Զարգացած Միջնադարու Հայկական Երաժշտութիւն

Զարգացած միջնադարու հայկական երաժշտութիւն, երգերու, շարականներու ստեղծագործում Միջնադարեան Հայաստանի մէջ, որ նպաստած է հայկական ազգային երաժշտութեան ու պարերու զարգացմանը։ Զարգացած միջնադարուն՝ 8-9-րդ դարերուն, հանդէս եկած են հայկական խազերը։


== Հայկական երաժշտութեան ակունքներ ==

Դեռ նախնադարուն ձեւաւորուած էր հայկական երաժշտութեան որակային յուրահատկութիւնը։ Մովսէս Խորենացին կը յիշատակէ «փանդիռ» երաժշտական գործիքը։ Փավստոս Բիւզանդը կը յիշատակէ թմբուկը, սրինգը, քնարը եւ շեփորը։ ։ Պահպանուած են մինչքրիստոնէական Հայաստանի երգերու տեքստերու հատուածներ, որոնք կը պատմեն Արա Գեղեցիկի եւ Շամիրամի, Արտաշէս թագաւորի մասին։ Այդ հնագոյն երգերէն մէկը, որ կը վերաբերի մ.թ.ա. 2-րդ դարուն, կը պատմէ հայ արքայ Արտաշէսի եւ ալաններու արքայադստեր՝ Սաթենիկի մասին․
Հեծաւ արի արքայ Արտաշէսը

գեղեցիկ Սեւուկ նժոյգը
Եւ հանեց ոսկեօղ շիկափոկ պարանը
Եւ որպէս սրաթեւ արծիւ
անցկացաւ գետը
Եւ նետեց ոսկեօղ շիկափոկ պարանը,

Գցեց մեջքը ալանաց օրիորդի

Եւ շատ ցաւցուց մեջքը փափուկ
օրիորդի՝
Արագ հասցնելով անոր իր բանակը

301  թուականէն երբ Հայաստանը ընդունեց քրիստոէութիւնը որպէս պաշտօնական կրօն, հիմք ստեղծեց հայկական քրիստոնէական եկեղեցւո՛ երաժշտութեան զարգացման համար։ Ագաթանգեղոսը կը յայտնէ, որ IV դարու վերջէն բարձրագոյն դպրոցներուն մէջ երգեցողութիւն ուսուցանուած են։ Միեւնոյն ժամանակ յայտնի է հայկական հոգեւորականութեան բացասական վերաբերմունքը հեթանոսական երաժշտական ժառանգութեան հանդէպ։
Հայ հնադարյան երաժշտութեան զարգացմանը կը նպաստէ նաեւ ֆեոդալիզմի ձեւաւորումը։ Սակայն գուսանական արուեստը կ՝ ենթարկուի հալածանքներու (այդուհանդերձ շարունակելով իր զարգացումը)։
Հայ եկեղեցական երաժշտութեան զարգացմանը նպաստեց 406 թուականին հայկական այբուբենի ստեղծումը։ Վարդապետարաններուն (հայկական դպրոցներուն մէջ, որոնք, ինչպէս կը յայտնէ Մովսէս Խորենացին, առաջին անգամ կը հիմնադրէ Մեսրոպ Մաշտոցը), կ՝ ուսուցանուի երաժշտութիւն եւ երգ։
V - VI դարերուն՝ կըստեղծուին առաջին հոգեւոր երգերը, որոնց հեղինակներն են՝ Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթեւը, Յովհաննէս Ա. Մանդակունին, Ստեփանոս Սիւնեցին, Կոմիտաս Ա .Աղցեցին։ Եկեղեցական երաժշտութեան զարգացման ընթացքին կը ձեւաւորուին շարականները (V դար)։ VII դարուն երաժիշտ Բարսեղ Ճոնը կը կազմէ շարականներու առաջին ժողովածուն։ 7-րդ դարուն հիմնագիրներէն յայտնի է նաեւ կաթողիկոս Սահակ Գ. Ձորոփորեցին։ Ձայներու երկրորդ համակարգումը կատարեց Ստեփանոս Սիւնեցին՝ 8-րդ դարու առաջին կիսուն։ Վերջինս եկեղեցական երաժշտութեան մէջ ներմուծեց նաեւ կանոնը։ Հին հայկական երաժշտութեան զարգացման մէջ նոր ձձեռք կը բերէր երաժշտական նոթագրութեան՝ խազերու ստեղծումը 8-9-րդ դարերուն։ Խազերու հնագոյն ձեռագիրը  9-րդ դարուն։ Ընդհանուր առմամբ պահպանուած է խազերու աւելի քան 2000 ձեռագիր։ Հնադարեան Հայաստանի երաժշտական մշակոյթի մասին կը յայտնէ նաեւ Դաւիթ Անհաղթը (V - VI դդ)։
Գուսանները հայ ժողովրդական երգիչներն են։ Անոնց ստեղծագործութիւնները բացարձակապէս հասարակական բնոյթ կը կրեն։ Նախաքրիստոնէական Հայաստանի մէջ հելլենիզմի դարաշրջանին գուսանները  կը ծառայէին Գիսանէ աստուածուհիի տաճարին մէջ, կը մասնակցէին ֆարսէրի եւ երգիծական ներկայացումներուն։]</ref> Նրանց ստեղծագործությունները բացարձակապես հասարակական բնույթ են կրում։ Նախաքրիստոնեական Հայաստանում հելլենիզմի դարաշրջանում գուսանները ծառայում էին Գիսանե աստվածուհու տաճարում, Գուսանական երաժշտութիւնը կը սերի ստրկատիրական ժամանակաշրջանի Հայաստանի «վիպասանների» ստեղծագործութիւններէն։ Զարգացած ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանին առաջացան «գուսանները» եւ «վարձակները»։ Գուսանական երգերու մասին կը վկայեն 5-րդ դարու հայ պատմիչներ Ագաթանգեղոսը, Փաւստոս Բիւզանդը, Մովսէս Խորենացին, Եղիշէն եւ այլն։ Ժողովրդական երգիչներ գուսանները երգերը կը կատարէին հիմնականին խնճոյքներուն, հարսանիքներուն եւ այլն։ 301 թուականէն ետք հայկական եկեղեցին կը հետապնդէր գուսաններուն։
Շարականները հոգեւոր երգերն են։  Պահպանուած են V - XV դարերու մեծ քանակութեամբ շարականներ։ Հին հայկական հոգեւոր երաժշտութիւնը կազմուած է 4 հիմնական ժանրերէն՝ կցուրդ, կացուրդ, կանոն եւ տաղ։  Շարականները հին հայկական մշակոյթի՝ մասնաւորապէս պոեզիայի, երաժշտութեան եւ մասնագիտական երգարուեստի սինթեզն է։ Արդէն VII դարուն Բարսեղ Ճոնը կաթողիկոս Ներսեսի հանձնարարութեամբ կազմեց «Շարակնոց» ժողովածուն։


== Երաժշտութեան զարգացում ==
Հայկական երաժշտութիւնը նշանակալիօրէն  զարգացած է  ֆեոդալիզմի դարաշրջանին՝ X-XIII դարերուն։ Անոր կը նպաստէ հայկական ազգային պետութեան վերականգնումը IX դարու կեսերուն։ X դարուն կ՝ ըստեղծուի  մասնագիտական  երաժշտութեան նոր ուղղութիւն՝ տաղը։ Տաղերը խոշոր հասարակական կամ հոգեւոր վոքալ պիեսներ են, որոնք ունին դրամատիկական, վիպական, ինչպէս նաեւ քնարական բնոյթ։ Այդ ստեղծագործութիւնները իրենց սկզբնաղբիւրներով կը սերէին  գուսանական եւ գիւղական երաժշտութեան։ Տաղերու առաւել յայտնի հեղինակներէն են Գրիգոր Նարեկացին (X դար), Խաչատուր Տարոնեցին (XII դար) եւ այլն։ Հայկական Վերածնունդի գուսանական գաղափարները արտացոլուած էին ինչպէս տաղերուն մէջ, այնպէս ալ «Սասունցի Դաւիթ» էպոսիի մէջ, որ վերջանականապէս ձեւաւորուեցաւ IX - X դարերուն։ Հայկական երաժշտական մշակոյթի հիմնական զարգացումը կապուած է հինէն տաղերու հետ։ Երաժշտական նոտագրութեան համակարգը կը կատալերագործէ  XI դարուն՝ խազերու ի յայտ գալով։ Ան թոյլ կու տար  աւելի ճշգրիտ ֆիքսել մեղեդին։ Կըստեղծուին  «Խազգիրք» ժողովածուները, որոնք կը հանդիսանային  նաեւ իւրօրինակ ուսումնական ձեռնարկներ։ Հին հայկական երաժշտութեան զարգացման գործին մէջ  մեծ դեր խաղցաւ  Ներսէս Շնորհալին (XII դար), որ գրեց բազմաթիւ երգեր, տաղեր եւ շարականներ։ Յովհաննէս Իմաստասերը (XI - XII դարեր), Յովհաննէս Երզնկացին (XIII դար) եւ այլն իրենց աշխատութիւններուն մէջ կ՝ ուսումնասիրէին երաժշտա-գեղագիտական բնոյթի թեմաներ։ Առաքել Սիւնեցին, Յակոբ Ղրիմեցին գրած են տուեալ ժամանակաշրջանի երաժշտական գործիքներու մասին։ Մեծ արժէք կը ներկայացնեն Կիլիկիոյ  թագաւորութեան մէջ ստեղծուած պատմական երգերու բառերը (Հեթում Ա. արքայի որդի Լեւոնի գերեւարութեան մասին եւ այլն)։ XIV դարէն հասարակական տաղերը զգալիօրէն դուրս կը մղեն շարականներուն եւ այլ հոգեւոր ստեղծագործութիւններուն։ Հատկապէս սկսած XVI դարէն՝ Հայաստանի՝ Թուրքիոյ եւ Իրանի միջեւ բաժանուելէ  ետք, կ՝ամրապնդեն սոցիալական թեմաները եւ կը գերակայեն ողբերգական երգերը։
Միջնադարեան երգերու ժողովածուներէն են Շարակնոցը, Գանձարանը, Մանրուսմունքը եւ Տաղարանը։


== Հայկական խազեր ==
Ըստ 5-րդ դարու պատմիչ Ղազար Փարպեցիի՝ հայերը սկզբնապէս կ՝ օգտագործէին այբուբենի տառերը՝ երաժշտութիւնը ֆիքսելու համար։ Հին հայկական երաժշտական նոտագրութիւնը՝ խազերը, ստեղծուած են VIII-IX դարերուն։  Խազերու ստեղծման նախաձեռնողը հաւանաբար Ստեփանոս Սիւնեցին էեղած է։ XII դարէն խազերը կը զարգանային նաեւ Կիլիկիոյ մէջ, Ներսէս Շնորհալին, Գրիգոր Խուլը (XII դար), Գեւորգ Սկեռացին (XIII դար)եւ այլք կը բարելաւէին  էին խազերու համակարգի եւ անոնցմէ նշաններու կատարման մեկնաբանման տեխնոլոգիան։ Յայտնի են աւելի քան 40 հիմնական եւ մինչեւ 20  կամ 30 լրացուցիչ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ ածանցեալ նշաններ։ Խազերը կը բաժնուին 3 հիմնական կադեկորիաներու։  Բացի այդ հայկական խազերը պալեոբիւզանդական նշանային համակարգէն կը տարբերւէին  նաեւ իրենց գրաֆիկական գրելաձեւով, անուանումներով եւ նշաններու փոխհարաբերութեամբ։  Պահպանուած են ծաւալուն ձեռագիր հատորներու հսկայական քանակութիւն, որոնք կը պարունակեն միջնադարեան հասարակական եւ հոգեւոր ստեղծագործութիւններու խազային գրառումներ։ IX դարէն յայտնի են նաեւ ձեռագրեր էկհնչիւնական նոթագրութեամբ։