Լաթեքս (Կաթնահիւթ)

Լաթեքս (Կաթնահիւթ) ձգախէժ է: Սովորաբար անոր յիսունհինգ տոկոսը ջուր է եւ շուրջ քառասուն տոկոսը` ձգախէժէ պատրաստուած նիւթ մը:
Լաթեքսը փափուկ, ճերմակ նիւթ մըն է, որ կը գտնուի հասուն ձգախէժի ծառի կեղեւին տակ: Լաթեքսը բնական նիւթ մըն է, նկատի առած անոր վերջնական կարծրութիւնն ու զգացողութիւնը, որոնք կ'երեւին անիւներու, ձգախէժէ ձեռնոցներու եւ թենիսի կօշիկներու մէջ:
Ճշմարտութիւնն այն է, որ լաթեքսը, ըստ էութեան, կու գայ բնութենէն: Նախքան զայն մշակելը, ձգախէժ կաթեցնողները (rubber tappers) լաթեքս կը հաւաքեն ծառերէն` օգտագործելով ձեւ մը, որ փոխանցուած է սերունդէ սերունդ:
Բնական ձգախէժէ լաթեքսին մեծ մասը կու գայ ձգախէժի ծառի մէկ տեսակէն: Տարբեր ծառերու լաթեքսի բաղադրութիւնը կը տարբերի, բայց ամէնէն տարածուածը Հարաւային Ամերիկայինն է: Ծառը կը ծաղկի նաեւ հարաւարեւելեան Ասիոյ տնկարաններուն մէջ:
Լաթեքսը կը գոյանայ այս ձգախէժի ծառերու կեղեւին տակ: Երբ զայն կաթեցնողները կը հանեն կեղեւը, անոնք կը խծբծեն բոյսերուն խողովակները` դուրս բերելու համար լաթեքսը` կաթնային սպիտակ այդ նիւթը: Այնտեղէն անոնք կրնան հաւաքել լաթեքսը եւ ուղարկել զայն` մշակման համար:


==== Կաթնահիւթի Բերքահաւաքը ====
Լաթեքսի (Կաթնահիւթ)ի բերքահաւաքին գործընթացը կը սկսի, երբ ձգախէժի ծառը հասուննայ, այսինքն երբ անիկա շուրջ հինգ տարեկան ըլլայ: Այս շրջանին ծառը կ'արտադրէ ձգախէժ:
Ձգախէժ արտահանելու համար համապատասխան անձեր կը հանեն ծառի կեղեւէն բարակ շերտեր: Այդպիսով կը խաթարուին լաթեքս պարունակող բոյսերուն խողովակները: Այս ծորաններու խաթարումը թոյլ կու տայ լաթեքսին` հոսելու ակօսներու միջոցով: Լաթեքսը այսպիսով կը հաւաքուի մեծ գաւաթներու մէջ:


=== Կաթնահիւթի Հեղուկին վերամշակումը ===
Ձգախէժի մշակման գործընթացը կը սկսի բերքահաւաքի պահէն, երբ անոնք կը քամեն ձգախէժի ծառերէն լաթեքսային հիւթ:
Այնուհետեւ ընկերութիւնները կը զտեն լաթեքսը, որպէսզի զայն աւելի ուշ հաւաքեն մեծ տակառներու մէջ` յաջորդ հանգրուանին պատրաստելու համար:
Երբ լաթեքսը պատրաստ է վերածուելու ձգախէժէ «ապխտած» կտորներու, ընկերութիւնները թթու կ'աւելցնեն լաթեքսին: Այս մէկը հեղուկը կը վերածէ խուրձերու (clumps): Այնուհետեւ խուրձերը թիթեղներու մէջ դնելով` կ'աղան ջրաղացով: Այդպիսով ջուրը կը հանեն անկէ, եւ ելած թերթերը կարելի կ'ըլլայ չորցնել եւ «ապխտել»:
Վերջապէս, լաթեքսը կը դառնայ նախածծմբարկուած: Նախածծմբարկումը կը ներառէ քիմիական գործողութիւններ եւ մեղմ տաքացում` ցած ջերմաստիճաններու վրայ: Երբ լաթեքսը նախածծմբարկուած է, զայն տեղափոխելը աւելի յարմար կը դառնայ: Աւելի շատ տաքցնելով` նիւթը արդէն կրնայ վերածուիլ սովորական ձգախէժի:


=== Արհեստական Կաթնահիւթ (Լաթեքս) ===
Վստահաբար ոչ բոլոր լաթեքսները բնական են: Որոշ լաթեքսներ արհեստական են եւ բաղկացած` քարիւղէն ստացուած քիմիական նիւթերէ: Այս քիմիական նիւթերը կ'օգտագործուին մշակելու համար արհեստական ձգախէժի փոլիմերներ, որոնք կը հաւաքուին եւ կը չորցուին, այնուհետեւ կը տեղափոխուին արտադրական գործարան:
Արտադրական գործարանին մէջ արհեստական ձգախէժի փոլիմերները կը խառնուին: Երբեմն անոնց կ'աւելցուին լրացուցիչ բաղադրիչներ` ըստ արհեստական ձգախէժի վերջնական արտադրանքին:
Գործարանը կը գլորէ ձգախէժը` անոնցմէ կազմելով թերթեր, զորս կը կտրէ հետագայ մշակման համար: Արհեստական մշակման ամէնէն տարածուած ձեւերն են.

Արտամղումը (extrusion)
Ներարկումով ձուլումը (injection molding)
Ճնշումով ձուլումը (compression modling)Արտամղման ատեն ձգախէժի փոլիմերային միացութիւնը կը դրուի արտամղիչին մէջ, որ կը տաքցնէ նիւթը եւ կը սեղմէ զայն: Այդ մէկը տեղի կ'ունենայ արտամղիչի տակառին եւ պտուտակին միջոցով: Այնուհետեւ փոլիմերային միացութիւնը փոքր բացուածքի միջոցով անցնելով` կը ծծմբարկուի կամ կը մշակուի:


=== Արտամղիչ ===
Ներարկումով ձուլումը կը ներառէ ձգախէժի շերտերու խառնում: Բարձր ճնշում գործադրելով` շերտերը ստիպողաբար կը մտնեն կաղապարի մէջ, ուր տաքութիւնը կը ծծմբարկէ ձգախէժը:
Ճնշումով ձուլումը կը սկսի ձգախէժի միացութեան նախնական վիճակէն: Այդ տձեւ վիճակը կը ձեւաւորուի կաղապարի մէջ` սեղմումով, ճնշումով եւ ծծմբարկումով:


=== Լաթեքսային Նիւթին Յատկութիւնները ===
Վերամշակումէն ետք լաթեքսը սքանչելի ձգախէժէ նիւթ մը կը դառնայ:
Լաթեքսը նշանաւոր է իր առաձգական յատկութիւններով, ինչպէս նաեւ` պատռուելու դիմադրութեամբ: Ամէնէն տարածուած յղկիչ նիւթերը չեն վնասեր լաթեքսը:
Ցած ջերմաստիճանը սպառնալիք մը չէ, բայց բարձր ջերմաստիճանը կրնայ խնդիր յառաջացնել: 82 աստիճանէն բարձր` լաթեքսի մաշում կրնայ սկսիլ: Կարելի է աւելցնել յաւելեալ քիմիական նիւթեր` լաթեքսը ջերմութենէն, արեւի լոյսէն եւ թթուածինէն պաշտպանելու համար:
Նախընտրելի է նաեւ լաթեքս չօգտագործել քարիւղի արտադրանքներու եւ լուծիչներու հետ միասին: Անոնք կրնան վտանգել զայն:


=== Լաթեքսի Գործածութիւններ ===
Լաթեքսը ունի կիրարկութիւններու լայն տեսականի` սկսեալ առօրեայ իրերէն մինչեւ աւելի մասնագիտացուած կիրարկութիւններ:
Բնական ձգախէժէ լաթեքսը աւելի յաճախ կ'օգտագործուի պատրաստելու համար ձեռնոցներ, լողի գլխարկներ, ծամոններ, ներքնակներ (mattress), հոսափողեր (catether), ապարանջաներ, փուչիկներ եւ այլ առարկաներ:
Արհեստական լաթեքսները տարածուած են ծածկոյթներու (coating) արտադրանքներուն մէջ: Զանոնք կարելի է գտնել նաեւ սոսինձներու մէջ` շնորհիւ լաթեքսի փոլիմերային մասնիկներուն ջուրի գոլորշիացման ժամանակ կարծրանալու ունակութեան: Արհեստական լաթեքս կարելի է աւելցնել նաեւ կրաղիւսին: