Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկեան

Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկեան (16 Փետրուար 1919(1919-02-16), Պաաքուպա, Օսմանեան Կայսրութիւն - 12 Հոկտեմբեր 2012(2012-10-12), Երուսաղէմ) Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք։ Կոմիտասագէտ: Հեղինակ է 20 մենագրութիւններու, որոնց մէջ` բանաստեղծական երեք ժողովածու, հայկական Ս. Պատարագի ուսումնասիրութիւն, հայոց Մեծ Եղեռնին նուիրուած գիրքեր եւ Երուսաղէմի սուրբ վայրերու մանրամասն ուղեցոյց:


== Կենսագրութիւն ==
Ամենապատիւ Տ. Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկեանը ծնած է 16 Փետրուար, 1919-ին, Պաղտատ-ի հիւսիսը՝ Պաաքուպայի գաղթակայանին մէջ (Իրաք):
Պաղտատի Սրբոց Թարգմանչաց հայկական դպրոցի նախակրթական ուսումը աւարտելէն ետք ընդունուած է Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքարանի Սրբոց Յակոբեանց ժառանգաւորաց վարժարան։
23 Յուլիս, 1939-ին ձեռնադրուած է կուսակրօն քահանայ ստանալով Թորգոմ անունը:
1939-1946 Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքարանի մէջ տարբեր պաշտօններ վարած է:
Յուլիս 1946-ին մեկնած է ԱՄՆ եւ նշանակուած է Հիւսիսային Ֆիլատելֆիայի (Փենսիլվանիա) Ս. Երրորդութիւն հայկական եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւ։
1951-ին Ամերիկայի Արեւելեան թեմի առաջնորդի կողմէն նշանակուած է թեմի առաջնորդական փոխանորդ։
1954-ին Հիւսիսային Ֆիլատելֆիա մէջ մէկ տարիով վերսկսելով ծառայութիւնը՝ Հայր Թորգոմը վերադարձած է Երուսաղէմ եւ նշանակուած է ճեմարանի տեսուչ։ 
Ան նաեւ վարած է Պատրիարքարանի դիւանապետի պարտականութիւնները։
1960-ին վերադառնալով ԱՄՆ՝ ուսումը շարունակելու նպատակով ընդունուած է Քեմպրիճի Եպիսկոպոսական Աստուածաբանական Դպրոց (Մասաչուսեթս)։
1960-1962 եղած է հայ եկեղեցւոյ Ամերիկայի Թեմի առաջնորդ:
14 Հոկտեմբեր, 1962-ին, ձեռամբ երջանկայիշատակ Ամենայն Հայոց Վազգէն Ա. Կաթողիկոսի, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի մէջ ձեռնադրուած է եպիսկոպոս:
Արեւելեան Թեմի առաջնորդի պաշտօնին մէջ 24 տարի ծառայելէն յետոյ Թորգոմ արքեպիսկոպոսը 11 Մարտ, 1990-ին կ՛ընտրուի Երուսաղէմի 96-րդ Պատրիարք: Նոյն տարին կը ստանձնէ Սիոն ամսագրի գլխաւոր խմբագիրի պաշտօնը:
19 Օգոստոս, 1994-ին Վազգէն Ա. Կաթողիկոսի մահէն յետոյ նշանակուած է կաթողիկոսական տեղապահ:
Թորգոմ Պատրիարքը մեծ աւանդ ունեցած է միջազգային էկումենիկ յարաբերութիւններու զարգացման գործին: Ան ծառայած է ԱՄՆ-ի մէջ Քրիստոսի Եկեղեցիներու Ազգային Ժողովի յանձնաժողովին մէջ, նախագահած է “կրօնն ամերիկեան կեանքին մէջ” խորհուրդը: Եղած է նաեւ “խղճմտանքի կոչ” հիմնադրամի տնօրէններու խորհուրդի անդամ:
Պատրիարք Հայրը ճանչցուած Կոմիտասագէտ էր:Երկարատեւ հիւանդութենէ ետք` կեանքի 93-րդ տարին ի Տէր ննջեց Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք Ամենապատիւ Տ. Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկեանը՝ վախճանեցաւ 12 Հոկտեմբեր 2012-ին, Երուսաղէմ:


== Կոչում եւ Շքանշաններ ==
Ստացած է ակադեմիական պարգեւներ, արժանացած է Նիւ Եորքի Ընդհանուր Աստուածաբանական Ճեմարանի պատուաւոր դոկտորի կոչումին:
1986-ին ստացած է Ազատութեան Արձան եւ Էլիս Այլընդ շքանշանները:
12 Փետրուար, 2010-ին -ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգեւատրուած է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով:


== Աշխատութիւններ ==
Թորգոմ Պատրիարքը հեղինակ է 20 մենագրութիւններու՝ Տիրան Արքեպիսկոպոս Ներսոյեան. Քահանայութեան 25-Ամեայ Յոբելեանին Առթիւ 1954,
Հայ Ուխտաւոր Պատկերազարդ Ուղեցոյց Սուրբ Տեղեաց 1958, Վանքի Օրեր 1972, Սէրը Կամար (անգլ. Եւ հրն., 1983) ՝ Շէն-Մահ ծածկանունով:
:
Հեղինակ է հայկական պատարագին նուիրուած ուսումնասիրական հատորի մը, ունի նաեւ Մեծ Եղեռնին նուիրուած գիրքեր:
: Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեանի աշխատութիւնները՝ •	ՅՈԲԵԼԵԱՆ ~ JUBILEE. Note: The Կոնթակ by Catholicos Vasken I…,•	ԿՈՄԻՏԱՍԻ ՈԳԻՈՎ . Ձօն Իր Մահուան 50 Ամեակին…, ԿՈՄԻՏԱՍԻ ՀԱՆՃԱՐԸ ԻՐ ՊԱՏԱՐԱԳԻՆ ՄԷՋ

Կոմիտասի Հանճարը Իր Պատարագին մէջ, Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, Երուսաղէմ, 2003:
Վանքի Օրեր եւ Սէրը Կամար -  Բ տպագրութիւն: Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, Երուսաղէմ: Շէն - Մահ, 2001:
Ա. Օրագրութիւն Սարկաւագի Բ. Քառասունք  Գ. Ուսուցիչ Դ. Ականչդ տուր ինծի: 2001:
Օրագրութիւն Բեթղեհէմի Տեսչութեան Բ. Մաս 1934-1981 ըստ Հին Տոմարի: Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, Երուսաղէմ: 2000:
Օրագրութիւն Ս. Ծննդեան Այրին Արարողութեանց եւ Սովորութեանց - Ա. Մաս 1929-1933 ըստ Հին Տոմարի: Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, Երուսաղէմ: 1996:
Արարողութիւնք Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց Տաճարի եւ Սուրբ Տեղեաց մէջ։ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Տպարան: 1995:
Նամականի Երաժիշտ Վարդան Սարգսեանի: Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, Երուսաղէմ: 1995:
Արձագանգուն մեղեդիներ (Անձնական Մեկնութիւններ): Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, Երուսաղէմ: 1995:
Սարկաւագի Ուղեցոյց Ս. Պատարագի մէջ։ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Տպարան: 1994:
Վերելք: 1993:
Հայրիկ Ջան: 1990:
Սարկաւագ (Առաւօտեան ժամերգութիւն): Նիւ Եորք: 1988:
Կոմիտասի Հանճարը: Նյու Յորք: 1985:
Բացատրական «Սարկաւագի Ուղեցոյց » Գիրքին մասին: Նիւ Եորք: 1985:
Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեան - Յոբելեան: Published by the Diocese of the Armenian Church of A, erica, New York.
Հայ Եկեղեցւոյ Կորուստը Եղեռնին: Նիւ Եորք: 1972:
Վանքի Օրեր: Շէն-Մահ: 1972:
Հայ ուխտաւոր: Տպարան Սրբոց Յակոբեանց - Երուսաղէմ: 1958:
Խումբին հետ (Հաւատքի Կայծեր): Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, Երուսաղէմ: 1958:
Տիրան Արքեպիսկոպոս Ներսոյեան: Յոբելինական կեդրոնական յանձնախումբ: 1954:


== Աղբիւրներ ==
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր ԼԳ., Պէյրութ, 2013, էջ 543։
ԱՄՆ Արեւմտեան հայոց թեմ։