Մատրիտ

Մատրիտ (սպ.՝ Madrid [maˈðɾið]), Սպանիոյ մայրաքաղաքը եւ երկրի ամենամեծ քաղաքը։ Քաղաքի բնակչութիւնը մօտ 3.3 միլիոն է, իսկ արուարձաններով քաղաքի բնակչութիւնը մօտ 6.271 միլիոն մարդ կը հաշուէ, իսկ արվարձաններով քաղաքի բնակչությունը մոտ 6.271 միլիոն է։։ Այն Եւրոպայի երրորդ խոշորագոյն քաղաքն է Լոնտոնէն եւ Պերլինէն ետք եւ իր արուարձաններով նոյնպէս երրորդն է Եւրոպայի մէջ՝ Լոնտոնէն եւ Պերլինէն ետք։ Քաղաքի մակերեսն 604.3 քմ² է։
Մատրիտի քաղաքային  համախմբումն ունի երրորդ խոշորագոյն ՀՆԱ-ն (այսինքն՝ Համախառն ներքին եկամուտը - անգլ.՝ GDP - Gross Domestic Product) Եւրամիութեան եւ իր կրթական համակարգը, ժամանցային վայրերը, շրջակայ միջավայրը, ԶԼՄ-ները (այսինքն՝ զանգուածային լրատուամիջոցներ - անգլ.՝ mass media), նորաձեւութիւնը, գիտութիւնն ու արուեստը միասին վերցուած Մատրիտը կը դարձնեն աշխարհի ամենահետաքրքիր քաղաքներէն մէկը։ Թէեւ ֆինանսական ճգնաժամին, բարձր կենսամակարդակը եւ շուկայի մեծութիւնը Մատրիտը կը դարձնեն տարածաշրջանի ֆինանսական կեդրոններէն մէկը։ Այստեղ կան գրեթէ բոլոր մեծագոյն ընկերութիւններու գրասենեակները։  Մատրիտը Սպանիոյ ամենազբօսաշրջային քաղաքն է, չորրորդը՝ Եւրոպայի մէջ Մադրիդը նաեւ 12-րդ ամենականաչ քաղաքն է աշխարհում 2010 թվականի դրությամբ։։ Մատրիտը նաեւ 12-րդ ամենականաչ քաղաքն է աշխարհի մէջ 2010 թուականի դրութեամբ։ Մատրիտը, 2020-ին տեղի ունենալիք, Ողիմպիական խաղերու թեկնածու քաղաքներէն մէկն է։
Քաղաքը կը գտնուի Մանզանարես (Manzanares river) գետի ափին՝ երկիրի կեդրոնը։ Այն ներառուած է  Մատրիտի համայնքի կազմի մէջ (այն ալ իր կարգին, բացի Մատրիտ քաղաքէն, կը ներառէ նաեւ արուարձաններ եւ շրջակայ գիւղեր), որ սահմանակից է Քասթիլիա եւ Լէոն (Castile and León) ու Քասթիլէ Լա-Մանչա (Castilla-La Mancha) համայնքներու հետ։
Որպէս Սպանիոյ մայրաքաղաք՝ այն նաեւ կառավարութեան եւ միապետ Ֆելիփէ՝ VI-ի (Felipe VI) նստավայրն է։ Մատրիտը նաեւ Սպանիոյ քաղաքական կեդրոնն է։։ Քաղաքին ներկայի քաղաքապետն է (անգլ.՝ Mayor Ana Botella) Աննա Պոթելան՝ Ժողովրդական կուսակցութիւնէն։
Մատրիտի ժամանակակից ենթակառուցուածքի ձեւաւորման հետ մէկտեղ նաեւ կ՝ աշխատին պահպանել իր պատմական տեսքը հնամենի փողոցներով եւ շինութիւններով։ Այդ ապացոյցներն են Մատրիտի թագաւորական պալատը, Թեաթրօ Ռէալը (սպան.՝ Teatro Real . անգլ.՝ Royal Theatre) (թագաւորական թատրոնը) իր 1850 թուականին վերանորոգուած օփերայի տան հետ։ Պուէն Ռեթիրօ այգին (Buen Retiro Park)  հիմնադրուած 1631 թուականին, 19-րդ դարու ազգային գրադարանը, ուր կը պահպանուին սպանական պատմական գործեր, ինչպես նաեւ ազգային հնէաբանական թանգարանը եւ Արուեստի ոսկէ եռանկիւնը, տեղադրուած Փասէօ Տել Փրատօ փողոցը (Paseo del Prado), որ կազմուած է երեք թանգարաններէն։


== Հիմնադրում ==

Մատրիտի անուան ծագման հետ քանի մը վարկածներ կան։ Ըստ աւանդոյթին՝  Մատրիտը հիմնադրած է Օսնօ Պիանորը (Ocno Bianor)(Թիրանիուս թագաւորի որդին) եւ անուանած՝ «Մեթրակիրթա» "Metragirta" կամ «Մանթուա Քարփեթանա» "Mantua Carpetana"։ Մէկ այլ  աւանդոյթի համաձայն քաղաքն անուանուած է «Ուրսաիրա» "Ursaria" (թարգմ.՝ արջերու երկիր)("land of bears" in Latin), քանի որ այդ տարածքին նախապէս ապրած են մեծ թիւով արջեր, որոնք միջին դարերուն ելակի ծառին (strawberry tree) հետ միասին եղեր են քաղաքի խորհրդանիշը։
Քաղաքի արձանագրուած հնագոյն անունը Մակերիթ-ն է "Magerit" (կամ Մատերիտ, Մակեթերիթ), որ եղած է 9-րդ դարուն Մանզաներաս գետի (Manzanares River) ափին կառուցուած ամրոցի մը անունը, որ կը նշանակէ «առատ ջուրի վայր»։
Այնուամենայնիւ ներկայիս լեզուաբաններու մեծ մասը հակուած են այն տարբերակին, ըստ որուն անուանումը կու գայ 2-րդ դարէն, երբ Հռոմէական կայսրութիւնը Մանզանարես (Manzanares) գետի ափին բնակավայր հիմնեց։ Այդ բնակավայրը կոչուած է «Մաթրիս» "Matrice" (յղելով բնակավայրին մօտ գտնուող գետին)։ Յետագային այս տարածքները գրաւեցին գերմանական ցեղեր, իսկ 5-րդ դարուն՝ Ալանները (Alans)։ Հռոմէական կայսրութիւնը կորսնցուց այս տարածքներուն ռազմական ներկայութիւնը, եւ շուտով այս տարածքները անցան վեսթկոթերին (Visigoths)։ 8-րդ դարուն Իպերեան թերակղզին (Iberian Peninsula) նուաճուեցաւ Արաբներու կողմէն։ Շուտով իսլամական իշխանութիւնը փոխեց բնակավայրի անուանումը «Մայրիտ»  "Mayrit" (արաբ․՝ ميرا‎‎ արաբերէն՝ «մայրա» (կը նշանակէ «ծառեր» կամ «կեանք պարգեւող» եւ Իպերօ-Ռոմանական  (Ibero-Roman) «իտ» ածանցէն, որ կը նշանակէ «վայր»)։


== Պատմութիւն ==


=== Միջին Դարեր ===
Հակառակ անոր, որ՝ նախապատմական ժամանակաշրջանին, այժմեան Մատրիտի մէկ մասը բնակեցուած էր, հռոմէական կայսրութեան ժամանակներուն տարածքը պատկանած է Քոմփլութոն թէմին (այժմեան Ալքարա տէ Հենարաս)։ Կան հնէաբանական գտածոներ, որոնք կը վկայեն այս տարածքի արեւմտա-գոթական ժամանակաշրջանի փոքրիկ գիւղի մասին։ Քաղաքի հիմնադրման պատմութիւնը կը սկսի 9-րդ դարէն, երբ Մուհամմէտ Ա․ Քորտովացին հրամայեց կառուցել փոքրիկ ամրոց՝ ներկայիս, Մատրիտի թագաւորական պալատի վայրը։ Այս պալատի շրջակայքը կառուցուեցաւ փոքրիկ միջնաբերդ։ Ի վերջոյ այն նուաճեց քրիստոնէական թագաւոր Ալֆոնսո Ե․ Լենոի եւ Քասթիլայի կողմէն 1085 թուականին Թոլետօ կատարած արշաւանքի ժամանակ։ Ան մզկիթը վերափոխեց Ալմուտենա կոյսի եկեղեցւոյ, ամբարի եւ զօրանոցի։ 1329 թուականին Քորթեսի սպաները (Generals) քաղաքին մէջ գումարեցին առաջին ժողովը։ Սեֆարտեան հրէաները եւ մաւրերը (Սպանիոյ արաբներն ու պէրպէրները) շարունակեցին ապրիլ քաղաքին մէջ մինչեւ իրենց վտարեցին 15-րդ դարուն։ Քաղաքի մեծ հրդեհներէն ետք Հենրի Գ․ Քասթիլիացին (1379–1406) վերակառուցեց այն եւ իրեն համար անվտանգ տեղ ընտրեց դարպասներէն դուրս գտնուող «Ալ-Փրատօ» թագաւորական ամրոցը։


=== Նորագոյն Ժամանակաշրջան ===

Քասթիլիոյ թագաւորութիւնը՝ Թոլետօ (Toledo) մայրաքաղաքով եւ Արակոնի թագաւորութիւնը՝ Սարակոսա մայրաքաղաքով միաւորուեցան ստեղծելով ներկայ Սպանիան, որ տեղի ունեցաւ Իզապէլլա Ա․ Քասթիլիացիի եւ Ֆերտինանտ Բ․ Արակոնացիի (Ferdinand and Isabella) ամուսնութեան հետեւանքով։
Հակառակ անոր, որ իրենց թոռնիկը՝ Քարլոս Ե․-ը ծնած էր Սեւիլիա, այնուամենայնիւ 1560 թուականին տեղափոխուեցաւ Մատրիտ։ Շուտով Քարլոս Մատրիտը պաշտօնապէս հռչակեց մայրաքաղաք։ Սեւիլիան կը շարունակէր վերահսկել սպանական գաղութները, իսկ Մատրիտը կը վերահսկէր Սեւիլիան։

Սպանիոյ ոսկէ դարաշրջանի ընթացքին (16-րդ/17-րդ դարեր), Մատրիտ հասաւ իր ծաղկման գագաթնակէտին. Էլ Էսքորիալը՝ մեծ թագաւորական պալատը, կառուցուած Ֆիլիփ Բ․-ի (Philip II) կողմէն, գրաւեց ամբողջ Եւրոպայի ուշադրութիւնը։ Այնտեղ կը ժամանէին  բազմաթիւ արուեստագէտներ՝ հմայուելով սպանական ճարտարապետութեամբ։
Մատրիտ  կը համարուէր նաեւ Սպանիոյ ոսկէ դարաշրջանի (Siglo de Oro) մշակութային մայրաքաղաքը։ Մատրիտ ծնած են  աշխարհահռչակ բազմաթիւ գրողներ եւ արուեստագէտներ, ինչպէս՝ Միկէլ Տը Սերվանթեսը (Տոն Քիշոթի հեղինակը), նկարիչ Տիէկօ Վելասքեսը, հռչակաւոր գրողներ՝  Լոփէ Տէ Վեկան, Ֆրանսիսքօ Տէ Քուեվետօն, Քալտերոն Տէ Լա Պարսան եւ Թիրսօ Տէ Մոլինան, ոսկէ դարաշրջանի վերջին նկարիչ Քլաուտիօ Քոլէօն։ Վերածնունդի ճանաչուած ճարտարապետ Խուան ՏԷ Հերերայի կողմէն  կառուցուեցաւ Փլազա Մայորը, որ կառուցուեցաւ Հապսպուրկեան տոհմի կառավարման ժամանակաշրջանին, որպէս կեդրոնական հրապարակ։  Իրմէ ոչ հեռու կը գտնուի կամ տեղաւորուած է  մէկ այլ հրապարակ մը՝ Փուերթա Տել Սոլը։
Ֆիլիփ Ե․-ի օրօք կառուցուած են նաեւ Նոր պալատներ (ներառուած Փալասիօ Ռիալ Տէ Մատրիտը - Palacio Real de Madrid)։  Սակայն մինչեւ Քարլոս Գ․-ի գահակալութիւնը (1716–1788) Մատրիտը  ժամանակակից քաղաք չէր համարուէր։ Մատրիտի  պատմութեան մէջ Քարլոս Գ․-ը ամենաճանչցուած թագաւորն էր։ Երբ Քարլոս Դ․ (1748–1819) դարձաւ թագաւոր, մատրիտցիները ապստամբեցան։ Արանխուէսի ապստամբութիւնէն ետք, որ կը  գլխաւորէր իրեն հարազատ որդին Ֆերտինանտ Է․, Քարլոս Դ․ հեռացաւ, բայց Ֆերտինանտ Է․ երկար չգահակալեց. 1808 թուականի Մայիսին Նափոլէոն Պոնափարթի զօրքերը մտան քաղաք։


=== 19-րդ դարէն մինչեւ մեր օրերը ===

1808 թուականի Մայիս 2-ին (սպաներէն՝ Dos de Mayo) Մատրիտի ժողովուրդը ելաւ պայքարելու ֆրանսական ասպատակներուն դէմ, որուն հետեւանքով սկսաւ Սպանիոյ պատերազմը անկախութեան համար։
Պատերազմէն ետք (1814) Ֆերտինանտ Է. վերադարձաւ գահին, բայց ազատականներու յեղափոխութենէն ետք Ռաֆայել տել Ռիէգօ արքան երդուեց սահմանադրութեան առաջ։  Այդ սկիզբն էր այն ժամանակաշրջանին, երբ ազատական եւ պահպանողական կառավարութիւնները զիրար կը փոխարինէին։ Ի վերջոյ գահակալութիւնը յանձնուեցաւ Իզապելլա Բ.-ին (1830-1904)։ Ան չկրցաւ ճնշել ներքին լարուածութիւնը, որ  յետագային դարձաւ խռովութեան եւ Սպանիան վերադարձաւ միապետութեան, որուն յաջորդեց երկրորդ հանրապետութեան կազմութիւնը, որ գոյատեւեց մինչեւ Սպանիոյ քաղաքացիական պատերազմըՄատրիտը ամենաշատը տուժեց քաղաքական պատերազմի հետեւանքով (1936–1939)։ 1936 թուականի Յուլիսէն, քաղաքը հանրապետականներու յենակէտն էր։ 1936 թուականի Նոյեմբերին արեւմտեան արուարձաններուն մէջ տեղի ունեցան թեժ մարտեր, քաղաքական պատերազմի տարիներուն Մատրիտը դարձաւ առաջին եւրոպական քաղաքը, որ ռմբակոծուեցաւ օդանաւերով։ (տես Մատրիտի պաշարումը (1936–39))։

1959-1973 թուականներու ընթացքին քաղաքը արձանագրեց տնտեսական աննախադէպ աճ, որն ուղեկցուեցաւ  բնակչութեան եւ հարստութեան կտրուկ աճով՝ դառնալով Սպանիոյ մէջ ՀՆԱ ցուցանիշով առաջին, իսկ արեւմտեան Եւրոպայի մէջ՝ երրորդ քաղաքը։ Քաղաքի տարածքը ընդարձակուեցաւ՝ դառնալով 607 քմ²։ Քաղաքի հարաւը դարձաւ արդիւնաբերական կեդրոն, ունենալով բնակչութեան մեծ խտութիւն, այստեղ կը տեղափոխուէին մեծ թիւով մարդիկ՝  Սպանիոյ գիւղական շրջաններէն։ Մատրիտի հիւսիսարեւմտեան հատուածը դարձաւ միջին խաւի հանգրուան, որուն հետեւանքով արձանագրուեցաւ  մեծ տնտեսական աճ, իսկ հարաւ-արեւելեան մասը բնակեցան աշխատող դասը, որ առիթ եղաւ մշակութային եւ քաղաքական բարեփոխումներուն։
Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի մահէն ետք ձեւաւորուող ժողովրդավարական կուսակցութիւնները (այդ թիւին, ձախ եւ հանրապետական գաղափարախօսութիւն), որպէս երկու իրար յաջորդող, ընդունեցին Խուան Քարլոս Ա.-ին միապետ՝ որպէս պատմական հարստութեան ժառանգորդ։ Այս յառաջացուց Սպանիոյ ներկայ իրավիճակին, որպէս սահմանադրական միապետութիւն՝ Մատրիտ մայրաքաղաքով։
1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն կատարուած բարեփոխումներէն ետք, Մատրիտ դարձաւ եւրոպական տնտեսական, մշակութային, կրթական, արդիւնաբերական եւ  արուեստագիտական կենդրոններէն մէկը։


== Բնակչութիւն ==


== Կլիմայ ==
Ըստ Քոփփեն Csa (Köppen climate classification)  կլիմայի դասակարգման՝ Մատրիտը կը գտնուի ցամաքային միջերկրծովեան կլիմայի տարածքին՝ իր ցուրտ ձմեռներով, իր բարձրութեան շնորհիւ (650 մ բարձր ծովու մակերեւոյթէն), ներառելով յաճախ ձիւն տեղալը եւ նուազագոյն ջերմաստիճանը 0-էն ցած է։ Ամրան, որպէս կանոն, տաք է, ջերմաստիճանը Յուլիսին մօտ 30C է, իսկ Օգոստոսին հազուադէպ կը հասնի 40C-էն բարձր։ Իր բարձրութեան պատճառով Մատրիտի կլիման չոր է, տեղումները կ՛ըլլան հիմնականօրէն աշնան եւ գարնան։


== Ջրամատակարարում ==
Մատրիտի ջրամատակարման մօտ 75 տոկոսը կը բաւարարուի Լոզոիա գետի ջրամբարներէն, որոնցմէ է Էլ Աթազար ջրամբարը (El Atazar Dam):