armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Ալեք Գլըճեան

Ալեք Գլըճեան (ծն.՝1900, Ատանա ), հայ գրագէտ։


== Իր ընտանեկան կեանքը ==
Ծնած է Ատանա նահանգի Ջորք-Մարզպանի Օճագլ գիւղը։ Կը պատկանի բազմանդամ ընտանիքի մը. ունեցած է 5 եղբայը եւ 6 քոյր։
Ատանայի Ջարդին՝ ծնողքը կը փոխադրուի Զորք-Մարզպան, Ալեքսանտրէդի ծովախորշին դիմաց, զուտ հայաբնակ գիւղաքաղաք մը։ Այնտեղ կը տիրէր ըմբոստացող հայութիւն մը, ազատագրական ձգտումներով։ Համիտեան շրջանին, Ալեքի ընտանիքը կ՛ենթարկուին հալածանքի. կը թողուն Տէօրթեօլը եւ կը հեռանան։
Ալեք թրքախօս ծնողներէ սերած ըլլալով, Հայերէնը կը սորվի տասը տարեկանէն ետք, ջարդէն յետոյ, տեղական դպրոցներու մէջ, ուր հայերէն լեզուի եւ պատմութեան ուսուցումը մեծ կարեւորութիւն ստացած էր. Օսմանեան նոր սահմանադրութեան ընծայած ազատութիւնը օգտագործելու ծրագիր մը ծնունդ առած էր այն ատեն։ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի նախակրթարանի վերջընթեր դասարանի աշակերտ, պատանի Ալեքը իր ընտանիքին հետ գաղթի ճամբան կը բռնէ. 1915-ի Ապրիլին։ Կը քշուին դէպի Հալէպ, յետոյ անապատ տեղ մը՝ Հոմսի եւ Դամասկոսի միջեւ։ 1918-ին, Ա. աշխարհամարտի զինադադարէն ետք, իր ընտանիքէն երկու հոգի միայն կը մնան. կրտսեր եղբայրը եւ ինք։ Կը վերադառնան իրենց կիսաւեր տունը Տէօրթ Եօլ։ Դպրոցները կը վերաբացուին եւ Ալեք կը սկսի ուսումը։ Կիլիկիոյ ֆրանսական գրաւման յաջորդող հայ-թրքական բախումներու եւ հայոց կիլիկեան երազի քայքայման շրջանին՝ կը ստանայ իր վկայականը որմէ «վառօթի հոտ կուգար» կը գրէ Ա. Գլրճեան իր ինքնակենսագրութեան մէջ։ 1920-ին կը գաղթէ Ա.Մ.Ն.: Կ՛ըլլայ ուսանող Աբրինկֆիլտի Ամերիկեան Միջազգային Գոլէճի։ Նիւթական աննպաստ պայմաններով ճնշուած՝ կիսատ կը թողու իր ուսումը։ Ապա կը հաստատուի Լովէշ, Մասաչուսեթս, իր եղբօրը մօտ։ Կը լծուի առօրեայ տաժանագին աշխատանքի, իրիկունները հետեւելով գիշերային դասընթացքներու։ Վերջապէս շրջանաւարտ կ՚ըլլայ։
1926-ին կը փոխադրուի Նիւ Եորք եւ կը մխրճուի ազգային, կուսակցական, Հասարակական կեանքի մէջ։ Կը ձեռնարկէ գործի եւ ընտանիք կը կազմէ։
1935-ին, ան, Անդրանիկ Անդրէասեանի հետ կը մեկնի հայրենիք (Խորհրդային Հայաստան) մասնակցելու Հայաստանի Խորհրդայնացման 15-ամեակին նուիրուած տօնակատարութիւններուն։
1939-ին կրկին կը տեղափոխուի, այս անգամ դէպի Գալիֆորնիա, որոնելու համար ապրուստի նոր միջոցներ։
Այժմ կ՚ապրի ինքնաբաւ կեանք մը, շրջապատուած թոռներով։


== Գործեր ==
իր գրական առաջին փորձերր լոյս տեսած են «Պայքար» օրաթերթին մէջ։ Գրասէր տղոց հետ («Նոր Գիր»ի տղաքը) կը հրատարակեն «Նոր Գիր» գրական սիւնակը, ապա՝ ամսագիրը, որ կը շարունակուի երկար տարիներ, մինչեւ իր շիջումը, տղոցմէ շատերուն մահուան պատճառով։
Ա. Գլըճեան հրատարակած է հետեւեալ գործերը. «Երգեր Ուրացման» եւ «Զղջումի» եւ «Երգեր Հողի» եւ «Հատուցման» (արժանացած թէքէեան Մշակ. Միութեան Հայկաշէն Ուզունեան մրցանակին 1987–ին)։
իր բանաստեղծութիւնները յաճախ ազգասիրական նոյն թեման կ՛որդեգրեն, սակայն ամէն անգամին տարբեր երանգ մը եւ ինքնատիպ դրօշմ մը կը կրեն. այնպէս որ նիւթի միօրինակութիւնը երբեք զգալի չըլլար։ Իր հզօր անհատականութիւնը, երփներանգ ոճը եւ արդիաշունչ տաղերը կը վկայեն թէ յառաջապահ դէմք մըն է Ալեք Գլըճեան, եւ զգայուն գրող մը:


== Աղբիւրներ ==
Հայ գիրի եւ մամուլի դէմքեր, Թորոս Թորանեան, Պէյրութ 1987, էջ 7-16
Արթօ Իւզպաշեան

Արթօ Իւզպաշեան, հայ նկարիչ։
Ծնած է Պոլիս։ Թէեւ ան ուսանած եւ աշխատած է Նիւ Եորքի, Փարիզի եւ Մոնրէալի մէջ, սակայն մասնաւորաբար Թորոնթոյի փոխադրական միջոցներով խճողուած ժխորալից պողոտաները եւ հարաւային Օնթարիոյի ձիւնածածկ ագարակները՝ կենդանի գիծերով ներկայացնող գործերն են, որ զինքը կը յատկանշեն։ Թորոնթոյի ձիւնածածկ «College Street»ը ներկայացնող իր գեղեցիկ մէկ պաստառը կը գտնուի Ուաշինկթընի քանատական դեսպանատան մէջ։
Ազնաւուր, Սա Ժընէս

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երաժշտական ալբոմ
Aznavour, sa jeunesse ալպոմը հրատարակուեցաւ 24 Նոյեմբեր 2014-ին: Ալպումի երգերը Շարլ Ազնաւուրի գլասիգ երգերն են սակայն եէրգիչները երիտասարդ Ֆրանսացի երգիչներ են, այս ալպոմին հիմնական ստեղծման պատճարը՝ Ազնաւուրի շնորհակալութիւն հայտնել է իր երգերուն համար, եւ այդ պատճարով ալ մասնաւորաբար զուգադիպած է իր 90երորդ տարեդարցին հետ (ԱԶնաւուր ծնած է 1924 ին): Ալպոմին վերնագիրը «sa jeunesse» արնուած է Ազնաւուրի «Sa jeunesse...(Entre ses mains)» երգէն:
Ալպոմը որը արտադրուած է The Bionix (Christian Dessart and rachid Mir) կը պարունակէ 15 երգ, աւելի գան 20 երգիչ մասնակցած էն այս Ալպոմին ստեղծման համար:Այս Ալպոմին մէջ 13 երգեր կան որ Ազնաւուրի գլասիգ երգերն են սակայն երգիչները Ֆրանսացի երգիչներ են:Այս Ալպոմը կը պարունակէ «Sa jeunesse» երգը որը կերգէ 8 հոգի արաւէլ Ազնաւուրը եւ նաեւ «Mon fol amour» երգը որը Ազնաւուր ինգ գրած է, այս երգը կերքէ Indila -ն:


== Հետքերը ==


== Ժամանակացույց ==


=== Գրաֆիկները singles ալբոմի ===


== Հղումներ ==
Տիգրան Համասեան

Տիգրան Համասեան (ծն.՝ 17 Յուլիս 1987, Գիւմրի), հայազգի ճազ դաշնակահար։ 2006 թուականին աշխարհահռչակ Մոնքի անուան միջազգային Ճազ մրցոյթ (անգլերէն՝ Thelonious Monk International Jazz Competition) յաղթող։


== Կենսագրութիւն ==
Համասեան ծնած է 1987 թուականին Գիւմրիի մէջ։ Աւարտած է Երեւանի Միքայէլ Միրզոյեանի անուան երաժշտական դպրոցը, այնուհետեւ ընդունուած է Պ. Չայկովսկիի անուան երաժշտական ուսումնարան, ուսանած է Միացեալ Նահանգներու մէջ:
2000 թուականին կայացած Երեւանեան երկրորդ միջազգային ճազային փառատօնի ծիրին մէջ տաղանդաւոր երաժիշտը ծանօթացած է Չիկ Քորէայի, Աւիշա Քոհենի եւ ֆրանսահայ ճազային դաշնակահար, փառատօներու կազմակերպիչ Ստեփան Կոչոյեանի, որուն հրաւէրով տարի մը ետք մասնակցած է քանի մը հեղինակաւոր փառատօներու: 
Տիգրան Համասեանը բազմիցս արժանացած է հեղինակաւոր մրցանակներու, ունի անձնական սկաւառակներ։
Հայաստանի մէջ դաշնակահարը համերգներով հանդէս եկած է 2009-2010 թուականներուն: Ան ելոյթներ կ՛ունենայ խումբերու եւ ճազի աստղերու հետ, կը ստեղծագործէ, կու տայ մենահամերգներ, կը մասնակցի աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ տեղի ունեցող փառատօներուն:


== Ստեղծագործություններ ==


== Պարգեւներ ==
Մովսէս Խորենացիի մետալ (2013)
ECHO Jazz Awards 2016.


== Արտաքին Յղումներ ==
Տիգրան Համասեան. «Չես Կարող Պարզապէս Տաղանդաւոր Լինել Առանց Աշխատելու»:
100 Համերգ. Ո՞ւր Պիտի Շրջագայի Տիգրան Համասեան:
Washington Post's Coverage of 2006 Monk (անգլերէն)
Թրենց Գուրգէն

Թրենց Գուրգէն (1888 - 1972), բուն անունով՝ Գուրգէն Թուրսարգիսեան։ Բանաստեղծ եւ ուսուցիչ։
Ծնած է Հաճըն եւ մահացած՝ Իսթանպուլ։ Յաճախած է Կեսարիոյ Ս. Կարապետ վանքի վարժարանը։ Վկայուած է Իսթանպուլի համալսարանի իրաւագիտութեան
ճիւղէն։ Ոսուցչագործած է Ս. Կարապետ Վանքի, Իսթանպուլի Թադէոսեան, Ինճիրտիպիի Աւետարանական եւ Կեդրոնական վարժարաններուն մէջ։ Պաշտօնավարած է իբրեւ փոխ տնօրէն Կեդրոնական վարժարանի եւ տնօրէն Ս. Փրկիչ ազգային հիւանդանոցին մէջ։
Աշխատակցած է Իսթանպուլահալ մամուլին՝ բանաստեղծու–
Բիւններով եւ արձակ էջերով։ Օգտագործած է Աշուղ եւ Հագներգու
Գբչանունները։ Ունի անտիպ գեղագիտական արձակ էջեր։


== Հրատարակուած Գործեր ==
Աշուղական (բանաստեղծութիւն), Իսթանպուլ, 1934։
Աշուղական (բանաստեղծութիւն, Իսթանպուլ, 1939։
Աշնանային (բանաստեղծութիւն), Իսթանպուլ, 1945։
Պատառիկներ (բանաստեղծութիւն), Իսթանպուլ, 1967։


== Աղբիւրներ ==
Կարօ Աբրահամեան, Վարք Քահանայից Բերիոյ թեմի, հ. Ա (խմբ. Պէպօ Սիմոնեան), Անթիլիս, «Տպարան Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Անթիլիաս - Լիբանան», 2004,  ։
Մինաս Թիւլպէնտճեան

Մինաս Թիւլպէնտճեան (1870, Ատաբազար - 1915, Հալէպ), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Մինաս Թիւլպէնտճեան ծնած է 1870 թուականին, Պրուսայի նահանգի Ատաբազար քաղաքին մէջ։
1901 թուականի Յունիս 27-ին, աւարտած է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։
1908 թուականին եղած է Ատաբազարի Կրթասիրաց ընկերութեան անդամ։
1914 թուականին՝ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Պաղտատի մէջ տեղակայուած՝ զօրաբանակի մէջ ու որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած։
1915 թուականի Յուլիս 4-ին, սպանուած է ռազմաճակատ եղած ընթացքին կամ 1916 թուականին մահացած է ժանտախտէն, Հալէպի քաղաքի մէջ 45 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
Ատաշ Ատնան, 20-րդ դարու նահատակ եղած բժիշկները (թուրքերէն), Թուրքիա, 1997։
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Փորոս

Փորոս (յուն․՝ Πόρος), Սարոնիքոս ծոցի կղզի։  Հին անունն է Քալավրիա։  Կը գտնուի Պելոպոնեսի ափերուն շտա մօտ, Թրիզինիայի Ղալաթա գիւղին դիմացը։  Բնակչութեան թիւն է 3 993։


== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
Փորոս կը բաղկանայ երկու կղզիներէ՝ Սֆերիա եւ Քալավրիա, որոնք իրարմէ կը բաժնուին ծովու փոքրիկ ջրանցքէ մը։  Քալավրիա կրաքարէ եւ հերձաքարէ կազմուած է, իսկ Սֆերիա հրաբխային է․ կազմուած է Մեթանայի հրաբուխի ժայթքումէն ետք։  Փորոս քաղաքը կառուցուած է հրաբերանին վրայ։
Փորոս կը յատկանշէ «Ժամացոյցի Աշտարակ»ը, կառուցուած Սֆերիայի բլուրին վրայ։  Քալավրիային հարաւ-արեւելեան մասը կը գտնուի Քալավրիա պատմական վանքը (կամ Փորոսի Զո՜տոհու Փիղիս), կառուցուած 1713-ին։
Յունաստանի Ապստամբութենէն ետք 1821, կը հիմնուի Ռազմական Ծովուժին Նաւային մթերանոցը։


== Փորոսի քաղաքապետութիւն ==
Փորոսի քաղաքապետութիւնը կ՛ ընդգրկէ Այիոս Նեքթարիոս, Քիանի Աքթի (դիմացի Պելոպոնեսի ափին՝ 200 մ․ հեռաւորութեամբ, Թրիզինայի մօտ), Մոնի Զո՜տոհու Փիղիս Քալավրիաս, Փորոս բնակավայրերը։  Անոր կը պատկանին նաեւ Փորոսին կրկնակ կղզին եւ շուրջի մօտիկ կղզիակները։ Քաղաքապետութիւնը կազմուած է 1941-ին ։


=== Ծովափներ ===
Մոնասթիրի, Ասքելի, Նէորիօ, Սէրի նաւակայք, Ռուսական Նաւային Մթերանոց եւ Փլազ Քալավրիա եւ Սֆերիա կղզիները միացնող կամրջակին կից։ 


==== Պատկերասրահ ====

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Պատմական ակնարկ ==
Հնագիտական պեղումները յայտնաբերած են թէ կղզին Պղնձադարէն բնակուած է։  Գտնուած դամբանները Միկինեան շրջանէն են եւ կառոյցները Ք․Ա․1000-ին։
Քալավրիա հին քաղաքին՝ բլուրի մը գագաթին, 1894-ին կատարուած պեղումներէն կը յայտնաբերուին Փոսիտոնաս աստուծոյ տաճարին աւերակները։  Իսկ Քալավրիայի հիւսիսային ծովափը՝ Վաղիոնիա, յայտնաբերուած է ծովուն սուզուած հին նաւահանգիստը։  
Բիւզանդական շրջանին ծովահէններու դիրախ կը դառնայ, իսկ օսմանեան ժամանակաշրջանին կը պահպանէ անկախութիւնը։


== Տեսարժան վայրեր ==
Փորոս քաղաքը․ կառուցուած բլուրի մը լանջին։
Փորոս քաղաքին Ժամացոյցի Աշտարակը։
Հնագիտական Թանգարանը․ կը հիւրասիրէ Փոսիտոնաս տաճարէն, հին Թրիղինիայէն եւ ուրիշ մօտակայ հնավայրերէ հնագիտական իրեր։
Փորոս Խեցիի Թանգարանը․ հիմնուած 2006-ին։
Կղզիին հիւսիսային մասին Քալավրիա գտնուող Տորեան ոճի Փոսիտոնաս տաճարին աւերակները Ք․Ա․ մօտաւորապէս 520-ին։
Զո՜տոսհու Փիղիս վանք․ Մոնասթիրի


== Պատկերասրահ ==
Օհան Դուրեան

Օհան Դուրեան (8 Սեպտեմբեր 1922(1922-09-08), Երուսաղէմ, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւն - 6 Յունուար 2011(2011-01-06), Երեւան, Հայաստան), հայ երաժշտագէտ եւ խմբավար։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Երուսաղէմ։ Երաժշտութիւնը ուսանած է իր ծննդավայրին մէջ, ապա համերգային շրջագայութիւններ կատարած՝ Եւրոպա, ուր իր սքանչելի յիշողութեամբ ու նաեւ խոր եւ զգայուն երաժշտականութեամբ զարմացուցած է երաժշտասէր հասարակութիւնը։


== Գործունէութիւն ==

Դուրեան մինչեւ 1950-ական թուականները ղեկավարած է Հայաստանի ֆիլհարմոնիք նուագախումբը, յետագային մեկնած է Եւրոպա։
1962-1969, իբրեւ հիւր ղեկավար, հանդէս եկած է Լայպցիկի Գեւանդհաուսի նուագախումբին հետ, այդ համագործակցութեան արդիւնք կայացած 19 համերգները, որոնց համար չէին գործածուէր ոչ ձայնաշար եւ ոչ ալ մական, կը դառնան Լայպցիկեան երաժշտական կեանքի բարձրակէտը՝ հանդիսատեսի մէջ կենդանի թողելով խօսուն ձեռքերու երաժշտութեան լեզուն։ 
Օհան Դուրեան երկու անգամ նշանակուած է Գեւանդհաուսի երգչախումբին խմբավարը։ Մամուլի մէջ զինք սկսած են համեմատել Նիքիշի, Պեռնշթայնի, Գարայեանի ու Թոսգանինիի հետ։
1966-1968 թրականներուն Լայպցիկի օփերայի թատրոնին մէջ Դուրեանի ղեկավարութեամբ երաժշտասէրներուն նաեւ ներկայացուած է «Տոն Գարլոս» օփերան։
Դուրեան աշխատած է աշխարհի 110 նուագախումբերու հետ։
1998-2001 թուականներուն ան եղած է Հայաստանի օփերայի եւ պալէի ակադեմական թատրոնի սինֆոնիք նուագախումբի խմբավարը։
Մայիլիս տը Քեղանկալ

Մայիլիս տը Քեղանկալը  (16 Յունիս 1967, Ֆրանսա), ֆրանսացի գրագէտ։
Ծնած է 16 Յունիսի, 1967, Թուլոն կոչուած քաղաքը, Ֆրանսայի հարաւը, Թուլոն քաղաքը. Մեծցաւ Լը Հաւղ քաղաքը, Ֆրանսայի ատլանտիկ եզերքին հիւսիսային ծայրը. Իր նաւավար հայրն ու ծովեզերեայ բնութիւնը շատ ազդեցին իր աշխատանքը։ Ղուան քաղաքին Ժան-տարք լիկէոնը ուսանելէ ետք գնաց Փարիզ, ուր, 1985 թուականէն մինչեւ 1990 թուականի պատմութիւն, փիլիսոփայութիւն եւ ազգագրականութիւն ուսանելու։
1991 թուականէն մինչեւ 1996 թուական կ՚աշխատի Կալիմար հրատարակչութիւնները, ու երկու անգամ Ամերիկա կ՚երթայ։ Ուսուման կը վերադարնայ 1998 թուականին, ընկերային գիտութիւն սորվելու։
Մարտիրոս Գէորգեան էֆենտի

Մարտիրոս Գէորգեան էֆենտի, հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Տիգրանակերտի նահանգի Տիգրանակերտի գաւառի Չնգուշ աւանին մէջ։ Բարձրագոյն դեղագործական կրթութիւն ոստացած եւ որպէս դեղագործ աշխատած է։ 1909 թուականին, երբ Խար­բերդ եւ Մե­զի­րէ քաղաքներու միջեւ կառուցուած ու բացուած է հայասէր դոկտոր Հըրպըրթ Էթքինսընի նոր եւ ժամանակակից հիւանդանոցը, Մարտիրոսն ընդունած է դրահարուստ դեղատան վարիչի պաշտօնը։
1915 թուականի Դեկտեմբեր 23-ին մահացած է դոկտոր Էթքինսըն եւ հիւանդանոցի կառավարումն անցած է տիկին Էթքինսընի ձեռքը։ Մի քանի օր անց թուրք ոստիկանները շրջապատած են հիւանդանոցը եւ ձերբակալած ու տարած՝ 15 երիտասարդներ, անոնց կարգին՝ Մարտիրոսը։
Տիկին Էթքինսընը գիշերով, իր հետ վերցնելով 9-ամեայ որդին՝ Հենրին, գացած է ոստիկանապետին մօտ եւ ամէն ջանք թափելով ազատած է բոլոր ձերբակալուածներուն ու վերադարձուցած՝ հիւանդանոց։


== Գրականութիւն ==
Ճիզմէճեան Մանուկ, Խարբերդ եւ իր զաւակները, Ֆրեզնօ, 1955։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Լեւ Տյոմին

Լեւ Ստեփանովիչ Տյոմին (ռուս.՝ Лев Степанович Дёмин), ԱՄՏՄ տիեզերագնաց օդաչու, մեքենավար, գնդապետ, տեխնիկ, գիտարուեստական թեկնածու։ Ծնած է 11 Յունուարին 1926 թուականին Մոսկուայի մէջ։ Սովետական Միութեան հերոս 1974 թուականին։ ՍՄԿԿ անդամ 1956 թուականին։ 1949 թուականին եղած է Զուգովսկի անուան ռազմաօդային մեքենավարական ակատեմիայի ունկնդիր։ 1974-ին, Օգոստոս 26—28-ը Գ․ Վ․ Սարաֆանովի հետ, որպէս մեքենավար, թռիչք կատարած է «Սոյուզ-15» տիեզերանաւով։ Երկօրեայ թռիչքի ընթացքին անձնակազմը գիտական փորձեր կը կատարէ «Սալյուտ-3» ուղեծրային գիտակայանին մօտենալու համար։


=== Պարգեւատրումներ ===
Խորհրդային Միութեան հերոս
Լենինի շքանշան
11 յուշամետալ
ԽՍՀՄ–ի Փորձնական-Տիեզերագնաց
Կարմիր դրօշի շքանշան
«Յանուն Մարտական արժանիքներու» Մետալ
«Յանուն զարգացման Վիրճինեան հողերի» Մետալ
Զարթօնք (վէպ)

Վիպականացուած ժամանակագրութիւն ու յուշագրութիւն հայ յեղափոխական շարժման


== Աշխատութիւնը ==
Զարթօնք, վեց հատոր կազմող վէպ, հեղինակ՝ Մալխաս։  Աշխատութիւնը կ՛ընդգրկէ «Լուսադէմին» վէպը, որ «Զարթօնք»ին շարունակութիւնն ու վերջաբանն է։  Մալխաս, վէպը (իր բառերով՝ աշխատութիւնը) նուիրեց իր թանկագին մօր՝ Արմաւենի Կ․ Յովսէփեանին։
Վէպը գրուեցաւ եւ տպագրուեցաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ՝ Պոսթըն, 1933-ին։ Արագօրէն սպառեցաւ եւ վերահրատարակուեցաւ քսաներեք (23) տարիներ ետք, Պէյրութ, «Համազգային» Ընկերակցութեան օժանդակութեամբ, չորս հատորներով (Գ․ եւ Դ․ հատորները՝ մէկ գիրք), Մայիս 1956։ Վերջին վերահրատարակութիւնը՝ 4 հատոր, Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» հրատարակչատունէն, 2019 թ․։
«Զարթօնք»-ը կը հանդիսանայ վիպականացուած ժամանակագրութիւնն ու յուշագրութիւնը հայ յեղափոխական շարժման, որուն Մալխաս՝ թէ՛ նուիրեալ մասնակիցներէն եղաւ, եւ թէ՝ մշակուած վիպական շունչով, յետագայ սերունդներուն փոխանցողը դարձաւ:


=== Ճանչնանք վէպը ===
Մալխաս, վէպին յառաջաբանին մէջ, գրուած 9 Օգոստոս, 1933-ին, կը պարզէ պատճառները, որոնք զինք ստիպեցին ձեռնարկելու «այս մեծածաւալ աշխատանքին», միաժամանակ կը լուսաբանէ որոշ կէտեր․-
Յեղափոխական շարժումը տեւականօրէն իր դրօշմը դրաւ ազգային կեանքին մշակութային եւ հասարակական բոլոր հարցերուն վրայ․․․
․Յեղափոխական շարժումը չենք կրնար անջատել ազգային պատմութենէն, որուն բնական շարունակութիւնը եղաւ ան․․․
1950-60-ական թ․ ազգային զարթօնքի երկունքէն ծնած, մարտական յեղափոխութիւնը անօրինակ առատութեամբ երեւան բերաւ սքանչելի դէմքեր․․․
․Անհնարին ոգեւորութեան անօրինակ շրջան մը եղաւ այդ, երբ ազգային գիտակցութեան եկած երիտասարդութիւնը, համարձակ, նոյնիսկ արհամարհանքով նայեցաւ մահուան աչքերուն մէջ․․․
Ազգային պատմութիւնը, սերտօրէն կամրջող օղակն է անցնոց եւ նոր սերունդին միջեւ․․
Այսպիսի փառաւոր, փոթորկոտ անցեալէ մը կը մնան, հազիւ հատ ու կտոր յուշեր․․․  Քանի ուշ չէ, լրացնենք այդ պակասը։․․  Իմ ԶԱՐԹՕՆՔ եւ ԼՈՒՍԱԴԷՄԻՆ վէպերս, նախափորձեր են այդ ուղղութեամբ։․․․
Վէպերուս դերակատարները վերցուցի զանազան կուսակցութիւններէ․․․  բեմադրեցի տիպեր,․․ որոնք ես մօտէն կը ճանչնայի։
Վէպը կ՛ընդանայ 19-րդ դարու վերջէն մինչեւ 1918-ի Մայիսեան հերոսամարտերու եւ Հ․Հ․ ա․ անկախութեան ստեղծման հայոց պատմութեան ժամանակաշրջանը․ կը պատմէ հայ ազատամարտիկներուն հերոսութիւնները, պայքարները ազատագրուելու օսմանեան, թրքական լուծէն։ Միաժամանակ, բաց քարտէս մըն է․ քայլ առ քայլ, ընթերցողին կը ճանչցնէ պատմական հայրենիքը։
2015-ին, վէպը լոյս տեսաւ անգլերէն լեզուով Քալիֆորնիոյ մէջ՝ «Սարդարապատ» տպարանի կողմէ, Թարգմանիչ՝ Սիմոն Պէօճէքեան:


==== Գլխաւոր հերոսներ ====
Վարդան
Լեւոն
Սոնիա
Եւգինէ
Առիւծ Գեւօ
Թոփալ Սատանա


== Աղբիւրներ ==
ԶԱՐԹՕՆՔ Ա․, Բ․, Գ․ եւ Դ․(«ԱՐԵՒԱԳԱԼ-ԼՈՒՍԱԴԷՄԻՆ») 1956


== Արտաքին հղումներ ==
Հայրենիք օրաթերթ,Նոյ․29, 1959,էջ 2, «Հ․Յ․Դ․ Օրը Նիւ Եորքի մէջ»
Ալիք on-line օրաթերթ` «Ազգային Զարթօնք»
Սհինուսա

Սհինուսա (յուն․՝ Σχοινούσα), Էգէական ծովու կղզի, Փոքր Քիքլատես, Քիքլատես, Յունաստան։  Կղզին բնակուած է հնադարէն։ Կը գտնուի Նաքսոս կղզիին հարաւը, Իրաքլիային հիւսիս արեւելքը եւ Քուֆոնիսիային արեւմուտքը։  Նաւակայքն է Մերսինի։


== Տեղեկութիւններ ==

Ըստ աւանդութեան, անունը առած է կղզիին վրայ աճող սհինօ σχίνο բոյսէն։  Ուրիշ մեկնաբանութեամբ, անունը առած է վենետիկցի Սհինոզա անունով ազնուականէն։ 
Սհինուսա ԺԱ․ դարէն Ամորղոս կղզիին վրայ գտնուող Հոզովիոթիսա վանքին սեփականութիւնը եղած է։  2011-էն կղզին մաս կը կազմէ Նաքսոս եւ Փոքր Քիքլատես քաղաքապետութեան։  Ամենաբարձր գագաթն է Միլոս (133 մ․)։
Բնակչութեան թիւն է 256 (2011-ի մարդահամար)։  Տարածութիւնն է 8,144 քլ․։  Նաւահանգիստն է Մերսինի՝ բնական ապահով ծոց, պատսպարան մը, ուր ապաստան կը գտնեն Էգէական ճամբորդող փոքր նաւեր - զբօսանաւեր։  Կղզին ունի երկու բնակավայր․ Հորա եւ Մեսարիա։ Գլխաւոր գիւղն է Հորա, կառուցուած բարձրութեան մը վրայ՝ Մերսինի նաւահանգիստէն 1,2 քլմ․ հեռու։  Իսկ Մեսարիան, նաւահանգիստէն հեռու է 3 քլմ․։ 
Հերթական կանոնաւորութեամբ ծովային ճամբով Փիրէային հետ կապուած է։
Բնակիչները երկրագործոըթեամբ, անասնապահութեամբ, ձկնորսութեամբ եւ զբօսաշրջիկութեամբ կը զբաղին։


== Զբօսաշրջիկութիւն ==
Հանդարտ կղզի է հարուստ բնական գեղեցկութեամբ։ Վերջին տասնամեակին զբօսաշրջիկութիւնը զարգացած է։  Կը ներգրաւէ հազարաւոր զբօսաշրջիկներ․ տարիէ տարէ անոնց թիւը կ՛ աւելնայ։  Ծովափներն են՝ Մերսինի, Ցիկուրի, Լիվատի, Լիոլիու, Փսիլի Ամօ, Ալմիրօ, Ֆիքիօ, եւայլն․։


=== Պատկերասրահ ===

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
    


== Տե՛ս նաեւ ==
Քուֆոնիսիա
Տոնուսա
Քերոս
Իրաքլիա
Ամորղոս
Հերիսա

Հերիսայ, հայկական ազգային կերակուր։
Ցորենի, ձաւարի եւ հաւու, ոչխարի կամ տաւարի միսը ջուրով կ՛եփեն՝ փայտէ թիակով խառնելով, մինչեւ մածուցիկ զանգուած դառնայ։ Ուտելու ժամանակ վրան կը լեցնեն հալած իւղ (երբեմն՝ նաեւ համեմունք)։ Հին ժամանակ հերիսան կը դասուէր ծիսական եւ տօնական կերակուրներու շարքին։ Կը պատրաստէին հանդիսաւոր օրերուն (հարսանիք, ժողովրդական տօներ եւ այլն)։ Կաւէ կարասին թոնիրին մէջ ամբողջ գիշերը եփելէ յետոյ, կուտէին մեծ մասը կիրակի առաւօտեան։ Կը համարուի Հայաստանի ազգային ճաշատեսակներէն մին։


== Աւանդապատումը ==
Երբ Գրիգոր Լուսաւորիչը, Խոր վիրապէն դուրս ելլելով, կու գայ Վաղարշապատ, վաթսուն օր շարունակ քարոզ կը կարդայ տեղի հեթանոս հայերուն, որոնք հետաքրքրութեամբ անոր կը լսեն։ Աղքատներուն ճաշ տալու միտումով, ան կը հրամայէ գիւղացիներուն շատ իւղ ու ոչխար բերել։ Երբ կը բերեն իւղն ու ոչխարը, Լուսաւորիչը մորթել կու տայ ոչխարները. մեծ-մեծ կաթսաներ կը դնեն կրակներու վրան, միսը կը լեցնեն մէջը եւ կորկոտն (ձաւարը) ալ վրան։ Այնուհետեւ ան կը հրամայէ հաստաբազուկ կտրիճներուն՝ խառնել կաթսայի մէջ եղած միսը, ըսելով՝ խառնեցէք զսա։ Այդտեղէն ալ կերակուրի անունը կը մնայ հերիսայ։ Հերիսան Մուսալեռցիներու համար պատմական անցեալ եւ խորհուրդ ունի։
Մուսա լեռան հեռոսամարտի ընթացքին, պաշարուած Մուսալեռցիները ցորեն ու այծի միս ունեցած են ու անորմով շինած են ապուր։ Հերիսան եղած է անոնց սնունդի միակ աղբիւրներէն․ կենսական եղած է անոնց գոյատեւման համար։
1761 թուական

1761 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 61րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1761 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1761 մահեր
Սիմոն Խնդիրեան

Սիմոն Խնդիրեան (, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 24 Հոկտեմբեր 1922(1922-10-24), Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն), հայ իրաւաբան։
Ծնած է Կ. Պոլիս: Աշակերտած է Օրթագիւղի Սբ. Թարգմանչաց եւ Լուսաւորչեան վարժարաններուն, ապա աւարտած է տեղւոյն Իրաւաբանական վարժարանը:
Երկար տարիներ եղած է Բերայի թաղական խորհուրդի անդամ, ազգային երեսփոխան, Ազգային Ժողովի վճռաբեկ ատեանի դատաւոր, Ուսումնական Խորհուրդի ատենապետ եւ այլն:
Պոլսոյ Ազգային Պատրիարքարանին կողմէ Գնէլ Եպսկ. Գալէմքեարեանի եւ իրաւաբան Կարապետ Այըճեանի հետ, կիլիկեան կոտորածներէն ետք գործուղուած է Կիլիկիա եւ Հալէպ, իբրեւ «Փաստաբանական Յանձնախումբ»ի անդամ:
Մահացած է ծննդնավայրին մէջ, 24 Հոկտեմբեր 1922-ին:


== Աղբիւրներ ==
Թէոդիկ, Ամէնուն Տարեցոյցը, ԺԹ. տարի, Վիեննա, տպագրութիւն Մխիթարեան հարց, 1925, էջ 370
Քէա

Քէա կամ Ծիա (յուն․՝ Κέα),  Էգէական Ծովուն Քիքլատես կղզեխումբին հիւսիս-արեւմտեան կողմը գտնուող կղզի, Յունաստան։  Մեծութեամբ Քիքլատեսի 6-րդ կղզին է, իսկ բնակչութեան թիւով՝ 10-րդը։


== Տեղեկութիւններ ==

Կղզիին տարածութիւնն է 131,693 քռ․քլ․ իսկ ծովեզրը՝ 88 քլ․։  Ամենաբարձր լեռն է Փրոֆիթիս Իլիաս 568 մ․։  Կղզին ունի Միջերկրական ծովուն ամենամեծ բնական նաւահանգիստներէն՝ խորշերէն, Այիու Նիքոլաու ծոցը։ 
Կղզիին տարածքին յայտնաբերուած են Նոր Քարի դարէն բնակավայրեր (Ք․Ա․ 4-րդ հազարամեակ), ինչպէս օրինակ՝ Քեֆալա բնակավայր, կղզիին հիւսիս-արեւմտեան մաս։ Քէա Մինոասեան քաղաքակրթութեան (Ք․Ա․ 1600 – 1400) կեդրոններէն մէկը եղած է։ Այդ կը փաստէ յայտնաբերուած հնագոյն բնակավայրը՝ Այիա Իրինի։

Հնագիտական պեղումներէն գտնուած են դրամներ (Ք․Ա․ 3-րդ դար), որոնք կը պատկերացնեն շուներ եւ ճառագայթող աստղեր․ կը փաստեն բնակիչներուն հաւատքը Սիրիոյին*։ 
Սիրիօ․ Քէայի բնակիչները կը հաւատային Տիաս եւ Սիրիօ աստուածներուն եւ մատաղ կը մատուցանէին, յոյսով թէ ամառուան եղանակներուն զեփիւռ պիտի փչէ։


== Ժողովրդագրութիւն ==
Ըստ 2011-ի մարդահամարին, բնակչութեան թիւն է 2 455։  Կղզիին մայրաքաղաքն է Իուլիտա կամ՝ Հորա։  Նաւահանգիստն է Քորիսիա կամ՝ Լիվատի։  Կը գործեն 3 մանկապարտէզ, նախակրթարան, միջնակարգ եւ երկրորդական դպրոցներ։


=== Մաքրոնիսոս ===
Մաքրոնիսոս վարչականօրէն կը պատկանի Քէա կղզիին։  Բնակիչներ չունի, միայն քանի մը հովիւներ իրենց հօտերով եւ նախիրներով ըստ եղանակի հոն կը գտնուին։


== Կղզիին վայրերը ==
Հանդարտ կղզի, գեղեցիկ ծովափներով։ Աթենացիները զայն կը նախընտրեն, որովհետեւ Աթէնքին մօտ է։ 


=== Պատկերասրահ ===
Պաշշար Ուարտա

Պաշշար Մատի Ուարտա (արաբերէն՝ بشار متي وردة‎‎‎, 15 Յունիս 1969, Պաղտատ, Իրաք), Քաղդէական կաթոլիկ եկեղեցի հոգեւորական, Էրպիլի ներկայիս արքեպիսկոպոս։


== Կենսագրութիւն ==
Պաշշար Ուարտան ծնած է 1969 թուականի Յունիս 15-ին Պաղտատի մէջ։ Ուսանած է Պաղտատի Սուրբ Պետրոս Քաղդէական ճեմարանին մէջ եւ 1993 թուականին ստացած քահանայական ձեռնադրութիւն։ 1995 թուականին անդամագրուած է Ռեդեմպտորիստներու միաբանութեան ֆլամանդական մասնաճիւղին։ 1999 թուականին Լյովէնի կաթոլիկ համալսարանին մէջ ստանալով մագիստրոսի աստիճան՝ վերադարձած է Իրաք։
2007 թուականէն Պաշշար Ուարտան պաշտօնավարած է որպէս Զախոյի թէմի Առաքելական կառավարիչ՝ մինչեւ վերջինիս միաւորումը Ամադիյահի թէմի հետ՝ 2013 թուականի Յունիսին։
2009 թուականին Քաղդէական կաթոլիկ եկեղեցի եպիսկոպոսներու ժողովը Ուարտային ընտրած է Էրպիլի արքեպիսկոպոս։ 2010 թուականին Պենեդիկտոս XVI Հռոմի պապը կը հաստատի այս ընտրութեանը եւ նոյն թուականի Յուլիս 3-ին ան կ'արժանանայ եպիսկոպոսական ձեռնադրութեան։


== Պատկերասրահ ==

		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշշար Ուարտա արքեպիսկոպոս, Կաթոլիկ նուիրապետութիւն