armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Լիբանանահայ Բժշկական Միութիւն

Լիբանանահայ Բժշկական Միութիւն մը կազմելու գաղափարը ծնունդ առած է այն օրէն, երբ հայութիւնը ոտք դրաւ այս ասպնջական երկիրը: 1924-ին քանի մը հայ բժիշկներու հետ խորհրդակցութիւն մը կատարուեցաւ: Այդ օրերուն կային միայն 10 հայ բժիշկներ որոնք ցրուած էին եւ հետեւաբար, հնարաւոր չեղաւ միութիւն մը հիմնել:
1928-ին հայկական վրանաքաղաքի հրդեհէն վերջ, օրուան առաջնորդ Եղիշէ Եպիսկոպոս Կարոեանի հրաւէրով՝ ազգայիններու ժողով մը տեղի ունեցաւ: Աղէտեալներուն օգնելու համար որոշումներ տրուեցան: Կազմուեցաւ նաեւ բժշկական յանձնախումբ մը, որուն պարտականութիւնը պիտի ըլլար դեղ եւ դարման հասցնել հիւանդներուն:
Այս յանձնախումբը ամիսներ շարունակ տքնաջան աշխատանք տարաւ աղէտուած հայրենակիցներուն բժշկական կարիքները գոհացնելու համար: Հաճըն թաղին մէջ վարձուած սենեսակ մը՝ բուժարանի (clinic) մը վերածուած էր. հայ բժիշկները կարգաւ կ'այցելէին այնտեղ եւ իւրաքանչիւրը կը կատարէր իր պարտականութիւնը:
Աղէտին անհետանալէն ետք, վերջ գտաւ նաեւ հայ բժիշկներու հաւաքական աշխատանքը, եւ դարձեալ միութեան գաղափարը մնաց իբրեւ փափաք եւ ծրագիր:
1949-ի վերջերը սքանինաւեան բժշկական առաքելութիւն մը Պէյրութ ժամանելով, դիմում կատարած էր Լիբանանի կառավարութեան, որպէսզի թոյլ տրուի իրենց՝ հակաթոքախտային B.C.G.-ով պատուաստել դպրոցներու աշակերտները: Առաջարկ եղած էր նաեւ պատուաստել հայկական վարժարաններու աշակերտութիւնը: Այս խնդիրը քննելու համար, Հ.Բ.Ը.Միութիւնը քանի մը բժիշկներու հրաւիրած էր խորհրդակցութեան: Այս հանդիպումի ընթացքին, ներկայ բժիշկներուն կողմէ թեր եւ դէմ կարծիքներ յայտնուեցան B.C.G.-ի պատուաստին շուրջ: Որոշուեցաւ երկրորդ հաւաքոյթ մը ունենալ եւ այս անգամ հրաւիրել Պէյրութի բոլոր հայ բժիշկները:
5 Յունուար 1950-ին, ազգային առաջնորդարան հրաւիրուած բժիշկներէն ներկայ էին 25 հոգի: Խադ Արք. Աջապահեանի նախագահութեան տակ գումարուած այս ժողովը կրկին քննութեան առաւ հակաթոքախտային պատուաստի խնդիրը եւ եկաւ այն եզրակացութեան, որ անհրաժեշտ է յանձնախումբ մը կազմել, քննութեան ենթարկելու համար հարցը եւ իր տեղեկագիրը բերելու ժողովին: Այս հաւաքոյթի ընթացքին էր, որ դիտել տրուեցաւ թէ, այլեւս պէտք է կազմել Լիբանանահայ Բժշկական Միութիւն մը, քանի որ հայ բժիշկներուն թիւը տարուէ տարի աւելնալով, հասած է պատկառելի քանակի մը:
Հայ բժիշկներու այս յանձնախումբը կազմուեցաւ հետեւեալներէն.-բժիշկներ՝ 

Վահան Գալպեան (ատենապետ)
Տիգրան Վարժապետեան (ատենադպիր)
Խ. Գրիգորեան (խորհրդական)
Վ. Թօփճեան (խորհրդական)
Ս. Սուքիասեան (խորհրդական)Այս յանձնախումբին պարտականութիւն տրուեցաւ նաեւ կազմել Լիբանանահայ Բժշկական Միութիւն մը եւ առ այդ պատրաստել ծրագիր-կանոնագիր մը:
Հայ բժիշկներու երրորդ հաւաքոյթը, կրկին առաջնորդարանին մէջ, տեղի ունեցաւ առաջինէն տասը օր վերջ: Անլուծելի մնաց B.C.G. պատուաստի հարցը, սակայն բարեբախտ լուծում մը ստացաւ Լիբանանահայ Բժշկական Միութիւն մը կազմելու խնդիրը: Ծրագիր-կանոնագիրը վաւերացուեցաւ. ներկայ բժիշկները անդամագրուեցան եւ թելադրուեցաւ յանձնախումբին շարունակել աշխատանքները՝ մինչեւ յաջորդ ընդհանուր ժողովին  գումարումը:


== Աղբիւրներ ==
«Բժիշկ» բժշկական եւ առողջապահական ամսաթերթ, Ա. տարի, Պէյրութ, 1955-1956, էջ 24:
Ֆելիքս Մենտելսոն

Ֆելիքս Մենտելսոն Բարտոլդի (գերմաներէն՝ Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy, ), գերմանացի, հրեայ երգահան եւ խմբավար, դաշնակահար եւ երգեհոնահար, երաժշտութեան մէջ ռոմանթիկ ուղղութեան ակնառու ներկայացուցիչներէն մէկն է։ Ստեղծած է տարբեր ժանրերու բազմաթիւ ստեղծագործութիւններ՝ օրատորիաներ, սիմֆոնիաներ, համերգային նախերգանքներ, դաշնամուրի եւ ջութակի համար գրուած կոնցերտներ, անսամպլային գործիքներու երաժշտական երկեր, դրիոներ, քուարթետներ, քուինտետներ, օկտետներ եւ այլն։ Ան առաւել յայտնի է իր հարսանեկան քայլերգով (այսպես կոչված Մենտելսոնի քայլերգ)։


== Կենսագրութիւն ==
Ֆելիքս Մենտելսոնի դաշնամուրի առաջին ուսուցիչը եղած է իր մայրը։ Ան Կոմպոզիցիայի եւ դաշնամուրի դասեր առած է նաեւ իր ժամանակի յայտնի երաժիշտներէն Կ. Ֆ. Ձելտերին (կոմպոզիցիա) եւ Լ. Բերգերին (դաշնամուր)։9 տարեկանին ելոյթներ ունեցած է եւ հռչակուած է որպես տաղանդաւոր դաշնակահար, իսկ 11 տարեկանին սկսած է ստեղծագործելու։ 1829 թուականէն սկսեալ Մենտելսոնը համերգներով շրջագայած է Անգլիա, Շոտլանդիա, Իտալիա, Ֆրանսաեւ այլ երկիրներ։ Նոյն թուականին Պերլինի մէջ անոր ղեկավարութեամբ կատարուած է Եոհան Սեբաստիան Պախի «Չարչարանքներ ըստ Մատթէոսի» ստեղծագործութիւնը՝ սկիզբ դնելով Պախի գրեթէ մոռցուած ժառանգութեան վերագնահատման։ Մենտելսոնի գլխաւորութեամբ բազմաթիւ համերգներ կազմակերպուած են Տիւսելտորֆի (1833-էն) եւ Լայպցիքի մէջ (1835-էն)։
1835 թուականէն ան եղած է «Գեւանդհաուզ» նուագախումբի խմբավարը։ 1841 թուականին երգահանին հրաւիրած են Պերլին՝ աշխատելու։ Մէկ տարի անց, ան վերադարձած է Լայպցիք։ 1843-ին, ան հիմնած է Գերմանիոյ առաջին երաժշտանոցը եւ ղեկավարած է «լայպցիքեան դպրոց»ը։ 
Համաշխարհային հռչակ կը վայելեն անոր ջութակի քոնցերտը, դաշնամուրի երկու քոնցերտները, յատկապէս «Երգեր Առանց Խօսքի» նուրբ մանրանուագները։ Մենտելսոնը գրած է նաեւ 5 սիմֆոնիա, լարային անսամպլներ, կանտատներ, երգեր եւ ռոմանսներ։ Գերմանական օրատորիայի պատմութեան մէջ արժանի տեղ ունին անոր «Պօղոս» եւ «Եղիա» ստեղծագործութիւնները։


== Նշանաւոր ստեղծագործութիւնները ==
«Երգեր Առանց Խօսքի» դաշնամուրային մանրանուագներու շարք (ութ տետր, 1830-1845)
Հինգ սիմֆոնիաներ
«Ամառային Գիշերուայ Երազը» սիմֆոնիկ նախերգանք
Ջութակի կոնցերտ (e-moll)


== Աղբիւրներ ==
Վ.Ս. Գալացկայա, Արտասահմանեան երկիրներու երաժշտական գրականութիւն, Պրակ երրորդ, Երեւան, 1976 Մենտելսոն


== Արտաքին յղումներ ==
Մենտելսոնն ու դաշնամուրային երաժշտութեան գանձերը
Լալա Միսկարեան-Մինասեան

Լալա Միսկարեան-Մինասեան ծնած է 6 Ապրիլ 1946-ին, Արճիս գիւղը, (Տաւուշի մարզ, Նոյեմբերեանի շրջան), գրող, հրապարակագիր, մանկավարժ, խմբագիր եւ դասախօս։


== Կենսագրութիւն ==
Լալա Միսկարեան-Մինասեան ծնած է մանկավարժներու ընտանիքի մը մէջ: Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Երեւանի Պետական Համալսարանի բանասիրական ճիւղէն: Համալսարանական տարիներուն կը հանդիպի ապագայ ամուսինին` Բիւզանդ Մինասեանին, կ'ամուսնանայ ու Երեւանի մէջ կ'ունենայ առաջնեկին։ 1973-ին կը տեղափոխուին Հալէպ, ուր կը ծնի երկրորդ տղայ զաւակը:


== Գործունէութիւն ==
Աշխատանքային գործունէութիւնը կը սկսի Ազգային Քարէն Եփփէ Ճեմարանին մէջ որը եւ Միսկարեան-Մինասեանին մանկավարժական գործունէութեան դարբնոցը կը դառնայ, ուր կ'աշխատի մինչեւ 2011թ.:
Կը դասավանդէ Մխիթարեան եւ Սարգիս Չեմպերճեան Կրթասիրաց վարժարաններուն, ինչպես նաեւ Կիլիկեան Ճեմարանին մէջ։
1995Էն, hիմնադրութեան առաջին իսկ օրէն մինչեւ օրս, կը դասախօսէ  Համազգայինի Հայագիտական Հիմնարկ էն ներս, դասաւանդելով հայ գրականութիւն, հայ ժողովրդական բանահիւսութիւն եւ գրականութեան տեսութիւն նիւթերը:
2007-2009 թուականներուն եղած է խմբագիր Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանի Շրջանաւարտից Միութեան «Շաւիղ» պարբերականին:
Հետեւողականօրէն աշխատակցած է գաղութիս մէջ հրատարակուող մամուլին, ինչպէս՝ «Օշական» պարբերաթերթ, «Գանձասար» շաբաթաթերթ, Հալէպահայ գրողներու «Երթ» պարբերական, ինչպէս նաեւ սփիւռքեան այլ հրատարակութիւններու, ինչպէս՝ «Ազդակ», «Ասպարէզ» օրաթերթեր, «Բագին» պարբերական եւ այլն:


== Երկեր ==
2007-ին լոյս կ'ընծայէ իր առաջին գիրքը՝ «Յոյսի Հորիզոններ»-ը: Գիրքը հեղինակին յուշերն են՝ կապուած ծննդավայրին, հայրենի երկրին, սովետական իրականութեան առնչուած կարգ մը դէպքերուն եւ իր հոգիին վրայ անոնց ձգած անդրադարձին։ Հատորը կը հրատարակուի Բերիոյ Հայոց Թեմի «Այգ» մատենաշարով, իսկ 20 նոյեմբեր 2007-ին, Հալէպի մէջ տեղի կ'ունենայ հատորին գինեձօնը։
2010-ին, կը հրատարակուի երկրորդ գիրքը՝ «Հող ու Երկինք» պատմուածքներու ժողովածուն, Բերիոյ Հայոց Թեմի «Այգ» մատենաշարով։
2016-ին  Լա­լա Միս­կար­եան-Մի­նաս­եան կը հեղինակէ  «Սուր­ի­ա­կան Օրագ­րու­թիւն»ը: Գիրքը «Արաբական գարուն» անուան տակ մեծ պետութիւններու սանձազերծած պատերազմի բերած արհաւիրքներու ֆիզիքական, տնտեսական ու հոգեկան ազդեցութիւններուն անդրադարձն է Հալէպի ու Սուրիոյ բնակչութեան վրայ՝ հեղինակի ընդվզումին ու խորհրդածութիւններուն դրոշմով:
Գիրքը, որ բաղկացած է 374 էջերէ, արժանացած է «Գէ­որգ Մե­լի­տի­նե­ցի» գրա­կան մր­ցա­նա­կ ին եւ հրատարակուած Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան տպարանը, Ան­թիլ­ի­աս, 2016-ին, խմբագրութեամբ` տոքթ. Ար­մե­նակ Եղ­իայ­եա­նի: Նոյեմբերի 30ին, Հալէպի մէջ տեղի կ'ունենայ գիրքին շնորհանդէսը:
Հեղինակի յատկապէս ա՛յս գիրքը առաւել լայն ուշադրության կ'արժանանայ ընթերցասէր հայ հասարակութեան, մշակութային-գրական շրջանակներու ինչպէս նաեւ հայ եւ օտար լրատուամիջոցներու կողմէ:
2017-ին լոյս կ'ընծայէ «Ծիրանի ոգիներ» պատմուածքներու ժողովածուն: Գիրքին առաջին մասը Սուրիական պատերազմին ու մարդկային խեղուած  կեանքերու կը վերաբերի։ Հոն կան նաեւ ազգային մտահոգութիւններ, կեանքի իմաստի որոնումներ, կնոջական հոգիի տագնապներ, երեւակայական փնտռտուքներ ու առօրեայ մարդկային յարաբերութիւններ։ Գիրքը հրատարակուած է Բերիոյ Հայոց Թեմի «Այգ» մատենաշարով:
The Winner Stands Alone

The Winner Stands Alone-ը, վէպ մըն է գրուած Փաուլօ Քոհելոյին կողմէ: Սկզբնականին, այս գիրքը հրատարակուած էր Փորթուկալերէնով, ու անոր վերնագիրն էր O Vencedor está Só: The Winner Stands Alone գիրքը Փաուլոյին 13-րդ ճանչցուած գիրքն է: Գիքրը կը պատմէ բարձրագոյն դասակարգին պատկանող մարդոց տարբեր կեանքերուն մասին:


== Պատմութեան մասին ==
The Winner Stands Alone գիրքին մէջ, պատմութիւնը կը խօսի մի քանի կերպարներներու մասին, օրինակ՝ Իկոր-ին որ Ռուս միլիոնատէր մըն է, Համիտ-ին որ նշանաւոր զգեստներու հնարող մըն է, Կապրիէլա-ին որ Ամերիկացի դերասանուհի մըն է, Սավոյ-ին որ գաղտնի ոստիկան մըն է եւ Ճազմին-ին որ գեղեցկուհի մըն է:
Պատմութիւնը տեղի կ'ունենայ միայն 24 ժամերու ընթացքին, Քանսի ֆիլմի ցուցադրութեան ժամանակ: Գլխաւոր կերպարը՝ Իկորը, իր կնոջ Էվային սէրը ետ ստանալու համար (որ այն ժամանակ ամուսնացած էր Համիտին հետ) կը սկսի բարձրագոյն դասակարգէն մարդոց սպանել ու աշխարհներ քանդել որպէսզի Իվային ուշադրութիւնը գրաւէ:


== Արտաքին յղումներ ==
Official Paulo Coelho website
Washington Post review
Աննա Էշու

Աննա Էշու (անգլերէն՝ Anna Georges Eshoo, 13 Դեկտեմբեր 1942, Նիւ Պրիթէյն, Միացեալ Նահանգներ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու քոնկրէսի անդամ:


== Կենսագրութիւն ==
Հայ-ասորական արմատներով Աննա ծնած է Նիւ Պրիթէյն: Մայրը, որ մա­կա­նու­նով Բա­բա­յեան էր, փախած է Հայաստանէն դէպի Իրաք, ապա Միացեալ Նահանգներ: Հայրը, Ֆրետ ՃորՃ, ոսկերիչ եւ ժամագործ էր, ասորի քրիստոնեայ: Իսկ Աննա քաղդէացի կաթողիկէ է:
2015-ի, Աննա Էշու, մաս կազմեց ամերիկեան պաշտօնական պատուիրակութեան, զոր մասնակցեցաւ Երեւանի մէջ տեղի ունեցած Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին առթիւ կազմակերպուող ձեռնարկներուն: Կի­սո­ւե­լով Ապ­րի­լին՝ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան յի­շա­տա­կի օ­րե­րուն Հա­յաս­տան կատա­րած իր այ­ցի տպա­ւո­րու­թիւն­նե­րով, քոնկ­րե­սա­կա­նը նշած է, որ հա­ճոյ­քով նկա­տած է տա­ղան­դա­ւոր երիտասարդներու բազ­մու­թիւ­նը Հա­յաս­տա­նի մէջ.
Լոյս Փարիզի

«Լոյս Փարիզի», գրական-գեղարուեստական, հասարակական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1957-1959 թուականներուն, Փարիզի մէջ։ Խմբագիր՝ Ա. Ալիքսանեան։ Փորձած է արտայայտել ֆրանսահայ գաղութի զանազան շրջաններու տրամադրութիւնը։ Նիւթերը հիմնականին նուիրուած են գրականութեան եւ մշակոյթի հարցերուն։ Կարեւոր տեղ յատկացուցած է նաեւ Խորհրդային Հայաստանի գիտութեան, արուեստի եւ այլ բնագաւառներուն մէջ ձեռք բերած նուաճումներուն։ Ներկայացուցած է խորհրդահայ հեղինակներու առանձին ստեղծագործութիւնները, տպագրած երաժշտութեան, թատրոնին ու կինոյին, հրատարակչական գործին նուիրուած յօդուածներ։ Լոյս Փարիզի շաբաթաթերթը անդրադարձած է սփիւռքահայ կեանքի իրադարձութիւններուն, զետեղած լուրեր հայ գաղթօջախներու մասին, արձագանգած քաղաքական կարեւոր դէպքերուն։ Հանդես եկած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան գործունէութեան դէմ։
Արաքսիա Կիւլզատեան

Արաքսիա Կիւլզատեան (5 Յունիս 1907(1907-06-05), Գիւմրի, Երեւանի նահանգ, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 7 Հոկտեմբեր 1980(1980-10-07)), հայ երգչուհի եւ Հայաստանի Ժողովրդական արուեստագէտ։


== Կենսագրութիւն ==

Ծնած է Գիւմրի։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ: Աշակերտական օրերուն սկսած է հանդէս գալ սիրողական խումբերու մէջ: 
19 տարեկանին՝ 1926 թուականին, տեղափոխուած է Երեւան եւ նոյն թուականին եղած է Հայաստանի ձայնասփիւռի կոմիտէի ժողովրդական գործիքներու խումբին մեներգչուհին՝ մինչեւ 1955 թուականը։
1955 թուականէն մինչեւ 1967 թուականը եղած է Հայֆիլհարմոնայի մեներգչուհի: Հանդէս գալու կողքին որոշ ժամանակ աշակերտած է երաժիշտ, երգահան ու երաժշտագէտ Ռոմանոս Մելիքեանին:
Արաքսիա հանդէս եկած է հայկական, պարսկական եւ ազէրի ժողովրդական եւ աշուղական երգերով:
Ան առաւելաբար յայտնի է Գուսան Շերամի երգերու կատարումով։
Անոր ձայնով մինչեւ այսօր հաճոյքով կը լսուին «Փնջլիկ-Մնջլիկ», «Քեզնից մաս չունենամ», «Դուն իմ մուսան ես», «Մարալ ջան», «Պլպուլ էիր» եւ այլ երգեր:


== Կոչում ==
Շնորհիւ իր վաստակին, Արաքսիա 1960 թուականին արժանացած է Հայաստանի Ժողովրդական արուեստագէտի կոչումին:


== Արտաքին յղումներ ==
Արաքսիա Կիւլզատեան
Արաքսիա Կիւլզատեան. «Սիրեցի՝ աթոռներս տարան»
Արաքսիա Կիւլզատեան - Օթեակ - Կեդրոն
Միսաք Վեհունի

Միսաք Վեհունի, 1892 - 4 Հոկտեմբեր 1950(1950-10-04), արաբակիրի Ճիկէրեան գերֆաստանէն։ 
Ծնած 1892-ին։ Հայրը՝ Սարգիս Ճիկէրեան, զաւակներուն ապագային համար կը ձգէ Արաբկիրը Պէյրութ գալու մտադրութեամբ։ Սակայն դժբախտաբար Ատանայի կոտորածին, տղուն Միսաքի աչքին առջեւ թուրքերը կ'ըսպաննեն Սարգիսը։ Իսկ պատանի Միսաք թուրք ձեւանալով երեք օր թուրքերուն քով իբր թուրք կը մնայ եւ Մուհամմէտ անուն թուրք շէյխ մը իրական թուրք կարծելով կ'ազատէ զայն եւ Սերայ կը տանի։ Ապա Ատանայի Աօաքելական եւ Կաթողիկէ եկեղեցիները կ'ապաստանի եւ 15 օր ետք երբ այս եկեղեցիները կ'այրեն թուրքերը, Թրբանիի գործարանը կ'երթայ։ Երկու օր ետք, Թուրք կառավարութիւնը երբ ամբողջ ոտարականները կը հաւաքէ, զինք ալ կը ձերբակալեն եւ 360 հոգիով կը տանին Նոր Խան։ Վանին մէջ Կէօվտէրէլեանի զինուորներէն է ըսելով երկու օր առանց կերակուրի եւ ջուրի կը պահեն։ Պատանի Միսաք տեսնելով թէ կացութիւնը գէշ է եւ պիտի ջարդեն զինք, կ'որոշէ ամէն գնով փախչիլ։ Նամակ մը կ'առնէ ժողովուրդէն եւ դուրսը սպասող ոստիկանին առջեւէն մեծ դժուարութեամբ անցնելով նամակը Ատանայի Առաջնորդարանը կը տանի։ Ասոր իբր հետեւանք Առաջնորդը դիմում կ'ընէ Վալիին ու հիւպատոսներուն եւ 360 հոգին ալ կ'ազատին։ Անկէ յետոյ անցնելով Մէրսին, կու գայ Պէյրութ 1912-ին։
Պրն. Միսաք Վեհունի ծանօթ Հնչակեան եւ քաղաքիս յայտնի ազգայիններէն էր։ Եղած է անդամ ազգային բազմաթիւ մարմիններու, ինչպէս Ազգային Միութեան, Հայկական Ակումբին եւ զանազան Թաղական խորհուրդներու։ 1918-ին Ազգային Միութեան կազմուելուն մէջ մեծ դեր կատարած է։ Վերջերս Թեմական ժողովի փոխ Ատենապետ էր եւ Դամասկոսի Ազգ. Երեսփոխան։ Ամուսնացած է Անժէլ Թէրզեանի հետ։ Զաւակներն են Անգինէ, Արշամ եւ Արմասդ։ Պրն. Վեհունի մեռաւ 4 Հոկտեմբեր 1950-ին:
Պրն. Վեհունիին եղբայրներէն Միհրան նահատակուեցաւ Ա. Ընդհ Պատերազմին 5 Հնչ. ընկերներով զորս Տիգրանակերտ տարին դատավարութեան համար ու հոն սպաննեցին Լիքոսեան վրդ.-ին հետ։ Իսկ Պրն. Մուշեղ այժմ կը գտնուի Պէյրութ եւ կը զբաղի վաճառականութեամբ։ Պրն. Մուշեղ գործօն դեր ունեցած է ժամանակին Պէյրութի Գեղարուեստասիրաց Միութեան մէջ:
Աշոտ Գ. Ողորմած

Աշոտ Գ. Ողորմած (ծննդեան թուականը անյայտ է՝ շուրջ 905-977 թուականներ) Հայոց թագաւոր 953-էն։ Յաջորդած է հօրը՝ Աբաս Ա. Բագրատունի։ Աշոտ Գ.-ի թագաւորութեան տարիներուն Հայաստան տնտեսական եւ մշակութային վերելք ապրած է եւ երկրին մէջ համեմատաբար խաղաղ իրավիճակ մը տիրած է։ 953-ին փորձած է Դուինը ազատագրել արաբներէն, բայց յաջողութիւն չէ գտած։ 961-ին արքունիքը Կարսէն տեղափոխած է Անի, զոր պարսպապատած է, կառուցել տուած է պալատներ եւ այլ շինութիւններ եւ զայն հռչակած՝ Հայաստանի մայրաքաղաք։ Աշոտ Գ. յաջողութեամբ ետ մղած է Կովկասի լեռնականներն ու Աղձնիքի արաբ ամիրային յարձակումները։ 973-ին 80 հազարնոց բանակով մը յարձակած է Տարօնի ճամբով դէպի Միջագետք արշաւող բիւզանդական զօրքերուն դէմ՝ հեռացնելով Հայաստանին սպառնացող վտանգը։ Յովհան Չմշկիկ կայսեր առաջարկով հաշտութիւն կնքուած է Հայաստանի եւ Բիւզանդիոնի միջեւ։ Աշոտ Գ.-ի օրով Հայաստանի մէջ ընդարձակուած են հին քաղաքները եւ կառուցուած՝ նորերը։ Անոր կինը՝ Խոսրովանուշ թագուհին, 966-ին հիմնած է Սանահինի վանքը, իսկ 976-ին՝ Հաղբատի վանքը, որոնք շուտով գիտակրթական կեդրոններ դարձած են։ Աշոտ Գ. երկրին գլխաւոր քաղաքներուն մէջ բացած է դպրոցներ, հիւանդանոցներ, անկելանոցներ, անոնց պահպանման համար յատկացուցած է որոշ եկամուտներ։ Աշոտ Գ. «բարեգործ էր», որու համար ալ կոչուած է «Ողորմած»։


== «Ողորմած» անուանումը ==
Աշոտ Գ. իր գահակալութեան օրերուն ծանօթ էր «բարեպաշտ» անունով,իր մահէն ետք զինք կոչած են «Ողորմած» նկատի ունենալով աղքատներուն, հիւանդներուն, կաղերուն եւ կոյրերուն նկատմամբ
անոր հոգատար վերաբերմունքը:: Աշոտ Գ-ի բարեպաշտութեան եւ կատարած ողորմածութիւններուն շնորհիւ ան դասուած է Հայ
եկեղեցւոյ սուրբերու շարքին, իսկ իր վարքը գրուած է «Յայսմաւուրք»ին մէջ:


== Անի Քաղաքին Հիմնարկութիւնը (952-961) ==
Աշոտ կ'որոշէ մայրաքաղաքը փոխադրել ուրիշ աւելի յարմար տեղ մը եւ, բաւական փնտռելէ ետք` Ախուրեան գետի ափին շատ յարմար բարձրավանդակ մը կը գտնէ եւ կ'որոշէ հոն կառուցել  նոր մայրաքաղաքը, զոր կը կոչէ Անի։ Ան կ'որոշէ իր թագադրութիւնը կատարել տալ միայն Անիի շինութեան աւարտէն ետք։ Ամբողջ ժողովուրդը կը մասնակցի այս իւրայատուկ քաղաքի շինութեան, որ կը զարդարուի տուներով, պալատներով, առեւտրական հաստատութիւններով եւ բերդերով, ինչպէս նաեւ աննման եկեղեցիներով ու մատուռներով, այն աստիճան որ կը կոչուի հազար ու մէկ եկեղեցիներու քաղաք։ Յատուկ ջրմուղներ շինել կու տայ, որպէսզի ամէն տեղ ջուր հասնի եւ զայն կը դարձնէ միջին դարու լաւագոյն քաղաքներէն մին։


== Թագաւորին Պաշտօնական Օծումը (961) ==
961-ին, երբ քաղաքին շինութեան մեծ մասը արդէն աւարտած էր, Անանիա Մոկացի կաթողիկոսը զինք փառաւոր հանդիսութեամբ թագաւոր կ'օծէ, ի ներկայութեան Աղուաններու թագաւորին եւ կաթողիկոսին, իրեն հպատակ բոլոր արքաներուն եւ հայկական բանակի 45.000 զինուորներուն, Գոռ Մարզպետունի հայոց զօրավարի հրամանատարութեան ներքոյ։


== Աղբիւրներ ==
Հ. Պատմութիւն, Արմէն Մարաշլեան, Զ. Գիրք, Համազգայինի «Վ. Սէթեան տպարան», Պէյրութ, 2011:
19 Յուլիս

19 Յուլիս, տարուան 200-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 201-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 165 օր


== Դէպքեր ==
1900՝ բացուեցաւ Փարիզի մեթրոյի առաջին գիծը
1926՝ Եկատերինոսլաւ քաղաքը կը ստանայ Տնիփրոփեթրովսք ուքր.՝ Дніпропетровськ անունը


=== Ողիմպիական Խաղեր ===
1952՝ XV ամառնային ողիմպիական խաղերու բացումը, Հելսինքի, Ֆինլանտա


=== Պատահարներ ===
1985՝ Իտալիոյ մէջ Վալ վի Սթաւայի ամբարտակի փլուզման (անգլերէն), զոհ կը դառնայ 268 մարդ
1989՝ Աեովային մէջ United Airlines-ի օդանաւի վթարից կը զոհուեն ներսի 296 մարդոց 112-ը


== Ծնունդներ ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:19 Յուլիսի ծնածներ

1838՝ Մկրտիչ Աճէմեան (մ.1918), հայ բանաստեղծ ու թարգմանիչ


== Մահեր ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:19 Յուլիսի մահացածներ

1908`Եղիա Տէմիրճիպաշեան (ծն.1851), արեւմտահայ արձակագիր, բանաստեղծ, փիլիսոփաj
1934՝Զապէլ Ասատուր (ծն.1865), գրող, հասարակական գործիչ
2014՝ Օգոստինոս Սեքուլեան (ծն․1921), հոգեւորական, աստուածաբան, գրագէտ, տոմարաբան
2021՝ Թոլիս Վոսքոփուլոս (ծն․ 26 Յուլիս 1940), անուանի յոյն երգիչ, երգահան, ինչպէս նաեւ  բանաստեղծ ու դերասան


== Տօներ ==
*Անկախութեան օր (Լաօս, Ֆրանսայէն, 1949)
Ռոզա Փարքս

Ռոզա Փարքս (անգլերէն՝ Rosa Louise McCauley Parks , ծնեալ՝ անգլերէն՝ Rosa Lee McCauley, 4 Փետրուար 1913, Ալապամա (ԱՄՆ) - 24 Հոկտեմբեր 2005, Տիթրոյիթ), սեւամորթ ափրիկեւամերիկեան հասարակական գործիչ, քաղաքացիական իրաւունքներու ակտիվիստ, ԱՄՆ-ու սեւամորթ քաղաքացիներու իրաւունքներու համար շարժման նախաձեռնող։ ԱՄՆ Քոնկրեսը կոչած է Ռոզան «քաղաքացիական իրաւունքներու առաջին տիկին» եւ Ամերիկայի խորհրդարանին կողմէ ճանչցուած որպէս «Քաղաքացիական իրաւունքներու շարժման մայր»:։ Անոր ծննդեան (4 Փետրուար) եւ ձերբակալութեան (24 Հոկտեմբեր) օրերը դարձած են «Ռոզա Փարքսի օր» եւ կը նշուին ամերիկեան Քալիֆորնիա եւ Օհայօ նահանգներուն մէջ։


== Կեանքի Վաղ Շրջան ==
Ռոզա Փարքս դուստրն էր Ճէյմս Մաքքուլի, որ ատաղձագործ էր եւ Լէոնա Էտուարտզ, որ ուսուցչութեամբ զբաղած է. ան ափրիկեցի էր, ափրիկեան - ամերիկեան ծագումով, մեծ հօր հայրը եղած է Սկովտիա- Իրլանտացի.
Յովհաննէս Բաղիշեցի

Յովհաննէս Կոլոտ Բաղիշեցի (1678 Բաղէշ - 1741, Պոլիս), Պոլսոյ հայոց 49-րդ պատրիարք (1715-1741)։


== Կենսագրութիւն ==

Ծնած է 1678-ին Բաղէշ։ Ուսանած է Տարօնի (Մուշ) Ամրտօլու վանքին մէջ, Հայ դպրութեան պատմութեան մէջ համալսարանի դեր կատարած է։ Վանքը ունէր հարուստ գրադարան մը, կ՚աւանդուէր իմաստասիրութիւն, տրամաբանութիւն, նաեւ քերականութիւն… Համբաւաւոր վանահայր աստուածաբան Վարդան Բաղիշեցիի աշակերտ Յովհաննէս Կոլոտ 1698-ին աբեղայ՝ իսկ 1708-ին վարդապետ կը ձեռնադրուի Սուրբ Կարապետ Մուրատատու Վանքին մէջ։
1715-ին կը ձեռնադրուի Պոլսոյ Պատրիարք, կ՚ունենայ կարեւոր ներդրում մեր կրթական կեանքէն ներս։ Սկիւտարի մէջ կը հիմնէ «Դպրատուն»ը, որպէս բարձրագոյն վարժարան հոգեւորականներու։


== Գրական Ասպարէզ ==
Կոլոտ արեւմտեան լեզուներէն թարգմանել տուած է աստուածաբանական, քարոզչական, հովուական, փիլիսոփայական, գիտական ու մեկնողական բովանդակութեամբ գիրքեր։ Ան առաջ տարաւ տպագրութիւնը, տարածեց մշակոյթն ու ընթերցումը։ Կոլոտ Մշոյ Սուրբ Կարապետի, Ամրտօլի ու Գլակի վանքերէն բերել եւ բազմագրել տուած է հազուագիւտ ձեռագիրներ։ Իր այս գործերով կազմած «Մատենադարան»ը, ժառանգ թողած է իր «Դպրատուն» դպրոցին։ Կոլոտի սկսցուցած մտաւորական շարժումը ծաղկումի ճամբուն կը մտնէ ԺԹ. դարուն, եւ 1863-ին Սահմանադրական լուսաւորուած սերունդին ճիգերով աւելի կ՚ուժեղանայ։
Կոլոտ եղած է շինարար պատրիարք մը։ Անոր հովանաւորութեամբ կառուցուած, վերաշինուած եւ նորոգուած են բազմաթիւ եկեղեցիներ։
Կոլոտ պատրիարք թաղուած է Ղալաթիոյ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ ներքեւի մատուռը։ Ան մասնաւոր սէր եւ հոգածութիւն ունեցած էր այս պատմական եկեղեցիին հանդէպ ու անձամբ հսկած՝ անոր վերաշինութեան։

		


== Գրականութիւն ==
Բաբգէն Ծ. Վ. Կիւլէսէրեան, Կոլոտ Յովհաննէս պատրիարք: Պատմագրական եւ բանասիրական ուսումնասիրութիւն Վիեննա: Մխիթարեան տպարան, 1904 (Ազգային մատենադարան, ԽԶ)։


== Աղբիւրներ ==
Հայ Դպրոցը Անցեալէն Դէպի Այսօր, Հրատարակութիւն՝ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի , Պոլիս, 2017
Houshamadyanի կայք էջ (թուայնացուած բաց արխիւ)


== Արտաքին հղումներ ==
«Ազգապատում» Հատոր Բ Մաղաքիա Օրմանեան Թիւ 1923 Կոլոտ Պատրիարք
Համբաւաբեր Ռուսիոյ

«Համբաւաբեր Ռուսիոյ», կիսամսեայ պատկերազարդ լրագիր։ Լոյս տեսած է 1861-1864-ին, Մոսկուայի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Մ. եւ Զ. Մսէրեաններ։ Տպագրած է պաշտօնական տեղեկութիւններ, կառավարական հաղորդագրութիւններ, լուրեր, կրօնաեկեղեցական եւ բանասիրական յօդուածներ։ «Կիրակնօրեայ զուարճալիք» խորագրի տակ տպագրած է կենցաղային, առօրեական հարցերուն նուիրուած երգիծական նիւթեր։ Հայկական կեանքը արտացոլած է մակերեսօրէն, ունեցած է շեշտուած միապետական ուղղութիւն։ Արտատպումներ կատարած է ռուսական մամուլէն։
Ս. Նշան Մայր Եկեղեցի (Զոքաք Պլաթ)

Ս. Նշան Մայր Եկեղեցի (Զոքաք Պլաթ), Լիբանան:


=== Պատմութիւն ===
1823-1828 թուականներուն Երուսաղէմի Ս. Յակոբեանց Միաբանութեան անդամներէն Յակոբ Եպս. Լիւստրացի, Դանիոս Եպս. Գարթալցի, Յակոբոս կամ Գրիգոր Վրդ. յարեցան Ամերիկացի միսիոնարներու կողմէ հաստատուած աւետարանական համայնքին ճամբով պաշտօնի կոչուեցան Սայտայի մէջ:
29 Հոկտեմբեր 1845-ին մահացաւ Յակոբոս Եպս. եւ իր կալուածը ուխտաւորներու պէտքերուն համար գնեց Յովհաննէս Պատրիարք եւ մատուռի վերածեց վարի յարկի 2 սենեակները։ Ծախսերուն մեծամասնութիւնը ստանձնեց Յովսէփ Սարկաւագ Այնթապցին:
Յովհաննէս Վրդ. Իփէքճեանի հրամանով մանրակրկիտ չափերով նորոգուեցաւ Ս. Նշան հոգետունը:
1860-էն ետք, Այնթապցի Յովսէփ Սարկաւագ Աշճեան գնեց Լուստրացի Յակոբ Աբգարեանի տունն ու յարակից մասերը: Ժամանակ մը ետք, մատուռը փոքր ըլլալով, կառուցուեցաւ փոքր եկեղեցի մը։ Ա. Աշխարհամարտին, 1916-ին եկեղեցին թրքական կառավարութեան կողմէ գրաւուեցաւ եւ քանդուեցաւ՝ ճամբան լայնցնելու պատճառաբանութեամբ: Սահակ կաթողիկոս Խապայեանի օրով, Ֆրանսական հրամանատար քոմիսէր Ժորժ Փիքոյէն եկեղեցի կառուցելու արտօնութիւնը ապահովուեցաւ։ 1937-ին ճարտարապետութեամբ Տիգրան Խուպէսէրեանի, եկեղեցին նախկին հիմերու վրայ վերանորոգուեցաւ եւ տարի մը ետք աւարտեցաւ Մայր Եկեղեցւոյ շինութիւնը: 1962-ին եկեղեցին ենթարկուեցաւ ներքին նորոգութիւններու։
Եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւներն են՝
Տ. Յակոբ Քհնյ. Արսլանեան
Տ. Ներսէս Քհնյ. Սօղանեմեզեան
Տ. Յարութիւն Քհնյ. Կէպէնլեան
Տ. Խաչատուր Քհնյ. Յակոբեան
Տ. Ղեւոնդ Քհնյ. Խորոզեան
Տ. Խորէն Քհնյ. Աճէմեան
Տ. Յուսիկ Քհնյ. Այանեան
Տ. Տարօն Քհնյ. Ստեփանեան
Տ. Վարդան Քհնյ. Առաքելեան
Տ. Վրթանէս Քհնյ. Թոնդեան
Տ. Նշան Քհնյ. Պզտիկեան
Տ. Մկրտիչ Քհնյ. Քէշիշեան (Այժմու Հոգեւոր հովիւ)։


== Տե՛ս նաեւ ==
Ս. Յովհաննու Կարապետ եկեղեցի (Հայաշէն)
Ս. Պօղոս Եկեղեցի (Այնճար)
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (Զահլէ)
Ս. Յակոբ Եկեղեցի (Էշրէֆիէ)
Ս․ Աստուածածին Եկեղեցի, (Նոր Ատանա)
Ս. Պօղոս Եկեղեցի (Այնճար)
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (Զահլէ)
Ս. Վարդանանց Եկեղեցի (Պուրճ Համուտ)
Ս. Յարութիւն Եկեղեցի (Ճիւնի, Լիբանան)
Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցի (Պուրճ Համուտ, Նոր Մարաշ)
Ս. Սարգիս Եկեղեցի (Նոր Սիս)
Ս. Գէորգ Եկեղեցի (Հաճըն)


== Աղբիւրներ ==
Նշան Մայր Եկեղեցի (Զոքաք Պլաթ)
1893 թուական

1893 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 93րդ տարին


== Դէպքեր ==
25 Յուլիս․ Կորնթոսի ջրանցքին պաշտօնական բացում, Յունաստան


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1893 ծնունդներ

Սեպտեմբեր 28՝ Լեւոն Վարդանեանց (մ.1971), հայ խորհրդային երկրաբան
Դեկտեմբեր 3՝ Հայկանուշ Դանիէլեան (մ.1958), հայ օփերային սոփրանոյ երգչուհի
Անյայտ օրով՝
Լոլա Սասունի (Հռիփսիմէ Մեծատուրեան, մ.1969, Պէյրութ), ազգային-հասարակական գործիչ
Գրիգոր (Տուտի) Փափազեան (մ.1965, Ալճերիա), բժիշկ եւ հասարակական գործիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1893 մահեր

Օգոստոս 15՝ Գրիգոր Մսերեան (ծն.1846), թարգմանիչ եւ հրատարակիչ
Հոկտեմբեր 25՝ Փիոթըր Չայքովսքի (ռուս.՝ Пётр Ильич Чайковский, ծն.1840), ռուս երաժշտահան
Անյայտ օրով՝
Արաբօ (Առաքել Մխիթարեան, ծն.1863), ազգային-ազատագրական գործիչ
Ալի Մուպարաք (ծն.1823), արաբ գրող եւ թարգմանիչ