Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան

Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան (18 Օգոստոս 1828(1828-08-18), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 29 Նոյեմբեր 1868(1868-11-29), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն), արեւմտահայ բանաստեղծ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Պոլիս, կաթողիկէ աղքատ ընտանիքի մը մէջ։ Հայրն ու մայրը շատ կանուխ մահացած՝ թոքախտէն։ Պէշիկթաշլեան կրթութիւն ստացած է Մխիթարեան միաբանութեան մէջ, եղած է Ղեւոնդ Ալիշանի աշակերտը։ Ապրած է համեստ կեանք մը ու աշխատած՝իբրեւ ուսուցիչ։
Նախակրթութիւնը ստացած է Մխիթարեաններու Պոլսոյ եւ ապա Փատովայի (Իտալիա) վարժարաններուն մէջ։ Կազմաւորուած երիտասարդ 1845-ին, վերադարձած է ծննդավայր։ Թաղային վարժարաններու մէջ ուսուցչութեան կողքին, մասնաւոր դասերու շնորհիւ, յաջողած է մայրենի լեզուի սէր եւ ազգային ոգի ներշնչել բարեկեցիկ բայց օտարախօս շրջանակներու երիտասարդութեան։


== Գրական եւ հասարակական կեանք ==
Ազգային մշակոյթի եւ գիտակցութեան այս խանդավառ քարոզչութիւնը արդիւնաւէտ եղած է: Իր բազմաթիւ աշակերտներէն հայ գրականութեան պատմութեան մէջ իր անունը պահողներէն է՝ Սրբուհի Տիւսաբ։
Զգայուն եւ փայլուն այս աշակերտուհիին հանդէպ՝ երիտասարդ ուսուցիչ - գրագէտը տածած է ջերմ գզացումներ, բայց կապը, թէեւ փոխադարձուած, անյոյս էր. Սրբուհի հարուստ ընտանիքէ կու գար, իսկ Պէշիկթաշլեան աղքատ էր ու աոողջութեամբ՝ թոյլ։
Աւելի ուշ, թոքախտէ տառապած եւ մահամերձ, բանաստեղծը իր այս կապին կը նուիրէ իր գեղեցկագոյն բանաստեղծութիւնները, գրաբարով։
Ուսուցչական գործունէութեան կողքին, Պէշիկթաշլեան բուռն թափով նուիրուած է միութենական աշխատանքներու։ Հիմնադիրներէն եղած է «Համազգեաց ընկերութեան», որ պիտի ունենար կրթական-հրատարակչական լայն գործունէութիւն, ջանալով նաեւ միասնութիւն ստեղծել հայութեան հատուածներուն միջեւ։
Իրբ կաթողիկէ համայնքի անդամ, Պէշիկթաշլեան անսահման հաւատքով ու զոհաբերումով գործած է վերացնելու համար առաքելական եկեղեցիին հետ շարունակուող պառակտիչ վէճերը։ Իրեն համար մնայուն հաւատք ու ապրում եղած է համահայկական եղբայրութիւնը։ Երգած է նաեւ Զէյթունի քաջ ժողովուրդի զինեալ պայքարը։
Պէշիկթաշլեան էական դեր ունեցած է Ազգային սահմանադրութեան (1860) ստեղծման գործին մէջ։ Աջակցած է «Բարեգործական ընկերութիւն հայոց»-ի ստեղծման (1860): Մասնակցած է «Անձնուէր ընկերութեան» (1860-63, ունեցած է կրթական-պայծառ նպատակներ) աշխատանքներուն, աջակցած է Տ. Գ. Չուխաճեանի եւ Գ. Օ. Երաեւեանի ՝ «Քնար հայկական» վեցամսեայ հանդէսը խմբագրելու գործին::
Պէշիկթաշլեան մեծ վաստակ ունի արեւմտահայ թատրոնի զարգացման մէջ, ե՛ւ իբր թատերախումբի հիմնադիր, ե՛ւ իբր թատերագիր։
Բանաստեղծը ունի 60 բանաստեղծութիւն, որոնց թեմաները բազմազան են: Գրած է գրաբար եւ աշխարհաբար լեզուներով:
Պէշիկթաշլեան երգած է սէրը, բնութիւնը, հայրենիքը, գրած է օրորոցային, մանկական երգեր, եւ այլն:
Եղած է յարգուած ու սիրուած դէմք մը։ Իր բարութիւնը, ջերմութիւնը, հայրենասէր ու մարդասէր նուիրեալի պատկերը, իր կեանքի պատմութենէն ու իր գործէն աւանդուած, մեզ կը յուզեն մինչեւ այսօր։
Պէշիկթաշլեանի ստեղծագործական բարձրակէտը կը համընկնի 1850-ականներու վերջերուն հասարակական-քաղաքական միտքի եւ ազգային-ազատագրական շարժման բուռն վերելքին հետ: Անոր խոհերուն աղբիւրը կը դառնայ իսկական հայրենիքը:
1860-ականներու սկիզբը գրած բանաստեղծութիւնները արձագանգն են Զէյթունի հերոսամարտին: Զէյթունեան երգաշարը` «Հայ քաջորդին», «Մահ քաջորդւոյն», «Թաղումն քաջորդւոյն» եւ «Հայ քաջուհին», հերոսամարտի գեղարուեստական իմաստաւորումն ու տարեգրութիւնը կ'արտայայտեն Պէշիկթաշլեանի հաւատքը հայ ժողովուրդին ուժին նկատմամբ:
«Հայ քաջորդին» ներշնչուած է Վիքթոր Հիւկոյի «Տղան» բանաստեղծութենէն:
Մահացած է թոքախտէ։ Թաղուած է Պոլիս, Շիշլիի հայոց գերեզմանատունը։


== Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի նուիրուած հատոր ==
Արամ Ա. Կաթողիկոսին հրամանով, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի տպարանէն Սեպտեմբեր ամսուան մէջ լոյս կը տեսնէ Յակոբ Օշականի «Համապատկեր Արեւմտահայ Գրականութեան, Հատոր Բ.»ի վերահրատարակութիւնը, որու մէջ կան գլխաւոր երեք ռոմանթիկ դէմքեր, որոնք՝ իրենց գրականութեան շարքին դասուած մանրամասնութիւններով, կերտած են նոր միտքեր, նոր տեսիլքներ եւ կեանքի նոր ելեւէջներ:
Այդ դէմքերն են՝ հայր Ղեւոնդ Ալիշան, Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան եւ Պետրոս Դուրեան:
«Համապատկեր Արեւմտահայ Գրականութեան Հատոր Բ.»ը Գէորգ Մելիտինեցի գրական մրցանակի հրատարակչութիւններու 80րդ հատորն է:
Այս հատորին խմբագրութիւնը կատարած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան երէց միաբան՝ Վարուժան արք. Հերկելեան:


== Ստեղծագործութիւններ ==


=== Պատմական ողբերգութիւններ ===
«Կոռնակ»
«Արշակ»
«Վահէ»
«Վահան»


=== Թարգմանական «փիէս»ներ ===
Վոլտէրի «Մահ Կեսարու»
Վ. Ալֆիերիի «Սաւուղ», «Բրուտոս Ա․»


=== Երաժշտական կատակերգութիւններ ===
«Կատակերգութիւն Երից Քաջաց»
«Կատակերգութիւն Աւազակաց» (1909)


=== Բանաստեղծութիւններ ===
«Զբօսանք Արտաշէսի Առաջնոյ» (1849, տպագրուած է«Բազմաւէպ»')
«Հրաւէր ի Մարտ Խոսրովու Մեծի»
«Ի Նահատակութիւն Վարդանանց»
«Դիւցազունք Հայոց»
«Գիշեր»
«Առ Հ. Ղեւոնդ Ալիշան»
«Եղբայր Եմք Մենք»
«Գարուն»
«Ալ զեփիւռն Ալեմտաղիի»
«Ճեմք Ի Լեառն Հսկային»
«Հնացեէք Իմ Տաղք»
«Աշուն»
«Քնար Կուսին»
«Քնար Եւ Շիրիմ»


=== Զէյթունեան երգաշար ===
«Հայ Քաջորդին»
«Մահ Քաջորդւույն»
«Թաղումն Քաջորդւույն»
«Հայ Քաջուհին»


== Երկեր ==
Մատենագրութիւնք, Կ. Պոլիս, 1870, 584 էջ:
Տաղեր, Թիֆլիս, 1903, 176 էջ:
Քերթուածներ եւ ճառեր, Փարիզ, 1904, 193 էջ:
Թատերգութիւններ, Կ. Պոլիս, 1909:
Տաղք եւ թատերգութիւնք, Նիւ Եորք, 1917, 528 էջ:
Տաղեր, Երեւան, 1947, 108 էջ:
Բանաստեղծութիւններ: Ճառեր: Հատուածներ, Վենետիկ, 1956, 104 էջ:
Տաղեր, Երեւան, 1961, 200 էջ:
Երկերի լիակատար ժողովածու, Երեւան, 1987, 564 էջ:
Երկեր, Անթիլիաս, 1995, 332 էջ:


== Գրականութիւն ==
Վաչէ Սաֆարեան «Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան։ Կեանքը եւ ստեղծագործութիւնը»։
Յարութիւն Քիւրքճեան, Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 32: