armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Աբրահամ փաշա Բարթող

Աբրահամ փաշա Բարթող (25 Սեպտեմբեր 1850(1850-09-25), Աղեքսանդրիա - 16 Դեկտեմբեր 1911(1911-12-16), Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս), ծանօթ է նաեւ՝ իբրեւ «Խաուաճա Աբրահամ»։ Եգիպտահայ գաղութին աչքառու դէմքերէն մէկնը։ Կեսարացի ծանօթ վարժապետ Աբրահամ Կիւլպէնկեանի եղբօրորդին։
Ան աշակերտած է Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց վարժարանին եւ սատարած է Աստուածատուր Յավհաննէսեան եպիսկոպոսի «Ժամանակագրական Պատմութիւն Երուսաղէմի» երկհատոր գործին տպագրութեան ծասերուն։
Իր հօրեղբայրը, Աբրահամ վարժապետ, Պոլսէն Եգիպտոս գաղթած է Մեհմետ Ալի փաշայի խորհրդական՝ Պօղոս պէյ Եուսուֆի հրաւէրով (որուն ուսուցիչն էր)։ Աբրահամ վարժապետ ըստ արժանւոյն կատարելով ուսուցչական պաշտօնը, արժանացած է Եգիպտոսի խտէվէի գնահատանքին։ Վերջինս՝ որպէս գնահատանք, Աբրահամին պարգեւած է ընդարձակ հողեր՝ Եգիպտոսի Ղարպէ գիւղէն, ինչպէս նաեւ՝ իշխանական պալատ մը։
Խաուաճա Աբրահամ, ինչպէս որ սկսած է կոչուիլ անկէ ետք, գիւղը շէնցուցած է եւ յաճախ վայելած է այցելութիւնը բարձրաստիճան անձնաւորութիւններու նոյն ապարանքին մէջ, ուր «Թադէոս Բարթողոմիոս» անունով մատուռ մը կառուցած է Գաբրիէլ Եպիսկոպոսի առաջնորդութեան օրով, անոր կցելով նաեւ գերեզմանատուն մը, ուր թաղուած են քրիստոնէաներ (ղպտի յոյն եւ հայ)։ Այս մատուռը, որ հաստատուած է 26 Օգոստոս 1851-ին, ցարդ կանգուն է, ուր երբեմն կը կատարուին եկեղեցական արարողութիւններ։
Աբրահամ վախճանած է 16 Մայիս 1836-ին եւ թաղուած Աղեքսանդրիոյ եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջ։
Խաուաճա Աբրահամին մահէն ետք, իր եղբայրը շրջափակին մէջ գտնուող հին գերեզմանատունը օժտած է հետեւեալ տապանագրով։

Աղա Բարթող Կիւլպէնկեան շարունակած է շէնցնել նոյն ստացուածքը եւ վայելել Խէտէվիի ընտանիքի բարեկամութիւնը։
Որդին՝ Աբրահամ Բարթող փաշա, ծնած է 1850 Սեպտեմբեր 21-ին եւ նախնական կրթութիւնը ստացած՝ Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց վարժարանին մէջ, ուր ղրկուած է խնամակալին Յակոբ Աշըգեանի կողմէ։ Երուսաղէմի մէջ իրեն դասընկեր եղած է Կիլիկիոյ Սահակ Ս.Կաթողիկոսը։ Եգիպտոս վերադառնալով 1874-ին ամուսնացած է սեղանապետ Եուսուֆեանի աղջկան հետ։ Որպէս բարեսիրտ անձ՝ միշտ սատարած է հայ ազգօգուտ ձեռնարկներու եւ օգնած Եգիպտոսի, Պոլսոյ եւ գաւառի զանազան Ազգային հաստատութիւններուն։ Եգիպտոսի Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան հիմանադիր անդամներէն է եւ մեծ գուրգուրանքով օգտակար դարձած է ՀԲԸՄ-ին։ Երանուհիի հետ, որ բարեսիրտ ու գթած անձնաւորութիւն եղած է, 1896-ին Թուրքիայէն Եգիպտոս գաղթող թշուառ Հայերուն հոգածու վերաբերմունք ցոյց տուած է։
Թագաւոր փաշայի մահէն ետք, որուն հենասիւնը եղած է, ազգային կեանքէ ներս Աբրահամ փաշա նուիրուած է ազգային գործերու, դարձած է նաեւ ՝ վերակացու (միւթէվէլլի), եկեղեցապատկան կալուածներու մատակարարման։ Հրատարակչատան մը հաստատման համար, տրամադրած է հարկ եղած գումարը։ Սիրտի եւ միտքի իր ազնուութեամբ՝ վայելած է միջազգային համբաւ։ Այս բոլորին շնորհիւ ստացած է աստիճաններ եւ պատուանշաններ։


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ, էջ 377-378:
Յիշատակարան
1605 թուական

1605 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու հինգերորդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1605 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1605 մահեր
Ան Նահար

«Ան Նահար» (արաբերէն  النهار ,  լատինատառ An-Nahar‎ որ կը նշանակէ Օր կամ Առաւօտ), Լիբանանի ամենատարածուած արաբերէն լեզուով օրաթերթն է: Հիմնուած է 4 Օգոստոս 1933-ին Ժըպրան Թուէյնիի կողմէ որ թերթին խմբագրապետն էր 1933էն մինջեւ 1948: Իր մահէն ետք օրաթերթը ստանձնեց իր զաւակը՝ Ղասսան Թուէյնի որ շարունակեց իբր խմբագրապետ մինջեւ 1999: Ղասսան Թուէյնիի զաւակը՝ Ժըպրան Թուէյնի յաջորդեց իր հօրը 1999էն մինջեւ իր նահատակութիւնը 12 Դեկտեմբեր 2005-ին իր հակասուրիական կեցուածքներուն համար երբ օրաթերթը թէքեցաւ դէպի Մարտ 14 հակասուրիական քաղաքական շարժումը: Տեղական, արաբական եւ միջազգային մեծ յարգանք վայելող «Ան Նահար» թերթը կը վարէ ազատական կեցուածք տեղ տալով հակասական գաղափարներու՝ խօսքի ազատութեան հիմին վրայ:


== Արտագին յղումներ ==
Ան Նահար պաշտօնական կայքէջ
Յարութ Սասունեան

Յարութիւն Մանուկ Սասունեան (յայտնի է որպէս Յարութ Սասունեան, ծնվ. 1950, Հալէպ, Սուրիա), ամերիկահայ գրող, հասարակական գործիչ, «Քալիֆորնիա Քուրիըր» (The California Courier) թերթի գլխաւոր խմբագիր եւ հրատարակիչ։


== Կրթութիւն ==
Միջազգային յարաբերութիւններու մագիստրոսի աստիճան ստացած է Գոլումպիայի համալսարանին մէջ եւ գործարար կառավարման մագիստրոսի աստիճան Փեփերտայնի համալսարանին (Pepperdine University) մէջ։


== Աշխատանքային գործունէութիւնը ==
1978-1982-ններուն աշխատած է «Procter and Gamble» ընկերութեան Ժընեւի ներկայացուցչութեան մէջ որպէս միջազգային առեւտուրի գործադիր պատասխանատու։
10 տարի հանդիսացած է ՄԱԿ Ժընեւի գրասենեակին մէջ հասարակական պատուիրակ մարդու իրաւունքներու հարցերով։
1983 Կլէնտէյլի մէջ հիմնած է եւ այսօր կը հրատարակէ «Քալիֆորնիա Քուրիըր» (The California Courier) հայկական անգլերէն լեզուով թերթը, որ յայտնի է Սասունեանի շաբաթական հեղինակային սիւնակով։
1989-ին հիմնադրած է եւ կը ղեկավարէ Միացեալ հայկական հիմնադրամը, որ Հայաստանի մէջ իրականացուցած է 650 միլիոն ԱՄՆ տոլարի ծրագիրներ։
1997-2008-ններուն հանդիսացած է «Լինսի» հիմնադրամի փոխ նախագահ եւ վերահսկած է Հայաստանի մէջ ենթակառուցուածքներու բարելաւման ծրագիրի իրականացումը՝ 240 միլիոն ԱՄՆ տոլար արժողութեամբ եւ դպրոցաշինութեան ծրագիրներու իրականացումը՝ 60 միլիոն ԱՄՆ տոլար արժողութեամբ։


== Հասարակական գործունէութիւնը ==
լոպպինկ կիրականացնէ ի օգուտ ԱՄՆ կողմէն Հայոց Մեծ ցեղասպանութեան ճանաչման, մասնաւորապէս, դիմած է ԱՄՆ նախկին պետական քարտուղարներ Մատլեն Օլբրայթին եւ Ուիլիամ Կոէնին՝ կոչ ընելով անոնց ետ վերցնել իրենց ստորագրութիւնը չընդդիմանալ Գոնկրէսի կողմէն համապատասխան բանաձեւի ընդունմանը։
Ունեցած է առանցքային դեր 1985 ՄԱԿ կողմէն Հայոց Մեծ ցեղասպանութեան ճանաչման գործին մէջ։


== Աշխատութիւնները ==
Անոր Վերջին գիրքը՝ «Հայոց ցեղասպանութիւն. խօսում է աշխարհը։ 1915-2005, փաստաթուղթեր եւ հռչակագիրներ» (The Armenian Genocide։ The World Speaks Out, 1915-2005, Documents & Declarations) հրատարակուած է ապրիլ 2005-ին: Թարգմանուած է ֆրանսերէնի, Սպաներէնի, ռուսերէնի, հայերէնի, արաբերէնի եւ թրքերէնի։


== Պարգեւներ ==
Անանիա Շիրակացիի մետալ
«Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար» առաջին աստիճանի մետալ (2008)
Հայաստանի լրագրողներու միութեան «Ոսկէ գրիչ» մրցանակ, 2016


== Ծանօթագրութիւններ ==

ա:Ամերիկահայ լրաԳրողներ
Լիբանանի հայ առաքելալական եկեղեցիները

Լիբանանի հայ առաքելալական եկեղեցիները   Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցի՝ Առաքելական կը կոչուի, որովհետեւ Հայաստանի մէջ Քրիստոնէութիւնը առաջին անգամ քարոզուեցաւ Յիսուսի Առաքեալներուն կողմէ:


=== Լիբանանի հայ առաքելալական եկեղեցիներու ցանկը ===
Ս. Յովհաննու Կարապետ եկեղեցի (Հայաշէն)
Ս. Նշան Մայր Եկեղեցի (Զոքաք Պլաթ)
Ս. Պօղոս Եկեղեցի (Այնճար)
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (Զահլէ)
Ս. Յակոբ Եկեղեցի (Էշրէֆիէ)
Ս․ Աստուածածին Եկեղեցի, (Նոր Ատանա)
Ս. Յարութիւն Եկեղեցի (Ճիւնի, Լիբանան)
Ս. Վարդանանց Եկեղեցի (Պուրճ Համուտ)
Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցի (Պուրճ Համուտ, Նոր Մարաշ)
Ս. Սարգիս Եկեղեցի (Նոր Սիս)
Ս. Գէորգ Եկեղեցի (Հաճըն)


== Աղբիւրներ ==
Եկեղեցւոյ Պատմութիւն
եկեղեցիներ
Հըզպալլա

Հըզպ Ալլահ (արաբերէն՝ حزب الله, բառացի «Աստուծոյ կուսակցութիւն»), շիա իսլամական կուսակցութիւն եւ կազմակերպութիւն Լիբանանի մէջ: Հեզպոլլահը կը մատուցէ հասարակական ծառայութիւններ՝ գործակցելով դպրոցներու, հիւանդանոցներու, ինչպէս նաեւ՝ կը կատարէ հողագործական ծառայութիւններ հազարաւոր լիբանանցի շիաների համար, եւ զօրաւոր ու կարեւոր դեր կը խաղայ լիբանանեան քաղաքականութեան մէջ: Հեզպոլլահն արաբական եւ իսլամական աշխարհի մէջ կը համարուի դիմադրական շարժում: Սակայն մի քանի արեւմտեան երկիրներ, ամբողջութեամբ կամ մասամբ, Հեզպոլլահը կը դիտեն որպես ահաբեկչական կազմակերպութիւն:
Հեզպոլլահն ստեղծուած է 1982 թուականին որպէս ռազմական կազմակերպութիւն, ի պատասխան Լիբանանի ներխուժած Իսրայէլի, նպատակ ունենալով Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ դիմադրելու Իսրայէլին: Անոր ղեկավարները ներշնչուած են Այաթոլլահ Խոմեյնիի կողմէ, իսկ զօրքերը մարզուած եւ կազմակերպուած են Իրանի յեղափոխական պահակներու մի քանակակազմի կողմէ:
Հեզպոլլահի 1985-ի մանիֆեստը կը նշէ երեք հիմնական նպատակներ. վերջ տալ Լիբանանի գաղութաբնակութեանը, արդարութիւն հաստատել Ֆալանժ կուսակցութեան ոճրագործ անդամներու նկատմամբ եւ Լիբանանի մէջ հաստատել իսլամական վարչակարգ: Հեզպոլլահի ղեկավարները բազմաթիւ յայտարարութիւններ ըրած են Իսրայէլի կործանման վերաբերեալ՝ Իսրայէլը անուանելով «սիոնիստ էութիւն, որ կառուցուած է ուրիշներու հողերու վրայ»:

Հեզպոլլահն, որ սկսած է որպէս փոքր ռազմական ոստիկանութիւն, այսօր մեծ կազմակերպութիւն է ունենալով աթոռներ Լիբանանի խորհրդարանի մէջ, ռադիօ եւ արբանեակային հեռուստատեսիլի կայան եւ ծրագիրներ՝ հասարակական զարցագման: Հեզպոլլահ զօրաւոր կողմնակցութիւն ունի Լիբանանի շիա բնակչութիւնէն եւ շահած է մեծ ալիք՝ կողմնակցութեան Լիբանանի այլ բնակիչներէն (սուննի, քրիստոնեայ, տրուզ) 2006-ի Լիբանանի պատերազմէն ետք կարող է ցոյցեր կատարել հարիւր հազարաւոր մարդոց մասնակցութեամբ: Հեզպոլլահն եւ այլ կուսակցութիւններ կազմակերպած են 2006-2008 լիբանանեան քաղաքական ցոյցերը Ֆուատ Սինիորայի կառավարութեան դէմ: Մէկ այլ վէճ Հեզպոլլահի թելեկոմի ցանցի պահման իրաւունքի հանդէպ ընդհարումներ տարածուած են Լիբանանի փողոցներու մէջ Հեզպոլլահի կողմէ ղեկավարուած ընդդիմադիր զօրքերու եւ կառավարութեան կողմնակիցներու միջեւ։ Ընդհարումները դադրած են Տոհայի համաձայնութենէն ետք, 

Հեզպոլլահն ստանալով վետոյի-մերժում- ուժ Լիբանանի խորհրդարանի մէջ։ Նաեւ, ազգային միացման կառավարութիւն կը կազմուի, ուր Հեզպոլլահն կ՛ունենայ մէկ նախարար եւ տանսմէկ կապինետի աթոռ երեսունի վրայ: Հեզպոլլահն ներկայիս կը վերհսկէ տասնչորս աթոռ 128-ի վրայ Լիբանանի խորհրդարանի մէջ։
Հեզպոլլահը ֆինանսական օգնութիւն կը ստանայ Իրանէն, Սուրիայէն եւ նուիրատուութիւններ լիբանանցիներէ եւ այլ շիաներէ: Կազմակերպութեան ռազմական ուժը նաեւ զօրացած է 2000 թուականներուն: 1992 թուականէն ի վեր, Հեզպոլլահի ղեկավարն է Հասան Նասրալլահ։
Ծաղիկ (շաբաթաթերթ)

«Ծաղիկ» (Հաճըն)․ ձեռագիր հայերէն եւ հայատառ թուրքերէն շաբաթաթերթ: Հիմնադիրը եւ հրատարակիչը եղած են Հաճընի Վարդանեան վարժարանի շրջանաւարտները եւ երիտասարդ մտաւորականները։
Հրատարակուած է 1880-ին միայն 10 ամիս: Խմբագիրը եղած է Մարտիրոս Սեքսենեան: Ունեցած է գրական, գիտական, առողջապահական յօդուածներ:
1661 թուական

1661 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 61րդ տարին է


== Դէպքեր ==
Յուլիս 16՝ Սթոքհոլմին մէջ թողարկուեցին առաջին թղթադրամները


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1661 ծնունդներ

Նաղաշ Յովնաթան (մ.1772), միջնադարու բանաստեղծ եւ նկարիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1661 մահեր

Մատթէոս Ծարեցի (հոլ.՝ Matheos van Tsar, ծն.մօտ 1590), հոգեւորական եւ հրատարակիչ
Ռըվիւ տէ զ'Էթիւտ զ'Արմենիէն

«Ռըվիւ տէ զ'Էթիւտ զ'Արմենիէն» (անգլերէն՝ Revue des Etudes Armeniennes),  հայագիտական պարբերաթերթ, սկսած է լոյս տեսնել 1920-ին, Փարիզի։
Առաջին աշխարհամարտէն ետք, 1920-ին Փարիզի մէջ, Անթուան Մէյէի ու Ֆրետերիք Մաքլերի նախաձեռնութեամբ սկսած է հրատարակուիլ «Ռըվիւ տէ զ՛Էթիւտ զ՛Արմենիէն»-ը, որ իբրեւ հայագիտական պարբերաթերթ իր գոյութիւնը կրցած է պահել մինչեւ 1933:
Այդ տարիներու ընթացքին վերոյիշեալ հայերէնագէտներ, ինչպէս  նաեւ հայագէտներ արժէքաւոր յօդուածներ ստորագրեցին սոյն հանդէսին մէջ, որ ճոխապէս պատկերազարդուած ալ էր: Նիւթական անձկութիւնը պատճառ դարձած է, որ ան դադրի 1933-ին: 
Ապա, «Գալուստ Կիւլպենկեան» հիմնարկի օժանդակութեամբ հանդէսը սկսած է վերհրատարակուիլ։
Խմբագրակազմը գլխաւորած են՝ իրաւագէտ ու հայերէնագէտ փրոֆ. Էմիլ Պենվընիսթը (1964-1975),  փրոֆ. Ժորժ Տիւմեզիլի  (1975-1980), Ս․ Տէր Ներսէսեան (1981 թուականէն)։ Խմբագրակազմի անդամներէն եղած են նաեւ փրոֆ. Ֆրետերիք Ֆէյտիի նման հայերէնագէտներ, Ա. Կրապարի նման հայ գեղարուեստի պատմութեան մասնագէտներ: Խմբագրական քարտուղարը եղած է Հայկ Պէրպէրեանը: 


== Ծանօթագրութիններ ==
Վալենսուելա

Վալենսուելա (սպ.՝ Valenzuela), քաղաք եւ վարչատարածքային միավոր Իսպանիայի, կը մըտն է Կորդովա շրջանի մեջ, Անդալուսիայի ինքնավար մարզի։ Վարչատարածքային միավորը կը գտնուի Կամպանիյա դե Բաենա շրջանին (կոմարկայում)։ Ընդգրկում է 19 կմ2 տարածք։ Բնակչությունը 1317 մարդ (2010 թվականի տվյալներով) Մարզի վարչական կենտրոնի ունի 84 կմ հեռավորություն։


== Բնակչութիւն ==
Տուտուկ

Տուտուկ կամ Ծիրանափող, հայկական փողային գործիք, որ նաեւ տարածուած է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։


== Պատմութիւն ==

Ըստ որոշ փաստերու տուտուկը կը գործածուի մ․թ.ա. 1200 թուականէն, սակայն կան տեսակէտներ, որ ան 1,500 տարուան պատմութիւն ունի։ Հայկական տուտուկի պատմութիւնը կը հասնի մինչեւ հայ արքայ Տիգրան Մեծի ժամանակները, որ կառավարեր է Ք․Ա․ 95–Ք․Ա․ 55 թուականները։ Ըստ էթնօ-երաժշտագէտ Եոնաթան ՄաքՔոլլումի՝

2005 թուականին հայկական տուտուկի նուագը ճանչցուած է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան գլուխ գործոց


== Կառուցուածք ==

Տուտուկը կը պատրաստուի ծիրանենիի փայտէն։ Փողի երկարութիւնը կ'ըլլայ 28, 33 կամ 40 սմ.։
Նուագելու համար վերի կողմը ունի եօթ կամ ութ անցք, հակառակ կողմը, բութ մատի համար՝ մէկ կամ երկու։ Եղեգէն պատրաստուած կրկնակի լեզուակն ունի 9-14 սմ. երկարութիւն։


== Տե՛ս նաեւ ==
Ճիւան Գասպարեան
Տուտուկի մոսկովեան փառատօն
1772 թուական

1772 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 72րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1772 ծնունդներ

16 Փետրուար՝ Ջրպետ Յակոբ Շահան (Շահան Ջրպետեան, մ.1837), հայ մատենագիր, քերական


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1772 մահեր
Ալեքսան Արզուեան

Արզուեան Ալեքսան (Վահէ), բնիկ Կեսարացի ծնած 1874-ին, աշակերտ Պոլսոյ Կեդրոնականի, Նանիս կ’երթայ մեքենական նորահնար արօրներ շինող Տօմալի գործարանը աշխատելու, յետոյ Թուրքիա դառնալով աշխատած է որ գիւղացիութիւնը այդ արօրները գործածէ:
1895-ին Պապ-Ալիի ցոյցին մէջ կարեւոր դեր կատարած էր: 1896էն ետք Լոնտոն անցած է:
Վահէ Արզուեան 1898-ին Ամերիկա կը մեկնի ընկերներու պնդումով, քաղաքէ քաղաք պտտելով կը կազմակերպէ Ամերիկայի մասնաճիւղերը եւ բուն հիմնադիրը կ’ըլլայ Վերակազմեալութեան: Քիչ ետքը Եգիպտոս կ’երթայ քանի մը գործիչներով, նպատակ ունենալով Կիպրոսի ճամբով Կիլիկիա անցնիլ: Հնչակեան բաժանումէն ետք Աղեքսանդրիա երթալով՝ հարուստ Հայերու կը դիմէ կուսակցութեան նպաստելու, եւ ամէնքն ալ կը սատարեն, Վահէի անձին հմայուած կամ վախի ազդեցութեամբ:
Արզուեան հիւանդ էր, թոքախտ ամբողջութեամբ չէր սպիացած, միայն կաթով կը սնանէր: Արզուեան որ կուսակցութիւնը իր կամքին ուժովը փրկած էր Ամերիկա, Եգիպտոսի մէջ իր շուրջ հաւաքելով իսկապէս եզական ուժեր, չէր նշմարած թէ՝ անոնց մէկ մասը իր դէմ կը դառնար, եւ քայքայումը չէր կրնար ուշանալ եւ միակ կուսակցութիւնը որ կրնար թումբ կանգնիլ 1908-ի հայկական յիմարութեան առջեւ, դադրած էր այժմ ուժ մը ներկայացնելէ, իբր հետեւանք Արզուեանի կամակորութեանի:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 270:
Արագածոտն

Արագածոտն, գաւառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի մէջ։ Կոչուած է նաեւ Ոտն Արագածոյ։ Այստեղ կը գտնուէին Հայաստանի մայրաքաղաքներ Արմաւիրն ու Վաղարշապատը։ Արագածոտնի մէջ է Վարդագէսաւան բնակավայրը, որ Վաղարշակ Ա. թագաւորի օրով (117-140 թթ.) վերանուանուած է Վաղարշապատ՝ դառնալով Մեծ Հայքի մայրաքաղաքը։
Միջին դարերուն Արագածոտնի հիւսիսոյին մասը կոչուած է Ամբերդ գաւառ՝ համանուն ամրոցի անունով։ IX-XIդդ Պահլաւունիներու կալուածն էր։ 1386-ին Արագածոտնը ասպատակեցին Լենկթեմուրի զօրքերը։ XVդ գաւառն ինկած է Քարա-Քոյունլուներու, ապա Աղ-Քոյունլուներու տիրապետութեան տակ, իսկ 1502-էն մտած է Սեֆեւեան Իրանի կազմին մէջ։ 1639-էն Արագածոտնը Երեւանի խանութեան մասերէն էր, իսկ 1828-ին Արեւելեան Հայաստանի միւս շրջաններու հետ միացուեցաւ Ռուսաստանին։


== Աղբիւր ==
Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Երեւան։
Վրաստանի Ազգային Թանգարան

Վրաստանի ազգային թանգարան (վրաց.՝ საქართველოს ეროვნული მუზეუმი, սաքարթուելոս էրովնուլի մուզեումի) Վրաստանի ազգային թանգարանը կը միաւորէ Վրաստանի առաջատար թանգարաններուն։ Թանգարանը ստեղծուած է ինսդիտուցիոնալ-կառուցուածքային, օրէնսդրական բարեփոխումներու որպէս արդիւնք եւ նպատակն է յետապնդել թանգարանային հաստատութիւնները՝ միաւորուած այս ցանցի ներքին, համակարգելու յետազօտական եւ կրթական գործունէութիւնը։ Ձեւաւորուած է 2004 թուականին Դեկտեմբեր 30-ին։ Ստեղծման օրէն անոր նախագահն է պրոֆեսոր Դաւիթ Լորդկիպանիձէն:
Վրաստանի ազգային թանգարանի համակարգին մէջ կը գտնուի հետեւեալ թանգարաններու կառաւարումը՝

Վրաստանի Սիմոն Ջանաշիայի թանգարան, Թիֆիլիս
Սամցխէ-Ջավախքի պատմութեան թանգարան, Ախալցխա
Ազգագրութեան բացօթեայ թանգարան, Թիֆիլիս
Վրաստանի արվեստների պետական թանգարան
Շալուայ Ամիրանաշուիլու գեղարուեստի թանգարան, Թիֆիլիս, մասնաճիւղեր
Խորհրդային օկուպացիայի թանգարան, Թիֆիլիս
Դմանիսի պատմութեան եւ հնագիտութեան արգելոց-թանգարան, Դմանիս
Վանիի հնագիտութեան արգելոց-թանգարան, Վանի
Լոսեբ Գրիշաշուիլիի Թիբիլիսի պատմութեան թանգարան, Թիֆիլիս
Սուանեթի պատմութեան եւ ազգագրութեան թանգարան, Մեստիա
Լեո Դաւիթաշուիլիի պալեոբիոլոգիայի ինստիտուտ, Թիֆիլիս
Սիղնաղի թանգարան, Սիղնաղի


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտօնական կայք
Ափրիկէի Երաժշտութիւն

Ափրիկեան երաժշտութիւն, ափրիկեան ցամաքամասի ժողովուրդներուն յատուկ երաժշտութիւն մը:  
Ափրիկէի երաժշտական ​​գործիքները ոչ միայն կ'օգտագործուին երաժշտութիւն ստեղծելու համար, այլեւ՝ կ'օգտագործուին հոգեկան հաղորդակցութեան համար, թարգմանելով ու արտայայտելով ամէնօրեայ փորձառութիւններ եւ իրադարձութիւններ:  


== Պատմութիւն ==
Ափրիկեան ցամաքամասին վրայ կ'ապրի աւելի քան 1200 մլն. հոգի, որոնք կը խօսին հազարաւոր լեզուներ։ Այս ցամաքամասը կ'առանձնանայ իւրայատուկ հարուստ երաժշտական երանգապնակով մը, որ պայմանաւորուած է ափրիկեան մշակոյթի եզակի բազմազանութեամբ։
«Ափրիկեան երաժշտութիւն» արտայայտութիւնը սովորաբար կը վերաբերի ցամաքամասին կեդրոնական, արեւմտեան եւ հարաւային մասերու ժողովուրդներու երաժշտական արուեստին։
Պատմականoրէն քանի մը գործօններ ազդած են Ափրիկէի աւանդական երաժշտութեան վրայ: Երաժշտութիւնը կրած է լեզուին, միջավայրին, տարբեր մշակոյթներուն, քաղաքականութեան, ժողովրդագրութեան ազդեցութիւնը եւ վերը նշուած բոլորը միախառնուած: Ափրիկեան իւրաքանչիւր խումբ զարգացած է ցամաքամասին տարբեր տարածաշրջանի մը մէջ, որ կը նշանակէ, թէ անոնք կ'ուտէին տարբեր սնունդ, կը հանդիպէին տարբեր կլիմայական պայմաններու եւ տարբեր շփումներ կ'ունենային տարբեր խումբերու հետ: Իւրաքանչիւր խումբ կ'ենթարկուէր տարբեր մարդոց եւ հանգամանքներու ազդեցութեան: 
Ափրիկեան երաժշտութիւնը կը սահմանափակուի կրօնական կամ ծիսական առիթներով, միւսները կ'օգտագործուին աւելի աշխարհիկ ձեւով՝ զուարճանքի համար: Գործիքները կը տարբերին չափերով եւ բարդութեամբ՝ ձեռքի առարկաներէն մինչեւ բազմաթիւ մասերէ կառուցուած մեծ, մշակուած սարքեր, նոյնիսկ այսօր անոնք պատրաստուած են բնական նիւթերէ՝ հնագոյն ձեւերով: 


== Կշռոյթ եւ Մեղեդի ==

Ափրիկեան երաժշտութիւնը ունի յատուկ կշռոյթ (Rhythm), որ կ'իրագործուի հարուածային նուագարաններով: Երգերու պարզ մեղեդիները կը հարստանան բարդ ռիթմիք բաբախումներով, որոնք ունկնդիրները կը մղեն պարի ու երգի:
Ափրիկեան ժողովրդային երգային երաժշտութեան ամէնէն տարածուած ոճը անուանակոչն է, երբ մենակատարն ու երգչախումբը յաջորդաբար կ'երգեն հարցում-պատասխանի ձեւով:
Ափրիկեան եւ արեւմտաեւրոպական ձայնաշարերը եւ (interval)ները ունին բազմաթիւ ընդհանրութիւններ, որոնց պատճառով ափրիկեան երաժշտութիւնը աւելի հասկնալի է Արեւմուտքի ունկնդիրներուն, քան չինականն ու ճափոնականը: Վերջին տասնամեակներուն մեծ զարգացում կ'արձանագրէ ափրիկեան (Popular Music)ը, ուր ափրիկեան աւանդական ոճերն ու ժամանակակից եւրոպական նուագարանները զուգորդուած են, օրինակ՝ «Juju» կամ «High Life» ոճերը:
Ուշագրաւ է իսլամական եւ արաբական երաժշտական ​​աւանդոյթներուն ազդեցութիւնը հիւսիսային եւ արեւմտեան ափրիկեան երկիրներուն մէջ:


== Ափրիկեան Թմբուկները ==
Ափրիկէի մէջ թմբկահարները մեծ տարածում ունին: Իւրաքանչիւր համոյթ կ'ընդգրկէ մեծ թիւով կատարողներ եւ կը ղեկավարուի խումբին լաւագոյն երաժիշտին կողմէ:
Ափրիկեան թմբուկներու չափերն ու ձեւերը այլազան են, տարբեր է նաեւ գործածութեան առիթն ու վայրը։


== Աղբիւրներ ==
Նարդուհի Էքիզեան- Մարկոսեան, «Երաժշտութիւն», պատմութիւն եւ տեսութիւն, Պէյրութ, 2017։
Սփիւռքահայ մտաւորական-մշակութային մթնոլորտը 1920-1945 տարիներուն

Սփիւռքահայ մտաւորական-մշակութային մթնոլորտը 1920-1945 տարիներուն, այս հինգ տասնամեակներու մթնոլորտը սփիւռքի մէջ կը բնորոշուի տիրական մտահոգութեամբ մը՝ հայութեան ազգային-մշակութային ինքնութեան պահպանումը ընդդէմ ալ ամբողջովին օտար շրջապատներու։ «Հայապահպանման» այս գործին կը լծուին ե՛ւ Եղեռնէն վերապրող արեւմտահայ եւ Հայաստանէն տարագիր արեւելահայ մտաւորականեր։ Առաջնահերթութիւնը կը գիտակցուի նաեւ քաղաքական կազմակերպութիւններուն կողմէ, որոնք կը տրամադրեն համապատասխան ճիգը, յատկապէս կրթութեան եւ մամուլի համար։
1925-էն արդէն՝ սփիւռքահայութեան մտաւոր գլխաւոր կեդրոնը ֆրանսան է։ բայց շուտով, տեղական մշակոյթի ճնշումին տակ, օտարախօսութիւնը կը ծաւալի զանգուածին մէջ։ Գործօն մամուլ մը՝ քաղաքական առօրեայ, թէ գրական մամուլ («Յաոաջ», «Մենք»...), կը յաջողի միայն սահմանափակել լեզուա-մշակութային նահանջը, երբեմն տիրական ներկայութիւն ըլլալով հանդերձ։ Մանաւանդ որ հոս, ինչպես միաց. նահանգներու մէջ, ամէնօրեայ դպրոցները անգոյ են՝ մինչեւ 60-ական տարիները։ Միօրեայ դպրոցներ կը գործեն քիչ մը ամէն տեղ, նուազ արդիւնաւէտութեամբ։
Աւելի արեւելք, մշակութապէս բաւական գործօն եղած է Պալքաններու հայութիւնը՝ Յունաստան, Պուլկարիա, Ռումանիա գոնէ մինչեւ 40-ակաները։
Աննպաստ պայմաններու մէջ մշակութային որոշ գործօնութիւն ցոյց կու տայ արեւելեան միաց. նահանգներու հայութեան կորիզը՝ «Հայրենիք» օրաթերթին ու ամսագրին, ինչպէս եւ «Պայքար»ի, «Հայ Գիր»ի պէս օրաթերթերու ու պարբերաթերթերու շուրջ։ Արդէն կ՝երեւին թերթերու տեղական լեզուով տարբերակներ կամ բաժիններ։
Մամուլի կողքին՝ ֆրանսայի եւ Ամերիկաներու մէջ, մշակութային զգալի դեր կը կատարէ թատրոնը, մանաւանդ մինչեւ 50-ականները։
1940-ական տարիներէն՝ մշակութային ճիգի նոր կեդրոն կը դառնայ Մերձաւոր Արեւելքը՝ Գահիրէ, Պէյրութ, Հալէպ: Ուշացումը կը բացատրուի. անոնք կազմուած են որբանոցներու երեխաներէ, յաճախ նաեւ եկող՝ ոչ հայախօս ծննդավայրերէ։ Հոս հայախօսութիւն եւ մշակութիւն կառոյցներ՝ կը վերստեղծուին, կը պահպանուին հաւաքական ճիգերով. նոյնիսկ գրական նոր սերունդ կը հասնի, որ կը շարունակէ գործեր արտադրել մեծ մասով նախորդ սերունդի հետեւողութեամբ, մնալով միտքի եւ արուեստի համաշխարհային հոսանքներու հունէն դուրս տեղական պայմաններու եւ մեկուսացեալ վիճակի բերումով։
Հասկանալի դանդաղումով, եւ շատ մասնայատուկ պայմաններու մէջ, շարժումը կը շարունակուի նաեւ Պոլիս։
Այս շրջանները, բոլորն ալ աւելի կամ նուազ տէր են դպրոցական խիստ ցանցերու։ Մամուլը եւս կոչուած է դեր խաղալու. օրաթերթերը՝ արմատախիլ եւ անգլուխ-անմշակույթ մնացած համայնքի վերադաստիարակման համար կենսական են։ Մասնաւոր դեր ունին անոնց գրական յաւելուածները, կամ անջատ պարբերաթերթեր ուղղակի՝ իբր գրական սերունդ հասցնող ջերմանոցներ, Պոլիս՝ «Ազդարար»։
Առաքել Արարատեան

Առաքել Արարատեան (13 Սեպտեմբեր 1808(1808-09-13), Թիֆլիս, Վրացական նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն - 3 Փետրուար 1887(1887-02-03), Թիֆլիս, Ռուսական Կայսրութիւն), հայ վարժապետ, բանաստեղծ։
Ծնած է Տփխիս (Թիֆլիս), Սեպտեմբեր 13-ին։ Առաքել վարժապետի ծնողները՝ Աստուածատուրն ու Հռիփսիմէն (բազմատանջ Դանիէլ կաթողիկոսի քոյրը), 1804 թուականին ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ, ուրիշ բազմաթիւ արարատցիներու հետ Տփխիս գաղթելով Հաւլաբարի մէջ բնակութիւն հաստատեցին։ Առաքելը մէկ տարեկան հասակին հօրմէն զրկուեցաւ, իսկ մայրն ալ սովի պատճառաւ Վաղարշապատ տեղափոխուեցաւ, ուր եւ մեռաւ։ Առաքելը մնաց որբ՝ իր քոյրերու խնամքին։ Յովհան Ա. Քահանայ Ոսկերչեան, որ Ներսէս արքեապիսկոպոս Աշտարակցիի յանձնարարութիւններով 1816-ին էջմիածին գնաց, որպէս Առաքելի ազգական վերադարձին անոր իր հետ Տփխիս տարաւ։ 12 տարի շարունակ իր մօտ պահեց ու կրթեց անոր եւ այնուհետեւ Արարատեան աշխարհ եկաւ, որպէս ուսուցիչ։ Այս պաշտօնը ան վարեց մինչեւ իր մահ եւ երկար տարիներ հայերէն լեզուի դասատու եղաւ։ Մահացաւ 3 Փետրուար 1887 թուականի եւ նոյն ամսու 10-ին թաղուեցաւ Գոչեվանքի մէջ։


== Գրական վաստակ ==
Աշխատակցած է «կռունկ»-ին։ Իր գործերն են.

«Ընդդէմ Սատան Յարուցանելոյ Ամենապատուական Լեզուիս Հայոց» (1858)
«Սխալանք Գրոյն՝ Որ Կոչի Վարդապետարան Կրօնի» (1858)
«Համառօտ Վարք Եւ Գրաւոր Գործք Յովհաննու Աւազ Քահանայի Ոսկերչեանց Վաղարշապատեցւոյ» (1859)։
Նշանթաշ

Նշանթաշ թաղամասը, Պոլսոյ Շիշի թաղի մէջն է: Պոլսոյ ամէնագեղեզիկ թաղամասերէն մին է եւ կարէլի է քտնէլ աշխարհահրչակ խանութները:


== «Նշանթաշ» Անունը ==
Նշանթաշ թաղամասը իր անունը առած է երէք քառերէ որուն (ՊԻՏԻ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԻ)
Կեսոն

Քեսոնը (քորէայերէն՝ 개성), քաղաք է Հիւսիսային Քորեայի մէջ։ X-XIV դդ․-ին եղած է Քորեայի մայրաքաղաքը։ Մինչեւ Քորեայի բաժանումը (1948 թուականին) գտնուած է Հարաւային Քորեայի կազմին մէջ։ Քաղաքը կը գտնուի Քորեայի կեդրոնկանան մասին մէջ։ Հիւսիսային Քորեայի ամենահարաւային քաղաքն է։ Քեսոնի տարածքի մեծ մասը պատուած է բլուրներով, որոնց բարձրութիւնը չի գերազանցէր 100 մ։


== Բնակչութիւն ==
Օրբելի Եղբայրներու Յուշարձան

Օրբելի եղբայրներու յուշարձան, կը գտնուի Կոտայքի մարզի Ծաղկաձոր քաղաքը՝ Օրբելի եղբայրներու տուն-թանգարանի հարեւանութեամբ։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1997-ին։ Ընդգրկուած է Ծաղկաձորի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Օրբելի եղբայրներու խմբային յուշարձանին քանդակագործը կերտած է Ռուբէն, Լեւոն եւ Յովսէփ Օրբելիներու դիմաքանդակները։ Յուշարձանի հարեւանութեամբ կը գտնուի Օրբելի եղբայրներու տուն-թանգարանը ։ Յուշարձանը կառուցուած է պազալտէ։


== Հեղինակ ==
Քանդակագործ՝ Արտաշէս Յովսէփեան
Ճարտարապետ՝ Ռոմէո Ջուլհակեան


== Օրբելիներու այլ յուշարձաններ ==
Լեւոն Օրբելիի կիսանդրին կը գտնուի ՀՀ ԳԱԱ Երեւանի Լեւոն Օրբելիի անուան կենսաբանութեան հիմնարկի բակը։
Յովսէփ Օրբելիի կիսանդրին կը գտնուի Սենթ Փեթերսպուրկ քաղաքը։


== Պատկերասրահ ==