը, կահոյքը, տնտեսութեան եւ կենցաղի առարկաները, իրական նմուշներ՝ հաւաքուած շրջակայ գիւղերէն։
Ազգագրական թանգարանի տարածքին տեղակայուած 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրական շարժման հերոսներէն մէկու՝ Նիկոլ Դումանի (Նիկողայոս Տէր-Յովհաննիսեան) տուն-թանգարանը։ Տուն-թանգարանի դահլիճներէն մէկը նուիրուած է անոր կեանքին ու գործունէութեան։ Այստեղ կը ցուցադրուին քարտէզներ, հայերու ազատագրական շարժումը լուսաբանող գծագրեր, հայրենիքի ֆետայի պաշտպաններու սխրագործութիւնները։ Առանձին վահանակ տրամադրուած է 1905-1906 թուականներուն Պաքուի մէջ հայ-թաթարական ընդհարումներուն, երբ ի շնորհիւ Նիկոլ Դումանի բացառիկ ռազմական տաղանդին, բուռ մը վատ զինուած հայ կամաւորականներու յաջողութիւն արձանագրուեցաւ պաշտպանել Պաքու քաղաքի հայկական բնակչութեան, ներկայիս Ազրպէյճան մայրաքաղաքի քրիստոնէական մասը կողոպտած ազրպէյճանական մոլեռանդ ամբոխի մոլեգին յարձակումներէն։


== Ցուցադրութիւն ==
Դահլիճին մէջ կը ցուցադրուի հայ ֆետայիներու օգտագործած 19-րդ դարու զէնքի իրական նմուշներ, այլ ռազմական պարագաներ։ Թանգարանի տարածքին վերականգնուած է համապատասխան դարաշրջանի տնտեսական կառոյցներ։ Յաճախորդները կրնան ոչ միայն տեսնել աւանդական թոնրատունը (հացի փուռ), այլեւ փորձած իրենց աչքի առջեւ նոր թխուած աւանդական ղարաբաղեան հաց՝ թոնիրի հաց եւ աւանդական մառանին մէջ (գինիի նկուղ) համտեսել տեղական գինիի տեսակներ եւ թութի օղի։
Գորգա-ջուլհականոցին մէջ կարելի է տեսնել թէ ինչպէս հնագոյն միջոցներով ժամանակակից ջուլհակագործները կը գործեն հիանալի ղարաբաղեան գորգեր։


== Միջոցառումներ ==
Ազգագրական թաղամասի տարածքին յաճախ յայտնի խումբերու կողմէ կը կազմակերպուի աւանդական եւ դասական երաժշտութեամբ համերգներ։ Կը կազմակերպուին նաեւ Ղարաբաղի գիւղի 19-րդ դարու կեանքն ու կենցաղը ցուցադրող զգեստաւորուած ազգագրական ցուցարութիւններ։ Թանգարանը կ՚աշխատի առանց հանգստեան եւ տօն օրերու։


== Հասցէ ==
Պատկերասրահը կը գտնուի Արցախի Ասկերանի շրջանի Ծաղկաշատ գիւղին մէջ։


== Պատկերասրահ ==
Մարքօ Փոլօ

Մարքօ Փոլօ (իտալ.՝ Marco Polo), իտալացի վաճառական, ճանապարհորդ եւ գրող։ 1300-ին իր շարադրած «Աշխարհի հրաշքներու մասին» (ֆրանսերէն՝ Livres des merveilles du monde) գիրքին մէջ ներկայացուցած է Ասիոյ երկիրներուն մէջ իր ճանապարհորդութիւններուն պատմութիւնը։ Գիրքը կը ներկայացնէ եւրոպացիներուն Չինաստանի ընդարձակ տարածութիւնները, հարստութիւնները, անոր մայրաքաղաք Փեքինը եւ ասիական այլ երկիրներու քաղաքները եւ երկիրները։ Մարքօ Փոլօ առեւտրական գործը սորված է իր հօրմէն եւ հօրեղբօրմէն՝ Նիքոլօ եւ Մաթէօ Փոլօներէն, որոնք ճամբորդած էին Ասիա եւ հանդիպած Խուպիլային։ 1269-ին անոնք վերադարձած են Վենետիկ եւ առաջին անգամ հանդիպած Մարքոյին։ Ապա կրկին ճամբայ ելած են Ասիա՝ այս անգամ երեքով եւ  վերադարձած Վենետիկ՝ 24 տարի ետք։
Վենետիկ այդ օրերուն  պատերազմի մէջ էր Ճենովայի հետ։ Մարքօ կը բանտարկուի եւ իր պատմութիւնները կը թելադրէ բանտախցիկի ընկերոջը։
1299-ին  ազատ կ'արձակուի, կը դառնայ ունեւոր վաճառական, կ'ամուսնանայ եւ կ'ունենայ երեք երեխայ։ 
Կը մահանայ 1324-ին եւ թաղուած Վենետիկի Սեն Լորենցօ եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջ։ 
Մարքօ Փոլօ Չինաստան հասած առաջին եւրոպացին չէր, բայց ան առաջինն էր, որ իր ճանապարհորդութիւններուն մասին մանրամասն ժամանակագրութիւն ձգած էր։ Անոր գիրքը նշանակալի ազդեցութիւն ունեցած է ԺԴ.-ԺԶ. դարերուն ծովագնացներու, քարտէզագիրներու եւ գրողներու վրայ։ Յատկապէս, անիկա եղած է Քրիսթոֆըր Քոլոմպոսի սեղանին գիրքը՝ անոր Հնդկաստանը որոնելու ճանապարհորդութեան ընթացքին։
Բագրատ Էսդուքեան


== Կենսագրութիւն ==
Բագրատ Էսդուքեան, ծնած է 1953-ին Իսթանպուլ։ Նախնական ուսումը ստացած է Վիեննական Մխի֊թարեան վարժարանին մէջ, ապա յաճախած է Կեդրոնական վարժարան։ Առաջին գրութիւնները լոյս տեսած են Մարմարա օրաթերթին «Մենք Նոր Սերունդ» բաժնին մէջ։ Հիմնադիրներէն եղած է Սայեաթ Նովա երգչա֊խումբին, որուն 25 ֊ամեակին նուիրուած յուշամատեանը խմբագրած ու պատրաստած է։ Պատմուածքներ գրած է Նոր Սան եւ Հոպինա պարբերաթերթերուն, եւ կ'աշխատակցի «Մարմարայի» «Գրական էջերուն»։ Մաս կազմած է Հոպինաի խմբագրական կազմին։ Մասնագիտութեամբ քիմիագէտ է։
Ներկայիս Ակօս թերթի հայերէն բաժինի խմբագիրն է


== Հրատարակուած գործ ==
Յուշամատեան Սայեաթ Նովա երգչախումբի 20-րդ. Տարեդարցի- Իսթանպուլ, (1992)։


== Աղբիւրներ ==
Սփիւռքահայ արդի գրականութիւն, էջ 273։
Լեֆքա Օրի (լեռնաշղթայ)

Լեֆքա Օրի (Λευκά Όρη) կամ Մատարես (Μαδάρες) լեռնաշղթայ. Լեֆքա Օրի այսինքն՝ Սպիտակ Լեռներ:  Լեֆքա Օրի լեռնաշղթան կը գտնուի արեւմտեան Կրետէ եւ կ՛ ընդգրկէ 35 քմ․ լայնութեամբ եւ 60 քմ․ երկարութեամբ տարածք մը։  Ամենաբարձր գագաթն է Փահնես (2453 մ․)։


== Աշխարհագրութիւն ==


=== Դիրքը ===
Լեֆքա Օրի լեռնաշղթան կը գտնուի Կրետէ կղզիին արեւմտեան մասը։  Կը գրաւէ Խանիա նահանգին գրեթէ ամբողջ տարածքը եւ Րեթիմնօ նահանգին արեւմտեան մասը։


=== Երկրակազմախօսութիւն ===
Լեռնաշղթային հարթ մակերեսին վրայ կը ձեւաւորուին բազմաթիւ լեռնադաշտեր, որոնցմէ գլխաւորներն են Օմալոս եւ Ասքիֆոս, բազմաթիւ կիրճեր, որոնցմէ ամենածանօթն է Սամարիա Կիրճը, ինչպէս նաեւ անթիւ ձորեր, քարայրներ, անդունդներ, աւազաններ, վիհեր եւ ճեղքեր։


=== Գագաթներ ===
Լեֆքա Օրի լեռնաշղթան ունի բազմաթիւ գագաթներ, որոնցմէ 58-ն 2000 մեթրէն բարձր են։  Ամենաբարձր գագաթներն են՝ Փահնես (2454,54), Թրոհարիս (2401), Մես Սորոս (2397) եւ Տիփլի թոտորի (2377)։
Յատկանշական է բարձր գագաթներով շրջապատուած ներքին բարձրաւանդակը՝ 1800 – 2100 մեթր բարձրութեամբ։


=== Կլիմա ===
Ամառը չոր է եւ անջրդի։  Սակայն մնացեալ եղանակներուն անձրեւները յաճախակի են։


== Մագլցում ==
Լեռնաշթան մագլցելու համար, կան բազմաթիւն անցքեր, սակայն ամենապահովները կը գտնուին հիւսիսային կողմը։


== Մարդու ներկայութիւնը ==
Հնագիտական պեղումները կը փաստեն թէ Նոր Քարէ Դարի շրջանէն, մարդը հոն բնակութիւն հաստատած է։  Լեռնաշղթան եղած է նաեւ կրետացի յեղափոխականներու ապաստան եւ ապստամբութիւններու մեկնակէտ։
  


== Տե՛ս նաեւ ==
Կրետէ
Իրաքլիօ
Քրի-քրի
Փսիլորիթրս
1794 թուական

1794 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 94րդ տարին է


== Դէպքեր ==
Մատրաս քաղաքին մէջ լոյս կը տեսնէ «Ազդարար» ամսաթերթը


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1794 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1794 մահեր

Մայիս 8՝ Անթուան Լորան Լաւուազիե (ֆրանսերէն՝ Antoine Laurent de Lavoisier, ծն.1743), ֆրանսացի քիմիագէտ
Գոշի Լիճ

Գոշ, լեռնային անտառապատ լիճ Հայաստանի Հանրապետութեան Տաւուշի մարզին մէջ՝ Գոշ գիւղէն 2.2 կմ հարաւ-արեւմուտք:


== Աշխարհագրութիւն ==
Առաջացած է սողանքապատուարային գործընթացներու հետեւանքով։ Լիճի մակերեւոյթի հայելին 0,008 քմ² էր, երկարութիւնը՝ 100 մ. լայնութիւնը՝ 80 մ։ Առաւելագոյն խորութիւնը 8 մ էր, ջուրի ծաւալը՝ 1500 մ3։ Տուեալները փոփոխութեան կ՛ենթարկուին մաքրման նպատակով լիճի մակարդակի իջեցումէն ետք եւ դեռ նոր հաշուարկներ չեն կատարուած: Կը սնուի աղբիւրներու եւ մթնոլորտային տեղումներու ջուրերով։ Ամռան ջուրի ջերմաստիճանը մակերեւոյթին կը հասնի ընդամէնը 14 °C։


== Լիճի ոչնչացում ==
Ըստ Hetq.am լրատուական գործակալութեան կողմէ ներկայացուած փաստերուն, Ապրիլ 2017-ին սկզբը «Վենդոռ» ընկերութիւնը Դիլիջան ազգային պարկի տարածք ծանր սարքաւորում մտցուցած է եւ սկսած լիճը ու հարակից տարածքը փորել, ինչպէս նաեւ այնտեղ տանող ճանապարհը լայնցնել ու հարթեցնել՝ կտրելով ու վնասելով բազմաթիւ ծառեր։ Այդ աշխատանքներու հետեւանքով քանի մը մեթրով կրճատուած է լիճի հայելային մակերեսը, ջրային պաշարները աղտոտած են, սկսած է լիճի ճահճացման գործընթաց, ափի ամբողջ երկայնքին կուտակուած է շուրջ 2 մեթր բարձրութեամբ տիղմային կուտակումներ, գրեթէ ամբողջութեամբ ոչնչացած է լիճին բնակուող խեցգետնի բնակչութիւնը : Բնապահպանութեան նախարարութիւնը այս կապակցութեամբ պաշտօնական կը պարզաբանէ, որ «Վենդոռ» ընկերութեան հետ կնքուած է կառուցապատման իրաւունքով հանգիստի գօտի կազմակերպելու եւ սպասարկման ծառայութիւններ մատուցելու պայմանագիր, որու համաձայն «Վենդոռ» ընկերութիւնը պարտաւոր է բարեկարգել տարածքը, մաքրել աղբէն եւ չոր ճիւղերէն, չխախտել լիճի էկոհամակարգը եւ էնդէմիկ կարգավիճակը:


== Լիճի ներկայ վիճակ ==
Գոշն արդէն մաքրուած ու վերակենդանացած է. լիճը գորտերու, խեցգետինի ու մանր ձուկերու մեծ քանակութիւն կայ: Այս տարածքին կարելի է հանդիպիլ անձեռակերտ տարատեսակ յուշարձաններու՝ ժայռային տարատեսակ գոյացութիւններ, հանքային աղբիւրներ եւ այլն։


== Պատկերասրահ ==


=== Լիճի տեսքը 2015-ին ===

		
		
		
		


=== Լիճի տեսքը Ապրիլ 2017-ին ===
Փիթա, Քալիմնոս

Փիթա (յուն․՝Πίττα), հարաւային Էգէականի անբնակ ժայռակղզիակ, Տոտեքանիսա։ Կը գտնուի Քալիմնոսի հիւսիս եւ հիւսիս-արեւելքը։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Փիթա ժայռակղզիակը կը գտնուի Քալիմնոսի հիւսիս եւ հիւսիս-արեւելքը (9 քլ․ հեռու), Քալոլիմնոսին հիւսիսը։ Տարածութիւնն է 0,024 քլ․²։  Կը պատկանի Քալիմնոսի քաղաքապետութեան։ 


== Բնապահպանում ==
Փիթա յայտարարուած է  NATURA 2000 Բնապահպանման շրջան․ բազէ (Falco eleonorae տեսակ), բազէ «Փեթրիթրս» (Falco peregrinus տեսակ) եւ Էգէականի ճայ (αιγαιόγλαρος)  թռչուններուն համար։
Արեւ (անձնանուն)

Արեւ, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն «արեւ» բառէն։ Յաճախ կ՛օգտագործուի «իկ» փաղաքշական ածանցով։ Ստեղծուած է 13-րդ դարուն եւ այժմ ալ գործածական անուն է։
Քոթարի Պատրանք

Քոթարի պատրանքը (նաեւ կը կոչուի Քոթարի համախտանիշ կամ քալող դիակի համախտանիշ) հազուադէպ հանդիպող վիճակ մըն է, որուն բնորոշ է չգոյութեան պատրանքը, հիւանդը կը ժխտէ իր մարմնի մասերուն, օրկաններուն կամ ընդհանրապէս կենդանութեան փաստն ու իրականութիւնը։ Հիմնականօրէն կը հանդիպի կեանքի երկրորդ կիսուն, աւելի յաճախ՝ կանանց մօտ։ Որպէս հիւանդութիւն ընդգրկուած չէ DSM-IV-TR եւ ICD-10 ձեռնարկներուն մէջ։ Առկայութիւնը, որպէս առանձին համախտանիշ, կը վիճարկուի, իսկ ցնորքները կը դիտուին իբրեւ ախտանիշ։
Հիւանդութիւնը կը կոչուի ֆրանսացի ջիղաբան Ժուլ Քոթարի անունով, որ 1880 թուականին առաջին անգամ ըլլալով նկարագրած է վիճակը՝ 43-ամեայ կնոջ դէպքով։
17 Դեկտեմբեր

17 Դեկտեմբեր, տարուան 351-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 352-րդ) օրն է

Տարուայ աւարտին կը մնայ 14 օր


== Դէպքեր ==
1903. Ռայթ եղբայրներու օդանաւի առաջին թռիչքը
1989. FOX ընկերութիւնը սկսաւ «Սիմփսըններու» հեռարձակումը
2010. Թունիսին մէջ ինքնահրկիզուեցաւ Մոհամէտ Պուազիզին, որուն Արաբական Գարունը յաջորդեցաւ


===== Հայաստան Եւ Հայութիւն =====
1920. Էջմիածնի Մատենադարանը կը պետականացուի


== Ծնունդներ ==
 17 Դեկտեմբերի ծնածներ 
1770. Լիւտվիկ Վան Պեթհովէն (գերմաներէն՝ Ludwig van Beethoven, մ.1827) գերմանացի յայտնի երգահան
1974. Սառա Քեթրին Փոլսըն (անգլերէն՝ Sarah Catherine Paulson) ամերիկացի դերասանուհի
1975. Միլա Եովովիչ (ռուս.՝ Милла Йовович, անգլերէն՝ Milla Jovovich)ամերիկեան դերասանուհի, մոտել


== Մահեր ==
 17 Դեկտեմբերի մահացածներ


== Տօներ ==
Պհութանի օր (Պհութան)
Քիւրտական դրօշի օր


== Արտաքին յղումներ ==
BBC: On This Day
  [1] (անգլերէն)
Հենրիկ Էտոյեան

Հենրիկ Էտոյեան, ( ծն.՝ 31 Օգոստոս 1940), հայ բանաստեղծ։


== Կենսագրութիւն ==
Էտոյեան ծնած է 1940–ին, Երեւան։ Աւարտած՝ Երեւանի Համալսարանի բանասիրական բաժինը, ապա՝ Մոսկուայի Գրականութեան հիմնարկը (աւարտաճառ)։
1971–էն գիտաշխատող՝ Երեւանի համալսարանը. ապա՝ դասախօս եւ ամպիոնի վարիչ (Արտասահմանեան գրկ. եւ Գրկ. տեսութեան)։
Հենրիկ Էտոյեանի ստեղծագործութիւնները թարգմանուած են բազմաթիւ լեզուներու՝ անգլերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, իտալերէն, սպաներէն եւ այլն։ Ռուսերէն լոյս տեսած է անոր «Խօսքի ուղղութեամբ» գիրքը (Մոսկուա, 1985)։
Տարուան լաւագոյն գիրքի համար 2002-ին արժանացած է ՀԳՄ ոսկէ մետալի, արժանացած է Թէքէեան մշակութային միութեան Հայկաշէն Ուզունեան մրցանակին (2004)։
Կ'ապրի Երեւան։


== Գրական վաստակ ==
Քերթուածներու յաջորդական ժողովածուներ՝ 1977–Էն։ Խիտ, յղկուած, ինքնուրոյն բանաստեղծական լեզու եւ գգայնութիւն․

«Անդրադարձումներ» (բանաստեղծութիւններ, 1977)
«Պատկեր եւ Կէսօր» (բանաստեղծութիւններ, 1980)
«Երկրային Ժամանակ» (բանաստեղծութիւններ, 1983)
«Քայլեր եւ Ստուերներ» (Պէյրութ, 1996)
«Այժմ եւ Միշտ» (բանաստեղծութիւններ, 1987)


== Գրական-վերլուծական ==
«Եղիշէ Չարենցի Պոէտիկան» (1986)


== Դա Կը Լինի Մի Ուրիշ Անգամ ==
Հենրիկ էտոյեանի « Դա կը լինի մի Ուրիշ Անգամ»ը սիրոյ քերթուած է, որ ջերմ եւ խոհուն զգացումէ մը կը ստանայ իր քնարական՝ լիցքը։ Բայց անիկա միանգամայն ժամանակի հոսքով յափշտակուած, մագնիսացած փիլիսոփայի մը երգող մտածումն Է, բռնուած՝ անցեալէն ապագայ նետուած այն անտեսանելի եւ անըմբռնելի թելի շարժուն հանգոյցին վրայ, որ գոյութեան պահն է...
Էտոյեանի նախադասաթիւնները, իրենց իմաստային ե՛ւ կշռութային կառոյցով, հարազատօրէն կը թարգմանեն «գոյութեան ժամանակի» այս յաճախանքր։ Հայրենի քերթողական լեզուի պատմութեան մէջ, անոնք կր մտցնեն յեղափոխական բեկում մը, կը կազմեն դարձակէտ մր, որ անկարելի է ՝ ստորագնահատել...
Յակոբ Կարապետեան

Յակոբ Կարապետեան ՅԱԿՈԲ ՍԵԴՐԱԿ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ Լիբանանի (ԱՔԵԼԼԱ) (ծնած է 1920-ին,Բալու, Խարբերդ -  մահացած՝  30 Նոյեմբեր 2019, Միացեալ Նահանգներու Թէնըսի նահանգ) գիտակից կեանքով ապրած միութենական: Լիբանանի (ԱՔԵԼԼԱ)ն: Ան կը պատկանի օրհնուած այն փաղանգին, որ հայ նոր սերունդի հոգիներէն ներս հայութեան աւիշ ներարկեց, համբերութեամբ եւ հոգածութեամբ:


== Կենսագրութիւն ==
Յակոբ Կարապետեան բազմաճիւղ տոհմի մը վերջին նահապետը, որ շուտով այս օրերուն պիտի դառնար մէկ դարու մարդ եւ որ ապրեցաւ Եղեռնի ու նաեւ յետ-Եղեռնի տարագրուած հայրենասիրական մթնոլորտին մէջ, կրելով բոլոր օրերու բազմաշերտ եւ բազմագոյն բեռը:
Ան ամուսնացած էր Հալէպի Ազգ. Ք.Ե. Ճեմարանի  շատ սիրելի ու յարգելի ուսուցչուհի Երան Ջաղացպանեանի հետ: Անոնք ունեցան երկու մանչ զաւակ՝ Նարեկ եւ Շանթ, որոնց տուին հայեցի կրթութեամբ պատշաճ դաստիարակութիւն ու նաեւ ազգային ու մարդկային իմաստնութեան սկզբունքներ


== Լիբանանի (ԱՔԵԼԼԱ)ն ==
Աքելլայի իր մակդիր-կոչումէն անդին, իբրեւ երէց եղբայր մը, որուն սիրտը միշտ բաբախած էր ՀՄԸՄ միութեան համար: իր կեանքը՝ դառնալով օրինակելի դրօշակակիրը, պատիւ բերելով իր ընտանիքին եւ պատկանած միութեան:


== Աղբիւրներ ==
ՄԱՀԱԶԴ- ՅԱԿՈԲ ՍԵԴՐԱԿ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ (ԱՔԵԼԼԱ)
ՓՈԽԱՆ ԴԱՄԲԱՆԱԿԱՆԻ. Յակոբ Կարապետեան Կամ՝ Բոլորին Աքելլան
ՀՈԳԵՀԱՆԳԻՍՏ. ՅԱԿՈԲ ՍԵԴՐԱԿ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ (ԱՔԵԼԼԱ)
Գանձակի Ինքնապաշտպանութիւն (1988)

Գանձակի ինքնապաշտպանութիւն, (նաեւ՝ Կիրովապատի ինքնապաշտպանութիւն), 1988 թ․-ի Նոյեմբեր 21-էն Դեկտեմբեր 10-ը Գանձակի հայ բնակչութեան ինքնապաշտպանական զինուած գործողութիւններ Ազրպէյճանական ջարդարարներու դէմ։


== Իրադարձութիւններու ընթացքը ==
1905-1907 թթ․–ի եւ 1918–1920 թթ․-ի հայ-թաթարական ընդհարումներէն ետք հայկական հինաւուրց Գանձակ քաղաքը բաժնուած էր հայկական եւ Ազրպէյճանական թաղամասերու։ 1988 թ․-ին հայաթափուած քաղաքում բնակւում էր 230000 ազրպէյճանցի եւ 45000 հայ, որից 13000–ը՝ Ազրպէյճանական թաղամասում։ 1988 թ․-ի փետրուարի 28-ին երկաթէ ձողերով զինուած Ազրպէյճանական ամբոխը հակահայկական կոչերով ներխուժեց քաղաքի հայկական մասը, սակայն, հանդիպելով հայերի դիմադրութեանը, նահանջեց։
Պետական մակարդակով մանրազնին նախապատրաստութիւնից յետոյ՝ 1988 թ․-ի նոյեմբերի 21-ից ազրպէյճանի բոլոր հայաբնակ շրջաններուն մէջ, այդ թուականին՝ Գանձակի մէջ, գործի կը դրուի զանգուածային հայաթափման ծրագիրը: Կը սկսին հայերու էթնիկական զտումները, թալանն ու ջարդերը։ Այդ ընթացքում կը գրանցուին բազմաթիւ աղէտալի դէպքեր։ Ազրպէյճանական ջարդարարները, ներխուժելով Գանձակի տարեցներու տուները, պատանդ կը վերցնեն եւ դաժանօրէն կը սպանեն այնտեղ ապաստանած հայազգի 12 ծերերը, որոնց մասնատուած դիակները յայտնաբերուած են 1990 թ․-ի ամռանը՝ Գանձակի մատոյցներուն մէջ։ Սումկայիթեան դէպքերու կրկնութիւնը Գանձակի մէջ բացառելու նպատակով Նոյեմբեր 21-ի գիշերը հայերը կը ստեղծեն «Գանձակ» կոմիտէն՝ որպէս ինքնապաշտպանութեան ղեկավար մարմին։ Կոմիտէի ղեկավար կազմին մէջ կ'ընդգրկուին Տէր Սահակ Սահակեանը, Գրիշայ Օգանեզովը, Խ.Սարգսեանը, Ս. Յակոբեանը, Ն. Մինասեանը, Ջիւլետայ Վերդեանը, Կ. Խաչատրեանը, Ալ. Բալասանեանը, Վ. Ասրեանը, Մ. Եսաեանը, Վ. Բայտալովը եւ ուրիշներ։ «Գանձակ»ի կոմիտէն կարճ ժամանակահատուածի մէջ հայկական թաղամասերու մէջ կը ստեղծէ պահակակէտեր, կը կազմակերպէ Ազրպէյճանական թաղամասերու մէջ եւ քաղաքի յարակից գիւղերու բնակուող հայերու տարհանումն ու փոխադրումը հայերու վերահսկողութեան գօտի, վերջիններուս ապահովելով առաջին անհրաժեշտութեան միջոցներով: Կը սկսի բանակցութիւններ վարել քաղաքային իշխանութիւններու, ոստիկանութեան եւ զինուած ուժերու պաշտօնատար անձերու հետ, կազմակերպելով շուրջօրեայ հանրահաւաքներ:
Կը կազմակերպեն ինքնապաշտպանական շրջաններ, որոնք կը ղեկավարէին ԱՅ. Շահնազարեանը, Ջ. Զայ Քարեանը, Վ. Մաթեւոսեանը, Իւ. Դաշեանը, Տ. Բաեանդուրեանը, Զ. Շահինեանը եւ ուրիշներ: Ամենօրեայ ընդհարումներու ժամանակ հայկական ինքնապաշտպանական ուժերը տուած են 3 զոհ, իսկ Ազրպէյճանական ջարդարարները` 27: Երկու կողմէ վիրաւորներու թուաքանակը կ'անցնի մի քանի հարիւրը։
Գանձակի ինքնապաշտպանութիւնը դադրած է Դեկտեմբեր 10-էն՝ խորհրդային զինուորներու կողմէ հայկական թաղամասը շրջափակելու պատճառով։ 1988 թ․-ի Դեկտեմբեր 14-էն մինչեւ 1989 թ․-ի Փետրուար ամիսը «Գանձակ» կոմիտէն գործած է ընդյատակի միջոցաւ։ Կիրովապատի ինքնապաշպանութեան շնորհիւ Գանձակի հայ բնակչութեան գերակշիռ մասը փրկուած է ֆիզիքական բնաջնջումէն, իսկ յարակից հայկական գիւղերու բնակիչները հնարաւորութիւն ստացած են անվտանգ տեղափոխուած են հայաստան եւ Արցախ:


== Տե՛ս նաեւ ==
Արցախեան ազատամարտ
Սումգայիթի Հայոց ցեղասպանութիւն
Գանձակի ջարդեր
Մազարի Շարիֆ

Մազարի Շարիֆ, քաղաք Աֆղանստանի հիւսիսը, Պալխի ովասիսին մէջ։ Պալխ նահանգի վվարչական կեդրոնը, առեւտրական, փոխադրական կայան։ Բնակչութիւնը՝ 469 247 մարդ (1 Յունուար 2020)։ Կան բամպակազտիչ եւ իւղհան գործարաններ, գորգագործութիւն, մետաղամշակութիւն։
Ըստ իսլամական աւանդութեան Մազարի Շարիֆում Ալի խալիֆայի գերեզմանն է։ XV դարուն, այստեղ կառուցուած է դամբարան՝ մազար, զոր դարձած է շիաներու սրբավայրը (արաբերէն՝ մազարի շարիֆ՝ աստուածային դամբարան, ուրկէ յառաջացած է քաղաքի անունը)։


== Բնակչութիւն ==
Հայոց Ձոր

Երուանդունիք (նաեւ՝ Հայոց Ձոր), գաւառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմին մէջ, Վանայ լիճէն հարաւ-արեւելք, Հայոց ձոր (այժմ՝ Խոշաբ) գետի ընդարձակ հովիտէն ներս։


== Աշխարհագրութիւն ==
Վանայ լիճին հարաւ-արեւելեան եզերքէն կը տարածուի մինչեւ Հայկական Տաւրոսի լեռնաշղթան։ Հիմնականօրէն կը համապատասխանէ հին Երուանդունիք գաւառին։ Հիւսիսէն սահմանակից էր՝ Տոսպ, հարաւ-արեւելքէն՝ Ռշտունիք, արեւելէն՝ Կուղանովիտ գաւառներուն։ Կլիման բարեխառն է, հողը՝ արգաւանդ։ Հարուստ է յատկապէս հացահատիկով։


== Պատմութիւն ==
Անունը ծագած է Երուանդունի արքայատոհմի անունէն։ Երուանդունիները սկզբնապէս Ք․Ա․ 6-4 դարեր Երուանդունիքի մէջ եւ յարակից շրջաններուն մէջ ծաւալած են իրենց քաղաքական գործունէութիւնը։
Երուանդունիքի մէջ կը գտնուէր Հայք ամրոցը, որուն անունը կապուած է առաւելապէս Հայկ նահապետին հետ։ Հոս ըստ Մովսէս Խորենացիի, Հայկը սպաննած է Տիտանեան Բելը։
Ըստ աւանդական պատմութեան, Հայոց ձորին մէջ տեղի ունեցած է հայոց նախահայր Հայկին յաղթական ճակատամարտը աշուրա-բաբելական աշխարհակալ Բելին դէմ։ Ճակատամարտին տեղը Հայկ կառուցած է Հայք կամ Հայկաբերդ դաստակերտը, որուն անունով այնուհետեւ գաւառը կոչուած է Հայոց ձոր։ Միջին դարերուն մտած է Վասպուրականի իշխանութեան, ապա՝ թագաւորութեան մէջ։ Մինչեւ Ժթ. դարու վերջը գաւառը եղած է գրեթէ միատարր՝ հայաբնակ։ Քիւրտական ցեղերը հոն հաստատուած են յատկապէս 1896-ի հայկական կոտորածներէն ետք։ Հայոց ձորի հայերը բնաջնջուած են, իսկ փրկուածները տեղահանուած են 1915-ին՝ Մեծ Եղեռնի ատեն։


== Տե՛ս նաեւ ==
Վասպուրական
Մեծ Հայքի Վարչական Բաժանում


== Գրականութիւն ==
Թ.Խ. Յակոբեան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրութիւն. Երեւան։ «Միտք»։


== Արտաքին յղումներ ==
Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը
Բարեկամութեան հրապարակ (Երեւան)

Բարեկամութեան հրապարակ, հրապարակ Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Հրապարակը անուանուած է «Բարեկամութեան» ի նշանաւորումն ԽՍՀՄ կազմաւորման 60-ամեակի։ Կը գտնուի Երեւանի մետրոպոլիտենի «Բարեկամութիւն» կայարանի տարածքին մէջ։ 1980-ականներուն եղած է շրջանաձեւ։ 2007-ին այստեղ կառուցուած է Բաղրամեան-Կասեան-Կոմիտաս թռիչքային եւ Կիեւեան–Քոչար անցումային երթուղին կապող ուղեանց։


== Նշանակալի օբյեկտներ ==
«Բարեկամութիւն» մեթրոյի կայարան
«Բարեկամութիւն» կայարանի ստորգետնեայ անցում (ճարտարապետ՝ Ֆենիքս Դարբինեան)


== Պատկերասրահ ==
Վագր

Կաղապար:Taxobox արւմտ.
Վագր, կաթնասուն անասուն է։ Կատուազգիներու ընտանիքի այս անասունները՝ ներկայիս, ամենամեծ գիշատիչներէն կը համարուին։ Վագրի մարմինին երկարութիւնը մինչեւ երեք մ.-ի կը հասնի. կատուազգիներու ամենամեծն է, իսկ միւս ենթատեսակներուն չափերը իրարմէ շատ կը տարբերին։
Ցամաքային ենթատեսակները կղզիաբնակներէն մեծ են։ Ամենամեծ ենթատեսակներն են՝ պենկալական եւ ամուրեան վագրերը։ Ամուրեան արու վագրի մարմինին երկարութիւնը առանց պոչի կը հասնի 3.5 մեթրի, իսկ կշիռքը՝ 300 քիլօ։
Վագրը եղած է մարզական որսորդութեան եւ արդիւնագործութեան առարկայ (արժէքաւոր է մորթիը)։ Այժմ անոնց թիւը պակսած է։ Գրանցուած են Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր Գիրքին մէջ։ Վագրերը դիւրութեամբ  կ'ընտելանան անազատ պայմաններուն։
Վագրը կը բազմանայ 2–3 տարին անգամ մը, կ'ունենայ 2–4 ձագ ու կ'ապրի 20 տարի եւ կամ աւելի երկար։
Արտաքին տեսք

 

Վագրը ունի իւրայատուկ գունաւորում։ Արտաքին տեսքի գունաւորումը  կը ներկայացուի՝ մուգ եւ կարմրանարնջագոյն ուղղաձիգ շերտերու յաջորդականութեամբ՝ իր ամբողջ մարմնին վրայ։ Փորի մասին վրայ անոնք կը վերանան եւ մորթին կը դառնայ սպիտակ։
Սովորաբար պենկալեան, սումաթրայի, հարաւ-չինական եւ հնդաչինական վագրերուն ստեւները աւելի մութ են քան ամուրեանինը։


== Մշակոյթի մէջ ==
Ֆրիտա Քալօ

Ֆրիտա Քալօ (6 Յուլիս 1907(1907-07-06)[…], Coyoacán, Մեքսիքօ - 13 Յուլիս 1954(1954-07-13)[…], Coyoacán, Մեքսիքօ), մեքսիքացի գեղանկարչուհի։ Ան նկարչութեան մէջ  իւրայատուկ տեղ գրաւած է թէ՛ իր  ոճով, թէ միտքերով։


== Կենսագրական գիծեր ==
Մեքսիքացի գեղանկարչուհին ծնած է 6 Յուլիս 1907-ին: Հայրը գերմանացի էր, իսկ մայրը՝ խառնածին։ Ան նկարած է իր կենսագրութիւնը, իր կեանքը բացառիկ անկեղծութեամբ։
22 տարեկանին ամուսնացած է յայտնի մեքսիքացի նկարիչ Տիէկօ Ռիվերային հետ եւ իր կեանքը դարձած է անհաւասար պայմաննեու մէջ մղուող իսկական պատերազմի մը։ Հաւակնոտ ու հանրայայտ ամուսինին կողքին ան ստիպուած  է ուժերու գերլարումով պայքարիլ իր՝ ստեղծագործելու եւ ներկայանալու իրաւունքներուն համար։ Ֆրիտայի ամենամեծ վիշտը եղած է զաւակ չունենալը։ 
Ան յայտնի եղած է իր ֆեմինիստական հայեացքներով, համարձակ, անկախ, ազատ բնաւորութեամբ ու արտայայտուելու իր բացառիկ անկեղծութեամբ:
Ֆրիտա մահացած է 13 Յուլիս 1954-ին։ Ան իր մահէն առաջ յայտնած է իր փափաքը՝ յետ մահու այրել իր դին։


== Ծանօթագրութիւն ==
Նանսենի Անուան Այգի (Երեւան)

Նանսենի անուան այգի, կը գտնուի Երեւանի Նոր Նորք համայնքի առաջին զանգուածին մէջ՝ Ֆրիտիոֆ Նանսենի փողոցին մէջ։
Նանսենի այգիին մէջ կը գտնուի Նանսենի թանգարանը (ճարտարապետ՝ Ալպերթ Սոխիկեան)։
Նաեւ Նանսենի այգիին մէջ կը գտնուի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին (թանգարանը եւ եկեղեցին կառուցուած են ՀՀ վաստակաւոր բժիշկներ Կառլէն եւ Սառա Եսայեաններու հովանաւորութեամբ).
Այգիին մէջ կը գտնուին քանդակներ`

«Բայրոն» (քանդակագործ՝ Հայկ Թոքմաճեան),
«Իմ սիրտը լեռներում է» (քանդակագործ՝ Բ. Յարութիւնեան),
«Հրեշտակներ» (քանդակագործ՝ Ալեքսան Բաբայեան),
«Արարատ» (քանդակագործ՝ Լեւոն Թոքմաճեան),
«Նիկոլա Ռիժկով» (քանդակագործ՝ Լեւոն Թոքմաճեան),
«Ֆրանց Վերֆել» (քանդակագործ՝ Ա. Աւետիսեան),
«Ջհանգիր աղա» (քանդակագործներ՝ Արտիկ եւ Անդրանիկ Քոչարեաններ),
«Սատարում» (քանդակագործ՝ Ալեքսան Բաբայեան)։


== Պատկերասրահ ==
14 Ապրիլ

14 Ապրիլ, տարուան 104-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 105-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==
1929․ տեղի կ՛ունենայ Մոնաքոյի ինքնաշարժներու առաջին մրցաշարքը


== Ծնունդներ ==
1914, Համօ Սահեան, հայ արեւելահայ բանաստեղծ (մահ․՝ 1993)։
1933, Եուրի Ցոլակ Յովհաննիսեան (Юрий Цолакович Оганесян), Խորհրդային յայտնի գիտնական, բնագէտ, հիւլէական բնագիտութեան մասնագէտ, միջուկային ֆիզիկայի մասնագէտ, փրոֆէսօր (1981), ՌԳԱ (Ռուսիոյ գիտութիւններու ակադեմիա) ակադեմիկոս (1997, թղթակից անդամ՝ 1990 թուականէն)։


== Մահեր ==
1963, Գրիգոր Գարաճեան, (ծ․1895)․ ջութակահար, մանկավարժ, խմբավար
1992, Արթուր Մկրտիչեան, Արցախի քաղաքական եւ պետական գործիչ, ԼՂՀ Գերագոյն խորհուրդի առաջին նախագահ, ազգագրագէտ (ծն.՝ 1959)։


== Տօներ ==
1739 թուական

1739 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 39րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1739 ծնունդներ

Նոյեմբեր 20՝ Ագոնց Ստեփանոս Գիւէր (մ.1824), եկեղեցական


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1739 մահեր