armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Կիուի Մարկվելաշվիլի

Կիուի Մարկվելաշվիլի (վրաց.՝ გივი მარგველაშვილი, գերմաներէն՝ Giwi Margwelaschwili, ծնած է՝ 14 Դեկտեմբեր 1927, Պերլին, Վայմարեան Հանրապետութիւն), վրացական ծագմամբ գերմանացի գրող, փիլիսոփայ եւ լեզուաբան։ Մերապ Մամարտաշվիլիի ընկերն ու գործընկերը:


== Կենսագրութիւն ==
Կիուի Մարկվելաշվիլին ծնած է 14 Դեկտեմբեր 1927-ին, Պերլինի մէջ, վրացի գաղթականներու ընտանիքի մէջ։ Իր հայրը վրացի փիլիսոփայ ու պետական գործիչ Թիթօ Մարկելաշվիլին է:
Պատանի հասակին պարած է սուինկ ու եղած է սվինկիւկենտի անդամ:
1945 թուականէն ետք ապրած ու աշխատած է Թիֆլիսի մէջ:
Թիֆլիսի պետական համալսարանին մէջ սորված է անգլերէն։
1950-ական թուականներուն գերմաներէն գրած է Ֆենոմենոլոկիա եւ Մարթին Հայտեկերի փիլիսոփայութեանը նուիրուած աշխատութիւն: 1957—1970 թուականներու որպէս գերմաներէնի ու անգլերէնի դասախօս աշխատած է Թիֆլիսի օտար լեզուներու պետական համալսարանին մէջ։ Սորված է նաեւ վրացերէն ու ռուսերէն:
1969 թուականին ան 22 տարուան ընթացքին մէջ առաջին անգամ կը մեկնի ԳԴՀ Շոթա Ռուսթաւելիի անուան պետական ակադեմիական թատրոնի խումբի կազմին մէջ՝ որպէս թարգմանիչ։
1971 թուականին դարձած է Վրացական ԽՍՀ Գիտութիւններու ակադեմիայի Փիլիսոփայութեան կեդրոնի գիտական աշխատակից։ Նոյն թուականին Պերլինի մէջ ծանոթացած է այլախոհ Վոլֆ Պիրմանի հետ, որուն պատճառով Մարկվելաշվիլիին մինչեւ 1987 թուական կ'արգիլեն լքել ԽՍՀՄ սահմանները։
1972 թուականին ծանոթացած է գրող Հենրիխ Պելի հետ, որ փորձած է Մարկվելաշվիլիի համար ձեռք բերել անձնաթուղթ, բայց չկարողացաւ։
1990 թուականին մշտական բնակութիւն հաստատած է Պերլինի մէջ եւ ստացած է քաղաքացիութիւն:
2012 թուականի 14 Դեկտեմբեր-ին՝ Մարկվելաշվիլիի ծննդեան օրը, DVV International եւ Թիֆլիսի Կիոթէի կեդրոնը համատեղ կը հաստատեն նոր մրցանակ՝ ի պատիւ Մարկվելաշվիլիի։ Վերջինս ալ կը դառնայ այդ մրցանակի առաջին դափնեկիրը, որ կը ստանայ այն 1 Փետրուարին:


== Ընտանիք ==
Կինը - Նայրա Կելաշվիլի (վրաց.՝ Naira Gelashvili), գրող եւ լեզուաբան-գերմանագէտ
Դուստրը - Աննա, բանասէր-գերմանագէտ


== Մրցանակներ ==
Պրանտենպուրկի գրական մրցանակի դափնեկիր (1995)
Պամպերկի համալսարանի պոեզիայի պատուաւոր փրոֆեսոր
Թիֆլիսի պետական համալսարանի պատուաւոր փրոֆեսոր
Պերլինի ակադեմիայի՝ Արուեստներու պերլինեան մրցանակի դափնեկիր
Կիոթէի անուան կեդրոնի Կիոթէի մետալակիր (2006)
«Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութեան մատուցած ծառայութիւններուն համար» շքանշան (2008 թուականի Նոյեմբեր)


== Գիտական Աշխատութիւններ ==


=== Մենագրութիւններ ===


=== Յօդուած ===
Маргвелашвили Г. Т. Психологизмы в хайдеггеровской экзистенциальной аналитике // Вопросы философии. — 1971. — № 5. — С. 124—128.


== Արտաքին Յղումներ ==
Պաշտոնական կայք
Կենսագրությունը (գերմաներէն)


== Գրականութիւն ==
Alexander Kartosia: Giwi Margwelaschwili - ein deutschsprachiger Schriftsteller aus Georgien. // Mitteilungsblatt der Berliner Georgischen Gesellschaft e.V. 4 (1995) 40, S. 1
Steffi Chotiwari-Jünger: Das erstaunliche Eigenleben der Buchpersonen. // Mitteilungsblatt der Berliner Georgischen Gesellschaft e.V. 1 (1992) 11, S. 4-5
Irene Langemann Zwischen hier und dort: Der Schriftsteller Giwi Margwelaschwili
Գառնիկ Սարգիսեան (երգիչ)

Գառնիկ Սարգիսեան, ամերիկահայ երգիչ, Հայկական սփիւռքի մէջ առաջին հերթին յայտնի է իր հայկական հայրենասիրական երգերով, ՀՅԴ անդամ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Հալէպի մէջ։ Տեղափոխուած է ԱՄՆ։
1982 թուականին դատապարտուած է եղած Ֆիլատելֆիոյ թուրքական հիւպատոսութեան պայթման դաւադրութեան մէջ մասնակցութեան համար։ Ըստ դատական որոշման, երբ Գառնիկ Սարգիսեանը կը բնակուեր Քալիֆորնիա նահանգի Անահեյմ քաղաքի մէջ անոր գործակիցներն էին Վիգեն Եաղուբեանը (Կլենտեյլ), Վիգեն Սարգիսեանը (Սանթա Մոնիքա), Տիգրան Բերբերեանը (Կլենտեյլ) եւ Սթիվեն Դադայեանը (Քանոկա Փարք, Քալիֆորնիա)։ Զանոնք կը մեղադրէին Հ.Ց.Ա.Մ.-ի անդամ ըլլալու համար։
Սարգիսեանի ազատազրկումը տեւեց շատ կարճ։ Բանտէն ազատուելէ ետք Գառնիկ Սարգիսեանը վերսկսաւ իր երաժշտական գործունէութիւնը եւ դարձաւ յայտնի երգիչ հայկական սփիւռքի մէջ։


== Ալպոմներ ==
Mayrigis (Մայրիկիս, 1977)
Ho Hi Ta (Հ․Յ․Դ․, 1977)
Hayotz Mardigner (Հայոց Մարտիկներ, 1985)
Live In Los Angeles (1988)
Lisbon Five (Լիզպոն Հինգը, 1989)
Gharapaghi Engadznerin (Ղարաբաղի Ընկածներին, 1993)
Meghavore Tashnagtsutyun (Մեղաւոր է Դաշնակցութիւն, 1995)
Ezkush Kordzir Hayasdanum (Զգոյշ Գործիր Հայաստանում, 1996)
Ver Gats Joghovourt (Վեր Կաց Ժողովուրդ,1997)
Live In Concert (1998)
Heghapoghagan (Յեղափոխական, 1999)
Abril 24 (Ապրիլ 24, 1999)
Zinial Baykar (Զինեալ Պայքար, 1999)
Housher (Հուշեր, 2009)
Heghapokhashounch Yerkarvesdi Janabars (Յեղափոխաշունչ Երգարուեստի Ճանապարհս, 2014)
329 (թիւ)

329 (երեք հարիւր քսանինը) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 328-ի եւ 330-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A001358  հարիւրվեցերորդ կիսապարզ թիւն է
 A034962  երեք յաջորդական պարզերու գումար է՝ 329=107+109+113
 Alt   329  գործադրելիս կը ստացուի I գլխատառը
տարուայ 329րդ օրն է Նոյեմբեր 26-ը (նահանջ տարիներուն՝ Նոյեմբեր 25-ը)
329 Սվէա աստեղնեակի կարգային թիւն է
Անմեղեան

Անմեղեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Պետրոս Անմեղեան (1860-ականներ-1920-էն ետք), բանաստեղծ, խմբագիր։
Ատոնիս

Ատոնիս (Ալի Ահմետ Սաաիտ, 1 Յունուար 1930(1930-01-01)[…], Ալ-Քասաբին, Այն Շիկակ, Ջաբլեի գավառ, Լաթաքիոյ մարզ, Սուրիա), բանաստեղծ, գրականագէտ եւ քննադատ:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1930-ին, Սուրիոյ Թարթուս քաղաքի գիւղերէն մէկուն` Քասսապինի մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած՝ Լաթաքիա: Ապա յաճախած է Դամասկոսի պետական համալսարանը, ուր կը հետեւի գրականութեան եւ իմաստասիրութեան դասընթացքներուն:
1948-էն սկսեալ ստեղծագործած է Ատոնիս անուամբ:
1956-ին կը հաստատուի Պէյրութ 1957-ին Եուսեֆ Խալի հետ կը հրատարակէ «Շը՛ըր» բանաստեղծական հանդէսը: 1973-ին: Պէյրութի Սեն Ժոզեֆ համալսարանին մէջ կ'արժանանայ տոքթորայի տիտղոսին:


== Երկեր ==
Հրատարակած է քսան քերթողագիրքեր: Իր գլխաւոր երկերն են.

«Թուղթեր` հովուն մէջ» (Պէյրութ, 1988),
«Դամասկոսցի Միհիարին երգերը» (Պէյրութ, 1988),
«Մատեան այլակերպութեանց եւ գաղթի` ցերեկուան ու գիշերուան երկրամասերուն միջեւ» (Պէյրութ, 1988),
«Թատրոնն ու հայելիները» (Պէյրութ, 1988),
«Ժամանակ մը` մոխիրին ու վարդին միջեւ» (Պէյրութ, 1980),
«Այս է անունն իմ» (Պէյրութ, 1980),
«Եզակին` յոգնակիին տարազով» (Պէյրութ, 1988),
«Հինգ քերթուածներու մատեանը» (Պէյրութ, 1979),
«Գիրքը», Ա. հատոր (Պէյրութ, 1995),
«Գիրքը», Բ. հատոր (Պէյրութ, 1998),
«Գիրքը», Գ. հատոեւ (Պէյրութ, 2002),
«Մարգարէացի՛ր, ո՜վ կոյր» (Պէյրութ, 2003),
«Սկիզբը մարմինին վերջաւորութիւնն է ծովուն» եւ այլն:
Կոչ-Դեւեթ

«Կոչ-Դեւեթ», հայերէն եւ ազրպէյճաներէն լեզուներով բոլշեւիկեան օրինական թերթ։ Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցութեան (կոմկուս) Պաքուի կեդրոնական կոմիտէին (կենտկոմ) կից հայկական բաժանմունքի եւ «Հումմեթ» (ազրպ.՝ Hümmət` «Եռանդ») կազմակերպութեան օրգան։ Լոյս տեսած է 1906 թուականին (16 համար), Պաքուի մէջ։
Սեփական պնդմամբ՝ պայքարած է Անդրկովկասի՝ Վրաստանի, Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի ժողովուրդներու «բարեկամութեան ամրապնդման» համար։ Ջատագովածէ կոմունիստական գաղափարախօսութիւնը։
Թերթի հրատարակման մասնակցել են Ստեփան Շահումեանը, Պրոկոֆի Ջափարիձէն, Լիւդուիգ Կնունեանցը, Մեշադի Ազիզբեկովը, Պետրոս Մնացականեանը։
Տիգրան Սարաֆեան

Տիգրան Սարաֆեան (մօտաւորապէս 1885-1890, Մարաշ, Մարաշի Սանճաք - 1915, Ուրֆա), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է մօտաւորապէս 1885-1890-ական թուականներուն, Մարաշի Սանճաքի կեդրոն՝ Մարաշ քաղաքին մէջ։ Բարձրագոյն բժշկական կրթութիւնը ստացած է Շուէտի մէջ։ Ուսանելու ընթացքին ծանօթացած եւ սիրահարուած է շուէտուհիի մը։ Ուսումը աւարտելէ ետք վերադարձած է Մարաշ եւ աշխատած՝ որպէս բժիշկ, յետագային դառնալով այդ տարիներու Կեդրոնական Թուրքիոյ ամենայայտնի բժիշկը։ Մօտաւորապէս 1913 թուականին շուէտուհին եկած է Մարաշ եւ ամուսնացած բժշկին հետ։
1915 թուականին՝ Մարաշի հայ բնակչութեան տեղահանութեան ժամանակ, ընտանիքով աքսորուած է դէպի Ուրֆա։ Գաղթականներու կարաւանն ուղեկցող գերմանացի հրամանատար Շապէնը՝ Ուրֆայի մէջ, առեւանգած է բժշկի գեղեցկուհի կնոջը, իսկ բժշկին՝ անոր հրամանով, գնդակահարած են։ Յետագային Շապէնըտիկին Սարաֆեանին, իր հետ տարած է Հալէպ։


== Գրականութիւն ==
Յօշոտուած Հայաստան, Արշալոյս (Աւրորա) Մարտիկանեանի յուշերը, Լոս Անճելըս, 1995, 212 էջ։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Յունական Աղցան

Յունական աղցան, յունական ճաշացուցակին մաս կը կազմէ:
Անիկա կը պատրաստուի մանրուած լոլիկով, վարունգով, սոխով, ֆեթա պանիրով եւ ձիթապտուղով (ընդհանրապէս Քալամաթա ձիթապտուղով): Աղցանին մէջ կ'աւելցուին աղ, օրեկանօ եւ ձիթապտուղի ձէթ: Յունական աղցանին մէջ շատ հաւանական է ըլլալ կանաչ պղպեղ կամ կապար:
Յունաստանէն դուրս, Յունական աղցանին մէջ կարելի է տեսնել հազար, առանց ատոր աղցանը կը կոչուի հօրիաթիքի, գիւղական աղցան կամ տեղական աղցան: Օրինակ Ամերիկայի մէջ, յունական աղցանը պատրաստուած կ'ըլլայ հազարէ, լոլիկէ, ֆեթա պանիրէ եւ ձիթապտուղէ, որուն մէջ նաեւ կ'ըլլայ վարունգ, փեփերոնչինի՝ Իտալական կծու պղպեղի տեսակ, պղպեղ, սոխ, բողկ, տոլմա եւ սարտին, ինչպէս Տիթրոյթի յունական աղցանը կը պարունակէ ճակնդեղ, իսկ Թամպա Պէյի մէջ՝ գետնախնձոր: Յունական հազարով աղցանին մէջ պարց ձիթապտուղի ձէթէն եւ քացախէն զատ, զանազան բոյսերէ եւ այլ նիւթերէ պատրաստուած խառնուրդներ կ'աւելցնեն երբեմն, որոնք ընդհանրապէս մերժուած են Յունաստանի մէջ:
Այլ աղցաններ ալ, որոնց բաղադրութիւնը բոլորովին տարբեր է յունական աղցանէն կը կոչուին «յունական» աղցան, ինչպէս 1925-ին Աւստրալիական թերթի մը խաշած խառնուրդով եւ թթու կաթով աղցանը եւ 1934-ի Ամերիկեան թերթի մը մայոնեզով, հազարով, մանրուած կաղամբով ու ստեպղինով աղցանը:


== Այլ Աղցաններ Յունաստանի եւ Կիպրոսի մէջ ==
Ուրիշ շատ աղցանի տեսակներ կան յունական ճաշացուցակին մէջ, ինչպէս հազարի աղցանը հազարով, սոխով եւ սիմիթով պատրաստուած, կաղամբի աղցանը (լահանօսալաթա)՝ ձիթապտուղի ձէթով, կիտրոնի հիւթով եւ սխտորով, ճանկնդեղի աղցանը՝ մանրուած ճակնդեղով, երբեմն ճակնդեղի տերեւներով, ձիթապտուղի ձէթով եւ կարմիր քացախով, ռոքայի աղցանը՝ ռոքայով, ձիթապտուղի ձէթով եւ կարմիր քացախով կամ կիտրոնի հիւթով, երբեմն ալ սարտինով, գետնախնձորի աղցանը՝ գետնախնձորով, ձիթապտուղի ձէթով, մանրուած սոխով, լիմոնի հիւթով կամ քացախով, լուբիայի աղցանը եւ մայնթանուրին՝ ազատքեղի աղցանը:
Կիպրական աղցանը, որ շատ կը նմանի յունականին աղցանին պատրաստուած կ'լլայ մանրանրուած լոլիկէ, կապարէ, վարունգէ, սոխէ, ազատքեղէ, ֆեթա պանիրէ, որուն մէջ կ'աւելցուին ձիթապտուղի ձէթ եւ լիմոնի հիւթ կամ կարմիր քացախ:
Կարգ մը ճաշեր, որոնք մաս կը կազմեն յունական աղանդերին, կը պատկանին «աղցան»ի ընտանիքին ըստ յոյներուն, ինչպէս՝ մելիթանօսալաթան, թարամասալաթան եւ ցացիքին:
Յարութիւն Լութֆեան

Յարութիւն (Արթին) Լութֆեան (Լիւթֆիւեան) (1860, Պրուսա - 1915, Աթրանոս), հայ դեղագործ։


== Կենսագրութիւն ==
Յարութիւն Լութֆեան ծնած է 1860 թուականին, Պրուսա նահանգի կեդրոն Պրուսա քաղաքին մէջ։ Պրուսայի Սեթ պաշը թաղամասին մէջ, ունեցած է սեփական դեղատուն եւ դեղագործ աշխատած։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած որպէս զինուորական դեղագործ։ 1915 թուականին, Պրուսա քաղաքի մօտակայ, Աթրանոս գիւղին մէջ գնդակահարած են, ի թիւս 100 այլ հայերու՝ 55 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915 - 1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութեւնից, Երեւան, 1990։
Յարման Արսէն, Հայերը օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։


== Արտաքին յղումներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Երկուշաբթի

Երկուշաբթի, շաբթուան երկրորդ օրն է։ Անունը բաղկացած է երկու բառերէ՝ «երկու» եւ «շաբաթ», նշանակելով որ այս օրն շաբթուան երկրորդ օրն է։
Եւրոպական երկրներուն մէջ երկուշաբթին կը համարուի աշխատանքային շաբթուան առաջին օրը։
Որպէս կարճ ձեւ արեւելահայերը կը գործածեն՝ «Եկշ» ձեւը, իսկ արեւմտահայերը՝ «Բշ.» ձեւը։ Անգլերէնի մէջ կը հանդիպինք՝ «Mon» ձեւին։


== Օրուան անունը այլ լեզուներով ==

Հայերէնի երկուշաբթի բառը նոյն իմաստով կը գործածուի նաեւ.

վրացերէն՝ ორშაბათი օրշաբաթի
պարսկերէն՝ دوشنبه տոշանպէՀին ժամանակներուն երկուշաբթին նուիրուած էր լուսինին։ Այդ պատճառով եւրոպական բազմաթիւ լեզուներու մէջ երկուշաբթիին կ՛ըսեն «լուսնի օր»:


=== Գերմանական լեզուներով ===
անգլերէն՝ Monday
գերմաներէն՝ 	Montag
դանիերէն՝ mantag
նիտերլանտերէն՝ maandag
շուէտերէն՝ mandag


=== Ռոմանական լեզուներով ===
իտալերէն՝ lunedi
սսպաներէն՝ 	lunes
ռումաներէն՝ 	luni
ֆրանսերէն՝ 	lundi


== Ուշագրաւ փաստ ==
Տաճկիստանի մայրաքաղաքի «Տուշանպէ» անունը թարգմանաբար «Երկուշաբթի» կը նշանակէ։
Միհրան Սէրայտարեան

Միհրան Սէրայտարեան (Սարատարեան, - 1915), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Տրապիզոնի նահանգի, Կիրասոնի գաւառի՝ Կիրասոն քաղաքին մէջ՝ ունեւոր ու բարեկիրթ գերդաստանի մէջ։
Սկզբնական կրթութիւնն ստացած է ծննդվայրի ազգային վարժարանէն ներս, միջնակարգը՝ Մարզուանի ամերիկացի միսիոներներու Անատոլիա գոլէճէն ներս։ Բժշկական կրթութիւնն ստացած է ԱՄՆ-ի մէջ։ Մի քանի տարի աշխատած եւ կատարելագործած է ԱՄՆ-ի մէջ։ Վերադարձած է Կիրասոն եւ զբաղած է բժշկութեամբ։ Եղած է անուանի բժիշկ, հասարակական եռանդուն գործիչ, յարգուած՝ հայերու եւ օտարներու կողմէ։ 1915 թուականին ձերբակալուած եւ սպանուած է։


== Ընտանիք ==
Կինը՝ Պայծառը, իր ձեռքերով փորած փոսերուն մէջ, իր մեռած երեխաները թաղելէ ետէ նետուած է Եփրատ գետը, սակայն զինք փրկած են։ Յետագայինէ Պայծառը, երկար ժամանակ փնտռած է կորսնցուցած աւագ որդին, որ կը սորվէր Կ. Պոլսոյ Պէրպէրեան վարժարանին մէջ։ 1918 թուականին Պայծառը իր որդին՝ Սուրէնը, գտած է Եգիպտոսի Զակազիկ քաղաքին մէջ, ուր Օսմանեան բանակին մէջ իբրեւ զինուոր կը ծառայէր։ Սուրէն Եգիպտոսի մէջ անգլիացիներուն գերի ինկած է։ Ազատուելէ ետք Գահիրէի մէջ աշխատած է Կամսարականներու ծխախոտի գործարանւին մէջ։ Ամուսնացած է բանասէր եւ ուսուցիչ (Սափրիչեան) քրոջ՝ Հայկուհիի հետ եւ ունեցած է որդի։ Ամուսնութենէն 4 տարի ետք մահացած է։
Անոնց Վահէ որդին 1960 թուականին եղած է ԱՄՆ Քընթաքի նահանգի համալսարանի դասախօս (Փրոֆէսոր)։


== Գրականութիւն ==
Սեւյօնքեան Թովմաս (բուն մականունով՝ Գարագաշեան), «Կիրասոն (Իմ Ծննդավայրը)», տպարան «Աահակ-Մեսրոպ», Գահիրէ, 1947, 108 էջ
Յովակիմեան (Արշակունի) Յովակիմ, Պատմութիւն Հայկական Պոնտոսի, Պէյրութ, 1967։
Իսկահատեան Հ., Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան, Գիրք Գ., Պէյրութ, 2011, 395 էջ


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Աստուածաշունչ

Աստուածաշունչ (Աստուածաշունչ Մատեան, Սուրբ Գիրք, Գիրք Գրոց, Աստուծոյ Խօսք) Քրիստոնեաներու համար պաշտամունքի Սուրբ գիրք:


== Անունի Ծագումը ==
Մեր Թարգմանիչ Հայրերը երբ թարգմանած են Սուրբ Գրութիւնները (Ե. Դարուն) Աստուածաշունչ կոչած են անոր ամբողջութիւնը: Պատահական կոչում մը չէ այս մէկը, այլ՝ այն բոլոր հեղինակները որոնք հեղինակած են Աստուածաշունչի գիրքերը իրենց հոգիին աշխարհին մէջ ունեցած են Աստուծոյ պատկերը, շունչը, Հոգին, ոգին: Անոնք ունեցած են խոր հաւատք եւ երկիւղածութիւն գերզօր Աստուծոյ հանդէպ եւ այն ջերմերանդ հաւատքով եւ երկիւղածութեամբ եւ Աստուածային ներշնչումով գրած են Աստուածաշունչը: Պօղոս Առաքեալ իր աշակերտին՝ Տիմոթէոսի ուղղած իր նամակին մէջ կ'ըսէ. «Աստուծոյ ներշնչումով գրուած բոլոր Սուրբ գիրքերը օգտակար են՝ թէ՛ ճշմարտութիւնը ուսուցանելու եւ թէ՛ սխալը հերքելու, մարդը ճիշդ ճամբուն մէջ դնելու եւ արդար կեանքի մը դաստիարակութիւնը տալու համար. որպէսզի Աստուծոյ նուիրուած մարդը կատարեալ ըլլայ, ամէն տեսակի բարի գործերու պատրաստ» (Բ. Տիմոթէոս 3, 16-17):
Աստուածաշունչը գրող անձերուն շնորհուած են յայտնութիւններ: Մարդիկ, որոնք ունեցած են անարատ Աստուածային շնորհները առանց սխալներու գրելու այդ Սուրբ Գիրքերը: Յովհան Ոսկեբերան ըսած է. «Բոլոր գիրքերը գրուած են ոչ թէ ծառաներուն այլ բոլորին Տիրոջ՝ Աստուծոյ կողմէ»:
Ուրիշ օտար քրիստոնեայ ազգեր Աստուածաշունչը, Սուրբ Գիրք (Holy Bible) կոչած են, որ կու գայ յունարէն (պիպլիա) բառէն: Աստուածաշունչ կոչումը միայն Հայոց կը պատկանի:


== Բովանդակութիւն ==
Աստուածաշունչի բոլոր ձեռագիր գրութիւնները, բոլոր քրիստոնեայ եկեղեցիներուն կողմէ ճանչցուած է որպէս.-

Հին Կտակարան կամ Հին Ուխտ
Նոր Կտակարան կամ Նոր ՈւխտՈւխտ՝ ընդհանուր իմաստը կը նշանակէ դաշինք, համաձայնագիր, պարտաւորութիւն: Իւրաքանչիւր ուխտ խոստումի մը վրայ կը հիմնուի եւ զոհի մը արիւնով կը կնքուի: Ուխտ բառը յունարէն լեզուին մէջ կը նշանակէ նաեւ կտակ կամ կտակարան, ուրկէ կու գան Հին Կտակարան եւ Նոր Կտակարան բացատրութիւնները:
Հին Կտակարանը կամ Հին Ուխտը, կը պատմէ այն ուխտին մասին որ կնքուած էր.-
Ա).-Աստուծոյ եւ իսրայէլի ժողովուրդին միջեւ (Ելից 19, 5-6)
Բ).-Նոյի անձին ընդմէջէն համայն մարդկութեան հետ (Ծննդոց 9, 9-17)
Գ).- Աբրահամի անձին հետ (Ծննդոց 15, 18)
Դ).-Դաւիթի հետ (Սաղմոսաց 89, 4-5)
Նոր Կտակարանը կամ Նոր Ուխտը կը խօսի այն նոր ուխտին մասին, որ կնքուեցաւ Քրիստոսի զոհագործական մահով:


== Աստուածաշունչի Հայերէն Թարգմանութիւնը ==
Ե. Դարուն մեր Թարգմանիչները Աստուածաշունչի թարգմանութեան համար ո՞ր բնագիրները օգտագործեցին: Ասորական բնագիրները թէ յունական բնագիրները:	Առաջին փութանակի (աճապարանօք) թարգմանութենէն ետք անոնք մասնագիտական թարգմանութիւնը կատարեցին եօթանասնից յունարէն բնագրէն մանաւանդ Հին Կտակարանի պարագային: Եօթանասնից թարգմանութիւնը կատարուած է 285-240 Թուականներուն (Ք. Ա.): Եգիպտոսի Պտղոմէոս թագաւորը իր գրադարանապետ Տիմիթրիոս Փալերիոսի թելադրութեամբ, Երուսաղեմէն 70 ուսեալ հրեայ դպիրներ կանչել կու տայ Աղեքսանդրիա- Եգիպտոս եւ Հին Կտակարանը թարգմաներլ կու տայ եբրայերէնէ յունարէնի: Այս թարգմանութիւնն է ահաւասիկ որ է Եօթանասնիցը: Թարգմանչաց սերունդը այս թարգմանութեան մէջ ներառած է երկրորդական կամ պարականոն գիրքերը:


== Աստուածաշունչի Առաջին Հայերէն Տպագրութիւնը ==
Տպագրութեան գիւտէն ետք, բազմաթին դժուարութիւններ յաղթահարելէ ետք Ոսկան Վրդ. Երեւանցի, Հոլանտայի Ամսթերտամ քաղաքին մէջ, 1666-ին կը յաջողի տպագրել տալ հայերէն Աստուածաշունչը:
1971 թուական

1971 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 71րդ տարին է

Սա տարուան աշխարհի բնակչութիւնն աճեց  2.1%-ով, որը պատմութեան մէջ ամենաբարձր աճը եղաւ1968 • 1969 • 1970 • 1971 • 1972 • 1973 • 1974


== Դէպքեր ==


==== Մարտ ====
12 Մարտ՝ Հաֆէզ Ասատը դարձաւ Սուրիոյ նախագահ


==== Ապրիլ ====
17 Ապրիլ՝ Եգիպտոսը, Լիպիան եւ Սուրիան կազմեցին համադաշնութիւն


==== Նոյեմբեր ====
15 Նոյեմբեր՝ Օմանը ձեռք բերաւ անկախութիւն Միացեալ թագաւորութենէն


==== Դեկտեմբեր ====
18 Դեկտեմբեր՝ Քրասնոյեարսքին մէջ գործարկուեցաւ աշխարհի ամենահզօր ջրային ելեկտրակայանը25 Դեկտեմբեր՝ Սէուլի մէջ 22 հարկանի հիւրանոցի հրդեհի (대연각호텔 화재) զոհ դարձաւ 158 հոգի


== Ծնունդներ ==

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1971 ծնունդներ


==== Յունուար ====
18 Յունուար Բէբ Կուարտիոլա Josep "Pep" Guardiola i Sola սպանացի մարզիչ եւ նախկին ֆութպոլիստ


==== Փետրուար ====
26 Փետրուար Էլէն Սեկարա Hélène Ségara ֆրանսացի երգչուհի


==== Ապրիլ ====
18 Ապրիլ Տէյվիտ Թէնընթ David Tennant սքոթլանտցի դերասան
19 Ապրիլ Արայիկ Խանտոյեան (մ.2018) ազատամարտիկ
29 Ապրիլ Տարպի Սթանչֆիլտ Darby Stanchfield ամերիկացի դերասանուհի


==== Յունիս ====
16 Յունիս Թուփաք Ամարու Շաքուր Tupac Amaru Shakur (մ.1996) ամերիկացի րեփր եւ դերասան


==== Յուլիս ====
20 Յուլիս Սանտրա Օհ  Sandra Miju Oh քանատացի դերասանուհի
28 Յուլիս Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի Իրաքի եւ Լեւանթի Իսլամական Պետութեան ղեկավար


==== Սեպտեմբեր ====
06 Սեպտեմբեր Տոլորես Օ'Րիորտան Dolores Mary Eileen O’Riordan (մ.2018) իրլանտացի երգչուհի եւ երգահան


==== Դեկտեմբեր ====
25 Դեկտեմբեր Ճասթըն Թրուտո  Justin Pierre James Trudeau քանատացի քաղաքական անձնաւորութիւն


== Մահեր ==

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1971 մահեր


==== Փետրուար ====
26 Փետրուար Ֆեռնան Քոնթանտէն Fernand Joseph Désiré Contandin (ծն.1903) ֆրանսացի դերասան


==== Մայիս ====
16 Մայիս Գրիգոր Պետրոս Աղաճանեան (ծն.1896, Ախալցխա) կաթողիկէ եկեղեցւոյ գործիչ
18 Մայիս Լեւոն Արսէն Վարդանեանց (ծն.1893, Եկատերինոտար) հայ խորհրդային երկրաբան


==== Յունիս ====
17 Յունիս Պարոյր Սեւակ (Ղազարեան, ծն.1924, Զանգակատուն գ.) հայ բանաստեղծ


==== Յուլիս ====
17 Յուլիս Սողոմոն Տարօնցի (Սահակ Մովսիսեան, ծն.1904, Բաղէշ) արձակագիր, թարգմանիչ


==== Սեպտեմբեր ====
11 Սեպտեմբեր Նիքիթա Խրուշչով Никита Сергеевич Хрущëв (ծն.1894) Խորհրդային Միութեան ղեկավարը 1953-64
20 Սեպտեմբեր՝ Եորղոս Սեֆերիս, Նոպել Գրականութեան Մրցանակի դափնեկիր յոյն բանաստեղծ եւ դիւանագէտ


==== Նոյեմբեր ====
16 Նոյեմբեր Բենիամին Թաշեան (ծն.1896, Ատափազար) «Յուսաբեր» թերթի խմբագիր


==== Դեկտեմբեր ====
27 Դեկտեմբեր, Ազնիւ Պետրոսեան, կենսաբանական գիտութիւններու տոքթէօր եւ ՀԽՍՀ մանրէաբանութեան հիմնադիրներէն
31 Դեկտեմբեր Լուսիըն Հապըրտ Lucien Hubbard (ծն.1888) ամերիկացի ֆիլմի արտադրիչ եւ թատերագիր


== Արտաքին յղումներ ==
1971-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1971(անգլերէն)
Համազասպ Բ. Արծրունի

Համազասպ Արծրունի, Վասպուրականի առաջին գահերէց իշխանը։ Ծնած է Վասպուրականի՝ Արծրունիներու իշխանական կալուածքէն ներս։ Իշխած է 800-836 թուականներուն։
Արաբական խալիֆայութիւնը Հայաստանը նուաճելէ ետք հայ նախարարներուն հնարավորութիւն տուած էր զբաղեցնել երկու բարձրաստիճան պաշտօն՝ Հայոց իշխան եւ իշխանաց իշխան։ Անոնցմէ առաջինը՝ երկիրը կը կառավարէր Արմինիոյ կուսակալութեան ոստիկանի հետ, երկրորդը՝ կւ զբաղէր ներքին հարցերով՝ ռազմական գործ, հարկահաւաքութիւն եւ այլն։
9-րդ դարուն այս պաշտօններուն աւելցած է եւս մէկը՝ Վասպուրականի գահերէց իշխան։ Արծրունիներու ազդեցիկ տոհմը, այդպիսով, իր գերիշխանութիւնը կը հաստատէր ո՛չ միայն Վասպուրականի, այլեւ՝ Մոկքի, Կորճայքի, Պարսկահայքի հայ իշխաններու ու արաբ ամիրաներու նկատմամբ։
Համազասպ Արծրունին առաջին գահերէց իշխանն էր։ Ան ամուսնացած էր Հայոց իշխան՝ Աշոտ Մսակեր Բագրատունիի դստեր՝ Հռիփսիմէի հետ։ Համազասպին կը յաջորդէ որդին՝ Աշոտ Ա.-ը, որ ընդհատումով կ՛իշխէ մինչեւ 874 թուականը։

Կաղապար:Տոհմածառ/ավարտ
Արտաւազդ Թումանեան

Արտաւազդ Թումանեան (23 Նոյեմբեր 1894(1894-11-23), Թիֆլիս, Ռուսական Կայսրութիւն - 23 Նոյեմբեր 1918(1918-11-23), Վան, Վանի Նահանգ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1918, Վան), հայ արուեստագէտ, նկարիչ, դերասան, գրող: Բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի որդին:


== Կենսագրութիւն ==

Արտաւազդ Թումանեանը ծնած է  23 Նոյեմբեր 1894-ին, Թիֆլիս: Ուսանած է Լիսիցեան մասնաւոր վարժարանէն ներս, ապա Ներսիսեան դպրոցը, որ այդպէս ալ չէ աւարտած, այնուհետեւ ուսանած է նկարչութեան եւ քանդակագործութեան ուսումնարանէն ներս: Կերպարուեստի առաջին դասերը առած է նկարիչ Եղիշէ Թադեւոսեանէն: Արուեստի նկատմամբ սէրը Արտաւազդին կը հասցնէ Մոսկուա՝ Պ. Ի. Կելինի նկարչական արուեստանոցմէն ներս սորվելու: Նուարդ Թումանեանն իր «Յուշեր եւ զրոյցներ» գիրքին մէջ եղբօր մասին կ՛ըսէ․


== Գրական գործունէութիւն ==
Մանուկ հասակէն հակում ունէր գրականութեան հանդէպ. գրած է փոքրածաւալ բանաստեղծութիւններ, երգիծական պատմութիւններ, ապա անոնք զետեղած ինքնուրոյն ստեղծած գիրքերուն մէջ։ Թարգմանութիւններու եւ փոխադրութիւններու հեղինակ է, 13 տարեկանին կատարած է Դ. Մամին-Սիպիրեակի «Քաջ նապաստակը» հեքիաթի թարգմանութիւնը, որ 1907-ին տպագրուած է «Հասկեր» ամսագրին մէջ։ Արտիկի գեղանկարչական քանի մը աշխատանքներ, չափածոյ, արձակ գործեր, արուեստաբանական վերլուծութիւններ եւ յօդուածներ, նաեւ թատերգութիւններ Լիոնարտօ տա Վինչիի, Վան Տէյքի, Տիցիանի, Ռուբենսի եւ այլնի մասին պահպանուած են: «Վան Տէյք» թատերգութիւնը 1911-ին տպագրուած է «Հասկեր»ի, իսկ «Ռուբենսը»՝ «Պատանի»ի մէջ։ Թատերգութիւններէն մէկ քանին բեմադրուած են: Դսեղի մէջ բեմադրուած է նաեւ Արտաւազդի կողմէ թատգրութեան վերածուած «Գիքորը» պատմուածքը, որու ժամանակ խաղացած է իր եղբօր՝ Համլիկի հետ: Բեմադրութեան ներկայ եղած Յովհաննէս Թումանեանը:
Ըստ «Յիշատակարանի»՝ Արտաւազդը սկսնակ գրողներու առաջին համագումարի նախաձեռնողն էր: 1914-ին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ վերադարձած է Թիֆլիս եւ զօրակոչուած բանակ, որմէ ետք կամաւոր աշխատած է «Միջազգային Կարմիր խաչի Համառուսական քաղաքների միութիւն» կովկասեան կոմիտէին մէջ։ Արտաւազդը 23 Ապրիլ 1915-ին կայացած առաջին խորհրդակցական ժողովի քարտուղարը եղած է, որու ժամանակ անդրադարձած են Արեւմտեան Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններուն: «Միջազգային Կարմիր խաչի Յամառուսական քաղաքների միութիւն» կովկասեան կոմիտէին մէջ աշխատելու առաջին տարիներուն գործունէութիւն ծաւալած է Իգդիրի, Ջուղայի, հիմնադրած է «Սննդատու կայաններ», ժամանակաւոր իջեւանատուներ, բուժսանիտարական կէտեր, ապա 1916-ին նշանակուած է լիազօր ներկայացուցիչ Վանի շրջանին մէջ: 1917-ին` Վանի մէջ եղած ժամանակ, Արտիկը մասնակցած է գիտնականներ Նիկողայոս Ատոնցի եւ Ա․ Քալանթարեանի հնագիտական արշաւախումբի աշխատանքներուն: Ուսումնասիրելով Աղթամարի ձեռագրերը՝ յայտնաբերած է Գրիգորիս Գեղեցիկի տաղերը, արտագրած՝ փրկելով զանոնք ոչնչացումէ:
Ան մտերիմ յարաբերութիւններ ունեցած է անգլուհի Էլիզապէթ Արմսթրոնկի հետ, որ «Միջազգային Կարմիր Խաչի» գթութեան քոյր էր։ Վերջինս Արտաւազդին կը սորվեցնէր անգլերէն: Անոնց նամակագրութիւնը ընդհատուած է Արտաւազդի մահով:


== Մահ ==
Արտաւազդ Թումանեանը մահացած է 23 Նոյեմբեր 1918-ին՝ Վանի երկրորդ նահանջի ժամանակ վերջնապահ փոքրաթիւ խումբի կազմին մէջ։ Մահուան լուրը Թումանեանը իմացած է 3 Դեկտեմբեր 1918-ի առաւօտեան: