Եզնիկ Կողբացի

Եզնիկ Կողբացի (5-րդ դար, 380, 390 կամ 400, Կողբ, Մեծ Հայք - 450-ականներ), հայ փիլիսոփայ, թարգմանիչ, հասարակական–եկեղեցական գործիչ։ Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտներէն։ Մասնակցած է Աստուածաշունչի եւ այլ երկերի թարգմանութեանը։ Եզնիկի մասին կը հիշատակեն Կորիւնը, Եղիշէն, Մովսէս Խորենացին։ Եզնիկ Կողբացի աշխատութիւններէն պահպանուած են «Եղծ աղանդոց»–ը՝ հայ փիլիսոփայութեան կարեւոր սկզբնաղբիւրներէն մէկը (յայտնի է նաեւ «Վասն Աստուծոյ» անուամբ)։
Եզնիկ Կողբացին հայ փիլիսոփայութեան մէջ զարկ տուած է պատրիստիկական–ջատագովական ուղղութեանը։ Հիմնականին հետաքրքրուած է գոյաբանական հարցերով, մշակած մոնիստական փիլիսոփայական, աստուածաբանական ուսմունք։ Ըստ անոր, միակ եւ իրական սուբստանցը Աստուածն է՝ մշտնջենական, ոչնչով չպայմանաւորուած, բայց ամէն ինչի պատճառ հանդիսացող էակը։ Այս դիրքերէն ան սուր պայքար մղած է քրիստոնէական գաղափարախօսութիւնը հակադրող փիլիսոփայական եւ կրօնա–աղանդաւորական ուսմունքներու դէմ, հերքած է հեթանոսական աշխարհայացքը, անտիկ փիլիսոփաներու ուսմունքները եւ հատկապէս պարսից զրվանականութիւնը։ Աղանդներու հերքման եւ քրիստոնէութեան փիլիսոփայական հիմնաւորման առնչութեամբ Եզնիկ Կողբացին կ'արտայայտէ նաեւ անտիկ փիլիսոփայական ուսմունքներու՝ հունական բոլիթէիզմի, ստորկեան բանթէիզմի, էպիկուրեան աթէիզմի դէմ, կը քննադատէ զգայական աշխարհի առաջացման մասին Բլադոնի ուսմունքը։ Ռացիոնալիզմի դիրքերէն ան կը ժխտէ սնահաւատութիւնը, ճակատագրապաշտութիւնը, աստղագուշակութիւնը, հեթանոսութիւնէն հաւատալիքները։ Ըստ անոր աշխարհը կը ճանաչէ զգայութեան ու բանականութեան միջոցով։ Զգայութեամբ մարդն կ'ընկալէ նիւթական աշխարհը, բանականութեամբ կը սահմանէ այն եւ կը որոշէ իր գործողութիւնները, վարուելակերպը։ Հետեւաբար, բանականութիւնը, զգայութեան համեմատութեամբ ճանաչողութեան բարձր ձեւն է։ Սակայն, զգայութիւնէն եւ բանականութիւնէն բացի, մարդուն հատուկ է նաեւ բնազդը։ Մտածելու ունակութիւնը կորցնելու դեպքին մէջ մարդը բացառապէս կը գործէ բնազդով։ Եզնիկ Կողբացին պաշտպանած է չորս տարրի ուսմունքը. ըստ անոր, բնութիւնը կազմուած է աստուծոյ ստեղծած չորս տարրերէն՝ կրակէն, օդէն, ջուրէն եւ հողէն։ Գիտութեան պատմութեան համար կարեւոր նշանակութիւն ունին Եզնիկ Կողբացի արտայայտած միտքերը բնագիտութեան (ֆիզիքայի, բժշկութեան եւ կենսաբանութեան) մասին։


== Աշխատութիւններ ==
Եզնիկ Կողբացի, [Ճառք ընդդէմ աղանդոց], հատոր Առաջին, Ներածութիւն եւ քննական բնագիր, սրբագրուած եւ միակ վաւերական հրատարակութիւն, առանց այլընթերցումներու. Աշխատասիրութեամբ Մարտիրոս Մինասեանի, Ժնեւ, 1992, 222 էջ։
Եզնիկ Կողբացի, [Ճառք ընդդէմ աղանդոց], հատոր երկրորդ, Ծանօթագրութիւններ եւ համաբարբառ. Աշխատասիրութեամբ Մարտիրոս Մինասեանի, Ժնեւ, 1992, 645 էջ։
Եզնիկ Կողբացի, Եղծ աղանդոց(Մարտիրոս Մինասեանի կազմած բնագրի վերահրատարակութիւնը),- «Մատենագիրք Հայոց», Ե դար, հատոր առաջին, Անթիլիաս, 2003, էջ 433-512։)
Եղծ աղանդոց Եզնիկի Կողբացւոյ (Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան)։
Des Vardapet Eznik von Kołb Wider die Sekten / aus d. Armen. übers. u. mit Einl., Inhalts-Übers. u. Anm. vers. von Joh. Michael Schmid, Wien : Mechitharisten-Congr., 1900.


== Գրականութիւն ==
Եզնիկ Կողբացի լիակատար մատենագիտութիւնը տե՛ս Եզնիկ Կողբացի, [Ճառք ընդդէմ աղանդոց], հատոր Առաջին, Ներածութիւն եւ քննական բնագիր, սրբագրուած եւ միակ վաւերական հրատարակութիւն, առանց այլընթերցումներու. Աշխատասիրութեամբ Մարտիրոս Մինասեանի, Ժնեւ, 1992, էջ 17-42,


== Արտաքին յղումներ ==
Եղծ աղանդոց Եզնիկի Կողբացւոյ։
Եզնիկ Կողբացի - Եղծ Աղանդոց ներբեռնած ալ. գիրքը ՀամաՀայկական Ալ. գրադարանէն
Եզնիկ Կողբացի - «Վասն Աստուծոյ» - TITUS նախագիծ
Եզնիկ Կողբացի - «Եղծ աղանդոց» - անգլերէն թարգմանութիւն