Մինաս Թէօլէօլեան

Մինաս Թէօլէօլեան (1913, Պարտիզակ (Քոճայելի), Բաշիսքելե, Քոճաէլի, Թուրքիա - 1997, Պոսթըն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), հայ ուսուցիչ, արձակագիր, հրապարակագիր ու խմբագիր։ Իբրեւ նուիրուած կրթական մշակ եւ կուսակցական գործիչ, ապրած է աստանդական կեանք մը Սուրիա, Լիբանան, Եգիպտոս եւ ԱՄՆ։ Հայրն է գրականագէտ, սփիւռքագէտ Փրոֆ. Խաչիկ Թէօլէօլեան-ին: 


== Կենսագրութիւն ==
Յաճախած է Պարտիզակի Սրբոց Թարգմանչաց։ 1922-ին, Իզմիրի ջարդերէն ետք, պատանի Մինասը ղրկուած է Պոլիս, ուր յաճախած է Վիեննայի Մխիթարեաններու վարժարանը: Աշակերտութեան շրջանին էր, որ 13 տարեկանին Թէօլէօլեան գրած է իր առաջին ոտանաւորը: Հազիւ 17 տարեկանին, ընկերոջ մը հետ, Թէօլէօլեան սկսած է հրատարակել «Արձան» գեղարուեստական պարբերաթերթը:
1933-ին աւարտած է Մխիթարեան վարժարանը եւ ներկայացուցած աւարտաճառ մը՝ Վահան Թէքէեանի բանաստեղծութեան մասին:
Թրքական բանակին մէջ զինուորական ծանր ծառայութիւնը կատարելէ ետք, Թէօլէօլեան հայ գրականութեան ուսուցչութեան կոչուած է իր աւարտած Մխիթարեան վարժարանին մէջ։ 
1937-ին, Մինաս Թէօլէօլեան, որ արդէն կ՚աշխատակցէր սփիւռքահայ մամուլին, ստիպուած է հեռանալ Թուրքիայէն, որովհետեւ իր դէմ սկսած էին ոստիկանական հետապնդումներ եւ դատական հարցաքննութիւններ, Ֆրանսայի եւ Մ. Նահանգներու դաշնակցական թերթերուն՝ «Յառաջ»-ին եւ «Հայրենիք»-ին հետ իր ունեցած կապերուն եւ աշխատակցութեան համար:
Երկու տարի ուսուցչութիւն ըրած է Պուլկարիոյ մէջ (Սոֆիայի Գէորգ-Մեսրոպ ճեմարան) եւ տարի մըն ալ դասաւանդած՝ Գոսթանցայի (Ռումանիա) ազգային վարժարանին մէջ։ 1939-ի վերջերուն վերադարձած է Պոլիս, ուր կանոնաւոր աշխատակիցը դարձած է տեղւոյն հայ մամուլին եւ մնացած՝ մինչեւ 1944, երբ ազգային-քաղաքական ու գաղափարական իր հրապարակումներուն համար դարձեալ հետապնդումի տակ առնուած է: Այս անգամ վերջնականապէս հեռացած է Թուրքիայէն, հաստատուելով Սուրիա:
Նոյն տարին իսկ, Հալէպի մէջ, Մինաս Թէօլէօլեան պաշտօնապէս միացած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերուն: Ուսուցչութեան կոչուած է Հալէպի «Հայկազեան» վարժարանին մէջ, միաժամանակ վարելով ՀՅԴ Սուրիոյ պաշտօնաթերթ «Արեւելք»-ի խմբագրութիւնը:
Օրուան Բերիոյ թեմի առաջնորդ Զարեհ եպս. Փայասլեանի (հետագային՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Զարեհ Ա.) եւ ՀՅԴ ղեկավար գործիչ ու պետական պատգամաւոր Հրաչ Փափազեանի առաջարկով՝ Թէօլէօլեան 1948-ին նշանակուած է «Քարէն Եփփէ» ճեմարանի առաջին տնօրէն, այդ պաշտօնը վարելով մինչեւ 1956:
1956-ին, քաղաքական պատճառներով, արտաքսուած է Սուրիայէն եւ հաստատուած՝ Գահիրէ, ուր Վահան Նաւասարդեանի մահէն ետք մէկ տարի ստանձնած է ՀՅԴ Եգիպտոսի պաշտօնաթերթ «Յուսաբեր»-ի խմբագրի պաշտօնը: 1957-ին փոխադրուած է Պէյրութ, ուր երեք տարի վարած է ազգ. «Ս. Նշան» վարժարանի տնօրէնութիւնը: Այս շրջանին կանոնաւոր աշխատակցութիւն բերած է Լիբանանի «Ազդակ» եւ Փարիզի «Յառաջ» թերթերուն:
1960-ին, կուսակցական գործիչի առաքելութեամբ, Մինաս Թէօլէօլեան գործուղուած է Միացեալ Նահանգներ: 1962-էն սկսեալ մինչեւ 1979 վարեց «Հայրենիք»-ի խմբագրի պաշտօնը, միաժամանակ մաս կազմելով «Հայրենիք» ամսագրի խմբագրութեան: Այնուհետեւ, խմբագրի պաշտօնէն հանգստեան կոչուելով հանդերձ, Թէօլէօլեան մինչեւ իր վերջին շունչը կանոնաւորաբար աշխատակցած է «Հայրենիք»-ին ու Քալիֆորնիոյ «Նոր կեանք» շաբաթաթերթին:
Հրապարակագրական իր երկարամեայ ծառայութեան շրջանին, Մինաս Թէօլէօլեան կանոնաւոր աշխատակիցը եղած է յատկապէս ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ին՝ 1969-ին Բէյրութի մէջ իբրեւ «Ազդակ շաբաթօրեակ-Դրօշակ» անոր վերահրատարակութեան առաջին օրերէն մինչեւ Աթէնքի մէջ «Դրօշակ» անունով անոր հրատարակութեան շրջանին՝ 1986-էն սկսեալ:


== Գրական Վաստակ ==
Աշխատակցած է պոլսահայ եւ սփիւռքահայ մամուլին՝ հրապարակագրական, գրական եւ պատմական յօդուածներով եւ ուսումնասիրութիւններով։ Երիտասարդական տարիներուն խմբագրած է «Արձան» պարբերաթերթը (1932)։
Խմբագրական պաշտօններ ստանձնած է Իսթանպուլի «Մարմարա», Հալէպի «Արեւելք», Գահիրէի «Յուսաբեր» եւ Պոսթընի «Հայրենիք« օրաթերթերուն մէջ։
Խմբագրած է Հալէպի «Արեւելք» տարեգիրքը (1948)։
Հեղինակած է հայերէնի քերականութեան դասագիրքեր։
Իր արխիւին մէջ կը գտնուին հրատարակութեան պատրաստ բազմաթիւ անտիպ գրական եւ լեզուագիտական ուսումնասիրութիւններ՝ «Դաստիարակչական ամրոցներ՝ 10–14րդ դարերուն», «Հայ լեզուի հոլովոյթը ՝ Ե.-Ի. դարերուն», «Միջնադարեան հայ բանաստեղծութիւնը», «Խորհրդահայ գրականութիւնը՝ 1920-1980»։
Օգտագործած է Արմէն Ամատեան, Վազգէն Վանանդեան, Նոճեաց Տղան եւ Մ. Թաթուլ գրչանունները։


=== Հրատարակուած Գործեր ===
Վահան Թէքէեան (գրականագիտական վերլուծում), Իսթանպուլ, 1933։
Նախերգանք (բանաստեղծութիւններ եւ արձակ էջեր), Սոֆիա, 1937։
Մթնոլորտ (բանաստեղծութիւններ), Հալէպ, 1945։
Ցեղին Փառքը (քերթուած թատերգութիւն), Հալէպ, 1952։
Դար Մը Գրականութիւն. 1850-1950 (հատընտիր), Ա. հտ. Գահիրէ, 1955։ Բ. հտ. Գահիրէ, 1956։ Բ. հրատարակութիւն, Ա. հտ. 1850–1920, Պոսթըն, 1977։ Բ. հտ. 1920-1980, Նիւ Եորք, 1982։
Պայքարը Հ. Յ. Դաշնակցութեան դէմ (հրապարակագրութիւն), Պոսթըն, 1962։
Հայկական արտասահմանը Եւ Ազգային Սահմանադրութիւնը (բանասիրական), Պէյրութ, 1968։


== Աղբիւրներ ==
Ժամանակակից Իսթանպուլահայ Գրողներ, Կարօ Աբրահամեան, Ա. հատոր, Անթիլիաս 2004, էջ 517-518։
ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)


== Արտաքին յղումներ ==
Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997): Խստապահանջ գրականագէտը, գաղափարապաշտ հրապարակագիրը եւ վաստակաշատ ուսուցիչը:
Մինաս Թէօլէօլեան