armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տուն

Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տուն (Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատիստի կեդրոնական տուն), բացուած է 1970-ին, 1984-էն կը կրէ շախմատի աշխարհի 9-րդ ախոյեան Տիգրան Պետրոսեանի անունը։ Ընդգրկուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:


== Պատմութիւն ==
Շախմատի տունը մայրաքաղաքի մարզական կարեւորագոյն կառոյցներէն է (ճարտարապետներ` Ժաննա Մեշչերիակովա, Ռ. Մանուկեան, նկարիչներ` Յ. Պտէեան, Տ. Պապայեան, 1970)։ Շէնքի հիմնարկեքի առաջին քարը տեղադրած է Տիգրան Պետրոսեանը։ Շէնքը ունի անսովոր եռանկիւնի ձեւ, որ շախմատային նաւակ կը յիշեցնէ։ Ճակատը կը զարդարեն պղինձէ կոփուած եօթ ոճաւորուած շախմատի խաղաքարեր։

Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տան հարեւանութեամբ կանգնեցուած է տաղանդաւոր շախմատիստի կիսանդրին (քանդակագործ` Արա Շիրազ, ճարտարապետ` Կարլէն Անանեան, 1989)։
Այս շէնքէն ներս իր գործունէութիւնը կը ծաւալէ Հայաստանի շախմատի դաշնութիւնը:
1971-էն այստեղ կը գործէ Հենրիկ Գասպարեանի անուան շախմատի դպրոցը:


== Հասցէ ==
Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տունը կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Օղակաձեւ զբօսայգիին մէջ, Խանջեան փողոցի 50 հասցէով։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Աղբյուրներ ==
Պաշտոնական կայքը
Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիա
Հայաստանի շախմատի ակադեմիա
Հենրիկ Գասպարյանի անվան շախմատի օլիմպիական մարզադպրոց
Կաիսա Շախմատի Դպրոց
Խաչատուր Տէր Մանուէլեան

Խաչատուր Տէր Մանուէլեան (1875, Էլազըղի մարզ, Թուրքիա - Յուլիս 1915, Մալաթիա, Թուրքիա), ազգանունը եղած է Նահիկեան (?), գրուած է նաեւ Էմանուէլեան։ Հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է մօտ 1875 թուականին, Խար­բեր­դի նա­հան­գի, Խարբերդի գաւառի՝ Խարբերդ-Մեզիրէ քաղաքին մէջ։ Մանկական տարիներէն զրկուած է հօրմէն եւ մեծացած՝ մօր խնամքի տակ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Մեզիրէի ազգային կեդրոնական վարժարանէն ներս։ Ուսանած է ամերիկացի միսիոներներու՝ Խարբերդի Եփրատ գոլէճին մէջ։ Նոյն գոլէճի ուսուցիչները երաշխաւորած են զինք՝ համալսարանական կրթութիւն ստանալու համար։ 1903 թուականի Մայիս 23-ին աւարտած է ԱՄՆ–ի Փենսիլվանիոյ համալսարանի (Ֆիլատելֆիոյ) բժշկական բաժինը։ Որոշ ժամանակ հիւանդանոցներուն մէջ մասնագիտացած է վիրաբուժութեան գիծով, այնուհետեւ Նիւ Եոր­քի մէջ սեփական բուժարան բացած է։ Տեղի տալով մօր խնդրանքներուն՝ վերադարձած է հայրենի Մեզիրէ, ուր բացած է սեփական բուժարան եւ շուտով սիրուած վիրաբոյժի համբաւ վաստակած է։ Բժիշկ Էթքինսնի խնդրանքով, շաբաթը երկու օր այցելու բժիշկ աշխատած է՝ 1909 թուականին բացուած, «Էնի Թրէյ­սի Ռիգզ» ամերիկեան հիւանդանոցին մէջ։ Յաճախ հրաւիրուած է Եփրատ գոլէճ՝ առողջապահական դասախօսութիւններ կատարելու։ 1913 թուականին ամուսնացած է Մեզիրէի անուանի ընտանիքներէն մէկուն՝ Ճեֆերեան Յովակիմի եւ Հռիփսիմէի դստեր՝ Մարի-Վենիւսի հետ։ 1914 թուականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսվելուն պէս, ուղարկուած է Քըզըլքիլիսէ, Մանազկերտ, Փերի, Կիւմիւշ-Մատեն եւ այլ քաղաքներ՝ բժիշկ ծառայելու համար։ Ութ ամիս ծառայելէ ետք արձակուրդ առնելով վերադարձած է Մեզիրէ եւ նահանգապետի առաջին գրագիրի կնոջ կեանքը փրկած է։ Այդ դէպքէն ետք բժիշկ նշանակուած է Կարմիր մահիկի հիւանդանոցէն ներս, ուր եռանդով զբաղած է վիրաւոր եւ հիւանդ հայ բանտարկեալներու բուժմամբ, ոմանց ալ հիւանդանոցէն ծածուկ ազատած եւ ուղարկած է Տեր­սիմ։
ԱՄՆ-ի քաղաքացիութիւն ունեցած է եւ եղած է ԱՄՆ-ի հիւպատոս Տէյվիտի ընտանեկան բժիշկը։ 1915 թուականի Յուլիսին հիւանդանոցէն տուն վերադառնալու ժամանակ ձերբակալուած է, բանտարկուած ու Մածիտինէ աքսորուած է։ Սպանուած է 1915 թուականի Յուլիսի վերջը, Մելիտինէի կամ Խարբերդի մէջ՝ մօտ 40 տարեկան հասակին։ Կինը՝ Մարի-Վենիւսը, նախազգալով վտանգը, թոյն խմելով փորձած է ինքնասպան ըլլալ, սակայն զինք փրկած է պատահաբար այցելած հարեւանուհին։ 1929 թուականի Դեկտեմբեր 29-ին, ԱՄՆ քաղաքացի Մարի-Վենիւսն ու անոր դուստր Թովինան, այդ երկիրը տեղափոխուած են։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատ գամները),Պոսթըն, 1957։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհեր (1915-1923), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Անդրանիկ (անձնանուն)

Անդրանիկ, հայկական արական անուն։ Առաջացած է հայերէն անդրանիկ՝ «մեծ, երէց, աւագ» բառէն։
Ըստ Մեծոփեցիի՝ Մակաբայեցի եղբայրներէն առաջինին անունն Անդրանիկ էր (միւսներն էին՝ Ակար, Մակար, Խորէն, Խորսէն, Ամինադար, Գաղիէ)։ Մակաբայեցոց Բ. գիրքի «Է» գլուխին մէջ կը պատմուի 7 եղբայրներու նահատակութեան մասին, որոնց անուններն էին Ակար, Մակար, Խորէն, Խորսէն, Ամինադար, Գալիլէ եւ Գադիդէ։ Բոլոր անունները կը համընկնին Մեծոփեցիի նշած անուններուն հետ բացի վերջինէն, որ կրտսեր եղբայրն էր։ Մեծոփեցին առաջին որդին Անդրանիկ կը կոչէր, որ նշուած չէ Մակաբայեցոց գիրքին մէջ, ուր առաջին որդին Ակարն է։ Սակայն Անդրանիկ անուան յիշատակութիւնը ցոյց կու տայ, որ Մեծոփեցիի ժամանակ՝ 15-րդ դարուն, այս անունը գոյութիւն ունեցած է: Աւելի ուշ այս անունը յիշատակուած է 1789 թուականին: Կոստանդնուպոլսոյ մէջ աղաւաղուած ձեւով կ՛օգտագործուի Անթառանիկ, Անթուան կամ Անթօ տարբերակները։

Լատինատառ գրութիւնը՝  ANTRANIG 
Հարկաւոր չէ շփոթիլ Անտրօնիքոս յունական ծագումով Ανδρονικος անունի եւ անոր հռովմեական Andronicus եւ ռուսական Андроник ձեւերին հետ:


== Անունը կրօղ յայտնի անձեր ==

Անդրանիկ (Անդրանիկ Օզանեան (1865-1927)՝ զօրահրամանատար, պետական գործիչ
Անդրանիկ Անդրէասեան (1909-1996)՝ արձակագիր եւ խմբագիր
Անդրանիկ Գըլըճեան 1922, Կոստանդնուպոլիս-1996, Սան Ֆրանսիսքօ
Անդրանիկ Ծառուկեան (1913-1989)՝ բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող
Անդրանիկ Սարեան


== Գործածութիւններ ==
Անդրանիկ Մոկացի, զօրավար, Գրիգոր, Բագրատ եւ Ռոմանոս Տարօնցիներու հետ մտած է Վարդ Սքլերոսի բանակը եւ կը կռուած են Յունաց Վասիլ Բ. Պուլկարասպան կայսեր դէմ։
Անդրանիկ արքեպիսկոպոս Թէոդոսիոյ։
1715 թուական

1715 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 15րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1715 ծնունդներ

Մկրտիչ Անանեան (մ.1777), բանասէր, բանաստեղծ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1715 մահեր
Պրոմփթընի Գերեզմանատուն

Պրոմփթընի գերեզմանատուն (անգլերէն՝ Brompton Cemetery)` Լոնտոնի «Նշանաւոր Եոթնեակի» գերեզմանատուներէն մեկն է: Հիմնադրուած է Փարլիամէնթի որոշումով 1839-ին եւ բացումը կատարուած է 1840-ին: 
Բրիտանիոյ ամէնամեծ եւ ամէնանշանաւոր գերեզմանատուներէն մեկն է: Շուրջ 35 000 արձանները հասարակ տապանաքարերէն մինչեւ ծաւալուն դամբարաններ կը նշեն 205 000-էն աւելի թաղուածներու վերջին հանգրուանները:
Պրոմպթընի գերեզմանատունը Լոնտոնի Քէնսինկթըն եւ Չելսի շրջանին մէջ է  (անգլերէն՝ Royal Borough of Kensington and Chelsea), Արեւմտեան Պրոմփթընի կայարանի հարեւանութեամբ: 
Թաղումներու համար Պրոմփթընը գոց եղած է 1952-էն մինչեւ 1966-ը, բացառութեամբ ընտանեկան յուղարկաւորութիւններու: Գերեզմանատունին մէջ թաղուած են աշխարհի շատ ազգութիւններու եւ տարբեր դաւանանքի ներկայացուցիչներ:


== Նշանաւոր Թաղուածները ==

Ճորճ Պորրոու George Borrow (1803-1881), հեղինակ, ճամբորդ եւ լեզուաբան
Ուիլիըմ Քրուքս William Crookes (1832-1919), քիմիագէտ եւ բնագէտ
Ռատրիք Իմփի Մըրչիսըն  Roderick Impey Murchison (1792-1871), երկրաբան
Փերսի Պիլչըր  Percy Pilcher (1866-1899), գիւտարար
Ալեքսանտր Ռոտինեան Alexander Rotinoff (ռուս.՝ Александр Ротинов, 1875-1934), հայազգի ճարտարապետ
Ուիլիըմ Րասըլ William Howard Russell (1820-1907)  լրագրող
Ֆելիցեան Սլաւոյ Սքլատքովսքի (լեհ.՝ Felicjan Slawoj Skladkowski, 1820-1907)  Լեհաստանի վարչապետ
Էմիլայն Փանքհըրսթ Emmeline Pankhurst (1858-1928) քաղաքական գործիչ
Սեմիւէլ Սմայլս Samuel Smiles (1812-1904)` սկովտիացի գրող
Ճոն Սնոու John Snow (1813-1858)` բժիշկ
Ռիխարտ Թաուպեր (գերմաներէն՝ Richard Tauber, 1891-1948)` աւստրիացի օփերային երգիչ
Եոհաննէս Ցուքերթորթ (լեհ.՝ Jan Hermann Cukiertort, 1891-1948)` լեհ ճատրակի վարպետ
Լոյս ու Ստուեր Լուսանկարչական Տուն

Լոյս ու ստուեր լուսանկարչական տունը 19-րդ դարու վերջին - 20-րդ դարու սկզբը Պաքուի մէջ գործող լուսանկարչական տուներէն մէկը։
Գտնուած է Մարիինսկաեայ ջփ. 15 հասցէով՝ Մոլոկանական այգիի դիմաց։ Լուսանկարչատունը պատկանած է Բարսեղ Յամբարձում Ռոստոմեանին։ ԱՆոր կը պատկանէր այդ ժամանակաշրջանին մէջ հանրաճանաչ լուսանկարչական մէկ այլ տուն՝ Բարսեղ Ռոստոմեանի լուսանկարչական տունը։
Բարսեղ Ռոստոմեանի եղբայրն էր Դաւիթ Յամբարձում Ռոստոմեանը՝ մէկ այլ հանրաճանաչ լուսանկարիչ։
Ռոստոմեանը ազգութեամբ հայ էր՝ Պաքուի մէջ գործող ազգութեամբ հայ բազմաթիւ լուսանկարիչներէն մէկը։


== Պատկերներ ==

		


== Յղումներ ==
Фотоателье дореволюционные (Баку)
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱՅԱՆ - ՀԱՅԵՐԸ Եւ ԲԱՔՈՒՆ (1850-ական թթ. - 1920 թ.), Երեւան 2006, ISBN 99941-961-6-2
Էքադոպետոս տաճար

Էքադոփետոս կամ՝ Հեքադոպետոս, յուն․՝ Εκατόμπεδος ։ Ք․ա․ 6-րդ դարուն Աթէնքի Աքրոփոլի ժայռին բնակավայրին մէջ Աթինա աստուածուհիին նուիրուած տորիան փերիփթերոս* ոճով տաճար։ Ըստ հնագէտներուն, հետագային անոր աւերակներուն վրայ կը կառուցուի Փարթենոնաս տաճարը։

* Փերիփթերոս․ տաճար մը սիւներով շրջապատուած 


== Անուանում ==
Տաճարը Էքադոպետոս կը կոչուի, որովհետեւ 100 ատտիկեան ոտք երկարութիւն ունէր․ (հին յ/րէն․՝ ἑκατόν=հարիւր, πούς=ոտք)։ 


== Նկարագրութիւն ==
Տաճարը լիովին կառուցուած էր ծակոտ կրաքարէ։ Գունազարդարուած էր եւ նուիրուած՝ Աթինա աստուածուհիին։ Փրկուած են միայն մոյթերուն յենարաններուն աւերակները։


=== Ոճ ===
Տաճարին ոճը նախախայիքի շրջանին կը պատկանի։ Ճակտոցներուն պատկերացումները մասամբ պատմողական են, քանի կ՛ընդգրկեն մարդկային եւ կիսամարդկային տիպարներ եւ անասուններ, որոնք շարքով են եւ կամ կը կրկնուին։ Այս ոճին այժմ կը հանդիպինք յոյն կաւագործներուն աշխատանքներուն մէջ։ Մարդոց պատկերացումները կը յատկանշուին ախոյեան ժպիտով։ 


=== Ճակտոցները հետեւեալ մանրամասնութիւնները կը պատկերացնեն․- ===

Արեւմտեան. մէկ կողմը Իրաքլիս Թրիթօնասին կը յաղթէ եւ ձախին, Տիաս (Զեւս) աստուծոյ յաղթանակը եռամարմին Թիֆօնասին դէմ:
Արեւելեան․ կը պատկերացնէ երկու օձերու միջեւ նստած երեք աստուածներ․ Աթինա, Տիա եւ ուրիշ աստուած մը։ Օձերը տաճարին պահակներն են։
Տաճարը կը յատկանշէ անոր շուրջ բոլոր գօտեքանդակը, որ կը պատկերացնէր բուսական եւ կենդանական տուեալներ․ ծաղիկներ, ժորիներ, թռչող թռչուններ, արծիւներ եւ արագիլներ։


== Պատմական ==
Ք․ա․ 6-րդ դարէն Աթինա Փոլիատա տաճարին (տես Աքրոփոլի (Աթէնք)) աւերակներուն վրայ կը սկսին կառուցուիլ Աթենացիներուն սրբավայրերը։ 
էքադոփետոս տաճարը կը կառուցուի Ք․ա․ 6-րդ դարուն կէսերուն (570–550) Փեսիսդրադոսին իշխանութեան շրջանին։ Ք․ա․ 490 երբ Մարաթոնայի ճակատամարտին Աթէնք պարսիկներուն կը յաղթէ, տաճարը կը քակուի, որպէսզի անոր տեղը կառուցուի նոր տաճար մը, ծանօթ իբրեւ Նախափարթենոնաս։ Սակայն տաճարը՝ կառուցման ընթացքին Ք․ա․ 480, պարսիկներէն կը քանդուի։ Աւելի ետք, անոր տեղը կը կառուցուի Փարթենոնաս տաճարը։   
Պատմութեան ընթացքին անոր հետքերը կը կորսուին։ Սակայն շնորհիւ հնագիտական պեղումներուն եւ ուսումնասիրութիւններուն կը յայտնուի տաճարին գոյութիւնը՝ իբրեւ ուրոյն վեցասիւն «փերիփդերոս» տորիան ոճով (ախայիքի կամ ախայեան շրջան) տաճար 46 մ․ քարեզրով, որ կը գտնուէր Փարթենոնաս տաճարին տեղը։ 


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
        


== Արտաքին յղումներ ==
Էքադոփետոսի տաճարը(անգլերէն)
Կոմիտասի Անուան Զբօսայգի

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Կանաչ գոտի
Կոմիտասի անուան զբոսայգի եւ պանթէոն, զբօսայգի Երեւանի Արշակունեաց պողոտայի երկայնքով:


== Պատմութիւն ==
Մինչեւ 1930-ականներու կէսերը զբօսայգիի տարածքը եղած է հին գերեզմանատուն, որ տեղացիները կոչած են «Մլեր»։ Պահպանուած է հնագոյն գերեզմանատան կրաշաղախ պարսպէն հատուած մը։
1930-ականներուն Երեւանի քաղխորհուրդի գործկոմի որոշմամբ գերեզմանատունը փակուած է եւ ամայի տարածքի մէջ հիմնադրուած է զբօսայգի։ Այգիի մէկ անկիւնը Աղասի Խանջեանի նախաձեռնութեամբ վերածուած է գրականութեան եւ արուեստի գործիչներու գերեզմանատան։ Երկար տարիներ պանթէոնի տարածքը անուշադրութեան մատնուած է։ 1969-ին Ստեփան եւ Ռուզան Քիւրքչեաններու հովանաւորութեամբ կառուցուած են տուֆակերտ, քանդակազարդ հիւսիսային պատն ու միջնապատը, որմէ ետք կատարուած են մասնակի նորոգումներ։ Պանթէոնը հիմնանորոգուած է 2005-ին:
Այգիի տարածքին կը գտնուին՝

Կոմիտասի անուան պանթէոնը
Ֆիտայական շարժման «Զօրավար Անդրանիկ» թանգարանը
Շուշանիկ Կուրղինեանի գերեզմանը
Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը
Շենգաւիթ վարչական շրջանի ընդհանուր իրաւասութեան դատարան
Յուշարձան՝ նուիրուած ՀՕՄ-ի 100-ամեակին
2011-2013 թթ. այգիի տարածքիին գործած է «Նէմօ» տելֆինարիումը


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		


== Տես նաեւ ==
Կոմիտասի Անուան Պանթէոն


== Արտաքին յղումներ ==
Այս տարի կը բարեկարգուին Կիրովի, Կոմիտասի անուան այգիներն ու Գլխաւոր պողոտան
Կը ձեւաւորուիի մէկ ընդհանուր զբօսայգի: Կը վերակառուցուի Կոմիտասի անուան զբօսայգին
Բեկլար Ամիրջան

Բեկլար Ամիրջան(եան) (2 (14) Յուլիս 1868, Թիֆլիս, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 18 Մայիս 1937(1937-05-18), Թիֆլիս, Խորհրդային Միութիւն), հայ երգիչ (պարիթոն)։


=== կենսագրութիւն ===
Ծնած է Տփխիս (Թիֆլիս)։ Կրթութիւնը ստացած է Ներսէսեանի մէջ՝ 1879–էն 1885, աւարտելէ ետք կ՛երթայ Փեթերսպուրկ ու 1886–ին կը մտնէ երաժշտանոց (Կոնսերուադուար)։ Այնտեղ կ'աշակերտէ էվերարդիին, Գաբելին եւ ուրիշներու, մինչեւ 1889։ Սակայն օդի վատ ազդեցութենէն ստիպուած կը ձգէ Փեթերսպուրկը եւ 1890–ին կ'անցնի Իտալիոյ Միլանօ քաղաքը, ուր նոյնպէս երաժշտանոց կը մտնէ եւ մինչեւ 1894 թուական կը զբաղի իտալական ուղղութեամբ։ Իսկ նոյն տարուան՝ Յունիս 21–ին, կ'աւարտէ առաջին մրցանակով եւ Սեպտեմբեր 11–ին բեմ կը բարձրանայ Վենետիկի մէջ՝ Ռոսինի թատրոնին մէջ, կատարելով Ֆաուսթի մէջ Վալենդինի դերը։ Տասնչորս ամիս խաղալով եւ երգելով Իտալիոյ մէջ՝ 1895–ին կ'անցնի Ռուսաստան՝ Մոսկուա ու կը սկսի խաղալ իտալական խումբի մը մէջ։ 5 Ապրիլ 1896–ին կը հրաւիրուի արքունիք թատրոնի վարչութեան կողմէն երեք տարի պայմանագրով եւ այնուհետեւ կը սկսի երգել (քիչ բացառութեամբ միայն) արքունական թատրոններու մէջ, այցելելով Ռուսաստանի, Լեհաստանի, Սիպերիոյ եւ այլ կողմերու մեծ եւ փոքր քաղաքները։
1902–ին կը հրաւիրուի՝ Աստրախանի Արքունի Երաժշտական ուսումնարանի վարչութեան կողմէ, ուր աշակերտներուն եւ ուսուցիչներուն պատրաստելով՝ իր մասնակցութեամբ կը ներկայացնէ Դեմոն, Եւգենի Անգին, ֆաուսթ եւ Ռիգոլեթօ։ 1903–ի Յուլիսէն կը պայմանաւորուի Ֆիկների հետ եւ անոր խումբի հետ կ՛երթայ Ն. Նովկորոտի Եարմրկա մինչեւ Սեպտեմբերի 1-ը։ Ապա կը վերադառնայ Տփխիս, ուր կ'անցընէ ձմրան երգաշրջանը։


==== Ամիրջանի երգացանկը ====
Ամիրջանը տուած է համերգներ եւ մասնակցած է այլեւայլ բարեգործական երեկոյթներու, միայն Ռոստովի եւ Տփխիսի մէջ, երգելով նաեւ հայերէն երգեր։ Անոր ռուսերէն երգացանկն էր՝ Դեմոն, Օնեգին, Ռումշան, Իշխան Իկոր, Յուղա, Քալաշնիքով, Գրիգ, Գրեազնրիյ, Գրաֆ Տօմսկիյ, Տրօեկուրով, Վեազոմսկիյ, Իշխ. Կուրլեատեւ, Եանուշ, Մուցիօ, Պորիս Գոդունով, Իշխան Ելեցկի, եւ այլն։ Օտար լեզուներով՝ Ամոնասրօ, Նելուսկօ, Էսկամիլիօ, Մեֆիստոֆէլ, Վալենդին, Րիգօլետտօ, Բարնարա, Եագօ, Թոնիօ, վոլ Ֆրամ, Ֆիկարօ, Բեպպօ, Մարսէլ, Նիլականտա, Րենատօ, Կարլ Ե., Մերկուցիօ, Քապուլեթ, Ջիանշիոտտօ։
Արփա գետ

Արփա, Արեւելեան Արփաչայ, Արփանեալ, Արփաչայ, Ձորագետ, Ջերմ, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզին եւ Նախիջեւանի  տարածքին մէջ, Արաքսի ձախ վտակը։
Կը բխի Զանգեզուրի եւ Վարդենիսի յորդաբուխ աղբիւրներէն՝ 3200 մ բարձրութեան վրայ։ Ջերմուկ քաղաքէն կը թեքի հիւսիս-արեւելք եւ կը հոսի Շարուրի դաշտով։ Վերին հոսանքին գետը դանդաղահոս է, բայց Ջերմուկին չհասած՝ կը դառնայ արագահոս եւ, ճեղքելով Վարդենիսի լեռնալանջերը, կը գահավիժի անտառապատ խոր կիրճը։ Ջերմուկէն վար Արփան կը հոսի գալարումներով եւ իր ընթացքը մերթ արագ, մերթ դանդաղ կը շարունակէ մինչեւ Արենի գիւղը։ Ստորին հոսանքին մէջ Արփան կը բաժնուի բազմաթիւ մեծ ու փոքր առուներու եւ ամրան ամբողջովին կ'օգտագործուի դաշտերն ու այգիները ոռոգելու համար։ Ընդհանուր առմամբ կը հոսի հիւսիս-արեւելք-հարաւ-արեւմուտք ուղղութեամբ։
Երկայնք 128 քմ է (Հայաստանի մէջ 90 քմ), ջրհաւաք մակերեսը՝ շուրջ 2600 քմ²։ Սնուցումը գլխաւորաբար ձիւնաանձրեւային է (57%), կը յորդի Ապրիլ-Յունիսին, յատկապէս՝ Մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը՝ 21,6 մ³/վ (Արենի), կը հասնի 22 մ³/վ, առաւելագոյնը՝ 146 մ³/վ, նուազագոյնը՝ 6,2 մ³/վ։ Տարեկան հոսքը՝ 682 մլն․ մ³։
Վերին հոսանքին մէջ կը գտնուին Ջերմուկ առողջարանը եւ համանուն ջրվէժը։ Ջուրը կ'օգտագործուի ոռոգման եւ ջրելեկտրականութիւն ստանալու համար։ Հոս կառուցուած են Բարձրունիի, Ազատեկի եւ Արփի ջրհան կայանները։ 1981-ին օգտագործման յանձնուած է Արփա-Սեւան ջրատարը, ուր ստեղծուած է Կեչուտի ջրամբար փապուղին։ Արփայի վրա կառուցուած են Ջերմուկի, Ազատեկի, Եղէգնաձորի եւ Արենիի ջրելեկտրակայանները։ 1979-1983 գետին վրան՝ Գիւմուշլու բանաւանին մօտակայքը, կառուցուած է շուրջ 180 միլիոն ջրատար ջրամբար մը։
Ագարակաձորին մօտ Արփայի վրայ կանգուն է եւ բանուկ՝ ԺԳ. դարուն կառուցուած միակամար կամուրջը։
Վտակներէն են՝ ձախ կողմէն Տարբ, Գնիշիկ, աջէն՝ Հերհեր, Եղէգիս, Ելփին։ Նախիջեւանի տարածքներուն մէջ Արփան կը սնուցանէ անոր Ջաղազուր, Եայջի եւ Ակոռի ոչ մեծ գետակները։
Ալիս Կլաւեան

Ալիս Կլաւեան-Օսապաշեան (1913)


== Կենսագրութիւն ==
Ալիս Օսապաշեան երիտասարդ տարիքէն սիրած է գիրն ու գիրքը, եւ նուիրուած՝ ստեղծագործական աշխատանքի։
Ծնած է Պուլկարիա: Աւարտած է Բլովտիվի աղջկանց լիսէն եւ ապա պաշտօնավարած՝ որպէս պուլկարերէնի ուսուցչուհի։ Եղած է թարգման Սոֆիայի պետական հրատարակչատան մօտ։ Աշխատակցած է հայ եւ պուլկար թերթերու եւ հանդէսներու։


== Գործերը ==
1959-ին պուլկարերէնի թարգմանած է Սիլվա Կապուտիկեանի բանաստեղծութիւնները։
1966-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ եւ կը հաստատուի Ֆիլատելֆիա։ Շուտով անգլերէն լեզուին տիրանալով կը գրէ իր բանաստեղծութիւններու առաջին գիրքը «Songs For You» (1979)։ Ապա անգլերէնի կը թարգմանէ Սիլվա Կապուտիկեանի քերթուածները. «Lyrical Poetry of Sylva Gaboudigian» խորագրով, (1981) որ կ՚արժանանայ բացառիկ գնահատանքի, յայտնի գրաքննադատներու կողմէ։
Ապա կը հաստատուի Լոս Անճելըս եւ կը հրատարակէ հայերէն բանաստեղծութեան հետեւեալ գիրքերը.
Կարօտի Յուշեր (1987), Բաց Պատուհանէս (1988), եւ Աշնան Ծաղիկներ (1990)։
Գրած է նաեւ թատրերգութիւն մը, «Հայկական Հիւրասիրութիւն», որ բեմադրուած է Ֆիլատելֆիոյ եւ Նիւ Եորքի մէջ։
Իրեն ի պատիւ սարքուած են գրական երեկոյթներ։ Առաջինը՝ գինեձօն-ճաշկերոյթ մըն էր, որ տեղի ունեցաւ կազմակերպութեամբ Հայ-Ամերիկեան Թատերա-երաժշտական Միութեան, իր՝ «Կարօտի Յուշեր» գիրքին լոյս ընծայման առթիւ, 1987-ին։ Երկրորդը կայացաւ Իրանահայ Միութեան սրահին մէջ, նախաձեռնութեամբ «Նաւասարդ»ի Տիկնանց Մարմնին, 1988-ին: Երրորդը կազմակերպուած էր Հ.Մ.Մ. Տիկնանց Վարչութեան կողմէ, Սողանալեան սրահին մէջ, 1989-ին, Լավերն գոլէճի մէջ, հովանաւորութեամբ Տօքթ. Կարպիս Տէր Եղիայեանի եւ կազմակերպութեամբ գոլէճին Տիկնանց Միութեան, 1990-ին։
Իր անունը արձանագրուած է "Who's Who in Professional and Executive Women" հատորին 1989-ի հրատարակութեան մէջ։
Երկու անգամ այցելած է Հայաստան, ուր Եղիշէ Զարենցի անուան Գրականութեան եւ Արուեստի Թանգարանին մէջ հիմնուած է Ալիս Օտապաշեանի ֆոնտը։
Հրաւիրուած է համալսարաններէ եւ գրական շրջանակներէ եւ ասմունքի ելոյթներով ներկայացած։
Ա. Օսապաշեանի բանաստեղծութեանց գրքոյկները կը պարունակեն քնարական քերթուածներ, նուիրուած բնութեան, Հայրենիքին ու մարդկութեան։ Իր հոգեկան հարազատ ապրումները կու տայ պարզ եւ գունագեղ ոճով մը։
Լաւատես է ան կեանքի դժուարութիւններուն եւ տխուր երեւոյթներուն հանդէպ։
Հայոց Այբուբենի Յուշակոթող (Օշական)

Հայոց այբուբենի յուշակոթող, կը գտնուի Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Օշական գիւղի հիւսիսային մասը, ցածրիկ բլուրի վրայ։ Յուշակոթողիը կ'ընթգրկէ Օշականի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին վրայ, կանգնած է 1962 թուականին։


== Պատմութիւն ==
Յուշակոթողը կանգնած է Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդեան 1600-ամեակի առթիւ։ Ան բաղկացած է բացուած գիրքի նմանող երկու յուշասալերէ, որոնցմէ ձախակողմեանին վրայ քանդակուած է Հայոց այբուբենը։
Հայոց այբուբենի նուիրուած յուշարձան կայ նաեւ Ապարան-Երեւան մայրուղիի աջ կողմը, Ապարանի եւ Աշտարակի վարչական սահմանագլխին։


== Հեղինակ ==
ճարտարաԺետ` Ճիմ Թորոսեան


== Տե՛ս նաեւ ==
Հայոց Այբուբենի Յուշարձան


== Պատկերասրահ ==
911 Աղամեմնոն աստղակերպ

911 Աղամեմնոն աստղակերպ. Տրոյան աստղախումբը առաջնորդող աստղակերպերէն մէկը, բացարձակ ծաւալով՝ 7,89․ այդպէս ինչպէս որոշուած է Արեգակնային Դրութեան համար։


== Տեղեկութիւններ ==
Աստղակերպը կը յայտնաբերուի 1919-ին, գերմանացի աստղաբան Քարլ Ռայնմութին կողմէն, երբ Գերմանիոյ Հայտըլպերկ Աստղադիտարանէն կը դիտարկէր։ Ան կու տայ Տրոյան Պատերազմի յունական բանակի ընդհանուր հրամանատար եւ գլխաւոր դերակատարներէն Միկինեսի Աղամեմնոնաս թագաւորին անունը։ Աստղակերպին հեռաւորութիւնը Արեւէն եւ Լուսնթագ մոլորակէն (Տիաս) գրեթէ կայուն է։ 
, ,  


== Տե՛ս նաեւ ==
3092 Իրոտոթոս աստղակերպ
659 Նեսթոր աստղակերպ
238 Հիփաթիա աստղակերպ
132 էթրա աստղակերպ
1647 Մենելաոս աստղակերպ
Լիզպոն

Լիզպոն, Փորթուկալի մայրաքաղաքը, ծովային նաւահանգիստ՝ Ատլանտեան ովկեանոսէն 15 քմ հեռու։


== Անուանում ==
Հիմնադրուած է Ք.Ա. 1-ին հազարամեակին։ Հին ատեն կոչուած է Օլիսիպօ (լատիներէն՝ Olisipo). եղած է լուզիատներ իբերական ցեղի գլխաւոր բնակավայրը։ Կ՛ենթադրեն, որ անուանումն ունի փիւնիկեան ծագում, առաջացած է ippo «ցանկապատ» բառէն (առաջին բաղադրիչը պարզ չէ) կամ ալիս-ուպպօ «ուրախ ծոց» արտայայտութենէն։


== Պատմութիւն ==
Ք.Ա. 2-րդ դարուն նուաճած են հռոմէացիները, որոնք այն անուանած են Ֆելիցիտաս Յուլիա (լատիներէն՝ Felicitas Julia)։ 714-ին գրաւած են արաբները ու այն անուանած են Ալ-Օշբունի կամ Լիշբունա, որմէ առաջացած է ներկայի փորթուկալերէն՝ Lisboa ձեւը։ Արեւելահայերէն Լիսաբոն ձեւը փոխառուած է ռուսերէնէն (Лисабон), որ իր հերթին այն փոխ առած է գերմաներէնէն (Lissabon)։ Արեւմտահայերէնին մէջ տարածուած է անուան Լիզպոն ձեւը, որ փոխառուած է ֆրանսերէնէն (Lisbonne)։
Լիզպոնը 1255-էն Փորթուկալի մայրաքաղաքն է։
Ս. Ռիթա

Ս. Ռիթա  (1381 – 22 Մայիս 1457), իտալացի սրբուհի: 


== Կեանքը ==
Ծնած է Իտալիոյ Քաշիա աւանին մէջ 1381-ին: Ան Բարեպաշտ   ընտանիքի մը դուստրն էր: Փոքր տարիքէն կը փափաքէր վանք մտնել եւ հոգեւոր կեանք մը վարել: Բարձր ժայռերու վրայ բարձրանալով՝ յաճախ ծնրադիր կ'աղօթէր: Ռիթային ծնողքը կ'ուզէր ամուսնացնել զինք:
Իր ծնողներուն կամքին հնազանդելով կ'ամուսնանայ եւ երկու զաւակ կ'ունենայ, սակայն ամուսնական կեանքը տառապանքով եւ նեղութիւններով անցընելէ ետք, կը կորսնցնէ ամուսինը եւ երկու զաւակները:
Զաւակներուն մահէն ետք կը դիմէ Օգոստինեան Քոյրերու վանքը, սակայն զինք չեն ընդունիր, որովհետեւ վանքին կանոնները բացարձակապէս կ'արգիլէին այրիներուն մուտքը մենաստանէն ներս: 1413-ին, գիշեր մը՝ տեսիլք կ'ունենայ եւ սուրբերու առաջնորդութեամբ Ս. Օգոստինոսի միջնորդութեամբ մուտք կը գործէ մենաստան 32 տարեկանին եւ Ս. Օգոստինոսի կոյսերուն սքեմը կը հագնի, ուր կ'ապրի մինչեւ մահ:
Մենաստանին մէջ, Ռիթա իր կրօնաւորական կեանքը կը սկսի, եւ սրբակերտումի ճամբան կը համակէ իր ամբողջ էութիւնը: 
Սրբուհի Ռիթային անունին հետ կապուած հրաշքներ կը պատահին եւ ժողովուրդը զինք կը հռչակէ. «Անկարելի բաներու սրբուհին»  կամ «Պաշտպան անյոյս դատերու»: Ան կը կոչուի նաեւ «Անհաւատներու Սրբուհին»:
Անոր հռչակը կը տարածուի ամէն կողմ, նոյնիսկ այլ կրօններու ժողովուրդներուն մօտ:


== Սրբադասում ==
1628-ին Ուրբանոս Ը. Քահանայապետին կողմէ, Ռիթա երանելի կը հռչակուի.  իսկ անոր սրբադասումը կը կատարէ Լեւոն ԺԳ. Սրբազան Պապը՝ 24 Մայիս 1900-ին:
Սրբուհի Ռիթային ծիսական տօնը կը նշուի ամէն տարի 22 Մայիսին:
Սրբուհի Ռիթային միջնորդութեամբ բազմաթիւ հրաշքներ տեղի ունեցած են, քրիստոնեայ եւ իսլամ հաւատացեալներու:
Ըստ վկայութեանց՝ Աստուած Ս. Ռիթայի միջոցաւ առողջութիւն պարգեւած է նոյնիսկ մահամերձ հիւանդներու, որոնք հաւատքով իրեն դիմած են, ինչպէս նաեւ ամուլ կիներուն զաւակ տուած է:


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Sanctuary of Saint Rita in Cascia, Italy
Society of Saint Rita in Roccaporena, Italy
Ապաթարց

Ապաթարց, հայերէնի կէտադրական բացայայտութեան նշաններէն մէկը։
Ապաթարցը կը գործածուի՝

Արեւմտահայ գրական լեզուի մէջ, կը դրուի բառին զեղչուած ձայնաւորին փոխարէն, յատկապէս կը, մը մասնիկներու ը-ի սղման ատեն։
Արեւմտեան դ, Օ եւ նման նախամասնիկներով կազմուած յատուկ անուններու մէջ, որոնք համապատասխան լեզուին մէջ ապաթարցով են։Օրինակ՝ Ժանն տ’Արք։

Բանաստեղծութիւններու մէջ վանկերու չափը պահելու համար, զեղչուած ձայնաւորի փոխարէն  ապաթարց կը դրուի.


== Ժխտական խոնարհման կազմութեան ատեն ==
Օժանդակ բային եզակի երրորդ դէմքին է-ն կը փոխուի ի-ի (չի խաղար)։ Այս ի-ն ձայնաւորով սկսող բայերէն առաջ կը զեղչուի, եւ տեղը ապաթարց (') կը գրուի: Օրինակ՝ չի երթար → չ’երթար, չի երգեր → չ’երգերԲացառութիւն կը կազմեն ունիմ եւ կամ բայերը, որոնց սահմ. եղ. ներկայ եւ անցեալ անկատար ժամանակներուն ժխտական ձեւերը կը կազմուին չ մասնիկի կցումով եւ առանց ապաթարցի։
Այսպէս՝ չունիմ, չունէի -չկամ, չկայի։


== Գրականութիւն ==
Սերգէյ Աբրահամեան, «հայերէնի կետադրութիւն», ուսումնական ձեռնարկ, 2002։
Դրազարկի Վանք

Դրազարկի վանք (նաեւ՝ Աբբա, ֆրանսերէն՝ Abbatiya de Trezarko), մեծ վանական համալիր Կիլիկիոյ հիւսիս արեւելեան կողմը, Սիս քաղաքին մօտակայքը, 36 քմ դէպի արեւմուտք, Կիլիկեան Տաւրոս լեռնաշղթային լանջին, անառիկ ու անմատչելի վայրի մը մէջ։


== Անուանումներ ==
Դրազարկի վանքին անունը հաւանական է, որ ծագած է հայերէն «դուռ» եւ «զարկ» (բախել, թակել) կամ «թուր» եւ «զարկել» բառերէն։ Բացի ատկէ համալիրը ծանօթ է բազմաթիւ այլ անուններով՝ Աբբա, Աբբատիա տը Թրեզարքօ, Աւագ վանք, Եռակամար վնաք, Եռսաեղ վանք, Եռաղեղ-Եռակամար վանք, Երեք Կամարի աբբայութիւն, Փոսի վանք եւ այլն :


== Պատմութիւն ==

Հայ գրչութեան եւ մշակոյթի նշանաւոր կեդրոնն էր։ Հիմնադրման թուականը յայտնի չէ, հաւանաբար գոյութիւն ունեցած է Ժ.դարէն։ Առաջին անգամ վերանորոգուած է ԺԱ.-ԺԲ. դարերուն՝ Թորոս Ա. Ռուբինեան իշխանին օրով՝ Վասպուրականէն հրաւիրուած Գէորգ Մեղրիկ վարդապետին ջանքերով։ Դրազարկը հանդիսացած է Ռուբինեան իշխաններու եւ թագաւորներու դամբարանը, անոր համար ալ դարձած էր անոնց հոգածութեան առարկան: