Վիեննական Սրճարան

Վիեննական սրճարան (գերմաներէն՝ Wiener Kaffeehaus), հանրային սնունդի բնորոշ վայր Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի, որ մինչեւ այսօր մեծ դերակատարութիւն ունի մայրաքաղաքի մշակոյթին եւ աւանդութիւններուն մէջ: Աւստրիական կայսրութեան ժամանակաշրջանի գրող Փեթեր Ալտենպերկը վիեննական սրճարանները նկարագրած է որպէս «ոչ տան, բայց եւ ոչ դուրսի»:
2011-ի Հոկտեմբերին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն Վիեննայի սրճային աւանդութիւնները ներառած է ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ցանկին մէջ:


== Պատմութիւն ==

Արխիւային փաստաթուղթերը կը վկայեն, որ Վիեննայի բնակիչները սկսած են սուրճ ըմպել 1660-ականներէն, սակայն Վիեննայի առաջին սրճարանները բացուած են 1680-ականներուն: Կան փաստաթղթեր, որոնք կը վկայեն, որ Վիեննայի առաջին սրճարանները բացուած են հայ առեւտրականներու կողմէ: Առաջին սրճարանը 17 Յունուար 1685-ին գործարկած է Եոհանէս Տիոտափօն (իրական անունը՝ Յովհաննէս Աստուածատուր), յաջորդը 23 Մարտ 1697-ին բացած է ծնունդով երեւանցի Իսահակ տէ Լուքան (իրական անունը՝ Սահակ Ղուկասեան): Ան եղած է նաեւ «Երկնագոյն տափաշիշի տակ» այլ վիեննական սրճարանի մը սեփականատէրը, որ բացուած է 1703-ին:
Վիեննական սրճարանները ժամանակի հետ դարձած են այնքան ընդունուած, որ հանրութեան կենսաձեւի անբաժանելի մաս կազմած են: Վիեննական սրճարաններէն տարածում ստացած է ֆրանսացի Միշել Թրոնէի կողմէ ստեղծուած փայտէ փոքրիկ սեղաններու, մարմարէ սեղանիկներու եւ կորաւուն եզրերով աթոռներ կիրարկելու փափաքը, որ հետագային եւրոպական սրճարաններու կահաւորման խորհրդանիշներէն դարձած է: Ժամանակակից Վիեննան կը պահպանէ իր հին աւանդութիւնները եւ նախկինին պէս կը նկատուի սրճարաններու քաղաք: Անոնց մէջ կը գտնուին հնագոյն պատմութիւն ունեցող սրճարաններ «Շուարցենպերկ»ը, «Ցենթրալ»ը, համեմատաբար երիտասարդ, բայց ոչ պակաս հեղինակաւոր «Հերենհոֆ»ը, «Փրիուքել»ը, «Վէյմար»ը, «Կրինշտայտել»ը:


== Սուրճի Օրը Վիեննայի Մէջ ==
2002-էն ի վեր՝ իւրաքանչիւր տարուան 1 Հոկտեմբերին, Աւստրիոյ մայրաքաղաքին մէջ պաշտօնապէս կը նշուի «սուրճի օրը»: Այդ օրը վիեննական բոլոր սրճարաններուն, սրճարան-հրուշակարաններուն եւ ճաշարաններուն մէջ այցելուներուն կը հիւրասիրեն աւանդական վիեննական ձեւով պատրաստուած սուրճը եւ այլ սրճային ըմպելիներ, որոնց ըստ նախընտրութեան կ'աւելցնեն սերուցք, լիքիոր, տարբեր համեմներ՝ հել, վանիլին, յաճախ կը զարդարեն տուրմէ քերթուքով:


=== Աւանդական Վիեննական Սուրճ «Մելանժ» ===

«Մելանժը» (ֆրանսերէն՝ mélange՝ խառնուրդ) աւստրիական խոհանոցի սրճային ըմպելի է, որ պատրաստելու ժամանակ էսփրեսօ սուրճին կ'աւելցնեն գոլացած կաթ եւ փրփրացած սեր: Առաջին անգամ այսպիսի խմիչք մը Վիեննայի մէջ պատրաստած են 1890-ին: «Մելանժ»ի որոշ բաղադրատոմսեր կ'առաջարկեն էսփրեսոյին աւելցնել քիչ մը տաք ջուր կամ օգտագործել կրկնակի էսփրեսօ: Այնուամենայնիւ, որեւէ պարագայի վիեննական մելանժի մէջ միշտ էսփրեսոյի եւ կաթի 1:1 յարաբերակցութիւնը կը պահպանեն: «Մելանժ»ը կը մատուցուի 1 գաւաթ ջուրի հետ եւ երբեմն զարդարուած կ'ըլլայ սերով կամ տուրմի քերթուքով: Այս ըմպելիի առանձին տարբերակ կը նկատուի կայսերական մելանժը (Kaisermelange), որուն մէջ բացի կաթէն եւ կաթնային փրփուրէն, կ'աւելացնեն նաեւ հաւկիթի դեղնուց, շաքարաւազ եւ քոնեակ:
Վիեննական սրճարաններու առանձնայատկութիւնը այն է, որ այցելուն, պատուիրելով սուրճը, կրնայ բաւական երկար ժամանակ նստիլ սեղանի շուրջ եւ ընթերցել սրճարանին մէջ առաջարկուող թերթերը: Այս առանձնայատկութիւնը հիմք հանդիսացած է «սրճարանային գրականութիւն» երեւոյթի յառաջացման համար:
Արեւմուտքի մէջ սրճարանային մշակոյթը սկիզբ առած Աւստրիոյ մայրաքաղաքին մէջ: Անոր մէջ մեծ ներդրում ունեցած են աւստրիացի ականաւոր գրողներ Փեթեր Ալտենպերկը, Քարլ Քրաուսը, Հերման Պրոխը եւ Ֆրիտրիխ Թորպերկը, որոնք սրճարանները իբրեւ աշխատավայր եւ հանդիպման ու շփման վայր դիտարկած են: Յայտնի գրող Փեթեր Ալտենպերկը, ըստ լուրերու անգամ մը տուած է «Wien 1, Central Cafe» հասցէն, իբրեւ իր սեփական հասցէն, քանի որ շատ ժամանակ կ'անցընէր Café Central սրճարանին մէջ:


== Շանիկարթեն ==

Շանիկարթենը (գերմաներէն՝ Schanigarten) ճաշարաններու եւ սրճարաններու կից բացօթեայ ամառնային պատշգամներու աւստրիական անուանումն է: Վիեննայի մէջ անոնք սովորաբար կը կազմակերպուին ընդարձակ մայթերու վրայ կամ յետիոտնային գօտիներու մէջ: Նախքան, անուանումը կ'օգտագործուէր միայն վիեննական սրճարաններու համար, սակայն ժամանակի ընթացքին եզրը կիրարկելի դարձաւ ամբողջ Աւստրիոյ մէջ:
Ի տարբերութիւն սովորական «գարեջրային այգի»ի, շանիկարթենի սեղանիկները կը տեղադրուին գետինը, որ հանրային սեփականութիւն կը նկատուի: Շանիկարթենի համար առաջին արտօնութիւնը 1750-ին ստացած է Վիեննայի Կարպեն փողոցի սրճարանատէր Ճիանի Տարօնին:
Շանիկարթեն անուան ծագումը յայտնի չէ, սակայն վարկածներէն մէկուն համաձայն անիկա յառաջացած է «Ճիանիի այգի» (Gianni's garden) արտայայտութենէն: Այլ վարկածի մըն ալ համաձայն, անիկա յառաջացած է ֆրանսական Ժան անունէն, որով 19-րդ դարուն ընդունուած եղած է դիմել մատուցողներուն:
Շանիկարթեն հաւաքելու համար պէտք է ստանալ յատուկ արտօնութիւն, որ իւրաքանչիւր տարի ուժի մէջ կ'ըլլայ 1 Մարտէն մինչեւ 15 Նոյեմբեր:


== Վիեննական Յայտնի Սրճարաններ Եւ Հրուշակարաններ ==
Վիեննայի մէջ կը հաշուարկուին աւելի քան 1100 տարբեր տեսակի սրճարաններ: Անոնցմէ մօտաւորապէս հազարը էսփրեսօ-պարեր են, իսկ մնացեալը՝ սրճարան-հրուշակարաններ:
Վիեննայի կեդրոնական հատուածին մէջ տեղակայուած սրճարաններէ են՝

«Պրիոներհոֆ» սրճարանը (գերմաներէն՝ Wien, Café Bräunerhof), որ գտնուի Վիեննայի մէջ՝ Շթալպուրկաս 2 (Stallburggasse 2) հասցէով: Անիկա վիեննական աւանդական սրճարան է: Հաստատութիւնը հիմնուած է 1920-1921 թուականներուն Ֆրիտրիխ Պոլպերիցի կողմէ՝ «Sans Souci» անունով: Անիկա հնութեան իրերու գիտակներու եւ արուեստագէտներու հանդիպման վայր էր ու կը գործէր նաեւ իբրեւ պարային սրճարան: Երբ 1938-ին Պոլպերիցը կը հեռանայ Վիեննայէն, անոր յաջորդը կը փոխէ սրճարանի անունը՝ հաստատութեան տալով «Պրիոներհոֆ» անունը: Պրիոներհոֆը ժամանակին եղեած է աւստրիացի մեծագոյն դրամատուրգ եւ արձակագիր Թոմաս Պերնհարտի սիրուած վիեննական սրճարանը: Այժմ իւրաքանչիւր շաբաթ օր սրճարանին մէջ կը հնչէ կենդանի երաժշտութիւն: Փոքրիկ նուագախումբը կը կատարէ վալսեր եւ դասական այլ ստեղծագործութիւններ:
«Ցենթրալ» սրճարանը (գերմաներէն՝ Café Central), որ տեղակայուած է Վիեննայի Ներքին քաղաքին մէջ՝ Հերենկաս 14 հասցէին գտնուող «Ֆերսթելի դղեակ» անունով շէնքին մէջ: Սրճարանը բացուած է 1876-ին Պախ եղբայրներու կողմէ: Տիտրիխշթայն պալատը քանդելէ ետք, ուր տեղակայուած էր յայտնի «Կրինշտայտլ» սրճարանը, 19-րդ դարու աւարտին «Ցենթրալ» սրճարանը կը դառնայ այն հիմնական վայրը, ուր կը հաւաքուին Վիեննայի յայտնի մշակութային գործիչները: Սրճարանի մշտական այցելուներ եղած են գրող Փեթեր Ալտենպերկը, ճանչցուած հոգեբան, անհատական հոգեբանութեան համակարգի հայր Ալֆրետ Ատլերը, դրամատուրգ, բանաստեղծ Հուկօ ֆոն Հոֆմանսթանը, էքսպրեսիոնիզմի ճանչցուած ստեղծագործող, գրող Լէօ Փերուցը եւ այլք: 1907-1912 թուականներուն «Ցենթրալ» սրճարանին մէջ Հինգշաբթի օրերը տեղի կ'ունենար գիտնականներու հաւաք, որ յայտնի էր նաեւ Առաջին վիեննական խմբակ անունով: Սրճարանը փակուած է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի աւարտին: 1975-ին, «Ֆերսթելի դղեակ» անունով շվնքի վերանորոգումէն ետք, «Ցենթրալ» սրճարանը վերագործարկուած է, սակայն արդէն ոչ թէ կառոյցի ներքին բակին մէջ, այլ շէնքի այն հատուածին մէջ, ուր նախքան դրամատուն մը եղած էր: Ներկայիս սրճարանը իր գրական ու մշակութային անցեալով Վիեննայի զբօսաշրջային առանձնայատուկ վայրերէն կը նկատուի:
«Տեմել» հրուշակարանը (գերմաներէն՝ Demel), որ կը գտնուի Վիեննայի Ներքին քաղաքին մէջ՝ Քոլմարքթ 14 հասցէով: 1778-ին Վիուրթեմպերկէն Վիեննա ժամանած է հրուշակագործ Լիուտվիկ Տենէն եւ 1786-ին բացած սեփական հրուշակարանը: 1799-ին՝ անոր մահէն ետք, գործը կը շարունակեն այրին եւ որդին՝ Աւկուստ Տենէն: Աւկուստի որդին, որ իրաւաբան էր, հրուշակարանը կը վաճառէ առաջին օգնական Քրիստոֆ Տեմելին: Տեմելի օրերուն հրուշակարանը ամրապնդած է դիրքերը շուկայի վրայ եւ ճանաչում ձեռք բերած: 1874-ին, երբ հրուշակարանը տեափոխուած է Հապսպուրկներոպ ձմեռնային նստավայր՝ Հոֆպուրգի մօտ, անիկա ստացած է կայսերական տան մատակարարի կարգավիճակ:  Վիեննայի պալատական պարահանդէսներու եւ խնճոյքներու ժամանակ «Տեմել» հրուշակարանէն կայսերական տան համար նոյնիսկ սպասարկող անձնակազմ եւ յատուկ գոյք կը վարձուէր: 1888-ին՝ հրապարակի վերակառուցումէն ետք, հրուշակարանը կը տեղափոխուի Քոլմարքթ փողոց: Կառոյցի ներքին յարդարումը կը կատարուի կարմիր փայտով՝ նէօռոկոքօ ոճով: «Տեմելի» մշտական այցելուները կը դառնան կայսերական տան անդամները եւ, մասնաւորապէս, Աւստրիոյ կայսրուհի Էլիզապէթը: Այդ ժամանակահատուածին մէջ «Տեմելի» սպասարկող անձնակազմը կը համալրուի բացառապէս իգական սեռի ներկայացուցիչներով, որոնք ուսանած էին մենաստաններու մէջ: Անոնք կը կրէին սեւ զգեստ եւ սպիտակ փոքրիկ գոգնոց: Անշլիուսէն ետք՝ 1938-1945 թուականներուն, հրուշակարանի մշտական այցելուները կը դառնան Նացիոնալ-սոցիալիստական գերմանական բանուորական կուսակցութեան Վիեննայի գծով բարձրագոյն կուսակցական պաշտօնակատար Պենետիքտ ֆոն Շիրակը եւ անոր կինը՝ Հենրիետը: «Տեմել» հրուշակարանը յայտնի է աւստրիացի հրուշակագործ Ֆրանց Սաքերի բաղադրատոմսով պատրաստուող Սաքեր տուրմէ տորթով, որ Սաքերի որդի Էտուարտի կողմէ կատարելագործուած է «Տեմել» հրուշակարանին մէջ աշխատելու տարիներուն: «Սքխեր» հիւրանոցի եւ «Տեմել» հրուշակարանի միջեւ երկար ժամանակ շահերու բախում կ'ընթանար բաղադրատոմսի սեփականութեան մասով, որ 1965-ին դատարանին մէջ աւարտեցաւ յօգուտ հիւրանոցի: Անկէ ետք «Տեմել» հրուշակարանի արտադրած Սաքեր տորթը սկսաւ կրել «Տեմելեան Սաքեր տորթ» անունը: Անիկա մինչեւ այսօր ալ կը պատրաստուի ձեռքով եւ ի տարբերութիւն մրցակից տարբերակի՝ չունի ծիրանի անուշով միջին շերտ: Զբօսաշրջիկներու շրջանին ճանչցուած է նաեւ շաքարի փոշիով պատուած մանուշակի թերթիկները, որոնք «Տեմելը» նաք խան մատակարարած է կայսերական պալատին:


== Ծանօթագրութիւններ ==
Կաղապար:Ծանցանկ2