Վրթանէս Քերթող

Վրթանէս Քերթող, Քչկանորդի (6-րդ դարու կէս – 7-րդ դարու սկիզբ), մատենագիր, դաւանաբան։ Ըստ 10-րդ դարու  պատմիչ Ուխտանեսի, սորված է Դուինի կաթողիկոսարանի դպրատան մէջ։ Վրթանէս Քերթող, Գրիգոր անունով մի վարդապետի հետ, մասնակցած է Կ. Պոլսոյ մէջ 589-ին գումարուած եկեղեցական ժողովին՝ որպէս Մովսէս Բ․ Եղիվարդեցի կաթողիկոսի նուիրակ։ Վերջինիս մահից յետոյ՝ 604-ին, ընտրուել է կաթողիկոս. տեղապահ մինչեւ Աբրահամ ԱՅ Աղբաթանեցու ընտրութիւնը։ Եղած է ժամանակի ուսեալ եւ գիտուն աստուածաբաններեն, ընտիր ոճով գրելու համար իրեն տրուած է Քերթող մակդիրը։
Վրթանէս Քերթողի տեղապահութեան օրօք սկիզբը առած են հայ-վրացական եկեղեցական վէճերը՝ կապուած քաղկեդոնականութիւն ընդունելու Վրաց եկեղեցիի դիրքորոշման հետ։ Մեծ եղած էիրեն դերը «գիրք թղթոց»-ի կազմման գործին, որտեղ, ինչպէս նաեւ Ուխտանեսի «հայոց պատմութեանէ մէջ, պահպանուել են իրեն անուամբ մեզ հասած բազմաթիւ թղթէր, շրջաբերականներ, դաւանաբան. գրութիւններ, նամակներ` ուղղուած հայ եւ վրացի հոգեւորականներուն։ Իրենց զգալի մասը Վրթանէս Քերթողի եւ Գուգարքի Ցուրտաւ քաղաքի եպիսկոպոս Մովսէսի թղթակցութիւններն են՝ Քաղկեդոնի ժողովի, նեստորականութեան դէմ եւ երկաբնակութեան խնդիրների շուրջ։ Որպէս Ս. Հռիփսիմէ տաճարի կառուցման ժամանակակից եւ ականատես՝ գրել է նրա համառօտ պատմութիւնը։


== «յաղագս պատկերամարտիցէ» ==
Գլխաւոր գործը «յաղագս պատկերամարտիցէ» (ձեռագրերում հանդիպում են նաեւ «ընդդէմ ընդդիմամարտիցէ», «յաղագս ընդդիմամարտացէ»  խորագրերը) գրուածքն է, որն ուղղուած է պատկերամարտութեան դէմ։ Թուղթը մեծ արժէք կը ներկայացն եւ՛ Ընդհանրական եկեղեցու, եւ՛ հայ պատկերամարտութեան պատմութեան համար։ Ուսումնասիրողները (Ն. Ակինեան, Մ. Աբեղեան, Ս. Տէր-Ներսէսեան) հաստատած են, որ այն պատկերամարտութեան դէմ առաջին գրուածքն է ընդհանուր եկեղեցական գրականութեան մէջ, որ հասած է մեզի։ Վրթանէս Քերթողը արժէքաւոր տեղեկութիւններ յայտնուի հայ արուեստի (նկարչութեան, որմնանկարչութեան, քանդակագործութեան եւնի) վերաբերեալ, կը խօսի եկեղեցիներուն մէջ իր տեսած պատկերներու, մասնաւորապէս՝ Գրիգոր ԱՅ Լուսաւորչի, Գայանէի եւ Հռիփսիմէի, Ստեփանոս Նախավկայի նկարներու ու որմնանկարներու մասին, կը նկարագրէ աւետարանական թեմաներով, յատկապէս՝ Քրիստոսի փրկչական տնօրինութիւններուն նուիրուած նկարները (ծնունդ, մկրտութիւն, չարչարանքներ, խաչելութիւն, թաղում, յարութիւն, համբարձում): Հեղինակի վկայութեամբ, եկեղեցիներուն մէջ եղած են նաեւ Աւետարանի ոսկէ եւ արծաթէ նկարազարդ տուփեր, փղոսկրէ եւ կարմիր մորթէ պատրաստուած կազմեր, հեթանոս. տաճարներն ալ ունեցած են մեծ թուով նկարներ եւ քանդակներ։ Գրելով «կուռքերու մեհեաններուն մէջնէ» Անահիտի, Աստղիկի, Աֆրոդիտէի նկարներու ու քանդակներու մասին՝ «իրենց պղծութիւններով, արբեցութիւններով եւ անառակութիւններովէ, Վրթանէս Քերթողը համեմատած է քրիստոնէական եւ հեթանոսական արուեստը, տուած է իրենց նշանակութեան, գործածման, ընկալման եւ մեկնաբանման տարբերութիւնները: Ըստ հեղինակի, քրիստոնէական «պատկերները աստուածութեան պատուի եւ երկրպագութեան փառքի սպասաւորութեան համար ենէ, քանզի քրիստոնեաները ոչ թէ նիւթնը կը պաշտոշ են, այլ պատկերուած սրբերին են փառաւորում եւ անոնցից բարեխօսութիւն խնդրում: Երբ երկրպագում կամ համբուրում են Աւետարանը, ոչ թէ փղի ոսկորներին կամ կաշուին են երկրպագութիւն մատուցում, «այլ Փրկչի խօսքին, որ գրուած է մագաղաթի վրաէ: Պատկերային համեմատութիւններով եւ սուրբգրային վկայութիւններով Վրթանէս Քերթողը հիմնաւորուած է պատկերայարգութիւնը եւ յանգիլ այն եզրակացութեան, որ պատկերներու պաշտամունքը շեղում չէ Սուրբ Գիրքեն: Գրուածքն արժէքաւոր է նաեւ անով, որ կը բովանդակ է «դեղերիէ (ներկերու) բաղադրութիւնը` պատկերացում տալով, թէ դեռեւս վաղ շրջանի մէջ ինչեն են պատրաստած այն ներկերը, անւցմով ստեղծուած գործերը մինչեւ հիմա պահածեն են իրենց պայծառութիւնը։


== Աղբիւր ==
«Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երեւան, 2002։