armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Համ

Համ, այն զգայութիւնը կամ տպաւորութիւնն է երբ կ'ունենանք ճաշելու ընթացքին: Համի զգայնութիւնը կը ստանանք հիմանակ լեզուի, աւելի նուազ չափով՝ քիմքի, կոկորդի եւ խռչափողի շնորհիւ:


== Համի Զգայութիւն ==
Մարդ արարածը ունի համի չորս տարբեր զգայութիւններ՝ կծու, թթու, աղի եւ քաղցր: Համի զգայութիւնը գոյութիւն ունի լեզուի մակերեսին վրայ գտնուող պտկիկներու (papillae) շնորհիւ:
Լեզուն ունի չորս տարբեր լեզուապտկիկներ, որոնք են՝

Սնկապտկիկներ (fungiform papillae). այս պտկիկները լեզուի առջեւի մասին վրայ կը գտնուին, եւ լեզուի 2/3 մակերեսը կը գրաւեն:
Թերթապտկիկներ (foliate papillae). այս պտկիկներ կը գտնուին լեզուի յետսմասի երկու ծայրամասերուն վրայ.
Շրջեզերեայ պտկիկներ (circumvallete papillae). այս պտկիկներ 8-12 հատ են եւ կը գտնուին լեզուի յետսմասի մէջտեղի մակերեսին վրայ.
Թելապտիկներ (filform papillae). այս պտկիկներ կը տարաղուին ամբողջ լեզուի մակերեսին վրայ:Վերոյիշեալ առաջին երեք խմբաւորումները իրենց մջ բազմաթիւ մանրապտկիկներ (buds) ունին, ինչ որ կը բացակայի թելապտկիկներու մէջ: Այս լեզուապտկիկները կը գրգռուին կերակուրներու մէջ գտնուող քիմիական հիւթերով եւ համի չորս զգայութիւններ կը փոխանցուին կարգ մը փջիջներու միջոցով դէպի ուղեղի համի զգայութեան կեդրոնը: Երբ լեզուապտկիկները յաճախ կը գրգռուին՝ համի չորս զգայութիւնները կը նուազին: Համի զգայութիւնը կարեւոր դեր կը խաղայ մարմինի սննդառութեան մէջ. անոր միջոցով անհատը կ՛ունենայ իր նախասիրած համով եւ անհամ ուտելիքները:


== Համի Զգայութեան Խանգարում ==
Առողջ անձ մը, բնական պայմաններուշջ, իրարմէ կը զատորոշէ համի չորս զգայութիւնները. սակայն որոշ պատճառներով համի զգայութիւնը կը խանգարուի, կը տկարանայ եւ նոյնիսկ ամբողջովին կ'անհետանայ:


=== Պատճառներ ===
Տեղայնական պատճառներ. լեզուի բորբոքումները եւ լեզուի զօրաւոր գրգռութիւնները կը վնասեն լեզուապտկիկները եւ այս պատճառով համի զգայութեան խանգարում կը յառաջանայ: Ծխախոտի երկարատեւ գործածութինը համի զգայութեան վնաս կրնայ յառաջացնել:
Արտաքին պատճառներ. արտաքին պատճառներ կը համարուին օրինակ դէմքի անդամալուծութիւն (facial paralysis), լսողական ջիղի ուռեր (acoustic neuroma), լուսնոտութիւն (epilepsy), հոգեբանական որոշ հիւանդութիւններ, վահանագեղձի (thyroid gland) դանդաղ աշխատանք, շաքարախտ, հակախլիրդային դեղերու եւ Ք.ճառագայթի գործածութիւն: Այս պարագաներուն, հիւանդին համի զգայութիւնը կրնայ նուազիլ եւ խանգարուիլ: Հիւանդը կրնայ նաեւ ունենալ լեզուի ցաւ, այրուածք, բերնի չորութիւն եւ մետաղեայ համի զգայութիւն: Այս վերջին ախտանշանները առաւելաբար կը տեսնուին այն հիւանդներուն մօտ, որոնք զօրաւոր հականեխիչ հեղուկներ կը գործածեն բերնի եւ լինտի մաքրութեան համար, ինչպէս նաեւ խոռոչատապէ, քիթի եւ կոկորդի տարբեր բորբոքումներէ տառապողները:


== Դարմանում ==
Համի զգայութեան խանգարումի ախտապատճառը գիտնալէ ետք դարմանումը կը դիւրանայ, սակայն կան պարագաներ երբ ախտապատճառը անկարելի կ'ըլլայ տգիտնալ եւ այս կացութեան մէջ դարմանումը կը դժուարանայ:
Բնական համի զգայութիւնը կախեալ է հոտառութենէն: Երբ հոտառութիւնը տկար է, այս պարագային համի զգայութիւնը դարձեալ կը տկարանայ: Այս երկու զգայարանքները միասին կը գործեն, եւ զգայութիւնները կը փոխանցեն ուղեղին՝ մեկնաբանելու համար:


== Աղբիւր ==
Բժիշկ, Անթիլիաս-Լիբանան, 2000, էջ 28-30։
Արամէ Պատկերասրահ

Արամէ պատկերասրահ, գեղարուեստական պատկերասրահ Երեւանի մէջ:


== Նկարագրութիւն ==
Պատկերասրահը հիմնադրուած է 2003-ին։ Այն մասնաւոր գեղարուեստական պատկերասրահ է, որ կը ներկայացնէ անուանի հայ գեղանկարիչներու եւ քանդակագործներու ստեղծագործութիւններ՝ նախապատուութիւնը տալով դասական ակունքներէն սնուող իրապաշտ արուեստի տարբեր ուղղութիւններուն: 2012-ին բացուած է Արամէ պատկերասրահի «Մաշտոց» մասնաճիւղը:
Այստեղ կարելի է ձեռք բերել հայ դասական արուեստի այնպիսի նշանաւոր հեղինակներու գործեր, ինչպիսին են՝ Մինաս Աւետիսեանը, Յովսէփ Կարալեանը, Մհեր Աբեղեանը, Բաբկէն Քոլոզեանը եւ Վաղարշակ Էլիբեկեանը։
Արամէ պատկերասրահին մէջ կը ցուցադրուին եւ կը վաճառուին նաեւ միջազգային ճանաչում վայելող շարք մը ժամանակակից գեղանկարիչներու ստեղծագործութիւններ։ Անոնց շարքին  յատկապէս կ՚առանձնանան՝ Էմիլ Կազազը, Ռուբէն Աբովեանը, Սարգիս Համալբաշեանը, Տարօն Մուրադեանը, Գէորգ Եղիազարեանը եւ Արմէն Գէորգեան։
«Արամէն» Հայաստանի առաջին եւ առայժմ միակ պատկերասրահն է, որ մասնակցած է Նիւ Եորքի 2003-2004-ականներու միջազգային արտէքսպոներուն եւ ներկայացուցած է շարք մը հայ ժամանակակից գեղանկարիչներու գործերը։ Արամէն յաջողութեամբ կը համագործակցի ԱՄՆ-ի եւ Եւրոպական երկիրներու շարք մը հեղինակաւոր պատկերասրահներու հետ:


== Պատկերասրահ ==

		


== Արտաքին յղումներ ==
Արամէ պատկերասրահի արբանեակային լուսանկարը Ուիքիքարտէզին մէջ
Պաշտօնական կայք
Գեղձուռոյցներ

Գեղձուռոյցները (adenoids), կը գտնուին քիթի ետեւի մասին եւ քթանցքին մէջ: Անոնք աւշային հիւսկէններու (lymphoid tissues) խմբաւորում են:
Իւրաքանչիւր անձ ի ծնէ կ՛ունենայ գեղձուռոյցներ, որոնք ժամանակի ընթացքին կը մեծնան եւ կը գրաւեն քիթին ետեւի ամբողջական մասը: Կան երեխաներ, որոնք ի ծնէ կ՛ունենան մեծ գեղձուռոյցներ, որոնք անբնական ձեւի մէջ մեծնալով կրնան բոլորովին խցել քիթին ետեւի մասը:
Արբունքի շրջանին այս գեղձուռոյցները կը սմքին եւ կ՛անհետանան: Սակայն, երբ այս գեղձուռույցները աւելի եւս աճին, անոնք պատճառ կը դառնան որ երեխան ունենայ կարգ մը ախտանշաններ:


== Ախտանշաններ ==
Երբ գեղձուռոյցները կը մեծնան, երեխան կամ պատանին կ՛ունենայ հետեւեալ ախտանշանները.

Բերանը բաց քնանալ, որովհետեւ դժուարութիւն կայ քիթէն շնչելու,
Անհանդարտ եւ ձայնաւոր շնչառութիւն,
Ականջի ցաւ,
Ականջի բորբոքում,
Ականջահոսք,
Լսողական տկարութիւն եւ կամ խլութիւն,
Դէմքի արտայայտչական որոշ երեւոյթ,
Ցցուած վերի շրթունք եւ ակռաներ,
Բարձր շրթունք:


== Ախտաբանական Փոփոխութիւններ ==

Գեղձուռոյցները անբնականօրէն կը մեծնան եւ կը բորբոքին նշիկներու բորբոքումով:
Երբ գեղձուռոյցները անբնականօրէն կը մեծնան, միջին ականջը կ՛ազդուի եւ իր գործունէութեան ձեւը, այսինքն՝ լսողական ուժը, կը փոխուի:
Բնական պայմաններու մէջ միջին ականջը հաղորդակցութեան մէջ կը գտնուի քիթին ետեւի մասին եւ արտաքին աշխարհին հետ, եւ այս մէկը կը կատարուի շատ բարակ խողովակով մը, որ Եւստաքեան խողովակ (eustachian tube) կը կոչուի: Այս խողովակին միջոցով միջին ականջի եւ արտաքին աշխարհի ճնշումները հաւասարակշռուած կը մնան: Երբ այս հաւասարակշռութիւնը խախտի, տարբեր տեսակի ականջի հիւանդութիւններ յառաջ կու գան:
Խախտում կը յառաջանայ նաեւ երբ քիթին ետեւի մասը գոց է, որովհետեւ գեղձուռոյցներու բորբոքումով նաեւ կը բորբոքի Եւստակեան խողովակը, ինչը պատճառ կը դառնայ միջին ականջի բորբոքման եւ լսողական զանազան խնդիրներու յառաջացման:


== Դարմանում ==
Գեղձուռոյցներու դարմանումը յաճախ կարելի է կատարել մանրէասպան դեղերու գործածութեամբ: Սակայն կան պարագաներ, երբ գեղձուռոյցներու բորբոքումը այնքան յաճախակի ըլլայ ու դեղերով դարմանումը անհնար՝ այս պարագային վիրահատումը միակ ելքը կը դառնայ: Գեղձուռոյցներու վիրահատութեան ընթացքին, քիթին ետնամասի մէջ գտնուող բորբոքած եւ մեծցած գեղձուռոյցները ամբողջապէս կը վիրահատուին, եւ այս մէկուն իբրեւ արդիւնք՝ երեխան կը դադրի բոլոր ախտանշանները ուենալէ:
Գեղձուռոյցները կրնան բորբոքիլ նշիկներու բորբոքումի պատճառով, եւ այս պարագային ալ դարմանումը պէտք է կատարուի միասին: Սակայն երբ գեղձուռոյցները բորբոքած են անկախ նշիկներէն, եւ նշիկները բնական վիճակի մէջ կը գտնուին, այս պարագային գեղձուռոյցներու հատումը պէտք է կատարուի անջատաբար:
Գեղձուռոյցներու վիրահատումը կը կատարուի ընդհանուր զգայազրկմամբ (general anesthesia): Այս վիրաբուժական գործողութիւնը աւելի պարզ է քան նշկահատումը, եւ երեխան 1-2 օրուան ընթացքին կ՛ապաքինի ու կը վերադառնայ իր բնական կեանքին: Գեղձուռոյցներու վիրահատումը պէտք է ըլլայ ամբողջական, որովհետեւ երբ մասնակի է, ապա այդ մնացորդները վերստին կ՛աճին եւ կը խցեն քիթին ետեւի մասը:


== Աղբիւր ==
Բժիշկ, Անթիլիաս-Լիբանան, 2000, էջ 8-10:
Եկեղեցական Տօներ

Եկեղեցական տօներ, աստուածապաշտութեան կամ ծէսի եւ պաշտամունքի բաղկացուցիչ հիմնական բաժիններէն։ Կը կատարուին եկեղեցական հանդիսաւոր արարողութիւններով, նուիրուած են որոշակի դէպքերու ու անձերու  ոգեկոչումներուն կամ ուղղակի միջոց են հոգեւոր խորհրդածութիւններու։ Նպատակն է նուիրուիլ օրուայ խորհւորդին, Աստուծոյ փառաբանութեան եւ կրօնական պաշտամունքին, ապրիլ հոգեւոր բարեպաշտական կեանքով եւ խորհիլ հոգեւոր արժէքներու մասին։ Քրիստոնեական, ինչպէս եւ Հայ եկեղեցւոյ տօները նուիրուած են Յիսուս Քրիստոսին, Աստուածածնին, խաչին, սուրբերուն եւ մարտիրոսներուն, ինչպէս նաեւ ազգ-եկեղեցական նշանակութիւն ունեցող իրադարձութիւններուն (հայոց համար այդպիսին են Թարգմանչաց, Վարդանանց տօները)։ Շարք մը քրիստոնէական տօներու հետ միախառնուած են նաեւ հեթանոսական շրջանի տօներու որոշ տարրեր եւ ժողովրդական սովորոյթներ։ Կիրակին Տերունական օր է, նուիրուած է Յիսուս Քրիստոսի Յարութեան եւ միշտ կը նշուի իբրեւ եկեղեցական տօն։ Շաբաթուայ մնացած օրերը սրբոց եւ պահոց օրեր են։


== Հայ եկեղեցւոյ գլխաւոր հինգ եկեղեցական տօներ ==
Հայ եկեղեցւոյ գլխաւոր հինգ եկեղեցական տօները կը կոչուին Տաղաւար.

Սուրբ Ծնունդ եւ Աստուածայայտնութիւն
Սուրբ Զատիկ
Խաչվերաց
Վերափոխումն Սուրբ Աստուածածնի
Վարդավառ։Այդ տօներու յաջորդ օրը մեռելոց է, կը կատարուի գերեզմանօրհնէք։ Հայ եկեղեցին տարուայ օրերը բաժնած է երեք հիմնական խումբի տօներ, սրբոց (մարտիրոսաց) օրեր կամ սրբոց յիշատակներ եւ պահոց օրեր։ Տօները կը բաժնուին չորս խումբի.

Տէրունի տօներ նուիրուած Քրիստոսի փրկագործ տնօրինութեան յիշատակներուն,
Աստուածածնի տօներ,
Խաչի տօներ,
Եկեղեցւոյ տօներԱստուածածնի, Խաչի եւ Եկեղեցւոյ տօները Տէրունի տօներու մասեր են եւ նոյնպէս կը համարուին Տէրունի, քանի որ կը կատարուին ի պատիւ եւ յանուն Տիրոջ։ Սրբոց օրերը նուիրուած են սուրբերու յիշատակին։ Հայ եկեղեցին ունի Ընդհանրական (Տիեզերական) եկեղեցւոյ սուրբերու եւ զուտ Հայ եկեղեցւոյ սուրբերու տօներ։ Սուրբերու կարգին դասուած են նաեւ հրեշտակները, որոնց նուիրուած տօներ եւս ունի Հայ եկեղեցին։ Հայ եկեղեցւոյ տօները կ՚ըլլան շարժական եւ անշարժ։


== Անշարժ եւ շարժական տօներ ==


=== Անշարժ տօներ ===

Անշարժ են այն տօները, որոնք հաստատուն կերպով կապուած են ամսաթիւերուն եւ ոչ թէ շաբաթուայ օրերուն։ Անոնք են 5 Յունուարէն մինչեւ 13-ը ներառող իննեակ օրերու տօները.

Ճրագալոյց Սուրբ Ծննդեան (5 Յունուար)
Սուրբ Ծնունդ եւ Աստուածայայտնութիւն (6 Յունուար)
Սուրբ Ծննդեան եօթնեակը կամ ութօրեքը (7-12 Յունուար)
Անուանակոչութիւն (13 Յունուար)
Տեառնընդառաջ (14 Փետրուար)
Աւետում (7 Ապրիլ)
Ծնունդ Աստուածածնի (8 Սեպտեմբեր)
Ընծայումն Աստուածածնի (21 Նոյեմբեր)
Յղութիւն Աստուածածնի (9 Դեկտեմբեր)։Հաստատուն օրեր ունին Աստուածածնի Վերափոխման (15 Օգոստոս) եւ Խաչվերաց (14 Սեպտեմբեր) տօները, բայց Հայ եկեղեցին զանոնք կը նշէ այդ օրերուն ամենամօտ Կիրակի օրը։ Սրբոց յիշատակը կը կատարուի ոչ թէ ամիսներու հաստատուն օրերով, այլ եօթնեակի դրութեամբ, որ շաբաթներու յաջորդութիւնն է։ Շաբաթուայ մէջ միայն Երկուշաբթի, Երեքշաբթի, Հինգշաբթի եւ Շաբաթ օրերուն կրնան սուրբերու յիշատակները նշուիլ։


=== Շարժական տօներ ===
Շարժական տօները կապուած են Սուրբ Զատիկ (Յարութեան) տօնի հետ համաձայն Լուսնի լրումին։


== Աղբիւր ==
Հայկական հանրագիտարանի գլխ. խմբ., Քրիստոնեայ Հայաստան հանրագիտարան, Երեւան, «Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչութիւն ՊՈԱԿ», 2002, էջ 2 — 1072 էջ
Թադէոս Զաքարեան

Թադէոս Զաքարեան (1862, Շամախի - 1918, Պաքու), հայ բժիշկ, գրող, հասարակական, ազգային գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1862 թուականին Շամախիի մէջ։ Միջնակարգ կրթութեան ընթացքին կատարեալ ուսումնասիրած է հայոց լեզու եւ հայ ժողովուրդի պատմութիւն։ Աւարտած է Ռազմաբժշկական ակադեմիան եւ ստացած է բժշկական մասնագիտութիւն։
Ուսանողական տարիներուն ընկերակցած է Յովհաննէս Յովհաննիսեանի եւ Գարեգին Ենգիբարեանի հետ, որոնց հետ ամառները շրջած է Հայաստանի գաւառներու մէջ՝ հայ գիւղացիին անմիջականօրէն ծանօթանալու եւ ուսումնասիրութիւններ կատարելու նպատակով։ 1880-ական թուականներուն այդ թեմաներով շարք մը յօդուածներ տպագրած է «Աղբիւր» հանդէսին մէջ։ Դեռեւս ուսանողական տարիներեն զբաղուած է գրական ու հասարակական աշխոյժ գործունեութեամբ։ Երկար տարիներ բժշկական, ազգագրական, բանասիրական, հրապարակախօսական արժէքաւոր յօդուածներով աշխատակցած է Թիֆլիսի «Տարազ», «Մուրճ», «Մշակ», ինչպէս նաեւ Երեւանի «Պսակ», Էջմիածնի «Արարատ» եւ այլ պարբերականներու՝ ստորագրելով «Զ.» կամ «Թ. Զ.» ծածկանուններով։
1917-ին եղած է Պաքուի «Հայկական Կուլտուրական Միութեան» բժշկական բաժանմունքի՝ ընդամէնը 9 թիւ հրատարակած «Առողջ Կեանք», ժողովրդական առողջապահիկ ամսագիրի խմբագիր-հրատարակիչը։ Ամսագիրի տպագրութիւնն իրականացուած է Պաքուի Երեւանցեանի տպարանին մէջ։
Թադէոս Զաքարեանը մի քանի գիրքերու ու թարգմանութիւններու հեղինակ է։ Որպէս զինուրական բժիշկ ծառայած է Արտահանի մէջ, Ախալքալաքի, Պաթումի, Կորիի մէջ եւ ամէն տեղ բարի հիշատակ թողեած է։ Պետական բժշկական ծառայութիւնը թողնելէ յետոյ հաստատուած է Պաքուի մէջ, որտեղ եռանդուն մասնակցութիւն ունեցած է քաղաքի հասարակական կեանքէն ներս։ Եղած է Պաքուի հայոց միջնակարգ դպրոցներու հոգաբարձութեան անդամ։ Ունեցած է բժշկապետի կոչում։
1918-ին սեպտեմբերեան կոտորածէն ետք Ազրպէյճանի թուրքա-թաթարական բռնակալ կառավարութեան հրամանով ձերբակալուած ու նետուած է Պաքուի բանտը, ուր եւ բարբարոսական տանջանքներէն նահատակուած է 56 տարեկանին։


== Գրականութիւն ==
Բժ. Թադէոս Զաքարեան, «Տարազ», Թիֆլիս, 1919, թ. 9։
Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալպոմ-ատլաս, Ա. հատոր, Դիւցազնամարտ, 1890-1914, Լոս Անճելըս, 1992։
Հովակիմեան Բախտիար, Հայոց ցեղասպանութեան նահատակ գործիչների ծածկանուններ, Երեւան, 2002։
Հովակիմեան Բախտիար, Հայոց ցեղասպանութեան նահատակ գործիչների ծածկանուններ, Երեւան, 2005։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Էրեբունի թանգարան եւ երեգան թանգարան

Էրեբունի թանգարան, հիմնուած է 1968 թուականին։ Թանգարանի բացումը զուգադիպած է Երեւան քաղաքի 2750-րդ ամեակի տօնակատարութիւններու հետ։ Թանգարանը կը գտնուի Արին Բերդ բլուրի վրայ, վայր մը, ուր մ․թ․ա․ 782-ին հիմնուած է ուրարտական Էրեբունի ամրոցը։


== Պատմական ակնարկ ==
Երեւանի հիմնադրումին պատմութեան «Էրեբունի» թանգարանը ստեղծուած է ՀՀ Կառավարութեան 24 Մայիս 1968-ի թիւ 225 որոշումով, որու համար գիտական հիմք հանդիսացած են Երեւան քաղաքի վարչական սահմաններուն մէջ գտնուող նշանաւոր 3 հնավայրերէն՝ Արին բերդէն, Կարմիր Բլուրէն եւ Շէնգավիթէն յայտնաբերուած գտածոները։ Հանրութեան առջեւ թանգարանը իր դռները բացած է 19 Հոկտեմբեր 1968-ին՝ ի նշանաւորում Երեւան քաղաքի 2750-րդ տարեդարձի։ Այնուհետեւ ՀՀ Կառավարութեան 7 Մարտ 2003-ի թիւ 313-Ն որոշումով՝ վերանուանելով որպէս պատմահնագիտական արգելոց-թանգարան, Էրեբունին այսօր կը գործէ «Կարմիր բլուր» եւ «Շենգավիթ» մասնաճիւղերով՝ հանդիսանալով հանրութեան համար այցելելու միակ հնագիտական արգելոց-թանգարանը Երևան քաղաքին մէջ եւ կարեւոր ուրարտագիտական կեդրոն տարածաշրջանին մէջ։ Թանգարանի շէնքը կրկնում է ուրարտական պալատական կառոյցներու յօրինուածքը՝ պահպանելով արտաքին խուլ պատերով ու երդիքաւոր հարթ կտուրներով ներքին բակի շուրջ ամփոփուած ժողովրդական բնակելի տան տրամաբանական սկզբունքը։ Նախագիծի հեղինակներն են ճարտարապետներ Շմաւոն Ազատեանն ու Պաղտասար Արզումանեանը, քանդակագործը՝ ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ Արա Յարութիւնեանը։


== Հաւաքածոյ ==
«Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանի թանգարանային հաւաքածոն կը կազմեն Արին բերդ, Կարմիր բլուր, Շենգավիթ հնավայրերէն, ինչպես նաեւ Հայաստանի տարբեր շրջաններէն դիպուածով կամ պարբերաբար իրականացուող պեղումներէն յայտնաբերուած նախաուրարտական, ուրարտական, աքեմենեան, հելլենիստական եւ վաղ հայկական ժամանակաշրջաններուն վերաբերող 11295 հնագիտական առարկաները՝ խմբաւորուած 128 հաւաքածուներուն մէջ. այդ թիւին մէջ՝

64 հաւաքածու՝ Արին բերդէն յայտնաբերուած գտածոներ
11 հաւաքածու՝ Կարմիր բլուրէն յայտնաբերուած գտածոներ
18 հաւաքածու՝ Շենգավիթէն յայտնաբերուած գտածոներ
35 հաւաքածու՝ Երեւան քաղաքէն եւ Հայաստանի Վայոց ձոր, Գեղարքունիք, Տաւուշ, Լոռի, Շիրակ, Կոտայք մարզերէն յայտնաբերուած գտածոներ


== Պատմութիւն ==
Թանգարանը հիմնադրուած է 1931 թ.։ Սկիզբը՝ ըլլալով Երեւանի քաղխորհուրդի կոմունալ բաժինին առընթեր՝ Կոմունալ թանգարան, իսկ 1936 թուականին վերանուանուած է Երեւան քաղաքի պատմութեան թանգարան։ Թանգարանը հիմնադրութեան պահուն զբաղեցուցած է Երեւանի հրշէջ վարչութեան շէնքի 2-րդ յարկի սենեակներէն մէկը։ 1936 թ. թանգարանը տեղափոխուած է Կապոյտ մզկիթի շէնք, ուր գործած է մօտ 60 տարի։ 1994-1997 թթ. թանգարանը գտնուած է նախկին Հռիփսիմեան իգական գիմնազիայի շէնքին մէջ, իսկ 1997-2005 թթ.՝ Շահումեանի անուան թիւ 1 միջնակարգ դպրոցի մասնաշէնքին մէջ։
Ռոտոսի միջնադարեան քաղաք

Ռոտոսի միջնադարեան քաղաք (յուն․՝ Μεσαιωνική πόλη της Ρόδου), Ռոտոս, Յունաստան․ 1988-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի համաշխարհային ժառանգութեան յուշարձան։ 


== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
Եունեսքոյի պաշտօնական էջին նկարագրութեան մէջ, նշուած է թէ Ասպնջական Ասպետները Ordo Hospitalis Sancti Johannis Ռոտոս կղզին իշխած են 1309 - 1523 թուականներուն ընթացքին եւ քաղաքը վերածած են զօրաւոր ամրոցի մը։  Հետագային քաղաքը գրաւած են յաջորդաբար Թուրքերն ու Իտալացիները։  Կը նկատուի գործօն հնագոյն միջնադարեան քաղաքներէն եւ տարբեր մշակոյթներու հանդիպման կէտ։
Ռոտոսի միջնադարեան քաղաքը (կամ՝ հին քաղաք) տարածուած է Ռոտոս քաղաքին Աքրոփոլիսին շուրջը, հաւանաբար 515-ի երկրաշարժէն ետք։  Միջնադարեան քաղաքը (բերդաքաղաքը) կը բաժնուի երկու մասերու․ Քոլաքիօ (հիւսիսը) եւ Հորա (հարաւը)։


=== Քոլաքիօ ===
Քոլաքիօ քաղաքամէջը կ՛ ընդգրկէ հանրածանօթ Ասպետներու ճամբան, Ասպետներու Աւագ Պետին Պալատը (Քասթելա), Հիւանդանոցը որ այժմ թանգարանի վերածուած է, ասպետներու Վաշտին եկեղեցիները եւ ուրիշ կարեւոր շէնքեր։ 


=== Հորա ===
Քաղաքին Հորա մասին մէջ կը գտնուին շուկան որ տարածուած է Սուլէյման մզկիթին շուրջը, հին շուկան եւ զանազան հետաքրքրական շէնքեր։


== Պատկերասրահ ==
Մենելայոն, Սփարթի

Մենելայոն․ հնաբանական վայր, Սփարթի (կամ Սպարտա), Պելոպոնես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սփարթի քաղաքէն 5 քլ․ հարաւ-արեւելք։  Բլուրներու համալիր մըն է (Հիւսիսային բլուր, Մենելայօ, Փրոֆիթիս Իլիաս եւ Այթոս)։ Հին անունը Թերափնի (Θεράπνη) եղած է։  


== Դիրքը ==
Ցած բլուրներով բերուկ հովիտը եւ մեղմ կլիման կը պահպանեն շրջանը, ուր կը գտնուի Միկինեան քաղաքակրթութեան ընթացքին զարգացած Մենելայոն բնակավայրը։


== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
Անունը առած է Միկինեան քաղաքակրթութեան Մենելաոս թագաւորէն։ Ք․Ա․ 8-րդ դարուն եղած է սրբավայր, ուր կը պաշտուէին Մենելաոս եւ կինը՝ Էլենի։ Ք․Ա․ 7-րդ դարավերջին եւ 6-րդ դարասկիզբին նոյն վայրին մէջ կը կառուցուի տաճար մը։ 
1833-ին Լուտվիհ Ռոս հնաբանը Մենելայոն կը ճանչնայ որպէս «Իրոօն»* (Ηρώον)։ Ան ԺԹ․ դարասկիզբին պեղումներ կը կատարէ եւ կը յայտնաբերէ լաքոնական (սպարտական) տիպի կապարէ ուխտանուէրի պատկերիկներ։ 
«Իրոօն» (Ηρώον․ հին յունարէն՝ ἡρῷον, ἡρῷα իրոա-հերոս բառին յոգնակին)․ սրբավայր, ձօնուած հին յոյն կամ հռոմէացի հերոսի մը, անոր յիշատակումին եւ կամ պաշտամունքին համար։ Ընհանրապէս կը կառուցուէր անոր դամբանին կամ սնադամբանին վրայ։


== Կարգաւ հնաբանական պեղումներ ==
1909-ին Աթէնքի Բրիտանական Դպրոցը կանոնաւոր հետազօտական պեղումներ կը կատարէ վայրին մէջ։ Հնաբանական պեղումները կը գլխաւորեն Ճոն Փերսիվալ Տրուփ, Մ․Ս․Թոմսոն եւ Ալան Ուէյս։ Իսկ 1910-ին՝ Ռիչարտ Մաքկիլիվրէյ Տոուքինս։ 60 տարի ետք, Բրիտանական Դպրոցը գլխաւորութեամբ դպրոցին տնօրէն Հեքթոր Քաթլինկի կրկին պեղումներ կը կատարէ։ 1980-ին պեղումները կը շարունակէ Ռիչարտ Քաթլինկ։


=== Յայտնաբերումներ ===
Կարգաւ հնաբանական պեղումները կը յայտնաբերեն․-

«Մեղարոն 1» (մեղարօ=մեծ դահլիճ)․ Գլխաւոր երկյարկանի շէնք մը հարաւային ուղղութեամբ եւ երեք օժանդակ կառոյցներ։ Կառուցուած է մօտաւորապէս Ք․Ա․1450-ին եւ կործանուած է հաւանաբար երկրաշարժի պատճառով։
«Մեղարոն 2»․ կառուցուած էր երկյարկանի գլխաւոր շէնքէն (Մեղարոն 1-էն) 10 մեթր անդին։
Մենելայոնի շրջակայ բլուրներուն Պղինձադարին պատկանող հնաբանական նիւթեր։
Արոյրէ արօրադարձ արձանագրութիւն մը․- «ΔΕΙΝΙΣ ΑΝΕΘEΚΕ [ΕΛΕΝΗΙ, ΣΥΖΥΓΟΝ] ΜΕΝΕΛΑΪ» (Ձօնուած բացառիկ Էլենիին, Մենելաոսին կնոջ)։ Արձանագրութիւնը կը հաստատէ Լուտվիհ Ռոս հնաբանին կարծիքը, թէ կառոյցը Իրոօն մըն է եւ ձօնուած է Մենելաոսին եւ Էլենիին։ Նոյն հնաբանական փոսին մէջ կը յայտնաբերուի Էլենիին ձօնուած ուրիշ ուխտանուէր մը (Ք․Ա․ 570) «ΕΛΕΝΗΙ» արձանագրութեամբ։
Աւազանի մը յատակը Մենելաոսին ձօնուած ուխտանուէր մը։
Ք․Ա․5-րդ դարու կրաքարէ կոթող մը, ուր կը գտնուէր արոյրէ պատկերիկ մը հետեւեալ արձանագրութեամբ «ΕΥΘΥΚΡEΝEΣ ΕΘEΚΕΝ ΜΕNΕΛΑΪ» (ուղիղ դատումով Մենելաոս)։
Մենելայոն բլուրին հարաւային լանջին Ք․Ա․13-րդ եւ 12-րդ դարերու պատկանող շինութեան մը պատերը եւ յատակը։


== Խաւագրութիւն ==
Մենելայոն որպէս «Իրոօն» կը ներկայացնէ խաւագրական եւ ճարտարապետական տարբեր փուլեր․ Ք․Ա․ 8-րդ դար, Ք․Ա․ 6-րդ դար եւ դասական փուլ՝ Ք․Ա․ 5-րդ դար։
130 (թիւ)

130 (հարիւր երեսուն)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 129-ի եւ 131-ի միջեւ


== Յատկութիւններ ==
իր առաջին չորս բաժանարարներու (1-ը՝ ներառեալ) քառակուսիներու գումարն է՝ 130=12+22+52+102
130 Ելեքտրա աստեղնեակի կարգային թիւն է
Microsoft Windows-ի  Alt + 130 -ի գործադրումով կը ստացուի կիւրեղեան В  (վէ) տառը
Տարուայ 130րդ օրն է Մայիս 10-ը (նահանջ տարիներուն՝ Մայիս 9-ը)
Արա Վահունի

Արայիկ Սուրէնի Վահունի (24 Փետրուար 1938(1938-02-24), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն - 13 Ապրիլ 2006(2006-04-13), Երեւան, Հայաստան), հայ խորհրդային բեմադրիչ, գրող Սուրէն Վահունին որդին։


== Կենսագրութիւն ==
Արայիկ Վահունին ծնած է 1938 թուական ին Երեւանի մէջ։ 1960-1964 թուականներուն կը սորուի ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի մէջ հեռակա կարգով, միաժամանակ կ'աշխատի «Հայաստանի ֆիզկուլտուրնիկ» թերթին մէջ տպագրել ծաղրանկարներ տարբեր ամսագրերուն մէջ ու թերթերուն մէջ։ 1969 թուականին կ'աւարտէ ՎԳԻԿ-ի ռեժիսորական ֆակուլտետը (Ի․ Իւանով-Վանոյիմուլտիպլիկացիոն արուեստանոցը։) 1971 թուականին կ'ըլլայ Երեւան կինոստուդիայի փաստագրական ֆիլմերուն բեմադրիչը։ Կը Նկարահանէ մօտ 40 ֆիլմ։


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Բեմադրիչ ===


=== Սցենարիստ ===
Տանուպ Գետ

Տանուպ, գետ Եւրոպայի մէջ։ Եւրոպայի երկրորդ ամէնէն երկար գետն է (Վոլկայէն ետք)։ Կը սկսի Շուարցուալտի արեւելեան լանջերէն (Գերմանիա) եւ կը թափի Սեւ ծով, տելթա մը (եռանկիւն ցամաք) յառաջացնելով։ Երկարութիւնը 2850 քմ է։ Կը հոսի Գերմանիոյ, Աւստրիոյ, Սլովաքիոյ, Հունգարիոյ, Խրուաթիոյ, Սերպիոյ, Ռումանիոյ, Պուլկարիոյ, Մոլտովայի եւ Ուքրանիոյ տարածքներով, անոր ափերուն վրայ կը գտնուին եւրոպական 4 մայրաքաղաքներ՝ Վիեննան, Պրաթիսլաւան, Պուտափեսթը եւ Պելկրատը։ Տանուպը սահմանային գետ է Սերպիոյ եւ Պուլկարիոյ համար՝ Ռումանիոյ հետ եւ Սլովաքիոյ համար՝ Հունկարիոյ հետ:
Տանուպի ափին գտնուող միւս մեծ քաղաքներէն են Ռեկենսպուրկը, Լինցը, Նովի Սատը, Ռուսէն, Պրեիլան, Կալացը, Իզմայիլը։


== Անուանում ==
Հին յոյները (Հեսիոդոս, Ք.Ա. 7-րդ դար) գետը կը յիշատակեն Իստրոս անունով (այդ անուանումը կը վերաբերի գետին ստորին հոսանքին), աւելի ուշ հռոմէացիները (Կեսար, Ք.Ա. 1ին դար) զայն կ'անուանեն Danuvius։ Հետազօտողներուն մեծ մասը կ'ենթադրեն, որ անուանման հիմքին մէջ ինկած է հին իրանական տան «գետ» եզրը։


== Հետաքրքրական Փաստեր ==
Ծնունդ կ'առնէ Գերմանիոյ սեւ անտառէն:
Հին ժամանակներէն ի վեր, Տանուպը եղած է Եւրոպայի աւանդական առեւտրական ճամբաներէն մէկը:
Տանուպը Եւրոպայի քարտէսին վրայ ոչ միայն ամէնէն մեծ երթեւեկութեան զարկերակն է, այլեւ միջպետական ​​բաժնարար: Անիկա բնական պետական ​​սահման է, որ կը հոսի Ռումանիոյ եւ Պուլկարիոյ միջեւ եւ ունի ամէնէն մեծ երկայնքը, մասամբ՝ Մոլտովայի միջեւ։
Գետը ունի անձրեւային ալիքներ, որոնք կը ծառայեն իբրեւ միջազգային կամուրջներ գիւղատնտեսական, ձկնորսական, զբօսաշրջային, առեւտրական եւ արդիւնաբերական գործունէութեան համար:
Այսօր գետին ընդհանուր երկայնքէն 2415 քմ (1501 մղոն) նաւարկելի է։
Գետը նաեւ ջրելեկտրականութեան եւ ըմպելի ջուրի կարեւոր աղբիւր է։
Անիկա կը համարուի  բուսականութեամբ եւ անասնական աշխարհով հարուստ բնական ջրամբար մը, ուր գոյութիւն ունին աւելի քան 4000 անասուններու եւ 1000 բոյսերու տեսակներ: Տանուպ գետին աւազանին մէջ կը բնակին զանազան ձկնատեսակներ:
1856-ի Փարիզի պայմանագիրին համաձայն՝ գետը ունի միջազգային կարգավիճակ։ Առեւտրային եւ մարդատար նաւերը կրնան նաւարկել առանց սահմանափակումներու: Ինչ կը վերաբերի ռազմանաւերուն, ապա պէտք է պահպանել որոշ կանոններ. ոչ տանուպեան պետութիւններու, նաւատորմին կ'արգիլուի շարժիլ գետին հունով, իսկ յարակից երկիրներու նաւերը իրենց ջրային տարածքէն դուրս կրնան նաւարկել միայն իրենց հարեւաններուն թոյլտուութեամբ:


=== Անուանումը տարբեր լեզուներով ===


== Պատկերասրահ ==
7 Օգոստոս

7 Օգոստոս, տարուան 219-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 220-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==
2004․ տեղի կ՛ ունենայ Ռիօ-Անդիռիօ կայմապարան կամուրջին պաշտօնական բացումը


== Ծնունդներ ==
1894, Բենիամին Նուրիկեան, ամերիկահայ արձակագիր (մահ.՝ 1988)
1943, Գրիգոր Աղանեան, ոտնագնդակի մարզիկ
1945, Յովհաննէս Գրիգորեան, հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ եւ խմբագիր (մահ.՝ 2013)


== Մահեր ==
1935, Շիրվանզադէ (Ալեքսանդր Մովսիսեան), հայ թատերագիր (ծն.՝ 1858)։


== Տօներ ==
Թոմաս Վերմայլըն

Թոմաս Վերմայլըն, (14 Նոյեմբեր 1985(1985-11-14), Անտվերպեն, Ֆլանդրիա, Պելճիքա) - Պէլճիքացի ֆուտպոլիստ , անգլիական Պարշելոնայի եւ Պէլճիքայի ֆուտպոլի ազգային հաւաքականի պաշտպան:


== Խումբի Ասպարէզ ==


=== Այաքս ===
1 Յուլիս 2003 թուականին Վերմայլընը հինգ տարուան պայմանագիր կնքեց նիտեռլանտական Այաքսի հետ։ Վերմայլընի տեպիւտը կայացաւ նիտեռլանտներու առաջնութեան մէջ 15 Փետրուար 2004 թուականին Վոլենտամի հետ խաղին, ուր Այաքսը յաղթեց 0:2 հաշուով։ Այդ Վերմայլընի միակ հանդիպումն էր Այաքսի կազմին մէջ 2003/04 մրցաշրջանին, որով Այաքսը դարձաւ Նիտեռլանտներու ախոյեան։


=== Արսենալ ===
2009 թուականի Յունիսի սկիզբները Վերմայլընով կը հետաքրքրուին Լոնտոնի Արսենալը, որուն պէտք էր պաշտպանութեան ամրապնդումը։ Յետոյ Արսենալը կատարեց պաշտօնական առաջարկ 10-12 միլիոն ֆունտ-ստերլինկի դիմաց գնելով 23-ամեայ Վերմայլընը տրանսֆըրի իրաւունքը։
Խումբէն վան Պերսիի հեռանալէն յետոյ Վերմայլընը դարձաւ խումբին աւագը։


=== Պարշելոնա ===
Վերմայլըն միացաւ Պարշելոնայի կազմին 2014 թուականին։ Եւ Պարշելոնայի հետ շահէցաւ 5 գաւաթներ 2014-2015 թուին։


== Արտաքին յղումներ ==
Արսենալի պաշտօնական կայք
Փրեմիեր Լիկայի պաշտօնական կայք