Երուանդ Աղաթոն

Երուանդ Աղաթոն, (18 Փետրուար 1860(1860-02-18), Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1935), երկրագործ, հայ մշակութային գործիչ։


== Կենսագրություն ==


=== Մանկութիւն եւ կրթութիւն ===
Որդի Գրիգոր Աղաթոնի, ծնած է Խասգիւղ (ըստ այլոց Գանտիլլի Վոսփոր) 1860 Փետր. 18-ին: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ներսէսեան եւ ապա Նուպար-Շահնազարեան վարժարաններուն մէջ:
1868-ին հօրը մահուամբ որբ կը մնայ, իր անառակութեան պատճառաւ Շահնազարեանէն Րոպէրթ գոլէճ կ'անցնի, անկից Պէրպէրեան, 17 տարեկանին Ղալաթա Սէրայի լիսէն կը մտնէ, ուր կ'աւարտէ շրջանը եւ Բարիզ մեկնելով Կրինեօնի երկրագործական վարժարանը կը մտնէ եւ 1883-ին կը յաջողի վկայական առնել: Տարի մը գործնականօրէն ուսումնասիրելէ ետք Հարաւային Ֆրանսայի երկրագործութիւնը՝ Պոլիս կը վերադառնայ, ուր կառավարական պաշտոններ կը ստանայ:


=== Ե. Աղաթոն եւ երկրագործութիւն ===
Իզմիրի մէջ պաշտօնավարած ատեն 16.000 ոսկի գողութիւն մը Երեւան հանելով՝ նոյն գումարը կառավարական գանձը կը վերադարձնէ ու կը մեկնի Ադրիանապոլիս՝ երկրագործական քննիչի պաշտօնով:
Հալքալըի երկրագործական բարձրագոյն վարժարանը երբ կը բացուի՝ հողագործական դասախօսութիւնը Երուանդ Աղաթոնի կը յանձնուի:
Անգամ մը Եալովայի գիւղերուն վրայ մարախի տեղատարափ մը խուժած էր. Այս գիւղերը մէծ մասով հայաբնակ Էին. Աղաթոն կը յաջողի յատկացուած 3000 ոսկի պիւտճէին տեղ 170 ոսկիով բնաջնջել մարախները:
1896-ի պանքայի դէպքին՝ հազիւ մազապուր կ'ազատի եւ Բարիզ կը փախչի, ուր կեժը հետեւի երկրագործական համալսարանի դասախօսութեանց եւ այլ ճիւղերու:
Տարի մը Բարիզ մնալէ ետք Պուլկարիա կը մեկնի, ուր պաշտօնավարելու համար Պուլկարերէն կը սորվի, բայց ձմրան սասակութենէն՝ 1898-ին Աղէքսանդրիա կը մեկնի:
Պօղոս Նուպար փաշա իրեն կը յանցնէ իր ագարակներուն քննչութիւնը, զոր երեք տարի ձեռնհասութեամբ վարելէ ետք կը հրաժարի եւ իր հաշւոյն կ'աշխատի:
1900-ին Աղեքսանդրիոյ մէջ հիմնած է Իւնիօն տը լ'Ակրիքիւլթիւր տ'Էժիբթ սէնտիքան, որուն նախագահ ընտրուած էր։ 1903-ին Գահիրէ անցաւ, յետոյ վերոյիշեալ միութեան վարչութիւնն ալ հոն փոխադրուելով Ե. Աղադոն պատուակալ նախագահն եղաւ։ Գահիրէի մէջ իշխան Հիւսէյին Քեամիլ եւ իշխան Իպրահիմ փաշաներու ագարակներուն գիտական քննչութեան պաշտօնը ստացաւ եւ Խտիվ Ապպաս փաշայէն գնահատուելով՝ պէյութեան աստիճանը առավ: Յետոյ թէ՛ Օսմանեան կառավարութենէն եւ թէ ՛ Եգիպտականէն բարձր պատուանշաններ ստացաւ, իսկ ֆրանսական կարավարութիւնը «երկրագործական արժանիք»ի սպայի պատուանշանը տուաւ:


=== Ե. Աղաթոն ազգային հարցերու մասին ===
Աղաթոն պէյ. Նոյնիսկ ծերութեան, հակառակ բազմազրաղ վիճակին՝ միշտ հետաքրքրուած է ազգային հարցերով: Տակաւին ուսանող՝ Սուլթանիէ վարժարանին մէջ, Կիլիկեան-Արարատեան ընկերութեան աջակից եղած է եւ հայ ուսանողութենէն թէ՛ նոյն ընկերութեան եւ թէ՛ Զէյթունի համար հանգանակութիւն ըրած է: Յետոյ իբրեւ կառավարական պաշտօնեայ՝ իր գտնուած տեղերու հայերուն համար օգտակար եղած է, շնորհիւ իր բարձր դիրքին: Երբ Եւրոպա ուսանող կը ղրկուէր Օսմ. Կառավարութեան կողմէ՝ յաջողած է եօթը ուսանողներէ չորսը հայերէ ընտրել տալ:
Յեղափոխական տաք շրջանին 1894-6 հետաքրքրուած է յեղափոխութեամբ, սակայն համամիտ եղած չէ յեղափոխականներու յանդուգն գործերուն որոնց հետեւանքով ազգին ընդհ. շահերուն վնաս հասած է: Անիկա ջատագովը եղած է յեղափոխութեան մը՝ որ ըլլար տնտեսական հողի վրայ:
Բայց իրեն փառքի մեծ կոթողը պիտի մնայ Հ.Բ.Ը. Միութեան հիմնադրութիւնը բարեյիշատակ Պօղոս փաշա եւ ուրիշներու հետ:
Իր կեանքի երազն էր Հ.Բ.Ը. Միութեան բարգաւաճումը, եւ անոր հայրենաշէն գործին լիակատար իրականացումը, որուն համար մտասեւեռում մը դարձած էր Միութեան գաղափարը:


=== Ամուսնութիւն եւ ընտանիք ===
Աղաթոն պէյ, 1892-ին ամուսնացած էր Օր. Էլիզա Գուշատալեանի հետ, դուստր մաքսային ժողովոյ անդամ Ասատուր Էֆէնտիի: Այս ամուսնութենէն կ'ունենայ 4 զաւակներ, որոնք յուրջ դաստիարակութեամբ օժտուած են:


=== Ծերութիւն եւ մահ ===
Ծերունի Աղաթոն կեանքի արեւմուտքին Նիս (Ֆրանսա) քաշուեցաւ, ուր 1935 Յունիս 12-ին վախճանեցաւ:
Յուղարկաւորութիւնը ըստ իր կտակին շատ պարզունակ եղաւ:


== Գրական գործունէութիւն ==
Կը սիրէր ու կը գնահատէր գիտական լուրջ գործերը ու Միութիւն պաշտօնաթերթին մէջ կը գրէր գեղեցիկ յօդուածներ ընկերական եւ երկրագործական նիւթերու շուրջ: Բացի երկրագործական գիրքերէ հաստատած էր Հայոց պատմութեան համար մրցանակ: Ան ձրիաբար բաժնեց իր ծախքով ըրած հետեւեալ բոլոր հրատարակութիւնները:

Հայաստանի վերաշինութիւնը, 1924:
Նուիրատուութիւն եւ կսակ, 1925 (Պողոս փաշայի յառաջաբանով):
Հայաստանի մէջ հայ հողագործներու տիպար գիւղի մի ծրագիրը, 1925:
Ի՜նչպէս կը հասկնամ Նուպարաշէնը, 1929:
Բարեգործականի ծնունդն ու պատմութիւնը, 1930:
Կեանքիս յիշատակները, 1931:
Օգտակար գիտելիքներ եւ գործնական խրատներ հայ երկրագործներուն (երեւանեան ուղղագրութեանբ), 5000 օրինակ Հայաստանի գիւղացիներուն ձրի բաժնուած, նոյնը Վիեննայի Մխիթարեանց տպագրութեամբ, 1922:
Ցորենի մշակութեան գիրքը, 1933:
Նուպարաշէն եւ Բարեգործական:
Թուրքիոյ գաղտնի աղանդները:
Աղաթոնի 75 ամեայ յոբելեանին առթիւ ղրկուած հեռագիրներու եւ նամակներու հաւաքածոն:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Էջ 91-92։