armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Մեսրոպ Վարդանեան

Մեսրոպ Վարդանեան (1890, Կիրասոն, Օսմանեան կայսրութիւն -1919, Համատան), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է մօտ 1890 թուականին Տրա­պի­զո­նի նա­հան­գի Կիրասոնի գաւառի՝ Կիրասոն քաղաքին մէջ։ 1914 թուականին աւարտած է Պէյ­րու­թի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը։ Մասնագիտութեամբ եղած է բժիշկ։ Եղած է ՀՅԴ–ի գործիչ։ «Մե­սիր» ծածկանունով տպագրուած է Թիֆ­լի­սի՝ «Ազա­տա­մարտ» (1917) եւ «Հա­յաս­տան» (1917, N 6, 7, 9, 10, 23-24-25), թերթերուն մէջ։


== Սպանութիւն ==
Սպանուած է 1919 թուականին Պարս­կաս­տա­նի Համատան քաղաքի մօտակայքը՝ մօտ 30 տարեկան հասակին։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։


== Գրականութիւն ==
Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալպոմ-ատլաս, Բ. հատոր, Գոյամարտ, 1914-1925, Լոս Անճելըս, 2001։
Յովակիմեան Պախտիար, Հայոց ցեղասպանութեան նահատակ գործիչների ծածկանուններ, Երեւան, 2002։
Վերոնիքա Ռոթ

Վերոնիքա Ռոթ, (անգլերէն՝ Veronica Roth, 19 Օգոստոս 1988, Նիւ Եորք, ԱՄՆ:) Ան գրագէտ ու հեղինակ մըն է, որ ճանչցուած է իր գրած «Divergent» գիրքի վիպաշարով: Անոր ստեղծագործութիւնները ունին երեւակայական եւ առասպելական ոճեր: «Divergent» վիպաշարը կը բաղկանայ երեք գիրքերէ՝ Divergent, Insurgent եւ Allegiant: Այս գիրքերը նկարահանուած են ու վերածուած են ֆիլմերու, որոնց մէջ գլխաւոր կերպարին դերը կը կատարէ Շէյլին Ուըտլին:


== Կենսագրութիւն ==
Վերոնիքա Ռոթը ծնած է 19 Օգոստոս, 1988 թուականին, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ։ Անոր մայրն է՝ նկարչուհի Պարպարա Ռիտզը իսկ հայրը՝ գերմանացի Էտկար Ռոթ։ Ռոթին ծնողները ամուսնալուծուած են երբ ան 5 տարեկան էր։ Վերոնիքա ունի մէկ քոյր եւ մէկ եղբայր՝ Ինկրիտ եւ Քարլ Ռոթ։
Վերոնիքան կրթութիւն է ստացած Հիւսիս-Արեւմտեան համալսարանին մէջ, ուսանելով լեզուաբանութեան բաժնին մէջ: Աւարատելէ ետք, սկսած է ծրագրել իր գրագէտի մասնագիտութիւնը, եւ այսպէս հրատարակած է իր առաջին վէպը՝ Divergent-ը, որ «New York Times»-ի լաւագոյն գիրքերու ցանկին մէջ կը գրաւէ 6-րդ դիրքը, իսկ 2012 թուականին կը բարձրանայ մինչեւ 2-րդ դիրքը:
2011 թուականին Վերոնիքան ամուսնացաւ լուսանկարիչ Նելսոն Ֆիթչի հետ:


== Մրցանակներ ==
2012 թուականին կը պաշտօնակարգուի «Teen Choice Awards» մրցանակին՝ «Choice Other: Book» բաժնին մէջ։


== Գիրքեր ==


=== Divergent Վիպաշարը ===
2011՝ Divergent (#1)
2012՝ Insurgent (#2)
2013՝ Allegiant (#3)


=== Փոքր պատմութիւններ Divergent վիպաշարին համար ===
Four: A Divergent Story Collection 

2012՝ Free Four (#1.5)
2012՝ The World of Divergent: The Path to Allegiant (#2.5)
2013՝ The Transfer: A Divergent Story (#0.1)
2013՝ The Initiate: A Divergent Story (#0.2)
2013՝ The Son (#0.3)
2013՝ The Traitor (#0.4)


=== Այլ ստեղծագործութիւններ ===
2013՝ Charity
2013՝ Hearken


== Արտաքին յղումներ ==
Վերոնիկա Ռոթ Internet Movie Database կայքէջին վրայ
Վերոնիկա Ռոթ on Twitter
Կայքը՝ http://veronicarothbooks.blogspot.com/
Քանատական Հայկական Կոնգրէս

Քանատական Հայկական Կոնգրէս, հայկական կազմակերպութիւն։


== Պատմութիւն ==
Հիմնուած է 1948 թուականի Ապրիլի 3-ին։ Հիմնադիրներ եւ անդամներ՝ Ճոն Մուրատեան, Լեւոն Պապայեան, Երուանդ Պաստրմաճեան, Քերովբէ Պտուկեան, Ճոն Տէր-Ստեփանեան, Սեդրակ Ատուրեան։ Պատուոյ նախագահն էր աշխարհահռչակ լուսանկարիչ Եուսուֆ Քարշը։


== Նպատակ ==
Կոնգրէսի գլխաւոր նպատակն էր դիւրացնել հայ գաղթականներու մուտքը Քանատա, փոխել տալ հայերու նկատմամբ երկիրի ներգաղթի քաղաքականութիւնը։ Կոնգրէսի ջանքերու շնորհիւ կոնգրէսի խորհրդարանի 1952 թուականի Յուլիս 4-ի նիստի քննարկումներու արդիւնքին մէջ հայերը սեռած են «ասիական ցեղ» դասակարգումէն։
1952 թուականէն սկսած՝ կոնգրէս ներգաղթած հայը կրնար իր հերթին երաշխաւորել ուրիշ հայ մը, որու շնորհիւ աճած է ներգաղթողներուն թիւը։ 1950-1966 թուականներուն կոնգրէս ներգաղթած է 6337 հայ։ 1968 թուականին կոնգրէսի ներգաղթի նախարարութեան որոշումով Կոնգրէսը, որ քսան տարի գործակցած էր նախարարութեան հետ, լուծարուած է։
Հայ Ազգային Քոնկրես

Հայ ազգային քոնկրէս (ՀԱԿ)
2008-2013 թթ. գոյութիւն ունեցած Հայաստանի ընդդիմադիր քաղաքական կոալիցիոն միաւորում՝ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի գլխաւորութեամբ։ Հայ Ազգային Կոնգրէսին մաս կը կազմեն Հայոց Համազգային Շարժում (ՀՀՇ) կուսակցութեան անդամներ եւ զանազան ընդդիմադիր կուսակցութիւններ, շարժումներ եւ անձնաւորութիւններ։

«Ազգային վերածնունդ» կուսակցութիւն
«Այլընտրանք» հասարակական-քաղաքական նախաձեռնութիւն- հիմնուած 2006 թ.
Հայոց Համազգային Շարժում- հիմնուած է 1988 թ. - Կուսակցութեան Նախագահ՝ Արամ Մանուկեան
Հայաստանի Ժողովրդական Կուսակցութիւն -հիմնուած է 1988 թ.- Կուսակցութեան Նախագահ՝ Ստեփան Տէմիրճեան։
Հայաստանի կանաչների (էկոլոգիական) կուսակցութիւն- Կուսակցութեան Նախագահ՝ Արմենակ Տովլաթեան։
«Հայոց Հայրենիք» կուսակցութիւն- հիմնուած է 2005 թ. -Կուսակցութիւն- հոմնուած է 2005 թ.-Կուսակցութեան Նախագահ՝ Արշակ Բակլաչեան։
«Ժողովրդավարական ուղի» կուսակգցութիւն -Հիմնուած է 200, թ. -Կուսակցութեան Նախագահ՝ Մանուէլ Գասպարեան։
«Ժողովրդավարական հայրենիք» կուսակցութիւն - հիմնուած է 1998 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Պետրոս Մակեյեան
«Ժողովրդի իշխանութիւն» հասարակական-քաղաքական նախաձեռնութիւն - հիմնուած է 2009 թ.
«Մարդու իրաւունքներ 96» կուսակցութիւն - հիմնուած է 1996 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Ռուբէն Թորոսեան
Սոցիալ տեմոկրատական Հնչակեան կուսակցութիւն - հիմնուած է 1897 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Լյուտմիլա Սարգսեան
«Քրիստոնեայ-ժողովրդավարական վերածնունդ» կուսակցութիւն - հիմնուած է 1995 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Մկրտիչ (Սոս) Գիմիշեան։Նախկին անդամներ

«Հանրապետութիւն» կուսակցութիւն - հիմնուած է թ. - Կուսակցութեան Նախագահ՝ Արամ Զ. Սարգսեան (2008-էն մինչեւ 2012)«Հայաստանի Լիպերալ» կուսակցութիւն - հիմնուած է 2009 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Հովհաննէս Հովհաննիսեան (2008-ից մինչեւ 2012)

«Հայ կամաւորականների շարժում» հասարակական-քաղաքականնախաձեռնութիւն - Նախաձեռնութեան համակարգող՝ Ժիրայր Սեֆիլեան (2008-էն մինչեւ 2009)

Պահպանողական կուսակցութիւն- հիմնուած է 1991 թ.- Կուսակցութեան Նախագահ՝ Միքայէլ Հայրապետեան։ Անդամակցութիւնը դադրած է 2012 թ. Դեկտեմբեր 25-ին։
«Հայրենիք եւ պատիւ» կուսակցութիւն - Կուսակցութեան նախագահ՝ Գառնիկ Մարգարեան։ Անդամակցութիւնը դադրած է 2013 թ. Փետրուար 15-ին։ Հայ Ազգային քոնկրէսի կայքէջ
Լուսաբաց (հանդէս)

«Լուսաբաց», ամէնամեայ գրական-գեղարուեստական ժողովածու։ Հանդիսացած է Վրաստանի «Հայարտան», 1929-էն՝ Վրաստանի խորհրդային գրողներու ֆետերացիայի հայկական մասնաճիւղի հրատարակութիւնը։ Լոյս տեսած է 1927-1931-ին, Թիֆլիսի մէջ։ Տպագրած է Վրաստանի մէջ ստեղծագործող հայ գրողներու արձակ եւ չափածոյ գործերը; Հանդէսին աշխատակցած են Ալեքսանտր Շիրուանզադէն, Նար-Դոսը, Մ. Արագին, Գուրգէն Մահարին, Վեսպերը եւ ուրիշներ։
Կերպարուեստի բաժինը ներկայացուցած է Մարտիրոս Սարեանի, Գ. Շարբաբչեանի Գ. Գրիգորեանի (Զիոտտօ), Գ. Գիւրջեանի, Ու. Քոչարեանի, Ս. Թարեանի եւ ուրիշներու աշխատանքները։ Երաժշտական բաժնին մէջ նոթագրուած տպագրած է Ա. Տիգրանեանի, Վ. Տալեանի, Կ. Զաքարեանի, Ա. Մանուկեանի գործերը։ Թարգմանաբար ծանօթացուցած է վրաց գրողներու ստեղծագործութիւններուն։
Նէսիպ Աբգարիոս

Էմին եւ Նեսիպ Աբգարիոս եւս եղան յայտնի անձնաւորութիւններ, երկուքնալ ալ աւարտեցին Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի դերգործական բաժինը։ Այս երկուքէն երկրորդը՝ Նէսիպ, յետոյ ուսանեցաւ օրէնսդրութիւն եւ որպէս փասկաբան շրջանաւարտ եղաւ Փարիզէն 1912-ին


== Կենսագրութիւն ==
Նէսիպ որպէս դեղագործ նախ աշխատեցաւ Եգիպտոս, Սուտան,եւ Օնաուրամի անգլիացիներէն գրաւուելէն յետոյ ասպարեզ տրուեցաւ իրեն աշխատելաու քաղաքական մարզի մէջ։ Ահա այն ատեն է որ գաղափարը յղացաւ բաստաբան ըլլալու, բան մը զոր մեծ յաջոզութեամբ գլուխ հանեց։
խարթումի մէջ(Սուտան)մեծ ասպարէզ չգտնելով Նէսիպ հաստատուեցաւ Եգիպտոս, ուր եւ մնաց բաւական ժամանակ, շատ կարեւոր պաշտօն վարելով Արդարութեան Նախարարութեան մէջ։
1919-ին, երբ Պաղեստին անգլիացիներու կողմէ գըրաւուեցաւ, տեղական դատարանները կազմակերպելու պաշտօնը իրեն յանձնուեցաւ, գործ մը զոր մեծ ձեռնահանութեամբ գլուխ հանեց երեք տարուայ ընթացքին։ 1922-Ին հրաժարելով իր Պաղեստինի կառավարական պաշտօնէն, Երուսաղեմէն հաստատուելով գործեց որպէս փաստափան եւ իրաւաբանական խորհրադատու Պաղեստինի կառավարութեան։ Այս ուղութեամբ մեծ համբաւ շինեց եւ շատ հարստութիւն դիզեց։ Իր մահէն տարիներ յետոյ ալ տակաւին զինք կը ճանչնան Նէսիպ Պէյ աբգարիոս անուամբ։ Մեռաւ Սեպտեմբեր 8, 1946-ին։ ճանչուեցաւ որպէս ուղղամիտ եւ շատ կարող փաստաբան մը, բարեկամներու հիացման եւ հակարակորդներու նաախանձին արժանանալով։ բոլոր Պաղեստինի եւ ամենաբարդ եւ կարեւոր դատերը իրեն կը յանձնուէին։ դատարանին մէջ ինքզինք կը պարտադրէր թէ՝ դատաւորներուն եւ թէ փաստաբբաններուն։ Դատական հարցերու շուրջ իր խորհուրդը փնտռուած եւ յարգուած էր։
1886-ին եգիպտական բանակին մէղ աշխատեցաւ որպէս դեղագործ, Սուտանի վերագրաւման կռիւներուն մասնակցեցաւ սկիզբէն մինջեւ Օնտուրամի անկումը՝ 1898-ին։
Բանակէն ելաւ 1910-ինն եւ Սուտանի կառավարութեան մէջ կարեւոր պաշտօն մը ստանձնեց։ 1916-ին աշխատեցաւ Եգիպտոսի կառվարութեան մէջ որպէս խորհրդատու։ Բանակին մատուցած իր ծառայութեանց համար Վիքթօրիա շքանշանը տրուեցաւ իրեն եօթը օղակով, իւրաքանչիւր ողակին վրայ գրուած՝ մասնակցած ճակատանարտներուն անունը եւ վայրը։ Ստացաւ նաեւ Մէճիտիէյի շքանշան։ եգիպտական կառավարութեան պաշտօնէն հրաժարելէն յետոյ, ստացաւ նոյնպէս Պէյի տիտղոս։
Գրական մարզի մէջ, Ույզի Սթէրիի՝ Սուտանի կառավարակն գլխաւոր դատաւորին հետ անգլերէնի թարքմանեց անհատի վերաբերեալ մահմետական օրէնքը, ինչ որ Անգլերէնով կը կոչուի Բըրսնէլ Սթասթիւթ։ Ասիկայ իր տեսակին մէջ միակն է։
Նէսիպ Աբգարիոս կը խօսէր Անգլերէն, Արբերէն, ֆրանսերէն, եբրաերէն եւ քիչ մըն ալ գերմաներէն։ Նըւագի սիրահար մըն էր եւ լաւ ջութակահարդ մը։


== Աղբիւրներ ==
«Հայերը Լիբանանի Մէջ», Սիսակ Յ․ Վարժապետեան, Պէյրութ 1951, էջ 146-148։
Հանովըր

Հանովըր (գերմաներէն՝ Hannover [haˈnoːfɐ]), քաղաք Գերմանիոյ մէջ, Ներքին Սաքսոնիայի վարչական կեդրոնը։ Հանովըրը ունի մօտ 530 000 բնակչութիւն, կը գտնուի Հիւսիսային ծովէն 160 քմ իսկ Պալթեան Ծովէն 200 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Ամենաբարձր կէտը Քրոնսպերկ լեռն է՝ 118 մ։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը կը կազմէ 8,7 °C, տեղումները 644 մմ։
Մակերեսի 34,1 %-ը կը կազմեն կառոյցները, 15,5 %-ը հաղորդակցութիւնները, 11,4 %-ը անտառները, 14,7 %-ը այլ կանաչապատ տարածքները, 15,8 %-ը գիւղատնտեսական տարածքները եւ այգիները։


== Անուանում ==
Առաջին անգամ կը յիշատակուի 11-րդ դարուն։ Անուանումը ստուգաբանուած է որպէս «բարձր ափ»։


== Քաղաքի պատկերներ ==
Ատըեաման

Ատըեաման, գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Սեբաստիոյ նահանգի (վիլայէթի) Սեբաստիոյ գաւառի մէջ։
Բնակչութեան մասին տուեալներ չեն պահպանուած։ Անոնք բռնութեամբ տեղահանուած են 1915 թուականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է աքսորի ճամբուն վրայ, ինչպէս նաեւ 1915-ի ցեղասպանութենէն ետք, այլեւ՝ այն ընտանիքները, մօտ 1600 ընտանիք կրօնափոխ եղած են։


== Աղբիւրներ ==
«Հայաստանի եւ յարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն։
Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն:


== Տե՛ս նաեւ ==
Սեբաստիոյ նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր
Առասպել

Առասպել (անգլերէն՝ Myth, յունարէն՝ μύθος - խօսք, ասք, աւանդութիւն), ժողովրդական բանահիւսութեան վիպերգական ժանրերէն մին, որուն մէջ գերբնական ու չափազանցուած ձեւով արտացոլուած են հնագոյն ժողովուրդներու կեանքի կարեւորագոյն դէպքերը, աշխարհի վերաբերեալ մարդոց պատկերացումներն ու ընկալումները։ Առասպելներու հիմքինմէջ, հիմնականօրէն, ընկած են տուեալ ցեղի, ժողովուրդի կեանքին մէջ տեղի ունեցած իրական դէպքերը, սակայն բնութեան դէմ՝ դեռեւս անզօր, մարդն իր սնոտիապաշտ մտածողութեամբ երեւոյթները բացատրած է, որպէս՝ աստուածներու եւ ոգիներուի գերբնական ոյժի արտայայտութիւն։ Այդ պատճառով ալ իրական հիմք ունեցող դէպքերու ու հերոսներու պատմութիւնն ի սկզբանէ ընդունած է չափազանցուած եւ գերբնական բնոյթ։ Չնայած անոր, առասպելները կ՛օգնեն որոշակի պատկերացում կազմելու հնագոյն ժողովուրդներու, յատկապէս՝ նախագրային շրջանի պատմութեան վերաբերեալ։ Աշխարհի տարածքին մեծ ճանաչում ունին Անթէի, Պրոմեթեւսի, Հերակլեսի, Իկարի մասին եւ այլ հին յունական առասպելներ, որոնց մէջ բանաստեղծօրէն կ'արտայայտուին հին յոյներու աշխարհըմբռնումն ու գեղարուեստական մտածողութիւնը։ Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութեան» շնորհիւ պահպանուած եւ մեզ հասած են հայ ժողովուրդի ստեղծած՝ «Հայկ Եւ Բել», «Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ», «Վահագնի Ծնունդը», «Տորք Անգեղ» առասպելները։ Առասպելներէն շատերը յետագային ենթարկուած են գրական մշակման (օրինակ՝ Էսքիլեսի «Շղթայուած Պրոմեթեւսը», Սոֆոկլեսի «Էդիպ Արքան» յունական գրականութեան մէջ, Նայիրի Զարեանի «Արա Գեղեցիկը», Ղազարոս Աղայեանի «Տորք Անգեղը», Յովհաննէս Յովհաննիսեանի «Վահագնի Ծնունդը», «Արտավազդը» հայ գրականութեան մեջ եւ այլն)։


== Աղբիւրներ ==
Էդ. Ջրբաշեան, Հ. Մախչանեան, «Գրականագիտական Բառարան», 1980, էջ 26
Մեռեալ Ծով

Մեռեալ կամ Աղի ծով (եբր.՝ ים המלח‎ Եա՛մ հա-մէ՛լախ - «Աղի ծով»; արաբերէն՝ البَحْر المَيّت‎ «Ալ-Պահր Ալ-Մայէթ» — «Մեռեալ ծով»), աղի լիճ Իսրայէլի եւ Յորդանանի միջեւ։ Լիճին աստուածաշնչեան անունն է Աղի ծով: Ծանօթ է նաեւ Արաւայի ծով (ים הערבה, Եա՛մ հա-Արաւա՛) եւ Արեւելեան ծով (ים המזרחי, Եա՛մ հա-միզրախի՛) անուններով: Մեռեալ ծովուն բարձրութիւնը ծովու մակերեսէն 423մ. ցած է, եւ իւրաքանչիւր տարի մէկ մեթր ալ կը նուազի։ Լիճին մակարդակին նուազումը կանխելու նպատակով, Իսրայէլ կը նախատեսէ Կարմիր ծովէն ջրհաններու միջոցով ջուր հասցնել Մեռեալ ծով: Մեռեալ ծովը Երկիր մոլորակին ամենացած կէտն է։ Մեռեալ Ծովը նաեւ աշխարհի ամենաաղի լիճն է, աղին քանակը կը հասնի մինչեւ 342կ./քկ., կամ 34,2 % (2011)։ Անիկա 9.6 անգամ աւելի աղի է քան ովկիանոսը եւ ունի 1.24քկ./լիթր խտութիւն, որու շնորհիւ կարելի է լողալ առանց սուզուելու։ Լիճին շրջակայքին ցեխը բուժիչ յատկութիւններ ունի եւ զբօսաշրջութեան կեդրոն է:
Մեռեալ ծովը աշխարհի վրայ հազուադէպ բնական երեւոյթ մը կը համարուի, որովհետեւ անիկա փակ լիճ մըն է, որ ոչ մէկ ձեւով իրեն դրացի ծովերուն (Միջերկրական եւ Կարմիր ծովեր) հետ կը կապուի:
Անիկա կը համարուի նաեւ նախամարդուն ծննդավայրը, ինչպէս նաեւ երկնային կրօններուն բնօրրանը, հին քաղաքակրթութիւններու զարգացման կեդրոնը եւ դարաշրջաններու ընթացքին առեւտուրի եւ ռազմական նուաճումներու անցման ուղին:


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Մեռեալ Ծովը
Թօփալ Յակոբ

Թօփալ Յակոբ, (Քէլլէր)

Տարագրութեան օրերուն, հասած էր Պապ եւ հոն մսագործութիւն կ՚ընէր:
Կոչուած էր թօփալ անոր համար որ իր գիւղի անտառներէն մէկուն մէջ փայտ կտրած ատեն, իժէ մը խայթուած էր: Նոյն վայրկեանին խայթուած տեղը, ձեռքի տապարին մէկ հարուածով թռցուցած էր ու շապիկը վէրքին կապելով՝ կեանքը ազատած: Փախչելով Պապ էն ապաստանած էր իր հայրենի լեռները: Ինթիլլի երկաթուղագծին վրայ աշխատող տասնեակ հազարաւոր հայերուն քարոզած էր:


== Աղբիւր ==
Անթեղուած Գաղտնիքներ, Էջ 166:
Մ. եւ Հ. Արսլանեան Ճեմարան

Մ. եւ Հ. արսլանեան Ճեմարանը, երկրորդական վարժատեղակայուած է Մըզհեր (Ծաղկաձոր) շրջանի բլուրի կողին, Անթիլիաս, Լիբանան։ 26000 քառակուսի մեթր տարածութեամ հողաշերտի մը վրայ։
Բացի ընդարձակ ու լուսաւոր դասասրահներէն, Ճեմարանը օժտուած է ուսումնական բազմաթիւ յարմարութիւններով. գրադարաններ, ելեկտրոնային գրադարան, գիտաշխատանոցներ, համակարգչային դասասրահ, լուսարձակմանսրահ, հեռատեսիլի ու վիտէոյի սրահ, փոքր թատերասրահ, երաժշտական սրահ, ճատրակի սրահ, մարզասրահներ, քննութիւններու եւ հաւաքոյթի սրահներ, խաղավայրեր, եւայլն։ Ուսուցիչներու եւ աշակերտներու տրամադրութեան տակ են բազմաթիւդաշնամուրներ, երաժշտականգործիքներ, համակարգիչներ, հեռատեսիլներ, ձայնասփիւռներ, լուսարձակներ, քարտէզներ եւ այլ բազմաթիւ գործիքներ ու իրեր։


== Տես Նաեւ ==
Ազգային Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան Քոլէճ
Ազգային Եղիշէ Մանուկեան Քոլէճ
Հայ Աւետարանական Շամլեան Թաթիկեան երկրորդական վարժարան
Գալուստ Կիւլպէնկեան Երկրորդական Վարժարան
Յովհաննէս Գազանճեան

Յովհաննէս Գազանճեան (3 Ապրիլ 1870, Եւդոկիա, Սեբաստիոյ նահանգ, Օսմանեան կայսրութիւն - 15 Մարտ 1915, Եւդոկիա), հայ լեզուաբան, գրականագէտ, բժշկական գիտելիքներու քարոզիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1870 թուականի Ապրիլ 3-ին Սեբաստիոյ նահանգի Եւդոկիոյ գաւառի կեդրոն՝ Եւդոկիա քաղաքին մէջ։
Յովհաննէս Գազանճեան 1889 թուականին Յ. Գասարճեանի համահեղինակութեամբ կը գրէ «Գաղտնիք Եւ Արուեստ Մոգութեան» աշխատութիւնը։ 1909 թուականին, օգտուելով արտասահմանցի մասնագէտներու աշխատութիւններէ, գրած է «Մագնիսականութիւն Եւ Ոգեհարցութիւն» գիրքը, որուն մէջ արծարծուած են ենթագիտակցութեան, ինքնաթելադրութեան, հոգեբուժութեան, մագնիսականութեան, կամքի ոյժի, քնածութեան կամ մագնիսական քունի, յստակատեսութեան, մտածումներու փոխանցման, հեռակրութեան, ոգեհարցութեան եւ այլ հարցերը։
1915 թուականի Մարտ 15-ին Եւդոկիոյ մէջ զոհ դարձած է Մեծ Եղեռնին՝ սպանուելով 45 տարեկան հասակին։


== Աշխատութիւններ ==
Գաղտնիք եւ արուեստ մոգութեան (համահեղ. Յ. Գասարճեան), 1889։
Եւդոկիոյ հայոց գաւառաբարբառը, 1899 (արժանացած է Իզմիրեանց գրական մրցանակին)։
Մագնիսականութիւն եւ ոգեհարցութիւն։ (Ենթագիտակցութիւն, ինքնաթածադրութիւն, հոգեբուժութիւն, մագնիսականութիւն, կամքի ոյժի, քնածութիւն կամ մագնիսական քուն, հստակատեսութիւն, մտածումների փոխանցում, հեռակրութիւն, ոգեհարցութիւն եւ այլն), Կ. Պոլիս, 1909, 144 էջ։
Պատմութիւն Հայ Գրականութեան, Ա. Հատոր՝ Սկիզբէն Մինչեւ ԺԹ. Դար, Բ. Հատոր՝ ԺԹ. Դարու Կէսէն Մինչեւ Մեր Օրերը, հրտ. ՀՍԳՄ թիւ 2, Անթիլիաս, տպ. Կաթողիկոսութեան, 1970, 265 էջ։
Հայոց լեզուի դասագիրքեր։


== Գրականութիւն ==
Մինասեան Յարութիւն, 100 հայ հոգեբոյժներ, Կենսագրական բառարան, գիրք Ե․, Երեւան, 2010, 304 էջ։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Սիւնիք- Արցախ այր մարդոց տարազներ

Սիւնիք-Արցախի Այր Մարդոց Տարազներ, Սիւնիքի եւ Արցախի արական տարազները գրեթէ նոյնանման էին: Զգեստը կը բաղկանար՝ շապիկէ, վարտիքէ, անդրավարտիքէ եւ «արխալուղ»է: Տարազի կարեւոր մասերէն էր՝ չուխա-վերարկուն:
Կարմիր մահուգով կարուած կ'ըլլար փեսաներու հարսանեկան չուխան:
Այր մարդոց գլխու յարդարանքին կարեւոր մէկ մասը մորթէ գլխարկն էր։ Հարուստ դասակարգը կը գործածէր Բուխարայի գլխարկ:


== Աղբիւրներ ==
Պատկերագիրք Հայկական Տարազներու, էջ 29
Հայ Աղջիկներու Կրթութիւնը Հայաստանի Մէջ

19-րդ դարուն աղջիկները տղոց հաւասար ուսում չէին ստանար։ Հարուստներու աղջիկները քիչ մը հայերէնի եւ քիչ մըն ալ ֆրանսերէնի անձնական դասեր կ’առնէին, իսկ աղքատները ատոնցմէ զրկուած էին։


== Գաղափարախօսութիւն ==
Հայ կնոջ ընկերային եւ իրաւական կացութեան համար պայքարած առաջին գրագիտուհին եղած է Սրբուհի Տիւսաբ (1841-1901): Ան կը շեշտէր, որ կիները այրերու հաւասար կրթութիւն պէտք է ստանան։ Տիւսաբ կ’առաջարկէր, որ աղջիկներու կրթութիւնը հիմնական փոփոխութեան ենթարկուի, եւ անոնք ստանան տղոց հաւասար ուսում, որպէսզի հետագային կարենան ազատօրէն ասպարէզի ընտրութիւն կատարել։ Շնորհիւ Սրբուհի Տիւսաբի նմաններուն արծարծած յառաջադէմ գաղափարներուն, հայ աղջիկներ Պոլսոյ մէջ սկսան թաղային վարժարաններ յաճախել։ Հիմնուեցան նաեւ աղջկանց վարժարաններ։


== Պատմութեան Ընթացքին ==
1866 թուականի դրութեամբ՝ Պոլսոյ մէջ գործած է 46 հայկական վարժարան (32 արական, 14 իգական)` 4700 աշակերտ, 1472 աշակերտուհիներով: 19-րդ դարու կէսերէն սկսեալ երկսեռ վարժարաններ հիմնադրուած են նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի բոլոր գաւառներու կեդրոններուն, ապա նաեւ գիւղերուն մէջ:
Քեսապի Հայ Աւետարանական Եկեղեցին 1855-ին կը հիմնադրէ երկու անջատ դպրոցներ, որոնք գործել սկսած են 1855-էն, մէկը` մանչերու, միւսը՝ աղջիկներու։
Գրող, հասարակական գործիչ Պերճ Պռոշեան հիմնադրեց Շուշիի (1864) եւ Երեւանի Գայանեան (1866) դպրոցները։ Հայ աղջիկներու համար բացուած առաջին դպրոցներէն է Շուշիի Մարիամեան (Մարիամ Հախումեան) օրիորդաց դպրոցը, որ հիմնադրուած է 1864-ի։ Շուշիի Մարիամեան դպրոցը Արցախի մէջ սկիզբը դրաւ կանանց կրթութեան։
Կարինի (Էրզրում) Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ տարածքին մէջ 1870-ին հիմնադրուած է Հռիփսիմեան Օրիորդաց դպրոցը, որ նախապէս կոչուած է Թարգմանչաց վարժարան, այնուհետեւ՝ Հռիփսիմեան վարժարան։ Առաջին ուսումնական տարեշրջանին (1870-1871) այդ դպրոցը կը յաճախէին 291, իսկ 1882 թուականին՝ 400 աշակերտուհիներ։ Վարժարանի ուսուցիչներէն եղած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հիմնադիրներէն Ռոստոմը:


== Տե՛ս Նաեւ ==
Մալալա Եուսուֆզայ


== Աղբիւրներ ==
Ազդակ օրաթերթ, Մշակութային եւ Այլազան, 15 Յունուար, 2016:
Ճառագայթ (թերթ)

«Ճառագայթ», հասարակական-քաղաքական, գրական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1947-1952 թուականներուն, Իսթանպուլի մէջ։ Արտօնատէր-խմբագիր՝ Խ. Ամիրեան։
Լուսաբանած է իսթանպուլահայ համայնքի հասարակական ֊մշակութային կեանքը։ Կառավարութեան ուշադրութիւնը հրաւիրած է ազգային փոքրամասնութիւններու (մասնաւորապէս հայերու) վերաբերեալ միջազգային համաձայն ագրերու (մասնաւորապէս 1923 թուականի Լօզանի դաշնագրի) կատարման անհրաժեշտութեան, պահանջած Ազգային սահմանադրութեամբ (1860) ստեղծուած վարչական մարմիններու վերականգնումը։ Լայն տեղ յատկացուցած է հայ գրողներու արձակ եւ չափածոյ ստեղծագործութիւններուն, տպագրած լուրեր Հայաստանի կեանքի տարբեր բնագաւառներէն, սփիւռքահայութեան կեանքէն։
Լայն տեղ յատկացուցած է հայ սովետական գրողներու արձակ եւ չափածոյ ստեղծագործութիւններուն, տպագրած լուրեր ՀԽՍՀ կեանքի տարբեր բնագաւառներէն, սփիւռքի գաղթավայրերէն։
Ֆրանսերէնը Զուիցերիոյ Մէջ

Ֆրանսերէնը Զուիցերիոյ մէջ տարածուած է տեղական պատուա բարբառի եւ գրական ֆրանսերէնի տեսքով: Օյլ բարբառախումբին պատկանող բարբառները եւ պրովանսաֆրանսերէնը Զուիցերիոյ մէջ արդէն սահմանափակ կիրառութիւն ունին, թէեւ Ռոմանտիայի (ֆրանսական Զուիցերիա) տարեց բնակիչները կը շարունակեն պահպանել տեղական բարբառները, իսկ նոր սերունդը հետաքրքրութիւն ունի պատուայի նկատմամբ: Պատուան կը կիրառուի եկեղեցական արարողութիւններուն մէջ եւ կը շարունակէ մնալ հեռաւոր գիւղերու ու փոքր քաղաքներու տարեց բնակիչներու խօսակցական լեզուն:


== Պատմութիւն ==
Ժամանակակից Զուիցերիոյ մէջ Ռոմանտիական շատ շրջաններ, բացառութեամբ Ֆրիպուրի (1481),  ընդգրկուած են բաւական ուշ (մօտաւորապէս 19-րդ դարու սկիզբ)։ Այդ պատճառով ալ այս տարածքները կրած են տարբեր ժամանակաշրջաններու քաղաքական եւ մշակութային տարաբնոյթ ազդեցութիւնները, ինչպէս` ռեֆորմացիա, Պեռնի ընդարձակում, ֆրանսական յեղափոխութիւն: Ֆրանսախօս սահմանակից տարածքները (յատկապէս օք եւ օյլ բարբառները օգտագործողները) մեծ ազդեցութիւն թողած են տարածքին կեանքին վրայ։ Սակայն, 19-րդ դարէն սկսեալ իրավիճակը փոխուած է. Ռոմանտիոյ մէջ արգիլուած էին ֆրանկոպրովանսերէնի քարոզումն ու ուսուցումը եւ աւելի նորաձեւ դարձած՝ գրական ֆրանսերէնի կիրառումը: Այդպիսով, 1990-ին ֆրանսախօս զուիցերացիներու միայն 2%-ը կրնար խօսիլ պատուա լեզուով:


== Ժամանակակից կարգավիճակ ==
Ընդհանուր առմամբ, ֆրանսերէնը եւ գրական ֆրանսերէնը կը համընկնին` ի տարբերութիւն գերմանական գրական լեզուին եւ անոր զուիցերական տարբերակին, որ կը  կիրառէ Զուիցերիոյ գերմանախօս հատուածը: Ֆրանսացիներու ու Զուիցերացիներու ֆրանսախօս շրջաններու Զուիցերացիներու մէջ գրեթէ լիարժէք փոխհասկացուածութիւն առկայ է, սակայն վերջիններուս լեզուին մէջ կը նկատուին պատուայէն ու գերմաներէնէն եկող հնաբանութիւններ: Օրինակ՝ աւելի շատ կ՛օգտագործուին vattre et mouttre`père et mère-ի փոխարէն, poutzer՝ nettoyer-ի փոխարէն, speck՝ lard-ի փոխարէն, witz` blague-ի փոխարէն եւ այլն:
Այսպիսով, ներկայիս կ՛առանձնանան ֆրանսախօս զուիցերացիներու երեք շերտ` պատուա լեզուն օգտագործողներ, ֆրանսերէնի զուիցերական տարբերակը օգտագործողներ եւ ֆրանսերէն օգտագործողներ: Վերջինը կը կոչուի français fédéral եւ կը կիրառուի պաշտօնական փաստաթուղթերուն մէջ` օգտագործելով գրական ֆրանսերէնի քերականութիւնը, բառապաշարը եւ շարահիւսութիւնը: Dictionnaire suisse romand-ը կը բնորոշէ français fédéral լեզուն իբրեւ վարչական լեզու, որով միայն կը գրեն եւ որ ապրող-խօսուող չէ:


== Արտաքին յղումներ ==
«Termes régionaux de Suisse romande et de Savoie» 
«Base de données lexicographiques panfrancophone (BDLP)»
1920 թուական

1920 թուական, նահանջ տարի, 20րդ դարու 20րդ տարին է


== Դէպքեր ==


==== Յունուար ====
19 Յունուար․ Անտանտի Գերագոյն խորհուրդը կը ճանչնայ Հայաստանի անկախութիւնը


==== Յուլիս ====
ՀՀ կառավարութիւնը կը հաստատէ Հայաստանի զինանշանը, որ հեղինակած են Ալեքսանտր Թամանեանը եւ Յակոբ Կոջոյեանը։ Հանրապետութեան Օրհներգ կ՛ ընդունուի «Մեր Հայրենիք»ը (խօսք՝ Միքայէլ Նալպանտեանի, երաժշտութեան յօրինում Բարսեղ Կանաչեան)։


==== Օգոստոս ====
10 Օգոստոս․ Փարիզի արուարձան Սեւրի մէջ Առաջին համաշխարհային պատերազմը յաղթած երկիրներու եւ սուլթանական Թուրքիոյ ներկայացուցիչներուն միջեւ կը կնքուի հաշտութեան պայմանագիր՝ Սեւրի Դաշնագիրը


==== Դեկտեմբեր ====
25 Դեկտեմբեր․  Տաթեւի վանքին մէջ «Լեռնահայաստան» անունով Զանգեզուրը ինքնիշխան կը յայտարարուի


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1920 ծնունդներ

Յունուար 6՝ Կարպիս Ճանճիկեան (մ.1946), բանաստեղծ
Մարտ 9՝ Ժանսեմ (Յովհաննէս Սեմէրճեան) (մ.2013), ֆրանսահայ նկարիչ
Մայիս 5՝ Գէորգ Ղարիբջանեան (մ.1999), պատմագէտ
Սեպտեմբեր 23՝ Ալեքսանտր Յարութիւնեան (մ.2012), հայ եւ խորհրդային երաժշտահան
Հոկտեմբեր 15՝ Հանրի Վերնէօյ (ֆրանսերէն՝ Henry Verneuil, իսկական անունը՝ Աշոտ Մալաքեան, մ.2002), ֆրանսահայ բեմադրիչ
18 Հոկտեմբեր՝ Մելինա Մերքուրի, յոյն դերասանուհի, մեկնաբանող եւ քաղաքական գործիչ
Հոկտեմբեր 25՝ Յովհաննէս Բարսեղեան (մ.2014), լեզուաբան
Նոյեմբեր 9՝ Ալենուշ Տէրեան (մ.2011), իրանցի հայազգի կին գիտնական


==== Անստոյգ ամսաթիւով ====
Ներսէս Ունանեան (սպ.՝ Nerses Ounanian, մ.1957), քանդակագործ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1920 մահեր 

Յունուար 7՝ Վահան Տէրեան (Տէր Գրիգորեան, ծն.21885), բանաստեղծ
Ապրիլ 26՝ Վրթանէս Փափազեան (ծն.21866), մտաւորական, գրող
Էտուարտօ Տէ Ֆիլիփփօ

Էտուարտօ Տէ Ֆիլիփփօ 24 Մայիս 1900(1900-05-24)[…] կամ 26 Մայիս 1900(1900-05-26), Նէափոլ, Իտալիա - 31 Հոկտեմբեր 1984(1984-10-31)[…], Հռոմ, Իտալիա, իտալացի  դերասան, բեմադրիչ, թատերագիր, արձակագիր, բանաստեղծ, Իտալիոյ Ծերակոյտի անդամ։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Նափոլի 1900-ին, դերասան ընտանիքի մէջ։ Բազմատաղանդ անձնաւորութիւն մը եղած է: Բեմ բարձրացած է 5 տարեկանին: Դերեր կատարած է Սոֆիա Լորէնի եւ Լորանս Օլիվիէի հետ: Պարգեւատրուած է բազմաթիւ մրցանակներով: 
Մահացած է 1984-ին Հռոմի մէջ: