armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Հայելի Կալկաթեան

«Հայելի Կալկաթեան», քաղաքական, գրական եւ առեւտրական շաբաթաթերթ։ Կալկաթայի (Հնդկաստան) «Իմաստախնդիրեան միաբանութիւն» հրատարակչական ընկերութեան պարբերական։ Լոյս տեսած է 1820-ին, Կալկաթայի մէջ։ Խմբագիր՝ Հ․ Տէր-Յակոբեան։
Տպագրած է միջազգային եւ տեղական լուրեր, գրական ստեղծագործութիւններ, մանկավարժական յօդուածներ։ Լեզուն հիմնականին գրաբար է։
Գրական Ստեղծագործութեան Սիւժէն

Գրական ստեղծագործութեան սիւժէն ( ֆր. sujet-առարկայ), գեղարուեստական երկի մը մէջ հեղինակը իր հերոսները կը դնէ որոշակի դէպքերու եւ յարաբերութիւններու մէջ, որոնց ընթացքին կը բացայայտուին անոնց նկարագիրն ու փոխյարաբերութիւնները։ Ուրեմն՝ գրական երկի մէջ պատկերուած դէպքերու, գործողութիւններու, մարդկային կապերու ամբողջութիւնը կը կոչուի սիւժէ։
Սիւժէն երկի բովանդակութեան որոշակի դասաւորումն է, ուր կը տրուին ժամանակաշրջանի իւրայատուկ գիծերը, ազգային–ընկերային հանգամանքները։ Ան նաեւ տիպարներու աճի, նկարագիրի ու էութեան դրսեւորումի ընթացքն է։
Գրական գործ մը կրնայ ունենալ գլխաւոր ու երկրորդական սիւժէտային գիծեր, որոնք միահիւսուելով՝ կը ներկայացնեն ամբողջ բովանդակութիւնը։ Օրինակ՝ Դերենիկ Դէմիրճեանի «Վարդանանք» վէպի հիմնական սիւժէտային գիծը հայ ժողովուրդի մղած պայքարն է պարսիկներու դէմ, սակայն հոն առկայ են նաեւ այլ դէպքեր, ինչպէս՝ հերոսներու անձնական հարցեր, սիրոյ պատմութիւններ, գիւղացի-նախարար հակադրութիւններ, նախարարներու միջեւ հակադրութիւններ, հայոց այրուձիին ճակատագիրը օտարութեան մէջ եւ այլն, որոնք կը միահիւսուին սիւժէտային գլխաւոր գիծին։


== Սիւժէի մասերը ==
Նախադրութիւնը ստեղծագործութեան մուտքն է, ուր հիմնական դէպքերուն նախորդող միջավայրն ու հանգամանքները կը ներկայացուին։ Կանոնաւոր կառոյցի պարագային ան երկի սկզբնամաս է, բայց կրնայ հանդէս գալ նաեւ ընթացքին կամ վերջը։
Հանգոյցը սիւժէի այն մասն է, ուր սկիզբ կ’առնէ հերոսներու միջեւ եղած հակադրութիւնը, բախումը, որմէ կը զարգանան հետագայ դէպքերը։ Օրինակ՝ Րաֆֆիի «Սամուէլ» վէպին հանգոյցը կը ստեղծուի առաջին իսկ գլուխին մէջ, ուր հայրենասէր երիտասարդը կը ստանայ իր հօր ուրացումի ու դաւաճանութեան լուրը։
Դէպքերու զարգացումը հանգոյցին յաջորդող դէպքերն են, գործողութիւններու զարգացումը, որոնք փոքրածաւալ գործերու մէջ սակաւաթիւ են, իսկ մեծ գործերու, յատկապէս բազմասիւժէ գործերու մէջ՝ մեծաքանակ ու բազմազան։
Գագաթնակէտը գործողութեան զարգացումի այն աստիճանն է, երբ բախումէն ծագած լարումը ամենաբարձր աստիճանի վրայ է եւ որեւէ ձեւով պէտք է լուծուի։ Որքան զօրաւոր են երկի մէջ բախումները, հանգոյցը՝ այդքան լարուած կ՛ըլլայ գագաթնակէտը։ «Սամուէլ»-ին մէջ այդ հայր-որդի հանդիպումին պահն է, երբ երկուքին ալ աշխարհայեացքի անզիջելիութիւնը գագաթնային է ու երկուքն ալ տեղի տալու նպատակ չունին։
Հանգուցալուծումը սովորաբար արագ կը յաջորդէ գագաթնակէտին ու կը բացայայտուի հանգոյցին ելքը։ Գործողութիւնները, գաղափարական բովանդակութիւնը, հերոսներու զարգացումը կը հասնին աւարտին։ «Սամուէլ»-ին մէջ լուծումը որդւոյն կողմէ դաւաճան հօր սպանութիւնն է, ապա կռիւը պարսիկներու դէմ ու դաւաճան մօր սպանութիւնը։Սիւժէի մասերէն որեւէ մէկը կրնայ բացակայիլ կամ անոնց կանոնաւոր ընթացքը խախտուիլ։ Երբեմն լուծումէն ետք կու գայ վերջաբան, ուր կը խօսուի հերոսներու ճակատագրի մասին կամ կ՛ընդհանրացուի երկի գաղափարական բովանդակութիւնը։


== Աղբիւրներ ==
Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 10, էջ 471
Ա. Ջրբաշեան, Գրականութեան տեսութեան արդի խնդիրներ: Ուսումնական ձեռնարկ, ԵՊՀ հրատ., Երեւան։
Սուրիական անապատ

Սուրիական անապատ, (արաբերէն՝ بادية الشام‎՝ Պատիաթ Ալ-Շամ), անապատ Սուրիոյ, Իրաքի, Յորդանանի եւ Սէուտական Արաբիոյ տարածքներուն մէջ։
Տարածութիւնը մօտ 1 միլիոն ք.մ. է։ Ռելիէֆը հարթ մակերեւոյթով սարաւանդ է, զոր աստիճանաբար կ՛իջնէ (800 - 500 մ.) դէպի հիւսիս-արեւելեան եւ կը սահմանափակուի Եփրատ գետի հովիտով։ Սարաւանդին տեղ-տեղ կը բարձրանայ։


== Պատկերասրահ ==
Կոմիտասի Յուշարձան (Վաղարշապատ)

40.163806°N 44.293675°E﻿ / 40.163806; 44.293675

Կոմիտասի յուշարձան, կը գտնուի Արմաւիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի կեդրոնը՝ Կոմիտասի անուան հրապարակը։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1969-ին։ Ընդգրկուած է Վաղարշապատի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ[1]։


== Հեղինակ ==
Քանդակագործ՝ Երուանդ Քոչար


== Տուեալներ ==
Յուշարձանի նիւթը պազալտ է։


== Տե՛ս նաեւ ==
Կոմիտասի մահարձան
Կոմիտասի Յուշարձան (Փարիզ)
Կոմիտասի Յուշարձան (Տիթրոյիթ)
Կոմիտասի Յուշարձան (Երեւան)
Կոմիտասի Յուշարձան (Սենթ Փեթերսպուրկ)
Կոմիտասի Կիսանդրի (Քեպէք)
Կոմիտասի կիսանդրի (Փարիզ)
Մազաթափութիւնը

Մազաթափութիւն, mարդ արարածի ամբողջ կեանքի ընթացքին կը կատարուի մազերու «հերթափոխութիւն»:  Իւրաքանչիւր անհատի մօտ 3-4 տարին անգամ մը կը կատարուի այդ փոփոխութիւնը,  երբ կը ծլի նորը ու կը թափի ծերը: 
Սակայն,  եթէ թափուող մազերը շատ աւելի են նոր մազերէն,  ուրեմն պէտք է կատարել համապատասխան քննութիւնը, ստուգելու համար թէ առատ մազաթափութիւնը հիւանդութեան հետեւանք չէ եւ պէտք է սկսիլ մազածածկոյթներու գործածութեան՝ հաւասարակշռելու «հերթափոխութիւն»-ը:
Կանանց մօտ օրական 20-100  մազ թափուիլը բնական է:


== Մազաթափութեան Պատճառները ==
Կանանց մօտ մազաթափութեան հիմնական պատճառը ճնշուածութիւնն է,  որուն մանրամասնութիւնները դժուար է բացայայտել,  որովհետեւ մազաթափութիւնը կրնայ ի յայտ գալ ճնշուած պայմաններէն նոյնիսկ ամիսներ ետք:
Մազաթափութիւնը նաեւ ժառանգական հիւանդութեան հետեւանքն է,  որ տեղի կ’ունենայ հորմոնային փոփոխութիւններու ժամանակ,  երբ կը խանգարուի վահանաձեւ գեղձին գործունէութիւնը եւ դաշտանադադարը:
Մազաթափութեան պատճառ կրնայ դառնալ նաեւ մաշկի զանազան վարակները: Կենսանութերու պակասը եւս կրնայ պատճառ հանդիսանալ մազաթափութեան:Նիհարնալուն նպաստող սննդակարգերը մազաթափութեան վտանգներէն են:

Սխալ սննդակարգը կրնայ խախտել մարմինին համակարգը եւ ճարպերու կորուստը կրնայ նուազեցնել  էսթրոծիներու քանակը,  որուն իբրեւ հետեւանք տեղի կ'ունենայ ուժեղ մազաթափութիւն:Բազմաթիւ հիւանդութիւններու հետեւանքներէն մէկը կրնայ ըլլալ մազաթափութիւնը:Այդ հիւանդութիւններէն են արեան գերճնշումը,  շաքարախտը, սրտային հիւանդութիւնները, քոլեսթերոլը եւ տեսակաւոր դեղահատներու գործածութիւնը:  Ծննդաբերութեան հանգրուանին անիկա յղի կիներուն մօտ մազաթափութիւնը, համապատասխան տոկոսով, ընդունելի է. յետծննդաբերութեան հանգրուանին արդէն կը վերադառնայ իր բնականոն ընթացքին:
Ձեր մազերը պաշտպանելու համար պէտք է ուշադիր ըլլաք՝

Արեւու ճառագայթներէն(այս պարագային գլխարկներու գործածութիւնը կարեւոր է):
Լողաւազաններուն մէջ գտնուող քիմիական նիւթերէն(լողաւազանէն դուրս գալէ ետք,  անպայման պէտք է լուաք ձեր մազերը):
Մազերու ներկերէն եւ մազերը ոլորուն կամ շիտակ դարձնող նիւթերէն:
Մազերը չորցնող կամ ոլորուն դարձնող գործիքներէն, որոնց գործածութիւնը պէտք է ըլլայ սահմանափակ:
Առանց բժիշկներու թելադրութեան դեղերու գործածութենէն:


== Աղբիւրներ ==
«ԶԳՈՅՇ»,Առողջապահական-նախազգուշական պարբերաթերթ,Բ տարի,թիւ 1 (5),2016 էջ37-38։
Էւորա

Էւորա, (փորթ.՝  Évora) քաղաք Պորթուկալի արեւելեան հատուածէն ներս։ Գտնուած է Լիզպոնէն 120 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Նոյնանուն շրջանի վարչական կենդրոնն է։
Բնակչութիւնը՝ 56 596 մարդ (2011)։ Մակերեսը կը կազմէ 1307,04 քմ²։


== Արտաքին յղումներ ==
քաղաքի պաշտօնական կայք:
Հաագա

Հակա (հոլ.՝ Den Haag / 's-Gravenhage, ՄՀԱ՝ Կաղապար:Audio-IPA), քաղաք եւ համայնք Հոլանտայի արեւմուտքին, Հիւսիսային ծովի ափին, Հոլանտայի Կառավարութեան նստավայրը, Հարաւային Հոլանտա նահանգի մայրաքաղաք եւ Հոլանտայի թագուհի Պեատրիքսի կացավայրը։ Հաակայի մէջ կը գտնուին խոշոր միջազգային մարմիններ՝ Արդարադատութեան միջազգային դատարանը, Միջազգային քրէական դատարանը, Միջազգային իրաւարարութեան դատարանը եւ այլ մարմիններ։ Մեծութեամբ Հաական Հոլանտայի երրորդ քաղաքն է Ամսթրդամեն եւ Ռոտըրդամեն յետոյ։ Քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ 482 742 մարդ (2008 դեկտեմբերի 31), իսկ մակերեսը՝ 98,20 կմ²։ Հաական Ռանտսդատ համախմբումի մասը կը կազմէ։


== Բնակչութիւն ==


== Արտաքին հղումներ ==
Մունիցիպալ վարչության պաշտոնական կայքը (անգլերէն)
Քաղաքային տրանսպորտի օպերատորները (անգլերէն)(նէտեր.)
Տրանսպորտային համակարգի քարտեզը
Շնորհք Պէրպէրեան

Շնորհք Պէրպէրեան (1895 - 25 Յունիս 1927, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ, վիրաբոյժ։
Ծնած է 1895 թուականին։ Ստացած է բժշկական կրթութիւն եւ որպէս մանկաբարձ-վիրաբոյժ աշխատած՝ Կ. Պոլսոյ պուլկարական ու հրեական հիւանդանոցներու մէջ։ 1925 թուականին Շնորհք Պէրպէրյան՝ որպէս թերապեւտ, վիրաբոյժ ու մանկաբարձ, աշխատած է Կ. Պոլիս, Բանկալթի, Պէօյիւ Քտերէ ճատտէսի-46 հասցէին գտնուող բուժարանին մէջ։ 
Մահացած է 1927 թուականի Յունիս 25—ին Կ.Պոլսոյ մէջ՝ զոհ երթալով մասնագիտութեանը։


== Գրականութիւն ==
«Կավռօշ» տարեգիրքը, Կ. Պոլիս, 1925։
Թէոդիկ, Ամէնուն տարեցոյցը, 1928, Փարիզ, 1929։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Անուբիս

Անուբիս (հին յուն․՝ Άνουβις, հին եգիպտերէն՝ Անփու կամ Ինփու), Հին Եգիպտոսի աստուածութիւն շնագայլի գլուխով եւ մարդու մարմինով:


== Կարգը ==

Անուբիսը մահացածները դէպի հանդերձեալ կեանք ուղեկցողն է։ Հին թագաւորութեան մէջ կը համարուէր մեծ գերեզմանատուներու եւ գերեզմաններու բարեխօս, մեռեալներու թագաւորութեան դատաւորներէն մին, թոյներու եւ դեղերու պահապան։ Հին եգիպտական դիցաբանութեան մէջ՝ Օսիրիսի եւ Նեփթիսի զաւակն է: 
Անուբիսի պաշտամունքի կեդրոնը կը համարուէր Վերին եգիպտական նոմի մայրաքաղաք Կինոպոլ քաղաքը։ 


=== Հոգիներ Փոխադրող ===
 
Փարաւոնեան վեջին դարաշրջանին (Ք.ա. 664–332), Անուբիսը կը պատկերուէր որպէս անձերը ապրողներու աշխարհի շեմէն անդրաշխարհ տանող: Թէեւ նոյն դերը երբեմն կը վերագրուէր կովու գլուխով Հաթորը, Անուբիսը սովորաբար սա գործին համար աւելի յաճախ ընտրուած էր: Հռովմէական շրջանի Եգիպտոսի պատմութեան յոյն գրողները կը նշէին, «հոգիներ փոխադրող» ձեւը, անանկ, ինչպէս իրենց Հերմեսի պարագային, որ նոյն դերն ունէր յունական դիցաբանութեան մէջ: Ըստ այդ ժամանակուան յուղարկաւորութեան մշակոյթի, հոգիները փոխադրող Անուբիսը կը ներկայացուէ յունական հագուստով:


== Անուբիսը անտիկ գրականության մեջ ==
Պլուտարքոսի «Իսիդան և Օսիրիսը» ստեղծագործութեան մeջ մեկնաբանութիւն մը կը մէջբերուի, ուր Անուբիսը Սեթի և Նեֆտիդայի որդին է, որ գտնուեր և դաստիարակուեր է Իսիդայի կողմէն։ Ստրաբոնըկը  յիշատակէ, որ ան եգիպտական աստուածութիւն է, որուն երկրպագեր են XVII վերին եգիպտական նոմի մէջ։ Ըստ Վերգիլիոսի, Անուբիսը պատկերուած էր Էնեասի վահանի վրայ։ Յուվենալիսը կը յիշատակէ աստուածութեան երկրպագութեան մասին Հռոմի մէջ։
Հույները նույնացնում էին Անուբիսին Հերմեսի հետ։


== Անուբիսի հետ կապուած աստուածութիւններ ==
Ինպուտ (հին.եգիպտ.)՝ եգիպտական դիցաբանութեան մէջ Դուատա աստուածուհին (մահացածներու գտնուելու վայրը)։Կը  պատկերվոէր շան գլխով կնոջ տեսքով։ XVII (Կինոպոլի) վերին եգիպտական նոմի մէջ, անոր անունը կրող կինը,կը  յամարուէր Անուբիսի կինը։ Երբեմն կ'երկրպագուէր որպես Անուբիսի կանացի ձև։
Ուպուաուտ (հին եգիպտ. «Ճանապարհներ բացող»), Օֆոիս (հուն.)՝ եգիպտական դիցաբանութեան մէջ գայլի տեսքով աստուած, մահացածի ուղեկցողը դէպի Դուատ։
Իսդես (նաեւ կ'արտասանուէ որպէս Աստենու, Աստեն, Իստեն կամ Աստես)՝ հանդերձեկալ աշխարհի բարեխօսներէն մէկը (Դուատ, Արևմտեան անապատ) եգիպտական դիցաբանութեան մեջ, այդ առումով մօտիկ Անուբիսին։ Իսդեսը կը պատկերուէր խոշոր սեւ շունի տեսքով, նոյն կերպ, ինչպէս Անուբիսը կը պատկերուէր շնագայլի տեսքով։ Աւելի ուշ ժամանակաշրջանին կը նմանեցուէ Անուբիսի հետ:
Հերմանուբիս (հին յուն․՝ Ἑρμανοῦβις)՝ դիցաբանութեան մեջ եղեր է աստուած, որ իր կերպարով կը նմանէր Հերմեսին (հին յունական դիցաբանութիւն) և Անուբիսին (հին եգիպտական դիցաբանութիւն)։ Օսիրիսի և Նեֆտիդայի որդին էր։ Հերմեսը և Անուբիսը ունէին նմանատիպ պարտականութիւններ (անոնք հոգիներու ուղեկցորդներ էին), ինչ որ, հաւանաբար, հանգեցուցեր է այդ երկու աստուածութիւններու միաձուլմանը ՝ Հերմանուբիսի։
82 (թիւ)

82 (ութսուներկու) զոյգ երկնիշ բնական թիւ է 81-ի եւ 83-ի միջեւ


== Բնագիտութեան Մէջ ==
 A001358  քսանեօթներորդ կիսապարզ թիւն է՝ 82=2×41
 A007770  ուրախ թիւ է


== Բնագիտութեան Մէջ ==
Մոգական թիւերէն մեկն է


== Գիտութեան Մէջ ==
82-ը կապարի ատոմային թիւն է՝ 82Pb


== Այլ ==
82-ով ISBN ով կը նշուեն Նորվեկիոյ հրատարակուած գիրքերը
82-ը Ֆրանսայի Թարն-է-Կարոն տեփարթեմանի կարգային թիւն է
+82-ը Հարաւային Քորէայի միջազգային հեռախօսային քոտն է


== Օրացոյց ==
Տարուայ 82րդ օրը Մարտ 23-ն է (նահանջ տարիներուն՝ Մարտ 22-ը)
1982 թուական
Թրոյան Պելլիսարիօ

Թրոյան Աւերի Պելլիսարիօ, (անգլերէն՝ Troian Avery Bellisario, 28 Հոկտեմբեր 1985(1985-10-28), Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ): Ան Ամերիկացի դերասանուհի մըն է։
Թրոյանի երկու ծնողները (Տօնալտ Պելլարիսօ եւ Տեպօրահ Փրաթ) ֆիլմերու արտադրողներ են: Ան ունի մէկ փոքր եղբայր մը, երկու խորթ եղբայրներ եւ երեք խորթ քոյրեր:


== Ֆիլմեր եւ հեռուստաշարեր ==


=== Ֆիլմեր ===


=== Հեռուստաշարեր ===
Գիրք

Գիրք, ձեռագիր, տպագիր կամ այլ գրիչի վրայ գրական-գեղարուեստական, հասարակական-քաղաքական եւ գիտական բովանդակութեամբ ստեղծագործութիւն է։ Ներկայիս ամենաշատ տարածուածը թուղթի վրայ տպագրուած գիրքն է։
Գիրքը կազմուած է բնագիրէ, տիտղոսաթերթէ եւ կազմէ, եւ որ այս վերջինը երբեմն կունենայ կազմաշապիկ։ Տիտղոսաթերթին վրայ կը գրուին հեղինակին անունը եւ գիրքին վերնագիրը, հրատարակութեան վայրը եւ տեսակը, հրատարակչութիւնը եւ վերջապէս տպագութեան տարեթիւը։
Գիրքին սկզբնաւորումը կապուած է գիրի ստեղծման հետ, որ քանի մը հազար տարուան պատմութիւն կ՛ընդգրկէ։ Անցեալին բաբելոնցիները, ասորեստանցիները եւ այլ հին ժողովուրդներ ընդհանրապէս գրած են կաւէ պատրաստուած սալիկներու վրայ։ Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակին այդ սալիկներուն վրայ գրուած գեղարուեստական հնագոյն՝ ասուրապապելական «Կիլկամեշ» դիւցազնավէպը մինչեւ այսօր պահպանուած է։ Այսպիսի ձեւով կազմուած գիրգերէն է ստեղծուած առաջին գրադարանները։ Չինաստանի մէջ գրած են բամբուկէ պատրաստուած շերտիկներու վրայ եւ շարած ամուր թելի մը վրայ։ Աւելի ուշ չինացիները գրած են մետաքսի վրայ, իսկ Ք․Ե․ 2-րդ դարէն սկսեալ՝ թուղթի։ Հին Եգիպտոսի մէջ նախ գրած են կաւէ սալիկներու, եւ այնուհետեւ՝ պապիրոսի վրայ, որ եղէգի կոխած շերտիկներ իրարու փակած քանի մը տասնեակ մեթր երկարութեամբ ժապաւեն էր եւ կը պահուէր գլանաձեւ փաթթուած։ Ք.Ա. 2-րդ դարուն Պերգամոն քաղաքին մէջ կենդանիներու կաշին օգտագործելով պատրաստուած է նոր գրանիւթ եւ քաղաքին անունով կոչուած է պերգամենտ։ Այն մեր գիտցած մագաղաթն է։ Մագաղաթէ ամենահին ձեռագիրը Հոմերոսի «Իլիական» բանաստեղծութիւնի՝ 3-րդ դարուն գրուած հատուած մըն է։ Մագաղաթը պապիրոսէն աւելի ճկուն ու ամուր էր, եւ դիւրութեամբ ծաւալուած, իսկ ծալլուածքի մասին մէջ թերթերը կարուած եւ միացուած էին իրար։ Միջնադարուն մագաղաթէ թերթերը կամփոփուէին կաշեպատ կամ լաթապատ փայտէ կազմի մէջ։
Գիրքի զարգացման եւ ժողովրդականացման խոշոր ազդակ էր Յոհան Գուտենբերգի տպագրութեան գիւտը 1447 թուականին, որ դարձաւ գիրքի տպագրութեան հիմքը։ Հայաստանի մէջ, թուղթը իբրեւեւ գրանիւթ, օգտագործուած է 8–9-րդ դարերու ընթացքին։ Տպագրութիւնը 15-րդ դարուն զգալիօրէն ազդած է գիրքի զարգացումն ու տարածումը։ Հայերէն առաջին գիրքերը՝ ձեռագիր մատեանները, ստեղծուած են V դարուն, հայոց գիրի գիւտէն ետք։ Պահպանուած հնագոյն ձեռագիր մատեանը VII դարուն ստեղծուած Վեհամօր Աւետարանն է։ Ձեռագիր մատեաններ ստեղծուած են մինչեւ 18-րդ դարուն վերջը։ Թուղթի վրայ մեզի հասած առաջին ձեռագիր գիրքը ընդօրինակուած է 981 թուին։ Մինչեւ 1800 թ. տպագրուած գիրքերը կը կոչուին հնատիպ։ Անոնք բազմաբովանդակ են, բայց կ՛ընդգրկեն կրօնական բնոյթի գիրքերը։ Հրատարակուած են քիչ տպաքանակներով, մեծամասնութեամբ՝ կաշեպատ զարդարուն կազմերով։ Հայերէն հնատիպ գիրքերուն թիւը կանցնի 1000-էն։ 1801-50 թուականներուն հրատարակուած է շուրջ 1700 անուն գիրք: Ներկայիս Հայաստանի եւ տարբեր երկիրներուն մէջ ամէն տարի լոյս կը տեսնէ հազարաւոր հայերէն գիրքեր։
Քաւալիանի, Էվիա

Քաւալիանի (յուն․՝ Καβαλλιανή)․ անբնակ կղզի, Էվոյիքոս ծոց, Յունաստան։


== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
Քաւալիանի անբնակ կղզի է։ Տարածութիւնն է 1,93 քլ․² եւ կը գտնուի Էվոյիքոս ծոցին հարաւը։ Կը պատկանի Քարիստոս (Էվիա) քաղաքապետութեան։  


== «Հիմարա» շոգենաւին նաւաբեկութիւնը ==
Քաւալիանիի բացերը՝ 1,5 քլ․ հեռու կղզիին ափերէն, 19 Յունուար 1947-ին «Հիմարա» շոգենաւը կը խորտակուի։  374 հոգի կը մահանան։
Ծիծեռնակ (ամսագիր)

«Ծիծեռնակ», խորհրդային շրջանի հայկական պատկերազարդ մանկական ամսագիր նախադպրոցական եւ դպրոցական կրտսեր տարիքի երեխաներու համար։ Հանդիսացած է ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի եւ Համամիութենական պիոներական կազմակերպութեան հանրապետական խորհուրդի հրատարակութիւն։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1978 թուականին, Երեւանի մէջ (1965-1977 թուականներուն Պիոներ ամսագրի ամէնամսեայ յաւելուածն էր։ Խմբագիրներ՝ Մ. Յարութիւնեան, Ա. Սահինեան, Ժ. Մադոյեան (1978 թուականից), Էտուարտ Միլիտոնեան 1982-1992, Անուշ Վարդանեան 1992։
Հանդէսի նպատակը եղած է երեխաներուն դաստիարակել խորհրդային գաղափարախօսութեան, ընկերասիրութեան ոգիով, սէր արթնցնել ուսման, մայրենի լեզուի, աշխատանքի, արհեստներու, արուեստի ու գրականութեան, մարզանքի նկատմամբ։ Տպագրած է չափածոյ եւ արձակ թարգմանական գործեր։ Մանուկներու համար գրած ստեղծագործութիւններով թղթակցած են հայ խորհրդային գրողները։
«Ծիծեռնակ» ամսագիրը համարուած է խորհրդային Հայաստանի առաջին մանկական պատկերազարդ ամսագիրը, որ հրատարակուած է 1929 թ Երեւանի մէջ սկզբնական «Հոկտեմբերիկ» անուանումով։
Ամսագրին մէջ կը տպագրուէին Թումանեանի, Աղայեանի, Չարենցի, Խնկոյեանի եւ բազմաթիւ այլ անուանի բանաստեղծներու ու գրողներու գործերը։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն ամսագրի աշխատանքը ընդհատուեցաւ։ Խմբագրութեան ողջ անձնակազմը մեկնեց ռազմաճակատ։ Հինգ տարի ետք այն վերահրատարակուեցաւ, իսկ 1965 թուականին վերանուանուեցաւ «Ծիծեռնակ»։ «Ծիծեռնակի» առաջին խմբագիրը եղած է Ժենիա Մադոյեանը։
Ժպիտի Համաշխարհային Օր

Ժպիտի Համաշխարհային Օրը (անգլ.՝ World Smile Day) կը նշուի ամէն տարի, Հոկտեմբեր ամսուան առաջին Ուրբաթ օրը: Ժպիտի համաշխարհային օրը Հարվի Պէյլի մտայղացումն  է, որ արուեստագէտ էր Որքեսթրէն, Մասաչուսեց։ 1963-ին ՀարվիՊէյլի կողմէն յայտնուած է հանրայայտ ժպտացող դէմքը: 1999-ին նկարիչի նախաձեռնութեամբ աշխարհի մէջ առաջին անգամ նշուեցաւ ժպիտի համաշխարհային օրը, որմէ ետք այն  կը նշուի ամէն տարի: Պէյլլը երջանիկ էր, այնպէս ինչպէս ստեղծագործ մարդը կրնար երջանիկ ըլլալ, քանի որ ան կը հասկնար, որ իր ստեղծագործութիւնները  երկար կը պահպանուին: Իր հարցազրոյցներէն մէկուն ժամանակ նկարիչը ըսած է. «Մարդկային պատմութեան եւ արուեստի մէջ  դեռ չէր եղած այդպիսի աշխատանք, որ տարածուելով կը բերէր այդքան ուրախութիւն, երջանկութիւն ու հաճոյք: Ոչինչ եղած է այդքան հասարակ՝ բայց հասանելի բոլորին»:


== Հարվի Պէյլի ժպիտի համաշխարհային հիմնադրամ ==
2001-ին` Հարվի Պէյլի մահէն ետք, ի պատիւ անոր յիշատակին  հետեւեալ կարգախօսով` «բարի գործ ըրէ, օգնիր գոնէ, որ ժպիտ մը յայտնուի» հիմնուեցաւ Հարվի Պէյլի  Ժպիտի համաշխարհային հիմնադրամը: Հիմնադրամը կը շարունակէ մնալ Ժպիտի օրուան՝ իբրեւ պաշտօնական հովանաւոր:


=== Նպատակը ===
Կազմակերպութիւնը կը նշէ, որ անոնց նպատակն է, «որքան հնարաւոր է շատ մարդոց իրազեկել ժպիտի համաշխարհային օրուան մասին` օգտագործելով ընկերային լրատուամիջոցները, խրախուսելով ժպտալ եւ բարութիւն տարածել աշխարհին մէջ»:


=== Ժպիտի համաշխարհային օրուան միջոցառումներ ===
Ժպիտի համաշխարհային օրը կը շարունակուի նշուիլ ամէն տարի Որքեսթրի մէջ` օդապարիկներով, մայթերուն կաւիճներով նկարելով եւ իհարկէ աշխարհի ամէնամեծ մարդկային ժպտացող դէմքով: Բացի այդ, ժպիտի համաշխարհային օրը նշուելով աշխարհի տարբեր երկիրներուն մէջ՝ անհատները, դպրոցները, ձեռնարկութիւնները եւ կազմակերպութիւնները կը փորձեն աշխարհը աւելի լաւ դարձնել սնունդ բաժնելով, տեսահոլովակներ նկարելով եւ այլն:


=== Ժպիտիկի ստեղծման պատմութիւն ===
Առաջին ժպիտիկը ամրացուած է կապոցներուն, այսինքն, պատրաստուած նմուշի ձեւով եւ կը տրէր ընկերութիւններու աշխատակիցներուն եւ  յաճախորդներուն: Անկէ ետք Ժպիտիկները մեծ յաջողութեան հասան: Անոնք դուր եկան յաճախորդներուն, իսկ ամերիկեան ապահովագրական ընկերութիւն մըն ալ անկէ աւելի քան 10 հազար օրինակ պատուիրեց: Ժպիտիկը առաւել յայտնի դարձաւ 1970-ականներու սկիզբները երկու սպանացի եղբայրներու շնորհիւ, որոնք այն թողարկեցին հետեւեալ կարգախօսով` «Ձեզ լաւ օր կը մաղթենք»: Նման կարգախօսով  ժպիտիկը անմիջապէս հիթ դարձաւ, այն յայտնուեցաւ պաստառներու, բացիկներու, վերնաշապիկներու եւ պէյսպոլի գլխարկներու վրայ, մէկ խօսքով այն ամէնի, ինչը որ կրնար արագ վաճառուիլ: Բնականաբար, ոչոք կը մտածէր հեղինակային իրաւունքի օրէնքի մասին, իսկ  ԱՄՆ-ի  փոստային ծառայութիւնը նոյնիսկ Պէյլի  ժպիտով խորհրդանշաններ  թողարկեց: Ժպիտիկը 1971-ին ֆրանսացի գործարար Ֆրանքլին Լուֆրանիի կողմէ գրանցուած  ապրանքանիշ է, որ այժմ կ՚օգտագործուի աւելի քան 80 երկիրներու մէջ:


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
World Smile Day Official Website
Smile video
Սողոմոն Գասարճեան

Սողոմոն Գասարճեան, ծնած է Սիս 1880-ին։ Շրջանաւարտ Պէյրութի Ամերիկեան Գոլէճէն 1897-ին։ Քաջածանօթ հայերէնի, անգլերէնի, թրքերէնի եւ ֆրանսերէնի։ 90-ական թուականներուն եղած է Սբ. Նշան վարժարանի հոգաբարձութեան աչքառու դէմքերէն։ Եղբօրը՝ Տիգրանին հետ կը զբաղէր առեւտուրով։ Մեռաւ Սիսի մէջ 1916-ին թուրք բժիշկի մը դիմումնաւոր անհոգածութեան պատճառաւ:
Խալիճ ֆարս

Խալիճ ֆարս (պարս. `موشک خلیج فارس", Պարսից ծոց), կը հանդիսանայ մեկ փուլով պինդ վառելանիւթով արտաձգական հրթիռ։ Ձայնի արագութիւնը գերազանցող հականաւային բալիստիկ հրթիռ Իրէն միջակայքը կը գերազանցէ 300 քմ. արտադրուած է Ֆաթէհ 110 հրթիռի հիման վրայ։ Իրէն մարտագլխիկի ծանրութիւնը կը հասնի մինչեւ 650 քկ. եւ թշնամի արգելակման համակարգերէն խուսաբելու համակարգեր։


== Պատմութիւն ==
Հրթիռը յայտարարուեցաւ 2011-ի Փետրուարին։ Երբ Իսլամական Յեղափոխութեան Պահապաններու Մաժոր Ժեներալ Մոհամմատ Ալի Ջաֆարին յայտարարեց որ արդէն Իրանը սկսաւ արտադրել զարգացած հականաւային հրթիռներ։ Իրանական Fars News գործակալութիւնը յայտարարեց թէ Խալիճ Ֆարս հրթիռը իր թիրախները մէծ յաջողութեամբ կործանեց։ Իսրայէլցի ռազմական մասնագէտ Ուզի Ռուպին (Uzi Rubin) հրթիռը կը նկարագրէ որ եթէ այս հրթիռը օգտագործուեցաւ Ամերիկեան նաւերու դէմ պիտի փոխէ խաղի կշիռքները Հորմոզի մէջ:
Այս հրթիռի համար երկու փորձեր եղան. մէկը 2011-ի Յուլիսին եւ միւսը 2012-ին, վերջին փորձը ցոյց տուաւ թէ այս հրթիռը կ՝առաջնորդուի Ելեկտրա-օպտիկական համակարգերով:
Արտանուջ

Արտանուջ (թրք.՝ Ardanuç), քաղաք եւ շրջան ներկայիս Թուրքիոյ Հանրապետութեան Արտուինի նահանգի կազմի մէջ։


== Անուանում ==
Արտանուջը կը յիշատակուի իր անուան մի քանի տարբերակներով՝ Արտանույշ, Արտանուչ, Արտանուշ, ինչպէս նաեւ թուրքական Էրդենուջ աղաւաղուած ձեւով։ Թուրքերը, պաշտօնապէս, ան այժմ կը կոչեն Արդանուչ։ Ըստ աւանդութեան, այստեղ թաղուած է թագաւորի մը դուստրը՝ Արտանուշը, կամ Վարդանուշը, որուն անունով ալ՝ որպէս թէ, կոչուած է քաղաքը։


== Աշխարհագրութիւն ==
Կը գտնուի Ճորոխ գետի աջակողմեան վտակ Արտանուշ գետի ձախ եզրին, Արտուին քաղաքէն 21—22 ք․մ․ հարաւ-արեւելք, լերան զառիթափին։ Բնականէն՝ ունի ամուր դիրք, պատուած է ժայռերով ու անմատչելի դարձած է պաշտպանական ամրակուռ պարիսպներով։ Ջրառատ, մեղմ կլիմայով ու առողջարար օդով քաղաք է։


== Պատմութիւն ==
Հին ատեն Արտանուջը կը մտնէր Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Կաղարջք գաւառի մէջ եւ կը համարուէր վերջինիս կեդրոնը։ Թուրքական վարչական բաժանմամբ՝ հին ժամանակաշրջանին, Չըլդըրի կամ Ախալցխայի փաշայութեան Արտանուջի գաւառակի կեդրոնն էր։
Ըստ Սեն Մարթենի, Արտանուջը ան կը նոյնացնէ Ղազար Փարպեցիի յիշատակած «Ողջնհազ» գիւղին, որտեղ Ե. դարուն՝ Վարդանանց պատերազմի ժամանակ, զոհուած ու թաղուած է Վարդանի եղբայրը՝ Հմայակ Մամիկոնեանը։ Կը Պատկանէր Բագրատունիներուն։ Ը դարուն նուաճած ու ավերած է արաբական ոստիկան Ամիր (էմիր) Մրուանը, բայց շատ չանցած Աշոտ Կիւրապաղատը ան նորէն ետ վերձուցած է։ Թ—ԺԱ դարերուն ան առեւտրական ճանապարհներով կապուած էր Վրաստանի, Ապխազիոյ, Դրապիզոնի, Բիւզանդիոյ եւ Անի-Շիրակի թագաւորութեան կեդրոններուն հետ։ ԺԱ դարուն Արտանուջը Բագրատունիներու այն ճիւղին բնակատեղին էր, ինչ որ յետոյ հաստատուեցաւ Վրաց գահի վրայ։ Այդ ժամանակներուն Արտանուջը սովորական բերդ էր, որուն մասին յիշատակութիւն ունի Կոստանդին Ծիրանածինը (905—958 թթ.)։ Անոր բերդ ըլլալուն վերաբերեալ տեղեկութիւններ կը հաղորդէ նաեւ թուրք պատմագիր Քյաթիպ Չելեպին, բայց աւանդութեամբ եւ զրոյցներով զուգորդուած, որ իրենք կը դարձնեն քիչ արժանահաւատ։ Հետագային Արտանուջը կը մտնէ վրաց Բագրատունիներու թագաւորութեան, իսկ ԺԶ դարէն՝ Օսմանեան պետութեան կազմի մէջ։
1878 — 1921 թթ., Ռուսական կայսրութեան տիրապետութեան ժամանակ, կը մտնէ Պաթումի մարզի Արտուինի օկրուգի մէջ։ Արտանուջը նաեւ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ հոգեւոր թեմի կեդրոն էր։


== Բնակչութիւն ==
Արտանուջը սակաւամարդ քաղաք էր։ ԺԹ դարու վերջերուն ունէր 1000 բնակիչ, որոնցմէ 960—ը հայեր էին, իսկ մնացածը՝ թուրքեր, 1907 թ.՝ 1214 բնակիչ, մեծագոյն մասը՝ դարձեալ հայեր։
Բնակչութիւնը կը զբաղէր արուեստներով, առեւտուրվ նաեւ գիւղատնտեսութեամբ։ Կարեւոր դեր կը խաղար յատկապէս խաղողագործութիւնը։ Արտանուջը կ'արտահանէր ընտիր գինի, որուն շնորհիւ մեծ համբաւ ունէր զանազան շուկաներու մէջ։ Արհեստներէն տարածուած էին դերձակութիւնը, ներկարարութիւնը, կօշկակարութիւնը, դարբնութիւնը, ասեղնագործութիւնը, կերպասագործութիւնը, մետաքսագործութիւնը։ Բաւական աշխոյժ բնոյթ ունէր անոր ներքին ու արտաքին առեւտուրը։ Գինիէն բացի կ'արտահանէր մորթիներ, բուրդ եւ այլ ապրանքներ։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ տեղի հայ բնակչութենէն 1276 մարդ սպանուած է, մնացածը յաջողած է փախչիլ, գաղթելով այլ երկրներ։
Ներկայիս քաղաքին մէջ կը բնակի 6,332 մարդ (ըստ 2012 թուականին կատարուած մարդահամարի տուեալներուն), քիւրտեր եւ թուրքեր։


== Արտաքին յղումներ ==
Քաղաքի պաշտօնական կայք (թուրք.)
Շրջանի պաշտօնական կայք (թուրք.)