armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Երգիծանք

Երգիծանք (գրականութեան եւ արուեստի իրականութեան գեղարուեստական արտացոլման իւրայատուկ տեսակ։ Երգիծական ստեղծագործութեան հիմքին մէջ դրուած է երգիծանքի գեղագիտական ստորոգութիւնը։


== Էութիւն ==
Գրականութեան մէջ մնացած հնագոյն ձեւերէն է, որ փոխանցուած է յոյներէն: Նախնական ձեւերը նկատուած են հին թատերգութեան (յատկապէս կատակերգութեան) մէջ եւ ժողովրդական տօնակատարութեանց ժամանակ: Յոյները ունէին առասպելական սաթիրոսներ (խեղկատակ չաստուածներ) ցից մազերով, այծի ոտքերով: Ասոնք գրեթէ միշտ ծաղրական դեր կը կատարին: Բայց այդ ձեւը որդեգրուեցաւ գրական միւս ձեւերուն մէջ՝ առակէն սկսեալ մինչեւ արձակի եւ քերթուածի զանազան ձեւերը:
Երգիծանքի միջոցով կը ծաղրուին առանձին անձնաւորութիւններ, երեւոյթներ, կենցաղային խորթ սովորոյթներ եւ այլն: Հայ գրականութեան յայտնի երգիծաբաններն են Յ. Պարոնեան, Ե. Օտեան: Առաջինին գրեթէ ամբողջական գործը կը բովանդակէ երգիծաբանական ոճ:
Երգիծաբանութիւնը, քննադատելու, ծաղրելու աստիճաններով տարբեր կ'ըլլայ: Սուր երգիծանքը եւրոպական գրականութեան մէջ կը կոչուի սաթիր: Կայ պարսաւ (բանֆլէ), որուն որուն բովանդակութիւնը սուր, մերկացնող շարադրանք մըն է որեւէ անձի մը հանդէպ (յիշեցէ՛ք Մ. Նալբանդեանի «Երկու տող» բանֆլէ-ն՝ ուղղուած Գաբրիէլ Եպիսկոպոս Այվազեանի դէմ):
Երգիծանքը կ'օգտագործուի հաւասարապէս ե՛ւ արձակ, ե՛ւ չափածոյ գրականութեան մէջ:
Երգիծանք կ՛ենթադր է կեանքի այնպիսի կողմէր, որոնք իրենց թերութիւններով հիմք կու տան ծիծաղի համար։ Երգիծանք կ՛օգտուի չափազանցման, գրոտեսկի, այլաբանութեան եւ գեղարուեստական պայմանականութեան այլ միջոցներեն։ Հասարակական-գեղազիտական բարձր իդէալի դիրքերեն այն կը դատապարտ է արատաւոր երեւոյթը։ Երգիծանքին մէջ իդէալը կ՛արտայայտուի բացասականի ժխտմամբ։ Ատով իսկ այն կը դառնա հնի եւ յետադիմականի դէմ մղուող պայքարի զէնք։ Գեղարուեստին մէջ որոշ ժանրեր, գրեթէ պարտադրաբար, կապուած են կեանքի երգիծական ընկալման հետ, օրինակ, կատակերգութիւնը, վոեւդիլը, առակը, ֆելիետոնը, պամֆլետը գրականութեան մէջ եւ թատրոնին մէջ, ծաղրանկարը, շարժը՝ կերպարուեստին մէջ։
Երգիծանքը թերեւս հանդէս գալ նաեւ միւս գրական ժանրերու (վէպ, պատմուածք, պօէմ): Սկզբնաւորուելով անտիկ գրականութեան մէջ, Երգիծանք համապատասխան փոփոխութիւններ կրած հասարակութեան եւ արուեստի զարգացմանը զուգընթաց։ Բացառապէս երգիծական տաղանդով օժտուած գրողներեն են Մոլիերը, Սուիֆտը, Գոգոլը, Մալտիկով Շչեդրինը։


=== Երգիծանքը հայ գրականութեան մէջ ===
Հայ գրականութեան մէջ այդպիսի դէմքեր են Յակոբ Պարոնեանը, Երուանդ Օտեանը, Լեռ Կամսարը: Կերպարուեստին մէջ Երգիծանքի վարպետներից են Ու․ Տոգարթը, 0․ Դոմիեն, Տ․ Բիդաորուպը, ռուս երգիծաբաննկարիչներից՝ Պ․ Ֆեդուոովը, Վ․ Պերովը։ Սովետական Երգիծանքի ներկայացուցիչներեն են Դ․ Մոորը, Կուկրինիկսները, Բ․ Եֆիմովը, հայ իրականութեան մէջ՝ Վ․ Խօջաբեկեանը, Տ․ Շավարշը, Ս․ Արուտչեանը, Գ․ Եարալեանը, սփիւռքին մէջ՝ Ա․ Սարուխանը, Չ․ Տամատեանը, Տ․ Աճեմեանը։ Տարբեր են կ՛լլան Երգիծանքի երանգները՝ անզիջող, ոչնչացնող ծաղրեն (սատիրա) մինչեւ թերութիւններու մեւղմ պատկերին մէջ (տես նաեւ Հումոր):


== Գրականութիւն ==
Ջրբաշյան է․, Գրականության տեսություն, 4 հրտ․, Երգիծանք, 1972 թվականին, էջ 95-101, 133—55, 392—96։
Озмитель Е․ К․, О сатире и юморе, Л․, 1973 года․ է․ Ջրբաշյան։
1883 թուական

1883 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 83րդ տարին


== Դէպքեր ==
 

Մայիս 24՝ Նիւ Եորքին մէջ բացուեցաւ Պրուքլինի կամուրջը (անգլերէն՝ Brooklyn Bridge)
Ապրիլ 5՝ առաջին անգամ հեղուկացուեցաւ թթուածինը
Օգոստոս 26-27՝ Քրաքաթաու հրաբուխի ժայթքումը


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1883 ծնունդներ

Յունիս 3՝ Բարսեղ Շահպազ (մ.1915), խմբագիր
Յուլիս 3՝ Ֆրանզ Քաֆքա (Franz (František) Kafka, մ.1924), հրեայ ծագումով գերմանալեզու գրող
Հոկտեմբեր 1՝ Ռոմանոս Մելիքեան (մ.1935, Թիֆլիս), երգահան, երաժշտագէտ
Դեկտեմբեր 1՝ Վահան Գարտաշեան (անգլերէն՝ Vahan Cardashian, մ.1934, Նիւ Եորք), փաստաբան

Դեկտեմբեր 9՝ Յակոբ Օշական (մ.1948, Պէյրութ), գրագէտ
Օրը յայտնի չէ՝
Գեղամ Բարսեղեան (մ.1915), հրապարակախօս
Գրիգոր Եսայեան (մ.1915), գրագէտ
Մառք Հայկանոյշ (մ.1966), գրագիտուհի
Սուրէն Ուզունեան  (մ.1927, Պուխարեսթ), բժշկապետ
Ֆա­յէզ Ալ Ղու­սէյն (արաբերէն՝ فايز الغصين‎, մ.1968), արաբ ծագումով օսմանեան պաշտօնեայ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1883 մահեր

Սեպտեմբեր 3՝ Իւան Թուրկենեւ (ռուս.՝ Иван Сергеевич Тургенев, ծն.1818), ռուս գրող
Ռիկա

Ռիկա (լաթվերէն՝ Rīga), Լաթվիոյ մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը։ 2012 թուականի մարդահամարի տուեալներով Ռիկայի բնակչութիւնը կազմած է 699,203 քաղաքացի, որոնք կազմած են երկրի ընդհանուր բնակչութեան մօտ մէկ երրորդը։ Կը հանդիսանայ Մերձաւոր Պալթիկայի ամենամեծ քաղաքը, ինչպէս նաեւ Հիւսիսային Եւրոպայի ամենամեծ քաղաքներէն մէկը։
Քաղաքը ունի Նաւահանգստ ։ Տարածուած է Ռիկայի ծովախորշին եւ Տաուկաուա գետի գետաբերանին վրայ։ Ընդհանուր մակերեսը կը կազմէ 307,17 ք.ք.մ.։ Բարձրութիւնը՝ ծովու մակերեւոյթէն 1-10 մ. է։
Հիմնադրուած է 1201 թուականին։ 1918 թուականէն ի վեր Լաթվիոյ մայրաքաղաքն է։ Բնակչութեան մօտ 45%-ը կը կազմեն լաթվիացիները, 40%-ը՝ ռուսերը, կան նաեւ պելառուսեր՝ 4,1 %, ուքրաինացիներ՝ 3,7 %, լեհեր՝ 1,9 %։


== Պատկերասրահ ==
Արեւելեան Ծանուցմունք

«Արեւելեան ծանուցմունք», շաբաթաթերթ՝ արեւելեան առաջին պարբերականը։ Լոյս տեսած է 1816 թուականին, Աստրախանի մէջ։ Հրատարակման նախաձեռնողներին էին Աստրախանի գիմնազիայի գերմաներէնի ուսուցչուհի Ի. ֆոն Վեյսքհովենը եւ Կ. Շահուերդեանը։ 
Թերթը տպագրած է գաւառագիտական, գիտամատչելի եւ գրական նիւթեր, օդերեւութաբանական տեղեկութիւններ։ Հրապարակուած են տեղեկութիւններ Կասպից ծովին մէջ նաւագնացութեան մասին, առեւտրական յայտարարութիւններ, որոնք հետաքրքրութիւն ներկայացուցած են գլխաւորապէս վաճառականներու համար։ Թերթը զգալի տեղ տուած է հայ ժողովուրդի պատմութեան եւ ազգագրութեան։ 
«Արեւելեան Ծանուցմունքը» լոյս տեսած է նախ ռուսերէն («ռուս.՝ Восточшя известия», 1813 թուականէն) տարբերակով, ապա իսկ 1816-ին՝ միաժամանակ ռուսերէն եւ հայերէն լեզուներով։
Սիսի Նոր վանք Կաթողիկոսարան

Սիսի Նոր վանք (կաթողիկոսարան), կաթողիկոսական համալիր, որ կը գտնուէր քաղաքին հիւսիս-արեւմուտքը, բերդին բլուրին լանջին։
Այս վայրին տեղը հին ատեն, Կիլիկեան Թագաւորութեան օրերուն, Հեթում Ա. (1226-1269) կառուցել տուած է թագաւորական պալատը, որ ունէր իր սեփական տաճարը՝ Ս. ՍոՖիան։ Սիսը դարձած էր արդէն (1180-ի եւ 1190-ի միջեւ) Կիլիկիոյ հայ իշխաններուն մայրաքաղաքը եւ այս ձեւով փոխարինած նախկին կեդրոնը՝ Անաւարզան։ Թագաւորական համալիրը կը քանդուի Եգիպտոսի մեմլուքներուն դէմ պատերազմներուն ընթացքին, 1375-ին։ Կանգուն կը մնան երկու անկիւնային աշտարակներ, որոնք հետագային մաս կը կազմեն նոր կաթողիկոսարանին ընդհանուր կառոյցին
Նոր վանքը կառուցած է Կիրակոս Ա. Աջապահեան կաթողիկոսը (1797-1822)։ Աշխատանքները սկսած են 1810-ին։ Նորակառոյց մայր տաճարը կը բարձրանայ թագաւորական տարիներու Ս. Սոֆիայի աւերակներուն վրայ։ Նոր տաճարը նոյնպէս կը կոչուի Ս. Սոֆիա. անիկա ճարտարապետական տպաւորիչ գործ մըն է, օժտուած՝ շքեղ աւագ խորանով մը եւ նոյնքան հիանալի կաթողիկոսական գահով մը։ Այս վերջինը մարմարեայ շինութիւն մըն է, որուն վրայ փորագրուած են հարթաքանդակներ, չորս կողմերէն սիւներ կը բարձրանան եւ կ'աւարտին թագանման ամպհովանիով մը։ Տաճարը ունի իր զանգակատունը, բայց զանգը տեղադրուած է նոյն տաճարին յարակից մասերէն՝ Ս. Պօղոս-Պետրոս մատրան պատուհանին բացուածքին մէջ։ Այս զանգակին հնչեղութեան պատճառով, տեղաբնիկ թուրքերը տաճարը կը կոչեն չանլը քիլիսէ (çanlı kilise, զանգակաւոր եկեղեցին)։ Բացի Ս. Պօղոս-Պետրոս մատուռէն, տաճարին կցուած են նաեւ Էջմիածնի, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի, Ս. Հոգիի մատուռները, ինչպէս նաեւ գանձատունը։

Մուշեղ Սերոբեան Ատանայի առաջնորդ եղած օրերուն, Մարտ 1905-ին կ'այցելէ Սիսի կաթողիկոսարանը եւ վկայութիւններ ունի վեհարանին մասին։ Ըստ անոր այս դահլիճը կը կոչուի նաեւ խաչ օտա, պատերը վրձինուած են գեղատեսիլ պատկերներով, ինչպէս սուրբերու պատկերներ, բայց նաեւ աշխարհիկ կեանքէ առնուած տեսարաններ, ինչպէս ծաղիկներ, դաշտանկարներ, մշակը, որ հողը կը հերկէ, հովիւը, որ ոչխարները կ'արածէ, առագաստանաւեր, որոնք ծովը կը ճեղքեն:


== Աղբիւրներ ==
Lévon Nordiguian, “La cathédrale de Sis. Essai de reconstitution” in Raymond Kévorkian, Mihran Minassian, Lévon Nordiguian, Michel Paboujian, Vahé Tachjian (eds), Les Arméniens de Cilicie. Habitat, mémoire et identité, Presses de l’Université Saint-Joseph, Beyrouth, 2012, էջ 55, 57, 64-73:
Առաքել Ա., Ազգաբանութիւն Աջապահեանց ազնիւ գերդաստանին (ձեռագիր), 1865, Սիս, էջ 27։
Victor Langlois, Voyage dans la Cilicie et dans les montagnes du Taurus, Paris, 1861, էջ 389, 391-392:
Դիլիջան (թերթ)

«Դիլիջան», երկօրեայ թերթ Խորհրդային Հայաստանի մէջ, ՀԿԿ Դիլիջանի քաղաքային կոմիտէի եւ աշխատաւորներու դէպուտատներու քաղաքային սովետի օրգանը։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1958 թուականէն (ընդհատուած է 1963-1964 թուականներուն), Դիլիջանի մէջ։
Լուսաբանած է կուսակցական կազմակերպութիւններու, արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու, շինարարութեան, քաղաքային տնտեսութեան աշխատանքները, առանձին ուշադրութիւն նուիրած առողջարանային քաղաքի կեանքին, շրջանի բնութեան եւ պատմական ու հնագիտական յուշարձաններու պահպանութեան։ Պատմած է Մայիսեան ապստամբութեան եւ Երկրորդ աշխարհամարտի գերմանա-սովետական առաջնագիծի դիլիջանցիներու մասնակցութեան, «ԽՍՀՄ ժողւուրդներու բարեկամութեան», քաղաքի անուանի մարդոց մասին։
Մշտական տեղ յատկացուցած է մշակութային, կրթական ու մարզական կեանքին, հաղորդած գիտութեան ու տեխնիկայի, բժշկութեան նորոյթներ։
Յաջորդած է «Ստալինեան արշաւ» (1934-1951) շրջանային թերթին։
Կենցաղ

Կենցաղ, հասարակութեան կեանքի ոլորտ, որ կ՛ընդգրկէ արտադրական, հասարակական, քաղաքական գործունէութենէն դուրս այն միջավայրը, ուր կը կատարուի մարդոց սնունդի, հագուստի, բնակարանի, առողջութեան պահպանման պահանջներու, հոգեւոր բարիքներու, մշակոյթի իւրացման, հանգիստի, զուարճութիւններու բաւարարումը։
Լայն առումով կենցաղը առօրեայ կեանքի կենսաձեւ է։ Կը տարբերին հասարակական, քաղաքային, գիւղական եւ անհատական կենցաղները։ Կենցաղի ձեւաւորման կը նպաստեն ժողովուրդներու սովորոյթները, բարքերը, աւանդոյթները, ինչպէս նաեւ տուեալ հասարակարգի ընկերա-տնտեսական պայմանները, դասակարգային յարաբերութիւնները։
Հակամարտ հասարակարգերուն մէջ դասակարգերուն եւ ընկերային խումբերուն յատուկ են տուեալ հասարակութեան ընկերական հակասութիւնները արտայայտող կենցաղի ձեւեր։ Արտադրաեղանակներու յաջորդափոխման զուգընթաց կը փոփոխուի կենցաղի տարրերու բնոյթը եւ կառուցուածքը։ Կենցաղի միջազգայնացման գործընթացի հետ միաժամանակ տարբեր ժողովուրդներ եւ ընկերական խումբեր կը պահպանեն ազգային եւ ընկերային առանձնայատկութիւնները։
Անձնական կենցաղի կազմակերպման կարեւոր ձեւը ընտանիքն է։ Ընկերային հասարակարգին մէջ նիւթական եւ հոգեւոր արտադրութեան մակարդակի բարձրացումը կը հանգեցնէ կենցաղի արմատական բարեփոխման։ Կ՛իրականանայ կենցաղի արդիւնաբերական վերազինումը, կը բարձրանայ նիւթական եւ հոգեւոր սպառման ընդհանուր մակարդակը։ Մեծ նշանակութիւն ձեռք կը ձգեն մարդոց պահանջքներու բաւարարման հասարակական ձեւերը (անվճար կրթութիւնը եւ բուժսպասարկումը, գրադարաններու, ակումբներու, հանգստեան տուներու մատչելիութիւնը)։ Աստիճանաբար կը յաղթահարուին մտաւոր եւ ֆիզիքական աշխատանքով զբաղուող մարդոց ապրելակերպի, քաղաքի եւ գիւղի կենցաղի էական տարբերութիւնները։
Յակոբ Աշոտ Եպսկ․ Փափազեան

Յակոբ Աշոտ Եպսկ․Փափազեան (1847 Պոլիս,1915), հոգեւորական։
Ծնած է Պոլիս 1847-ին եւ Եպիսկոպոս ձեռնադրուած 1898-ին։ Վարած է քարոզչական եւ առոջնորդական պաշտօններ՝ մայրաքաղաքս ու գաւառները։ Տառապանքի տակ վախճանած է Իզմիրի զինուորական բանտը․ Կիլիկիոյ աղէտին մասին մատուցած իր տեղէկագրին մէկ պատճէնին՝ իր թղթերուն մէջէն գտնուած ըլլալուն հետեւանօք։


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան 1919, էջ։ 81
Երազ Պարախումբ


== Ծակումը ==
Հայկական պարը, որ գիւղական աւանդութեան ժառանգորդուհին է, կը ներկայացնէ հայաստանի մշակոյթը։ Կը պատկանի նաեւ հայոց արուեստագիտական հանճարին որու բոխանցութիւնը կատարուեցաւ դարերու մինչեւ որպէսզի դարձեալ զուարթանայ երկրի սահմաներէն դուրս։ Այս ժառանգութիւնը նախապահպանելու համար, 1970-ին մոտաւորապէս, յայտնի պարողներ հնարեցին բոլոր շարժումները եւ տարբեր նիւթեր շրջաներու համեմատ։ Յետոյ, տարբեր հայկական պետութւները բեմադրեցին այս պարերը։
Քրիտինա Գալստեան-Ակուճեան որպէս արուեստագիտական տնօրէնուհի, հիմնադրեց Երազ պարախումբը, Ալֆօրդւիլ (Ֆրանսա) 2000-ին։
Երազ պարախումբը ունի երկու նպատակ՝ պահպանել եւ փոխանցել հայկական պարը, եւ առանց մոռնալու բնօրինակ ստեղծումը։
Ամբողջ Երազի պարերը ներշնչուած են աւանդութիւն, աւանդապէտ եւ հայոց պատմութենէն։
Երազ պարախումբի իքնատպութիւնը կը բնակի իր ժամանակից եւ դասական պարի մօտեցումով, որ կը գրգռեն հայկական պարի վերածնունդը, յաւերժացնելով հայոց արուեստը դարձեալ ներակայ։
"Parfums d'Arménie" (Հայաստանի Բոյրը) անունով, Երազին առաջին ստեղծագործութին է 60-էն աւելի պարողներով։


== Հայաստանի Բոյրը ==
Հայաստանի Բոյրը, բեմադրուած որմանկարի մը պէս, դիտողին ճամբորդութեան կը հրաւիրէ, հայոց պատմութեան մէջ։ Պարահանդէսը երկու ժամ կը տեււէ, եւ այս ժամանցքը երազի մը պէս կ՛ապրինք 50 պարողներու հետ, խառնելով երգիծանք եւ յուծում։ Բնօրինակ պատկերները կը բեմադրուին Ալան Քուանիի շնորհիվ, յայտնի դերասան մը: Առաջին ետգանիշերով, զանազան նիւթերը կ՛երեւին՝ հարսանիք եւ արորեայ կեանգ, պատերազմ եւ խաղաղութիւն, թատերակ եւ վերապրում, ուժ եւ սէր։ Հայոց կեանքի յուշերը կ՛արտօնեն կապի կազմութիւնը անսեալի եւ ներկայի մինչեւ։ Հայաստանի Բոյրը կը նրշնջուի նաեւ հայոց նախահայրերու յատուկով որ տարածէ համաշխարաին պատքամ, եւ նոյնիսկ ականատեսին նուրիէ երեւակայութեան կարողութիւնը շինելով իր սեփական ուզածը։ Հետեւեալ հանդեսին ցանկը կազմուած է ամենայն յայտնի հայկական պարերով բայց մանաւանդ Քրիտինա Գալստեան-Ակուճեանի ստեղծագորղութիւներով։


== Մեր Լեռներու Երազը ==
Այս նոր հանդէսը ստեղծելու համար, բեմադրողը Քրիտինա Գալստեան-Ակուճեանը, որոշէց փոխանցել իր ամենայն հին հիշողութիւնէրը եւ կեսափորձը։ Դիտողը հրաւիրուածէ վերապրելու հայոց ամենորիայ կեանքը որ միշտ եղած է մեր լեռներու վերահսկումով։ 60-են աւելի պարողներ կը փոխանցեն իրենց տաղարդը, օրինակ՝ "Այբուբեն" (Alphabet) պարը ուր ամեն շարժում մեզ կը փոխակերպէ ապրող փոխնորդ ձիի մը, կամ "Պապիկ" (Papik) պարը որ կը տօնակատարէ փոխանցուեիւնը մեծ հայրի եւ իր թոռի մինչեւ։ Նոյնիսկ "Մայր ու Ախչիկ" (Mère et Fille) պարը, որ կը ներկայացնէ ժամանակը ուր ախչիկը տունեն կ՛երդայ, կամ "Խիո Խանէ" (Khio Khané) պարը ուր երկու չարամիտ եւ զգայասէր աստուածուհիները կը նուիրեն հաճելի զուարճութիւն տղոց որոնք կ՛աշխատին հունձքին։
Երազ Պարախումբը մեր լեռներու երազն է, եւ մեծ կը հրաւիրէ երկու ժամւա ընթացքին, մեր լեռներու մասին երազել։
1649 թուական

1649 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 49րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1649 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1649 մահեր
1914 թուական

1914 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 14րդ տարին է


== Դէպքեր ==
26 Յունուար․ կը ստորագրուի ռուս-թրքական համաձայնագիրը, որ հայկական բարենորոգումներուն կը վերաբերի
2 Օգոստոս․ Պոլսոյ մէջ կը ստորագրուի Գերմանիա-Թուրքիա համաձայնութիւնը․ մէկ օր առաջ Գերմանիա պատերազմ յայտարարած է Ռուսիոյ դէմ
4 Նոյեմբեր․ Ռուսիա պատերազմ կը յայտարարէ Թուրքիոյ դէմ
21 Նոյեմբեր․ Օսմանեան Կայսրութեան տարածքին քրիստոնիայ թշնամիներուն դէմ «Սրբազան Պատերազմ» (ճիհատ) կը յայտարարուի
Դեկտեմբեր․ Սարիղամիշի ռուս-թրքական ճակատում


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1914 ծնունդներ

Մարտ 24՝ Սիմոն Սիմոնեան (մ.1986), գրագէտ
Յունիս 26՝ Հերմինէ Ասատուր , դաշնակահարուհի
Մայիս 16՝ Յովհաննէս Յակոբեան (մ.1990), ճարտարապետ
Հոկտեմբեր 4՝ Պարոյր Մասիկեան (մ.1989), արձակագիր, թատերագիր եւ երաժիշտ
բանաստեղծներ՝
Ապրիլ 14՝ Համօ Սահեան (Հմայակ Գրիգորեան, մ.1993)
Ապրիլ 27՝ Յովհաննէս Շիրազ (Օննիկ Կարապետեան, մ.1984)
Անստոյգ ամսաթիւով՝
Մուշեղ Իշխան  (Ճենտերեճեան, մ.1990, Պէյրութ), բանաստեղծ, արձակագիր
Մաթիլտ Մանուքեան (թրք.՝ Matild Manukyan, մ.2001, Իսթանպուլ), Թուրքիոյ մէջ գործարար կին մը


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1914 մահեր 

Փետրուար 1՝ Յարութիւն Շամշինեան (ծն.1856), նկարիչ
Յունիս 10՝ Երուանդ Ոսկան (ծն.1855), քանդակագործ
Սեպտեմբեր 27՝ Նիկոլ Դուման (Նիկողայոս Տէր Յովհաննէսեան, ծն.1867), ազատագրութեան մարտիկ
Րայան Կոսլինկ

Րայան Կոսլինկ (անգլերէն՝ Ryan Gosling, ծն. 12 Նոյեմբեր 1980, Լոնտոն, Օնթարիոյ), գանատացի դերասան, շարժանկարի արտադրիչ, երաժիշտ եւ երգահան մըն է։


== Մանկութիւն ==
Րայան Թոմաս Կոսլինկը նախ պար սորված է։ Երբ որ 11 տարեկան էր, The Mickey Mouse Club Պրիթնի Սփիրզ, Քրիսթինա Ակիլէյրայ եւ Ժըսթին Թիմպըրլէյք։
1991-էն սկսեալ, հեռատեսիլէն սկսաւ անցնիլ գանատական եւ ամերիկական ծրագիրներուն մէջ։


== Շարժանկարական Առաջդիմութիւն ==
2001-ին առաջին անգամուայ համար շարժապատկերի սրահ կ'երեւի "Բոազ Իաքին" Ճերի Պրըքհէյմըրին (անգլերէն՝ Jerry Bruckheimer) շարժանկարին մէջ։ Յետոյ, խաղցած է զանազան դերեր ինչպէս ամերիկական ֆութբոլ խաղցող (remember the titans), հրեա նէօնազի (The beleiver)
2002 եւ 2004-ին, շատ մասամբ յատուկ պատանիին դեր խաղցած է օրինակ մարդասպան (murder by numbers)։
2005-ին stay շարժանկարին ազդագիրին վրայ կերեւի Նաոմի Ուոթսի (անգլերէն՝ Naomi Watts) եւ Էւըն Մաքկրեկորին (անգլերէն՝ Ewan McGregor) հետ
2006-ին յուսահատ եւ թմրացուցիչէն կախուած ուսուցիչի դերը կը խաղայ (Half nelson) եւ շարժանկարութեան հանդեսին մրցանակը կը շահի
2007-ին Fracture, Անթոնի Հոփքինսին հետ, ֆիլմին շնորհիւ թերթերը իրեն կը ներկայացնեն որպէս ամենեն ցանկալի ջահել դերասանը, եւ նոր ոճ մը կը բերէ Հօլիւուտին մէջ
2009-ին կը դառնայ դէպի երաժշտութիւն եւ dead man's bones խումբի երգիչն ու կիթառ նուագողը։
2010-ին Love and secret եւ blue valentine շարժանկարներուն մէջ կը խաղայ։
2011-ին կ'երեւի crazy stupid love, drive, The Ides of Marchին մէջ եւ կը շահէ festival de cannesին մրցում մը։


== Իրագործութիւն ==
2013-ին, քանի մը շարժանկարին մէջ խաղալէն ետք, կը յայտարարէ որ իր դերասանութեան կեանքը կանգ կը տայ քանի մը ժամանակ։ Կը դառնայ ուրեմն դէպի
իրագործուն Lost riverին հետ, բայց իր առաջին իսկական շարժանկարը շատ ժխտական քննադատում կը ստանայ։


== Անձնական Կեանք ==
2011-էն ի վեր Եւա Մենտես դերասանուհուն հետ կ'ապրի, երկու աղջիկ Եսմերալտա Ամատա եւ Ամանտա Լի։


== Արտաքին Յղումներ ==
Կաղապար:Imdb name
Տաճատ Քհնյ. Յակոբեան

Տաճատ Քհնյ. Յակոբեան
Աւազանի անունով Տիգրան, որդի Յովսէփի եււ Նուարդի, ծնած է տիգրանակերտի ծնողքէ, Գամիշլի, 1946-ին։
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Գամիշլիի Ազգ. Եփրատ վարժարանէն, զոր աւարտած է 1959-ին։ Ապա ուսումը շարունակելով աւարտած է պետական վարժարանի երկրորդական բաժինը 1967-ին։
Կը մտնէ ուսուցչական ասպարէզ, պաշտօնավարելով Գամիշլիի Ազգ. Եփրատ վարժարանին մէջ ութ տարի, 1970-1978։
26 Սեպտեմբեր 1976-ին, կը պատրաստուի ամուսնութեան։ Կ՛ընտրէ իր կեանքի ընկերը՝ Շահին ու Ֆահիմէ Շահինեանի դոստրը՝ օրդ. Սիրվարդը, որուն հետ կը պսակուի Գամիշլիի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ մէջ, , ձեռամբ Տ. Մինաս քհնյ. Տէր Մինասեանի եւ կ՛ունենայ հինգ զաւակներ՝ Յովսէփ, Ռազմիկ, Շահէ, Դալար եւ Ասպետ։
1978-ին, կը տեղափոխվի Գերմանիա, Նիւթական վիճակը բարելաւելէ ետք 1982-ին, կը վերադառնայ ծննդավայր։
Կ՛որոշէ ձերնադրուիլ Քահանայ եւ ժամանակի ընթացքին, երբ կը համոզուի որոշում կ՛առնէ ու նամակով կը ներկայացնէ իր թեկնածութիւնը Առաջնոդին ու կրօնական Ժողովին։
1984-ին մուտք կը գործէ Անթիլիասի դպրեվանք, քահանայական դասընթացքը հետեւելու։
Տ. Մուշեղ վրդ. Մարտիրոսեանի տեսչութեամբ, օրինաւորապէս կ՛աւարտէ երկամեայ քահանայից դասընթացքը 1986-ին եւ կը վերադառնայ Գամիշլի։
Իր ձեռնադրութիւնն ու օծումը տեղի կ՛ունենան Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի ձեռամբ, 15 Մարտ 1987-ին, Գամիշլիի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ մէջ, խարտաւիլակութեամբ՝ Ճէզիրէի հայոց առաջնորդական փոխանորդ՝ Տ. Նորայր Ծ. Վրդ. Աշըգեանի, վերակոչուելով Տ. Տաճատ։
Քառասնորեայ քահանայական պատրաստութեան շրջանը համանուն եկեղեցւոյ մէջ լրացնելէ ետք, Առաջնորդին տնօրինութեամբ հոգեւոր հովիւ կը նշանակուի Գամիշլիի ծայրամասը գտնուող Մալքիէի (Տէրիք) հայկական փոքրաթիւ գաղութին եւ տնօրէն ու ուսուցիչ՝ տեղւոյն Ազգ. Ազատութիւն վարժարանին։
Իր քահանայագործութեան շրջանին Առաջնորդ Սրբազան Հօր գիտակցութեամբ ու թելադրութեամբ, կը ձեռնարկէ այլ շինարարական աշխատանքներ։
Իբրեւ տնօրէն-ուսուցիչ, տեղւոյն ազգային վարժարանին մէջ կը պաշտօնավարէ աւելի քան տասնըմէկ տարի՝ 1987-1999 ուսումնական տարեշրջաններուն։
Առ ի գնահատանք իր տարիներու բարւոք ծառայութեան, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս՝ Արամ Ա. Վեհափաւոր զինք կը պարգեւատրէ Լանջախաչ կրելու իրաւունքով, 1998-ին։ Յուսիկ Ա. քնյ. Սեդրակեան,  Վարք Քահանայից Բերիոյ թեմի, հ. Բ, Հալէպ, էջ 320։
Ծառայելով աւելի քան երեսուն տարիներէ ի վեր, շնորհվեց Ավագ Քահանայի տիտղոսը 2017-ին։ եւ նա մինչ այսօր կը քահանայագործէ նոյն եկեղեցւոյ ու գաղութին մէջ, միշտ ջանալով նոր ձեռնարկներ կազմակերպել, գաղութը կենսունակ պահելու համար։
Թաւրիզ

Թաւրիզ (պարս․՝ تبريز), կը գտնուի Իրանի հիւսիս-արեւմտքը, Աճիչայ գետի հովիտին մէջ, 1364 մեթր բարձրութեան վրայ։ Բնակչութիւնը՝ 1 558 693 մարդ (2016)։


== Պատմութիւն ==
Հիմնադրած են Սասանեանները 3-4 դարերուն։ Կ՛ենթադրեն, որ անուանումն առաջացած է հին պարսկերէն թեպրիզ «տենդը վանող» բառէն (նկատի ունեցած են տեղանքի առողջարար կլիման)։ Հայ մատենագրութեան մէջ առաջին յիշատակութիւնը պահպանուած է Փաւստոս Բիւզանդի մօտ (5-րդ դար)։ Հայ մատենագրութեան մէջ յիշատակուած է Թաւրէզ, Թաւրէժ եւ այլ ձեւերով։


== Հայերը Թաւրիզի մէջ ==
Հայերու Թաւրիզ հաստատման սկզբնական թուականի մասին ստոյգ տեղեկութիւններ չկան։ Սակայն ծանօթ է, որ սելճուք նուաճողները գերեվարած են հազարաւոր հայեր եւ Թաւրիզի մէջ բնակեցուցած։
Պարսկաստանի մէջ տեղի ունեցած քաղաքական իրադարձութիւններուն համեմատ, Թաւրիզի հայերու թիւը բազմացած կամ նուազած են։
1830-ին Թաւրիզի մէջ եղած է քառասուն տուն հայ։ Իսկ եւրոպացի ճանապարհորդները վկայած են՝ Մարքօ Փոլօն (1271) եւ Կանտարինին (1474), որ ԺԳ․-ԺԵ․ դարերուն Թաւրիզի մէջ եղած են մեծ թիւով հարուստ հայեր։


== Բնակչութիւն ==


== Աղբիւրներ ==
«Լոյս» հանրագիտակ 5, Յովսէփ Նալպանտեան, Երեւան, Տիգրան Մեծ 2009։
1788 թուական

1788 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 88րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1789 ծնունդներ

Յունուար 22՝ Ճորճ Պայրըն (անգլերէն՝ George Gordon Byron, մ.1824), անգլիացի բանաստեղծ
Անյայտ օրով՝
Պօղոս Մելիքշահեան (մ.1855), փիլիսոփայ, մանկավարժ, բնագէտ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1789 մահեր
Նապաթիէի Մարզ

Նապաթիէ կամ Էն-Նապաթիէ, (արաբերէն՝ محافظة النبطية‎) Լիբանանի 5 մարզերէն մէկը։ Մարզի վարչական կեդրոնը կը համարուի Նապաթիէ քաղաքը։ 2007 թուականի տուեալներով վարչական բաժինի բնակչութիւնը կը կազմէ 345 500 մարդ։ Այդ ցուցանիշով ան Լիբանանի վարչական մարզերու մէջ կը գտնուի 5-րդ տեղը։
Նաբաթիէ մարզի բնակչութեան միջին խտութիւնը կը կազմէ 326,56 մարդ/քմ²։ Այս ցուցանիշով եւս ան կը գրաւէ 5-րդ տեղը Լիբանանի մարզերուն մեջ։ Տարածքով կը համարուի Լիբանանի 4-րդ ամենամեծ մարզը եւ ան կը գրաւէ 1 058 քմ² տարածք։
Խայտաբղետ է Նապաթիէ մարզի կրօնական կազմը։ Վարչական մասի բնակչութեան ճնշող մեջամասնութիւնը կը դաւանէ Իսլամի Շիա ուղղութիւնը։ Շիա Իսլամի հետեւորդները կը կազմեն մարզի բնակչութեան 80%-ը։ Մարզի բնակչութեան 9.7%-ը քրիստոնեայ է, իսկ 7.1%-ը՝ Սուննի իսլամ է։ Վարչական միաւորին մէջ լայն տարածքում ունեն նաեւ աղանդավորական շարժումները, որոնցից ամենատարածվածը Դրուզների աղանդավորական շարժումն է։
Վարչական միաւորը զարգացած է նաեւ զբօսաշրջութիւնը, իսկ մարզի տարբեր շրջաններուն մէջ կայ նաեւ օդակայան։


== Վարչական բաժանում ==
Մարզը իր մէջը ունի առանձին 4 շրջաններ.

Պինթ Ժուպէյլի Շրջան (արաբերէն՝ النبطية‎)
Հասպայայի Շրջան (արաբերէն՝ قضاء مرجعيون‎)
Մերժ Այունի Շրջան (արաբերէն՝ قضاء حاصبيا‎‎‎)
Նապաթիէի Շրջան (արաբերէն՝ قضاء بنت جبيل‎‎‎)
Պօղոս Անտոնեան Շաշիեան

Պօղոս Անտօնեան Շաշիեան (25 Դեկտեմբեր 1744, Պոլիս -1815), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1744-ի Դեկտեմբեր 25-ին, հայրը Անտօն, բնիկ Պոլսեցի։ Մեծ հայրը կը կոչուէր Շաշի Ախտէր Յարութիւն Սեբաստացի։ Պօղոս ի սկզբան իր հօրը անուամբ Անտօնեան կոչուած է բայց յետոյ պապական անուամբ Շաշիեան մականուանուած է։
Իր տղայ հասակէն ուսունմասէր եւ աշխատասէր կանուխէն փափաքող եղած է բժշկութեան կատարելագործութեան, զոր ժառանգաբար իր պապը եւ հայրը իբր ախտէր արդէն կ՛ընէին։
16-17 տարեկանին Պոլսոյ Հայ երիտասարդութեան մէջ առաջին անգամը կ՛ըլլայ, որ 1762-ին կ՛երթայ Իտալիա, ուսանելու համար բժշկութիւն, եւ այդպէսով կրցած է կատարելագործել իր ուսմունքը աւարտելով իտալիոյ հռչակաւոր բժշկական համալսարանին ընթացքը։ 1769-ին վկայական առնելով կը վերադառնայ Պոլիս եւ 1772 Յուլիս 1-ին կ՛ամուսնանայ Փեփրոն անուն օրիորդի մը հետ եւ կ՛ունենայ զաւակներ, որոնցմէ մէկն է բժիշկ Մանուէլ Շաշիեան։
Իր հռչակը օրէ օր աւելնալով բոլոր երեւելիներու եւ ամիրաներու բժիշկը կ՛ըլլայ, նաեւ Արքունի Բժիշկ պատուանունը կ՛ունենայ։ 1778-ի Մայիս 15-ին Պոլսոյ մէջ պատահած է մեծ ժանախտ մը, որու սաստկութիւնը 40 օրէ աւելի չէ տեւած, սակայն այդչափ ատենուան մէջ մեռնողներու թիւը 300,000ը կ՛անցնէր ինչպէս կ՛ըսէ Այվազովսքի (պատմ. Օմս. էջ 377)։
Այդ թուականին Պօղոս Շաշիեան 34 տարեկան հասակին մէջ մեծ դեր կ՛ունենայ եւ հաւանական է, որ Սուլթան Համիտ Ա. կայսեր Բժշկապետ կ՛անուանուի։
Սուլթան Համիտ վախճանելով՝ 1789-ի Մարտ 7-ին, Սուլթան Սէլիմ Գ. անոր կը յաջորդէ որուն եւս «Արքունի Բժիշկը» ըլլալու պատուոյն կ՛արժանանայ։
Ան կը մահանայ 1815 թուականին, զոր հետեւաբար ծառայած է չորս Սուլթաններու։ Թաղուած է Պալըքլըի Հայոց գերեզմանատան մէջ։


== Աղբիւր ==
Զարդարեան Յիշատակարան, Ա. հատոր, Կ. Պոլիս 1911, էջ 163: