armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Լուչէ Ֆապրի

Լուչէ Ֆապրի (իտալ.՝ Luce Fabbri, 2 Յուլիս 1908, Հռոմ, Իտալիա - 19 Օգօստոս 2000, Մոնթեվիտէօ, Ուրուկուէյ), իտալացի գրող:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած եւ մեծցած է անիշխանութեան տեսաբան, ֆաշիզմի դէմ պայքարի մարտիկ Լուիճի Ֆապրիի (1877-1935) ընտանիքին մէջ։ Վաղ տարիքէն սկածլ է տպագրուիլ «Pensiero e Volonta» ամսագրին մէջ։ Իտալիոյ մէջ Պենիօ Մուսոլինիի` իշխանութեան գալէն ետք անոր հայրը 1926-ին ստիպուած եղած է Իտալիայէն գաղթել Հարաւային Ամերիկա: 1928-ին Լուչէ Ֆապրին ստացած է հասունութեան վկայական, սկսած է գրականութիւն ուսումնասիրել Լեհաստանի մէջ, այնուհետեւ անիշխանութիւններու օգնութեամբ անօրինական ճանապարհով դուրս եկած է Իտալիայէն` տեղափոխուելով Զուիցերիա: 1929-ին հօր հետ հանդիպած է Փարիզի մէջ։ Այնտեղէն տեղափոխուած է Պելճիքա, յետոյ` Ուրուկուէյ: Ուղեկցած է Արժանթինի նախագահ Խոսէ Ուրիպուրուի վրայ յարձակումէն ետք այնտեղէն փախչող անիշխանականներու խումբին: Սպանիոյ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ զբաղուած է անիշխանականներուն յատկացուող օգնութեան կազմակերպմամբ: Միջնակարգ դպրոցին մէջ աշխատած է որպէս պատմութեան ուսուցչուհի, այնուհետեւ աշխատած է Մոնթեվիտէոյի հանրապետական համալսարանին մէջ։ Դասախօսութիւններ ներկայացուցած է իտալական գրականութեան թեմայով: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ խմբագրած է «Socialismo y Libertad» («Սոցիալիզմ եւ ազատութիւն») ամսագրի իտալերէն տարբերակը: Եղած է 1970-1980-ականներուն Ուրուկուէյի մէջ ռազմական բռնապետութեան դէմ պայքարողներու շարքերին: Մահացած է Մոնթեվիտէօ:


== Ստեղծագործութիւն ==
Գիրքեր

Il Risorgimento (գրուել է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ)
I Canti dell’Attesa (1932),
Camisas Negras (1935),
19 de Julio Antología de la Revolucíon Española (Luz de Alba կեղծանուամբ) (1937),
La Poesía de Leopardi (1971),
Luigi Fabbri-Storia d’un nomo libero (չհրատարակուած).Շարք մը գրքոյկներու եւ յօդուածներու հեղինակ է:
Էսթոնիոյ Թատրոն

Էսթոնիոյ թատրոնը ձեւաւորուած է 1784 թուականին, երբ Ավգուստ ֆոն Կոցեբուն Թալլինի մէջ սիրողական թատրոն հիմնեց։ Այդ ժամանակաշրջանի ներկայացումներու մեծ մասը կատակերգութիւններ էին, ուր անդրադարձ կ՝ ըլլար տեղի ազնուական գերմանացիներուն։ 1809 թուականին մասնագիտական թատրոն հիմնուեցաւ, որ ունէր իր սեփական շէնքը Թալլինի մէջ։ Խաղացանկը հիմնականին գերմաներէն լեզուով էր, սակայն էսթոներէն եւ ռուսերէն լեզուներով ներկայացումներ եւս կը բեմադրուէին։
Ճորտատիրութեան դարաշրջանին, որ Էսթոնիոյ մէջ վերածուեցաւ 1816 թուականին, առաջին էսթոնական ազգային երաժշտական միութիւնը՝ Վանեմույնէն, ստեղծուեցաւ 1865 թուականին։ Վանեմոյնէ թատրոնի առաջին ներկայացումը Լիդիա Կոյդուլայի «Զարմուհին Սաարեմաայէն» ներկայացումն էր 1870 թուականին, որուն հետ  ծնունդ առաւ էսթոնական թատրոնը։
Վանեմոյնէ երաժշտական եւ թատերական միութիւնը 1878-1903  թուականներուն ղեկավարեց Աւգուստ Վիերան։ 1906 թուականին միութեան նոր շէնք տրամադրուեցաւ եւ թատերախումբը, Քարլ Մեննինգի ղեկավարութեամբ, դարձաւ մասնագիտական թատրոն։ Սկսան բեմադրուիլ արեւմտեան գրողներ Հենրիկ Իբսենի, Գերհարտ Հաուպտմանի, ռուս Մաքսիմ Գորկիի եւ էսթոնացի Աւգուստ Կիցբերգի, Օսքար Լուցի եւ Էտուարտ Վիլդէի ստեղծագործութիւնները։
Թալլինի մէջ թատերախումբը մասնագիտական թատրոնի վերածուեցաւ Թէոդոր Ալտերմանի եւ Փաուլ Փիննայի գլխաւորութեամբ։ Յետագային այս թատրոնի հիման վրայ ստեղծուեցաւ Էսթոնիոյ ազգային օփերան։
Պեն Պաղտիկեան

Պեն-Հըր Հայկ Պաղտիկեան (անգլ.՝ Ben-hur Haig Bagdikian, ծնած 26 Յունուար 1920(1920-01-26) կամ 20 Յունուար 1920(1920-01-20), Քահրամանմարաշի մարզ, Թուրքիա - 11 Մարտ 2016(2016-03-11), Բերկլի, Ալամետա, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ) Ամերիկահայ լրագրող, վերլուծաբան, լրաքննադատ, եւ համալսարանի դասախօս, դեկան:
Երեւակայութիւն

Երեւակայութիւն, որ նաեւ կը կոչուի երեւակայելու ընդունակութիւն, նոր պատկերներ եւ զգացողութիւններ ձեւաւորելու կարողութիւնն է, որոնք չեն ընկալուիր զգայարաններու միջոցով՝ տեսողական, լսողական կամ այլ զգայարաններու միջոցով: Երեւակայութիւնը գիտելիքները կը դարձնէ կիրառելի խնդիրներ լուծելու ժամանակ եւ կարեւոր է փորձ ձեռք բերելու եւ սորվելու գործընթացի համար: Երեւակայութիւնը զարգացնելու հիմնական միջոց կը հանդիսանայ պատմութիւններ լսելը, ուր ընտրուած բառի ճշգրտութիւնը կարեւոր գործօն է «յօրինուած աշխարհներու» համար: Երեւակայութիւնը "թաքնուած" պատկերներու կամ զգացողութիւններու ձեւաւորում է, որոնք տեղի կ'ունենան առանց որեւէ մէկուն իմացութեան: Անհատը կրնայ երեւակայել՝ ըստ տրամադրութեան, որ կրնայ լաւ կամ վատ ըլլալ՝ կախուած իրավիճակէն իր: Որոշ մարդիկ կ'երեւակայեն, որպէսզի դուրս գան լարուածութենէն կամ մռայլ տրամադրութիւններէ: Այն ընդունուած է իբրեւ ներքին կարողութիւն եւ մտքին մէջի շրջակայ միջավայրի ընկալման զգացումէն բխած տարրերէն մասնակի կամ ամբողջական անձնական ոլորտներ ստեղծելու գործընթաց: Այս բանը արհեստագիտապէս կը կիրառուի հոգեբանութեան մէջ մտքին մէջ ինչ որ բան վերականգնելու գործընթացի համար՝ ընկալուող առարկայ կամ պատկեր, որ նախկինին մէջ եղած է իմաստային ընկալման մէջ: Քանի որ երեւակայութեան նմանատիպ կիրառումը կը հակասէ սովորական լեզուին, որոշ հոգեբաններ նախընտրած են այն նկարագրել որպէս «պատկերում» կամ «պատկերներ», կամ խօսիլ անոր մասին որպէս «վերարտադրողական»-ի՝ ի տարբերութիւն «արտադրողական» կամ «կառուցողական» երեւակայութեան:


== Երեւակայութեան հոգեբանութիւն ==
Հոգեբանները երեւակայական միտքը ուսումնասիրած են ո՛չ միայն անոր ստեղծարարութեան ոչ աշխարհիկ ձեւով եւ գեղարուեստական արտայայտութեամբ, այլ նաեւ անոր ամենօրեայ երեւակայութեան աշխարհիկ ձեւով:
1753 թուական

1753 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 53րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1753 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1753 մահեր
Սալոմէ Զուրապիշվիլի

Սալոմէ Զուրապիշվիլի (վրաց.՝ სალომე ზურაბიშვილი ֆրանսերէն՝ Salomé Zourabichvili, , Փարիզ), վրացի պետական եւ քաղաքական գործիչ, Վրաստանի նախագահ, «Վրաստանի ճամբայ» կուսակցութեան առաջնորդ: Նախկինին Վրաստանի արտաքին գործերու նախարարը եղած է, ինչպես նաեւ Վրաստանին մէջ Ֆրանսայի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազոր դեսպանը:
Ներկայիս երկքաղաքացի է եւ ունի միաժամանակ Վրաստանի եւ Ֆրանսայի Հանրապետութեան անձնագիր:


== Կենսագրութիւն ==
Սալոմէ Զուրապիշվիլին Վրաստանէն 1921 թուականին արտագաղթեալներու ընտանիքին մէջ 1952 թուականի Մարտ 18-ին Փարիզ ծնած է: Անոր հօրական կողմի պապը՝ Իւանէ Զուրապիշվիլին 1918-1921 թուականներուն անկախ Վրաստանի մենշեւիքեան կառավարութեան անդամ եղած է: Մօրական պապը՝ Նիքո Նիքոլաձէն Փոթի նաւահանգիստի հիմնադիրներէն մեկը եւ վրացական երկաթուղիի շինարարութեան գլխաւոր նախաձեռնողը եղած է:
Նախնական կրթութիւնը տեղի ֆրանսական դպրոցէն ներս ստացած է: 1972 թուականին Սալոմէն Փարիզի քաղաքագիտութեան հաստատութիւնն աւարտած է: 1973 թուականին ուսումը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Քոլումպիայի համալսարանը շարունակած է: Փարիզ վերադառնալով՝ 1974 թուականին Սալոմէն Ֆրանսայի արտաքին գործերու նախարարութիւնն աշխատած է: 1974-1977 թուականներուն ան Իտալիոյ մէջ Ֆրանսայի դեսպանութեան չորրորդ քարտուղարը եղած է: 1977-1980 թուականներուն ՄԱԿ-էն ներս Ֆրանսայի մշտական առաքելութեան քարտուղարը եղած է: 1984 թուականէն մինչեւ 1988-ը Սալոմէն Միացեալ նահանգներուն Ֆրանսայի առաջին քարտուղարի պաշտօնն զբաղեցուցած է: 1989-1992 թուականներուն որպէս Շատի ֆրանսական դեսպանատան երկրորդ քարտուղար ծառայած է:


== Տե՛ս նաեւ ==
Ֆրանսական-վրացական Յարաբերութիւններ
Արտաշատի թատրոնը

Արտաշատի թատրոնը հիմնադրուած է Արտաշատի մէջ, Քրիստոսէ առաջ։ Ք.Ա. 53 թուականին մայրաքաղաք Արտաշատի մէջ կառուցուած է հելլենական ոճով թատրոն, ուր ներկայացուած է Եվրիպիդեսի «Բագոսուհիները» ողբերգութիւնը: Ծաղկում ապրած է հայոց թագաւոր Արտաւազդ Բ․ի օրօք։


== Պատմական ակնարկ ==
Առաջին թատրոնի շէնքը եղած է մայրաքաղաք Տիգրանակերտի մէջ, Քրիստոսէ առաջ 69 թուականին, Մեծն Տիգրան թագաւորի օրօք: Մեծն Տիգրանի որդին՝ Արտաւազդ Բ․ թագաւորը, իր հերթին, իր աթոռանիստ մայրաքաղաք Արտաշատի մէջ կառուցած է «Թատրոն», ուր պարբերաբար ներկայացումներ տուեած են յոյն դերասանները՝ յունարէն, իբրեւ արքունիքի մէջ ընդունուած գրաւոր գործածական լեզու։
3 Հոկտեմբեր

3 Հոկտեմբեր, տարուան 276-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 277-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 89 օր


== Դէպքեր ==
1926՝ Մոսկուային մէջ տեղի ունեցաւ Հայֆիլմի առաջին ֆիլմի՝ «Նամուսի» ցուցադրութիւնը
1952՝ Մեծն Բրիտանիան առաջին անգամ փորձարկեց միջուկային զէնք, դառնալով երրորդ միջուկային տերութիւնը
1988․ Աթէնքի Ողիմպիական Մարզադաշտին մէջ (Յունաստան) տեղի կ՛ ունենայ Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա շարժումին նուիրուած համաշխարհային շրջապտոյտին 14-րդ համերգը
1990՝ իրականացաւ Գերմանիոյ միաւորումը
2013՝ իտալական Լամփետուզա կղզիին մօտ նաւաբեկութեան զոհ դարձան 134 փախստականներ


== Ծնունդներ ==
 
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 3 Հոկտեմբերի ծնածներ

1908՝ Վազգէն Ա. (Լեւոն Պալճեան, մ.1994) ՀԱԵ 130-րդ Կաթողիկոս, հայագէտ եւ ՀՀ ազգային հերոս
1922՝ Լեւոն Ասմարեան (մ.1993) գրականագէտ
1951՝ Սպարտակ Ղարաբաղցեան , լրագրող, պատմաբան
1873՝ Արտաշէս Յարութիւնեան (մ.1915) արձակագիր եւ գրագէտ
1972` Կարօ Փայլան (Garo Paylan) թուրքիացի հայազգի քաղաքական գործիչ
1981` Զլաթան Իպրահիմովիչ (Zlatan Ibrahimović) շուէտացի ֆութպոլիստ


== Մահեր ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 3 Հոկտեմբերի մահացածներ

1981՝ Աննա Հետվիկ Պուլ  (Anna Hedwig Bühl, ծն.1887) էսթոնացի միսիոնարուհի


== Տօներ ==
 

Իրաք՝ Ազգային օր (անկախութիւն Միացեալ Թագաւորութենէն, սկսած 1932-էն)։
Քորէա՝ 개천절 Կազմաւորման օր
Երկիր (հանդէս)

«Երկիր», գրականութեան եւ արուեստի պարբերագիրք։ Հրատարակուած է 1956-1959 -ին, Հալէպի մէջ։ Պատասխանատու խմբագիրներ՝ Մ․ Գուշակճեան, Տ․ Գույումճեան։ Տպագրած է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ ապրող հայ գրողներու  չափածոյ եւ արձակ ստեղծագործութիւնները, մանկավարժական ու գիտական յօդուածներ, գրախօսութիւններ, նիւթեր արուեստի ու մշակոյթի գործիչներու մասին։ Պատկերած է հալեպահայ մշակութային կեանքը։ Նպատակ ունենալով հայ ընթերցողին ծանօթացնել արաբ գրականութեան՝ լայն տեղ յատկացուցած է արաբ գրողներու (Ահմետ Ֆենմի, Ապտալ Ռահման Էլ-Խտմիսի, Լուէյ Տերուիշ, Ճորճ Թարապիշի եւ ուրիշներ) կեանքին ու գործերուն։ «Երկիր» եղած է հայրենաբաղձ հայերու ընդհանուր միութեան «Դեպի երկիր» (1945-1947, 1949) պարբերագիրքի շարունակութիւնը։
21-րդ դար (հանդէս)

21-րդ ԴԱՐ, վերլուծական հանդէս, կը հրապարակուի վերլուծական բնոյթի յօդուածներ, որոնց մէջ առաջնային են Հայաստանի հիմնախնդիրներու վերաբերեալ թեմաները։


== Աղբիւր ==
Գիտական տեղեկատուական վերլուծութեան եւ մոնիթորինգի կենտրոն, Հայաստանում հրատարակվող գիտական պարբերականների ցանկ Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
1925 թուական

1925 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 25րդ տարին է


== Դէպքեր ==
Ֆրիտիոֆ Նանսենը այցելեց Հայաստան


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1925 ծնունդներ

Յունուար 11՝ Մարիաննա Տէր Զախարովա (ռուս.՝ Марианна Рубеновна Тер-Захарова, մ.1999), թատերական մանկավարժ
21 Յունուար՝ Փօլ Նիուման,(մ․2008 Ա․Մ․Ն․), դերասան
Մարտ 3՝ Գառնիկ Ադդարեան (մ.1987, Պէյրութ), սփիւռքահայ բանաստեղծ
Յունիս 3՝ Լեւոն Մանասէրեան , նկարիչ
Յուլիս 4՝ Քեթի Պերպերեան (անգլերէն՝ Catherine Anahid "Cathy" Berberian, մ.1983, Հռովմ), ամերիկեան դասական երգչուհի
29 Յուլիս` Միքիս Թէոտորաքիս, յոյն բանահիւս, յօրինող, երգահան, խմբավար եւ քաղաքագէտ․ դափնեկիր՝ «Լենին Խաղաղութեան մրցանակ» եւ «Բրիտանական Ժապաւէնի Ակատեմիոյ Մրցանակներ» (BAFTA) պարգեւներու
Օգոստոս 9՝ Յակոբ Կարապենց (մ.1994, Պոսթըն), արձակագիր
Օգոստոս 21՝ Կարպիս Սուրէնեան (մ.2011, Երեւան), արձակագիր, թարգմանիչ
Օգոստոս 28՝ Եակով Բազելեան (ռուս.՝ Яков Львович Базелян, մ.1990, Մոսքուա), խորհրդային ֆիլմերու բեմադրիչ
Սեպտեմբեր 30՝ Հենրիկ Մալեան (մ.1988), բեմադրիչ
Հոկտեմբեր 13՝ Մարկրիթ Թաչըր (անգլերէն՝ Margaret Hilda Thatcher, մ.2013), Միացեալ Թագաւորութեան 71րդ վարչապետը
Հոկտեմբեր 14՝ Լեւոն Վարդան (Պետիրեան, մ.1997, Պէյրութ), գրող, պատմաբան
23 Հոկտեմբեր՝ Մանոս Խածիտաքիս, յոյն երգահան, յօրինող, դաշնակահար


===== Անստոյգ ամսաթիւով =====
Նիզար Խալիլի , արաբ թարգմանիչ, հայագէտ
Գէորգ Գանտահարեան (մ.2006), մանկավարժ , երաժիշտ, խմբավար


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1925 մահեր 

Մարտ 22՝ Ալեքսանդր Միասնիկեան (ծն.1886), քաղաքական-հասարակական գործիչ
Հոկտեմբեր 4՝ Գէորգ Բաշինջաղեան (ծն.1857), նկարիչ
Հոկտեմբեր 20՝ Արմենակ Եկարեան (ծն.1870, Վան), ազգային-ազատագրական շարժումի գործիչ
Դեկտեմբեր 29՝ Ֆելիքս Վալոթոն (ֆրանսերէն՝ Félix Edouard Vallotton, ծն.1865), ֆրանսացի նկարիչ
Կեանք Եւ Գիր

Կեանք Եւ Գիր, եգիպտահայկական գրական-գեղարուեստական ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1944-1950-ին, Գահիրէի մէջ։ Խմբագիր՝ Դ. Շահլամեան։ Նպատակ ունեցած է համախմբել սփիւռքահայ (յատկապէս եգիպտահայ) գրողներուն ու գրասէր երիտասարդութիւնը։
Մեծ տեղ յատկացուցած է Խորհրդային Հայաստանի մշակոյթի, գիտութեան եւ արդիւնաբերութեան մասին նիւթերուն։ Տպագրած է Աւետիք Իսահակեանի, Դերենիկ Դեմիրճեանի, Ստեփան Զօրեանի, Նայիրի Զարեանի, Գուրգէն Մահարիի, Դ. Մարեանի, Շիրազի, Սիլվա Կապուտիկեանի եւ ուրիշներու ստեղծագործութիւնները։
Արձագանգած է արաբական եւ համաշխարհային գրականութեան։ Աշխատակցած են Վահան Թէքէեանը, Ա. Տատրեանը, Ե. Պարսամեանը, Հ. Ժամկոչեանը, Օ. Աւետիսեանը եւ այլք։ Յաջորդած է «Զարթօնք» գրական-գեղարուեստական ժողովածուին (1939-1940)։
Գրիգոր Թաթարեան

Գրիգոր Թաթարեան (մօտ 1888, Սեբաստիա - 1915), հայ դեղագործ։
Ծնած է մօտ 1888 թուականին, Սեբաստիոյ նահանգի կեդրոն՝ Սեբաստիա քաղաքին մէջ։ 1913 թուականին աւարտած է Կ. Պոլ­սոյ Օսմանեան դեղագործական վարժարանը։ Սեբաստիոյ «Գրաթ­լեան» դեղատան, ապա՝ Սեբաստիոյ Ազգային հիւանդանոցին մէջ աշխատած է որպէս դեղագործ։ Նահատակուած է 1915 թուականին, Սեբաստիոյ մօտակայքը՝ 27 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Յարման Արսէն, Հայերը օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։


== Արտաքին յղումներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Ախտեան

Ախտեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Միքայէլ Մուշեղի Ախտեան (1938-2016), բանաստեղծ, թարգմանիչ։
13 Մայիս

13 Մայիս, տարուայ 133-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 134-րդ) օրն է

Տարուայ աւարտին կը մնայ 232 օր 12 Մայիս  13 Մայիս  14 Մայիս 


== Դէպքեր ==
1907՝ Երեւանի մէջ գործարկուեցաւ առաջին ելեկտրակայանը
1967՝ Զաքիր Յուսէյնը դարձաւ Հնդկաստանի առաջին իսլամադաւան նախագահը
1981՝ Մեհմեթ Ալի Աղճան մահափորձ կատարեցաւ Հռոմի Յովհաննէս Պաւղոս II պապի դէմ


== Ծնունդներ ==
 Տես նաեւ՝ 13 Մայիսի ծնածներ

1840.
1983՝ Նիենիերի Եայայ Թուրէ (ֆրանսերէն՝ Gnegneri Yaya Toure), Քոթ տ'Իւուարցի ֆուսպոլիստ


== Մահեր ==
 Տես նաեւ՝ 13 Մայիսի մահացածներ

1930՝ Ֆրիտիոֆ Նանսեն (նորվեկերէն՝ Fridtjof Nansen, Ծն.1861), նորվեկացի բեւեռախոյզ, գիտնական, դիւանագէտ եւ ականաւոր մարդասէր, պաշտպանած է հայ ժողովուրդի ոտնայարուած իրաւունքները
1961` Կէրի Քուփըր անգլերէն՝ Gary (իսկական անունը՝ Frank James) Cooper, Ծն.1861), ամերիկացի դերասան


== Տօներ ==

 Պրազիլ՝ Ստրկութեան վերացման օր
13 Մայիս


== Արտաքին յղումներ ==
BBC: On This Day
[1] (անգլերէն)
Քրաքօ

Քրաքօ (իտալ.՝ Craco), ուրուական քաղաք, Իտալիա։ Բլուրի լանջին գտնուող այս ուրուական քաղաքը հիմնադրուած է 8-րդ դարուն եւ նստած է գետնէն 400 մեթր  բարձր ժայռին վրայ:
Քաղաքը դատարկուած է տարատեսակ բնական աղէտներու պատճառով: 1963 թուականի սահանքէն ետք շատեր տարհանուած են:
1972 թուականին ջրհեղեղը պայմանները աւելի բարդացուցած է․ իսկ 1980 թուականի երկրաշարժին պատճառով քաղաքը ամբողջութեամբ լքուած է:
Կղպուած դարպասով պատ մը կը շրջապատէ քաղաքը: Այցելուները նախապէս պէտք է արձանագրուին:


== Փառատօններ ==
Հրաշքով անվնաս մնացած Մարիամ Աստուածածինի արձանի շնորհիւ` քաղաքին մէջ ամբողջ տարին կը կայանան զանազան կրօնական փառատօներ: 
Քաղաքը գործածուած է քանի մը շարժապատկերներու համար, որոնց շարքին «Passion of the Christ»-ը:


== Պատկերասրահ ==
Նի Եո

Շաֆէր Չիմէր Սմիթ (18 Հոկտեմբեր 1979(1979-10-18), Camden, Արկանզաս, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ամերիկացի R&B երգիչ, երգահան, երաժշտական փրոտիւսըր, պարող եւ դերասան։ Իր գործը կը սկսի որպէս երգեր գրող, երբ 2004 թուականին կը գրէ «Let Me Love You» գեղեցիկ երգը ամերիկացի երգիչը Մարիոյի համար։ Իր ստուդիական երգատետրը կը հրատարակէ 2006 թուականին փետրուարին, իսկ ընդհանուր թիւով մինչեւ այժմ կը հրատարակէ 6 ստուդիական երգատետր, որոնցմէ քանի մը հատը ամբողջ աշխարհին մէջ կը վաճառուի միլիոնաւոր օրինակներով եւ կը գլխաւորուին հիմնական գեղեցիկ եւ լաւ երգեր։ Բազմաթիւ մրցանակներու լաւագոյններէն մէկն է, այդ թիւին մէջ 3 անգամ կը ստանայ Կրեմմի մրցանակ։


== Անձնական կեանք ==
Նի Եոն 2009 թուականին կը հանդիպի դերասանուհի Մոնիեթա Շոյի հետ։ Անոնց աղջիկը՝ Մադիլին Գրէյս Սմիթը, կը ծնի 2010 թուականին նոյեմբեր 12-ին Ատլանտիոյ մէջ։ Զոյգին որդին՝ Մէյսոն Էւան Սմիթը, լոյս աշխարհ կու գայ 2011-ին հոկտեմբեր 9-ին։ Նի Յոն եւ Մոնյետա Շոյը կը բաժնուին 2013 թուականին։


== Սկաւառակագրութիւն ==


=== Ստուդիական երգատետրեր ===
«In My Own Words» (2006)
«Because of You» (2007)
«Year of the Gentleman» (2008)
«Libra Scale» (2010)
«R.E.D.» (2012)
«Non-Fiction» (2015)


== Երգերէն ==
«Let me love you»
«Give me everything» բիդպուլի հետ
«Time of our lives»
«Play hard» դաւիթ կիւէթթայի հետ
«Forever now»
«Should be you»
«Higher place»
«Don't mame em like you»
«Finer things»
«I can't win»


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտոնական կայք
Արտաշէս Արզումանեան

Արտաշէս Արզումանեան (5 (17) Մայիս 1898, Շուշի, Ելիզավետպոլ Նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն - 22 Յունիս 1985(1985-06-22), Լենինական, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ խորհրդային դերասան։ Ատրպէյճանական ԽՍՀ (1954) եւ ՀԽՍՀ (1971) ժողովրդական արտիստ։1941 թուականէն ԽՄԿԿ-ի անդամ։


== Կենսագրութիււն ==
1929-1949 թթ. աշխատած է Պաքուի, 1949-1954 թթ.` Ստեփանակերտի հայկական թատրոններուն մէջ։ 1956 թուականէն Լենինականի Մռաւեանի անուան թատրոնի դերասան է։ Վ․ Ի․ Լենինի դերը առաջին կատարողներէն է՝ հայ բեմին վրայ։
Արտաշէս Արզումանեանի լաւագոյն դերակատարումներէն են՝ Հայրապետը, Մինթոեւը (Շիրվանզադէի «Նամուս», 1936, «Մորգանի խնամին», 1949), Սալամովը (Ճապարլիի «1905 թուին», 1937), Բալաբեկը (Նայիրի Զարեանի «Աղբիւրի մօտ», 1950), Մելիք աղան (Վաղարշեանի «Օղակում», 1956), (Նազարը Դերենիկ Դեմիրճեանի «Քաջ Նազար»), 1965) եւ այլ դերեր։


== Արտաքին յղումներ ==
Արտաշէս Արզումանեան
Արտաշէս Արզումանեան
21 Յունուար

21 Յունուար, տարուան 21-րդ օրն է։

 20 Յունուար  21 Յունուար  22 Յունուար 


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
1878, Արտաշէս Աբեղեան, դոկտ. փիլիսոփայութեան։ Հայերէնի դասախօս Պերլինի համալսարանի կին Արեւելեան Լեզուաց Ճեմարանին (մահ․՝ 1955 Միւնիխ)։
1925, Փօլ Նիուման, դերասան


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Քունելոնիսի, Աղաթոնիսի

Քունելոնիսի կամ Քունելի (յուն․՝ Κουνελονήσι կամ Κουνέλι),  Էգէականի անբնակ ժայռակղզիակ, Աղաթոնիսի,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Կը գտնուի Աղաթոնիսիին հարաւը։ Տարածութիւնն է 0,213 քլ․²։  Կը պատկանի Աղաթոնիսի քաղաքապետութեան։
Լրագրող

Լրագրողը կը զբաղի լրագրութեան գործին հետ։ Շրջաբերութեան ընթացքին պատահածներու, հակումներու, նիւթերու և անձերու մասին տեղեկութիւններ կը հաւաքէ։ Ջանք ցոյց կու տայ այս տեղեկութիւնները անկողմնական հրատարակելու։ 
Լրագրող մը կրնայ աշխատիլ ընդհանուր դէպքերու մասին կամ ալ մասնագիտանալ որոշ հարցերու վրայ։
Թղթակիցներ կը կոչուին անոնք, որոնք կը հրատարակեն իրենց հաւաքած լուրերը թերթերու, հեռատեսիլի, ձայնասփիւրի, համացանցի նման զանգուածային լրատուամիջոցներով։
Լրագրողը դէպքի մը մասին տեղեկութիւններ փոխանցելու համար կը հարցնէ հետեւեալ հարցումները 

Ի՞նչ պատահած է։
Ո՞վ գրած է։
Ե՞րբ տեղի ունեցած է։
Ինչպէ՞ս պատահած է։
Ո՞ւր ապրուած է։
Ի՞նչու։


== Քաղաքացիական Լրագրութիւն ==
Քաղաքացիական լրագրութիւն կամ այլ անուներով՝ հանրային լրագրութիւն, մասնակցական լրագրութիւն, ռամկավարական լրագրութիւն, հրոսակային լրագրութիւն, փողոցական լրագրութիւն կը կոչուի լուր և գիտութիւն ժողվել, արցանագրել և վերալուծել։


== Աղբիւրներ ==
Diderot, Denis. "Journalist". The Encyclopedia of Diderot & d'Alembert: Համագործակցական Թարգմանչային Նախագիծ.
Ազատ քաղաքացիական լրագրութիւն, licensed under CC-BY
Յակոբ Տէր Մելքոնեան

Յակոբ Տէր Մելքոնեան (1879, Այնթապ - 28 Նոյեմբեր 1972, Պէյրութ), ուսուցիչ եւ գրող։
Յակոբ Տէր Մէլքոնեան ծնած է Այնթապ, 1879 թուականի Նոյեմբերին։ Նախնական ուսումը ստացած է Այնթապի Վարդանեան Վարժարանին մէջ։ 1895 թուականին կը սկսի յաճախել Կեդրոնական Թուրքիոյ Գոլէճը, սակայն ստիպուած կ՚ըլլայ կէս ձգել ուսումը։ Երկու տարի որպէս ուսուցիչ կը պաշտօնավարէ Այնթապի մէջ, ու ապա՝ կը նուիրուի առեւտրական ասպարէզին։ Ասպարէզին պարտադրանքով ինչպէս, նաեւ քաղաքական դէպքերու բերումով կը մէկնի Ալէքսանտրէթ, ապա՝ Տէօրթ Եոլ, կրկին վերադառնալու համար Այնթապ, յետոյ Հալէպ, ուրկէ՝ 1928 թուականին վերջնականապէս կը տեղաիոխուի Պէյրութ։ Յակոբ Տէր Մելքոնեան ունեցած է կրթական, հասարակական եւ ազգային բեղուն գործունէութիւն։
Հակառակ իր առեւտրական ասպարէզին, ան միշտ մօտ եղած է մտաւորական կեանքին, եւ իր ուժերուն ներած չափով զբաղած է Հայ պատմագրութեամբ։ Կը մեռնի Պէյրութ, 1972 թուականի Նոյեմբերի 28-ին։


== Գործերը ==
Բագրատունի Երկու Սմբատներ (Պէյրութ, 1960)
Ազգային Սահմանադրութիւն Հայոց (Անթիլիաս, 1968)
Քարային Կիլիկեան (Պէյրութ, 1971)


== Պարգեւներ ==
1969-ին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Խորէն Ա. կաթողիկոսը, առ ի գնահատանք իր բազմաթիւ բարերարութիւններուն, իրեն շնորհած է «Կիլիկեան իշխան» շքանշանը` որպէս ազգային բարերար:


== Աղբիւրներ ==
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս , Հատոր Գ., Պէյրութ, 1972, էջ 318։
Յարութիւն Աղանուրեան

Յարութիւն Աղանուրեան, ծնած է 1760-ին իսկ մահացած է 25 Յունիս 1836-ին: դուականին: Որդի Իսահաիկ, կոչուած նաեւ Իսահակեան, ծնած է Նոր Ջուղա 1760-ին, մանուկ հասակէ մեծապէս հատեքրքրուած է երկնակամարով. տակաւին 13 ամեայ՝ զարմացուցած է իր հայրը երբ հաւաստած է անոր թէ՝ լուսինը պիտի խաւարէ նոյն գիշերը՝ այնինչ մամուն: Գրած է բազմաթիւ գործեր՝ մեծ մասամբ անտիպ, տաղաչափեալ Սաղմոս եւ Նոր Կտակարաան «հոմերական ոտիւք» Քարոզներ, Ճառեր, Աստուածաբանութիւն, Քրիստոսի Մարդեղութիւն, Տօմարագիտութիւնը եւ հայ լեզուի վրայ խոր ու չքնաղ քննութիւն մը՝ զոր վերջին օրերուն յղկած ու կատարելագործած էր, ըստ վկայութեան ճոխ հաւաքածոյ մը, որմէ օգտուած են Մատրամի տպարանները: Աղանուր Պօմպէյէն տեղափոխուած է Կալաթա՝ ուր իր հոտութենէն օգտուած են նաեւ Մարդասիրական Ճեմարանի սանունք, իրենց ուսուցիչ ունենալով զինք. անոնք իր կենդանագիրն ալ պատրաստել տալով՝ նուիրած են Ս. Նազարէթ եկեղեցիին: Հ. Միք. Չարմչեան 15 Յունուար 1787 ին գրով խնդրած է իրմէ Պարսից թագաւորներու անունները՝ ժամանակագրական ծանօթութիւններով, այս գործը թելադրութեամբ Աղանուրի կը յօրինէ Խաչատուր աբեղայ Ջուղայեցի զոր Աղամագրաց ցուցակով մը, Կալաթայէն Պոմպէյ կը դառնայ,ուր կը մահանա:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Ա., էջ 96:
Քըպպէ Պաթաթա

Քըպպէ Պաթաթա (արաբերէն՝ كبة البطاطا‎), հարաւային Լիբանանի պարզ եւ համեղ գետնախնձորով քիւֆթէ:


== Բաղադրիչներ ==
Միջակ չափի խաշած գետնախնձոր, մանր ձաւար, ջուր, ձիթապտուղի ձէթ, մանրուած կամ քերոցէ անցած սոխ, թարմ անանուխ եւ բողկ` զարդարանքի համար, կէս դգալ քըպպէի համեմունք (չոր ռեհան, չոր անանուխ, սեւ պղպեղ, չոր վարդի բողբոջներ, խնկածաղիկ (մարտաքուշ, քիմիոն) եւ աղ։


== Պատրաստութիւն ==
Ձաւարը թրջել ջուրով, գետնախնձորները ճզմելով խիւսի վերածել: Խորունկ ամանի մը մէջ փոխադրել գետնախնձորը, ձաւարը, ձիթապտուղի ձէթը, սոխը, համեմունքները, աղը եւ կէս գաւաթ ջուրը:
Բոլորը միատեղ շատ լաւ շաղել, ապա մատուցման ամանին մէջ փոխադրել, երեսը զարդարել թարմ անանուխի տերեւներով, բողկի շերտերով եւ ձիթապտուղի ձէթով:
1968 թուական

6 Մայիս 
1968 թուական, նահանջ տարի, 20րդ դարու 68րդ տարին է
1965 • 1966 • 1967  1968  1969 • 1970 • 1971


== Դէպքեր ==


==== Մարտ ====
07 Մարտ՝ խորհրդային K-129 սուզանաւը կործանուեցաւ, 98 զոհ


==== Սեպտեմբեր ====
06 Սեպտեմբեր՝ Սուազիլէնտը ստացաւ անկախութիւն


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1968 ծնունդներ


==== Մարտ ====
30 Մարտ Սելին Տիոն Celine Dion գանատացի երգչուհի


==== Ապրիլ ====
01 Ապրիլ Ճուլիա Պութրոս լիբանանցի երգչուհի


==== Յունիս ====
29 Յունիս Ժիրայր Փանոսեան գծագրիչ


==== Օգոստոս ====
09 Օգոստոս Ճիլիըն Անտըրսըն Gullian Leigh Anderson ամերիկացի դերասանուհի
11 Օգոստոս Աննա Կան Anna Gunn ամերիկացի դերասանուհի


==== Սեպտեմբեր ====
25 Սեպտեմբեր Ուիլլ Սմիթ Willard Qristopher "Will" Smith, Jr. ամերիկացի դերասան


==== Դեկտեմբեր ====
28 Դեկտեմբեր Անդրանիկ Աւետիսեան նկարիչ, գործարար
Անստոյգ օրով՝
Նինա Խաչատուրեան Nina Katchadourian ամերիկահայ արուեստագէտ


== Մահեր ==

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1968 մահեր 


==== Ապրիլ ====
04 Ապրիլ Մարթին Լութըր Քինկ Martin Luther King (ծն.1929 ամերիկացի սեւամորթ քարոզիչ
 սպաննուեցաւ Մեմփիսի մէջ, Թէնեսի


==== Յունիս ====
01 Յունիս Հելէն Քելլըր Helen Adams Keller (ծն.1880) ամերիկացի կոյր եւ խուլ գրող
05 Յունիս Վահրամ Փափազեան (ծն.1888, Կ.Պոլիս) հայ դերասան


==== Մայիս ====
06 Մայիս Արմէն Ենովք (ծն.1885) գրագէտ, լրագրող եւ մշակութային գործիչ


==== Անստոյգ օրով՝ ====
Միսաք Թորլաքեան (ծն.1889, Տրապիզոն)
Ֆա­յէզ Ալ Ղու­սէյն (ծն.1883) արաբ գործիչ


== Արտաքին յղումներ ==
1968-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1968(անգլերէն)