armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Սուրէն Ուզունեան

Սուրէն Ուզունեան (1883, Կ. Պոլիս - 23 Փետրուար 1927, Պուխարեսթ), հայ բժիշկ, Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միութեան (ՀՄԸՄ) հիմնադիրներէն մէկը։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1883 թուականին՝ Կ. Պոլիս։ Մանկութիւնը ծնողներուն հետ անցուցած է Կարնոյ մէջ։ Վերադառնալով Կ. Պոլիս՝ ուսանած է Պէրպէրեան վարժարանէն ներս։ Յետագային կրկին տեղափոխուած է Կարին եւ ուսանած՝ Սանասարեան վարժարանին մէջ։ Այնուհետեւ ուսանած է Պէյրութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինէն ներս։ Աւարտելէ ետք մեկնած է Փարիզ եւ «Օթել Տիէօ» հիւանդանոցին մէջ հետեւած Դիյոլաֆուայի դասերուն։
Վերադառնալով Կ. Պոլիս՝ թուրք-ռուսական սահմանագլխու առողջապահական քննիչ նշանակուած է։ 1911 թուականին հրաժարելով պաշտօնէն՝ հաստատուած է Կ. Պոլսոյ ասիական կողմի Սկիւտար թաղամասին մէջ։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ Ռազմաճակատին վրայ վիրաւորուած, բուժուած, ապա՝ Կելիպոլուի զինուորական հիւանդանոցի բժշկապետ նշանակուած է։
1918 թուականին՝ պատերազմի աւարտէն ետք վերահաստատուած է Սկիւտար, ուր լայն ժողովրդականութիւն վայելած է։ Եղած է Տարագրելոց, Որբախնամի, Կարմիր խաչի եւ Հայ բժիշկներու միութիւններու անդամ։ Եղած է Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միութեան (ՀՄԸՄ) հիմնադիրներէն մէկը։
1920 թուականին ամուսնացած է հանրաճանաչ գրագիտուհի տիկին Անայիսի (Եվփիմէ Աւետիսեան) դստեր՝ Մարգարիտ Աւետիսեանին հետ։ 1922 թուականի աշնան ընտանիքով գաղթած է Ռումանիա եւ հաստատուած Պուխարեսթ մայրաքաղաքին մէջ, ուր շարունակած է բժիշկ աշխատիլ եւ հանրային գործունեութեամբ զբաղիլ։
Պուլղարական խորհուրդին մէջ ուշագրաւ ատենախօսութիւն կատարած է։
Մահացած է 1927 թուականի Փետրուար 23-ին, Պուխարեսթ՝ 44 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Թէոդիկ, Ամէնուն տարեցոյցը, 1928, Փարիզ, 1929։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Գառնիկեան

Գառնիկեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Արշակ Յարութիւնի Գառնիկեան (1931-2014), նկարիչ:
Թագուոր Գառնիկեան (1889-1972), մշակութային գործիչ:
Երանուհի (անձնանուն)

Երանուհի, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն երանի՝ «երջանիկ» բառէն՝ եւ իգական «ուհի» մասնիկի միացումով։ Այս անունին կը համապատասխանէ Երանեակ անձնանունը։ Կը գործածուի XV դարէն։ Փաղաքշական ձեւերն են Երան, Երանիկ։


== Գործածութիւններ ==
Երանուհի, քոյր Տալիթայի եւ մորաքոյր Վարդան գրակապի, որ Արճէշի մէջ՝ 1450 թուականին, Յովհաննէս քահանային գրել տուաւ Աւետարան մը։
Երանուհի, յիշատակուած է Թէոտոսիոյ աւերակ  եկեղեցւոյ մը խաչքարին վրայ 1472 թուականին։
Երանուհի, կին Ներսէս քահանայի Բաբերդցոյ, որ 1489 թուականին Մովսէս աբեղային գրել տուաւ  Յայսմաւուրք մը։
Երանուհի անունը յիշատակուած է նաեւ 1548, 1560 թուականներուն։ Կարճ ձեւն է Երան, որ յիշատակուած է 1633 թուականին։
Քարլոս Անթոնեվիչ

Քարլոս Անթոնեվիչ (6 Նոյեմբեր 1807(1807-11-06), Nova Skvariava, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Աւստրիական Կայսրութիւն - 14 Նոյեմբեր 1852(1852-11-14) կամ 13 Նոյեմբեր 1852(1852-11-13), Օբրա, Պլզենի մարզ, Պրուսիոյ թագաւորութիւն) վարդապետ՝ Յիսուսեան կարգէն: Ծնած է 6 Նոյեմբեր 1803-ին ի Լվուվ:


=== Կենսագրութիւն ===
Հայրը՝ Յովսէփ' Տոքթ  Իրաւագիտութեան Դոկտ., փաստաբան եւ դատաւոր էր։ Քարլոս մանկութիւնը անցուցած է բարեպաշտ մօր հոգատարութեան տակ,  իրենց ընտանեկան տան մէջ, Ժողքիէվի մօտ, Ջքուաժավ կոչուած տեղը:

1823-ին, հօր մահէն ետք, Անթոնեվիչի ընտանիքը Լվուվ կը դառնայ, ուր Քարլոս 1824-ին կը սկսի համալսարան յաճախել: Իրաւագիտական ուսմանց հետեւելով հանդերձ՝ լեզուներ կը սորվի եւ բացի լեհերէնէն, կատարելապէս կը սորվի անգլերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, իտալերէն, ռուսերէն, լատիներէն եւ ռումաներէն լեզուները:
1827-ին համալսարանական ուսմունքը կ'աւարտէ ամենափայլուն վկայանակով: Համալսարանի մէջ արդէն ան բանաստեղծական եւ գրագիտական բարձր ընդունակութիւններ ցոյց կու տայ: Կը սկսի ստեղծագործել  եւ իր գրութիւնները լոյս կ'ընծայուին Լվուվի զանազան պարբերաթերթերու եւ լրագիրներու մէջ։ 1827-ին լոյս կը տեսնէ իր Հնչեակներու (Sonnet) առաջին հատորը, որոնց մէջ նշմարուի զգայուն հոգին:
1831-ին վերստին կը հաստատուի իր հայրենական կալուածներուն մէջ, ուր կը սկսի գրել Հայոց պատմութիւնը: Զանազան անակնկալ դէպքեր սակայն արգելք կ'ըլլան շարունակելու եւ աւարտելու նոյն գործը, այնուամենայնիւ կը հրատարակէ մաս մը. «Եւրոպայի Գերմանները Հայոց նկատմամբ» տիտղոսով:
1833-ին կ'ամուսնանայ: Իր զաւակներուն ու կնոջ մահէն ետք՝ 1839-ին Յիսուսեանց վանքը կը մտնէ եւ հոն փիլիսոփայական եւ Աստուածաբանական բարձր ուսմունքները աւարտելէ ետք՝ 1844-ին քահանայ կը ձեռնադրուի: Ընտիր առաքեալ մըն էր իր ժամանակին եւ պերճախօս քարոզիչ մը, քաղաքէ քաղաք, գիղէ գիւղ տարածելով Աստուծոյ խօսքը: Իբր ժրաջան առաքեալ յօգուտ հաւատացեալներու եւ ի փրկութիւն անոնց հոգւոց աշխատելէ ետքը 1852-ին ծանր կը հիւանդանայ եւ 14 Նոյեմբեր 1852-ին կ'աւանդէ իր հոգին: Կը թաղուի Օպրայի եկեղեցւոյ մէջ։ Անոր գործերը ամբողջութեամբ լոյս տեսած են լեհերէն լեզուով 1896-ին: Այս գիտուն ազգայինին մասին գրած են Գերմանացիք, Ֆրանսացիք եւ այլք:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Հատոր Ա., էջ 171-172
Կոտօն Սպասելու Ատեն

Ուէյթինկ Ֆոր Կոտօ, յառաջապահական թատերակ մը, գրուած՝ 9 Հոկտեմբեր 1948-ի եւ 29 Յունուար 1949-ի մինչեւ, Սամուէլ Պեքեթի կողմէ, ֆրանսերէն: «Թիաթր տը Պապիլոն»-ի մէջ «Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ի առաջին ներկայացումը ֆրանսերէն իր սկզբնական բնագիրով` «Ան աթանտան Կոտօ», ներգրաւած է դժուարահաճ փարիզեցիներէ բաղկացած հանդիսատեսներ, որոնք կը փափաքէին  տեսնել փորձառական թատրոնի նորագոյն յղացքը: Յետագային Պեքեթ անձամբ թարգմանած է այն նաեւ անգլերէն:
Ըստ Պեքեթի բարեկամ եւ պաշտօնական կենսագիր` Ճէյմս Նոլսընի, բաւարար աթոռ չէր մնացած թատերաղին առաջին բեմադրութեան ընթացքին: Նոյնիսկ չէին մտածած, թէ 1953-ի Յունուար 5-ին սեղմ պիւտճէով բեմ բարձրացած այս թատերախաղին ներկայացումը պիտի նկատուէր արդի թատրոնի առանցքային պահերէն մէկը:
Թատերախաղը ներկայացուած է Սարայեւոյի մէջ, երբ քաղաքը շրջափակուած էր 1990-ական տարիներուն: Հարաւային Ափրիկէի մէջ անիկա կը նկատուէր ցեղային խտրականութեան քննադատութիւն մը: Երբ Քաթրինա մրրիկը հարուածեց Նիւ Օրլիընզը, անոր մէկ ներկայացումը դիմաւորուեցաւ իբրեւ քաղաքին վերականգնումի սպասումին խորհրդանիշը:
Իսկ Քալիֆորնիոյ Սան Քուենթին բանտին մէջ արգելափակեալներ 1950-ական թուականի վերջերու իրենց հռչակաւոր բեմադրութեան մէջ զայն ներկայացուցած են իբրեւ իրենց սեփական պատմութիւնը:
2013 թուականին, 60 տարի ետք, «Ուէյթինկ Ֆոր Կոտօ»ն Լոնտոնի արուեստի «Ուեսթ Էնտ» կեդրոնին մէջ շրջուն թատերախումբի մը ներկայացումներու ցանկին մաս կը կազմէ:
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Երեւան)

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց
Սուրբ Սարգիս մայր եկեղեցի, Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ Արարատեան Հայրապետական թեմի առաջնորդանիստ եկեղեցի Երեւանի մէջ։


== Պատմութիւն ==
Երեւանի երբեմնի բերդի դիմաց, Ձորագիւղի կամ Խնկելաձորի վերը՝ Հրազդան գետի ձախ ափին, քրիստոնէութեան վաղ շրջանէն կը գործէր վանք-անապատ մը։ Ան պարիսպներով շրջապատուած ընդարձակ համալիր մըն էր՝ բաղկացած Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Գէւորգ եւ Սուրբ Յակոբ եկեղեցիներէն, առաջնորդարանի ու թեմական դպրոցի շէնքերէն, այգուց եւ այլ կառոյցներէն։ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին առաջնորդանիստ էր, անապատը՝ կաթողիկոսական իջեւանատեղ։
Սբ. Սարգիս եկեղեցին վանք-անապատի հետ միասին աւերուած է 1679 թուականի մեծ երկրաշարժի ժամանակ եւ վերակառուցուած նոյն տեղը՝ եդեսացի Նահապետ կաթողիկոսի գահակալութեան տարիներուն (1691-1705)։
Ներկայիս Սուրբ Սարգիս եկեղեցին կառուցուած է 1835-1842։ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Վազգեն Ա Ամենայն հայոց կաթողիկոսի օրով ան հիմնովին նորոգուեցաւ ու բարեկարգուեցաւ։
Ճարտարապետ Ռաֆայէլ Իսրայելեանի` 1972 թուականի կազմած նախագիծով սկսաւ Սբ. Սարգիս եկեղեցւոյ նորոգումը։ Եկեղեցւոյ հին շէնքը պահպանուած է, ճակատները երեսպատուած են Անիի նարնջագոյն տուֆով եւ ունին եռանկիւնաձեւ խորշեր։ Ճարտարապետ Ռ. Իսրայէլեանի մահէն ետք հետագայ աշխատանքները շարունակած է ճարտարապետ Ա. Գալիկեանը։ 1971-1976 թուականներուն եկեղեցին հիմնովին բարեկարգուած է, արեւմտեան հատուածին մէջ երգչախումբի համար կառուցուած է վերնատուն։ Հին թմբուկի ու գմբէթի փոխարէն կառուցուած է առաւել բարձրադիր գմբէթ` բազմանիստ թմբուկով եւ պսակուած հովհարաձեւ վեղարով։ 2000 թ. աւարտած է Սբ. Սարգիս եկեղեցւոյ զանգակատան կառուցումը։ Քանդակագործ Արտաշես Յովսէփեանի մտահղացումն է արեւմտեան շքամուտքը, փայտէ դուռը, իսկ շքամուտքէն վեր գտնուող հարթաքանդակները Աղթամարի Սբ. Խաչ տաճարի քանդակներու թեմաներով են։ Քանդակագործներ Ս. Դադոեանի եւ Մ. Յարութիւնեանի ջանքերով եկեղեցւոյ ներսը գմբէթի տակ գտնուող առագաստներու քանդակազարդ աշխատանքները Արենիի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ առագաստներու քանդակներու նմանութեամբ ստեղծուած են։
Սբ. Սարգիս եկեղեցոյւ հիմնական վերակառուցումը կատարուած է լոնդոնաբնակ բարերար Սարգիս Քյուրքճեանի եւ անոր զաւակներու նուիրատուութեամբ։ Եկեղեցւոյ օծման հանդիսաւոր արարողութիւնը կատարուած է 3 Նոյեմբեր 1976 թ.։ Վեհափառ հայրապետ Վազգեն Առաջինը իր քարոզին մէջ նշած է. «Քաղաքամայր Երեւանը օժտուեցաւ նոր զարդով մը, հայկական ճարտարապետութեան նոր կոթողով մը, աղոթքի սքանչելի սրբավայրով»։


== Արտաքին յղումներ ==
Սբ. Սարգիս առաջնորդանիստ եկեղեցին Երեւանի պաշտօնական կայքին մէջԿաղապար:ՀՀ ՊՄԱՀ
Վանուաթու

Վանուաթու, պաշտօնապէս Վանուաթուի Հանրապետութիւնը, Խաղաղական Ովկիանոսեան պետութիւն է Մելանեզիայի մէջ։ Երկիրին տարածքը՝ 12,190քմ. ք., բնակչութիւնը՝ 320,608 Հիւսիսէն կը սահմանէ Սողոմոնեան կղզիներուն, արեւմուտքէն՝ Աւստրալիայի տնտեսական գօտին, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Նոր Գալետոնիայի տարածքային ջուրերուն եւ հիւսիսէն՝ Ֆիճիի տարածքային ջրերուն։ 

Կլիման արեւադարձային է, տարածուած են մշտադալար արեւադարձային անտառները, հարաւը՝ սավաննաները։ Արժէքաւոր ծառերէն են կաուրին եւ սանտալենին։ Կենդանական աշխարհն աղքատ է, շատ են թռչունները։ 
Վանուաթուն կը բնակուեր մելանեզիացիներու կողմէ: Առաջին եւրոպացին որ հասաւ կղզիներուն փորթուկալցի ծովագնաց Ֆերնանտեզ տէ Գիրոսն էր 1606-ին: 1906 թուականէն երկիրը Մեծ Պրիթանիոյ եւ Ֆրանսայի համատեղ կառավարման տակ կը գտնուեր, մինչեւ 1980 երբ ստացաւ անկախութիւնը: 
Բնակչութեան 90%-ը մելանեզացիներ են, կան նաեւ բոլինեզացիներ, եւրոպացիներ, չինացիներ եւ այլն։ Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Այստեղ կը մշակուին արմաւենի, յամս, տարո, ադամաթուզ, կակաւոն, սրճենի։ Կը զբաղուին ձկնորսութեամբ։ Կան պահածոներու, ձկնավերամշակման, շինանիւթերու արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններ։
Գում գաբու

Գում Գաբու (թրքերէն՝ Kumkapı), Պոլսոյ հայաբնակ թաղամասերէն մէկը։ Թաղամասին մէջ կը գտնուի Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանին նստավայրը եւ Ս. Աստուածածին մայր եկեղեցին։ Բացի մայր եկեղեցիէն թաղամասին մէջ կան այլ երկու հայկական կրօնական շինութիւններ՝ Ս. Որդւոց Որոտման եւ Ս. Խաչ եկեղեցիները։


=== Ս. Որդւոց Որոտման Եկեղեցին ===
1641-էն ի վեր, եկեղեցին ծառայած է իբրեւ պատրիարքարան: 1940-ականներուն անիկա օգտագործուած է իբրեւ շղթաներու եւ լարերու արտադրութեան գործարան, իսկ երկրաշարժներու ատեն ծառայած է իբրեւ ապաստանարան: Աւելի ուշ՝ նախատեսուած է հայկական այդ եկեղեցին վերածել արուեստի միջոցառումներու կայացման վայրի:
Ս. Որդւոց Որոտման Եկեղեցին երկար ատեն մնացած է աւերակ վիճակի մէջ: 2012-ին անիկա կը նորոգուի «Պոլիսը՝ մշակութային կեդրոն» ծրագիրին շրջագիծով, եւ այնուհետեւ կը սկսի գործածուիլ թէ՛ իբրեւ եկեղեցի, եւ թէ իբրեւ մշակութային կեդրոն։ Եկեղեցւոյ բացումը կը զուգադիպի Ֆրանսայի խորհրդարանին կողմէ Հայկական Ցեղասպանութեան ուրացումը քրէականացնող որոշումին: Եկեղեցին փակուած է Համաշխարհային Ա. պատերազմին։


=== Գում Գաբուի գորգերը ===
Հնագոյն արեւելեան նախշազարդերով հիւսուած Օսմանեան կայսրութեան շրջանին «Գում Գաբու» մետաքսեայ գորգերը կայսերական գանձարաններու եւ պալատական հարստութիւններու մաս կազմած են, իսկ զանոնք հիւսողները աւանդաբար հայեր եղած են: Լիզպոնի «Գալուստ Կիւլպենկեան» թանգարանը իր գորգերու հաւաքածոյին մէջ ունի «Գում Գաբու»ի հռչակաւոր գորգերէն (Kum Kapi rugs), որոնցմէ երեքը գորգի նշանաւոր մասնագէտ Յակոբ Գափուճեանին (1870-1946) գործերն են:


=== Պոլսոյ առաջին հայկական վարժարանը՝ Գումգաբուի մէջ ===
Պոլսոյ առաջին հայկական վարժարանը բացուած է Գումգաբուի մէջ, 1790-ին, Շնորհք Մկրտիչ Ամիրա Միրիճանեանի բարերարութեամբ։ 1826-ին մեծ հրդեհ մը Պատրիարքարանն ու վարժարանը մոխրակոյտի կը վերածէ։ 1830-ին Յարութիւն Ամիրա Պէզճեանի բարերարութեամբ կը վերակառուցուի։ Պեզճեան, որ խօսելու, համոզելու, գործակցելու բացառիկ ձիրք ունէր, արքունիքէն ներս մեծ վստահութիւն ու սէր կը վայելէր։ Այս պատճառով ալ մեծապէս օգտակար կը հանդիսանայ համայնքին՝ բարեսիրական ծառայութիւններով։ Ա. Աշխարհամարտէն ետք, 1916-17 տարիներուն հրդեհ մը վարժարանին մէջ վնաս կը պատճառէ, բայց 1925-ին նորոգուելով կը վերաբացուի։ 1945-ին կրթական նախարարութեան արտօնութեամբ միջնակարգ վարժարանի կը վերածուի։
Վարժարանը այժմ մանկապարտէզ, նախակրթարանի եւ միջնակարգի բաժիններով կը գործէ։
Բժշկութիւն, գիտութիւն եւ կրթութիւն (հանդէս)

Բժշկութիւն, գիտութիւն եւ կրթութիւն, գիտատեղեկատուական հանդէս։


== Աղբիւր ==
Գիտական տեղեկատուական վերլուծութեան եւ մոնիթորինգի կեդրոն, Հայաստանի մէջ հրատարակուող գիտական պարբերականներու ցանկ Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
Կարի Մուշեղեան

Կարի Արմենակի Մուշեղեան (19 Մայիս 1910(1910-05-19), Երեւան, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 1986), խորհրդային հայ դերասան, բեմադրիչ, ՀԽՍՀ վաստակաւոր արուեստագէտ, ՀԽՍՀ շարժանկարիչներու միութեան անդամ (1 Մարտ, 1981)։


== Կենսագրութիւն ==
Կարի Մուշեղեան ծնած է 1910-ին, Երեւան։

1928-1932 թուականներուն ուսած է թատերական արհեստանոցին մէջ։
1928-1941 թուականներուն հանդէս եկած է Երեւանի Սունդուկեանի անուան ակադեմիական թատրոնին մէջ։
Խաղացած է 32 դեր, տարբեր ներկայացումներու մէջ։ Աշխատած է որպէս դերասան, բեմադրիչ եւ բեմանկարիչ։ Միաժամանակ գրած է թատերական կտորներ, կատարած է թարգմանութիւններ, որոնցմէ 15-ը բեմադրուած են շարժապատկերի եւ թատրոնի մէջ:
1953-էն հանդէս եկած է «Հայֆիլմ ստուդիա»յի մէջ։
1964-էն՝ կրկնօրինակման բեմադրիչ։
1943-1946 թուականներուն աշխատած է Լենինականի Մռաւեանի անուան տրամայի թատրոնին մէջ։
1946-1952 թուականներուն եղած է Երեւանի Յ․ Թումանեանի անուան տիկնիկային թատրոնի տնօրէն ու գլխաւոր բեմադրիչ։ Թատրոնին մէջ միաժամանակ կը բեմադրուէին ներկայացումներ թէ՛ չափահասներու (երեկոյեան ժամերուն) եւ թէ՛ փոքրերու (ցերեկոյթ) համար։ «Կիւլվերի Ճամբորդութիւնը » ներկայացումը եզակի ներկայացում մը կը համարուի։ Յատուկ հաստոց մը պատրաստուած էր, որուն օգնութեամբ Կիւլվերի  դերը կը կատարէր սովորական դերասան մը, իսկ թզուկներուն դերը՝ տիկնիկները։ Մոսկուայի տիկնիկային թատրոնի ղեկավար Սերգէյ Օպրազցով գաղտնաբար կը ժամանէ Երեւան եւ տոմս մը գնելով իբրեւ սովորական հանդիսատես ներկայ կը գտնուի ներկայացման։ Ներկայացումէն ետք կը մօտենայ Մուշեղեանին, կը ներկայացնէ ինքզինք, կը գրկէ եւ իր հիացմունքը կը յայտնէ։ Երկու ամիս ետք Մուշեղեան պաշտօնապէս կը հրաւիրուի աշխատելու Մոսկուայի տիկնիկային թատրոնին մէջ, սակայն ընտանեկան հանգամանքներու բերումով վերջինս կը ստիպուի հրաժարիլ հրաւերէն։
1981-ին կը դառնայ  թոշակառու։


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Դերերը շարժապատկերի մէջ ===


=== Բեմադրիչ ===


=== Հեղինակ ===
Մարդկային Ծիները

Մարդկային ծիներու բնաշրջումը (evolution) հետազօտողները ուսումնասիրած են: Անոնք կ'ըսեն, թէ յայտնաբերած են, որ մարդկային ծիները կը շարունակեն փոխել իրենց նախնական ձեւը:Անոնք կընդունին, որ ծինական հետազօտութիւնը բարդ է, եւ աւելի շատ ուսումնասիրութիւններ անհրաժեշտ են: 


== Նոր Հետազօտութիւններ ==
Նոր հետազօտութիւնները նոր լոյս կը սփռեն ժամանակակից մարդոց բնաշրջումին վրայ. գործընթաց մը, որ կը շարունակուի մեր նախնիներէն` անոնցմէ բաժանումէն միլիոնաւոր տարիներ ետք:
Հետազօտողները այժմ աւելցուցած են գոյութիւն ունեցող գիտելիքները` ստեղծելու համար ծինական քարտէս մը, որ կը համեմատէ մարդը այլ ողնաշարաւորներու հետ` պարզելով, որ նոր յայտնաբերուած ծիներուն մէկ մասը բացարձակապէս իւրայատուկ է մարդոց:
Բացի անկէ` գիտնականները կ'ըսեն, որ այս բացայայտումները կրնան օգնել իրենց աւելի լաւ հասկնալու ծիներուն դերը որոշ հիւանդութիւններու պարագային:
Անոնց ուսումնասիրութիւնը հրապարակուած է Cell Reports կենսաբանական ամսագիրին մէջ:
Թէեւ ծիներու ճշգրիտ ձեւով ուսումնասիրութիւնը կրնայ դժուար ըլլալ, գիտնականները կ'ըսեն, որ այս նոր տուեալներու հաւաքածոն կ'օգնէ ճանապարհ հարթելու դէպի մարդու ծիներու աւելի մեծ նրբութիւններու ընկալում:


=== Ծիները Կեանքի ուղեցոյցներուն գիրքերը ===
Ըստ Սան Տիեկոյի Juno Diagnostics-ի ծինական խորհրդատուութեան տնօրէն Քէյթի Սակասերի, կարելի է ծիներու մասին մտածել իբրեւ իւրաքանչիւր բջիջի միջուկին մէջ տեղակայուած հրահանգներու շարք մը:

Թէեւ իւրաքանչիւր ծնող կը տրամադրէ 23 «դասագիրքերու» մէկ հաւաքածոյ, սակայն հրահանգները կրնան զգալիօրէն տարբերիլ:
Երբ հետազօտողները խորանան քրոմոսոմներու մէջ գոյացած DNA քոտի փաթեթներուն մէջ, անոնք այնտեղ կրնան բացայայտել այդ տարբերութիւնները եւ սկսիլ հասկնալ, թէ ինչպէ՛ս այդ բոլորը տեղի կ'ունենան մարդու մարմինին մէջ:


====== Ծիները լիովին կանխատեսելի չեն ======
Իրավիճակը կը բարդացնէ այն փաստը, որ ծինափոխութիւնները` ըստ էութեան, տատանումները կամ խափանումները DNA-ի յաջորդականութեան մէջ լիովին կարելի են:
«Սա այն պարագան է, երբ երեխան կը ծնի de novo գերիշխող ծինափոխումով, այսինքն DNA քոտի մէկ տառը պատահականօրէն կը փոխուի այնպէս, որ կը յանգի անհատին եզակի ախտորոշման մը, որ չէր ժառանգած իր ծինական ծնողներէն ոեւէ մէկէն», բացատրեց Սակասեր:
Մէկ այլ փոփոխութիւն, որ կրնայ դժուարացնել ծիներու կանխատեսումը, այն փաստն է, որ մարդու DNA-ի քոտի տատանումները կրնան յառաջանալ անոր կեանքի ընթացքին, օրինակ` քաղցկեղի որոշ տեսակներու պատճառով:


=== Մարդու բնաշրջումը ===
Զոյգ գիտնականներ` Նիկոլաոս Վաքիրլիսը, նոր հետազօտութեան գլխաւոր հեղինակը եւ Յունաստանի Ալեքսանտր Ֆլեմինկ կենսաբժշկական գիտութիւններու հետազօտական կեդրոնի կրտսեր գիտաշխատողը, ինչպէս նաեւ Իրլանտայի Տուպլինի Թրինիթի քոլէճի աւագ հեղինակ Իֆա ՄաքԼայսա  ուսումնասիրած են այս «որբ» de novo ծիները տարիներ շարունակ:
Հոնկէ Վաքիրլիս եւ ՄաքԼայզա կը փորձեն յստակացնել, թէ ե՛րբ այս յաջորդականութիւնները առաջին անգամ զարգացած են մարդկային «տոհմ»ի երկայնքին, ինչպէս նաեւ պարզեցին մեքանիզմներ, որոնք թոյլ տուած են անոնց յառաջացման:
Անոնք կրցած են գտնել ընդհանուր առմամբ 155 ծագման միքրոփրոթէիններ:
Վաքիրլիս կը յայտնէ, որ այս 155 de novo ծագում ունեցող միքրոփրոթէիններու մօտ մէկ երրորդը արդէն գործուն է` շեշտելով, որ անոնցմէ երկուքը բոլորովին յատուկ էին մարդոց:
Սեւ Օհանեան

Սեւակ «Սեւ» Օհանեան (ծնած 2 Յունիս, 1987) Ամերիկահայ ֆիլմի արտադրիչ եւ թատերագիր է: Ան ճանչցուած է իբր Searching եւ Run ֆիլմերու թատերագիրը, Fruitvale Station ֆիլմի արտադրիչ եւ Proximity Media ընկերութեան համահիմնադիր:


== Վաղ կեանք ==
Օհանեան ծնած է Գերմանիա, եւ փոխադրուած է ԱՄՆ երբ միայն 4 ամսու էր: 20 տարեկանին, ան գրեց եւ բեմադրիչ կարճ ֆիլմ մը, շատ փոքր պիւտժէյով, ներշնջուած իր կեանքէն, վերնագրուած՝ My Big Fat Armenian Family: Ֆիլմը միջազգային սփիւռքահայութեան գետնի վրայ յաջողութիւն գտաւ: Օհանեան ֆիլմին շահոյթը գործածեց վճարելու համար իր Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանի (անգլ.՝ University of Southern California կամ USC) կրթաթոշակը, եւ հոնկէ աւարտեց ֆիլմի արտադրութեան Մագիստրոսի վկայականով:


== Ասպարեզ ==


=== 2013–2017: Վաղ ասպարեզ ===
USC համալսարանէն աւարտելէ ետք 2012 թուականին, Օհանեան արտադրած է գրեթէ 12 ֆիլմեր: Օհանեան նաեւ համա-արտադրած է Fruitvale Station ֆիլմը, գրուած եւ բեմադրուած ուրիշ USC աւարտական Ռայըն Քուկլըրի կողմէ: Fruitvale Station ֆիլմը արժանացաւ լաւորակ մրցանակներու 2013 թուականի Սանտէնս Ֆիլմի Փառատօնէն (անգլ.՝ Sundance Film Festival), ինչպէս նաեւ արժանացաւ Prize of the Future մրցանակը 2013 թուականի Քանի Ֆիլմի Փառատօնին (անգլ.՝ Cannes Film Festival):
Հրայր Յովնանեան

Հրայր Յովնանեան (11 Սեպտեմբեր 1930(1930-09-11), Քերքուք, Իրաք - 9 Ապրիլ 2021(2021-04-09)), ամերիկահայ ձեռներէց եւ ազգային բարերար։ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Հոգաբարձուներու խորհուրդի անդամ եւ Ամերիկայի հայկական համագումարի հիմնադիրներէն, Յովնանեան նաեւ եղած էր «Հայրենիք»ի եւ Ամերիկայի Հայ Մշակութային Միութեան բարեկամներէն։


== Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն ==
Յովնանեանները Իրաքէն գաղթելով հաստատուած են Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, ուր գործարար կեանքէ ներս արձանագրած են մեծ յաջողութիւններ։
1958 թուականէն զբաղած է շինարարական գործունէութեամբ։ Եղած է «Յովնանեան Ինտըսթրիզ» ընկերութեան նախագահը, տնաշինական խոշոր ընկերութեան սեփականատէրը։
Եղած է Ամերիկայի հայկական համագումարի հիմնադիրներէ, 1972 թուականէն՝ հոգաբարձուների խորհրդու համանախագահ, 1976 թուականէն՝ նախագահ, «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Հոգաբարձուներու Խորհուրդի անդամ (1992 թուականէն)։ 1996 թուականին Ուաշինկթընի մէջ հիմնած է «ANI» (անգլ.՝ «Armenian National Institute») հաստատութիւնը, որ կը զբաղի Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման խնդիրներով։
Եփրատ ամբարտակ

Եփրատի ամբարտակ, Սավրա ամբարտակ կամ Դապաքա ամբարտակ Ռաքքա նահանգի Եփրատ գետ մէջ կ'ընկնի եւ կը կոչուի Սավրա ամբարտակ ։ Ամբարտակին հասակը 4.5 քմ. եւ բարձրութիւնը 60 մ. է:
Մեծ ամբարտակին ետեւը ստեղծուած է լիճ եւ կոչուած՝ Ասատ լիճ, հասակը 80 քմ. եւ լայնքը 8 քմ.։ Եփրատ ամբարտակը կը գտնուի Սավրա քաղաքի կողք եւ Ռաքքա Քաղաքէն կը հեռանայ 50 քմ.-ով։


== Ամբարտակի կառուցուածքը ==
Անմիջապէս կառուցուեցաւ 1968 թ. Եփրատ գետի վրայ, կառուցումը տեւեց 5 տարի մեծ ջանքեր թափելով։ Ասսատ ամբարտակի ծրագիրը մի քանի բաժինէ անցաւ, շէնքերու բարձրութիւնը եւ ամբարտակի մարմինը։


== Ամբարտակը եւ օգուտները ==
Ամբարտակէն կ'օգտուին գիւղատնտեսական մեծ ծրագիրներու եւ ելեքտրականութիւն ստանալու համար, հիտրոէներգետիկական արտադրող կայաններու միջոցով եւ ինչպէս նաեւ օգտուիլ լիճի Երկարութենէն 80 քմ. աւելի։ Ասսատ լիճը կը պահէ 11.6 միլիար մեթր խորանարդ ջուր։
Եփրատ ամբարտակը կը համարուի ամենակարեւոր եւ մեծ ամբարտակներէն Արաբական աշխարհի մէջ։

Ջուրէն կ'օգտուին գիւղատնտեսական ծրագիրներու մէջ։
ելեքտրականութիւն ստեղծել։
Պահպանել ցանքային դաշտերը եւ գիւղերը ջրհեղեղէ։
Հողաբարելաւում գիւղատնտեսական տարածքներ եւ ընդլայնում գիւղատնտեսութեան տարածքները։
Գոհար Վարդանեան

Գոհար Վարդանեան (25 Յունուար 1926(1926-01-25), Լենինական, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Անդրկովկասի ԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն - 25 Նոյեմբեր 2019(2019-11-25), Մոսկուա, Ռուսիա), խորհրդային ականաւոր հետախոյզ, խորհրդային ամենայայտնի հետախոյզներէն Գէորգ Վարդանեանի այրին։


== Կենսագրութիւն ==
Գոհար Վարդանեան ծնած է 1926 թուականին, Հայաստան։ 30-ականներուն անոր ընտանիքը տեղափոխուած է Իրան: 16 տարեկանին Գոհար միացած է իր ապագայ ամուսին՝ Գէորգ Վարդանեանի, հակաֆաշիստական խումբին՝ Թեհրանի մէջ:
1943-ին Գէորգ Վարդանեանի խումբը ապահոված էր անվտանգութիւնը Թեհրանի յայտնի համաժողովի ժամանակ ու խափանած Իոսիֆ Ստալինի, Ֆրանքլին Ռուզվելթի եւ Ուինսթըն Չըրչիլի դէմ գերմանական հետախուզական ծառայութեան նախապատրաստած մահափորձը: 
Թեհրանի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւնները միայն մէկ դրուագն է Վարդանեաններու հարուստ կենսագրութենէն: Ինչպէս փորձագէտները կ’ըսեն, հետախոյզ ամուսիններու աշխատանքի արդիւնքներն այնքան նշանակալի են, որ անոնք երբեք պիտի չգաղտնազերծուին:
1951-ին Վարդանեան զոյգը տեղափոխուած էր Խորհրդային Միութիւն՝ Երեւան, ուր անոնք սորված են Վալերի Բրիւսովի անուան օտար լեզուներու հիմնարկէն ներս:
1956-էն անոնք աշխատած են որպէս հետախոյզներ տասնեակէ աւելի երկիրներու մէջ:
1986-ին զոյգը վերադարձած էր Խորհրդային Միութիւն:


== Շքանշաններ եւ մետալներ ==
Գոհար Վարդանեանի վաստակը նշուած Է Կարմիր դրօշի, 2-րդ աստիճանի Հայրենական պատերազմի շքանշաններով եւ բազմաթիւ մետալներով:
Ջերմութիւն

Ջերմութիւն ուժանիւթի կերպ մըն է։ Արդիւնքն է առարկայի մը մասնիկներուն արագ թրթռացումներուն: Ջերմաչափով մը կրնանք չափել առարկայի մը ջերմաստիճանը։


== Ջերմաստիճան ==
Ջերմաչափները կը գործածուին ջերմաստիճանը չափելու համար։ Անոնք աստիճանաւորուած են Celsius աստիճաններով։ կը պարունակեն հեղուկ մը, ընդհանրապէս սնդիկ կամ գունաւոր ալքոլ, որ տաքնալով կ'ընդլայնի եւ կը բարձրանայ աստիճանաւորուած ջերմաչափին մէջ, ցոյց տալով առկայ ջերմաստիճանը։


== Տաք օդով լեցուած օդապարիկներ ==
Երբ մեծ օդապարիկի մը մէջի օդը տաքցնենք, կազի մասնիկները աւելի արագ կը շարժին եւ իրարմէ աւելի կը հեռանան։ Կազի զանգուածը աւելի մեծ ծաւալ կը ստանայ եւ օդապարիկը կ'ուռեցնէ։ Մէջի տաք օդը դուրսի օդին նկատմամբ աւելի կը թեթեւնայ եւ ուրեմն օդապարիկը դէպի երկինք կը բարձրանայ։


== Ջերմութիւնը ինչպէ՞ս կը տեղափոխուի ==
Ջերմութիւնը, ըստ խնդրոյ առարկայ մարմինի վիճակին, կը տեղափոխուի երեք տարբեր միջոցներով՝ հաղորդումով, շրջանատարութեամբ եւ ճառագայթումով։


== Հաղորդում ==
Կրակի ջերմութիւնը հնոցի խառնիչին կը փոխանցուի, որովհետեւ անոր մասնիկները աւելի արագ շարժելով՝ կ'ընդհարին իրենց դրացիներուն հետ, անոնց ալ փոխանցելով արագ շարժում, հետեւաբար բարձր ջերմաստիճան։ Հաստատուն մարմիններու մէջ ջերմութիւնը կը փոխանցուի հաղորդումով։


== Շրջանատարութիւն ==
Երբ հեղուկ մը կամ կազ մը տաքցնենք, կ'ընդլայնին եւ աւելի թեթեւ կը դառնան։ Ուրեմն, տաքցած եւ թեթեւցած մասնիկները դէպի վեր կը քշուին շրջակայ տաքցող մասնիկներուն կողմէ։ Ջեռուցիչ մը, օրինակի համար, իր ջերմութիւնը կը տարածէ շրջանատարութեանբ. իր մօտ գտնուող տաքցած օդը կը տեղափոխուի սենեակին մէջ։


== Ճառագայթում ==
Ելեկտրական ջեռուցիչ մը, մոմի մը բոցը կամ արեւուն ճառագայթները իրենց ջերմութիւնը կը ճառագայթեն ամէն ուղղութեամբ, ենթակարմիր ճառագայթներու միջոցաւ։ Պարապ միջոցի մը մէջէն ջերմութիւնը կրնայ տեղափոխուիլ միայն ճառագայթումով։ Այդ ձեւով է, որ արեւուն ջերմութիւնը կը հասնի մեզի։


== Աղբիւրներ ==
Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարանս, Արամ Սեփեթճեան եւ Լեւոն Թորոսեան, 2001-2002, էջ 14-15