armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Տիգրան Տէրոյեան

Տիգրան Տէրոյեան, (1873, Վան, Թուրքիա - 1898, Կուռուբաշ, առաւել յայտնի է Վազգէն անունով), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, խմբապետ, հայդուկապետ, բանաստեղծ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութեան անդամ։


== Կենսագրութիւն: ==
Սկզբնապէս անդամագրուած է Արմենական կուսակցութեան, ապա ՀՅԴ-ը։ Քոյրը Զարուհին (Ժենիա) եւ կրտսեր եղբայրը Վարազդատը (Վազրիկ) նմանապէս եղած են ՀՅԴի անդամներ և աշխոյժ ձեւով օժանդակած են Վան-Վասպուրականին հայ ազատագրական շարժումին ժամանակ։
ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ։ Ուսանած է Վանի Հայկազեան կենդրոնական վարժարանը։ 1893 թուականին ազատագրական գործունէութեան համար ձերբակալուած է։ Բանտէն ազատելէ ետք՝ 1895 թուականին անցած է Սալմաստ։ Այնտեղէն Նիկոլ Դումանի 60-հոգինոց խումբին հետ, ճանապարհին կռիւներ մղելով, անցած է Վան։ Անոր ջոկատին մէջ գործած է Անդրանիկը (Օզանեան)։ 1896 թուականի Յունիսին Վազգէնը մասնակցած է Վանի ինքնապաշտպանութեանը։ Դէմ եղած է Խանասորի արշաւանքին (1897 թ. Յուլիսի 25)։ Գուրգէնի խումբին մէջ կռուած է Սպահան լիճին մօտ։ Խուսափած է մասնակի և վաղաժամ ընդհարումներէն, ձգտած է գաղտնօրէն զինելով ժողովուրդին՝ նախապատրաստել ընդհանուր ապստամբութեան։ Կազմած է ընդհանուր ապստամբութեան առաջին հրահանգը։ Կողմ եղած է հայ-ասորական մարտական զինակցութեանը։
Զոհուած է 1898 թուականի Յունուարի 2-ին Վանէն ոչ հեռու գտնուող Կուռուբաշ գիւղի ջրաղացին ընթացքին, երբ թուրքերը պաշարած էին անոր եւ իր զինակից ընկեր Շատախցի Միքոյին (Արշակ Չալկադրեան)։


== Յիշատակ ==
1906 թուականին Ժնեւի մէջ լոյս կը տեսնէ Անդրանիկ Օզանեանի «Մարտական հրահանգներ»-ը, որը նշանաւոր հայդուկը ի թիւս միւս ֆիտայիներուն, կը նուիրուի նաեւ Վազգէնի յիշատակին։ 1943 թուականին Աթենքի մէջ վարդապետ կը ձեռնադրուի Կարապէտ Լեւոն Պալճեանը, որը յետագային յայտնի կը դառնայ որպէս Վազգէն Առաջին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս, կ'ընդունի Վազգէնի անունը։ Վասպուրականի հետ կապուած անձեր իւրօրինակ կերպով պահպանած են հայդուկի յիշատակը՝ իրենց զաւակներուն կոչելով Վազգէնի անունով։


== Ծանօթագրութիւն ==
Պէզճեան Մայր Վարժարան

Պէզճեան մայր վարժարան, մինչեւ 1830 թուականը՝ Գում գափուի մայր վարժարան, միջնակարգ (երկրորդական) դպրոց, հիմնած է Յովհաննէս Կոլոտ Բաղիշեցի պատրիարքը 1715 թուականին՝ Կ. Պոլսոյ Սկիւտար թաղամասին մէջ։ Մինչեւ 1741 թուականը կոչուած է Ընծայարան։ Նպատակն էր պատրաստել եկեղեցւոյ սպասաւորներ, ուսուցիչներ։ Ունեցած է բարձրագոյնի ծրագիր, կրօնին ու հայագիտական առարկաներուն զուգընթաց դասաւանդուած են «Յոթ ազատ արուեստներ»,յունարէն, լատիներէն։ Վարժարանին մէջ թարգմանուած է գիտական, փիլիսոփայական, աստուածաբանական գրականութիւն։ Աստուածաբանական առարկաներէն բացի, աշակերտները սոուած են հայոց լեզու, հայ ժողովուրդի պատմութիւն, բանահիւսութիւն, ճարտասանութիւն, օտար լեզուներ, բնական գիտութիւններ։ Կ՝ուսանէին Հայաստանի տարբեր վայրերէն։ Շրջանաւարտներէն շատերը դարձած են կրօնական ու հասարակական նշանաւոր գործիչներ (Յակոբ Բ. Նալեան պատրիարք, Սահակ Ահագին Կեգեցի՝ ոչ պաշտօնական Ամենայն հայոց կաթողիկոսը 1756-1759 թուականներուն, Սամուէլ Երզնկացի եւ ուրիշներ): 1741 թուականին Յակոբ Բ. Նալեան պատրիարքը դպրոցը փոխադրած է Գումգափու՝ պատրիարքարանին կից եւ վերանուանած Մայր դպրատուն։ Հրաւիրուած են նոր դասատուներ, լրացուած ու հաստատուած է վարժարանի կանոնադրութիւնը (արգելուած են ֆիզիքական պատիժները, սահմանուած աշակերտներու եւ ուսուցիչներու իրաւունքներն ու պարտականութիւնները): Վարժարանի գրադարանը հարստացուած է հին ձեռագրերով ու մասնագիտական գրականութեամբ։ 1790 թուականին Միրիճանեան ամիրան Մայր դպրատանը հիմնադրած է տպարան։ 1826 թուականի հրդեհի հետեւանքով այրած են պատրիարքարանը, եկեղեցին ու Մայր դպրատունը։ Շէնքերը վերակառուցելու արտոնութիւստացած են Պէզճեան Յարութիւն ամիրան։ 1830 թուականին, շինարարութիւն աւարտելէ ետք, վարժարանը վերանուանուած է Պէզճեան մայր վարժարան։ Վերջինս պահպանած եւ շարունակած է Գումգափուի մայր վարժարանի աւանդոյթները։ Ունեցած է 3 բաժին՝ աղքատ երեխաներու դպրատուն, դպրութեան վարժոց, երաժշտանոց։ Վարժարանին կից բացուած է նաեւ ընծաեարան՝ հոգեւորականներ պատրաստելու համար։ Վարժարանը մեծ դեր կատարած է տարբեր մասնագիտութիւններու գծով ուսուցչական կադրեր պատրաստելու գործին մէջ։ Առանձնահատուկ ուշադրութիւն դարձուած է հայ եւ եւրոպական ձայնագրութեան ուսուցմանը։ 1840 թուականին վարժարանին կից բացուած է Լուսաւորչական աղջկաց դպրոցը։ 1846 թուականին ստեղծուած է Ընթերցասիրաց ընկերութիւնը՝ կազմուած Պէզճեան մայր վարժարանի շրջանաւարտներէն։ Վարժարանի ուսուցիչների (Հ. Ոսկան, Մ. Աղաթոն, Կ. Ութուճեան եւ ուրիշներ) ջանքերով ստեղծուած է մատենադարան (շուրջ 1000 ձեռագիր ու մատեան): 1858-1859 թուականի տարեշրջանին վարժարանը ունեցած է 264 աշակերտ, 20-րդ դարու սկզբը դարձած է երկսեռ։ Ներկայիս (2003) կը գործէ միջնակարգ դպրոցի ծրագրով, կը դասաւանդուին հայոց լեզու եւ կրօն, մնացած բոլոր առարկաներու ուսուցումը թրքերէն է։ Տարբեր ժամանակներուն վարժարանին մէջ դասաւանդած են Ղ. Աբրահամեանը, Գասպար դպիրը, Հ. Թոդեանը, Մ. Չերազը, Հ. Հինդլեանը եւ ուրիշներ։
Վիլա Ֆրանքա կղզիակ

Վիլա Ֆրանքա կղզիակ (փորթ․՝Ilhéu de Vila Franca). կանանչապատ ժայռակղզիակ, Ազորես արշիպեղագոս, Փորթուկալ։ Ամբողջ կղզիակը եւ շրջապատող ջուրերը Բնապհպանման շրջան յայտարարուած են։  Լողալու եւ գահաւանդէ սուզումի ժողովրդականութիւն վայելող վայր մըն է։


== Աշխարհագրական դիրք ==
Մաս կը կազմէ Ազորես արշիպեղագոսին եւ կը գտնուի Սաօ Միկել կղզիին կեդրոնական մասէն դէպի հարաւ։ Կղզիակը Սերցեան կոնաձեւ հրաբխային ժայթքումին (Surtseyan eruption) մնացորդածն է։ Ունի քիչ թիւով ընդծովեայ քարայրներ։ Կազմուած է պազալթէ եւ պալակոնաքար հողաքարէ։ 


== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==

Վիլա Ֆրանքա կը գտնուի Սաօ Միկել կղզիին կեդրոնական մասէն 1500 մեթր դէպի հարաւ։ Կիսաբոլոր կղզիակին տարածութիւնն է 0,061քլ²։ Բարձրագոյն կէտն է՝ 62 մեթր։ Հրաբխային կոնաձեւ հրաբերանը դէպի ծով կը բացուի եւ այդ պատճառով ջուրով լեցուած է․ ծանօթ է որպէս Պոքեթ (Boquete)։


=== Հրաբխային կոնաձեւ հրաբերան ===
Հրաբխային կոնաձեւ հրաբերանին տրամագիծն է 150 մեթր, իսկ ջուրին ամենախորունկ մասը՝ 20 մեթր է։ Դէպի ծով բացուածքը հիւսիսէն Սաօ Միկել կղզիին կը նայի եւ կը ստեղծէ փոքրիկ բնական նաւակայք մը, ինչպէս նաեւ քամիներէն պահպանուած աւազոտ ծովափ մը։ 
Նաւակայքը եւ ծովափը ժողովրդականութիւն վայելող վայրեր են։ Յունիսէն մինչեւ Հոկտեմբեր, Սաօ Միկել կղզիին Վիլա Ֆրանքա տօ Քամպօ նաւահանգիստէն ամէն օր լաստանաւերով լողորդներ կը փոխադրուին վայելելու անոր ջուրերը։ Կղզին պահպանուած վայր յայտարարուած ըլլալով, օրական մինչեւ 400 հոգի միայն կրնան ցամաք ելլել։


=== Պատկերասրահ ===

		
		
		
		
		


== Բնապահպանման վայր ==

1983-ին Ազորեսի Օրենսդրական Ժողովը, տեսլելով կղզիակին կատարած դերը որպէս ծովային թռչունի բնական պատսպարան, Վիլա Ֆրանքա եւ անոր շրջապատող ջուրերը՝ մինչեւ 30 մեթր խորութիւն, բնապահպանման շրջան յայտարարեց։ Իսկ 2004-ին, նոյն Օրենսդրական Ժողովը բնապահպանման շրջանը ընթարձակեց մինչեւ 350 մեթր խորութիւն, ընդգրկելով այդպէս կղզիակին ծովեզրին շրջապատը եւ արգիլեց որեւէ մարդկային գործունէութիւն՝ մէջը հաշուելով արտաբնակութիւն եւ ձկնորսութիւն։
2002-էն բնապահպանման «Միջազգային Թռչունի Կեանք» կազմակերպութիւնը (BirdLife International), Վիլա Ֆրանքան ճանցած է որպէս «Թռչունի պահպանման համար կարեւոր շրջան»  (Important Bird and Biodiversity Area)։ 


=== Ծովային թռչուններ ===
Վիլա Ֆրանքա կը պատսպարէ զանազան ծովային թռչուններ, գլխաւորաբար ՝ Պուլըր մրրկահաւը, Քորի ջրահատը, փոքրիկ տառեղը, մրախառն ծովածիծառը, ինչպէս նաեւ՝ երիզագաւակ մրրկահաւը, հասարակ ծովածիծառը,Ֆի մրրկաւահը, փոքրիկ ջրահատը, կարմրակտուց ծովածիծառը։ 
		
		
		
		
		


=== Ծաղկող բոյսեր ===
Վիլա Ֆրանքա կը պատսպարէ տեղայատուկ ծաղկող բոյսեր, ինչպէս օրինակ՝ Ազորեան ստեպղին, Ազորեան շուշանածառ, Ազորեան անմոռուկ, Ազորեան ցարասի, Ազորեան կաղնչան, պրասել տա ռոքա խոտ, ազորեան լուտաս, Փերիքալի մալվիֆիորա եւ Ազորեան վիտալիա, եւայլն։
		
		
		
		
		


=== Ձկնաշխարհ ===

		
		
		
		


== Գահաւանդէ սուզում ==
Գահաւանդէ սուզումի համար ժողովրդականութիւն վայելող վայր մըն է։ 2010-էն ետք, տարեկան հերթականութեամբ հոն տեղի կ՛ունենան «Ռետ պուլ գահաւանդէ սուզումի մրցաշարքեր» (Red Bull Cliff Diving World Series)։
   


== Արտաքին յղումներ ==
Ազորեսի Օրենսդրական Ժողով(անգլերէն)
1869 թուական

1869 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 69րդ տարին


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1869 ծնունդներ

Փետրուար 19՝ Յովհաննէս Թումանեան (մ.1923, Մոսքուա), բանաստեղծ, արձակագիր եւ հասարակական գործիչ
Փետրուար 21՝ Եփրեմ Ապրոյեան (մ.1935), Մխիթարեան միաբան, տնօրեն
Մարտ 23՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան (մ.1955, Լիզպոն), գործարար, բարերար
Ապրիլ 6՝ Լեւոն Շանթ (Նահաշպետեան-Սեղբոսեան, մ.1951), թատերագիր, վիպագիր եւ հասարակական գործիչ
Սեպտեմբեր 19՝ Երուանդ Օտեան (մ.1926, Գահիրէ), երգիծաբան, վիպասան, թատերագիր

Սեպտեմբեր 26՝ Կոմիտաս (մ.1932), երգահան, երգիչ, երաժիշտ-ազգագրագէտ
Հոկտեմբեր 22՝ Մահաթմա Կանտի (մ.1948), հնդիկ քաղաքական գործիչ
Անյայտ օրով՝


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1869 մահեր
Խաչիկ Սէրայտարեան

Խաչիկ Սէրայտարեան (անյայտ, Սեբաստիա, Սեբաստիոյ նահանգ - 1915, Եւդոկիա/Զիլէ), հայ դեղագործ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Սեբաստիոյ նահանգի կեդրոն՝ Սեբաստիա քաղաքին մէջ։ Աւարտած է Եւդոկիոյ դեղագործական դպրոցը։ Եղած է Եւդոկիոյ անուանի դեղագործներէն մէկը։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ իբրեւ զինուորական դեղագործ ծառայած է։ Սպանուած է 1915 թուականին՝ Եւդոկիոյ/Զիլէի մէջ։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Ալպօյաճեան Ա., Պատմութիւն Եւդոկիոյ հայոց, Գահիրէ, 1952։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965 թթ.), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923 թթ.), գիրք 1, Սեբաստիայի նահանգ, Երեւան, 2004։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
26 Սեպտեմբեր

26 Սեպտեմբեր, տարուան 269-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 270-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==


== Մահեր ==
2008․ Փօլ Նիուման․ ամերիկացի դերասան, բեմադրիչ, ֆիլմարտադրիչ, գործարար եւ բարերար
Թոր

Անուան այլ կիրառումներու համար տես՝ Թոր (այլ կիրառումներ, արեւմտահայերէն)
Թոր՝ պտտուող մակերեւոյթ է, կը ստացուի ծնորդ շրջանագիծը իր տափարկին վրայի որեւէ առանցքի շուրջ պտտելով:


== Յատկութիւններ ==
Կրնայ պատահիլ երբեմն, որ առանցքը կը հատէ ծնորդ շրջանագիծը, կամ ըլլայ անոր շօշափողը, այս պարագային պիտի ստանանք գոց տեսակի թոր:
Թորակերպ մակերեւոյթներն առաջին անգամ հին յունական թուաբանագէտ Արքիտասը նկարագրած է, խորանը կրկնապատկելու խնդիրը լուծելու համար: 
Թորը պէտք չէ շփոթել մարմնային թորի հետ, որ կը ձեւաւորուի առանցքի շուրջ պտտելով ոչ թէ շրջանագիծը, այլ՝ հոծ շրջանը: Մարմնային թորն, այսպիսով, թորն է, գումարած ներսի տարածութիւնը: 
Տեղագրութեան մէջ թորը կը դիտարկուի որպէս երկու շրջանագիծերու արտադրեալ:


== Յատկանիշներ ==

Թորի մակերեսը եւ ծաւալը կը հաշւոուեն Պապուս Աղեքսանդրիացիի եւ Փաուլ Կուլտինի բանաձեւով

Մակերեւոյթի մակերեսը 
  
    
      
        S
        =
        4
        
          π
          
            2
          
        
        R
        r
      
    
    {\displaystyle S=4\pi ^{2}Rr}
  
Ծաւալը՝ 
  
    
      
        V
        =
        2
        
          π
          
            2
          
        
        R
        
          r
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle V=2\pi ^{2}Rr^{2}}
  


== Մակերեւոյթի Բանաձեւը ==
Թորի մակերեւոյթի հանրահաշուական բանաձեւը չորրորդ աստիճանի է՝

  
    
      
        
          
            (
            
              
                x
                
                  2
                
              
              +
              
                y
                
                  2
                
              
              +
              
                z
                
                  2
                
              
              +
              
                R
                
                  2
                
              
              −
              
                r
                
                  2
                
              
            
            )
          
          
            2
          
        
        −
        4
        
          R
          
            2
          
        
        
          (
          
            
              x
              
                2
              
            
            +
            
              y
              
                2
              
            
          
          )
        
        =
        0
      
    
    {\displaystyle \left(x^{2}+y^{2}+z^{2}+R^{2}-r^{2}\right)^{2}-4R^{2}\left(x^{2}+y^{2}\right)=0}
Ռամի Մալէք

Ռամի Սաիտ Մալէք (արաբերէն՝  رامي سعيد مالك‎, անգլերէն՝ Rami Malek, ծնած 12 Մայիս, 1981, Լոս Անճելըս, ԱՄՆ)՝ ամերիկացի-եգիպտացի դերասան մըն է: Ան ամէնէն շատ ճանչցուած է իր Էլիոթ Ալտըրսըն դերով USA Network կայանի Mr. Robot հեռուստաշարին մէջ, ինչին համար ստացաւ Critics' Choice Award մրցանակ մը, ինչպէս նաեւ պաշտօնակարգումներ Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actor in a Drama Series, Golden Globe Award, Screen Actors Guild Award, եւ TCA Award մրցանակներու ծիրէն ներս:


== Կենսագրութիւն ==
Ռամի Մալէք, ծնած է Լոս Անճելըս, ԱՄՆ, ուր հիմա կ'ապրի, Եգիպտացի ծնողքէ մը: Ան երկւորեակ եղբայր մը ունի՝ Սամի Մալէք:
Ռէմոն Գէորգեան

Ռէմոն Յարութիւն Գէորգեան (ծնած 22 Փետրուար, 1953) Ֆրանսահայ հնագէտ եւ պատմաբան մըն է: Ան արտագին անդամ է Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիոյ: Գէորգեան Դոկտ. է պատմութեան ոլորտին մէջ (1980) եւ համալսարանի դասախօս է:


== Կենսագրութիւն ==
Գէորգեան աւարտեց Փարիզի 8րդ Համալսարանէն՝ Վանսէն/Սէն Տընի, ուր ան կը դասախօսէ եւ պատասխանատուն է հետազոտութեան Ֆրանսական Աշխարհաքաղաքական Հհիմնարկին (ֆրան.՝ Institut Français de Géopolitique): Գէորգեան տնօրէնն է Նուպարեան Գրադարանին, եւ խմբագիրն է d'Histoire arménienne contemporaine ակադեմական թերթին:
Գէորգեան գրողն է The Armenian Genocide: A Complete History, որ նախ հրատարակուած էր ֆրանսերէնով 2006 թուականին: Այս գիրքը առաջին գիրքն էր որ Նուպարեան Գրադարանի արխիւները խորապէս օգտագործեց:2010 թուականին, Գէորգեան արժանացաւ Նախագահական Մրցանակին Հայաստանի Նախագահ Սերժ Սարգիսեանի կողմէ, իր արաժանի նեդրման համար հայոց ցեղասպանութեան ակադեմական ոլորտին մէջ: Ան անդամ է Société de Géographie միութեան եւ վարչական անդամ է International Association for Armenian Studies միութեան:2015 թուականին ստացած է Ֆրանսական Պատուոյ Լեգէոն Շքանշանը:


== Երկեր ==
Le livre arménien à travers les âges, Ժան-Փիէր Մահէյի հետ, Catalogue de l'Exposition Marseille 1985 : Le livre arménien à travers les âges. 1985.
Catalogue des « incunables » arméniens, 1511-1695 ou Chronique de l'imprimerie arménienne, Ժան-Փիէր Մահէյի հետ, Genève : P. Cramer. 1986.
Les Imprimés arméniens des XVIe et XVIIe :: catalogue, Bibliothèque Nationale de France. 1987.
Arménie : 3000 ans d'histoire, with Jean-Pierre Mahé, Maison armenienne de la jeunesse et de la culture. 1988.
Les Imprimés arméniens : 1701-1850, Bibliothèque Nationale de France. 1989.
Tapis et textiles arméniens, with Berdj Achdjian, Maison armenienne de la jeunesse et de la culture. 1991.
Les Arméniens dans l'Empire ottoman à la veille du génocide, Փոլ Փապուճեանի հետ, Paris : Arhis. 1992.
Arménie entre Orient et Occident : trois mille ans de civilisation, Bibliothèque Nationale de France. 1996.
Manuscrits arméniens de la Bibliothèque nationale de France : catalogue, with  Bernard Outtier, Bibliothèque Nationale de France. 1998.
Parler les camps, Penser les génocides, Albin Michel. 1999
Translation of Histoire de la médecine en Arménie : de l'Antiquité à nos jours », Union médicale arménienne de France. 1999.
Ani, capitale de l'Arménie en l'an 1000, Paris-Musées. 2001
Les Yeux Brûlants — Mémoire des Arméniens, Անթուան Ակուճեանի հետ, Actes sud. 2006
Le Génocide des Arméniens, Odile Jacob. 2006.
Les Arméniens 1917-1939 — La quête d'un refuge, Վահէ Թաշճեանի եւ Լեւոն Նորտիկեանի հետ, Presses de l Université Saint-Joseph (Lebanon). 2006
Lumière de l'Arménie chrétienne, Իւան Թրավերի հետ, éditions du patrimoine. 2006.
Un siècle de l'Union Générale Arménienne de Bienfaisance, Vol. 1, 1906-1940, Վահէ Թաշճեանի հետ, Union Générale Arménienne de Bienfaisance. 2006.
Une mémoire arménienne, Երուանդ Տէր Կումճեանի հետ, Direction du Patrimoine du Conseil général de l’Isère. 2007.
Արամեան Դպրոց (Թաւրիզ)

Արամեան Դպրոց, երկսեռ, ութամեայ դպրոց։ Հիմնուած է 1851 թուականին, Թաւրիզի Ղալա թաղամասի եկեղեցւոյ բակին մէջ՝ Սահակ եպսիսկոպոս Սաթունեանի նախաձեռնութեամբ։ Մինչեւ 1875 թուական կոչուած է Ներսիսեան (ի պատիւ Ներսէս Շնորհալիի), յետագային՝ իրանահայ բարերար Արամեանի անունով։
Նախապէս արական դպրոց եղած է, 1887 թուականին տեղափոխուելով Թումանեանցներու միջոցներով կառուցուած Աննայեան դպրոցի շէնքը եւ միանալով օրիորդաց դպրոցին՝ դարձած է երկսեռ եւ կոչուած Արամեան-Աննայեան ազգային դպրոց։ 
1852 թուականին ունեցած է 60 աշակերտ, յաջորդ տարի՝ 100։ Յետագային աշակերտներուն թիւը հասած է 240 -260-ի։
Մինչեւ 1936 թուական վարժարանը տուած է շուրջ 1300 ընթացաւարտ։ 
Դասաւանդուած են հայերէն, ռուսերէն, ֆրանսերէն, պարսկերէն եւ այլ առարկաներ։ Ուսուցումը հայերէն եղած է։ Դպրոցի առաջին տեսուչը Տէր Յովսէփ քահանան էր։
Արամեան դպրոցին մէջ դասաւանդած են Րաֆֆին եւ Հրաչեայ Աճառեանը։


== Արտաքին յղումներ ==
Իրանի հայկական դպրոցները
Թաւրիզի թեմական դպրոց
Կարմիր Ծով

Կարմիր ծով, Հնդկական ովկիանոսի ծով՝ Ափրիկէի եւ Արաբական թերակղզիին միջեւ։ Մակերեսը 460 հազար ք.մ.2 է, առաւելագոյն խորութիւնը՝ 3039 մ.։ Եւրոպայէն դէպի Ասիա եւ Աւստրալիա տանող ծովային ամէնէն կարճ ուղին է։


== Անուանում ==
Անուանումը հաւանաբար ստացած է ջուրին մէջ գտնուող ջրային մամուռներէն, որոնք տարուան ընթացքին որոշ օրեր կարմրաւուն երանգ մը կը ստանան ։


== Աշխարհագրութիւն ==
Հիւսիսէն ովկիանոսին հետ կը կապուի Սուէզի պարանոցով, որ կը բաժնուի Սինայի թերակղզին ողողող երկու ծոցերու՝ Ագապէ եւ Սուէզ, որոնք այնուհետեւ Սուէզի ջրանցքով կը կապուին Միջերկրական ծովուն հետ։ Հարաւէն Պապ Ալ-Մանտէպի նեղուցով եւ Ատենի ծոցով կը միանայ Արաբական ծովուն։

Կարմիր ծովը Համաշխարհային ովկիանոսի ծովերէն ամէնէն աղին է:
Կարմիր ծովը նշանաւոր է իր տաք ջուրով:
Կարմիր ծովը ամէնէն մաքուրն է, որովհետեւ անոր մէջ ոչ մէկ գետ կը հոսի:


== Կարմիր Ծովուն Անասնական Աշխարհը ==


=== Ձուկերը ===
Ծովուն մէջ կարելի չէ լողալ, հոն կ'ապրին 5 մեթր երկարութեամբ գիշատիչ վագրային շնաձուկեր, որոնք կը յարձակին լողորդներու վրայ։ Վտանգաւոր է նաեւ թրաձուկը, որ թուրի նմանող իր երկար ու սուր քիթով կը ծակէ նոյնիսկ նաւերուն յատակը։


====== Թութակ ձուկ ======
Անունը կը համապատասխանէ անոր գեղեցիկ տեսքին. բազմերանգ եւ թռչունի կտուցի նմանող ճակատով: Կապոյտ-կանաչ, դեղին եւ նարնջագոյն-կարմիր գոյնի, մեծ (մինչեւ 50 սմ երկարութեամբ) եւ անվնաս: Բայց հզօր ծնօտներով պատահական խայթոցը կրնայ բաւական ցաւցնել: Գիշերը ձուկերը դոնդողանման կոկոն մը կը կազմեն՝ ի պաշտպանութիւն մակաբոյծներէ եւ գիշատիչներէ: Նոյնիսկ գերզգայուն ձուն չի կրնար զայն հոտառութեամբ գտնել:


====== Նափոլէոն ======
Գլխուն վրայ ունի աքլորի նման «գլխարկ» մը: Ձուկը կը լողայ վարորդները աւելի լաւ ճանչնալու համար:


====== Անտաիս ======
Շատ փոքր չափի ձուկ (7-15 սմ)՝ նարնջագոյն, կանաչ եւ կարմիր երանգներով: Անիկա կրնայ հաւաքել մինչեւ 500 ձուկ:


====== Երկու գօտի ամֆիպրիոն ======
Նարնջագոյն, սեւ գիծերով ձուկերը կ'ապրին զոյգերով: Անոնք բնաւ չեն վախնար ջրասուզակներէն::


====== Թիթեռնիկ ======
Ձուաձեւ մարմինով՝ երկար ողնայարէ լողակներով, պայծառ սեւ եւ դեղին գոյներով: Կ'ապրին վտառներով եւ զոյգերով: Կան կապոյտ-նարնջագոյն, սեւ-արծաթագոյն եւ կարմիր-դեղին գոյնի տարբերակներ:
		
		
		
		


== Շրջակայ Երկիրները ==

		
		


== Աղբիւրներ ==
Կոմունիզմի Համար

«Կոմունիզմի համար», խորհրդային շրջանի հայկական երկօրեայ թերթ, նախկին ՀԿԿ Հոկտեմբերեանի շրջկոմի, ժողովրդական դէպուտատներու շրջանային եւ քաղաքային խորհուրդներու օրգան։
Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1963 թուականին, Հոկտեմբերեանի մէջ (այժմ՝ Արմաւիր)։ Փորձած է արտացոլել շրջանի աշխատաւորութեան առօրեան, կուսակցական եւ հասարակական կազմակերպութիւններու աշխատանքները, գիւղատնտեսութեան եւ արդիւնաբերութեան անցուդարձը, լուսաբանած դպրոցական, մշակութային եւ մարզական կեանքը, երթեւեկութեան ու շինարարութեան վերաբերող հարցերը։
Խորհրդային գաղափարախօսութեան սահմաններուն մէջ փորձած է ծանօթացնել գիտութեան ու տեխնիկայի նուաճումները, գովազդած գրականութեան ու մշակոյթի նորոյթները։ Յաջորդած է «Բոլշեւիկեան տեմպով» (1931—1953 թուականներ), «Դէպի կոմունիզմ» (1953—1962 թուականներ) թերթերուն։
Նահապետ Քուչակ

Նահապետ Քուչակ, Նահապետ վարպետ աշըղ Քուչակ, Չիչակ, վանեցի կամ Վանլի Քոչակ,  ծնած է (Ժե. դարու վերջ Ժզ. դարու սկիզբ-1592), հայ աշուղ-երգիչ:


== Կենսագրութիւն ==
Նահապետ Քուչակին ծնունդը ենթադրաբար կը վերագրուի 1490-ական թուականներու սկիզբներուն, իսկ մահը, համաձայն հայրենի գիւղին Ս. Թէոդորոս եկեղեցւոյ պատին տակ պահպանուած շիրմաքարին արձանագրութեան՝ 1592-ին: Այս ժամկէտները լիովին կը համընկնին իր հասակին մասին անոր ձգած յիշատակարանին ու բովանդակութեան:

Անոր մասին եղած ժողովրդական զրոյցները եւ «Նահապետ վարպետ» կոչումը կը վկայեն, որ եղած է սիրուած երգիչ մը եւ աշուղ մը:
Նահապետ Քուչակին անունով գրաւոր եւ բանաւոր աւանդութեամբ պահպանուած  են եւ առայժմ յայտնի են շուրջ մէկ տասնեակ կրօնական, բարոյախրատական եւ սիրային բովանդակութեամբ աշուղական երգեր՝ հայերէնով ու թրքերէնով, որոնցմէ եօթը՝ հայատառ թրքերէնով: 1880-ական թուականներէն թիւրիմացաբար  Նահապետ Քուչակին վերագրուած են նաեւ միջնադարեան հայրենները:
Հին գրչագիրերուն մէջ  Քուչակին անունով պահպանուած է ինը բանաստեղծութիւն: Ոչ մէկ ընդհանրութիւն ունին միջնադարեան հայրեններուն հետ, որոնք, 1882-էն սկսեալ, որոշ հրատարակիչներու ու գրականագէտներու կողմէ, առանց որեւէ լուրջ հիմնաւորման, կը վերագրուին Քուչակին: Բացի ատկէ` դեռ չէ յայտնաբերուած հայրեն պարունակող որեւէ հին ձերագիր, որուն հայրենները որեւէ շարքի հեղինակ կը վկայէ Նահապետ Քուչակը:
Քուչակի աշուղական երգերը իրենց վրայ կը կրեն աշուղական երգի բոլոր յատկանիշները, թէ՛ ծաւալով ու տաղաչափութեամբ, որոնք թէ´ արտայայտման ձեւերով եւ թէ բովանդակութեամբ ու լեզուամտածողութեամբ տարբեր են հայրեններէն:
Հեղինակը իր սիրտը կը համարէ սիրոյ օրրան կամ ակունք, որմէ կը բխի սէրը եւ կը տարածուի աշխարհով մէկ.
«Երբ սէրն ի աշխարհ եկաւ,
	եկաւ իմ սիրտըս բնակեցաւ,
Ապա իմ սրտէս ի դուրս՝
	երկըրէ երկիր թափեցաւ...»
Քուչակին մասին միջնադարուն ստեղծուած են տարբեր աւանդութիւններ: Ըստ անոնցմէ մէկուն` Քուչակ իր երգերուն մոգական զօրութեամբ բուժած է թուրք սուլթանին` անբուժելի հիւանդութեամբ տառապող տիկնոջը, որուն համար սուլթանը, Քուչակին ցանկութեամբ, Կոստանդնուպոլիսէն մինչեւ Խառակոնիս կառուցած է եօթ կամուրջ, եօթ եկեղեցի եւ եօթ մզկիթ:
Մէկ ուրիշ աւանդութեան համաձայն` Նահապետ Քուչակ իր համագիւղացիները կը հրաւիրէ գիւղի եկեղեցին, իսկ ինք, բարձրանալով վանքին կատարը, կ'ըսէ, թէ ինքզինք վար պիտի նետէ, ուր որ իյնայ, հոն ալ թող թաղեն զինք: Գիւղացիները, կարծելով, թէ ան կատակ կ'ընէ, չեն հաւատար անոր խօսքը: Իսկ ան իսկոյն վար կը նետուի ու կը մեռնի: Ինկած տեղն ալ` եկեղեցիին պատի տակ, կը թաղեն զինք:
Պուքրէշ լոյս տեսնող «Ռումանիա Լիպեր» օրաթերթը իր 4 Սեպտեմբեր  1963-ի թիւին մէջ կը հրատարակէ հետեւեալ յօդուածը` Նահապետ Քուչակի բանաստեղծութիւններուն մասին:
Հայ Աշխարհ

Հայ Աշխարհ, պատմութեան եւ մշակոյթի ամսաթերթ։ Պելճիքայի հայ կաթողիկէներու հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1937–1939 թուականներուն, Պրիւքսէլի մէջ, հայերէն եւ ֆրանսերէն (վերջը՝ միայն ֆրանսերէն)։ Տնօրէն-խմբագիր՝ Հ. Նալպանտեան։ Ծանօթացուած է հայ եկեղեցւոյ պատմութեանը, անոր նշանաւոր գործիչներուն, ֆրանսերէն ներկայացուցած հայոց պատմութիւնը, աւանդոյթները եւն։ Ինքնուսոյց վարժութիւններով օգնած է սորվիլ հայերէն։ Հատուածներ տպագրած է նաեւ Հոլանտայի եւ Պելճիքայի հայ գաղութներու մասին։