armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Պորիս Աճէմեան

Պորիս Աճէմեան պատմաբան, ՀԲԸՄ-ի «Նուպար» գրադարանի աւանդապահ տնօրէնը: Պատասխանատու խմբագիրն է «Études Arméniennes Contemporaines»-ին եւ խմբագրակազմի անդամ է «Vingtième Siècle: Revue d’histoire»-ի:
Դոկտոր Պորիս Աճէմեան «École des Hautes Études en Sciences Sociales» ուսումէն ետք, պատմութԵան դոկտորականը պաշտպանած է 2011-ին՝ Նափոլիի «L’Orientale»  համալսարանին մէջ:  ներկայիս իր հետազօտութիւնները կեդրոնացած են սփիւռքի, ներգաղթի եւ զանգուածային բռնութեան պատմութեան եւ յիշողութիւններու վրայ:


=== Հրատարակութիւններ ===
Դոկտոր Պորիս Աճէմեան գլխաւոր խմբագիրն է ակադեմիական երկլեզու «Etudes Armռniennes Contemporaines» հանդէսի: Ան Եթովպիայի հայերու վերաբերեալ իր ուսումնասիրութիւնները կը սկսի 1997 թ.-ին եւ կ'արտէ 2013 թուականին՝ «La Fanfare du Négus: Լes Arme՛niens en Ethiopie (19e-20e sieՙcles» (Հայերը Եթովպիոյ մէջ 19-20-րդ դարերուն) հատորինՙ հրատարակուած 2013-ին: Հեղինակն է շարք մը այլ գիտական յօդուածներու:
« Lieux Dits » հրատարակչատունը լոյս ընծայեց ՀԲԸՄի Փարիզի «Նուպարեան» մատենադարանի տնօրէն Պորիս Աճէմեանի «Ռոն Հովիտի Փոքրիկ Հայաստանները» («Les Petites Arménies de la vallée du Rhône») հատորը։  Անոր գիրքը կը պատմէ գաղթերու յաջորդական ալիքներուն մասին՝ Ցեղասպանութենէն վերապրածներու ժամանումը, ապա՝ երգելով Հայաստան մեկնողներունը եւ անոնցմէ ոմանց դառն վերադարձը, աւելի ուշ՝ 1950ականներէն 80ականներ՝ Թուրքիայէն, Սուրիայէն եւ Լիբանանէն հասնողներունը, հուսկ՝ անկախութենէն ետք՝ հայաստանցի գաղթականներունը։ Հատորին առաւել մանրամասնօրէն ծանօթանալու կամ ապսպրելու համար այցելել www.lieuxdits.fr/les-livres/les-petites-armenies-de-la-vallee-du-rhone կայքէջը ։


=== Համախմբագրութիւններ ===
Համախմբագիրն է «Le Témoignage des Victimes dans la Connaissance des Violences de Masse/Victim Testimony» եւ «Understanding Mass Violence» («Études Arméniennes Contemporaines», no. 5, June 2015 բացառիկ), ինչպէս նաեւ «Jerusalem in the Making: Spaces and Communities»  («Études Arméniennes Contemporaines», no. 9, September 2017 բացառիկ) բացառիկներուն:


== Աղբիւրներ ==
Boris Adjemian Lecture Summary
Boris Adjemian Biographie
Tafari in the memory of Armenian immigration to Ethiopia
Adjemian to Present Talk at NAASR on Armenians in Ethiopia
http://www.crfj.org/wp-content/uploads/2014/07/Conference-Programme-The-Making-of-Jerusalem-Constructed-Spaces-and-Historic-Communities.pdf
Lieuxdits Edition Les Petites Arménies de la vallée du Rhône
Հայ Երաժշտական Մշակոյթը 9-13-րդ Դարերուն


== Հայ Երաժշտական Մշակոյթը 9-13-րդ Դարերուն ==
8-9-րդ դարերուն արաբներու տիրապետութեան շրջանին Հայաստան կը կորսնցնէ իր պետականութիւնը եւ կ'ընդհատուի հայ մշակոյթի զարգացումը:
885-էն Հայաստան վերստին կ'անկախանայ եւ երկրին մէջ բարենպաստ պայմաններ կը ստեղծուին հոգեւոր կեանքի զարգացման համար, սակայն 11-րդ դարու կիսուն թուրք-սելճուքներու արշաւանքներուն հետեւանքով հայը նորէն կը գաղթէ տարբեր երկիրներ: 
Գաղթականներու մէկ մասը կը հաստատուի Կիլիկիա, ուր 1080-ին ստեղծուած էր հայկական անկախ պետութիւն, որ կը դառնայ նաեւ հայերու հոգեւոր կեանքի նոր կեդրոնը:
9-13-րդ դարերուն բարձրագոյն դպրոցները կը սկսին զարգանալ նաեւ Հայաստանի հոգեւոր կեդրոններու՝ Անիի, Տաթեւի, Սանահինի, Հաղբատի, Նարեկի եւ նոր-Գետիկի մէջ, ուր դասաւանդուող կարեւոր նիւթերէն մէկը երաժշտութիւնն էր:
Հակառակ հայ ժողովուրդին ապրած վերիվայրումներուն՝ հայ միջնադարեան եկեղեցական, ժողովրդային եւ գուսանական երաժշտական արուեստները զարգացած են զուգահեռաբար՝ իրենց գագաթնակէտին հասնելով 12-13-րդ դարերուն:


== Աղբիւր ==
Նարդուհի Էքիզեան-Մարքոսեան Պէյրութ-2017
ՕԹԱՆ

Հիւսիս-Աթլանթեան Դաշինքի Կազմակերպութիւն (անգլերէն՝ North Atlantic Treaty Organization, ֆրանսերէն՝ Organisation du traité de l'Atlantique nord), Հիւսիս-Աթլանթեան պայմանագիրը ստորագրած անդամ-երկրներու ստեղծած ռազմաքաղաքական կազմակերպութիւն, որու նպատակն է հետապնդել հաւաքական անվտանգութեան եւ պաշտպանութիւն պարտականութիւններու իրականացումը։ Յաճախ կ'անուանուի ՕԹԱՆ կամ ՆԱՏՕ ֆրանսերէն կամ անգլերէն բառերու հապավումով, բայց յաճախ կը կիրառուի Աթլանթեան Դաշինք անուանումը կամ աւելի կարճ՝ Ալիանս կամ Դաշինք։
Քոթ տ'Օր

Քոթ տ'Օր (ֆրանսերէն` Côte-d'Or), նահանգ Ֆրանսայի արեւելքը։ Բնակչութեան թիւը 2006-ի տուեալներով  532.948 է, որ 49-րդ ցուցանիշն է:


== Պատմութիւն ==
Քոթ տ'Օրը 4 Մարտ 1790-ին Ֆրանսական յեղափոխութեան ժամանակ կազմաւորուած 83 սկզբնական նահանգներէն մէկն է։ Ձեւաւորուած է նախկին Պուրկունտի նահանգի մէկ մասէն։

Քոթ տ'Օր նահանգի կարգային թիւն է՝ 21։


== Աշխարհագրական տուեալներ ==
Անունը թարգմանաբար կը նշանակէ` «Ոսկեայ լանջ»։ Շրջապատուած է Ֆրանսայի նահանգներէն վեց նահանգներով՝ Եոնն (Yonne), Նիեվր (Nièvre), Սոն է Լուար Saône-et-Loire, Եուրա (Jura), Օպ (Aube) եւ Վերին Մարն (Haute-Marn)։Տարածքը 8763 քմ2 է։ Տիժոնէն դէպի հիւսիս կ'երկարի Լանկր սարահարթը, հարաւ-արեւելքէն կը հոսի Սոն գետը։
Նահանգին մէջ կը մտնեն 3 շրջաններ (district), 43 գաւառ եւ 707 համայնք։


== Տնտեսութիւն ==
Քոթ տ'Օր նահանգը Ֆրանսայի մէջ կը գրաւէ խաղողագործութեան առաջաւոր դիրքը։ Այստեղի խստապահանջ եւ աշխատասէր մարդիկ կ'արտադրեն աշխարհի, թերեւս, լաւագոյն Փինօ նուար եւ Շարտոնէ գինիները։ Միւս մշակաբոյսերէն են ցորենը եւ գետնախնձորը։ Շատ կը հանդիպինք նաեւ ոչխարներու հոտերու եւ կովերու նախիրներ։ Տարածաշրջանը յայտնի է նաեւ Տիժոնի մանանեխով։


== Զբօսաշրջութիւն ==
Մինաս Գանգրունի

Մինաս Գանգրունի, Լիբանանի կառավարութեան հովանաւորութիւնը վայելող «Ժէօնէս Միւղիքալ»ի կողմէ կազմակերպուած էր երաժշտական յօրինումի մրցանք մը, որուն մասնակցած էին Լիբանանեան տասը նահանգներ: Միջազգային (Ֆրանսա, Լեհաստան, Թուրքիա, Պելճիքա եւ Սպանիա) դատակազմի յէտ քննութեան, իր նախակրթութիւնը կեդրոնացած է Սայվատոր Առնիթայի, Մինաս Գանգրունիի եւ Ժորժ Պաղի գործերուն վրայ:
Մինաս Գանգրունիի որուն գործը կը կոչուի «Ֆուկարոյ Փոլիֆոնիք Փուր օրքեսթրր սիմֆոնիք» ստացաւ 500 լիբ.ոսկիի պարգեւներ:
Շարուր

Շարուր, գաւառ, որ կազմուած է 1849 թուականին՝ անջատուելով Նախիջեւանի գաւառէն։ 1875 թուականին Շարուրի դաշտը Վայոց Ձորին հետ միասին կազմած է Շարուր-Տարալագեազի գաւառը։


== Պատմութիւն ==
Անցեալին  մտած է Նախիջեւանի խանութեան (1747-1827), ապա՝ Նախիջեւանի գաւառի կազմին մէջ։ 
1918-1920 թուականներուն մտած է Հայաստանի առաջին հանրապետութեան, իսկ 1920 թուականէն կիսուած է Խորհրդային Հայաստանի (Տարալակեազի) եւ Նախիջեւանի ԻԽՍՀ-ի միջեւ։  Հայերը կը բնակէին գլխաւորաբար Տարալակեազի լեռնային շրջանները։ Շարուրի դաշտին մէջ կար եօթ հայկական գիւղ։ 
Թուրք բարբարոսներու կողմէ Շարուրի բնիկ հայ բնակչութիւնը ենթարկուած է ցեղասպանութեան, որուն արդիւնքով կոտորուած է բնակչութեան 70-80 տոկոսը, իսկ տարածքն ալ 1921 թուականի Մարտի 16-ի ռուս-թրքական պայմանագիրով յանձնուած է թշնամուն։ Կոտորածը շարունակուած է 1918-20 թուականներուն։
Անաթոլ Ֆրանս

Անաթոլ Ֆրանս (ֆրանսերէն՝ Anatole France, աւազանի անունով Ֆրանսուա Անաթոլ Թիպոլ (François Anatole Thibault),16 Ապրիլ 1844(1844-04-16)[…], Փարիզ - 12 Հոկտեմբեր 1924(1924-10-12)[…], Q22994052?, Սեն-Սիր-սյուր-Լուար), ֆրանսացի գրող եւ գրաքննադատ, մեծ մարդասէր, ակադեմիկոս։ Իր ստեղծած վէպերուն, պատմուածքներուն, բանաստեղծութիւններուն եւ թատերախաղերուն համար 1921-ին արժանացաժծ է Նոպէլեան մրցանակի։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Փարիզ: Ֆրանս գրավաճառի զաւակ էրԼ։ Ֆրանսական Սէնաթի գրադարանի մէջ ստացած է գրադարանապետի պաշտօն, 1874-ին։


== Գործունէութիւն ==
Ճանի Հատտատ

Ճանի Հատտատ երբեմն  ալ Ժան Հատտատ ACMA (Հայ քրիստոնեաներու բժիշկներու միութեան) հիմնադիր նախագահն է:  Ան բազմաթիւ անվճար վիրահատութիւններ իրականացուցած է Հայաստանի մէջ, Արցախ աշխարհին մէջ եւ տարիներ շարունակ կ’իրագործէ այդ բարեսիրական գործունէութիւնը` առանց ակնկալելու պարգեւներ, պատուոյ գիրներ, թէեւ մօտաւորապէս 5200 անվճար վիրահատութիւն իրականացուցած է: Գիտական բազմաթիւն աշխատութիւններու հեղինակ, բարեգործ:
Պսակաձեւ Ժահրի պատճառաւ կը մահանայ 13 Օգոստոս 2020-ին, Հալէպ, Սուրիա:


=== Կենսագրութիւն ===
Հատտատ մականուն կամ ազգանուան պատմութիւնը այն է, որ Ճանի Հատտատի մեծ հայրը Տիարպեքիրէն` Տիգրանակերտէն էր եւ գաղթելէ ետք ըսած են, որ կամ Տէմիրչի կամ Հատտատ պիտի կոչեն (որ երկու պարագաներուն ալ կը նշանակէ երկաթագործ. առաջինր` թրքերէնով, երկրորդը` արաբերէնով), հայրը կը նախընտրէ երկրորդ` արաբերէն տարբերակը:
Ճանի Հատտատ 1990-ին Քուէյթէն կ'անցնի, կը հաստատուի Հալէպ :


=== Կրթութիւն ===
Ճանի Հատտատ Քուէյթի մէջ աւարտած է դպրոցը, որմէ ետք 1979-ին աւարտած է Դամասկոսի Բժշկական համալսարանը, վիրաբուժական բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Անգլիոյ թագաւորութեան մէջ:Ան գլխաւորապէս մասնագիտացած է խպիպի եւ քաղցկեղի վիրաբուժութեան գիծով: 


=== Ճանի Հատտատի հիմնած ACMA կազմակերպութիւնն ու Բարեգործութիւնը ===
Ճանի Հատտատի առաջին այցելութիւնը Հայաստան եղած է 1988-ին` երկրաշարժի 6-րդ օրը. երեք ինքնաթիռ բերած է Քուէյթէն` բեռնուած բժշկական սարքաւորումներով, քիչ քանակութեամբ դեղորայքով: 

«Պարնապաս» հիմնադրամը, ACMA կազմակերպութեան հովանաւորողն է, որ կ’աջակցի, մանաւանդ` Հալէպի մէջ: ACMA-ի առաքելութիւնը հիմնականին մէջ Սուրիայէն Հայաստան գաղթած սուրիահայերուն օգնելն է, ACMA կազմակերպութեան կ’օգնեն նաեւ եկեղեցիները:


== Աղբիւրներ ==
ՆՊԱՍՏԱՄԱՏՈՅՑ ԾՐԱԳԻՐՆԵՐԸ ՍՈՒՐԻՈՅ ՄԷՋ
բժիշկը Արցախի մէջ անվճար վիրահատութիւններ կ’իրականացնէ
սուրիահայ բժիշկ Ճանի Հատտատ Արցախի մէջ անվճար վիրահատութիւններ կ’իրականացնէ 
“حلب” تودع خمسة من أطبائها في يوم واحد بسبب كورونا
Հնդկընկոյզ


== Հնդկընկոյզ (Coconut) ==
Ան կը պարունակէ կապրիլաթթու որը ունի հակասնկային եւ հակամանրէական յատկութիւն: Հնդկընկոյզի պարունակած հեղուկը ունի կնոջ կաթի մօտ կազմութիւն: կը պարունակվ կենսանիւթեր, սոտիում եւ փոթասիում: Թարմ հնդկընկոյզի կաթը արժէքաւոր սնունդ է, հարուստ ամինոթթուներով, հոյակապ սնունդ է յղութեան ընթացքին: Ան կը մաքրէ արիւնը, կը կանոնաւորէ մարսողական ուղու աշխատանքը: Կարծր մասը կը պարունակէ 70% ճարպ, որմէ կը ստանանք հնդկընկոյզի իւղը:


== Աղբիւրներ ==
Առողջութիւնն Ու Սնունդը Գոհար Վարդանեան Քեշիշեան Պէյրութ 2007
Հայկազուն Թապիպեան

Հայկազուն Թորոսի Թապիպեան (1867, Կեսարիա, Թուրքիա - 1915, Ամասիա), հայ ատամնաբոյժ, հասարակական գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Հայկազուն Թապիպեան ծնած է 1867, Կեսարիա քաղաքին մէջ։ Պապը՝ Անգարայի նահանգի Կեսարիաոյ գաւառի կեդրոն Կեսարիա քաղաքին մէջ ծնած՝ Յարութիւն Թութգալճեանը՝ հնագոյն բժշկարանները ուսումնասիրելով եւ ինքնուսուցման ճամբով, դարձած էր անուանի հեքիմպեկաբոյժ (սնխչի), ինչպես նաեւ նախահայրը անուանի բժիշկներու Թապիպեան գերդաստանի («թապիպ» արաբերէնի եւ օսմաներէնի մէջ կը նշանակէ՝ բժիշկ)։ Յարութիւն Թութգալճեանի անդրանիկ զաւակն էր բժիշկ՝ Հաճի Թորոս Թապիպեանը (Թութգալճի Հեքիմ Օղլի, 1823-1914), կրտսեր որդին էր՝ բժիշկ Նահապետ Թապիպեանը (1844 - 1914)։ Հաճի Թորոս Թապիպեանի աւագ որդին էր՝ բժիշկ Տիգրանը (1858 - անյայտ), կրտսերը՝ բժիշկ Հայկազունը։ Եղբայրը՝ Տիգրան Թապիպեան, բժշկական կրթութիւնն ստացած է ԱՄՆ-ի մէջ եւ եղած՝ բժիշկ։
Հայկազուն Թապիպեանն ատամնաբուժական կրթութիւն ստացած է եւ որպէս ատամնաբոյժ աշխատած է։ Եղած է հնչակեան կուսակցութեան անդամ ու հասարակական-քաղաքական գործիչ։
1915 թուականի ամրան, ձերբակալուած է։ 1915, Ամասիոյ մէջ/ՍաղՏաղի/Ղարա Չալուխի ձորին մէջ դաժանօրէն սպանուած է տեղի կառավարիչի հրամանով՝ 48 տարեկան հասակին։
1918 թուականին՝ պատերազմի աւարտէն ետք, աւագ եղբայրը՝ բժիշկ Տիգրանը, դատական գործ յարուցած է եղբօր սպանութեան համար եւ հասած է անոր, որ Պատերազմական ատեանը 1920 մահուան դատապարտած է՝ Ամասիոյ ոճրագործ կառավարչին։ Սակայն շուտով կացութեան տէրը դարձած է քեմալական կառավարութիւնը եւ կասեցուցած՝ հայակեր կառավարիչին կախաղան բարձրացնելը։


== Գրականութիւն ==
Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ, Բ. հատոր, Գահիրէ, 1937։
Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (16881940), Սթանպուլ, 1940։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Թէոդիկ, Գողգոթայ հայ հոգեւորականութեան, Նիւ Եորք, 1985։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
Շահբազեան Յասմիկ եւ Միրզոյեան Անահիտ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923), հ. 3, Անքարայի նահանգ, Երեւան, 2006։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
1834 թուական

1834 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 34րդ տարին


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1834 ծնունդներ

Մարտ 6՝ Ֆրիտրիխ Միւլլեր (գերմաներէն՝ Friedrich Müller, մ.1898), աւստրիացի լեզուաբան, հայագէտ
Ապրիլ 10՝ Եղիա Տնտեսեան (մ.1881), տպագրիչ
Անյայտ օրով՝
Գրիգոր Օտեան (մ.1887, Փարիզ), հասարակական գործիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1834 մահեր

Յունիս 5՝ Յարութիւն Ալամդարեան (ծն.1795, Ասթրախան), բանաստեղծ, հասարակական եւ եկեղեցական գործիչ
Հեմպըրկըր (Hamburger)

Հեմպըրկըր (անգլերէն՝ Hamburger), ուտեստ մը` կովու մանրածոյ, ապխտած միսով, սոխով եւ կսկուծի փոշիով։


== Պատմութիւն ==
19-րդ դարուն Գերմանիայէն եւ արեւելեան Եւրոպայէն գաղթականներ կը հաւաքուէին Համպուրկ քաղաքը, ուրկէ կը մեկնէին Միացեալ Նահանգներ:
Համպուրկ-Նիւ Եորք նաւային գիծին վրայ կը մատուցուէր յատուկ ուտեստ մը` կովու մանրածոյ, ապխտած միսով, սոխով եւ կսկուծի փոշիով: Միսի այդ «կտորը» այդքան ալ համեղ չէր, բայց երկար ժամանակ պահպանուելու առաւելութիւնը ունէր, իսկ երկու կտոր հացի մէջ` շատ գործնական եւ յարմար էր նաւու վրայ ուտելու համար:
Սկիզբը շրջիկ առեւտրականներու կողմէ, Նիւ Եորքի նեղ փողոցներուն մէջ, ձեռքի վրայ վաճառուող հեմպըրկըրը շատ չանցած որդեգրուեցաւ Ուայթ Քասըլ (1921), ՄաքՏոնալտ (1952), Պըրկըր քինկ (1954) արագ սնունդի ցանցերուն կողմէ:
Հեմպըրկըրը բարձր ջերմուժ կը պարունակէ. ան չափազանց յագեցած է իւղերով եւ շաքարով։
Էտուարտ Սարապեան

Էտուարտ Աուետի Սարապեան (25 Փետրուար, 1918, Տոնի Ռոսթով - 9 Յունիս,1984 Երեւան), ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակաւոր շինարար (1959), ՀԽՍՀ վաստակաւոր ճարտարապետ (1968)։
Ազգային-արցախեան պատերազմի ազատամարտիկ, ազատագրական շարժման գործիչ, գրագէտ Դաւիթ Սարապեանի հայրն է։


== Կենսագրություն ==
1942-ին աւարտած է Թպիլիսիի վրացական ճարտարարուեստական հիմնարկը։ 1951-1959-ններուն՝ Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետի տեղակալ, 1959-1964-ններուն՝ գլխաւոր ճարտարապետ։
1966-1979-ններուն՝ Առեւտրային եւ հասարակական սնունդի կազմակերպութիւններու նախագծային համամիութենական հիմնարկի հայկական մասնաճիւղի տնօրէն։ 1979-էն՝ Հայարդնախագիծ հիմնարկի նախագիծի գլխաւոր ճարտարապետ։


== Ստեղծագործական Ուղի ==
Սարապեանի նախագիծերով (համահեղինակ) Երեւանի մէջ կառուցուած են «Արմենիա» հիւրանոցը (1956), Արհեստակցական միութիւններու տան եւ կապի նախարարութեան համալիրը (1957), Թանգարաններու շէնքը (1950-1981, ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ՝ 1970), Երգահաններու տունը՝ Դեմիրճեան փողոցի բնակելի հատուածով (1957), Առեւտուրի տունը (1958), «Սայեաթ-Նովա» աղբիւր-յուշարձանը (1963), Պետական հանրախանութը (այժմ՝ «Տաշիր», 1977, ԽՍՀՄ ԺՏՆՑ արծաթէ մետալ՝ 1978), Կեդրոնական փոստատունը (1978), «Հրազդան» հիւրանոցը (1978), Հանրապետութեան հրապարակի շատրուանները (1955), «Փարոս» ճաշարանը (1970), էջմիածինի՝ Առեւտրի կեդրոնը (1976), Տաշքենդի՝ Արդարադատութեան պալատը (1978), Վիեննայի՝ Սուրբ Հռիփսիմէ Եկեղեցին (1965-1968) եւ հայ համայնքի մշակութային կեդրոնը (1968)։


== Պատկերասրահ ==
Մլեհ

Մլեհ (ծն.թ.անյայտ–1175), Կիլիկեան Հայաստանի Մեծ իշխան 1169-ին։ Լեւոն Ա. Ռուբինեանի որդին։ Յաջորդած է եղբօրը՝ Թորոս Բ–ին։ Հօր գերեվարութեան տարիներուն ապրած է Եդեսիոյ մէջ՝ քեռիին մօտ։ Այնուհետեւ իր եղբայր Ստեփանէի հետ աւելի քան երեք տասնամեակ գլխաւորած է հայկական բանակը, եռանդուն աջակցած է Թորոս Բ–ին՝ երկրի ազատագրման եւ պետականութեան կայունացման գործերուն մէջ։ Հռչակ ստացած է իր քաջութեամբ ու հմուտ դիւանագիտութեամբ։ 1160–ական թթ. 2 կէսին, արտաքին քաղաքականութեան հարցերուն մէջ հակարակելով Թորոս Բ–ի հետ, արտաքսուած է երկրէն։ Թորոս Բ–ի մահէն յետոյ Մլեհը վերադարձած է հայրենիք, գրաւած է իշխանանիստ Վահկան եւ հռչակուած՝ Մեծ իշխան։
1171-72–ին, երկրէն վտարելով խաչակիր ասպետները ու ֆրանկ հոգեւորականները, բռնագրաւած է Կիլիկիոյ մէջ անոնց յատկացուած կալուածները։ Պարտութեան մատնած է խաչակիրներուն աջակցող Անտիոքի դքսութեան եւ Երուսաղէմի թագաւորութեան միացեալ ուժերուն։ 1173–ին Հալէպի ամիրա Նուր ադ Դինի զինական օգնութեամբ ջախջախած է բիւզանդական զօրքը, գրաւած է Տարսոն, Ատանայ եւ Պոմպեապոլիս քաղաքները, ազատագրած է Դաշտային Կիլիկիայի մեծ մասը։ Նոյն թուականին Կիլիկեան Հայաստանի նոր մայրաքաղաքը հռջակած է վերակառուցած է Սիսը։ Մլեհը դաժանորէն պատճած է իր քաղաքական գծին ընդդիմացող հայ իշխաններուն եւ լատինամոլ կղերականներուն։ Ի վերջոյ Մլեհը դարձած է պալատական դաւադրութեան զոհ։ Ստեփանէի որդին Ռուբէն Բ. դաւադիրները դատապարտած է մահապատժի, իսկ Մլեհի դին, իր զէնք ու զրահով, ամփոփած է Մեծքար վանքը։
Լեզու Եւ Ոճ

Լեզուն մարդոց միջեւ հաղորդակցելու միջոցն է, որ կը ժառանգուի սերունդէ սերունդ։ Ան՝ գրագէտի արտայայտուելու հիմնական ատաղձն է, որ իւրաքանչիւր գրող կը գործածէ իւրովի։ Լեզուն գրողը չի շիներ եւ այն կ՛ենթարկուի որոշակի կանոններու, որ ընդհանուր է բոլորին համար։
Ոճը անհատական է։ Այն լեզուն գործածելու գրողի մը իւրայատկութիւնն է, յատկութիւն, որով ան կը տարբերի ուրիշ գրողներէ։ Լաւ ոճին յատուկ են սեղմութիւն, յստակութիւն, ինքնատիպութիւն, պատկերաւորութիւն, անմիօրինակութիւն, որոնք կ՛օգնեն ընթերցել առանց ճիգի ու հաճոյքով։ 

Ոճը նաեւ կեանքի հարցերը ընտրելու գրողի մօտեցումն է, զայն լուսաբանելու եղանակը, տիպարներ ստեղծելու սկզբունքը, երկի կառուցուածքը, տաղաչափական եւ այլ իւրայատկութիւններ։ Օրինակ՝ Աբովեանի ոճը ըսելով կը հասկնանք այն նիւթերն ու գաղափարները, որոնք ան բերաւ հայ գրականութիւն, ինչպէս նաեւ կերպարներու նկարագրութիւններու, երկի կառուցուածքի իր կերպերը։ Այդ իւրայատկութիւններն ալ յաճախ կը ծառայեն գրողի մը գրական ուղղութիւնը զատորոշելու համար։


== Աղբիւրներ ==
«Ոճագիտութեան ուղեցոյց», Լեւոն Եզեկեան, Երեւան, 2007։
Պըլը Պուղի

Պըլը Պուղի (Պօղոս, 1 Ապրիլ 1731(1731-04-01), Աւետարանոց - 1 Դեկտեմբեր 1810(1810-12-01), Շոշ, Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւն), հայ զուարճախօս, առակախօս։ Վարանդայի Մելիք Շահնազարի պալատական ծաղրածուն։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Վարանդայի Շոշ գիւղը։ Իսկական անունը Պօղոս եղած է, բայց ժողովուրդի շրջանին մէջ յայտնի եղած է իբրեւ Պըլը Պուղի՝ իր սրամտութեան, զուարճախօսութեան համար («պէլ» կը նշանակէ խենթ)։
Պըլը Պուղի մեծ հեղինակութիւն  ունեցած է արցախցիներուն մօտ, եւ անոր անունը հասած էր նաեւ Վարանդայի դաւաճան տիրակալ Մելիք Շահնազարին։ Վերջինը սրամիտ Պըլը Պուղին հրաւիրած է ապրելու իր մօտ։  Զուարճախօսը համարձակօրէն քննադատած ու ծաղրած է նաեւ Մելիքին սխալ որոշումները: Ահա թէ ինչու ժողովրդական բանահիւսութեան մէջ Պըլը Պուղիի կատակները կապուած են, գլխաւորաբար, Մելիք Շահնազարին հետ։ 
Պըլը Պուղիի անունով բազմաթիւ նիւթեր պահպանուած են ՀՀ ԳԱԱ հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկին մէջ, Երեւանի Եղիշէ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին մէջ եւ այլուր։


== Պըլը Պուղիի յուշաքարը ==
Յուշաքարը կը գտնուի Շոշ եւ Մխիթարաշէն գիւղերուն միջեւ տեղակայուած քարանձաւին մէջ: Այն կառուցուած է 1976 թուականին: 
Հունոտի կիրճ բնապատմական արգելոցին մէջ գտնուող այս յուշաքարը վառ կը պահէ եւ սերունդէ սերունդ կը փոխանցէ Պըլը Պուղիի յիշատակը:
Ազիկեան

Ազիկեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
A Farewell To Arms

A Farewell To Arms, վէպ մըն է գրուած Ըրնեսթ Հեմինկուէյին կողմէ։ Պատմութիւնը տեղի կ'ունենայ Իտալիոյ մէջ, Առաջին համաշխարհային պատերազմին ընթացքին։ A Farewell To Arms վէպը հրատարակուած է 1929 թուակաանին, ու անոր գլխաւոր կերպարն է՝ Ֆրետերիք Հենրին որ Իտալիոյ բանակին հարիւրապետներէն մէկն է։
A Farewell to Arms վիպակը կը պատմէ Ամերիկացի Ֆրետերիք Հենրիին եւ Քաթրին Պարքլիին սիրային յարաբերութեան մասին, Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին ժամանակ։
A Farewell to Arms գիրքը եղաւ Ըրնեսթին առաջին լաւագոյն վէպերէն մէկը։


== Արտաքին յղումներ ==
Վեպը գրապահարանում
Էռնեստ Հեմինգուեյ արխիվներ
ինտերնետային արխիվներ, Հրաժեշտ զենքին
Նորավանք

Նորավանք (Ամաղիի Նորավանք), ԺԳ.-ԺԴ.- դարերուն կառուցուած վանքային համալիրին ընդհանուր անունն է։ Կը գտնուի Վայոց ձորի մարզին մէջ, Ամաղիի գիւղէն 3 քմ հիւսիս-արեւելք։ Ըստ Ստեփանոս Օրբելեանի, սրբատեղին կառուցուած է Միջնադարուն։


== Պատմութիւնը ==
Նորավանքը ԺԳ. դարու սկիզբը եղած է Սիւնիքի հոգեւոր կեդրոնը, Օրբելեան իշխանատան տոհմական տապանատունը։ Այստեղ ԺԲ. դարու երկրորդ կէսին գործած է ճարտարապետ Սիրանեսը, 4-րդ-1-ի կէսին՝ նշանաւոր մանրանկարիչ, քանդակագործ եւ ճարտարապետ Մոմիկը:
Վանքի պարսպապատ տարածքին մէջ կը գտնուին Ս. Կարապետ գլխաւոր եկեղեցին, անոր արեւմուտքը՝ Գաւիթը, հիւսիսը՝ Սմբատ իշխանի դամբարանը։ Կառոյցներու գլխաւոր խումբէն հարաւ-արեւելք Բուրթել իշխանի երկյարկ դամբարան-եկեղեցին է։ Արեւմտեան կողմը պահպանուած է նաեւ առանձին շէնքերու մնացորդներ, պարսպապատ տարածքէն արեւելք՝ կոպտատաշտ քարէ կառուցուած երկու մատուռներ եւ այլ շէնքերու հիմապատեր։

Նորավանքի համալիրի գլխաւոր Ս. Կարապետ եկեղեցին կառուցած է իշխան Լիպարիտ Օրբելեանը (1216-1223)-ին։ Անոր ներսը, չորս անկիւններով երկյարկ աւանդատուներով գմբէթաւոր կառոյց է։ Միակ մուտքը արեւմուտքէն է եւ կը բացուի դէպի Գաւիթը, որ եղած է Օրբելեան տոհմին եւ վանքին առաջնորդներուն տապանատունը։ Կ'ենթադրուի, որ Գաւիթը կառուցուած է եկեղեցիներու աւարտէն անմիջապէս ետք։ Գաւիթը 1261-ին, Սմբատ Օրբելեանի նախաձեռնութեամբ, վերակառուցուած է Սիրանես ճարտարապետին կողմէն։ Հետագային՝ 1321-ին երկրաշարժի հետեւանքով կրկին վնասուած է կառոյցը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, վերակառոյցը իրականացուցած է Մոմիկը, որ նոր աւարտած էր Արենիի եկեղեցին։ Գլխաւոր եկեղեցւոյ հիւսիսային պատին շարքին կը գտնուի Սմբատ իշխանին դամբարանը՝ Ս. Գրիգոր եկեղեցին (որ կառուցած է ճարտարապետ Սիրանեսը 1275-ին)։
Համալիրի Բուրթել իշխանի գլխաւոր եկեղեցին Աստուածածին եկեղեցին է (1339)։ Կառոյցին ուղղանկիւն յատակագիծով կիսագետնափոր առաջին յարկի դամբարանին վրայ կը բարձրանայ երկրորդ յարկի խաչաձեւ աղօթարանը, որ կը տանի դէպի պատին մէջ ագուցուած պահունակային աստիճաններուն։ Չորս պատերէն աւանդութիւներ ունեցող այս յօրինուածքը պսակուած է սիւնազարդ կառոյցով։
ԺԷ.-ԺԸ. դարերու վանքը շրջափակուած էր պարիսպով։ Այդ ժամանակաշրջանին ալ թուագրուած են ինչպէս պարսպապատ տարածքին ներսը, նոյնպէս անոր դուրսը, արեւելեան կողմէ եղած կառոյցներու մնացորդները։ Համալիրի տարածքին մէջ կան բազմաթիւ խաչքարեր, որոնց մէջ իրենց բարձր գեղարուեստական արժանիքներով առանձնացուած են Մոմիկին խաչքարերը։


=== Աւանդութիւն ===
Վարպետ Մոմիկ կը սիրահարի Սիւնեաց իշխանին գեղեցիկ աղջկան։ Աղջիկն ալ կը հաւնի Մոմիկը: Սիւնեաց իշխանը կը կանչէ Մոմիկը եւ կ'ըսէ. «Աղջիկս կու տամ քեզի, եթէ տարուան մէջ նոր գեղեցիկ վանք մը շինես ինծի համար»: Երիտասարդ վարպետը կ'ընդունի իշխանին պայմանը եւ գործի կը լծուի։ Ապառաժներուն քարերը կտրելով եւ տաշելով քիչ կը մնայ, որ որոշուած ժամանակին աւարտէ վանքին շինութիւնը։ Իշխանը կ'իմանայ եւ իր հրամանով ծառան կը բարձրանայ վանքին գմբէթը, եւ անկէ վար կը հրէ Մոմիկը: Մոմիկին տաշած վերջին քարը անոր շիրիմին քարը կը դառնայ:


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		


== Աղբիւրներ ==
29 Ապրիլ

29 Ապրիլ, տարուան 119-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 120-րդ) օրն է


== Դէպքեր ==
2021․ 516 Արոուքա կամուրջին պաշտօնական բացում


== Ծնունդներ ==


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Զարեհ Մելքոնեան

Զարեհ Մելքոնեան (15 Օգոստոս 1922(1922-08-15), Հալէպ - 30 Մարտ 2012(2012-03-30), Fremont, Ալամետա, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։


== Կենսագրութիւն ==
Զարեհ Մելքոնեան ծնած է Հալէպ, Սուրիա, 1923-ին։ Ուսանած է Հայկազեան ազգ. նախակրթարանի, Մխիթարեան վարժարանի եւ Լիսէ Ֆրանսէի մէջ։ 1945-ին շրջանաւարտ եղած է Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութենէն:
Պէյրութի մէջ աւարտած է Ամերիկեան համալսարանը Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսով՝ անգլիական գրականութեան մէջ, եւ Մագիստոս Արուեստից տիտղոսով՝ մանկավարժութեան ճիւղէն։
Ուսուցչութեան ասպարէզին նուիրուած է եւ հայոց լեզու ու գրականութիւն աւանդած՝ ՀԲԸՄ-ի (Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւն) Պէյրութի «Յովակիմեան-Մանուկեան» եւ «Դարուհի Յակոբեան» երկրորդական վարժարաններուն մէջ։ Իսկ 1964- 1968 տնօրէնութեան պաշտօն վարած է «Դարուհի Յակոբեան» վարժարանին մինչեւ Տիթրոյիթ հաստատուիլը։ Միջոց մը վարած է «Ալեք Մանուկեան» Մշակութային Հիմնադրամի քարտուղարութեան պաշտօնը։


== ՇԻՐԱԿ Ամսագրի Խմբագրութիւն ==
Զարեհ Մելքոնեան ութ տարի վարած է խմբագրութիւնը Պէյրութի «Թէքէեան» մշակութային միութեան «Շիրակ» ամսագրին եւ հրապարակագրական, գրադատական, մանկավարժական եւ յուշագրական յօդուածներով աշխատակցած՝ Պէյրութի «Զարթօնք», Գահիրէի «Արեւ», Պոսթընի «Պայքար» եւ Գալիֆորնիոյ «Նոր Օր» թերթերուն։։


== Երկեր ==
Ա. Բանաստեղծութիւն.«Ես Եւ Մարդիկ» (1943), «Ջրհեղեղէն յետոյ» (1947), «Երջանկութիւն» (1950), «Քերթուածքներ» (1962), «Մինչեւ ափերը անկարելիին» (1967), «Լեռներ վիհերու մէջ» (1978) եւ «Ծնծղաները ոչինչին» (1982)

Բ. Թատերգութիւններ.«Սիրոյ ցանցին մէջ» (1962), «Անգոյ հետքեր» (1962), «Ահա այսպէս ապրեցանք» (1972), «Զմռսուած երազներ» (1976), «Պրն. Ժոզէֆ Քարեան» (1978), «Բանալիներ» (1979), «Այդ գիշեր» (1980, «Արտաւազդին հայրը» (1981), «Մեծ ժողովը» (1982) եւ «Ֆրէօյտի զաւակները» (1982):
Հեղինակն է նաեւ հայերէն լեզուի եւ քերականութեան դասագիրքերու։
Զարեհ Մելքոնեան օժտուած է բանաստեղծական բարձր թէքնիքով եւ զգացական ու իմացկան կարողութեամբ։ Դասական ստեղծագործութեան աւանդութիւնը պահելով հանդերձ, միեւնոյն ատեն կը ձգտի արդիականութեան եւ իրապաշտութեան։
Զարեհ Մելքոնեան հարուստ է ապրումներով՝ որոնք անցողիկ ու պարագայական չեն, ներանձնական կեանքէ սկիզբ կ’աոնեն, հոն կը կուտակուին, կը խմորուին, կը զտուին, ու բաոի կուգան աոանց ճիգի, պահելով իրենց անխաոն ինքնութիւնը, սակայն իր գլխաւոր տկարութիւնը՝ զգացումներու անզուսպ զեղումն ու մտքէն դէպի գրիչ հոսող գաղափարներու անհակակշիո ծաւալումն է թուղթին վրայ։