Արցախի Երաժշտութիւն

ԼՂՀ երաժշտութիւն, Արցախի մէջ ժողովրդական երաժշտարուեստը զարգացած է հայ ազգային երաժշտութեան բազմադարեան աւանդոյթներով։ Տեղի բարբառի եւ երաժշտական ելեւէջներու զուգորդումը երաժշտարուեստին, յատկապէս քաղաքային ժողովրդական երգերուն հաղորդած է ինքնատիպ երանգ։ Գիւղական երգերու մէջ դրսեւորուած են հայ ժողովրդական երգի բոլոր ժանրերը։


=== Հայկական հորովել ===
Արցախը հայկական աւանդական հորովելներու նշանաւոր կեդրոններիէն մէկն է. թերեւս 1890-ական թուականներու Կոմիտասը կը ձայնագրէ Վանանդի «Ձիգ տոր, քաշի», իսկ 1900-ական թուականներու՝ Ջրաբերդի «Հրեն, հրեն թումբումը» հորովելները, որոնք այդ ժանրի բարձրարուեստ նմոյշներէն են։ Նոյն շրջանին մէջ Գրիգոր Սիւնին (Միրգաեան) գրառած է «Մանած թիլս հաստ եկաւ» ճախարակի սրտառուչ (դրսեւորուած են ղարաբաղցի գեղջկուհիի կեանքի դժուարին պայմանները) եւ «Պապալ-պապալ էս տղեն» աշխոյժ երգերը։
Այդ ժանրի երգեր ձայնագրուած են նաեւ նոր ժամանակներուն մէջ։ Բանաստեղծ-երգահան Գուրգէն Գաբրիէլեանի «Ղարաբաղի հորովել» երգը հաստատուն տեղ ունի մասնագիտական եւ ինքնուս երգիչներու երգացանկերուն մէջ։ Ղարաբաղեան կեանքի ու կենցաղի բազմաբնոյթ կողմերն են արտացոլուած անոր «Խնեցուն երգը», «Կալին երգը», «Ըրկանքեն երգը» «Հրսընքեն կնանեքը» եւ այլ երգերու մէջ։ «Արցախեան նուագարան»-ով հաւաքուած են Գ. Գաբրիէլեանի՝ տարբեր տարիներու հրատարակած ստեղծագործութիւններու լաւագոյն նմոյշները։


== Այլ ստեղծագործութիւններ ==
Արցախը հարուստ է ոչ միայն հորովելներով, այլեւ նուագարանային մեղեդիներով, կենցաղային երգերով (յատկապէս՝ կատակերգեր), մենապարերով, զուգապարերով եւ խմբապարերով, արեւագալի երգերով ու այլ ստեղծագործութիւններով։ Հանրաճանաչ է Արամ Քոչարեանի ձայնագրած «Նախշուն աքիր» սոցիալական թեմայով կատակերգը։ Արցախի ժողովրդական երգերը հաւաքուած են ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի դպրոցի եւ Երեւանի Կոմիտասի անուան դպրոցի գիտական արշաւախումբերն ու մէկ շարք անհատ երգահաւաքներ։


==== Հայ աշուղական եւ ժողովրդական նուագարանային արուեստներ ====
Հնագոյն աւանդոյթներ ունին Արցախի հայ աշուղական եւ ժողովրդական նուագարանային արուեստները։ Նշանաւոր է մեծթաղլարցի Չիթչեաններու աշուղական տոհմը (յայտնի է 18-րդ դարու վերջէն)՝ իր տասնեակէն աւելի ներկայացուցիչներով։


=== ժողովրդական երգիչներ եւ երաժիշտներ ===
Արցախը յայտնի է ժողովրդական երգիչներով եւ երաժիշտներով, որու համար ալ 20-րդ դարուն Շուշին անուանած են «Անդրկովկասի դպրոց»։ 20-րդ դարու կէսերուն ճանչցուած էր գուսան Բագրատը։
Ժողովրդապրոֆեսիոնալ կատարող, արուեստն աչքի կ'յինայ երաժիշտ-կատարողներով, նաեւ նուագարանագործ վարպետներով, որոնք իրենց գործունէութեամբ նպաստած են ոչ միայն հայկական այլեւ Մերձաւոր Արեւելքի եւ հարեւան այլ ժողովուրդներու երաժշտակատարողական արուեստի զարգացմանը։ Արցախի վարպետներու նուագարանները բարձր կը գնահատուին Անդրկովկասի մէջ, Միջին Ասիոյ եւ այլուր։
Արցախի մէջ շարք մը գիւղեր [Կոճոշոտ, Սխտորաշէն, Շոշ, Արանզամին (Վարազաբուն), Բերդաշէն, Քերթ, Նորշէն, Թաղավարդ] համարուեր են երաժիշտներու բնօրրաններ։ Տեղի վարպետները կազմակերպեր են պատանի երաժիշտներու խումբեր (Կոճոշոտում՝ թառահար Բախտի Հաթամեանը), անվճար կը սորվեցնեն գեղեցիկ հնչերանգներով նուագարաններ պատրաստել։


==== Նուագարանային արուեստ ====
Հանրածանօթ են արցախցի թառահարներ Միրզա Սադըղջանը (կատարելագործած է թառը եւ անոր ձեւերը), Լազար Տէր-Վրթանէսեանը, Արսէն Հարամիշեանը, Լագար ԳաբրիԷլեանը, Գրիգոր Մելիքովը եւ Բալա Մելիքեանը, քամանչահարներ ԱվանԷս Աւանեսեանը, Արմենակ Սարեանը (Շուշինսկի), որոնք իրենց արուեստով հռչակուած են Կովկասի մէջ, Ռուսաստանի եւ այլուր։ յայտնի էին նաեւ ազրպէյճանցի երգիչներ Հաջի Գուսին, Բուլբուլը (Մուրթուզա Մամեդով), Սեյիդ եւ Խան Շուշինսկիները, թառահար Կուրբան Պրիմովը եւ ուրիշներ։


==== Երգչախումբեր ====
19-րդ դարու վերջը  ԼՂ-ի եւ մասնաւորապէս Շուշիի հայ երաժշտական կեանքի աշխուժացմանը նպաստած են նաեւ Ստեփան Դեմուրեանի (1890-1910-ական թուականներուն) եւ Գ. Սիւնիի (1895 թուական) երգչախումբերը։ Ս. Դեմուրեանի երգչախումբը հանդիսացած է համերգներով, մասնակցած Շուշիի եկեղեցւոյ պատարագներուն, բեմադրելր Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերան (1916-1917 թուականներ)։ Շուշիի զինուորական նուագախումբը  ղեկավարած է Յովհաննէս Յոաննիսեանը։ Երաժշտարուեստի զարգացմանը նպաստած են նաեւ արցախցի խմբավարներ Նիկոլայ Թէյմուրազեանը (հիմնած է փողային նուագախումբ), Ալեքսանդր Մելիք-Փաշաեւը, երաժշտութիւն յօրինողն Ալեքսանդր Ալեքսանդրեանը, Դանիել Ղազարեանը, Եղիշե Բաղդա¬սարեանը (Շուշիի մէջ կազմակերպած է ժողովրդական գործիքներու նուագախումբ՝ հայ անուանի երաժիշտներից), Անտրէյ Բաբաեւը, Մ. Չաղալեանը, Ալեքսէյ Հեքիմեանը։ Ռոմանոս Մելիքեանը եւ Ա. Քոչարեանը Ստեփանակերտի մէջ հիմնած «Հայ երաժշտանոց» երաժշտական ձեւերով(1925-1927 թուականներ)։


=== Գեղարուեստական հաւաքածոներ ===
1920-1930 թուականներուն ստեղծուած են բազմաթիւ ինքնագործ գեղարուեստական հաւաքածոներ։ 1925 թուականին քամանչահար Արսէն Սաղեանը Մարտունիի շրջկեդրոնի մշակոյթի տանը կազմակերպած է երգի-պարի գեղարուեստական ինքնագործ խումբ (գիւղական բնակավայրերու երաժիշտներէ), համերգներով ելոյթներ ունեցած է մարզի բնակավայրերուն մէջ, նկատելի յաջողութիւններու հասած է մարզային եւ հանրապետական մրցոյթներու, ժողովրդական երաժշտարուեստի փառատօներու ընթացքին։ Շուշիի մէջ ծնած է անուանի պարուհի-երգչուհի, աշխարհի ժողովուրդներու պարերգներու լաւագոյն կատարող Արեւ Պաղտասարեանը։ 1958 թուականէն ԼՂ-ի մէջ ճանաչուած է նաեւ երգչուհի Նայիրուհի Ալաւերդեանը։


=== Դպրոցներ եւ ուսումնարաններ ===

1937 թուականէն Արցախի մէջ կը գործէ Կոմիտասի անուան երաժշտական դպրոցը, 1961 թուականէն՝ Սայեաթ-Նովաի անունը կրող երաժշտական ուսումնարանը, 1980 թուականէն՝ արուեստի դպրոցը, 1989 թուականէն՝ Հայֆիլհարմոնիայի բաժանմունքը, 2001 թուականէն՝ պարարուեստի ուսումնարանը, նաեւ ԼՂՀ երգի-պարի պետական (1958 թուական, հիմնադիր՝ յօրինող Տ. Աւետիսեան), «Արփի» մանկապատանեկան պետական (1992 թուական, նախկինին՝ «Արցախի բալիկներ»), «Ղարաբաղ» պետական էսդրատային (1997 թուական) անսամպլները, Արցախի պետական (1990 թուական, նախկինին՝ «Վարարակն»), «Վարանդա» մանկապատանեկան պետական (1992 թուական), «Մռակած» պետական քամերային (1999 թուական) երգչախումբերը, Արցախի պետական կամերային (1999 թուական), ճազային (2006 թուական) նուագախումբերը։ ԼՂՀ բոլոր շրջաններուն մէջ կը գործեն ժողովրդական գործիքներու անսամպլներ, երաժշտական (6՝ իրենց մասնաճիւղերով) եւ արուեստի (6) դպրոցներ։
Արցախի երաժշտական կեանքն կ'աշխուժացնեն երաժշտական ու երաժշտաթատերական հանդիսութիւնները, բացօթեայ ներկայացումները (լարախաղացներու, կենդանավարժներու ելոյթները եւ այլն), փառատօնները եւ տօնախմբութիւնները։