armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Ռոպերթօ Ֆիրմինիօ

Կաղապար:Ֆուտբոլիստ
Ռոպերթօ Ֆիրմինիօ Բարբոսայ դէ Օլիւեյրա (փորթ.՝ Roberto Firmino Barbosa de Oliveira, ծնած է 1991 թուականի հոկտեմբեր 2-ին, Մասեյոյ, Պրազիլ), բրազիլացի ֆուտբոլիստ, լիւերպուլի յարձակողական կիսապաշտպան:


== Ասպարէզ ==
Ֆիրմինիոն սկսած է ֆուտբոլ խաղալ Տոմբենսէի մէջ, ուրտեղէն 2010 թուականին տեղափոխուած է Ֆիգերենսէ: 2010 թուականին խաղացած է 36 խաղ եւ խփած է 8 կոլ: Իր լաւ խաղալուն շնորհիւ ան կարողացաւ գրաւել Հոֆֆենհայմի ուշադրութիւնը:


=== Հոֆֆենհայմ ===
2011 թուականի յունուարին Ֆիրմինիոն պայմանագիր կնքեց Հոֆֆենհայմի հետ մինչեւ 2015 թուական, տրանսֆերը կազմեց 4 մլն եւրոյ: Գերմանական խումբին մէջ Ֆիրմինիոյի դեբիւտը տեղի ունեցաւ 2011 թուականի փետրուար 26-ին` Մայնցի դէմ 24-րդ դուրի հանդիպման ժամանակ: Այդ խաղն աւարտուեց 2-1 օգուտ Մայնցի, իսկ Ֆիրմինոն խաղադաշտ եկաւ փոխարինման 75-րդ րոպէին, Սեբաստիան Ռուդի փոխարէն: Իսկ իր առաջին գնդակը ան խփած է 30 դուրին` այնտրախտի դարպասին: Այդ կոլը միակն էր, ինչպէս նաեւ յաղթական էր Հոֆֆենհայմի համար: 2010/2011 մրցաշշրջանում Ֆիրմինիոն խաղաց 11 խաղ, որոնցմէ աչքի եկաւ 3 անգամ: 2011/2012 մրցաշրջանը Ֆիրմինիոյի համար յաջող էր: Սեպտեմբեր 17-ին Բունտէսլիկայի 6-րդ տուրի խաղին Ֆիրմինիոն ձեւակերպեց դուբլ Վոլֆսբուրգի դէմ: Հետաքրքիրն այն է որ վերջին 4 խաղին ան խբած է 3 կոլ:


=== լիւերպուլ ===
2015 թուականի յունիս Լիւերպուլը յայտարարեց Ֆիրմինոյի տեղափոխութեան մասին: Բրիտանական լրատուամիջոց BBC-ին իր թերթերուն մէջ գրեց, որ տրանսֆերը կազմած է 28 մլն ֆունտ:


== Վիճակագրութիւն ==


== Ծանօթագրութիւններ ==

Կ'ատեգորիայ:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ
Կ'ատեգորիայ:Հոֆֆենհայմի խաղացողներ
Կ'ատեգորիայ:Ֆիգեյրենսեյի խաղացողներ
Կ'ատեգորիայ:Լիւերպուլի ֆուտբոլիստներ
Կ'ատեգորիայ:Բրազիլիայի հաւաքականի ֆուտբոլիստներ
Էլըն Փոմփէո

Էլըն Քաթլին Փոմփէո (անգլերէն՝ Ellen Kathleen Pompeo; 10 Նոյեմբեր 1969(1969-11-10), Էւըրէթ, Մասսաչուսէթս, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ) Ամերիկացի դերասանուհի մը եւ արտադրիչ մըն է: Ծնած Էւըրէթ, Մասաչուսէթս, Փոմփէո կը փոխադրուի Նիւ Եորք երբ ան 26 տարեկան էր, ուր բեմադրիչի մը կողմէ արձանագրուած է L'Oreal ընկերութեան ծանուցումներէն մէկուն մէջ։ Անոր նախնական դերերը եղած են NBC կայանի տրամա Law & Order հեռուստաշարին մէջ, ինչպէս նաեւ Strangers with Candy, Strong Medicine եւ Friends:
Փոմփէոյի առաջին ֆիլմը 1999-ի սիրային կատակերգութիւն Coming Soon ֆիլմն էր։ Ան նաեւ փոքր դերեր ստանձնեց տարբեր ֆիլմերու մէջ, ինչպէս In the Weeds եւ Mambo Café, սակայն չկրցաւ յաջողութիւն գտնել ընդհանրապէս: Այդ փոխուեցաւ երբ 2002-ին ան ունեցաւ գլխաւոր դեր մը Պրէտ Սիլպըրլինկի Moonlight Mile ֆիլմին մէջ։ Ան յետոյ ունեցաւ անուանային գլխաւոր դեր մը ABC կայանի բժշկական տրամա Grey's Anatomy հեռուստաշարին մէջ (2005–ներկայ), եւ շահեցաւ համաշխարհային հռչակ իբրեւ տք. Մէրէտիթ Կրէյ: Սա դերը իրեն արժանացուց տարբեր տեսակի մակարդակաւոր մրցանակներու, որոնցմէ են՝ Golden Globe Award for Best Actress – Television Series Drama մրցանակի պաշտօնակարգում, եւ Screen Actors Guild Award մրցանակ: Իր կերպարը այդ հեռուստաշարին մէջ շատ ճանչցուած դարձաւ՝ Փոմփէոն դարնալով ամէնէն հռչակաւոր հեռուստաշարի դերասաններէն մին:
2015-ին՝ Փոմփէոն 4րդ ամէնէն շատ նիւթապէս շահող դերասանուհին նշանակուած էր Forbes-ի կողմէ, ստանալով $11.5 միլիոն: Փոմփէո նաեւ եղած է բազմաթիւ տարբեր տեսակի ֆիլմերու մէջ, ինչպէս Old School (2003), Daredevil (2003), Art Heist (2004), եւ կատակերգական տրամա Life of the party (2005). 2007-ի Հոկտեմբերին, ան ստացաւ Special Achievement in Entertaining մրցանակը National Italian American Foundation ընկերութեան եւ հիմնադրամի կողմէ: Ան ամուսնացած է Քրիս Այվըրիի հետ 2007-ին՝ որուն հետ ունեցած է երկու զաւակ:


== Վաղ Կեանք ==
Էլըն Փոմփէո ծնած է Էւըրէթ, Մասաչուսէթս, ԱՄՆ, 10 Նոյեմբեր, 1969-ին իբրեւ Քաթլին Պիի եւ Ճոզէֆ Փոմփէոյի զաւակը: ԱՆոր հայրը Իտալական, Անգլիական եւ Իրլանտական ծիներ ունի, սակայն մայրը միայն Իրլանտական ծիներ ունի: Ան եղած է պապական Քրիստոնէայ: Մայրը Էլընի մահացաւ ցաւը հանդարտեցնող դեղերու երկարատեւ օգտագործումէ երբ Էլըն միայն հինգ տարեկան էր, որմէ ետք շուտով հայրը ամուսնացաւ ուրիշի հետ: Հայրը մահացաւ 1 Սեպտեմբեր, 2012-ին: Ան ունի հինգ քոյր/եղբայրներ՝ երեք քոյր եւ երկու եղբայր: Իր ընկերները իրեն կը կանչէին գործածելով "the pencil" ածականը: Փոմփէո կ'աշխատէր Մայամիի մէջ գինետան մը մէջ, երբ ծանօթացաւ իր ապագայ սիրածը՝ նկարիչ Անտրու Ռոզընթալ: Միասին փոխադրուեցան Նիւ Եորք 1995-ին, ուր ծանօթացաւ բեմադրիչի մը, որ ծանոցումներ կը նկարահանէր մեծ ընկերութիւններու համար, ինչպէս Citibank եւ L'Oreal:


== Դերեր ==


=== Ֆիլմ ===


=== Հեռուստաշարներ ===


=== Երգի Տեսահոլովակ ===


== Մրցանակներ եւ Պաշտօնակարգումներ ==


== Տե՛ս նաեւ ==
Grey's Anatomy
Սանտրա Օհ
Քաթրին Հէյկլ
Ճասթին Չէյմպըրզ
Թ. Ռ. Նայթ
Չանտրա Ուիլսըն
Ճէյմզ Փիքընզ
Իսայահ Ուաշինկթըն
Փաթրիք Տէմբսի
Ասի Ռահպանի

Ասի Ռահպանի (արաբերէն՝ عاصي الرحباني ) (3 Մայիս, 1923, Անթիլիաս, Լիբանան - 21 Յունիս 1986, Պէյրութ, Լիբանան),  Լիբանանցի երգահան եւ երաժիշտ:
Իր եղբօր՝ Մանսուր Ռահպանիին հետ դարձած են Լիբանանի երաժշտութեան ռահվիրաներէն:
Ամուսնացած էր Լիբանանցի հռչակաւոր երգչուհի՝ Նուհատ Հատտատին հետ, որուն բեմական անունն է ֆէյրուզ: 
Իր զաւակը՝ Զիատ Ռահպանի լիբանանցի հռչակաւոր երգահան եւ թատերագիր է:


== Գործունէութիւն ==


=== Վաղ Տարիներ ===
Ասի Ռահպանիին երաժշտական գործունէութիւնը կը սկսի, երբ ան «Միջին Արեւելք» ձայնասփիւռի կայանին մէջ գործ կը գտնէ:
1951-ին, Նուհատ հատտատ (Ֆէյրուզ) «Միջին Արեւելք» ձայնասփիւռի երգչախումբին երգողներէն էր: Ան  երաժշտութեան ղեկավարին՝ Հալիմ Ալ Ռումիին, ուշադրութիւնը կը գրաւէ:
Ասի կը յօրինէ Ֆէյրուզին առաջին երգը՝ "Itab" («Մեղադրանք»): Ալ Ռումի կը լսէ երգը եւ կ'ուզէ, որ Ասի ուրիշ երգեր ալ յօրինէ Ֆէյրուզին համար: Այս երեքը մօտաւորապէս 50 երգի վրայ միասին կ'աշխատին:
1956-ին Սուեզի Տագնապի տարիներուն, Ասի եղբայրները եւ Ֆէյրուզ ձայնասփիւռի կայանը կը ձգեն, որմէ ետք Ռահպանի եղբայրները եւ Ֆէյրուզ անձնական երաժշտութեան խումբ մը կը հիմնեն:
Ռահպանի երկու եղբայրները երգեր կը յօրինեն եւ երգի բառեր ալ կը գրեն: Անոնք Ֆէյրուզին հետ Լիբանանի եւ Միջին Արեւելքի ամէնէն հռչակաւոր անձերը կը դառնան: 
1957-ին այս երեքը առաջին անգամ ըլլալով Պաալպէքի Միջազգային Փառատօնին կը մասնակցին:


=== Հռչակ ===
1960-ին Ռահպանի եղբայրները Արաբական Աշխարհին ամէնէն հռչակաւոր երգիչներէն կը դառնան: Անոնք հարիւրաւոր թատերական գործեր եւ հեռատեսիլի ծրագիրներ կ'իրականացնեն:
Ասի եւ Ֆէյրուզ Լիբանանեան «Տարագրութիւնը» (Safar Barlek, 1967) եւ «Պահակին Աղջիկը» (Bint El-Hares , 1968) ժապաւէններուն մէջ դերեր կը ստանձնեն:


=== Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմին ===
Լիբանանի Քաղաքացիական պատերազմին, Ռահպանի եղբայրները քաղաքական բնոյթի գործեր կը մշակեն:
1977-ին անոնց երգերը մեծ ընդունելութիւն կը գտնեն թէ՛ Արեւմտեան (Իսլամական) եւ թէ Արեւելեան (Քրիստոնէական) Պէյրութի մէջ:
1978-ին անոնք կը շրջագային Եւրոպայի, ինչպէս նաեւ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններուն մէջ, ուր հանդէս կու գան զանազան համերգներով: Կը յօրինեն նաեւ կարգ մը լիբանանցի երգչուհիներու երգերը:


== Անձնական Կեանք եւ Առողջութիւն ==
Երաժշտական աշխարհէն հեռու, Ֆէյրուզ եւ Ասի ամուսնացած զոյգեր էին:
1953-ին Ասի Ռահպանի Ֆէյրուզին ձեռքը կը խնդրէ. մէկ տարի ետք, անոնք կ'ամուսնանան:
1970-ին Ասի մտային հիւանդութիւններ կ'ունենայ:
22 Սեպտեմբեր 1972-ին Ասի Ռահպանի ուղեղի արիւնահոսութիւն կ'ունենայ եւ «Ռըզըք» հիւանդանոց կը փոխադրուի: Ժողովուրդը հիւանդանոցին առջեւ կը հաւաքուի եւ մոմավառութիւն կ'ընէ: Երեք գործողութիւններէ ետք, արիւնահոսութիւնը կը դադրի:
1979-ին, Ֆէյրուզ եւ Ռահպանի եղբայրները կը համաձայնին վերջ տալ իրենց միատեղ աշխատանքին, ինչպէս նաեւ Ֆէյրուզ կը բաժնուի Ասի Ռահպանիէն եւ կը սկսի իր որդիին՝ Զիատ Ռահպանիին հետ աշխատիլ:
26 Յունիս 1986-ին Ասի Ռահպանի կը մահանայ մահաթմբիրի մէջ մնալէն ետք եւ կը թաղուի Պէյրութի մէջ:
Սէյնթ Քիթս եւ Նեւիս

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր
Սէյնթ Քիթսի եւ Նեւիսի Դաշնութիւն (անգլերէն՝ Federation of Saint Kitts and Nevis)` Քարիպեան ծովուն համանուն կղզիներու պետութիւն մըն է: Բրիտանական համագործակցութեան անդամ է։ Կղզիներն ունեն հրաբխային ծագում եւ լեռնային մակերեւոյթ։ Ամենաբարձր կետն ունէ 1155 մեթր բարձրութիւն։
Սէյնթ Քիթս եւ Նեւիսը արեւմտեան կիսագունդին ամենափոքր երկիրն է իր բնակչութեան թուաքանակով եւ տարածքի մեծութեամբ։


== Պատմութիւն ==
Կղզիները յայտնագործած է Քրիստափոր Կոլոմբոսը 1493 թուականին։ 1628 թուականին անգլիացիները գաղութացրած են Նեւիս, 1783 թուականից՝ Սէյնթ Քիթս կղզիները։ 1882 թուականին Սէյնթ Քիթս, Նեւիս եւ Անթիլեան կղզիները կազմած են դաշնութիւն մը, որը 1983 թուականի սեպտեմբերին ստացած է անկախութիւն։


== Բնակչութիւն ==
Կղզիներու բնակիչները եւրոպացիներու եւ ափրիկեան ստրուկներու սերունդներն են։


== Տնտեսութիւն ==
Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Կը մշակեն շաքարեղէգ, բամպակենի, կոկոսեան արմաւենի։ Կան նաեւ գիւղատնտեսական հումքի վերամշակման ձեռնարկութիւններ։ Կ'զբաղին նաեւ ձկնորսութեամբ։


== Աղբյուրներ ==
Հայկական հանրագիտարան
Մուրսիա

Մուրսիա, քաղաք Սպանիոյ հարաւ-արեւելքը։ Համանուն պատմական մարզի եւ նահանգի կենդրոնն է։ Ըստ 2012-ին կատարուած մարդահամարին տուեալներուն, քաղաքն ունի 441 354 բնակիչ (1978)։ փոխադրամիջոցային հանգոյց է, բնական մետաքսի արտադրութեան կեդրոն։ Ունի պտուղ-բանջարեղէնի պահածոներու արդունաբերութիւն, շարժանիւներու, պահածոներու արդունաբերութեան  կազմածքներու, ապակիի, բամպակէ գործուածքներու արտադրութիւն։ Ունի համալսարան։
Մուրսիա քաղաքին մէջ պահպանուած է  տաճար մը (14-16-րդ դարերու) եւ եկեղեցի մը (Սան էստեփան, 16-րդ դար)։


== Բնակչութիւն ==
Էջմիածնի Աւետարան

«Էջմիածնի Աւետարան»(), «Փղոսկրիա Աւետարան», հայ գրչութեան եւ մանրանկարչութեան ձեռագիր մատեան: Ընդօրինակուած է Յովհաննէս Գրիչի ձեռքով՝ 989 թուականին, Պղենո-Նորավանքի Սբ. Ստեփանոս եկեղեցիին մէջ, Սիւնիք: Պատուիրատու՝ Ստեփանոս քահանայ: Բնագիրը կը պարունակէ 35*28 սմ չափի 233 մագաղաթէ թերթ (Մատենադարան, ձեռ. Դ 2374): Բաղկացած է գեղեցիկ երկաթագրով գրուած չորս Աւետարաններէ: Մատթէոսի Աւետարանին նախընթաց կը գտնենք քառաթերթ պրակ՝ ամբողջ էջերը մանրանկարներով զարդարուած: 1ա-5ա էջերը Եւսեբիոս Կեսարացիի թուղթն է եւ համաբարբառները՝ ճոխ խորաններու մէջ առնուած: 5բ էջը պատկերուած է տաղաւար մը (pavilion), որուն կը յաջորդէ թեմայական մանրանկարներ՝ գահին բազմած Յիսուսը (6ա), զոյգ զոյգ կանգնած չորս աւետարանիչները  (6բ,7ա), Աստուածածինը՝ Մանուկը գիրկը (7բ) եւ Աբրահամի զոհաբերութիւնը (8ա): Ձեռագիրի վերջաւորութեան ներմուծուած է 6-7րդ դդ. Երկու թերթ՝ 228, 229, որոնց վրայ պատկերուած են «Զաքարիայի աւետումը», «Մարիամի աւետումը», «Մոգերու երկրպագութիւնը» եւ «Մկրտութիւն» մանրանկարները: «Էջմիածնի Աւետարան»-ի լուսանցքներուն նոյնպէս կան պատկերներ:


== Ձեռագիր կազմի տեսքը ==
Ձեռագրի կազմը բաղկացած է 36,5*30,5 սմ մեծութեամբ փղոսկրէ (ivory) երկու կողքերէ, որոնք 7-րդ դ. աշխատանք կը համարուին: Իւրաքանչիւր կողք բաղկացած է հինգ սալիկներէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրին վրայ պատկերուած է առանձին տեսարան: Այդ կազմը վաղ քրիստոնէական հայկական արուեստի նշանաւոր յուշարձաններէն է: Բացառիկ արժէք ունին 6-7րդ դդ. մանրանկարները: Չորս տեսարաններն ալ իրենց խորհրդանշական բնոյթով կը վերաբերին յայտնութեան թեմային: Համաչափ եւ թեթեւ, մութ ու խաղաղ կանաչ, կապոյտ եւ ոսկի գոյներու երանգներու գործածութեամբ ստեղծած է տպաւորիչ գունագեղութիւն մը:
Արտայայտիչ են դեմքերը՝ օժտուած ազգին քնատիպութեամբ: Կատարողական որոշ առանձնայատկութիւններով ու երանգաւորութեամբ այդ աշխատանքները կը մօտենան նոյն շրջանի հայ որմնանկարներու օրինակներուն: Սկզբնաթերթերու մանրանկարները ոճական առանձնայատկութիւններով ու պատկերագրութեամբ 9-10-րդ դդ. գեղանկարչութեան աւանդոյթներու արտայայտութիւնն են: Գեղեցիկ են խորանները: Հիմնականին մէջ օգտակործուած են պայտաձեւ զոյգ կամարներ, որոնց յօրինուածքը երփներանգ զարդանմոյշներու եւ լրացուցիչ մանրամասնութիւններու կիրառումով համանման է մատեանի ընդհանուր բնոյթին: Բացառիկ է «Էջմիածնի Աւետարան»-ի մանրանկարներու դերը հայ գեղանկարչութեան հետագայ զարգացման գործին:
«Էջմիածնի Աւետարան»-ի ուսումնասիրութեամբ զբաղեր են՝ Ա. Ուվարովը, Վ. Ստասովը, Ն. Կոնդակովը, Յո. Ստրժիգովսկին, Գ. Վայցմանը, Ֆ. Մակլերը, Ս. Տէր-Ներսեսեանը եւ ուրիշներ:


== Պատկերասրահ ==
Հանդէս Մշակոյթի

«Հանդէս Մշակոյթի», գրական, գեղարուեստական եւ բանասիրական հանդէս։ Իսթանպուլի Կեդրոնական սանուց միութեան հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1948—1967-ին (անկանոն պարբերականութեամբ), Իսթանպուլի մէջ։ Պատասխանատու տնօրէն եւ արտօնատէր՝ Վ. Պեկեան։ Ներկայացուցած է իսթամպուլահայ գրողներու բանաստեղծութիւններն ու պատմուածքները, Արշակ Չօպանեանի, Պետրոս Դուրեանի, Հրաչեայ Աճառեանի եւ այլոց գործունէութիւնը։ Առանձին համարներ նուիրած է  Յակոբ Մնձուրիին եւ Սայաթ-Նովային։ «Հայ գեղարուեստ» բաժնին մէջ անդրադարձած է երաժշտութեան, գեղանկարչութեան, ճարտարապետութեան եւ այդ բնագաւառներու հայ եւ օտար անուանի արուեստագէտներու կեանքին ու ստեղծագործութիւններուն։
Հանդէսը յօդուածներ տպագրած է գիտական յայտնագործութիւններու եւ նշանաւոր գիտնականներու վերաբերեալ։ Լուսաբանած է առողջապահութեան հարցեր, Կեդրոնական սանուց միութեան գործունէութիւնը։ Ծանօթացուցած է թրքական նորագոյն գրականութեան։
Սկիւտար

Սկիւտար, Պոլսոյ արեւելեան կազմին մէջ գտնուող ու Վոսփորով շրջագծուած թաղ մըն է:
Ապրիլեան

Ապրիլեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Երուանդ Յովհաննէսի Ապրիլեան (1850-ական թթ.-?), մանկավարժ։
Յուսիկ Յովհաննէսի Ապրիլեան (1874-1959), հոգեւոր գործիչ, թղթակից։
Կասպիական Արշաւանք

Պետրոս Ա-ի կասպիական արշաւանք (ռուս.՝ Персидский поход, պարս․՝ جنگ ایران و روس), Ռուսական կայսրութեան նախաձեռնութեամբ կազմակերպուած արշաւանք է Կասպից ծովու առափնեայ շրջաններուն մէջ հաստատուելու համար։ 1715-ին Պետրոս Ա.-ը Ա.Վոլինսկիի գլխաւորութեամբ դեսպաններ կ՛ուղղարկէ Պարսկաստան։ Անոր հանձնարարուած էր հանգամանօրէն ուսումնասիրել երկրին մէջ տիրող դրութիւնը եւ տեղեկութիւններ հաւաքել Պարսկաստանի տիրապետութեան տակ գտնուող ժողովուրդներու մասին։ Հայ ժողովուրդի քաղաքական ու տնտեսական վիճակի մասին աւելի մանրամասն տեղեկութիւններ ստանալու նպատակով Հայաստան ուղարկուեցաւ Ռուսաստանի մէջ Իսրայէլ Օրիի գործի շարունակող Մինաս վարդապետ Տիգրանեանը։


== Պարսկաստանի Իրավիճակը ==

XVIII դարու առաջին երկու տասնամեակներուն Պարսկաստանի մէջ դրութիւնը կը շարունակէր վատթարանալ։ Պարսկական լուծի տակ գտնուող ժողովուրդները, որոնց մէջ նաեւ հայերը, հարմար առիթ կը փնտրէին Պարսից լուծը թոթափելու համար։ Զէնքի ուժով զանոնք հնազանդ պահելու փորձերը այլեւս չէին յաջողեր։ Պարսկաստանի դէմ առաւել եռանդուն կը գործէր Աֆղանիստանը։ 1722-ին աֆղանները գրաւեցին երկրի մայրաքաղաք Սպահանը։


== Արշաւանքի սկիզբը ==
Հիւսիսային պատերազմի աւարտէն ետք Պետրոս Ա.-ը ձեռնամուխ եղաւ Կասպից ծովու արեւմտեան երկրամասերու գրաւմանը։ Պարսից շահին ապստամբութենէն պաշտպանելու պատրուարքով Պետրոս Ա.-ը 1772-ին արշաւանք կը կազմակերպէ Անդրկովկաս։ Դերբենտը գրաւելէ ետք Պետրոս Ա.-ը, սակայն, անակնկալօրէն կը վերադառնայ Աստրախան` զօրքերու առաջխաղացումը դէպի Կասպից ծովու հարաւային ափերը յետաձգելով յաջորդ տարուան։


== Հայ-վրացական համագործակցութիւնը ==

Պարսկաստանի մէջ սկսած խառնակութիւններու ժամանակ Վրաստանի ազատագրման նպատակով ապստամբութեան նախապատրաստութիւններ կը տեսնէր վրաց թագաւոր Վախթանգ Զ.-ը։ Ան բանակցութիւններ կը վարէր ցարական կառավարութեան հետ` Ռուսաստանի օժանդակութիւն ստանալու համար։ Վրաց թագաւորը, իր հերթին, այդ ամէնուն մասին յայտնած էր Արցախի հայ ազատագրական ուժերուն ու առաջարկած էր համատեղ հանդէս գալ պարսից լուծի դէմ։
Հայ ազատագրական պայքարի առաջնորդները նման իրավիճակի մէջ չէին կ՛րնար անտարբեր մնալ։ Ազատագրական պայքարը կազմակերպելու համար Վրաստանէն հայ կամաւորներու ջոկատով Սիւնիք մեկնեցաւ Դաւիթ-Բէկը։ Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալեանի կոչով մօտ 10.000 միացեալ զօրաբանակով հայ մելիքներն ու հրամանատարները Գանձակի մօտ գտնուող Չոլաք վայրը։ Անոնք Վախթանգ Զ.-ի բանակի հետ ռուսասկան զօրքերու ժամանելուն կը սպասէին։
Մօտ երկու ամիս սպասելէ ետք՝ 1722 թվականի աշնանը, լուր ստացաւ Պետրոս Ա.-ի Դերբենտէն վերադառնալու եւ արշաւանքը հետաձգելու մասին։ Վրացական զօրքերը վերադարձան Թիֆլիս։ Հայկական ուժերը, տուն դառնալով, ձեռնամուխ եղան Արցախի ինքնապաշտպանութեան կազմակերպմանը։


== Տե՛ս նաեւ ==
Ռուսաստանի պատերազմների ցանկ


== Արտաքին յղումներ ==
Պետրոս I-ի կասպիական արշաւանքը
Արշաւանքի սկիզբը
Պետրոս I-ի մասին


== Աղբիւրներ ==
Ա.Մելքոնեան, Ա.Սիմոնեան, Ա. Նազարեան, Հ.Մուրադեան, «Հայոց պատմութիւն, Նոր դարեր», 8-րդ դասարան, Զանգակ հրատարակչութիւն, Երեւան, 2013
Ույղուրներ

Ույղուրներ (չինարէն՝ 维吾尔), ույղուրները կը պատկանին թրքական ցեղերու, որոնք կը գտնուին Չինաստանի հիւսիսարեւմտեան շրջանը` Սինճիանկ նահանգին մէջ եւ իրենց հայրենիքը կը կոչեն Արեւելեան Թուրքեստան: Մեծ մասամբ կը պատկանին սիւննի իսլամական դաւանանքին եւ թրքախօս են, ժամանակին կը կոչուէին Չինաստանի թաթարներ, իսկ անոնք իրենք զիրենք կ'անուանեն «արեւելեան թուրքեստանցի» կամ «թուրք»:


== ԹԻԿ (East Turkistan Islamic Movement, ETIM) ==
1988-ին, Զէյտին Եուսուֆի ղեկավարութեամբ, ույղուրները հիմնած են Թուրքեստանի իսլամական կուսակցութիւնը (ԹԻԿ), որուն հիմնական նպատակներէն մէկը եղած է զինեալ պայքարի միջոցով  Արեւելեան Թուրքեստանը ազատագրել չինական լուծէն:
1990-էն մինչեւ 2001 այս կազմակերպութիւնը աւելի քան 200 ահաբեկչական գործողութիւն կատարած է Չինաստանի մէջ թէ անկէ դուրս. ըստ չինական աղբիւրներու, անոր ետին կանգնած է թրքական գաղտնի սպասարկութիւնը (ՄԻԹ), Թուրքիոյ մէջ կը գործէ անոր քաղաքական թեւը` «Ույղուրներու համաշխարհային խորհրդարանը», Ռապիա Քատիրի ղեկավարութեամբ:
11 Սեպտեմբեր 2001-ի յարձակումէն ետք Եւրոպական Միութիւնը, Միջին Ասիոյ երկիրները եւ Արաբական ծոցի շարք մը երկիրներ զայն ճանչցան իբրեւ ահաբեկչական կազմակերպութիւն: Սուրիական տագնապին ընթացքին, շնորհիւ ՄԻԹ-ի, անիկա կեդրոնացաւ Իտլիպի Ժըսըր Շուղուր շրջանին մէջ:
Գագիկ Ա.

Գագիկ Ա. (անյայտ– 1020), Հայոց թագաւոր 990–էն։ Բագրատունիներու թագաւոր։


== Գահակալութիւն ==
Սմբատ մեռաւ անժառանգ։ Իրեն յաջորդեց եղբայրը՝ Գագիկ, որ նոյնպէս շարունակեց շինութիւններով բարեզարդել Անին ու իր շրջակայքը։ Ան Տրդատ ճարտարապետին աւարտել տուաւ Մայր Տաճարին շինութիւնը (1001): Տրդատ շինեց նաեւ կաթողիկոսարանը, ինչպէս նաեւ Կոստանդնուպոլսոյ հռչակաւոր Այա Սոֆիա մեծ տաճարին գմբէթը։


== Թագաւորական Կեանք ==
Գագիկ Ա.-ի օրով, Բագրատունեաց թագաւորութիւնը հասաւ իր զօրութեան գագաթնակէտին, թէ՛ ռազմական զօրութեամբ եւ թէ հողային ընդարձակութեամբ։ Ան բանակին ընդհանուր թիւը հասցուց 100 հազարի, սպարապետութիւնը յանձնելով Վահրամ Պահլաւունիին:

Գագիկ Ա.-ի արտաքին քաղաքականութեան հիմնական գիծը եղաւ քրիստոնեայ պետութիւններուն միջեւ սերտ գործակցութիւն ցուցաբերել՝ Հայաստանը ձերբազատելու համար թշնամիներէն։ Ան բարեկամութիւն հաստատեց Տայքիի Կիւրողապատ իշխանին հետ, որ յարձակելով Մանազկերտի Աբբաս էմիրին վրայ, խլեց քաղաքը։ Երբ իր կարգին էմիրը քալեց Դաւիթի դէմ, Գագիկ հասաւ իր դաշնակեցին օգնութեան եւ անոնք միասնաբար կոտորեցին էմիրին զօրքերը։
Աւելի ուշ, Գագիկ միացաւ նաեւ Վրաստանի Բագրատ Գ. Թագաւորին՝ յարձակելու համար Գանձակի արաբ էմիրին վրայ, որ պարտուելով կորսնցուց իր հողերուն մէկ մասը։
Ներքին քաղաքականութեան մէջ, կեդրոնական իշխանութեան դէմ առնուած որեւէ քայլ խստօրէն պատժուեցաւ։ Այսպէս, ան յարձակեցաւ իրեն անհնազանդ Ձորագետի Դաւիթ թագաւորին վրայ ու գրաւեց անոր հողերը, որուն համար վերջինը կոչուեցաւ Դաւիթ Անհողին։ Գագիկ Ա. Նաեւ Վասպուրականէն խլեց կարգ մը հողամասեր, զորս կցեց իր թագաւորութեան։
Անիի պեղումներէն յայտնաբերուած է Գագիկ Ա.-ի 2.26 մեթր բարձրութեամբ անդրին։
Գագիկ Ա.-ով վերջ կը գտնէ յարաբերական խաղաղութեան շրջան մը։ 925-էն ի վեր Հայաստան չէր ենթարկուած կարեւոր արշաւանքին։ Ան զօրացած էր, եւ օգտուելով քաղաքական ու ռազմական ապահով վիճակէն, լծուած էր շինարարական աննախընթաց աշխատանքի։


== Աղբիւրներ ==
Հայոց Պատմութիւն, Հայաստան ու Հայութիւնը Գ.- ԺԳ. Դարերուն, Ա. Տպագրութիւն, Պէյրութ, 2009:
Պիպլոս-Ժըպէյլ

Պիպլոս կամ Ժըպէյլ (յուն․՝ βύβλος, Բիբլոս), քաղաք՝ Լիբանանի մայրաքաղաք Պէյրութէն՝ 35 քմ. դէպի հիւսիւս:
Քաղաքը հիմնադրուած է փիւնիկեցիներու օրով։Ներկայիս Պիպլոս մուտք գործած է համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Պիպլոս կամ Ժըպէյլը կը համարուի աշխարհի հնագոյն բնակուած քաղաքներէն մէկը։ Պիպլոսի մասին առաջին տեղեկութիւնները արձանագրուած են Ք.ա. 4-րդ հազարամեակին։ Այս շրջանին թուագրուած է Պիպլոսի ամենայայտնի ճարտարապետական շինութիւններէն մէկը՝ Պաալի տաճարը։

Ք.ա. երրորդ հազարամեակէն սկսեալ, Պիպլոս սերտ կապեր կը հաստատէ Եգիպտոսի հետ, որ Պիպլոսէն կը ներմուծէր բնափայտ, յատկապէս՝ մայրի, գինի եւ ձիթապտուղի իւղ: Եգիպտոսէն մեծ քանակութեամբ պապիրուս կը բերուէր Պիպլոս, ուրկէ կը վաճառուէին յոյներուն։ Յունարէն Պիպլոս՝ պապիրուս, գիրք, եւ պիպլիա՝ գիրքեր, բառերու ծագումը եկած է Պիպլոսի անունէն։ Աքքատացիները քաղաքը կ'անուանէին Կուպլ, Աստուածաշունչին մէջ անիկա յիշատակուած է Կեպալ անունով։
Եգիպտոս մեծ ազդեցութիւն ունեցած է Պիպլոսի վրայ, փաստօրէն՝ Պիպլոսի տիրակալները եգիպտերէնը կը գործածէին իբրեւ պաշտօնական լեզու:


== Պիպլոս-Ժըպէյլի «Թռչնոց Բոյնը» ==
Ք.ա. երրորդ հազարամեակի վերջաւորութեան Պիպլոս կ'ապրի իր անկման շրջան։ Հրդեհի հետեւանքով կը կործանի Պիպլոսի տիրուհիին յայտնի տաճարը:
«Թռչնոց Բոյն»ը (Birds-Nest) հիմնուած է շուրջ 80 տարիներ առաջ Միջերկրականի ափին,  Պիպլոս պատմական քաղաքին աւերակներուն մօտ, որ այսօր ծանօթ է Ժըպէյլ անունով:
Համաշխարհային Ա. պատերազմի ընթացքին, թուրքերուն կողմէ գործադրուած Հայոց Ցեղասպանութեան իբր արդինք, Հայ ժողովուրդը կու տայ  աւելի քան մէկուկէս միլիոն անմեղ զոհ: Երկուք ու կէս միլիոն հայորդիներ իրենց հայրենիքէն կ'արտաքսուին եւ բռնութեամբ կ'առաջնորդուին դէպի Սուրիոյ եւ Իրաքի անապատները: Հայոց Ցեղասպանութենէն ճողոպրած հայորդիներուն մէջ կային հազարաւոր որբեր: 1907-ին, 25-ամեայ դանիացի Օրդ. Մարիա Ճէյքըպսըն, հայկական հիւանդանոցին մէջ ծառայելու նպատակով, կը հաստատուի Խարբերդ, Կիլիկիա: Երբ հայկական շրջաններուն մէջ հաստատուած միսիոնարներ կը հեռանան հայկական քաղաքներէն եւ գիւղերէն, Օրդ. Ճէյքըպսըն կը պատսպարէ հայ որբերը, անոնց առօրեայ սնունդ մատակարարելով եւ բժշկական խնամք ապահովելով: Մարիա Ճէյքըպսըն, Դանիական Կիներու Միսիոնարական Գործիչներու (Danish KMA) մարդասիրական ընկերակցութեան օժանդակութեամբ, կը գնէ Ժըպէյլի Հայկական Որբանոցը: Ան իր ողջ կեանքը կը նուիրէ հայ որբերու խնամատարութեան, մինչեւ իր մահը 1960: Դանիական Կիներու Միսիոնարական Գործիչներու Ընկերակցութիւնը, Ճէյքըպսընի մահէն 10 տարիներ ետք կը  շարունակէ «Թռչնոց Բոյն»ի իր առաքելութիւնը եւ 1970-ին հաստատութիւնը կը փոխանցէ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան  :


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		


== Աղբիւրներ ==
Nina Jidéjian, Byblos through the ages, Dar al Machreq, Beirut, 1968
Jean-Pierre Thiollet, Je m'appelle Byblos, H & D, Paris, 2005 (2-914266-04-9)
Զուիցերիոյ Ազգային Օր

Զուիցերիոյ ազգային օր (գերմ.՝ Schweizer Bundesfeiertag, ֆր.՝ Fête nationale suisse, իտալ.՝ Festa nazionale svizzera, ռետոռոմաներէն՝ Fiasta naziunala svizra), ազգային տօն Զուիցերիոյ մէջ։ Կը նշուի 1 Օգօստոսին: Զուիցերիոյ Համադաշնութեան հիմնադրումը առաջին անգամ նշուած է 1 Օգոստոս1891-ին, 1899-էն՝ ամէն տարի, իսկ իբրեւ պաշտօնական տօն կը նշուի 1994-էն: Որոշ քաղաքներու մէջ պաշտօնական արարողութիւնը տեղի կ՛ունենայ տօնի նախօրէին` 31 Յուլիսին:


== Պատմութիւն ==
Զուիցերական ազգային առասպելի համաձայն 1291-ին Ֆիրուալդշտետ լիճի ափին գտնուող Ռիվտլի բացատին մէջ կը հաւաքուին երեք գաւառներու` Շուիցի, Ուրի եւ Ունտէրվալտէնի ներկայացուցիչները եւ դաշինք կը կնքեն արտաքին յարձակումներէ պաշտպանուելու համար: Այս իրադարձութիւնը հիմք հանդիսացաւ Զուիցերիոյ Համադաշնութեան կազմաւորման համար: Պաշտօնապէս տօնը սահմանուած է 1891-ին, Զուիեցրիոյ կազմաւորման վեցհարիւրամեակի տարին: Երկար ժամանակ 1 Օգօստոսը գաւառներու մեծ մասին մէջ կը համարուի աշխատանքային օր: 26 Սեպտեմբեր1993-ին կայացած հանրաքուէին ժողովրդական նախաձեռնութեան հաւանութիւն տալէն ետք 1994-էն այն պաշտօնապէս յայտարարուեցաւ ոչ աշխատանքային օր ամբողջ Զուիցերիոյ տարածքին:


== Տօնի աւանդոյթներ ==
Տօնի օրը շատ մարդիկ իրենց տուները կը զարդարեն դաշնային եւ թաղապետական դրօշներով: Գաւառներու մեծ մասին մէջ հասարակական շինութիւններու, փողոցներու եւ հրապարակներու զարդարման աւանդոյթը օրինական պահանջ է: Ամէն տարի երկրի նախագահը հանդիսաւոր ելոյթ կ՛ունենայ Ռիվթլի բացատին մէջ: Մութը իյնալուն մէջ փողոց դուրս կու գան բազմաթիւ երեխաներ լապտերներով եւ հրավառութեան միջոցներով: Իսկ բլուրներու եւ լեռներու գագաթներուն կարելի է տեսնել քանի մը մեթր բարձրութեամբ կոնաձեւ խարոյկներ: Այս աւանդոյթը սկիզբ կ՛առնէ միջնադարէն, երբ երկրի տարածքային սահմաններուն երկայնքով բլուրներու կատարներուն կը կազմաւորուէր նմանատիպ համակարգ եւ խարոյկները կը վառուէին թշնամիներու մօտենալու ժամանակ:
Կայծ (թերթ, Թիֆլիս)

«Կայծ», բոլշեւիկեան տնտեսական, քաղաքական եւ հասարակական եռօրեայ ագիտացիոն թերթ։
Համարուած է հայերէն առաջին պոլշեւիկեան լեգալ պարբերականը։ Լոյս տեսած է 1906 թուականին (47 համար), Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Ստեփան Շահումեան, Սուրէն Սպանդարեան, Սարգիս Կասեան։ Պաշտօնական խմբագիր-հրատարակիչը համարուած է Ա. Երզնկեանը։ Լուսաբանած է բանուորական շարժումները Հայաստանի եւ Ռուսաստանի մէջ, ընթերցողներուն պարզաբանած է ռուսական առաջին յեղափոխութեան խնդիրները։ Տպագրած է նիւթեր կուսակցական կազմակերպութիւններու գործունէութեան մասին։
«Կայծ»-ին աշխատակցած են Յ. Յակոբեանը, Մ. Միրաքեանը, Մ. Խանոյեանը, Ռ. Դաշտոյեանը, Ա. Կարինեանը, Ա. Խումարեանը, Ա. Մռաւեանը, Մ. Մելիքեանը եւ ուրիշներ։
Սեւ Մահ

Սեւ մահ, մարդկութեան պատմութեան մէջ արձանագրուած ժանտախտը, որ եղած է ամէնէն մահաբերներէն:
Համաճարակը սկսած է Կեդրոնական Ասիայէն եւ Մետաքսի ճանապարհով 1343-ին հասած է Խրիմ: Խրիմէն, նաւերու վրայ գտնուող սեւ առնէտներու եւ ոջիլներու միջոցով տարածուած է Սեւ ծովու մերձակայքը եւ Եւրոպայի խորերը:
Համաճարակին առաջքը առնելու համար վարակուածներուն երակները կտրած կամ թրջոցներով զանոնք ծածկած են` այդպէսով աւելի եւս տարածելով վարակը եւ վնասելով թոքերը:
Համաճարակը արագօրէն տարածուած է այն վայրերուն մէջ, ուր մարդիկ հաւաքուած են փրկուելու յոյսով:
Մինչեւ 1353 տեւած համաճարակին զոհ գնացած են 75-էն մինչեւ 200 միլիոն մարդ:


== Ծանօթագրութիւն ==


== Տե՛ս նաեւ ==
Սպանական Կրիփ
Պսակաձեւ Ժահր
Յուստինիանոսի Ժանտախտ