armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Կոհակ (թերթ)

«Կոհակ», գրական, քաղաքական, տնտեսական եւ հասարակական շաբաթաթերթ, 1913 թուականին՝ եռօրեայ։ Լոյս տեսած է 1909-1913 թուականներուն, Կ.Պոլսոյ մէջ։ Տնօրէն-խմբագիր՝ Հ. Արամեան, խմբագիր՝ Գ. Եղիկեան։ Ունեցած է հնչակեան ուղղութիւն։
Լուսաբանած է հասարակական կեանքը, հնչակեան կուսակցութեան գործունէութիւնը, անդրադարձած ժամանակի մամուլի նիւթերուն, թղթակցութիւններ տպագրած Թիֆլիսէն, Պաքուէն, Սոֆիայէն, Պուրկասէն, Իրանէն եւ այլ վայրերէն։ Գովազդած է ընդհանուր, պարտադիր, աշխարհիկ կրթութիւնը։ «Կոհակը» ներկայացուցած է Ն.Տաղաւարեանի Օսմանեան խորհրդարանին մէջ արտասանած ճառը երկրագործութեան եւ բնական հանածոներու օգտագործման ուղիներու մասին, վիճակագրական տուեալներ Արեւմտեան Հայաստանի վերաբերեալ։ Տպագրած է Հ. Արամեանի «Անմահ Ժիրայր կամ Մեծ յեղափոխականը» վէպը, Մ. Մնակեանի «Դերասանը» յօդուածաշարը, Գ. Օզանեանի «Դրուագներ Փոքր Հայքի յեղափոխական կեանքէն», «Հայ յեղափոխութիւնը եւ ազգային մեծ վիպասանը» (Րաֆֆի, Շ. Կուրղինեանի, Հ. Մարքի, Ե. Օտեանի, Ա. Թէոդիկի յօդուածներն ու գեղարուեստական գործերը։ 1913-1914 թուականներուն (Դեկտեմբեր- Յունուար) լոյս տեսած  «Դայլայլիկ» անուամբ։
24 Յունիս

24 Յունիս, տարուան 175-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 176-րդ) օրն է։

Տարուան աւարտին կը մնայ 190 օր


== Դէպքեր ==
1821․ օսմանցիները Կրետէ կղզիին մայրաքաղաք Իրաքլիոյի բնակչութեան ջարդը կը ձեռնարկեն


== Ծնունդներ ==


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Հոլանտա-պելճիքական Յարաբերութիւններ

Հոլանտա-պելճիքական յարաբերութիւնները երկկողմանի յարաբերութիւններն են Պելճիքայի ու Հոլանտայի միջեւ եւ սկիզբ առած են 1839-ին: Երկու երկիրներու պետական սահմանին երկարութիւնը կը կազմէ 478 կմ:


== Պատմութիւն ==
1815-էն մինչեւ 1830-ը Վիեննայի վեհաժողովի համաձայն Պելճիքան մաս կը կազմէր Հոլանտայի: 23 Սեպտեմբեր 1830-ին տեղի ունեցաւ պելճիքական յեղափոխութիւնը եւ այդ թուականին անկախութիւն ձեռք բերելէ ետք, Պելճիքան դուրս եկաւ Հոլանտայի թագաւորութեան կազմէն: Ներկայիս Հոլանտան եւ Պելճիքան կը պահպանեն բարի դրացիական յարաբերութիւններ: Երկու երկիրներն ալ ՆԱԹՕ-ի, Եւրոխորհուրդի եւ Պենելիւքսի մաս կը կազմեն:


== Առեւտուր ==
Հոլանտա սարքաւորումներ, քիմիական նիւթեր, վառելիք եւ պարեն կ՛արտահանէ դէպի Պելճիքա: Հոլանտայի արտահանութեան 11.1% բաժինը կ․ուղղուի Պելճիքա: Ապրանքներու ներմուծման առումով Պելճիքա կը նկատուի Հոլանտայի առեւտրական երրորդ մեծ գործընկերը (8.2 %), իսկ Պելճիքայի համար Հոլանտա ամենակարեւոր գործընկերն է ապրանքներու ներմուծման մէջ:
Յովհաննէս Ճէրէճեան

Յավհաննէս Ճէրէճեան, (1936, Պէյրութ, Լիբանան), լուսանկարիչ, երկրորդական ուսումը ստացած է Սահակեան Լիսէին մէջ։ Քանի մը տարի փորձառութիւն ձեռք ձգելէ ետք զանազան աշխատանոցներու մէջ, 1960-ին բացած է Շիրազ լուսանկարչատունը: 1968-ին ծանօթ պատմագէտ փրոֆ. Մորիս Տիւնան զինք ընտրած է նկարելու համար այն առարկաները, որոնք երեւան կու գան հնագիտական պեղումներու ընթացքին։ 1964-ին եւ 1969-ին այցելած է Հայաստան, ուր նկարած է մեր երկրին տեսարժան վայրերը եւ ճարտարապետական կոթողները։ Երկրորդ այցելութւինը կատարած է Թուրքիոյ ճանապարհով, նկարելով արեւմտահայաստանի պատմական յուշարձանները։ Ուշադրութիւն գրաւեց Արդի ու նաեւ Արեւմտեան Հայաստանէն բերած իր տեսարաններով։ Լուսանկարչական արուեստին մէջ նորընծայ մըն է ան, որուն գործերուն մէջ կը գտնուին յուսատու տարրեր։ Լայն հետաքրքրութեամբ եւ մեծ խանդավառութեամբ կ'աշխատի, այս արուեստիին մէջ, բարձունք մագլցիլ։
Ժագ Տուվալեան

Ժագ Տուվալեան (1 Յունուար 1920(1920-01-01), Հալէպ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 26 Մարտ 2008(2008-03-26), Վերսայ), ֆրանսահայ երգիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Հալէպ, Մեծ Եղեռնէն վերապրողներու ընտանիքի մէջ։ 1925-ին ընտանեօք փոխադրուած են Փարիզ։
Հակառակ թուաբանութեան եւ ճշգրիտ գիտութիւններու հանդէպ իր հետաքրքրութեան, ան ստիպուած էր միջնակարգը լքել եւ աշխատիլ՝ ընտանեկան տնտեսութեան նպաստելու համար։
Տուվալեանի մէջ երաժշտութեան նկատմամբ հետաքրքրութիւն արթնցած է, սկսած է երգեր յօրինել ու երգել։ Երգած է սրճարաններու մէջ, 1940ական թուականներուն բարեկամանալով Շարլ Ազնաւուրի եւ այլ երգիչներու հետ։ Բ. Աշխարհամարտէն ետք, քանի մը երգահանդէսներ տուած է։
Տուվալեան Խորհրդային Հայաստան ներգաղթած է 1954-ին՝ մօրը հետ։ Աստղագիտութիւն ուսանելու նպատակ ունեցած է, բայց միտքը փոխելով, շարունակած է երգել։
1956-ին դարձած է Կոստանդին Օրբելեանի ղեկավարած Հայաստանի պետական էսդրատային նուագախումբի գլխաւոր երգիչը։ Նուագախումբին հիւրախաղերը խորհրդային բազմաթիւ քաղաքներու մէջ ջերմօրէն ընդունուած են, յատկապէս՝ նոր երգիչին մեկնաբանութիւնները։
1959-ին, Տուվալեան հրաւիրուած է Մոսկուա՝ մաս կազմելու Եուրի Սաուլսկիի ղեկավարած համոյթին։ Անոր հայերէն, ռուսերէն եւ ֆրանսերէն երգերը մեծ յաջողութեան արժանացած են։
Հեղինակած է քանի մը երգերու խօսքեր, ինչպէս՝ «Երեւանի փողոցներում»։ Անոր ձայնին որոշակի ֆրանսական երանգը, Երեւանն ու Փարիզը կը միանային այնպիսի ժամանակաշրջանի մը, երբ ֆրանսական շարժապատկերն ու երգերը խորհրդային աշխարհը մուտք կը գործէին։
385 (թիւ)

385 (երեք հարիւր ութսունհինգ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 384-ի եւ 386-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
քառակուսի բուրգ է
 A007304  սեպային թիւ է
 Alt   385  գործադրելիս կը ստացուի կիւրեղեան Б գլխատառը
385 Իլմաթար աստեղնեակի կարգային թիւն է
Ապահով պարզ թիւ

Ապահով պարզ թիւ՝ 
  
    
      
        2
        p
        +
        1
      
    
    {\displaystyle 2p+1}
   տեսքի պարզ թիւ մըն է, ուր 
  
    
      
        p
      
    
    {\displaystyle p}
  -ն նոյնպէս պարզ թիւ է: 
Առաջին ապահով պարզ թիւերն են՝

 A005385  5, 7, 11, 23, 47, 59, 83, 107, 167, 179, 227, 263, 347, 359, 383, 467, 479, 503, 563, 587, 719, 839, 863, 887, 983, 1019, 1187, 1283, 1307, 1319, 1367, 1439, 1487, 1523, 1619, 1823, 1907, …


== Մեծ թիւերը ==
Մարտ 2010-ի դրութեամբ ամենամեծ յայտնի անվտանգ թիւն է 183027·2265441−1: Այս թիւը, ինչպէսեւ անոր համապատասխան Սոֆի Ժերմէնը գտած է Թոմ Ուուն (Tom Wu) 22 марта 2010 թուականի Մարտ 22-ին sgsieve եւ LLR ծրագիրերու կիրառումով 2007 թուականի Փետրուար 5-ին հաշուարկուած է 160անիշ ապահով պարզ թիւի տիսքրեթ լոկարիթմի մոտուլը:
Տնջրի (Ծառ)

Տնջրին, 2033 տարեկան հսկայ չինարի ծառ, Արցախի Վարանտա գաւառի Սխտորաշէն գիւղի տարածքին մէջ։ 


== Նկարագրութիւն ==
Տնջրի ծառը կը գտնուի Արցախի Վարանտա գաւառի Սխտորաշէն գիւղի տարածքին մէջ։ Վիմագիր արձանագրութեան համաձայն, աղբիւրը կառուցած է սխտորաշէնցի Յովհաննէս Կիսիպեկեանը, Ներսէս Մուսայելեանը եւ Մանաս Գասպարեանը: Խորհրդային Միութեան շրջանին այս ծառին անձնագիր կը շնորհուի, իբրեւ ԽՍՀՄ տարածքին մէջ գտնուող ամենատարեց եւ ամենաբարձր ծառ։ Չինարին ունի 44 քառ․ մեթր մակերեսով փչակ, ուր կրնայ տեղաւորուիլ հարիւրէ աւելի մարդ։
Հսկայ ծառի տերեւներուն ստուերը կը կազմէ աւելի քան 1400 մ²։ Տնջրի ծառի բունին շրջագիծը կը կազմէ 27 մ․, իսկ բարձրութիւնը 54 մեթրէ աւելի, շուրջ 18 յարկանի շէնքի բարձրութեամբ։ 
Սխտորաշէնի չինարին իր արտասովոր չափերով կը գերազանցէ Եգէական ծովու Կոս կղզիի ծառերուն, ինչպէս նաեւ Աշխապատի մօտ գտնուող Փիրուզէ կիրճի ծառերուն։ 
Արցախի բնակչութեան համար Տնջրի ծառը ուխտատեղի դարձաւ։ Ծառին տակէն կը բխի յորդառատ ու սառնորակ աղբիւր մը, որ դարեր շարունակ սնունդ տուած է հսկայ չինարիին, հագեցուցած՝ հնձող եւ ցորենը յարդէն զատող գիւղացիին ծարաւը ու շարժած՝ ջրաղացի քարը։


== Պատկերասրահ ==
Ժորժ Սարգիսեան

Ժորժ Սարգիսեան (26 Յուլիս 1915(1915-07-26), Մեզիրէ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 18 Սեպտեմբեր 1982(1982-09-18), Պէյրութ, Լիբանան), հայ դերասան, բեմադրիչ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ժորժ Սարգիսեան ծնած է Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգի Անձիտ գաւառի Խարբերդ քաղաքը։ Ուսանած է Հալէպի Ազգային Կիլիկեան վարժարանին եւ Պէյրութի Ս. Նշան վարժարանին մէջ։
Բեմական գործունէութիւնը սկսած է Պէյրութի մէջ, 1938-ին։ 1941-էն սկսեալ եղած է Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Գասպար Իփէկեան թատերախումբի հիմնադիր դերասաններէն մէկը։ 1952-1980 տարիներուն եղած է նոյն թատերախումբին ղեկավարն ու բեմադրիչը։
1980-1981 տարիներուն Արժանթինի, Ուրուկուէյի, Քանատայի եւ ԱՄՆ-ի հայ դերասաններուն ուժերով բեմադրած է թատրերգութիւններ։ 1984-ին Պուէնոս Այրեսի մէջ հիմնած է «Ժորժ Սարգիսեան» թատերախումբը։
Հայերէնի թարգմանած է 17 թատերախաղեր։


== Դերեր ==
Վանահայր, Նիքկիֆոր (Լեւոն Շանթի «Հին աստուածները», «Կայսր»)
Դոկտոր Շթոքման (Իփսենի «Դոկտոր Շթոքման»)
Քաղաքագլուխ (Նիքոլայ Կոկոլի «Ռեւիզօր»)
Մուշեղ Իշխանի «Մեռնիլը Որքան Դժուար է»
Ժագ Յակոբեանի «Կռունկը Կը Կանչէ»
Րաֆֆիի «Ոսկի Աքաղաղը»
Կարպիս Սուրէնեան

Կարպիս Յովհաննէս Սուրէնեան (Սարկաւագեան, 21 Օգոստոս 1925(1925-08-21), Աթէնք, Յունաստան - 5 Հոկտեմբեր 2011(2011-10-05), Երեւան, Հայաստան), հայ արձակագիր, թարգմանիչ:


== Կենսագրութիւն ==
1945 թուականին աւարտած է Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութիւնը, 1967 թուականին՝ Մոսկուայի Մաքսիմ Կորքիի անուան գրականութեան հաստատութիւնը: 1946 թուականին ներգաղթած է Խորհրդային Հայաստան:


== Աշխատութիւններ ==
Հրատարակուած են Սուրէնեանի «Մաքուր ձեռքեր» (1959), «Բնիկ Որտեղացի՞ Էք» (1969), «Արեւորդիներ» (1979), «Ոգու Ամրոցներ» (1982) վիպակներու, պատմուածքներու, էսսեներու ժողովածուները: «Արեւորդիներ» վիպակ-էսսէին մէջ, որու իւրօրինակ հերոսներն են Մարտիրոս Սարեանն ու Աւետիք Իսահակեանը, շօշափուած է հայրենադարձութեան թեման: Սուրէնեանի էսսեները կը յատկանշուին քնարա-փիլիսոփայական շնչով ու ոճով: Գրած է «Դոստոեւսկիի Մեծ Հոգսը Եւ Մեծ Նորարարութիւնը» էսսե-ուսումնասիրութիւնը: Թարգմանած է Ֆ. Դոստոեւսկիի «Կարամազով Եղբայրներ» վէպը, Ջ․ Գոլսուորդիի «ֆորսայթներու Պատմութիւնը վիպաշարը, Ուիլիըմ Սարոյեանի պատմուածքներէն («Պատերազմ Յայտարարուած Է», 1963):


== Օրագրութիւն ==
Պատանի հասակէն Սուրէնեան օրագիր պահած է, որ հրատարակուած է նոր կեանքի վերջին տարիներուն երկու հատորով («Սարգիս Խաչենց» հրատարակչութիւն, 2005 եւ 2007 թուականներուն): Օրագրութիւնը կ'արտայայտէ անոր մանկութիւնը Աթէնքի մէջ, պատանեկանութիւնը՝ Կիպրոսի եւ երկրորդ աշխարհամարտէն ետք՝ կեանքը Խորհրդային Հայաստանի մէջ։ Ընդհանուր առմամբ կ'ընդգրկէ գրեթէ 60 տարուան ժամանակահատուած:


== Մրցանակներ ==
Եղիշէ Չարենցի անուան մրցանակ, 1982
«Մովսէս Խորենացիի մետալ, 2002
«Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշան, 2004
Լեւոն Տապաղեան

Լեւոն Փանոս Տապաղեան (թրք.՝ Levon Panos Dabağyan, 11 Նոյեմբեր 1933 - 7 Մայիս 2017), թրքահայ պատմաբան, լրագրող եւ քաղաքական գործիչ։ Հայոց ցեղասպանութիւնը ժխտող ։ Անդամակցած է Թրքական Պատմական Ընկերակցութեան։ 1969 թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն ժամանակ Ազգայնական Շարժման կուսակցութեան կողմէ առաջադրուած է պատգամաւորութեան թեկնածու։ Ինքզինք «Օսմանցի Հայ» հռչակած Հօփար Լեւոն ('Levon Amca') յղացած էր Թուրքիոյ ազգայնամոլ MHP (Milliyetçi Hareket Partisi) կուսակցութեան դրօշը՝ երեք մահիկներով։


== Յղումները ==


== Արտաքին Յղումներ ==
Հառաչանքներու Կամուրջը

Հառաչանքներու կամուրջ, (իտալ.՝ Ponte dei Sospiri), Վենետիկի կամուրջներէն մէկուն անուանումն է։
Կամուրջը կառուցուած է 1602-ին, Անթոնիօ Քոնթիին կողմէ եւ զարդարուած է պարոքոյի ոճով (արտասովոր մարգարտահատիկի ձեւ)։ Կամուրջը Իտալիոյ բանտը կապած է Իտալիոյ Փալազիօ Տիւքալ (Palazzo Ducale) պալատին, ուր կը գտնուի հսկայ դատարանը։
Հառաչանքները, որոնց պատճառով յառաջացած է կամուրջին անունը, շինուած են ոչ թէ սիրահարներուն համար, այլ բանտարկեալներուն, որոնք անցնելով այս կամուրջէն, վերջին անգամ տխուր հառաչանքով կը նայէին Վենետիկ քաղաքին:


== Համանուն կամուրջներ ==
«Հառաչանքներու կամուրջ» մը կը գտնուի նաեւ Քեմպրիճի մէջ (Անգլիա), որ կառուցուած է 1831-ին։ Այդ կամուրջը իր ձեւով չի նմանիր Վենետիկի համանուն կամուրջին, բայց զանոնք կը միաւորէ այն հանգամանքը, որ երկու կամուրջներն ալ ունին գեղեցիկ պատեր եւ տանիք։
Երկրորդ «Հառաչանքներու կամուրջ» մը կը գտնուի Օքսֆորտ եւ Հարթֆորտի մէջ: «Հառաչանքներու կամուրջը»ը այս կամուրջին ոչ պաշտօնական, սակայն ուղեցոյցներով նշուող անունն է։ Կամուրջը կառուցուած է 1914-ին։ Չափերով կը նմանի Վենետիկի Հառաչանքներու կամուրջին, սակայն ձեւով ու կերպով կը յիշեցնէ վենետիկի Ռիալտոյի կամուրջը։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Հառաչանքներու կամուրջ, Վենետիկ
Զաւէն Թաշճեան

Զաւէն Թաշճեան (1944, Այնճար (Լիբանան) - 3 Մարտ 1986, Այնճար), դերակատար եւ հասարակական եւ քաղաքական գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ընկեր Զաւէն Թաշճեան ծնած է Այնճար, 1944-ին։ Յաճախած է Ազգային «Յառաջ» վարժարանը, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը։ Պատանի հասակին անդամագրուած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի Այնճարի մասնաճիւղին ու ապա ՝ Հ.Յ.Դ. «Յառաջ» պատանեկան միութեան, որուն գաղափարական հնոցին մէջ կուսակցականի իր դաստիարակութիւնը ստանալէ ետք փոխանցուած է Հ.Յ.Դաշնակցութեան շարքերը։
Մոլի ընթերցող էր ընկեր Զաւէն։ Մեծ ըմբոշխնումով կը կարդար մանաւանդ բանաստեղծական գործեր։ Ան բացառիկ տաղանդ ունէր ասմունքի եւ դերասանութեան։ Մաս կազմած է համազգայինի թատերական ներկայացումներուն եւ մեծ յաջողութեամբ մարմնաւորած է Պէպոյի կերպարը։
Լիբանանեան տագնապէն առաջ իսկ՝ ընկեր Զաւէն մաս կը կազմէր տեղւոյն Հ.Յ.Դ.«Կարմիր լեռ» կոմիտէին։ 1980-էն մինչեւ նահատակութիւնը, վեց տարի շարունակ կը վարէր անոր ներկայացուցիչի պատասխանատու պաշտօնը։


== Մահը ==
3 Մարտ 1986-ին, ընկեր Զաւէն Թաշճեան զոհ գնաց դաւադիր ոճիրի մը իր վաճառատան մէջ։ Անծանօթ մը մուտք գործելով վաճառատուն, ձայնարգել զէնքով մը երկու փամփուշտ արձակեց այդ պահուն առանձին գտնուող ընկերոջ վրայ եւ յաջողեցաւ խոյս տալ։
Ընկեր Զաւէն նահատակ ինկաւ հայանուն վարձկանի մը ձեռքով արձակուած փամփուշտէն։


== Տե՛ս նաեւ ==
Սարգիս Զէյթլեան
Պետիկ Ինճէեան
Կայծ (թերթ, Վանաձոր)

«Կայծ», խորհրդային շրջանի հայկական երկօրեայ թերթ։ Հանդիսացած է ՀԿԿ Կիրովականի քաղկոմի եւ ժողովրդական պատգամաւորներու Կիրովականի քաղաքային սովետի օրգանը (1951-1952 թուականներուն՝ ՀԿԿ Կիրովականի օկրուգային ու քաղաքային կոմիտէներու եւ աշխատաւորներու դէպուտատներու Կիրովականի շրջանային եւ քաղաքային սովետներու, 1963-1964 թուականներուն՝ Սպիտակի գիւղական արտադրական կոմիտէի, ՀԿԿ Կիրովականի քաղկոմի, աշխատաւորներու դէպուտատներու Սպիտակի շրջանային եւ Կիրովականի քաղաքային խորհուրդներու օրգան)։
Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1951 թուականին, Կիրովականի մէջ (այժմ՝ Վանաձոր)։ Տպագրած է ԽՄԿԿ եւ ՀԿԿ համագումարներու ու պլենումներու որոշումները։ Լուսաբանած է Կիրովական-Ռուսթաւի-Սումկայիթ, Կիրովական-Պաթում-Սուխում քաղաքներու սոցիալիստական մրցութիւնը, էջեր փոխանակած մրցակիցներու քաղաքային թերթերուն հետ։
Աշխատանքի եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վէտէրաններու օրինակով փորձած է դաստիարակել խորհրդահայ երիտասարդութիւնը, նպաստած անոնց կոմունիստական ագիտացիային։
Անդրադարձած է քաղաքի մշակութային եւ մարզական կեանքին, տուած գրական էջեր, տպագրած գրախօսութիւններ, բժշկական, իրաւաբանական խորհուրդներ։
Արեւմտահայերէնի բաղաձայններու հնչիւնական համակարգը

Արեւմտահայերէնի բաղաձայններու հնչիւնական համակարգը, աշխարհաբար հայերէնը գլխաւորապէս ժառանգեց դասական ուղղագրութիւնը, սակայն բառը արտաբերեց նոր հայերէնի հնչիւնական համակարգին համաձայն, զայն արձանագրելով իր պատմական տարազով։ Հայերէնի երկու գրական տարբերակները՝ արեւելահայերէնն ու արեւմտահայերէնը տարբեր են իրենց հնչիւնական համակարգերով։ Գրութեան մէջ երկու լեզուներն ալ կը պահպանեն բոլոր գրանիշերը, սակայն արտասանութեան մէջ հանդէս կու գան որոշ տարբերութիւններ։


== Արեւմտահայերէնի երկաստիճան խլազուրկ համակարգը ==
Պայթական բաղաձայններու գրաբարեան եռաստիճան համակարգը արեւմտահայերէնի մէջ վերածուած է երկաստիճան խլազուրկ համակարգի։ Նաեւ տեղի ունեցած են հնչիւնափոխական շարք մը երեւոյթներ, որոնք Հրաչեայ Աճառեանը անուանած է տեղաշարժ-տեղափոխութիւն։Հայերէնի պայթական ու պայթաշփական բաղաձայնները գրաբարի մէջ ունէին ձայնեղ, խուլ, շնչեղ խուլ եռաստիճան համակարգ։ Արեւելահայ բարբառներներէն այս համակարգը փոխանցուեցաւ արեւելահայ գրական լեզուին։ Իսկ արեւմտահայ բարբառներէն խօսակցական արեւմտահայերէնին այս համակարգը փոխանցուեցաւ երկու գլխաւոր փոփոխութեամբ։ Արեւմտահայերէնի մէջ գրաբարի ձայնեղները խլացան, խուլերը ձայնեղացան եւ ձայնեղները նաեւ շնչեղացան։ Այս փոփոխութիւններու հետեւանքով ստեղծուեցաւ հետեւեալ պատկերը.


=== արեւելահայերէն ===
ձայնեղ - խուլ - շնչեղ                            
բ - պ - փ                                                
գ - կ - ք                                    
դ - տ - թ                                       
ձ - ծ - ց                                                  
ջ - ճ - չ                                                 


=== արեւմտահայերէն ===
ձայնեղ - շնչեղ
պ - փ=բ
կ - ք=գ
ծ - ց=ձ
ճ - չ=ջ
Փաստօրէն, արեւմտահայերէնի մէջ պարզ խուլերու շարքը անհետացաւ։ Շնչեղ խուլերը՝ փ, ք, թ, ց, չ երկու գրականներու մէջ ալ կ՚արտասանուի նոյնութեամբ՝ որպէս շնչեղ խուլեր։


==== Ռ - Ր հնչիւններու արտասանութիւնը ====
Ժամանակակից արեւմտահայերէնի մէջ ռ-ր հակադրութիւնը չէզոքացած է, ռ հնչիւնի արտասանութիւնը դժուար է տարբերել ր-ի արտասանութենէն։
Էրեբունի-Երեւան (օրհներգ)

Երեւանի օրհներգ 2004 թուականէն որպէս Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երեւանի խորհրդանիշ սահմանուած օրհներգն է։ Օրհներգին բառերու հեղինակը Պարոյր Սեւակն է, երաժշտութիւնը՝ Էտկար Յովհաննիսեանի:


== Օրհներգի բառերը ==


== Տե՛ս նաեւ ==
Երեւանի Դրօշակ
Երեւանի Զինանշան
Սեպտեմբեր

Կաղապար:Ամիսներու Գլխագիր
Սեպտեմբեր, տարուան իններորդ ամիսը, ըստ՝ գրիգորեան օրացոյցի, ունի 31 օր։ Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին՝ աշնան առաջին ամիսը, իսկ հարաւային կիսագունդին՝ գարնան առաջին ամիսը։
Սեպտեմբերն իր անունը լատիներէն septem՝ (եօթ) բառէն ստացած է, քանի որ ըստ հին հռովմէական օրացոյցի եօթերորդ ամիսը համարուած էր, երբ Մարտը (լատիներէն՝ Martius) տարուան առաջին ամիսը եղող պարագային մինչեւ Ք.ա. 153-ը Օրացուցային բարեփոխումէն ետք, երբ որպէս առաջին ամիս աւելացուեցին Յունուարն ու Փետրուարը, Սեպտեմբերը դարձաւ իններորդ ամիսը, սակայն պահպանեցաւ իր անունը:

Սեպտեմբեր ամսուայ կենդանաշրջանի նշաններն են՝ մինչեւ 22-ը՝ Կոյս, 23-էն ետք՝ Կշիռք


== Հայաստանի Մէջ ==

Սեպտեմբեր 1-ին՝ կը սկսի ուսումնական տարեշրջանը
Սեպտեմբերի 2-ին՝ կը նշուի Արցախի Անկախութեան օրը
Սեպտեմբերի 21-ին՝ կը նշուի Անկախութեան օրը


== Սեպտեմբեր Ամսուայ Նշանաւոր Օրերը ==
Սեպտեմբեր 1՝
Ուզպեքստան՝ Անկախութեան Օր
Ռուսիա՝ Գիտելիքներու Օր
Սեպտեմբեր 2՝
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի Աւարտը
Սեպտեմբեր 3՝
Դրօշակի Օր (Աւստրիա)
Անկախութեան Օր (Քաթար)
Սեպտեմբեր 5՝
Բարերարութեան Համաշխարհային Օր
Սեպտեմբեր 6՝
Անկախութեան Օր (Սուազիլընտ)
Սեպտեմբեր 7՝
Անկախութեան Օր (Պրազիլ)
Սեպտեմբեր 9՝
Քրիսանթեմի Օր (Ճաբօն)
Անկախութեան Օր (Թաճիքստան ԽՍՀՄ-էն 1991-ին)
Սեպտեմբեր 12՝
Ազգային Օր (Կիպրալթար)
Ինքնասպանութիւններու Կանխարգելման Համաշխարհային Օր
Քաթալոնիոյ Ազգային Օր
Սեպտեմբեր 12՝
Անկախութեան Օր (Կուաթեմալա, Հոնտուրաս, Նիքարակուա, Սալվատոր, Քոսթա Րիքա)
Սեպտեմբեր 16՝
Օզոնի Շերտի Պահպանութեան Համաշխարհային Օր
Սեպտեմբեր 17՝
Կղզիի Լեզուի Օր (Օքինավա, Ճաբօն)
Սեպտեմբեր 24՝
Աշնանային Գիշերահաւասարի Օր
Սեպտեմբեր 29՝
Սուրճի Օր (Տարբեր Երկիրներ)
Սեպտեմբեր 30՝
Թարգմանիչի Օր


=== Շարժական Տօներ ===
Վերջին կիրակին՝ Խուլերու Օր
Տարուան 28=256րդ օրը, որ կը համընկնի Սեպտեմբեր 12-ին, իսկ նահանջ տարիները՝ 13-ին, կը համարուի Ծրագրաւորողներու Օր
Սեպտեմբեր ամսուան կը սկսի աշխարհի ամենէ մեծ ժողովրդական տօնախմբութիւնը՝ Օքթոպերֆեսթը (՝ Oktoberfest) եւ կ'աւարտուի Հոկտեմբեր ամիսը:
Գե­ղամ Գրի­գո­րեան

Գեղամ Գրիգորեան (29 Յունուար 1951(1951-01-29), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն - 23 Մարտ 2016(2016-03-23), Երեւան, Հայաստան), հայ անուանի օփերայի երգիչ (թենոր) եւ բեմադրիչ, Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի ազգային ակադեմական թատրոնի գեղարուեստական ղեկավար, Լիթուական վաստակաւոր արուեստագէտ (1982), Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ (1985)։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Երեւան: Աւարտած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցը` Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ, Փրոֆ. Սէրկէյ Դանիէլեանի դասարանը:
Գրիգորեան առաջին անգամ մեծ բեմի վրայ հանդէս եկած է 1971 թուականին, քսան տարեկանին, 1972 թուականին մենահամերգներով մեկնած է արեւմտեան Պերլին:
1975 թուականին կայացած է անոր ելոյթը Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի ազգային ակադեմական թատրոնին մէջ` Էտկարի դերերգով, Տոնիցեթիի «Լուչիա տի Լամերմուր» օփերային մէջ: Այնուհետեւ Սարօն (Արմէն Տիգրանեանի «Անոյշ»), Տիրիթը (Տիգրան Չուխաճեանի «Արշակ Բ.»), Սայաթ Նովա (Ալեքսանդր Յարութիւնեանի «Սայաթ Նովա»), Կոմս Ալմաւիւա (Ռոսսինի «Սեւիլեան սափրիչ»), Ֆաուստ (Կունոյի «Ֆաուստ»): 
1970-ականներուն Գրիգորեան յայտնի մեներգիչ եղած է ողջ Խորհրդային Միութեան մէջ:
1978 թուականին մասնակցած է Միլանոյի «Լա Սքալա» թատրոնի Գեղարուեստական կատարելագործման դպրոցի մրցոյթին (Scuola di Perfizionamento Artistico) եւ ընդգրկուած է այն չորս երգիչներու կազմին մէջ, որոնք հրաւիրուած են աշխատանքային փորձ կատարելու «Լա Սքալա»ի մէջ:


== «Լա Սքալա»ի համերգը ==
Այդ տարիներուն Իտալիոյ մէջ Գեղամ Գրիգորեան ունեցած է շարք մը համերգներ: «Լա Սքալա»ի մէջ հանդէս եկած է Պինկերթոնի դերով (Փուչինիի «Մատամ Պաթըրֆլայ» օփերա): Այս ելոյթէն յետոյ ան «Լա Սքալա»ի թատրոնին հետ ստորագրած է պայմանագիր այնտեղ «Պորիս Կոտունով» եւ «Թոսքա» օփերային ներկայացումներուն գլխաւոր դերերով հանդէս գալու համար՝ խմբավար Քլաուտիօ Ապպաթոյի ղեկավարումով, որ այն ժամանակ «Լա Սքալա»ի գլխաւոր խմբավարը եղած է:


== Մետալներ ==
Սպենդիարեանի անուան մրցոյթի դափնեկիր (1973),
Անդրկովկասեան հանրապետութիւններու երգիչներու մրցոյթի դափնեկիր (1975)
«Մովսէս Խորենացի» մետալ (2006),
Հայասնի Հանրապետութեան մշակոյթի նախարարութեան ոսկէ մետալ (2006),
«Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար» առաջին աստիճանի մետալ (2011)։


== Պատկերասրահ ==
Գեղամ Գրիգորեանի յուշարձանը, Երեանի Կոմիտասի անուան պանթէոն։
Կոստանդին Խուդաւերդեան

Կոստանդին Խուդաւերդեան (9 Յունուար 1929(1929-01-09), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Անդրկովկասի ԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն - 1999, Երեւան, Հայաստան), պատմաբան, հեղինակ եւ դասախօս:


== Կենսագրութիւն ==
Պատմաբան Կոստանդին Խուդաւերդեան 9 Յունուար 1929 թուականին ծնած է Երեւանի մէջ։ 1951 թուականին Երեւանի Պետական Համալսարանի Պատմութեան բաժինը աւարտած է:
1956 թուականէն սկսած է աշխատիլ Խորհրդային Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի պատմութեան հիմնարկին մէջ։ 1967 թուականին ստացած է Պատմական Գիտութիւններու Դոկտորի աստիճան եւ 1974 թուականին փրօֆէսէօրի կոչում:
Միաժամանակ ան 1964էն Երեւանի բարձրագոյն ուսումնական տարբեր հաստատութիւններու մէջ դասաւանդած է:


== Աշխատութիւններ ==
Իր հեղինակած աշխատութիւնները գլխաւորաբար հայոց պատմութեան խորհրդային ժամանակահատուածին կը վերաբերին:
Առանցին հատորներով լոյս տեսած են իր հետեւեալ ռուսերէն երկերը, որոնք են՝

Մշակութային Շինարարութիւնը Խորհրդային Հայաստանում Առաջին Հնգամեակի Տարիներուն (1959),
Հայաստանի Խորհուրդներու Համագումարները (Համահեղինակ՝ Սեգվարդ Խարմանդարեան (1963),
Մշակութային Յեղափոխութիւնը Հայաստանի Մէջ 1920- 940 թուականներ (1966 ,
Ակնարկ Խորհրդահայ Մշակոյթի Պատմութեան 1941 - 1970 թուականներ (1974),
Խորհրդային Հայաստանի Մշակութային Կապերը (1976),
Խորհրդահայ Մշակոյթը Հայրենական Մեծ Պատերազմի Տարիներուն (1985):Հայ Ժողովուրդի պատմութեան ակադեմիական ութհատորեակի 7րդ եւ 8րդ հատորներու հեղինակներէն եւ խմբագրական կազմի անդամներէն է:
Ան նաեւ հայոց պատմութեան դպրոցական դասագիրքերու պատրաստման աշխատանքին մասնակցած է:
Խուդաւերդեան 1988-ին Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի գլխաւոր խմբագիր կը նշանակուի:
Իր ղեկավարութեան 12 տարիներու ընթացքին, յիշեալ հիմնարկը շարք մը հանրագիտարաններ հրատարակեց, որոնցմէ հետեւեալները նշանակալից են հայագիտութեան համար.

Հայկական Համառօտ Հանրագիտարանի առաջին երկու հատորները,
Մանկական եռահատոր Ոսկեփորիկ հանրագիտարանը եւլն.: Տպագրութեան կը պատրաստուին իր մտայղացմամբ ճամբայ ելած Հայ սփիւռք եւ Քրիստոնեայ Հայաստան միահատոր, թեմատիկ հանրագիտարանները:1988-ի ղարապաղեան բուռն շարժումէն եւ 1991 ին Հայաստանի անկախութենէն ետք, իր հետաքրքրութիւնները արցախահայութեան ազատագրական գոյամարտին, ազգամիջեան յարաբերութիւններուն, հայկական ցեղասպանութեան հիմնախնդիրներուն ու պատմագիտութեան վրայ կեդրոնացման: Այս շրջանին անոր Հայոց Ցեղասպանութիւնը Տասնամեակների Լոյսի Ներքոյ աշխատութիւնը հայերէն եւ ռուսերէն լեզուներով լոյս տեսաւ, որը պատրաստուած էր Մեծ եղեռնի ութսունամեակիմն առթիւ հեղինակակցութեամբ Ռուբէն Սահակեանի: Քրիստոնէութեան Հայասստանի մէջ իբրեւ պետական կրօն հռչակման 1700 ամեակի նախապատրաստական աշխատութիւններու ծիրէն ներս՝ Հայաստան Ուղեցոյցը՝ ուխտաւորներու եւ զբօսաշրջիկներու համար, որը հեղինակած է Կարէն Մաթեւոսեան, 1998 ին:
Կոստանդին Խուդաւերդեան մահացաւ 19 Ապրիլ 1999-ին Երեւանի մէջ:


== Աղբիւրներ ==
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Պէյրութ, 1999, Էջ 446-447։