armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Իւան Ռաքիթիչ

Իվան Ռաքիթիչ (10 Մարտ 1988(1988-03-10), Ռայնֆելդեն, Արգաու, Զուիցերիա), խրուաթացի ֆութպոլիստ, կիսապաշտպան։


== Զբաղում ==


=== Բազել ===
Իվան Ռաքիդիչը իր ֆութպոլային զբաղումը սկսած է Մեոլին Ռիբոռգ ակումբէն։ 2002 թուականէն 14-ամեայ տղան հայտնուեցաւ Պազելի ֆութպոլի դպրոցին մէջ։ 3 տարուայ ընթացքին Ռաքիթիչը իր տեղը ապահովեց հիմնական կազմին մէջ։ 2005 թուականի Օգոստոս 29-ին կայացավ Ռաքիտիչին մուտք գործելը Պազելի հիմնական կազմին մէջ։ Այդ հանդիպման ժամանակ պազելցիները մրցում ունէին ՈւԵՖԱ-ի բաժակի առաջնութեանը պոսնիական «Շիռոկի Բռիեգ» ակումբին դէմ։


=== Շալքէ 04 ===
2007 թուականի Յունիս 22-ին Ռաքիդիչը 4 տարուայ պայմանագիր կը կնքէ գերմանական Շալքէ 04-ի ակումբին հետ։ Փոխանցման արժեքը 5 միլիոն եւրոյ էր։ Իվանի փոխանցումը Պունտեսլիկայի մէջ եղաւ Օգոստոս 1-ին0 Գերմանիոյ առաջնութեան Շտուտգարդի (2։2) հետ հանդիպման ժամանակ։ Այդ հանդիպման ժամանակ Իվանը խաղցած է 70 վայրկեան եւ 5-րդ վայրկեանին ան նշանակած է առաջին կոլը։ Իսկ երկրորդ կոլը Իվանը ուղարկած է Բավարիայի դարբասը Չեմպիոնների լիգայի ժամանակ։ Խրուաթացի ֆութպոլիստը օգնեց իր խումբին դուրս գալով 1/4 եզրափակիչ առթիւնքով։


=== Սեւիլիա ===
2011 թուականի Յունիս 28-ին Ռաքիիչը պայմանագիր ստորագրեց Սեւիլիայի հետ մինչեւ 2015 թուականի Յունիս 30։ Անոր փոխանցումը կայացաւ 2011 թուականի Փետրուար 6-ին Լա Լիկայի առաջնութեան ժամանակ Մալակայի դէմ, ան խաղաց 90 վայրկեան։ Ռաքիթիչը գրաւեց բոլորին վստահութիւնը եւ դարձաւ խումբին վստահելի։ Բայց 2014 թուականին աուարտեցաւ Ռաքիթիչի ասպարէզը Սեւիլիայի մէջ։


=== Պարշելոնա ===
2014 թուականին Սպանական Բարսելոնայի նախագահութիւնը հետաքրքրուած էր Ռաքիթիչի ծառայութիւններով։ Բանակցութիւններ սկսան Սեւիլիայի նախագահութեան հետ եւ համաձայնութեան եկան Իվանի տեղափոխութեան հարցով։ Իվան Ռաքիթիչը Պարշելոնա տեղափոխուեցաւ 20 միլիոն եւրոյ + Դանիել Սուարեզի 1 տարի վարձակալութեան իրաւունք։ Իվան Ռակիտիչը 2014 թուականի Յունիս 10-ից Պարշելոնայի ֆութպոլի հաւաքականին մաս կը կազմէ։


== Արտաքին յղումներ ==
պաշտոնական կայք (գերմ.)(անգլերէն)Կաղապար:Ref-hr
soccerbase.com կայքում
Փրակ

Փրակ (չեխերէն՝ Praha [ˈpraɦa]), Չեխիոյ մայրաքաղաքն է։ Իր մեծութեամբ Եւրամիութեան քաղաքներուն տասնչորրորդն է։
կը Գտնուի երկրին հիւսիս-արեւմուտքը։ Բնակչութիւնը 1,3 միլիոն մարդ կը հաշուէ (ըստ 2013-ին կատարուած մարդահամարի տուալներուն)։ Եւրոպայի մեծ  զբօսաշրջական կեդրոններէն է։


== Բնակչութիւն ==


== Արտաքին յղումներ ==
Փրակա քաղաքապետարանի տեղեկատwuական սըրվըր(անգլերէն)
Փրակա պաշտoնական կայք(անգլերէն)
Աղբալեան

Աղբալեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Աւետիս Աղբալեան, մանկավարժ, թղթակից։
Գարեգին Յակոբի Աղբալեան (1902-1972), հոգեբոյժ, պետական եւ հասարակական գործիչ:
Նիկոլ Պօղոսի Աղբալեան (1875-1947), հասարակական-քաղաքական գործիչ, գրականագէտ, մանկավարժ։
Նունէ Եուրիի Աղբալեան (1959), նկարչուհի։
Սեդա Գարեգինի Աղբալեան (1929), քիմիկոս-օրգանիկ:
Սուրէն Գէորգի Աղբալեան (1950), մետաղագէտ։
Նիկոլ Աղբալեան (24 Մարտ 1875, Թիֆլիս — 15 Օգոստոս 1947, Պէյրութ), Գրագէտ, մանկավարժ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան խորհրդարանի անդամ եւ Հ.Յ. Դաշնակցութեան փայլուն գաղափարախօսներէն։
Անջրպետային Երթուդարձ

Մարդակային ձեռքով շինուած հազարաւոր առարկաներ հրթիռներու միջոցաւ արձակուած են դէպի անջրպետ: Մեծամասնութիւնը անոնց կը գտնուի երկրիին շուրջը գտնուող ուղեծիրին վրայ:


== Աստղանաւորդ ==
Իրենց տիեզերանաւէն դուրս աշխատանքներ կատարելւ համար, աստղանաւորդները կը հագնին անջրպետային մասնաւոր տարազ մը: Այս կը պարունակէ շնչելու օդ եւ աստղանաւորդը կը պաշտպանէ երկնաքարերէն եւ արեւու վտանգաւոր ճառագայթներէն:


== Հրթիռ ==
Հրթիռը կը ծառայէ տիեզերանաւեր արձակելու կամ արբանեակներ զետեղելու երկրի շուրջ՝ ուղեծիրերու վրայ: Շինուած է այնպէս որ կարենայ աշխատիլ մթնոլորտէն ալ անդին, այսինքն առանց թթուածինի: Հրթիռը հետը կը տանի իրեն անհրաժեշտ թթուածինը՝հեղուկ ձեւի տակ: Թթուածինը անհրաժեշտ է վառելանիւթը այրելու համար անջրպետին մէջ: Անջրպետային մարդատար տիեզերանաւերը հրթիռներու կողմէ կը նետուին որոնք միայն մէկ անգամ կրնան գործածուիլ: ի ԱՄՆ մասնագէտները շինեցին հրթիռ օդանաւ մը որ կարելի է վերստին գործածել: Իր առաքելութիւնը վերջացնելէ ետք, այդ հրթիռ-օդանաւը սովորական օդանաւի նման երկրէջք կը կատարէ:


== Արբանեակներ ==
Արբանեակները մարդուն կողմէ կառուցուած գործիքներ են: Երկրին շուրջ կը թաւալին գոց ուղեծիրներու վրայ: Հաղորդակցութեան արբեանկները իրենց ալեցիները կ'ուղղեն դէպի երկիր: Օժտուած են արեւուն ճառագայթները օգտագործող մակերեսներով որոնք կ'արտադրեն անհրաժեշտ ելեկտրականութիւնը:


== Աղբիւրներ ==
ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿՍ 2001-2002 ԻՆՉՊԷ՞Ս Կ'ԱՇԽԱՏԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ CCM
Հին Վեհարան

Հին վեհարան, Հին կաթողիկոսարանը, Մայր Աթոռի ամէնաուրոյն թանգարաններէն է։ Այն կառուցուած է Ղազար Ջահկեցի կաթողիկոսի օրօք եւ իբրեւ գործող վեհարան ծառայած է 20 կաթողիկոսներու։


== Պատմութիւն ==
Նոր Հայրապետական նստավայրը կառուցուած է 1910-ին, սակայն այն բռնագրաւուած է խորհրդային իշխանութիւններու կողմէ, եւ մինչեւ 1962 հին շէնքը իբրեւ կաթողիկոսարան գործած է։
Շէնքի վերականգնողական աշխատանքները վերսկսան 1968 եւ 1971-ականներուն, եւ այն վերածուեցաւ կաթողիկոսական թանգարանի։ Թանգարանը նուիրուած է 1738 - 1962-ականներուն գահակալած բոլոր կաթողիկոսներուն՝ Խրիմեան Հայրիկ, Գէորգ Դ, Ե, Զ, Ներսէս Աշտարակեցի եւ Վազգէն Ա. հայրապետներուն։
Հին Վեհարանի երկրորդ յարկին վրայ կը գտնուի ընդունարանը, գահասրահը, որ կը կոչուի է նաեւ Ծաղկեայ դահլիճ, կաթողիկոսի պաշտօնական գրասենեակը, կաթողիկոսական բնակարանը, սեղանատունը եւ այլ օժանդակ սենեակներ։ Ծաղկեայ գահասրահը յատկապէս ուշագրաւ է առաստաղի եւ պատերի զարդագրութիւններով (18-րդ դար), որոնց հեղինակները Յովնաթանեան նկարիչներն են։


== Ցուցադրութիւն ==
Պահպանելով Հին Վեհարանի ձեւաւորումն ու կահաւորանքը՝ թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին մեր մեծագործ Կաթողիկոսներու անձնական իրեր՝ անոնց կեանքին ու գործունէութեան նուիրուած փաստաթուղթեր, լուսանկարներ։
Այժմ թանգարանը բաց չէ հանրութեան առջեւ, քանի որ ցուցադրութեան համար նախատեսուած իրերն ու փաստաթուղթերը անհրաժեշտ է պահել համապատասխան պայմաններու մէջ։


== Արտաքին յղումներ ==
Հին վեհարան, թանգարանի ներքնամասը
Ապակի

Ապակիի բաղադրութիւն, անցեալի շատ մը քաղաքակրթութիւններ (Փիւնիկէ, Եգիպտոս, Յունաստան, Հռոմ...) ապակին գործածեցին շինելու համար տարբեր առարկաներ (ամաններ, գոհարեղէն, հայելի ...): Ապակեշինութիւնը գտնուեցաւ փիւնիկէցիներու կողմէ (ներկայ Լիբանան):
Ապակին կը պատրաստուի աւազի եւ կալաքարի սոտիումի բնածխատ խառնուրդէ մը, կիրի կրածինի բնածխատ եւ ապակիի բեկորներու հետ: Այս ամբողջը փուռի մը մէջ կը տաքցուի: Խառնուրդը կը հալի եւ կը վերածուի հեղուկ ապակիի: Հալած ապակիի զանգուածը կաղապարին մէջ կը յառաջանայ եւ կը սկսի հալիլ: Այն ատեն կը ձեւաւորեն զայն: Հարթ ապակի ունենալու համար՝ հեղուկ ապակին կը հոսեցնեն հալած անագի վրայ։ Ապակին պաղելով կը ստանայ անագի կատարելապէս ողորկ մակերեսը: Ան կ'անցնի պաղելու բաժինին մէջ, որպէսզի չճեղքուի: Վերջապէս, ապակին կը կտրուի զանազան չափերու ադամանդէ դանակի մը միջոցաւ:


== Բիւրեղ ==
Բիւրեղ ունենալու համար՝ կապար կը խառնեն ապակիին հետ: Բիւրեղը աւելի թափանցիկ է եւ աւելի ծանր:


== Ապակեթել ==
Ապակին կարելի է թելի վերածել, երբ հալած վիճակի մէջ, փուռի ելքին, կ'անցնի պզտիկ ծակերէ: Ապակեթելերը,- աւելի տոկուն քան պողպատը,- կը գործածուին նաւու կամ ինքնաշարժի պատեան կառուցանելու համար:


== Շիշեր ==
Շիշեր շինելու համար՝ ապակիի խմորը կը դնեն մետաղեայ կաղապարի մը մէջ եւ ճնշուած օդով կը փչեն մէջը, որ անակին կու տայ կաղապարին ձեւը: Շիշը կաղապարէն դուրս կը հանեն եւ ուրիշ կաղապարի մը մէջ կը դնեն: Շիշին մէջ օդ կը փչեն, որպէսզի վերջնական ձեւը տան:


== Ձեռակերտ ապակին ==
Որոշ ապակիներ տակաւին կը պատրաստուին ձեռակերտ ձեւով: Փչող մը հալած ապակիի զանքուածէն մաս մը կ'առնէ եղէգնափողի մը միջոցով: Ապակեգործը կը փչէ եղէգնափողին մէջ որպէսզի ապակին ուռեցնէ եւ անոր տայ պէտք եղած չափն ու ձեւը:


== Աղբիւրներ ==
ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿՍ, 2001-2002, ԻՆՉՊԷ՞Ս ՇԻՆՈՒԱԾ Է, ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ CCM:
Տիգրանակերտ (Մայրաքաղաք)

Տիգրանակերտ, Ք.Ա. 80-ական թուականներուն մայրաքաղաք:
Տիգրան Մեծի օրով, երբ Հայաստան կը դառնայ աշխարհի մեծագոյն տէրութիւններէն, մայրաքաղաք Արտաշատը կը մնայ երկիրին հիւսիսը:
Հրաժարելով տէրութեան ծայրամասը գտնուող Արտաշատէն՝ արքայից արքան Ք.Ա. 80-ական թուականներուն նոր մայրաքաղաք մը կը կառուցէ  Աղձնիքի մէջ՝ Արեւմտեան Տիգրիսի վտակ Քաղիրթ գետին հովիտին մէջ։  Տիգրան քաղաքը կը շրջափակէ 25 մեթր բարձրութեամբ հաստ պարիսպներով, որոնց մէջ տեղաւորուած էին ախոռներ եւ այլ շինութիւններ: Արուարձանին մէջ արքան կը կառուցէ իր պալատը, շուրջը` լիճեր, զբօսայգիներ, որսատեղեր ու հզօր ամրոց մը:
Տասը-տասնհինգ տարուան ընթացքին Տիգրանակերտին բնակչութեան թիւը կը հասնի շուրջ հարիւր հազարի, ըստ կարգ մը պատմաբաններու` երեք հարիւր հազարի:
Դարերու ընթացքին քաղաքը քանի մը անգամ թալանուած է, աւերուած ու վերակառուցուած: Արաբներուն կողմէ նուաճուելէ ետք վերանուանուած է Տիարպեքիր եւ հանդիսացած արաբական ռազմական կարեւոր կեդրոն մը: Մոնկոլական արշաւանքէն ետք Տիգրանակերտը կ'աւերուի եւ կը վերածուի գիւղաքաղաքի: Այսօր ալ Թուրքիոյ Ֆարկին գիւղին մօտ դեռ կ'երեւին հին աշխարհի հռչակաւոր քաղաքին` Տիգրանակերտի պարիսպներուն ու այլ շինութիւններու մնացորդները
Ղրիմ

Ղրիմի թերակղզի կամ Ղրիմ (ուքր.՝ Крим, Кримський півострів, ռուս.՝ Крым, Кры́мский полуо́стров, Ղրիմի թաթարերէն՝ Qırım, Qırım yarımadası, Къырым, Къырым ярымадасы), արեւմտահայ աղբիւրներուն մէջ՝ Խրիմ, թերակղզի Ուքրանիոյ հարաւը։ Թերակղզիին մէջ կը գտնուի Ղրիմի Ինքնագար Հանրապետութիւնը եւ Սեւաստոպոլ քաղաքը։ Տարածութիւնը 25,5 հազար քմ² է։ Արեւմուտքը եւ հարաւը կ՚ողողուի Սեւ, արեւելքը՝ Ազովի ծովերով։ Արեւելաեւրոպական հարթավայրին կը միանայ Պերեկոպի նեղ (մինչեւ 8 քմ) պարանոցով։ Ղրիմի արեւելքը կը գտնուին Կերչ, արեւմուտքը՝ Թարխանկուտ թերակղզիները, հիւսիսարեւելեան ամբողջ ծովեզերքի երկայնքով կը ձգուի Սիվաշը։
Ղրիմի մէջ ծնած է հանրայայտ հայ ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկին։


== Անուանում ==
Անուանումը կը ստուգաբանուի  քանի մը կերպ․ ոմանք կը գտնեն, որ այն առաջացած է խանութեան հին մայրաքաղաք Հին Ղրիմի անունէն, ոմանք ալ այն կարծիքին են, որ այն առաջացած է թրքերէն կրըմ ― «խրամ, պատնէշ» բառէն (թերակղզին անջատող նեղ պարանոցի լայնքով խրամատ փորուած է)։ Հին դարաշրջանին թերակղզին կոչուած է Տավրիկէ (տավրեր ցեղանունէն), իսկ աւելի վաղ՝ Կիմերիա (կիմերներ ցեղանունէն)։ Միջին դարերուն՝ այստեղ գոյութիւն ունեցած յունական գաղութի անունով, կոչուած է Խերսոնես (հայկական աղբիւրներուն մէջ Քէոսոնես, Քէոսոն)։


== Տես նաեւ ==
Խրիմահայ գաղութը


== Նշումներ ==
↑ Ղրիմի թերակղզին ներկայիս իրականապէս կը հանդիսանայ Ռուսաստանի, իսկ De jure՝ Ուքրանիոյ տարածքի մէկ մասը։
Միհրան Այվազեան

Միհրան Այվազեան, այնթապցի ելեկտրական ճարտարագետ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Այնթապ։ Ուսումը ստացած է Ադենական Վարժարանի մէջ։ 1910-ին, Ամերիկա գաղթած է։ Սփրինկֆիլտ Մէս-ի մէջ հետեւած է Ամերիկեան «Հայ Սքուլ»ի դասընթացքին։
Աւարտած է ելեկտրական մեքենագիտական ու շինարարական ճարտարապետութեան ճիւղը։


== Մասնագիտութիւն ==
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ աւարտած է ելեկտրական մեքենագիտական ու
շինարարական ճարտարապետութեան ճիւղը։
Պոսթոնի եւ Ֆիլատելֆիոյ մէջ աշխատած է բազմաթիւ ճարտարապետական ընկերութիւններու մօտ։
Պաշտօնավարած է «Մօրլէնտ Էնճինիրինկ Ֆըրմ»-ի մէջ, որպէս ելեկտրականութեան ճարտարագէտ։
Անդամ եղած է «Ամերիքըն ինսթիթիւր աֆ էլէքթրիքըլ էնճինիրինկ»-ի։
Այնթապէն ծնունդ առած Միհրան Այվազեանը Մէսէչուսէցի մէջ արձանագրուած է իբրեւ ճարտարագիտութեան մասնագէտ։


== Աղբիւր ==
«Պատմութիւն Այնթէպի Հայոց», Բ. Հատոր, Լոս Անճելըս, Քալիֆոռնիա, 1953։
Էնդոսկոպիկ Վիրաբուժութիւնը Հայաստանում

Էնդոսկոպիկ վիրաբուժութիւնը Հայաստանում, գիտական գործնական ամսագիր էնդոսկոպիկ վիրաբուժութեան եւ բժշկութեան մէջ նորագոյն տեխնոլոգիաներու վերաբերեալ։


== Աղբիւր ==
Գիտական տեղեկատուական վերլուծութեան եւ մոնիթորինգի կեդրոն, Հայաստանի մէջ հրատարակուող գիտական պարբերականներու ցանկ
Զարեհեան Գանձատուն

Հալէպի «Զարեհեան» Գանձատուն, «Զարեհեան Գանձատուն»ը կը գտնուի Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ շրջաբակին մէջ։ Հիմնուած է 1991-ին, հնադարեան Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ կառոյցէն ներս (որ յիշատակուած է 1429-ին, Ստեփանոս Կրակեցիի կողմէ գրչագրուած Աւետարանի մը յիշատակարանին մէջ), ուր նախքան Սուրիոյ պատերազմը ցուցադրուած կային հազարամեակներու պատմութիւն ունեցող աւելի քան 650 հայ առաքելական եկեղեցւոյ յատուկ սպասներ, հայկական արծաթագործութեան եւ ձեռարուեստի գեղեցիկ եւ թանկարժէք իրեր, որոնք մեծ մասամբ տարագիր հայ ժողովուրդի զաւակները իրենց հետ բերած էին Արեւմտեան Հայաստանէն, որպէս յիշատակ եւ հայրենիքէն մնացած սուրբ մասունք:
Գան­ձա­տու­նը կը ծա­ռա­յէ նա­եւ որ­պէս ու­սում­նա­սի­րա­կան կեդ­րոն: «Զարեհեան» Գանձատան մէջ  պարփակուած ձեռագործ աշխատանքի հազուագիւտ նմուշներն ու պատմա-մշակութային արժէք ներկայացնող «գանձեր»ը առիթ կու տային ծանօթանալու Սուրիահայ գաղութի հոգեւոր հարստութեան:


== Աղբիւրներ ==
«Գանձասար» Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի պաշտօնաթերթ, 15 Նոյեմբեր 2012:
Ֆրանց Ժօզէֆ I

Ֆրանց Ժօզէֆ I (18 Օգոստոս 1830, Վիեննա, Աւստրիա - 21 նոյեմբեր 1916, Վիեննա, Աւստրիա) Աւստրիայի թագաւորութեան, հետագային նաեւ Աւստրո-Հունգարիայի կայսր՝ Հապսպուրկներու արքայատոհմէն։ Ծնվել է 1830-ին։ Իր կառավարման տարիները կը համընկնին Ավստրո-Հունգարիայում բռնկուած յեղափոխութեան հետ։ Աւստրիայի ամենաերկար կառավարած կայսրն է։ Կառավարման առաջին տարիներուն Աւստրիան սահմանադրական միապետութիւն էր, սակայն կառավարման կէսերուն ղեկավարեր է միահեծան կերպով՝ ցրելով Ռայխսթակը։ 1860-1870 թուականներին կայսրը երկրին մէջ տիրող խառնակ շրջանը ցրելու նպատակով կը կատարէ բարենորոգումներ։ 1916-ին կը մահանայ, եւ գահը կ'անցնի որդւոյն։


== Կենսագրութիւն ==
Ֆրանց Ժօզէֆ I-ը Ֆրանց Գարլի աւագ որդին է եւ կայսր Ֆերտիանտ I-ի կրտսեր եղբայրը։ Իր մայրը գերմանացի արքայադուստր Սոֆիա Պավարիացին է։ Աւստրիական յեղափոխութեան շրջանին 1848, իր հայրը հրաժարեցաւ Աւստրիայի գահէն՝ այն յանձնելով իր տասնութամեայ որդւոյն՝ Ֆրանց Ժօզէֆին եւ 18-ամյա Ֆրանցը հայտնվեց բազմազգ Հապսպուրկեան պետութեան գահին։


=== Անձնաւորութիւն ===
Կայսրը յայտնի էր իր պահպանողական հայացքներով, հասարակ կենցաղով եւ ուշադրութիւն կը դարձնէր բարոյագիտութեան ու աւանդոյթներուն։ Իրեն կ'անուանէին «հին դպրոցի վերջին միապետ»։ Այն բանէն յետոյ, երբ եղբայրը գնդակահարուեցաւ Մեքսիքայի մէջ, կայսրը մինչեւ կեանքի վերջ՝ շուրջ 50 տարի, չէր ընդուներ մեքսիքացի պատուիրակներու։ Ան այդպէս ալ հեռաձայն թոյլ չտուաւ օգտագործել պալատին մէջ եւ մեծ դժուարութեամբ համաձայնեցաւ ելեկտրականութիւն կիրառմանը։ Երբ որդին մահացաւ ինքնասպանութեան նմանուող հանգամանքներու մէջ, Ֆրանց Յոզեֆը գրեց եւրոպական բոլոր միապետներուն, որ որդու մահուան պատճառը որսի ժամանակ պատահական արձակուած գնդակն էր, սակայն Լեո XIII Հռոմի պապին յայտնեց իր կասկածներու մասին առ այն, որ որդին ինքնասպան եղեր է։


=== Կոչումներ ===
Կաղապար:Country data Ավստրիա - Աւստրիական մարշալ (դեկտեմբերի 2, 1848 թուական)
Կաղապար:Country data Պրուսիա - Պրուսիական Կեներալ-մարշալ (փետրուարի 27, 1895 թուական)
 Մեծ Բրիտանիա - Բրիտանական մարշալ (սեպտեմբերի 1, 1903 թուական)


== Պատկերասրահ ==
1643 թուական

1643 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 43րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1643 ծնունդներ

Յովհաննէս Մրքուզ (նաեւ՝ Ջուղայեցի, մ.1715), իմաստասէր-աստուածաբան


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1643 մահեր
Միջին Արեւելքի Օդանաւային ընկերութիւն (Middle East Airlines)

Միջին Արեւելքի Օդանաւային ընկերութիւն

Միջին Արեւելքի Օդանաւային ընկերութիւնը կը գործէ Լիբանանի մէջ եւ գլխաւոր գրասենեակը կը գտնուի Պէյրութի մէջ։ Հոնկէ կ'իրականացուին միջազգային թռիչքներ դէպի Ասիա, Եւրոպա եւ Ափրիկէ։ 2012-ին ընկերութիւնը համաձայնագիր մը կնքած է «SkyTeam» ընկերութեան հետ։ Բացի ատկէ, Մերձաւոր Արեւելքի Միջին Արեւելքի Օդանաւային ընկերութիւնը անդամ է օդային փոխադրամիջոցներու միջազգային ընկերութեան եւ արաբական օդանաւային ընկերութիւններու կազմակերութեան հետ։ 2009-ին ընկերութեան եկամուտը կազմած է 100 միլիոն Ամերիկեան տոլար, ինչ որ օդանաւային ընկերութիւնը դարձուցած է աշխարհի 18-րդ լաւագոյն Օդանաւային ընկերութիւնը։


== Պատմութիւն ==

Միջին Արեւելքի Օդանաւային ընկերութիւնը  հիմնադրուած է 1945-ին Սաէպ Սալամի աջակցութեամբ, եւ  իր առաջին թռիչքը իրականացուցած է 1946-ին Պէյրութէն Կիպրոսի մայրաքաղաք՝ Նիքոսիա: Ընկերութեան թռիչքները կ'իրականանային De Havilland Dragon Raptide օդանաւերուն միջոցով։ Թռիչքներ կ'իրականան նաեւ դէպի  Եգիպտոս եւ Սուրիա:
1946-ին ընկերութիւնը կ'արտադրէ Douglas DC-3 ոճի օդանաւեր։
1965-ին կ'որոշեն ընկերութեան տալ նոր անուանակոչում՝ Middle East Airlines, որ մինչեւ այսօր կը պահպանուի։
2014-ին ընկերութիւնը թռիչքներ իրականացուցած է հետեւեալ երկիրներուն մէջ՝ Յունաստան, Պելճիքա, Դանիա, Գերմանիա, Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա, Իտալիա, Կիպրոս, Զուիցերիա, Թուրքիա, Նիճերիա, Կանա, Քուէյթ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ, Սէուտական Արաբիա, Իրաք, Յորդանան եւ Եգիպտոս։


== Արաբ-իսրայէլական պատերազմ ==
1967-ին Արաբ-իսրայէլական պատերազմի ընթացքին, ընկերութիւնը ստիպուած էր կասեցնել իր բոլոր թռիչքները։
1968-ին ընկերութիւնը դադրած է գոյութիւն ունենալէ։ Սակայն 1969-ին American Airlines-ը կ'աջակցի ընկերութեան, եւ ընկերութիւնը կը վերսկսի իր բոլոր թռիչքները։ Այսպիսով, ընկերութիւնը 1975-ին ձեռք կը բերէ Boeing 747-200B օդանաւը, եւ կ'իրականացուին թռիչքներ Լիբանանէն դէպի Լոնտոն։


== Օդանաւային ընկերութիւնը վերականգման ընթացքին ==
1990-ի սկիզբը, ընկերութիւնը կը սկսի աստիճանաբար վերադառնալ իր բնականոն շահագործումին եւ վերականգնել իր թռիչքները։
1993-ին ընկերութիւնը ձեռք կը բերէ Airbus A310-300 օդանաւը, որ ապագային կը փոխարինուի Airbus A320-ի։
1977-ին ընկերութիւնը վնասներ կը կրէ։ Ընկերութեան տարեկան կորուստները կը կազմեն 87 մլն. տոլար։
2005-ին ընկերութիւնը կը ստանայ 46 մլն. տոլար եկամուտ։
28 Յունիս 2012-ին Middle East Airlines-ը պաշտօնապէս կը միանայ SkyTeam ընկերութեան։


== Արտաքին յղումներ ==
Միջին Արեւելքի Օդանաւային ընկերութիւն
SkyTeam ընկերութիւն
Միջին Արեւելքի Օդանաւային ընկերութեան մասին
Գնունիք

Գնունիք, նախարական տոհմ Հայոց, սերած ասորեստանեաց Սենեքերիմ թգ.ի զաւակէն, որոնց նախահաւը Վաղարշակ թգ. Տակառապտը լինելով, տոհմին անունը կոչուեցաւ Գնունիք իբր թէ Գինի-ունիք: Այս տոհմէն միջին Տիգրանի օրով, Հայոց թգ.ի Գնէլ տակառապետը հեծելազօր գնդով Երուսաղէմ ղրկուեցաւ: Արշակ թգ.ը գործակալութեան եւ հազարապետութեան մեծամեծ պաշտօններու բարձրացուց այս տոհմը: Մեծ նախարարաց կարգին էր տոհմս, եւ աշխարհախումբ բանակին կը մասնակցէր 500 հոգւով: Ոչ սակաւ նշանաւոր անձինք ելած են տոհմէս, որոնք հայրենիքի եւ եկեղեցկւոյ համար պատերազմեր ու նահատակուեր են:
Գնունեաց երկրին վրայ թէպէտ յայտնի բան մը գրուած չենք գիտեր ի գիրս, բայց Վարդանայ խօսքերէն կը հասկցուի ըլլալ Տուրուբերանի Աղիովիտ գաւառը, մանաւանդ որ Թովմայ Արծրունւոյ շարունակողը, Արճէշ քաղաքը կը դնէ Գնունեաց մէջ, ըսելով Սրահանգոյ Հագարացի ներքինւոյն համար, թէ ԺԱ. Դարու մէջ առաւ «զԱրճէշ քաղաքը Վասպուրականի Արճիշակովիտ գաւառի կը վերաբերի, որ սահմանակից է Ազիովտայ»


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Գ., էջ 517:
Նարեկ Քհնյ. Զերենցեան

Տ. Նարեկ Քհնյ. Զերենցեան (1952), Աւազանի անանուվ Գէորգ, որդի ՅովՀաննէսի եււ Վերժինի, ծնած է կարմուճցի ծնողքէ, Հալէպ, 1952։
Նախնական կրթութիւնը ստացած է քաղաքի կիլիկեան ճեմարանը, զոր աւարտած Լ 1966։ Ապա, նոյն վարժարանին մէջ շարունակելով միջանակարգ եւ երկրորդական ուսումը աւարտած է 1972-ին, ստանալով պետական վկայական։
Որպէէս քաղաքացիական պարտականութիւն սուրիական բանակին ծառայած է 1974-1977։
Այնուհետեւ մտած է կեանքի ազատ ասպարէզ։ Նախ աշխատած է վաճառականի մը քով քանի մը տարի եւ ապա վարած է հաշոապահութեան պաշտօն՝ բարեկամի մը գործատեղիին մէջ մինչեւ 1985 թուական։
Իր ծնողքին կրօնասիրութիւնը զինք աոաջնորդաձ է եկեղեցի։ Ան վեց տարեկանին սկսած կ եկեղեցի յաճախել ու մաս կազմած է Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ դպրաս դասին։ Տարիներու ծաոայութեամբ, արժանացած է դպրութեան եւ ուրարակիրի աստիճաններուն։
Իր կրօնական հետագրգրութիւնը զինք մղած է Կիրակնօրեայ դպրոց։ Տարիներու հետեւողութեամբ աւարտած է եւ ստացած՝ համապատասխան վկայական։ Ան սիրած է հայ երգը եւ մաս կազմած է երգչախումրերու։ Մօտ եղած է նաեւ հայ թատրոնին։ Հետէւաձ «Աոամեան» թատէրախումբի փորձերուն ու դերակատարութիւն ըրած։ Այլ խօսքով՝ արուեստը իր սրտին մօտ եղած է։
Տարիներով եկեղեցւոյ իր ծառայութիւնը, ժամանակի ընթացքին իր մէջ կ'արթնցնէ քահանայի ձեռնադրուելու փափաքը։ Ան դիմումնագրով մը Առաջնորդ Սրբազան Հօր կը ներկայացնէ կրօնական ըլլալու իր փափաքը։
1986-ին, Աոաջնորդ Սրբազան Հօր յանձնարարարով՝ կ'ընդունուի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ դպրեվանգի քաՀանայից դասարանը, ուր երկամեայ քահանայից դասընթացքին հետեւեւէ ետք կ'աւարտէ 1988-ին ու կը ստանայ Համապատասխան վկայական։ Ապա, կր վերադաոնայ ծննդավայր՝ ամուսնութեան Համար։
Ան կ'ընտրէ իր կեանքի րնկերը՝ օրդ. Սեդա Շագարեանը, Տ. Համազասպ Ա. քՀնյ. Շագարեանի դուստրը, եւ կը պսակուի 30 Հոկտեմբեր 1988-ին, Հալէպի Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ մէջ։
Կը բախտաւորուի երեք զաւակներով՝ Յովիկ, Յակոբ եւ Աննա։
Իր քահանայական ձեոնադրաթիւնն ու օծամը տեղի կ'ունենան Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ մէջ, 4 Դեկտեմբեր 1988, վերակոչուելով Տ. Նարեկ: Իր քահանայական պատրաստութեան քառասնօրեայ շըրջանը լրանալէն ետք, նորընծայ Տէր Նարեկ հոգեւոր հովիւ կը նշանակուի Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ, ուր իր գործակիցները կ'ըլլան Տ. Գարէգին Ա. քհնյ. Քիրազեան, Տ. Արսէն Ա. քհնյ. Սարգիսեան եւ աւելի ուշ՝ Տ. Խորէն քհնյ. Պէրթիզլեան:
Ան վարելով վարչական պաշտօններ, եղած է Կիրակնօրեայ դպրոցներու խորհուրդի անդամ եւ ատենադպիր 2 տարի՝ մէկ շրջան։ Մէկ շրջան եղած է Կրօնական Ժողովի անդամ, 1996–1997 ուսումնական տարեշրջանին կրօն ղասաւանդած է Ազգ. Հայկազեան վարժարանէն ներս։
2001 Լանջախաչ կրելու իրաւունք ստացած է Տ. Սուրէն Արգ. Գաթարոյեանի օրով, Արամ Ա. ՎեՀափաոէն, իր տարիներու ծաոայութեան Համար։
Ան սակաւախօս է եւ ունի լաւ ձայն։
Արա Կիւրտէն

Կիւրտէն Արա (1925-1984), գրող եւ մանկավարժ։
Ծնած եւ մահացած է Իսթանպուլ։ Յաճախած է Վիենմական Մխիթարեան վարժարանը։ Վկայուած է Իսթանպուլի համալսարանի իրաւագիտութեան ճիւղէն։ Ուսուցչագործած է Եսայեան եւ Սամաթիոյ Անարատ Յղութիւն վարժարաններուն մէջ։ Աշխատակցուած է իսթանպութլահայ մամուլին՝ երգիծական ֆանթէզիներով։ Ունի անտիպ թատերգութիւններ եւ թատերական թարգմանութիւններ։


== Ծանօթագրութիւններ ==
Կարօ Աբրահամեան,  Վարք Քահանայից Բերիոյ թեմի, հ. Ա (խմբ. Պէպօ Սիմոնեան), Անթիլիս, «Տպարան Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Անթիլիաս - Լիբանան», 2004։
Մանիժա

Մանիժա Տալէրնովա Սանկըն (ծնած Խամրայեւա, ռուս.՝ Манижа Далеровна Сангин (Хамраева); տաջ.՝ Манижа Далеровна Ҳамроева; ծնած 8 Յուլիս 1991(1991-07-08), Դուշանբե, Խորհրդային Միութիւն), ճանչցուած իբր Մանիժա, Ռուս-Տաճիկ երգիչ եւ երգահան մըն է: 2003 թուականին մանուկ Մանիժա սկսած է իր երաժշտական ասպարեզը եւ ելոյթներ ունեցած է տարբեր խումբերու հետ, ինչպէս՝ Ru.Kola, Assai, եւ Krip De Shin: Ան 2021 թուականի Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթին կը ներկայացնէ Ռուսաստանը, «Russian Woman» երգով:
Սարգիս Վահագն

Սարգիս Վահագն (Սարգիս Գաբրիէլ Փաթափութեան, 7 Հոկտեմբեր 1927(1927-10-07), Պէյրութ, Լիբանան) գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, թատերագիր, վիպագիր։
Արտեմ Փաթափուփեանի հայրը։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Պէյրութ, հաճնցի հօրմէն եւ շապինգարահիսարցի մօրմէն։ Նախնական ուսումը ստացած է Աբգարեան եւ Սահակեան վարժարաններուն մէջ, ապա երկրորդականը շարունակած՝ տեղւոյն ֆրանսական Լիսէն, եւ աւարտած Առեւտրական ճիւղը՝ 1945-ին։ 
Ան ամուսնացած է վաստակաշատ դաստիարակուհի Հայկուհի Աճէմեանին հետ, ունի երեք զաւակներ: 1987-էն ի վեր բնակութիւն հաստատած է Լոս Անճելըս։ Ստեղծագործել սկսեր է պատանի հասակէն։ 
Իր կրտսեր տղան՝ Արտեմը Հոկտեմբեր ՛ 2021ին արժանացաւ Նոպելեան համբաւաւոր մրցանակին՝ բժշկագիտական  մարզէն ներս իր թանկարժէգ գիւտարարութեան առ ի գնահատանք:  


== Գրական կեանք ==
Կանուխէն սիրած է գիրն ու գրականութիւնը։ Նախ փորձած է բանաստեղծութիւններ գրել, բայց շուտով ներգրաւուած է արձակի, գլխաւորաբար պատմուածքի սեռով։
Յիսունական թուականներէն սկսած է մաս կազմել այլազան գրական եւ մշակութային խմբաւուրումներու։ Գործօն մասնակցութիւն բերած է Պէյրութի «Գրական Շրջանակ»ի կազմաւորման եւ անոր յետագայ գործունէութեան։
Իր գրութիւնները, 1954-էն սկսեալ, հետզհետէ լոյս տեսած են «Մշակոյթ», «Լուսաբեր», «Նոր Գիր», «Անի», «Շիրակ», «Գարուն», «Նաւասարդ», «Համայնապատկեր» եւ «Առագաստ» գրական ամսագրերուն մէջ։


== «Շիրակ» ամսագրի խմբագիր ==
Վաթսունական թուականներու կէսէն մնայուն կերպով աշխատակցած է «Շիրակ» ամսագրին եւ ապա մօտ տասը տարի, մինչեւ 1986 մաս կազմած է անոր խմբագրական կազմին, վարելով միջազգային գրականութեան բաժինը։


== Շարժանկարի եւ թատրոնի արուեստ ==
Գրականութեան առընթեր, ան լուրջ հետաքրքրութիւն ցոյց տուած է շարժանկարի եւ թատրոնի արուեստներուն նկատմամբ։
1958-1959 թուականներուն, Պէյրութի մէջ հրատարակած է սփիւռքի պատմութեան մէջ աննախադէպ երեւոյթ հանդիսացող «Նոր Սինեմա» արուեստի պարբերագիրքը։


== Երկեր ==
Հրատարակած գործերէն են՝

«Մատանիներ»՝ պատմուածքներ (Պէյրութ, 1969)
«Արմատներ»՝ պատմուածքներ (Երեւան, 1981)
«Նայիրեան մորմոք»՝ թատրերգութիւն (Պէյրութ, 1982)
«Աշոտ Ողորմած»՝ թատրերգութիւն (Լոս Անճըլըս, 1991)
«Տագնապը»՝ պատմուածքներ (Լոս Անճըլըս, 2000)։
«Արշիլ Կորքի»՝ վէպը (Լոս Անճըլըս, 2004) կու գայ ամբողջացնել գեղարուեստական արձակի իր եռափեղկ շարքը:
«Գրական համաստեղութիւն»՝ գրադատութիւն (Լոս Անճըլըս, 2008)
«Շուրջը Ոչինչ»՝ Արմէն Լիուպէնի (Շահան Շահնուր) ֆրանսերէն բանաստեղծութիւններու ամբողջական թարգմանութիւն (Լոս Անճըլըս, 2007)
«Հաճը՜նը Սիրուն...»՝ վէպ
«Ծաղկաքաղ»՝ պատմուածքներու լիակատար ժողովածու։
« Ինքս՝ Ինձ Հետ» Յուշավէպ, 2019։


== Մրցանակներ եւ շքանշաններ ==
Արժանացած է,

«Արշիլ Կորքի» վէպի համար՝ ՀՀ-ի Թեքէեան Մշակութային Միութեան գրական եւ «Հայկաշէն Ուզունեան» մրցանակներուն։
2008-ին արժանացած է Ամենայն Հայոց Հայրապետ Գարեգին Բ․-ի շնորհած Ս. Սահակ-Մեսրոպ Մաշտոց շքանշանին, ինչպէս նաեւ՝ Սփիւռքի նախարարութեան «Ուիլիամ Սարոյեան» շքանշանին:


== Աղբիւրներ ==
Սարգիս Վահագնի «Ծաղկաքաղ Պատմուածքներու» Հատորի Ներկայացում