armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Հոգեբանութիւն

Հոգեբանութիւն, (յունարէն՝ ψυχή՝ հոգի, λόγος՝ միտք, գիտութիւն) գիտական եւ կիրառական գիտութիւն հոգեկանի` որպէս կենսագործունէութեան յատուկ ձեւի զարգացման եւ գործունէութեան մասին:
Գիտական մեկնաբանութեամբ «հոգեբանութիւն» հասկացողութիւնը առաջացած է 16–րդ դարուն: Սկզբնապէս այն կը վերաբերէր յատուկ գիտութեան, որ կը զբաղէր հոգեւոր կամ հոգեկան երեւոյթներու ուսումնասիրութեամբ, այսինքն այնպիսի երեւոյթներու, որոնք մարդը հեշտութեամբ իր գիտակցութեան մէջ կրնան գտնել ինքնադիտման արդիւնքին մէջ։ Աւելի ուշ հետազօտութիւններու ոլորտը նշանակալիօրէն ընդլայնուեցաւ՝ իր մէջ ներառելով անգիտակցական հոգեկան գործընթացները եւ մարդու գործունէութիւնը: 20-րդ դարէն սկսած հոգեբանական հետազօտութիւնները յարմարած են այն երեւոյթներու սահմաններէն, որոնց շուրջ դարեր շարունակ կեդրոնացած էին: Ասոր հետ կապուած «հոգեբանութիւն» հասկացողութիւնը կորսնցուցած է իր սկզբնական, բաւական նեղ իմաստը, երբ այն կը վերաբերէր միայն, մարդու կողմը անմիջականօրէն ընկալուող եւ ապրուող գիտակցութեան երեւոյթներով: «Հոգեբանութիւն» հասկացողութիւնը, համաձայն որոշ տուեալներու, 1590 թուականին առաջադրած է Քոգլենիուսը, իսկ այլ աղբիւրներու համաձայն իմաստին թափանցումը ներմուծած է Քրիսթիան Ուոլֆ 1732 թուականին:


== Պատմութիւն ==
Հոգեբանութեան զարգացման պատմութիւնը պայմանականօրէն կարելի է բաժնել չորս փուլի:

Հոգեբանութիւնը որպէս գիտութիւն հոգիինմասինՀոգեբանութեան նախապատմութիւնը կը սկսի հին ժամանակներէն, երբ փիլիսոփաները իրենց աշխատութիւններուն մէջ կը փորձէին պարզել հոգւոյ բնոյթը: Հոգեբանութեան ուսումնասիրումը փիլիսոփայական համահատուածին մէջ կու գայ Եգիպտոսի, Յունաստանի, Չինաստանի, Հնդկաստանի եւ Պարսկաստանի հնագոյն քաղաքակրթութիւններէն: 

Հոգեբանութիւնը որպէս գիտութիւն գիտակցութեան մասինԿ'առաջանայ 17-րդ դարուն՝ կապուած Բնական Գիտութիւններու զարգացման հետ: Մտածելու, զգալու ունակութիւնները կ'անուանէին գիտակցութիւն: Ուսումնասիրման հիմնական մեթոտը կը համարուի ինքնադիտումը եւ փաստերու նկարագրութիւնը:

Հոգեբանութիւնը որպէս գիտութիւն վարքի մասինԿ'առաջանայ 20-րդ դարուն: Այս փուլին մէջ կեդրոնական խնդիր կը հանդիսանայ փորձարարական հետազօտութիւններ իրականացնելը եւ այն ամէնուն հետեւիլը, ինչ որ կարելի է դիտել անմիջականօրէն (վարքը, արարքները, մարդոց արտայայտութիւնները):

Ժամանակակից փուլՀոգեբանութիւնը հանդէս կու գայ որպէս գիտութիւն․ կ'ուսումնասիրէ հոգեկանի առարկայական օրինաչափութիւնները, դրսեւորումները եւ աշխատաձեւերը:


== Կամքը Հոգեբանութեան Տեսանկիւնէն ==
Կամքը գիտակցութեան կենսագործունէութեան աշխոյժ կողմն է եւ կը բնութագրուի իբրեւ մղում, որ կ'ուղղեկցուի ցանկալի նպատակի հասնելու գիտակցմամբ: Կամքի շնորհիւ,  անձը կրնայ նպատակներ առաջադրել, վճիռներ կայացնել եւ անոնց իրականացման համար անհրաժէշտ ջանքեր թափել: Այլ կերպով՝ կամքը որեւէ գործողութեան հանդէպ անձի գիտակցուած պատրաստականութիւնն ու նպատակաուղղուածութիւնն է: Այն անմիջականօրէն կապուած է մտածողութեան եւ սրտաշարժ ոլորտի հետ: Կամքի արտաքին անմիջական դրսեւորումները շարժումներն են, որոնք միաւորուելով՝  գործողութիւններ կը դառնան, իսկ գործողութիւններն ալ կը ձեւաւորեն նպատակաուղղուած գործունէութիւն: Կամքի ներքին դրսեւորումները ամփոփուած են զուտ հոգեկան երեւոյթի՝ կամածին ուշադրութեան մէջ:
Մովսէս Ֆէրհաթեան

Մովսէս Ֆէրհաթեան (հաւանաբար 1885, Եւդոկիա, Եւդոկիոյ գաւառ, Սեբաստիոյ նահանգ - 7 (20) Ապրիլ 1915), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է հաւանաբար 1885-ին Սեբաստիոյ նահանգի, Եւդոկիոյ գաւառի կեդրոն՝ Եւդոկիա քաղաքին մէջ։ 1910-ին աւարտած է Պէյ­րութի Սեն Ժոզեֆ ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինը։ Եւդոկիոյ մէջ իբրեւ բժիշկ աշխատած է։
1914-ին՝ Ա. համաշխարհային պատերազմի ատեն, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ եղած է պահեստներու զինուորական բժիշկ, այնուհետեւ 10-րդ զօրաբաժինի 32-րդ դաշտային շարժուն հիւանդանոցի զինուորական բժիշկ։ 7 (20) Ապրիլ 1915-ին, նոյն հիւանդանոցին մէջ, մահացած է ժանտախտէ՝ մօտաւորապէս 30 տարեկան հասակին։ Այլ տուեալով՝ սպանուած է։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
Ալպոյաճեան Ա., Պատմութիւն Եւդոկիոյ հայոց, Գահիրէ, 1952։
Եարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն Ս.Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
Խաչատրեան Լ., Բաբլումեան Ա., Ցուցակ հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923), գիրք 1, Սեբաստիոյ նահանգ, Երեւան, 2004։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
1954 թուական

1954 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 54րդ տարին է

1951 • 1952 • 1953 • 1954 • 1955 • 1956 • 1957


== Դէպքեր ==


==== Փետրուար ====
03 Փետրուար՝ Եղիսաբէթ Բ.-ը դարձաւ առաջին միապետը, որ այցելած է Աւստրալիան
19 Փետրուար՝ Խորհրդային միութեան քաղբիւրոյի որոշմամբ Խրիմի մարզը Ռուսիոյ ԽԴԸՀ-էն անցաւ Ուքրաինայի ԽԸՀ-ին


==== Դեկտեմբեր ====
01 Դեկտեմբեր՝ Լոս Անճելըսին մէջ բացուեցաւ Hyatt Hotel ցանցի առաջին հիւրանոցը
24 Դեկտեմբեր՝ Լաոսը ստացաւ անկախութիւն Ֆրանսայէն


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1954 ծնունդներ


==== Ապրիլ ====
07 Ապրիլ` Ճեքի Շան Jackie Chan ամերիկացի դերասան, գահավիժորդ, բեմադրիչ, արտադրող
12 Ապրիլ` Հրանուշ Յակոբեան Հայաստանի Հանրապետութեան պետական գործիչ


==== Յունիս ====
30 Յունիս` Սերժ Սարգիսեան Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ 2008-էն


==== Յուլիս ====
17 Յուլիս` Ելենա Թոնունց Елена Тонунц (ծնունդով՝ Քոքալեւսքայեայ) ռուս խորհրդային բեմադրիչ


==== Օգոստոս ====
29 Օգոստոս` Աննա Պոյաճեան (մ.2015) բուսաբան


==== Սեպտեմբեր ====
13 Սեպտեմբեր Ալեքսանտր Սատոյեան նկարիչ
15 Սեպտեմբեր Հրանդ Տինք Hrant Dink (սպ. 2007, Իսթանպուլ) լրագրող, խմբագիր
21 Սեպտեմբեր Շինզոյ Ապէ 安倍 晋三 Ճափոնի 96րդ եւ ներկայիս վարչապետ
23 Սեպտեմբեր Գրիգորի Գիարդուշեան Григорий Гярдушян (մ.2016, Մոսքուա) բեմադրիչ, սենարիստ, դերասան


==== Հոկտեմբեր ====
26 Հոկտեմբեր` Ճէյմզ Փիքընզ James Pickens Jr. ամերիկացի դերասան


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1954 մահեր 


==== Մարտ ====
07 Մարտ՝ Օթթօ Տիլս Otto Diels (ծն.1876) գերմանացի քիմիագէտ


==== Մայիս ====
20 Մայիս՝ Ստեփան Թարեան (Թարխարարեան, ծն.1899, Թիֆլիս) բեմանկարիչ, քանդակագործ


==== Յունիս ====
08 Յունիս՝ Արշակ Չօպանեան (ծն.1872, Կ.Պոլիս) հայ գրող, քննադատ, բանասէր


==== Օգոստոս ====
17 Օգոստոս՝ Սարգիս Թորոսեան Sarkis Torosian (ծն.1891) օսմանեան բանակի հրետանաւոր, հրամանատար


== Արտաքին յղումներ ==
1954-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1954(անգլերէն)
64 (թիւ)

64 (վաթսունչորս)՝ զոյգ երկնիշ բնական թիւ մըն է 63-ի եւ 65-ի միջեւ


== Յատկութիւններ ==
քառակուսի, խորանարդ եւ վեցերորդ աստիճանի թիւ է՝ 64=82=43=26
կատողինիոն քիմիական տարրի 64Gd ատոմային թիւն է
Անկելինէ (64 Angelina) աստեղնեակի կարգահամարն է
Microsoft Windows-ի  Alt + 64 -ի գործադրումով կը ստացուի @ նշանը
+64-ը Նոր Զելանտա զանգելու միջազգային քոտն է
Պիթըլզ խումբն ունի When I'm Sixty-Four ("Երբ ես դառնամ 64") անունով երգ
64 հատ են՝
ճատրակի տախտակի սեւ ու ճերմակ վանդակները
Պրայլի նշանները ութնիշանի համակարգին մէջ
64-ը Ֆրանսայի Աթլանտեան Փիրենէյներ տարածքի կարգային թիւն է
տարուայ 64րդ օրն է Մարտ 5-ը (նահանջ տարիներուն՝ Մարտ 4-ը)
1964 թուական
Նիքիթա Խրուշչով

Նիքիթա Խրուշչով (ռուս.՝ Никита Сергеевич Хрущёв, 15 Ապրիլ 1894, Քալինովքա, Քուրսքի կուպերնիա - 11 Սեպտեմբեր 1971, Մոսկուա, ԽԸՀՄ)
Խորհրդային Միութեան Կոմունիստական Կուսակցութեան առաջին քարտուղար 1953-1964 թուականներուն, Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու Միութեան նախարարներու խորհուրդի նախագահ 1958-1964 թուականներուն, Խորհրդային Միութիւն հերոս, Սոցիալիստական աշխատանքի եռակի հերոս։ Կոմունիստական կուսակցութեան եւ խորհրդային պետութեան ճանչցուած գործիչ։ 1930-ական թուականներուն սկսած է զբաղեցնել բարձր պաշտօններ։ Եղած է Ուքրաինայի կոմունիստական կուսակցութեան առաջին քարտուղար։ Հայրենական պատերազմի տարիներուն (1941-1945)՝ տարբեր ռազմաճակատներու ռազմական խորհուրդի անդամ։ 1953 թ.՝ Սթալինի մահէն յետոյ, յաղթած է իշխանութեան համար մղուող պայքարը։ Իշխանութեան գալէն յետոյ հանդէս եկած է Սթալինեան բռնութիւններու սուր քննադատութեամբ, չնայած որ ինքն ալ ժամանակին աչքի ինկած է յատուկ դաժանութեամբ հակակոմունիստական տարրերուն դէմ որպէս պայքարող։ Մեծ քանակութեամբ բռնադատուածներու ներում շնորհած է։ Փորձած է հաստատել ժողովրդավարութիւն, ազատականացնել տնտեսութիւնը։
Բայձ կուսակցութեան յետադիմական ուժերը 1964 թուականին կազմակերպեցին դաւադրութիւն եւ անոր հեռացուցին իշխանութենէն։
Յարութիւն Գաւաֆեան

Յարութիւն (Վահրամ, Վահ) Մինաս Գաւաֆեան (Գաֆաֆեան), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Յարութիւն Գաւաֆեան ծնած է 1885 թուականին, Պրուսայի նահանգի Նիկոմիդիոյ գաւառակի կեդրոն՝ Նիկոմիդիա քաղաքին կամ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, հայ առաքելական ընտանիքի մէջ։
Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի ազգային վարժարանէն ներս։ Աւարտած է ամերիկացի միսիոներներու Պրուսայի նահանգի Նիկոմիդիոյ գաւառակի Պարտիզակ (Պաղչէճիկ) աւանի բարձրագոյն վարժարանը (պաշտօնական անունով՝ Բիւթանիոյ բարձրագոյն վարժարան)։
1911 թուականին աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը։ 1911 թուականին վերադարձած է Նիկոմիդիա եւ որպէս բժիշկ աշխատած է։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելուն պէս, զօրակոչուած Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած՝ Երզնկայի Ազիզիէի զինուորական հիւանդանոցէն ներս, որուն բժշկապետն էր հայատյաց թուրք դոկտոր՝ Սանի Եավերը։ Անոր հրամանով ալ, 1915 թուականի Յունիս (կամ Յուլիս) 10-ին, նոյն հիւանդանոցէն ներս (կամ Դրաակի մէջ) սրախողխողի ոնթարկուած է, մօտ 30 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985։
Քէստենեան Հրաչ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն Շրջանաւարտ Եւ Մեծ Եղեռնին Նահատակուած Հայ Բժիշկներ, «Ազ­դակ», 01-112012


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Վազգէն Փափազեան

Վազգէն Փափազեան (անյայտ - 1915), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ատացած է բժշկական բարձրագոյն կրթութիւն ու որպէս բժիշկ աշխատած է։ 1915 թուականին զոհուած է Մեծ եղեռնի ընթացքին։ Հաւանաբար եղած է երիտասարդ եւ ամուրի։
Այս բժիշկի անունը կը յիշատակէ՝ ֆրանսահայ ֆիլմի նկարահան, Անրի Վեռնոյի (բուն անունով՝ Աշոտ Մալաքեան) «Մայ­րիկ» գեղարուեստական ֆիլմի հերոսուհիներէն մէկը, որ բժիշկին հետ ծանօթ եղած է։ Ֆիլմը կը պատմէ Մեծ Եղեռնէն վերապրած ու Փարիզ բնակութիւն հաստատած հայ ընտանիքի մը մասին։
Հնարաւոր է, որ բժիշկ Վազգէն Փափազեան իրական անձն ըլլայ, քանի որ ֆիլմը գրուած է փաստագրական արժէք ունեցող յուշագրութեան հիմքի վրայ։ Բացառուած չէ նաեւ, որ երեւակայական ու յօրինուած կերպար է։


== Գրականութիւն ==
Անրի Վեռնոյ, Ֆրանսական գեղարուեստական ֆիլմ «Մայ­րիկ»։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Մաքարես կղզիներ

Մաքարես կղզիներ (յուն․՝ Μακάρες), երեք անբնակ ժայռակղզիներու համալիր, Էգէական ծով, Փոքր Քիքլատես, Քիքլատես, Յունաստան։ 


== Տեղեկութիւններ ==
Կը գտնուի Նաքսոս կղզիին արեւելքը, Տոնուսային արեւմուտքը եւ Ամորղոսին հիւսիսը․ Նաքսոսի արեւելեան կողմի Մուցունա հրուանդանէն 3,75 մղոն հեռաւորութեամբ։  Երեք ժայռակղզիներու խմբակ մըն է։  


=== Այիոս Նիքոլաոս կամ Այիոս Նիքոլոս ===
Հիւսիսային կղզիակը Այիոս Նիքոլաոս (կամ Այիոս Նիքոլոս) Άγιος Νικόλαος - Άγιος Νικολός կը կոչուի։  Տարածութիւնն է 0,912 քլ․²։


=== Փրասինի ===
Այիոս Նիքոլոսին հարաւ-արեւելքը կը գտնուի Փրասինի կղզիակը 0,26քլ․² տարածութեամբ։  Այիոս Նիքոլոսին եւ Փրասինի միջեւ նեղուցը հազիւ 1,5 ն․ խորութիւն ունի։


=== Սթրոկիլօ կամ Սթրոկիլի ===
Այիոս Նիքոլոս եւ Փրասինի կղզիակներու հարաւը, 1/4 ծովային մղոն հեռաւորութեամբ, կը գտնուի Սթրոկիլօ կղզիակը։ Տարածութիւնն է՝ 0,354 քլ․²։  Անոր եւ վերոնշեալ կղզիներուն միջեւ նեղուցին խորութիւնը ելեւէջներ ունի։  Սոթօկիլիին հարաւի ծայրամասին կայ 1,8 մ․ ժայռագօտի, ինչ որ վտանգաւոր կը դարձնէ կղզիին մերձեցումը եւ կամ շրջանաւարկութիւնը։


== Բուսական եւ կենդանական աշխարհ ==
Կղզիակները հարուստ են կենսաբազմազանութեամբ։ Մաքարես կղզիները անբնակ ըլլալու պատճառով, կը հիւրասիրեն հաւեղէին հազուագիւտ տեսակներ։  Բուսականութիւնը մեջերկրականեան է, ինչպէս օրինակ՝ մշկի-կիպարիսի ծառիկներ, «սհինօ», փշասարդ, վայրի ձիթենիներ, խալանջներ, «թրուպի», «ասթիվիտես», «քափարի» եւ կաթնախոտ։
Կղզիակները կը պատսպարեն նաեւ բազմաթիւ հազուագիւտ բոյսի տեսակներ, որոնք կը կուտակուին կղզիներուն փոքր տարածութեան վրայ։  Ինչպէս օրինակ՝ Achillea aegyptiaca, զանգակածաղիկ, Ornithogalum creticum, Seseli crithmifolium, Daucus carota subsp drepanensis, Scaligeria halophila, վայրի սխտորի Allium luteolum տեսակը, անթառամի Limonium doerfleri տեսակը, եւայլն։
Մաքարես կղզիներուն վրայ կը գտնուի սարեակներու հսկայ գաղթօճախ մը։  Այս հազուագիւտ գիշատիչ թռչունները կղզիներուն դարվար ժայռոտ խորշերուն մէջ իրենց բոյները կը շինեն։  Կան նաեւ բաւական մեծ թիւով արծաթաճայեր, ծովագռաւներ, «արդեմիտես» եւ «միհի»։   Ամառները մանաւանդ զգալի է «սփիզայթոս»ի՝ արծիւի մեծ տեսակ, եւ «վրահոքիրքինեզ»ի (=ժայռի գայլ) ներկայութիւնը։
Կղզիակները նաեւ գաղթող պզտիկ թռչուններու կայան են, ինչպէս օրինակ՝ վայրի աղաւնիներ, «քորիտալի»,  մարգաթռչուններ, մոխրաթռչնիկներ, ածխաթռչնիկներ, սեւավիզեր, սեւաթռչուններ, կապուտաթռչուններ, կարմիրագլուխիկներ, սոխակներ, եւայլն։


== Պատկերասրահ ==
Խոսրով Ա.

Խոսրով Ա Մեծ, Քաջ (ծն.թ. անյայտ– 252), Մեծ Հայքի Արշակունի թագաւոր 211 թ.-էն: Յաջորդած է հօրը՝ Վաղարշ Բ-ին: Խոսրովի գահակալման տարիները վիճելի են պատագիտութեան մէջ: Գահակալման սկզբին Խոսրովը անցած է Կովկասեան լեռները, պատժել խազրաց եւ բասլաց ցեղերը, ապահոված պետութեան հիւսիսային սահմանները: Պաշտանելով քրմական դասի շահերը՝ հալածած է քրիստոնէական համայնքներուն: 215 թ.-ին Հռոմի հետ բարեկամանալու նպատակով այցելած է Կարակալա կայսրին, սակայն ձերբակալուած է: Կարակալայի արարքը հռոմէացիներու դէմ հանած է Հայոց բանակը, եւ ան հարկադրուած՝ ազատած է Խոսրովին: 216 թ.-ին Խոսրով ը պարթեւաց զինակցութեամբ յաղթած է վերստին նուաճումներու ելած Կարակալային:
Իրանի մէջ պարթեւ Արշակունիներու դէմ Սասանեաններու մղած գահակալական կռիւներու ժամանակ Խոսրովը պաշտպանած է արտաւան V Արշակունիին: Արտաւանի պարտութենէն ետք Խոսրովը գլխաւորած է հակասասանեան ուժերու պայքարը Արտաշիր I-ի դէմ: Աքեմենեան աշխարհակալութիւնը վերականգնելու մտադրութեամբ 230 թ.-ին պարսկական բանակը մտած է Հայոց Միջագետք եւ հռոմէացի Ասորիք` պատերազմ սկսելով Հայաստանի եւ Հռոմի դէմ: Խոսրովը Հռոմի կայսր Ալեքսանտր Սեւերոսի դաշնակցութեամբ 232 թ.-ի գարնանը յաղթած է պարսկական զօրքերուն եւ կասեցրած է անոնց առաջխաղացումը: Ըստ աւանդական պատմութեան, Արտաշիրի դէմ յաղթական պատերազմի առթիւ Խոսրով Ատրպատականի մէջ հիմնած է Դավրէժ (այժմ` Թաւրիզ) քաղաքը: Այնուհետեւ շուրջ 10 տարի (234 - 245) կռուած է Սասանեաններու դէմ եւ պաշտպանած է երկրի սահմանները: Խոսրովը զոհ դարձած է պարսից (հաւանօրէն Արտաշիր I-ի որդիի՝ Հայոց դրածոյ թագաւոր Որմիզդ-արտաշիրի) կազմակերպած դաւադրութեան:


== Գրականութիւն ==
Ագաթանգեղոս, Պատմութիւն Հայոց, Թ., 1909
Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Ե., 1968
Յովսէպոս Փլավիոս, Դիոն Կասսիոս, Ե., 1976, (Օտար աղբիւրները հայերու եւ Հայաստանի մասին, 9. Հին յունական աղբիւրներ, 1)
Մանանդեան Հ., Քննական տեսութիւն հայ ժողովուրդի պատմութեան, հ. 2, մաս 1, Ե., 1957
Խնկօ Ապէր

Խնկօ Ապէր (Աթաբէկ Խնկոյեան, 19 Հոկտեմբեր 1870(1870-10-19), Խնկոյեան, Հայաստան - 8 Հոկտեմբեր 1935(1935-10-08), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Անդրկովկասի ԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն), մանկագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ, առակագիր։
Ծնած է Ղարապոյա (այժմ՝ Սպիտակի շրջանի Խնկոյեան գիւղ)։ Նախակրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի, ապա Ալեքսանդրապոլի մէջ (այժմ՝ Կիւմրի)։
1890-1910 թուականներուն, կը վարէ ուսուցչութեան պաշտօն՝ Անդրկովկասի զանազան հայաշատ վայրերու մէջ, ապա կը հաստատուի Թիֆլիս, կ'աշխատակցի «Հասկեր» մանկական ամսագիրին, ինչպէս նաեւ «Մաճկալ», «Աշխատաւոր» եւ այլ պարբերականներու, շարունակելով ուսուցչական աշխատանքը Ստ. Լիսիցեանի գիշերօրթիկին եւ քաղաքային պետական դպրոցին մէջ։ Սովետական իշխանութեան հաստատումէն ետք մշտական բնակութուն կը հաստատէ Երեւանի մէջ, ուր գրական-մանկավարժական եռանդուն աշխատանք կը ծաւալէ, կը կազմէ մայրենի լեզուի դասագիրքեր՝ «Մեր Դպրոցը», իսկ խորհրդային տարիներուն՝ «Կարմիր Արեւ»ը։ Կը հեղինակէ մանկական բազմաթիւ եւ բազմազան գործեր՝ բանաստեղծութիւններ, հեքիաթներ, առակներ, պատմուածքներ։ Կը կատարէ՝ այլ մանկական գրականութիւններէ, թարգմանութիւններ ու փոխադրութիւններ։
Վախճանած է 6 Հոկտեմբեր 1935-ին, թաղուած Երեւանի Կոմիտասի անուան Զբօսայգիի Պանթէոնը:


== Գլխաւոր գործերը եւ ժողովածուները ==
«Առակներ» (4 ժողովածոյ),
«Ընտիր Երկեր»,
«Գող Մաքին»,
«Գայլն Ու Կատուն»,
«Մկների Ժողովը»,
«Հեքիաթներ Եւ Պատմուածքներ»,
«Երկեր»։
Ապխազիոյ Արքաներու Ցանկ

Ապխազիոյ արքաներու ցանկ (վրաց.՝ ափխազթա մեփեթա տեւանի) 10-11-րդ դարերուն կազմուած Ապխազական թագաւորներու ցանկն է: Մեզի հասած է 15րդ դարէն մնացած դիւանը, որ մշակուած է Էւկտիմէ Տաքայիշուիլիի կողմէ: Թարգմանուած է ռուսերէնի եւ անգլերէնի:
Ցանկը կազմուած է որպէս առաջին համայն վրաց թագաւորի՝ Բագրատ Գ.ի նախորդներու շղթայ: Ան Ապխազիոյ մէջ գահ բարձրացած էր 978 թուականին: Բագրատը կը սերէր հայ Բագրատունիներուն ճիւղէն՝ Բագրատունիներու տոհմէն:
Ստորեւ կը ներկայացուին 22 թագաւորները: Մինչեւ 780-ական թուականները անոնք Բիւզանդական կայսրութեան կողմնակից էին: Անկախ թագաւորութեան հիմքը դրած է Լեւոն Բ.ը, որ վերջ տուած է այս վիճակին եւ ինքզինք արքայ հռչակած էր: Իրեն յաջորդող թագաւորները Անոսիտներու տոհմէն էին, բացի Յովհաննէս եւ Ատրներսեհ Շահլիանիներու:

Անոս (510-530)
Ղոզար (530-550)
Իստուինէ (550-580)
Փինիքտիոս (580-610)
Պառնուկ (610-640)
Տեմեդրէ Ա. (640-660)
Թէօտօսիուս Ա. (660-680)
Կոստանդին Ա. (680-710)
Թէօտօր (710-730)
Կոստանդին Բ. (730-745)
Լեւոն Ա. (745-767)
Լեւոն Բ. (767-811)
Թէօտօսիուս Բ. (811-837)
Տեմեդրէ Բ. (837-872)
Կէորկի Ա. Սղծեփելի (872-878)
Բագրատ Ա. (887-898)
Կոստանդին Գ. (898-916)
Կէորկի Բ. (916-960)
Լեւոն Գ. (960-969)
Տեմեդրէ Գ. (969-976)
Թէօտոսիուս Գ. (976-978)
Բագրատ Գ. (978-1014)


== Տե՛ս նաեւ ==
Ապխազիոյ թագաւորութիւն
Ճէյմի Քլէյթըն

Ճէյմի Քլէյթըն (անգլերէն՝ Jamie Clayton, ծնած 15 Յունուար, 1978), ամերիկացի դերասան եւ գեղեցկուհի մըն է: Ան ճանչցուած է իր Netflix ընկերութեան Sense8 հեռուստաշարին մէջ:


== Կենսագրութիւն ==
Քլէյթըն ծնած եւ ապրած է Սէն Տիէկոյի մէջ, Քալիֆորնիա, ԱՄՆ: Հայրը՝ Հաուըրտ Պ. Քլէյթըն (1925-2008), փաստաբան մըն էր, եւ մայրը՝ Շէլի, ելոյթի կազմակերպիչ էր։ Ան կը փոխադրուի Նիւ Եորք դառնալու համար շպարի մասնագէտ երբ ան 19 տարեկան էր:
Քլէյթընը միասէրական է: 2011-ին՝ ան Out թերթի կողմէ մրցանակ տրուած էր "Out 100" մրցանակներէն:


== Գործի Ասպարեզ ==
2010-ին՝ Քլէյթընը շպարի պատասխանատուն ու երկրորդական վարողն էր VH1 կայանի շպարի մասին TRANSform Me հեռուստաշարին մէջ: Յաջորդ տարիներուն, ան ստանցնած էր Քայլայի դերը HBO կայանի Hung հեռուստաշարի երրորդ եղանակին մէջ։ 2012-ին ան գլխավոր դերը ստանցնեց իբրեւ Միշէլ Տարնէլ համացանցային Dirty Work հեռուստաշարին մէջ, ինչպէս նաեւ Քառլա Ֆէյվըրզի դերը Are We There Yet? հեռուստաշարին մէջ: Ան նաեւ ձայնային դերասանն է երիտասարդական George վէպին ձայնային գիրքինՔլէյթընը ներկայիս գլխաւոր դերասաններէն մէկն է Netflix ընկերութեան Sense8 հեռուստաշարին մէջ, որ առաջին անգամ թողարկուեցաւ 5 Յունիս, 2015-ին: Անոր դերը Sense8 հեռուստաշարին մէջ Նոմի Մարքս անոնով միասէրական աղջիկ մըն է, ով նաեւ քաղաքական եւ համացանցային մասնագետ մըն է:
Քլէյթըն փոքր դեր մը ունի 2016-ի The Neon Demon ֆիլմին մէջ:


== Դերեր ==


== Տե՛ս նաեւ ==
Sense8
Թուփընս Միտլթըն
Պրայըն Ճ. Սմիթ
Տունա Պէյ
Ամըլ Ամին
Մէքս Ռիէմէլթ
Թինա Տէզայ
Միկէլ Անճէլ Սիլվէսթր
Կարպիս Ճանճիկեան

Կարպիս Ճանճիկեան (6 Յունուար 1920(1920-01-06), Սամաթիա, Ֆաթիհ, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 26 Փետրուար 1946(1946-02-26), Պոլիս, Թուրքիա), բանաստեղծ։


== Կենսագրութիւն ==
Կարպիս Ճանճիկեան ծնած է Սամաթիա՝ 6 Յունուար 1920-ին: Նախնական ուսումը ստացած է թաղին Սահակեան-Նունեան վարժարանը, յետոյ մտած է Կեդրոնական, 1934-ին: Տարի մը վերջ, 1935-ին, կը ստիպուի Կեդրոնականը ձգել եւ վաճառատան մը մէջ պաշտօնեայ կ՚ըլլայ: Հակառակ ասոր, ուսանելու փափաքը չի մեռնիր իր մէջ, եւ 1937-ին երբ կը զգայ որ անցնող ամէն օր զինքը քիչ մը եւս կը հեռացնէ դպրոց երթալու տարիքէն, անզսպելի մղումով մը կը մտնէ դպրոց՝ այս անգամ Իտալական վարժարան: 1939-ին դարձեալ Կեդրոնական կը վերադառնայ, ուր լիսէի շրջանը չաւարտած, 1943-ին, հիւծախտը կու գայ զինքը վերջնականօրէն հեռացնելու դպրոցէն:
Իր հրատարակուած առաջին բանաստեղծութիւններէն կ՚ըլլայ «Օրէ օր», որ լոյս կը տենսէ Բագարատ Թեւեանի «Պատկեր»ին մէջ՝ 1939-ին, Արաքսի Սողոմոն ծածկանունով: Աւելի յետոյ կ՚աշխատակցի «Երջանիկ»ին, Աւետիս Ալիքսանեանի «Պատկեր»ներուն, «Նոր Օր» շաբաթաթերթին եւ «Ժամանակ» օրաթերթին: Իր մահուընէ յետոյ, կարգ մը անտիպներ ալ լոյս կը տեսնեն «Այսօր»ի, «Ճառագայթ»ի եւ «Ժամանակ»ի մէջ։ Հանրութեան ծանօթ իր այս գործերէն զատ, մեզի կը ձգէ տակաւին կարգ մը անտիպներ, հայերէն եւ թրքերէն, ինչպէս նաեւ ձեռագիր խմորատիպ հանդէս մը՝ «Արաքս», զոր կը հրատարակէր ուսանողութեան օրերուն:
Ճանճիկեանի կարդալու եւ գրելու հակումները շատ կանուխէն, նախակրթարանի նստարաններուն վրայ կը յայտնուին: Ճանճիկեան արդէն իսկ սկսած է ճանչնալ գրական զանազան դպրոցներ, որոնք փոխն ի փոխ զինքը կը հմայեն, կը խանդավառեն: Ֆիւթիւռիզմ, տատաիզմ, սիւրռէալիզմ, էմբրէսիոնիզմ փոխն ի փոխ իր նախընտրած դպրոցները կ՚ըլլան եւ միսթիք ու ռոմանթիք վարպետներուն տեղը կը գրաւեն Մարինէթթի, Ձարա, Աբոլլինէր եւայլն: Իրերայաջորդ այս յեղաշրջումներու թոհուբոհին մէջ, Ճանճիկեան հետզհետէ կը գծէ իր ճամբան եւ իր այս շրջանը նախկինէն բոլորովին տարբեր գրականութեան մը համար կ՚ըլլայ փորձի շրջան մը, որ իր առաջին պտուղը կու տայ 1942-ին՝ «Պալքըս» բաւական իրապաշտ, թրքերէն բանաստեղծութեանց հաւաքածոն (Հայկազուն Գալուստեանի հետ):
Ճանճիկեան կը մեռնի քսանըվեց տարեկան, 1946 Փետրուար 26-ին, Ազգային հիւանդանոցի մէջ:
Ճանճիկեանի միակ բաղձանքը եղաւ թաղուիլ Մեծարենցի քով: 1950-ին Մատենաշար «Դէպի Լոյս» հրատարակեց իր միակ բանաստեղծութեան հաւաքածոն՝ «Օրէ օր»ը: Այս գրքին հասոյթը պիտի յատկացուէր վաղամեռիկ բանաստեղծին շիրմին շինութեան: Մասնաւոր յանձնախումբ մը կազմուեցաւ եւ 1952-ին Ճանճիկեանի աճիւնը փոխադրուեցաւ եւ ամփոփուեցաւ Միսաք Մեծարենցի յարակից Ճանճիկեանի նորակերտ դամբարանին մէջ:


== Հրատարակուած Գործեր ==
(Հայկազուն Գալուստեանի աշխատակցութեամբ) Balkıs (թրքերէն բանաստեղծութիւն)- Իսթանպուլ, 1942։ Վերատպուած «İş Sanat»ի կողմէ, 2014-ին, Պոլիս։
Օրէ Օր (բանաստեղծութիւն)- Իսթանպուլ, 1950։
(Ռուբէն Մաշոյեանի խմբագրութեամբ) կարպիս Ճանճիկեանի Հետքերով (բանաստեղծութիւն եւ արձակ էջեր)- Իսթանպուլ, 1990։ Վերատպուած՝ 2015-ին, «Արաս» հրատարակչատան կողմէ։


== Աղբիւրներ ==
«Ժամանակակից Իսթանպուլահայ Գրողներ», , Կարօ Աբրահամեան, Ա․ հատոր , Անթլիաս 2004, էջ 18-19։
Կարէն Քալանթար

Կարէն Քալանթար (30 Յուլիս 1928, Երեւան - 1 Յունուար 2000, Երեւան), շարժապատկերի դեսպան եւ քննադատ:
Կարէն Լեւոն Քալանթար, ծնած է Երեւան 30 Յուլիս, 1928-ին: Շարժապատկերի դեսպան եւ քննադատ, բեմադրիչ հօրմէ եւ դերասանուհի մօրմէ:
1946-ին միջնակարգի դպրոցը աւարտեց, ապա յաճախեց Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական ճիւղը, ուրկէ շրջանաւարտեց 1951-ին:
1951-1961 տարիներուն Քալանթար Կոմունիստ խմբագրութեան մէջ գործած է իրբեւ գրական աշխատող եւ բաժնի վարիչ, ապա 1961-ին այնտեղ պաշտօնավարեց որպէս խմբագիր եւ այդ պաշտօնին վրայ մնաց մինչեւ 1967:
Միեւնոյն ժամանակ 1964-2000 տարիներուն Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի արուեստի ճիւղին մէջ աւագ գիտաշխատող էր:
Մինչեւ այդ, 1964-ին Հայկական ազ­գային շարժապատկերի ասպարէզին նուիրուելով, ան դարձաւ Հայֆիլմ հաստատութեան Ացենարական Բաժնի պետը, ապա՝ գլխալոր խմբագիրը:
1971-ին, Քալանթար Է. Մանուկեանի հետ գրեց իր առաջին ռուսերէն Արմենիա Կինօմատոգրաֆիչեսկայա (կինօմատոգրաֆիական Հայաստան) (Երեւան-Մոսկոսայ) գրքոյկը, ապա 1973-ին ստացաւ արուեստագիտութեան թեգնածուի գիտական աստիճան:
1974-1976 տարիներուն Քալանթար նշանակուեցաւ ՀայՖիլմ հաստատութեան տնօրէն, ապա 1976-ին ընտրուեցաւ Հայաստանի կինօմատոգրաֆիական միութեան վարչութեան առաջին քարտուղար, յետագային՝ նախագահ:
Հարկ է նշել, թէ Հայաստանի մէջ, Քալանթար առաջին փարաջանովագէտն էր, որ ռուսերէնով հրատարակեց Օչերկիօ Փարաչանով (ակնարկներ Փարաջանովի մասին) (Երեւան,պ 1998) գիրքը, որուն նդմէջ էն ներկայացուցած էր Սերկէյ Փարջանովի արուեստն ու անոր իւրայատկութիւնները, բեմադրիչին ստեղծագործական երեւակայութիւնն ու մտածողութիւնը եւ վերջինիս բեմադրական ձեռագրին պատկանող չորս հիմնական երկարերիզ ֆիլմերը:
Քալանթար մահացած է Երեւան 1 Յունուար 2000 թուականին:


== Աղբիւրներ ==
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր Ի., Պէյրութ 2000, էջ 513