armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Միլըրտ Ֆիլմոր

Միլըրտ Ֆիլմոր (անգլերէն՝ Millard Fillmore, 7 Յունուար 1800 – 8 Մարտ 1874), Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու 13րդ նախագահը 1850էն 1853: Անդամ էր Ուիկ (Whig) քաղաքական կուսակցութեան: Նախկին անդամ Միացեալ Նահամգներու Ներկայացուցչական Տան Նիու Եորք նահանգէն, ծառայած էր իբր փոխ նախագահ   ԱՄՆ-ի նախագահ Զաքըրի Թէյլըրի (անգլերէն՝ Zachary Taylor) 1849էն սկսեալ: Ֆիլմոր իշխանութեան գլուխ անցաւ փոխարինելով Թէյլըրը վերջինի մահէն ետք որ պատահեցաւ 9 Յուլիս 1850-ին:
Արեգ Լուսինեան

Արեգ Լուսինեան (20 Մարտ 1935(1935-03-20), Ախալցխա, Վրացական Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Անդրկովկասի ԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն), հայ երգահան, Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2011)։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 20 Մարտ 1935-ին, Ախալցխա, Վրաստան: 1956-ին աւարտած է Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանի ստեղծագործական բաժինը, իսկ 1961-ին՝ Երեւանի Կոմիտասի անուան երաժշտանոցը: 1966-ին զուգահեռաբար կ՚ընդունուի Հայաստանի եւ նախկին Խորհրդային Միութեան երաժշտահաններու եւ երաժշտագէտներու միութիւններու իբրեւ անդամ:
1962-1964 իբրեւ դասախօս պաշտօնավարած է Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանին մէջ, իսկ 1971-էն ի վեր կը դասախօսէ Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական մանկավարժական համալսարանին մէջ, ուր 2005-ին արժանացած է փրոֆեսէօրի կոչման:


== Ստեղծագործութիւններ ==
Արեգ Լուսինեանի ստեղծագործական բազմահարուստ վաստակը կը ներառէ՝

Երկու համանուագներ՝ «Համանուագ թիւ 1» եւ «Համանուագ-ռիքուեմ»,
«Միշտ քեզ հետ» օփերեթ,
Վոքալ-սիմֆոնիք ստեղծագործութիւններ։Դաշնակի ստեղծագործութիւններ՝

«Նազանքով պար» երկու դաշնակի համար,
«Երիտասարդական պար»Դաշնակի շարքեր՝

«Փոքրիկ պատկերներ»,
«Կրկէս»,
«Աշխարհի ժողովուրդներու պարեր»…:Բազմաթիւ առանձին մանրանուագներ, խուսանուագներ, մանկական եւ հայրենասիրական երգերու դաշնակի պատշաճեցումներ: 
Երգեր, խմբերգներ, զուգերգներ, մեներգներ, ռոմանսներ եւ հոգեւոր երգեր՝ հանրածանօթ հայ բանաստեղծներու խօսքերով:
«Հայրենեաց տաղարան» հայրենասիրական եւ յեղափոխական երգերու մշակումներ:
Դպրոցականներու եւ պատանիներու համար բազմաթիւ երգեր:
Մանկապատանեկան օփերաներ՝

«Ուլիկը»,
«Ծիտը»,
«Երկինքը փուլ է գալիս»:Ան Շուշիի «Վարանդա» եւ Լիբանանի «Կարկաչ» երգչախումբերուն համար ստեղծագործած է բազմաթիւ երգեր:
Թոնի Կոլտուին

Անթընի Հաոուրըտ «Թոնի» Կոլտուին (անգլերէն՝ Anthony Howard "Tony" Goldwyn, 20 Մայիս 1960(1960-05-20), Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ամերիկացի դերասան, արտադրիչ, բեմադրիչ եւ քաղաքական գործոն մըն է։ Ան ստանձնած էր չարագործ Քարլ Պրունըրի դերը "Ghost" ֆիլմին մէջ (1990), Քոլոնըլ Պէկլի The Last Samurai ֆիլմին մէջ, եւ ձայնը Թարզանի Տիզնի ֆիլմ Tarzan ֆիլմին մէջ։ Ան նաեւ գլխաւոր դեր ունի ABC կայանի քաղաքական տրամա Scandal հեռուստաշարին մէջ իբրեւ ԱՄՆ-ի նախագահ Ֆիթծճերըլտ Կրէնթ III:


== Դերեր ==


=== Ֆիլմեր ===


=== Հեռուստաշարներ ===


=== Բեմադրիչ ===


=== Թատրեական ===


=== Ձայնային Գիրք ===


=== Ֆիլմի Ձայնագրութիւն ===


== Տե՛ս նաեւ ==
Գայթակղութիւն (հեռուստաշար)
Քէրի Ուաշինկթըն
Հենրի Այըն Քուսիք
Քոլամպըս Շորթ
Տարպի Սթանչֆիլտ
Քէյթի Լոուզ
Կիլէրմո Տիազ
Ճէֆ Փէրի
Պէլըմի Եանկ
Ճաշուա Մալինա
Սքոթ Ֆոլի
Փորշա Տը Ռոսի
Քորնիլիըս Սմիթ
Ճո Մորթըն
Մարիօ Ռամոս

Մարիօ Ռամոս (7 Նոյեմբեր, 1958, Պրիւքսէլ, Պելճիքա - 16 Դեկտեմբեր, 2012, Պրիւքսէլ, Պելճիքա), Պելճիքացի գծանկարիչ եւ ֆրանսերէնով մանկական գիրքերու եւ գրականութեան գրող:
Իր «Ես Եմ Ամէնէն Ուժովը» գիրքը (ֆր.՝ C'est moi le plus fort) թարգմանուած եւ հրատարակուած է արեւմտահայերէնով 2019 թուականին Նոր Յառաջ հրատարակչատան կողմէ, Փարիզ, Ֆրանսա, թարգմանուած Արուսեակ Քոչի կողմէ եւ հրատարակուած Զարդիս Մատենաշարի հովանիին տակ, հովանաւորուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան:


== Կենսագրութիւն ==
Ռամոս ծնած է 1958 թուականին Պելճիքացի մօր մը եւ Փորթուգալցի հօր մը, Պրիւքսէլ, Պելճիքա:
Մագիստրոսի վկայականը ստանալէ ետք Պրիւքսէլի Լա Քամպղ (ֆր.՝ La Cambre) համալսարանէն, Լուք Վան Մալտէրէնի հովանիին տակ, Ռամոս, ներշնջուելով Թոմի Ընկերերէն եւ Սոլ Սթայնպըրկէն, սկսաւ իր մասնագիտական ասպարեզը 1983 թուականին: Ան ձեւաւորեց բազմաթիւ որմազդներ, թերթի քարթուններ, ծանուցումներու գծագրութիւններ, եւլն: Ան իր առաջին երկու գիրքերը հրատարակեց Marc Bombaert ընկերութեան հետ  հետ, փոքր Պրիւքսելեան հրատարակչատուն մը որ սնանկացաւ: Այդ ընկերութեան համար ձեւաւորեց եւ գծագրեց Tales and stories գիրքը Թոլսթոյի (1986) եւ Zero, գրութիւն մը Չարլզ Փրայէզի կողմէ (1987):
Բոլորին զարմացնելով, Մարիօ Ռամոս անձնասպան եղաւ նետուելով իր պատուհանէն վար, 2012 թուականի Դեկտեմբերին:


== Երկեր ==


=== Իբր գծագրող ===


==== Marc Bombaert հրատարակչատուն, խմբագիր ====
Tales and stories գիրքը Թոլսթոյի, 1986
Zero, գրութիւնը Չարլզ Փրայէզի, 1987


==== Pastel éditions հրատարակչատուն ====
Djabibi, Ռասքալի գրութիւն, 1992
Orson, Ռասքալի գրութիւն, 1993
Novembre au printemps, Ռասքալի գրութիւն, 1994
Le Dernier Voyage, Անտրէա Նեվէյի գրութիւն, 1994


=== Իբր գծագրող եւ գրող ===


==== Pastel éditions հրատարակչատուն ====
Le Monde à l'envers, 1995
Au lit, petit monstre!, 1996
L’éléphant et moi, Le mouton et moi, Le chien et moi, Le singe et moi, 4 albums tout carton, 1997
Quand j’étais petit, (անիմէ գիրք), 1997
Le roi est occupé, (անիմէ գիրք), 1998
Le petit soldat qui cherchait la guerre, 1998
Maman!, 1999
Roméo et Juliette, 1999
Nuno, le petit roi, 2000
Valentin la terreur, 2000
Un cadeau fabuleux, 2001
C'est moi le plus fort, 2001
Je ne suis pas une souris, 2002
La Princesse Grenouille, 2003
Mon œil !, 2004
Tout en haut, 2005
Un Monde de cochons, 2005
Loup, loup ! Y es-tu ?, 2006
C'est moi le plus beau, 2006
Emily et Alligator, 2007
Le Roi, sa femme et le petit prince, 2008
Le Loup qui voulait être un mouton, 2008
Après le travail, 2009
Le Code de la route, 2010
Arrête de faire le singe!, 2010
La Peur du monstre, 2011
Le Plus Malin, 2011
Mon ballon, 2012
Le petit Guili, 2013
Մշակոյթ (հանդէս, Դամասկոս)

«Մշակոյթ», արուեստի եւ գրականութեան պարբերագիրք։ Լոյս տեսած է 1967, 1970 թուականին (ընդամէնը՝ 5 գիրք), Դամասկոսի մէջ։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Ա․ Նաճարեան։ Սփիւռքահայութեան առաջնահերթ խնդիրը համարած է ազգապահպանումն ու կապերու ամրապնդումը Խորհրդային Հայաստանի հետ։ Ներկայացուցած է սփիւռքի ստեղծագործողներուն, հայ սովետական գրողներուն ու արուեստագէտներուն։ Տեղ յատկացուցած է արաբական գրականութեան։ «Մշակոյթ»-ը անդրադարձած է Սովետական Հայաստանի 50-ամեակի տօնակատարութիւններուն, անոր կէսդարեայ յաջողութիւններուն։
Մալխաս

Մալխաս (Արտաշէս Յովսէփեան) (1877, Տրապիզոն - 1962), հայ վաստակաւոր վիպասան, գրող եւ քաղաքական գործիչ։
Յեղափոխական իր ծածկանունն ու հետագային նաեւ գրչանունն էր Մալխասը։ Մկրտուած էր Արտաշէս Յովսէփեան անունով։ Ծնած էր 1877-ին, Տրապիզոն։ Ուսումը ստացած էր Կարնոյ Սանասարեան Վարժարանին մէջ, ուր եւ թրծուած էր դաշնակցականի իր աշխարհայեացքն ու նկարագիրը։ Ուսումը նոր աւարտած՝ հաստատուած էր Սամսոն քաղաքը, ուր ծանօթացած էր հայ յեղափոխական շարժման ու նորաստեղծ Դաշնակցութեան առաջին գործիչներէն եգիպտացիին (նոյնպէս Տրապիզոնի զաւակ Արտաշէս Դեւեան) հետ, որուն ներշնչումով ալ երիտասարդ այդ տարիքին անդամագրուեցաւ Դաշնակցութեան։
Իր սերնդակիցներէն շատերու պէս Մալխաս եւս ստիպուեցաւ պանդխտութեան դիմել։ Եղբայրը արդէն պանդուխտ գացած էր Միացեալ Նահանգներ։ Մալխաս հետեւեցաւ եղբօր, քանի մը տարի մնաց Միացեալ Նահանգներ, ուր նոր հիմնուած Հ.Յ.Դ. պաշտօնաթերթ «Հայրենիք»ին կանոնաւորաբար աշխատակցեցաւ՝ ազգային-հայրենասիրական յօդուածներով։
1900–ականներու սկզբնաւորութեան վերադարձաւ երկիր ու իբրեւ Դաշնակցութեան լիազօր գործիչ ուղարկուեցաւ յաջորդաբար Ուրմիոյ շրջանը եւ Վան։ Իրեն վստահուեցաւ Խոյի եւ Ս. Դաթէի վանքի զէնքերու փոխադրութեան եւ պահեստաւորման գործը։ Մաս կազմեց նաեւ Սասնոյ օգնութեան փութացող զինատար խումբերուն։
1908–ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք հաստատուեցաւ իր ծննդավայրը՝ Տրապիզոն, ուր ձեռնարկեց Հ.Յ.Դ. պաշտօնաթերթ «Խարիսխ» թերթի հրատարակութեան։ Իսկ երբ պայթեցաւ Առաջին Աշխարհամարտը, Մալխաս ամբողջապէս նետուեցաւ Տրապիզոնի հայութեան ինքնապաշտպանութեան գործին մէջ։
Այնուհետեւ, «Հայ Կամաւորական Շարժման» միանալով՝ Մալխաս իր մասնակցութիւնը բերաւ Հայաստանի անկախութեան կերտումի դիւցազնական ճակատամարտներուն։ Ընտրուեցաւ նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի պատգամաւոր եւ պատնէշի վրայ արթուն հսկողի իր նուիրումն ու գործունէութիւնը շարունակեց մինչեւ 1921–ի Փետրուարեան ապստամբութիւնը եւ, ապա, Զանգեզուրի վրայով զանգուածային նահանջը դէպի Պարսկաստան։
Տարագրութեան մէջ եւս, աւելի քան քառասուն տարի, Մալխաս մնաց պատնէշի վրայ։ Վերջնականապէս հաստատուեցաւ Միացեալ Նահանգներ, ուր աշխոյժ եւ ղեկավար մասնակցութիւն ունեցաւ Դաշնակցութեան ինչպէս կազմակերպչական, նոյնպէս եւ երիտասարդ սերունդներու գաղափարական դաստիարակութեան աշխատանքներուն մէջ։
Կանոնաւորաբար աշխատակցեցաւ «Հայրենիք» ամսագրին։ Այդ շրջանին ամբողջացուց իր կոթողական գործը՝ «Զարթօնք»ը, ինչպէս նաեւ յուշագրական երկը՝ «Ապրումներ» խորագրով։
Մալխաս 85 տարեկան էր, Դեկտեմբեր 1962–ին, երբ հրապարակային ելոյթներու համար հրաւիրուեցաւ Պէյրութ։ Սրտի կաթուածը, սակայն, թոյլ չտուաւ, որ հայ ազգային-ազատագրական այս մեծ նուիրեալն ու անզուգական յուշարարը ի կատար ածէ նաեւ իր վերջին առաքելութիւնը։ Տարուեցաւ Պէյրութի Սի.Էմ.Սի. հիւանդանոցը, ուր եւ առյաւէտ փակեց իր աչքերը՝ խոր սուգի մատնելով ողջ հայութիւնը, հայրենամերձ գօտիի հայ օջախներէն մինչեւ անդր¬ովկիանոսեան ափերու մեր գաղութները։
Դրամի Գիւտը

Դրամի գիւտը, մետաղէ դրամի գիւտը կը վերագրուի լիւդիացիներուն։ Հրոմէացիները Moneta անունը տուած են լիւդիացիներու արծաթ դրամին՝ Juno moneta մեհեանին մէջ Ն.Ք. 269-ին կտրուած դրամին համար։
Հոմերոս կը խօսի արոյրէ դրամի մասին, Ն.Ք. 1184-ին։ Լիւդիացիները դրամը կը պատրաստէին ոսկիէ եւ արծաթէ, որոնք կը կտրուէին Արգոսի բռնակալ՝ Փէյդոնի կողմէ շուրջ 862 Ն.Ք.։ Հռոմի մէջ դրամ կոխուած է Ն.Ք. 573-ին Սերվիոս Տուլլիոսի իշխանութեան օրով։ Ծանօթ ամենահին դրամները մակեդոնականներն են, Ն.Ք. Ե. դարուն։ Արոյրէ դրամը գործածուեցաւ միայն Հռոմի մէջ Ն.Ք. 269-ին, իսկ ոսկի դրամը գործածութեան մէջ մտաւ Ն.Ք. 206-ին։ Երկաթէ դրամը գործածուած է Սպարտայի (Յունաստան) մէջ, իսկ երկաթէ ու անագէ դրամը՝ Բրիտանիոյ մէջ։ Հռոմի հնագոյն օրերուն գործածուած ե չաստուածներու կամ աստուածային պատիւներ ստացողներու գլխապատկերը կրող դրամներ։ Յուլիոս Կեսար Ծերակոյտէն արտօնութիւն ստացաւ դրամներու վրայ դնելու իր կենդանագիրը, իսկ ուրիշներ հետեւեցան նոյն օրինակին։
Առաջին թղթադրամը տպագրած են չինացիները։ Թ՛այ-ցու կայսրը հրամայած է իր ելեւմտական նախարարին պատրաստել Pao-tch'o (թանկարժէք տոմսեր) մեծ Մինկերու հարստութեան համար։ Այս տոմսերը, որոնք արդի առումով թղթադրամներ էին, պէտք է ունենային ուղղանկիւն քառանկիւն ձեւ եւ կանաչակապոյտ գոյն, մէկ ոտք (33 սանթիմեթր) երկարութիւն եւ 6 մատնաչափ լայնութիւն։ Նման թղթադրամի նմոյշ մը, որ Մինկի հարստութեան շրջանին (1368-1399) տրագրուած է, կը գտնուի Սան Փեթերսպուրկի Ասիական Կայսերական Ակադեմիայի Գիտութիւններու թանգարանին մէջ։ Չինական այս դրամը կեղծողը պէտք է գլխատուէր, իսկ ան, ով կեղծարարը ձերբակալէր կամ անոր անունը յայտնէր, իբրեւ վարձատրութիւն պիտի ստանար 250 ունկի արծաթ, ինչպէս նաեւ՝ կեղծարարին ամբողջ ունեցուածքը։


== Գրականութիւն ==
Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 330-331։
Գանձակի Ջարդեր

Գանձակի ջարդերը (Կիրովապատի ջարդերը ) 1988 թ. Նոյեմբերին Ազրպէյճանի կողմէ կատարուած ջարդեր էին ուղղուած Ազրպէյճանական ԽՍՀի Կիրովապատ (Գանձակ) քաղաքին մէջ ապրող հայերու նկատմամբ։


== Ջարդեր ==
Նոյեմբեր 23-ին Կիրովապատի մէջ ռազմական իրադրութիւն յայտարարուեցաւ։ Հայ բնակիչներուն վայրենի ամբոխէն պաշտպանելու ժամանակ երեք զինուոր զոհուեցան, 67-ը վիրավորուեցան։
Կիրովապատում ջարդարարները կը ներխուժեն ծերանոց, 12 անօգնական հայ ծեր կանանց եւ տղամարդկանց կը տանին քաղաքէն դուրս եւ գազանաբար կը սպանեն։


== Տե՛ս նաեւ ==
Գանձակի ինքնապաշտպանութիւն
Փատուա

Փատուա (իտալ.՝ Padova), Իտալական հին պատմական քաղաք, ուր ամենահին համալսարանը հիմնուած է. Վենետկոյ մօտ։ Ս. Ղազարու Միաբանք 1802-ին կը ծրագրեն այս քաղաքին մէջ վարժարան մը բանալ։ Այս ծրագիրը չիրագործուեցաւ թէեւ այդ ատեն, սակայն Մխիթարեանց հսկողութեն ներքեւ Պոլիս հայ աշակերներ եկան եւ քաղաքիս համալսարանէն ստացան բժշկական եւ այլ վկայականներ։ Առաջինն եղան երկու Պօղոս Շալեաննէր, Յարութիւն Քնռլեան եւայլն։
1834 Օգոստոսին կը բացուի հոս Մուրատեան վարժարանը՝ հետեւեալ ներքին կազմով Հ. Սամուէլ Սամսարեան՝ գործակալ եւ Հ. Մատթէոս Մաղաքեան՝ խոստովանահայր։ Մինչեւ 1845 հոս կը մնայ Մուրատեան վարժարանը եւ 1846-ին Փարիզ կը փոխաադրուի։ Սակայն Մխիթարեանք չեն լքած բոլորովին Բատուան։1890ական թուականներուն Վեկետկոյ Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանի կարողագոյն շրջանաւարտները, խմբովին Բատուայի համալսարանը սկսան յաճախել։ Մինչեւ իսկ 14-ի բարձացած է անոնց թիւը. վերջերս նուազեցաւ այդ թիւը։ Հոս հաստատուած է Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանի նախկին երէց աշակերտներէն բժշկապետ Եդուարդ Արսլանեան, բնիկ Խարբերդցի որ ունի իր առանձին բուժարանը, մասնագէտ է քթի, կոկորդի եւ ականջի հիւանդութեանց։


== Բնակչութիւն ==


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, Տպ. Պուքրէշ, 1938, էջ 374-375
The Pink Panther

«Վարդագոյն Յովազը» (անգլերէն՝ The Pink Panther), գծաշարժական յաղորթաշար մը՝ ստեղծուած DePatie-Frelengի կողմէ 1964-1980 թթ.-ին։ Ան կը պատմէ Վարդագոյն Յովազի զանազան արկածներու մասին։
Գծաշարժական ֆիլմի ամենաառաջին նկարը ("The Pink Phink"), վաճառքի հանուած 1964 թուականին, ստացած է Օսքար մրցանակ մը։
Յովազն ունի անուն՝ Փինքի (անգլերէն՝ Pinky)։ Պետք է ըսել, որ ան արական սեռի ներկայացուցիչ է։ Յովազի ամենամեծ ախոյանը «Մեծ Քթով Մարդ»ն է (Big Nose Man), որ Յովազին պատճառաւ չի կրնար տուն կարուցել («Pink Blueprint» դրուագին մէջ, 1966), չի կրնար պէտք եղած ձեւով քնանալ («Rock-a-Bye Pinky», 1966) եւ այլն։ Հիմնականին մէջ դրուագները կ՚աւարտին ի յաջողութիւն Վարդագոյն Յովազին։


== Արտաքին յղումներ ==
Վարդագոյն Յովազի էջը
Արարատեան Դաշտի Այր Մարդոց Տարազներ

Արարատեան դաշտի այր մարդոց տարազներ, Հայոց Ցեղասպանութեան տարիներուն (1915-1918) Վասպուրականէն դէպի Արարատեան դաշտ գաղթած հայերը իրենց հետ տարին իրենց աւանդական տարազները, որոնց ազդեցութիւնը մինչեւ 1930-ական թուականները տեսանելի էին Արարատեան դաշտի տարբեր բնակավայրերու (Երեւան, Էջմիածին, Աշտարակ) ժողովրդական տարազին վրայ։
Արարատեան դաշտի գիւղերուն եւ քաղաքներուն մէջ տարեց տղամարդիկը շապիկին վրայէն կը հագնէին տաք վերնազգեստ: Իբրեւ ձմեռնային վերնահագուստ կը գործածէին չուխա՝ վերարկու, որ ունէր երեք տարբերակ: Առաջինը տօնական էր՝ պատրաստուած բուրդ նուրբ կերպասէ եւ կը կոչուէր Թեւքաւոր Չուխա։ Ունէր շքեղ զարդարանք։ Չուխայի երկրորդ տեսակը աւելի պարզ էր եւ սահմանուէր առօրեայ գործածութեան: Չուխայի երրորդ տեսակը կը կոչուէր չերքեզկա (երկար, հիմնականը սեւ գոյնի, մէջքի հատուածին փոթեր ունեցող վերնազգեստ):
Հարուստ դասի միջին տարիքի այր մարդիկը ձմրան կը գործածէին նաեւ այծենակաճ՝ այծամազէ պատրաստուած թաղիքով կարուած շատ լայն թիկնոց:


== Աղբիւրներ ==
«Պատկերագիրք հայկական տարազներու», Համազգային Հայ Մշակութային եւ Կրթական Ընկերակցութիւն, Պէյրութ, 1990, էջ 32-33։
Էնիօ Մորիքոնէ

Էնիօ Մորիքոնէ (10 Նոյեմբեր 1928(1928-11-10)[…], Հռոմ, Իտալիոյ Թագաւորութիւն - 6 Յուլիս 2020(2020-07-06)[…], Հռոմ, Իտալիա), իտալացի յօրինող, շեփորահար եւ նուագախումբի ղեկավար։ 


== Կենսագրական գիծեր ==
Մորիքոնէ ծնած է Հռոմ, երաժիշտներու ընտանիքի մէջ: Ունեցած է չորս քոյրեր: Անոր հայրը արհեստավարժ շեփորահարեղած է, մայրը՝ հիւսուածեղէնի փոքր գործ մը հիմնած է:


== Ստեղծագործական կեանք ==
Իբրեւ ստեղծագործող, սկիզբը հանդէս եկած է գիշերային ակումբներու եւ պանդոկներու մէջ, աւելի ուշ սկսած է աշխատիլ թատրոնի մէջ:
1950-ական թուականներուն սկսած է ձայնասփիւռի եւ պատկերասփիւռի ընկերութեան համար յայտնի երգեր վերադաշնաւորել: 
1966-ական թուականներէն սկսեալ արդէն սկսած է շարժապատկերներու համար երաժշտութիւն յօրինել:
Մորիքոնէ առաւել մեծ հռչակ ձեռք բերած է Սերճիօ Լէոնի հետ «Ուեսթըրն» շարժանկարներու վրայ աշխատելով, իսկ աւելի ուշ` Հեռնարտօ Պերթոլուչիի, Փիեռ Փաոլօ Փազոլինիի, Տարիօ Արճենթոյի հետ համագործակցութեան շնորհիւ:


== Աշխատութիւններ ==
Մորիքոնէ երաժշտութիւն գրած է իտալական եւ արտասահմանեան բազմաթիւ շարժանկարներու համար` համագործակցելով Ռոման Փոլանսքիի, Օլիվըր Սթոնի, Պրայըն տէ Փալմայի, Քուինթըն Թարանթինոյի եւ այլ բեմադրիչներու հետ:
Ան երաժշտութիւն գրած է «Տը Միշըն»-ի, «Տի Անթաչըպըլզ»-ի, «Տը կուտ, տը պետ էնտ տի ակլի»-ի եւ «Է ֆիսթֆուլ աֆ Տալըրզ»-ի նման հռչակաւոր շարժանկարներու համար:


== Մրցանակներ ==
Մորիքոնէ արժանացած է․

երկու անգամ «Օսքար» մրցանակի,
9 անգամ դարձած է իտալական «Տաւիտ տի Տոնաթելօ» շարժանկարի փառատօնի դափնեկիր,
երեք անգամ արժանացած է «Ոսկէ Կլոպ»-ի,
վեց անգամ` «ՊԱՖԹԱ» մրցանակներու:
Մեծ Ծածկոց

Քահանան, Ս. Պատարագի սկիզբը, սկիհը կը ծածկէ մեծ ծածկոցով մը, որ յատուկ կտաւ մըն է, հիւսուած կ’ըլլայ մետաքսէ, բամպակէ կամ վուշէ: Քահանան երբ անով խորհուրդը կը ծածկէ, կ’ըսէ «Երկինքը ողողուեցաւ Փառաւորեալին լոյսով ու Անոր փառքով լեցուեցաւ երկիրը»:
Կարգ մը արեւելեան ծէսերուն մօտ, երբ Եպիսկոպոսը աւագ սարկաւագը կը ձեռնադրէ՝ անոր կուրծքին վրայ կը տարածէ ծածկոցը ապա զայն կը ծալլէ ու կը խնդրէ որ գրակալին վրայ դրուած Աւետարանը կարդայ, խորհրդանշելու համար խորհուրդը այն հրեշտակին, որ քարը գլորեց Յիսուսի գերեզմանին վրայէն: Երբ նոր ձեռնադրուած Քահանան Ս. Հաղորդութեան օրհնութիւնը կատարէ, Եպիսկոպոսը, ձեռնադրութենէն ետք, անոր գլխուն վրայ կը դնէ սկիհ մը, որուն մէջ զետեղուած կ’ըլլայ Ս. Արիւնով թաթխուած Ս. Մարմինը ու զայն կը ծածկէ մեծ ծածկոցով:


== Աղբիւր ==
Աւետաբեր 1997, Պէյրութ, Լիբանան
Նաւ (թանգարան)

Նաւ թանգարան (հոլ.՝ Museum Het Schip), ամսթերտամեան դպրոցի ճարտարապետական թանգարան, կը գտնուի Հոլանտայի մայրաքաղաք Ամսթերտամի արեւմտեան շրջանին մէջ, Սբարնտամմերպբլանտսուն 140 փողոցին վրայ:


== Պատմութիւն ==
Նաւը կը հանդիսանայ Զանսթրաթ եւ Սբարնտամմերպբլանտսուն փողոցներուն անկիւնը գտնուող ժողովրդային տան երեք բաժանումներէն մէկը, կառուցուած՝ գործարար Քլասա Հիլէի պատուէրով, ճարտարապետ Միշել տէ Քլերխի կողմէ, ամսթերտամեան դպրոցին ոճով: Առանձնաշէնքերը կառուցած են 1914-1921-ականներուն: Տուները վարձակալուած էին Էյկէն Հարտի բնակարանային ընկերութեան կողմէ: Բնակարանները ստացան «պալատներ բանուորներու համար» անուանումը:
1999-ին շէնքը փակուեցաւ վարձակալութեան համար: 2001-էն ի վեր բաժանմունքին տարածքին տեղակայուած է Նաւ թանգարանին հաւաքածոն: Թանգարանը կազմուած է նախկին նամակատնային բաժանմունքէն, տուն-թանգարանէ, որ պատկերացում կու տայ տարածքին մէջ 1920-ականներուն բնակութիւն հաստատած բանուորներուն կեանքին մասին, եւ թանգարան՝ շէնքին պատմութեան եւ ճարտարապետութեան մէջ ամսթերտամեան դպրոցին մասին: 2005-ին նախկին խանութին մէջ բացուեցաւ ճաշարան: Հաւաքածոն կ՛ընդգրկէ քաղաքին շէնքերուն լուսանկարներու ցուցադրութիւնը՝ կրկին ամսթերտամեան դպրոցին ոճով:
Շէնքին ճակատը զարդարուած է քանդակագործ Հիլտօ Քրոբայի (1884-1970) բազմաթիւ քանդակագործական ստեղծագործութիւններով: Բնակելի տան ներքին բակը կազմուած է փոքր այգիներէ, որոնք կը միանան արահետներով: Թանգարանին դիմացի մանկապարտէզին մէջ կը գտնուի բացօթեայ կահոյքի հաւաքածոյ՝ արտայայտչապաշտական դպրոցի ոճով, Փիթր Լուքաս Մարնեթէի (1888-1948) եւ Անտօն Քուրուերսի (1889-1940) աշխատանքները:
Մայիս 2012-էն թանգարանի մասնաճիւղը կը գործէ Ամսթերտամի հարաւային շրջանին մէջ: Կիրակի օրերը այցելութիւնը կը ներառէ նաեւ Նաւագնացութեան տան տարածքով պտոյտ:


== Արտաքին յղումներ ==
Նաւ թանգարանի կայքէջը
Het Schip - archipedia
Մխիթար Սեբաստացի

Մխիթար Սեբաստցի (իտալ.՝ Mechitar di Sebaste, 7 Փետրուար, 1676, Սեբաստիա - 27 Ապրիլ, 1749, Սբ. Ղազար կղզի, Վենետիկ), հայ Կաթողիկէ եկեղեցական գործիչ, հայագէտ, Մխիթարեան միաբանութեան հիմնադիր։ Մխիթար Սեբաստցիի անունով կոչուած է Երեւանի «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրը։ Ան Մխիթար Սեբաստացիին՝ որպէս այդ միաբանութեան հիմնադիր, առաջին անգամ համարեր է երկրորդ Մեսրոպ Մաշտոց։


== Կենսագրութիւն ==
Մխիթար (իսկական անունը՝ Մանուկ) Սեբաստացին սորված է Սեբաստիոյ Սուրբ Նշան, ապա՝ Էջմիածինի, Սեւանի եւ Կարինի վանքերուն մէջ։ 1663-ին մեկնած է Բերիա (այժմ՝ Հալէպ), ուրտեղ ծանօթացած է կաթողիկէ միսիոներներու հետ։ 1701-ին. Կոստանդնուպոլսոյ մէջ հիմնադրած է միաբանութիւն։ 1705-ին Հռոմի իշխանութիւններէն օգտագործելով վանք հիմնելու համաձայնութիւն՝ 1706-ին Վենետիկին ենթակայ Յունաստանի Մեթոն (յուն․՝ Μεθώνη) բերդաքաղաքին մէջ ձեռնամուխ եղած է վանքի կառուցումը։

1712-ին Հռոմի պապ Կղէմենս XI-ը (լատ.՝ Clemes XI, 1649-1721) Սեբաստցիին շնորհած է աբբահոր կոչման։ Խուսափելով թրքական յարձակումներէն՝ 1715-ին միաբանութիւնը տեղափոխուած է Վենետիկ։ 1717 թուականին Վենետիկի Ծերակոյտը հրովարտակով Սուրբ Ղազար կղզին շնորհած է միաբանութիւնը։ Այստեղ Սեբաստացին շինած է եկեղեցի, բացած է դպրոց, եւ պատրաստած է միաբան-գործիչներ։ Սբ. Ղազարին մէջ ան զբաղուած է մատենագիտական աշխատանքով, ղեկավարած է իր սաներու բանասիրական հետազոտական աշխատանքները, կատարած թարգմանութիւններ եւ հրատարակած է գիրքեր։
Սեբաստացիի մահէն ետք միաբանութիւնը, ի պատիւ անոր, կոչուած է Մխիթարեան միաբանութեան։ Իր ողջութեան իսկ, անոր մեծարած են Երկրորդ Լուսաւորիչ ազգիս, Երկրորդ Մեսրոպ եւ այլ պատուանուններով։


== Աշխատութիւններ ==
Դուռն քերականութեան աշխարհաբար լեզուին հայոց (1727)՝ աշխարհաբարի քերականութեան առաջին դասագիրքը
Քերականութիւն գրաբար լեգուի հայկազեան սեռի (1730)՝ արժէքաւոր աշխատութիւն մը, ուր քննուած է գրաբարի ձեւաբանութիւնը, շարահիւսութիւնը, սահմանուած է կանոններ, անդրադարձած է նաեւ ուղղագրութեան եւ այլ հարցերու
Մեծ նուաճում մըն է Սեբաստացիի Բառգիրք հայկազեան լեզուի (2 հատոր, 1749-69) հայագիտական աշխատութիւնը, որ ներկայիս ունի բացառիկ արժէք. կ'ընդգրկէ ժամանակի հայերէն ձեռագիր ու տպագիր բառագանձը՝ աւելի քան 100 հազար բառայօդուած
Ուշագրաւ է նաեւ անոր Տաղարան (1727)՝ ժողովածուն, որուն բանաստեղծութիւններէն մաս մը, շարականի պէս, Սեբաստացիին երաժշտութեամբ, կ'երգեն այսօր։
Լաւագոյն ձեռագիրներու համեմատութեամբ, հրատարակուած է Աստուածաշունչ (1733-35), կազմելով նաեւ
Աւետեաց երկրի աշխարհացոյցը (1746)


== Գրականութիւն ==
Ագոնց Ստեփանոս (Գիւվէր), Պատմութիւն կենաց եւ վարուց տեառն Մխիթարայ Սեբաստացւոյ, Սբ.Ղազար, Վենետիկ 1810


== Տե՛ս նաեւ ==
Ստեփանոս Ագոնց


== Արտաքին յղումներ ==
Կաթողիկէ համայնգիտարան (անգլերէն)
1688 թուական

1688 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 88րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1688 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1688 մահեր
Երուանդ Երկանեան

Երուանդ Վահան Երկանեան (15 Նոյեմբեր 1951(1951-11-15), Լենինական, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ երգահան, ջութակահար։ ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2011)։ Դաշնակահար, խմբավար Սեդրակ Երկանեանի եղբայրը։


== Կենսագրութիւն ==
Երուանդ Երկանեանը ծնած է 1951-ին Գիւմրի։ Երաժշտական կրթութիւնը ստացած է 5 տարեկանէն սկսեալ՝ հետեւելով ջութակի դասերու։ 1970 թուականին աւարտած է Երեւանի Կոմիտասի անուան բարձրագոյն երաժշտանոցը երգահան (փրոֆեսոր` Գ. Եղիազարեան) եւ ջութակի (փրոֆեսոր` Հ. Վարդանեան) բաժինները։ 1978 թուականին աւարտած է նոյն երաժշտանոցի ասպիրանտուրան՝ փրոֆէօոր Գ. Եղիազարեանի ղեկավարութեամբ։ 1975-1994 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի երաժշտանոցի մէջ։ 1987-1994 թուականներուն եղած է հայկական հնագոյն երաժշտութեան «Տաղարան» անսամպլի գեղարուեստական ղեկավարն ու խմբավարը, որուն ընթացքին մշակած է աւելի քան 150 հին հայկական շարականներ։ 1995 թուականէն սկսեալ եղած է Պէյրութի «Գուսան» երգչախումբի ղեկավարը, 1996 թուականէն՝ «Հայաստան» նուագախումբի ղեկավար, 1999 թուականէն՝ «Մադրիգալ» անսամպլի ղեկավար, 2000 թուականէն՝ «Բարսեղ Կանաչեան» երաժշտանոցի տնօրէն։
Երուանդ Երկանեանին գործերը հնչած են ԱՄՆ-ի, Ֆրանսայի, Անգլիոյ, Շուէտի, Ֆինլանտայի, Ռուսաստանի, Հունգարիայի, Արժանթինի, Լիբանանի եւ այլուր:


== Ստեղծագործութիւններ ==
Օփերա՝ «Շուշանիկ» (1981)
Պալէթ-օփերա՝ «Մոկաց Միրզա» (1978)
Խորեոգրաֆիկ կանտատ՝ «Վահագնի Ծնունդը» (1987)
Պալէթ՝ «Օրեստ» (1974)
Պալէթ՝ «Էտիպ Արքայ» (1976) (Ուաշինկթըն 1983, Մոսկուա 1984)Սիմֆոնիաներ

N 1 «Ինքնադիտողութիւն» (1977)
N 2 «Հայկ Եւ Բել» (1978)
N 3 «Անցորդների Ձայներ» (1984)
N 4 «Նեմեսիս» (1986)նուագաերգութիւններ

Դաշնամուրի համար N 1 եւ N 2 (1975-1980)
Ջութակի եւ դաշնամուրի համար (1971)
Սրինգի եւ դաշնամուրի համար (1978)


== Կոչումներ եւ մրցանակներ ==
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշան, 1993
ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2011):
ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան Ոսկե մետալ, 2016


== Արտաքին յղումներ ==
Yervand Yerkanian - Chamber Symphony #2
Երուանդ Երկանեան. Մտաւորականը նախ եւ առաջ պէտք է ըլլայ արդարութեան եւ խիղճի իրական արտայայտութիւնը
Չակերտներ, Երուանդ Երկանեան
Վիգէն Ադդարեան

Վիգէն Ադդարեան, որդին գրագէտ Արմէն Դարեանի եւ Արսինէ Փիլիկեանի, օժտուած է բանաստեղծի ձիրքերով. կու տայ զգայուն տաղեր Հայաստանի աղէտեալներուն եւ իր որդիին մասին, ինքնատիպ ու կենսունակ գրիչովը։
Ծնած է Պէյրութ, աւարտած է Հ.Բ.Ը.Մ. Երուանդ Տէմիրճեան եւ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանները։ Յաճախած է նաեւ Երուանդ Հիւսիսեան Հայագիտական Հիմնարկը։
Մասնագիտական ուսումը ստացած է Չեխոսլոխաքիոյ Պոնօ քաղաքի (այժմ Չեխական Հանրապետութեան երկրորդ մեծագոյն քաղաքը) բարձրագոյն փոլիթէքնիք համալսարանին մէջ։ Ապա մասնագիտութիւնը կատարելագործած Է Ֆրանսայի Կռընոպլ քաղաքի փոլիթէքնիքի կիրառական թուագիտութեան եւ համակարգիչներու բաժանմունքին մէջ, ուր կատարած է նաեւ գիտահետազօտական աշխատանք։ Տիրացած է ելեկտրական ճարտարագիտութեան մագիստրոսի տիտղոսին։
Հաստատուած է Մոնթրէալ եւ այժմ կը շարունակէ ուսումը, տիրանալու համար առեւտրական վարչագիտական ճիւղի մագիստրոսի աստիճանին։
Շնորհիւ չեխերէն լեզուի մէջ ունեցած հմտութեան, ծանօթացած է այդ ժողովուրդին դրական գլուխ-գործոցներուն, իրենց բնագրին ընդմէջէն։
Իր բանաստեղծութիւններէն ոմանք լոյս տեսած են Մոնթրէալ հրատարակւող «Ապագայ» շաբաթաթերթին մէջ եւ արտատպուած՝ սփիւրքահայ այլ պարբերականներու մէջ։


== Աղբիւրներ ==
Սփիւռքահայ արդի գրականութիւն (խմբ. խմբագրող և համադրող՝ Սեդա Ծաղիկեան-Տէմիրճեան), Միշիկըն էջ 58։