Գլաձորի համալսարան

Գլաձորի համալսարան, հայկական միջնադարեան նշանաւոր համալսարաններէն, հիմնադրուած է 1291ին Ներսէս Մշեցիի կողմէ` այժմ Վայոց Ձորի մարզի Եղէգնաձորի շրջանի Գլաձոր գիւղը։ Գործած է մինչեւ 1340 թուական: Միջնադարու կրօնական, հասարակական, քաղաքական, փիլիսոփայական, նաեւ ստեղծագործական միտքի զարգացման կեդրոն։
Ժամանակակիցներու կողմէ անուանուած է «Երկրորդ Աթէնք պանծալի», «Մայրաքաղաք իմաստութեան», «Գերահռչակ համալսարան»։ Միջնադարեան Հայաստանի հոգեւոր, գիտական եւ հասարակական կեանքին մէջ ունեցած է մեծ դեր ու նշանակութիւն։ Այստեղ բարձրագոյն կրթութիւն ստացած են, գործած եւ ստեղծագործած են այդ ժամանակի անուանի հայ մտաւորականեր՝ Ներսէս Մշեցին, Եսայի Նշեցին, Յովհաննէս Օրբելը, Մխիթար Սասնեցին, Ստեփանոս Տարսայիճը, Յովհաննէս Որոտնեցին, Խաչատուր Կեչառեցին, Թորոս Տարօնացին, Աւագը, Մոմիկը եւ այլք։
Այս նշանաւոր հայ միջնադարեան ուսումնագիտական կեդրոնի պատմութեան եւ նշանակութեան բազմաթիւ հարցերու ուսումնասիրմամբ եւ վերհանմամբ զբաղուած են անուանի գիտնականեր Ղեւոնդ Ալիշանը, Գ. Յովսեփեանը, Լ. Խաչիկեանը, Ա. Մովսիսեանը, Ա. Աւետիսեանը, Լ. Խաչերեանը, Փ. Անթաբյանը, Էմ. Պիվազյանը, Ս. Բարխուդարյանը, Ա. Աբրահամյանը, Ա. Մաթևոսյանը, Ի. Ղարիբեանը։ 1970 - 1971 թուականներուն Երեւանի պետական համալսարանի հնագիտութեան, աղբիւրագիտութեան եւ ազգագրութեան ամպիոնի նախաձեռնութեամբ եւ Ի. Ղարիբեանի ղեկավարութեամբ պեղումներ կատարուեցան Վայոց ձորի Սբ. Ստեփանոս վանքի մօտակայքը, որուն ընթացքին բացուեցան Գլաձորեան համալսարանի հետքերը։
Գլաձորը որպէս «Աթէնք պանծալի» կը յիշատակուի Մատթէոս գրիչի կողմէն 1283 - 1284 թուականներու (Վիեննային Մխիթարեան միաբանութեան մատենադարանի № 571) ձեռագիրին մէջ։ Սակայն շարք մը յիշտակութիւններու մէջ՝ ուսումնական կեդրոնի հիմնադրումը, կը կապեն 1279 - 1281 թուականներուն ընկած ժամանակահատուածին հետ՝ Թանահատի վանքի հիմնադրման (1279 թ.), ապա նաեւ համալսարանի առաջին ուսուցչապետ Ներսէս Մշեցիի Մշոյ Առաքելոց վանքէն տեղափոխուելու եւ գլաձորեան դպրութեան կեդրոնը հիմնադրելու թուականի հետ (1280 թ.)։


== Պատմութիւն ==
Հայաստանի մէջ «Համալսարան» բառը կար վաղնջական ժամանակներէն ի վեր։ Այն գրանցուած էր մեսրոպատառ առաջին մատեաններու էջերուն եւ պիտի իրականանար։ Համալսարանատենչ հայ երիտասարդները կը թափառէին օտար երկրներու մէջ եւ օտար հողի վրայ կրթութիւն կը ստանային։ Սակայն գալով հայրենի հողի վրայ, անոնք կը ջանային իրենց գիտելիքները մայր հողի վրայ ստեղծելով կրթական օճախներ։ Կը սովորեցնէին այն գիրքերով, որ բերած էին իրենց հետ եւ անանցմով, որ ստեղծած էին իրենք՝ մեր պատմահայր Մովսէս Խորենացին, անոր դասակից Դաւիթ Անհաղթը, հանրագիտակ Անանիա Շիրակացին եւ ուրիշներ։ Սակայն դարեր փայփայած համալսարան անուան համար բախտը ստեղծեց դպրոց մը, որ պիտի բացուէր թաթար-մոնղոլներու տիրապետութեան դժնդակ տարիներուն։ Այդ Սիւնեաց նահանգի Վայոց ձորի մէջ հիմանադրուած դպրոցն էր, որ յետագային պիտի կոչուէր Գլաձորի համալսարան։ Անոր օրրանն էր Գլաձորի կամ Աղբերի վանքը, հիմնադիրը՝ Ներսէս Մշեցին, Մուշ քաղաքէն, որ շնորհաշար Վարդան Արեւելցիի սանն էր։ Այն բացուած է 1280-ականներուն եւ գոյատեւած է 60 տարի։ Դասաւանդուող լեզուն հայերէնն էր եւ սերտօրէն կապուած հայրենի մշակոյթին հետ։ Գլաձորի հովանավոր եղաւ Վայոց ձորի նահանգապետ՝ Պրոշ Իշխան Յաղբագեանը։ Համալսարանը կը գտնուէր Պրոշի իշխանանիստ Արկղունք աւանի մօտ։ Երբ 1284 թ.-ին իր մահկանացուն կնքեց համալասարանի հիմնադիր եւ տնօրէն Ներսէս Մշեցին, Պրոշի յորդորներով տնօրէն դարձաւ Եսայի Նշեցին։
Գլաձորի բարձր դպրոցը ունէր երեք լսարան՝

Եկեղեցական եւ աշխարհիկ դպրութեան լսարան
Գրչութեան արուեստի լսարան
Խազագիտութեան եւ երաժշտութեան լսարանՅայտնի էր, որ Գլաձորի համալսարան կ՛ընդունուէին, այսօրուան՝ միջնակարգ կրթութիւն ունեցող երիտասարդներ, ուր 6-7 տարի սովորելէ ետք, կը պատրաստէին քննաճառեր եւ կը պաշտպանէին գիտական աստիճանի առաջ։ Գլաձորը այդ ժամանակ մրցակից չունէր եւ այն կը կոչէին «Երկրորդ Աթէնք Պանծալի»։ Այստեղ կու գային սովորելու Հայաստանի հեռաւոր շրջաննեէն եւ հեռաւոր Կիլիկիայէն։ Այստեղ կը դասավանդէին հռչակաւոր ուսուցիչներ՝ Եսայի Նշեցին, Դավիթ Սասնեցին, Թորոս Տարօնացին, հռչակաւոր գրիչ-նակարիչ ճարտարապետ Մոմիկը։ Յատկապէս մեր միջնադարեան մշակոյթին մէջ հին ժամանակներէն ընդունուած է Գլաձոր համալսարրանի գրչական մանրանկարչութեան դպրոցը, որ ճանչցուած է որպէս ինքնուրոյն հոսանքի ՝ բուն Գլաձորեան դպրոց, ուր կ՛իշխէր սեւի եւ ոսկեգոյնի համադրութիւնը։ Գլաձորի ծառայութիւններէն մէկն այն էր, որ այստեղէն սկզբնաւորուեցան նոր դպրոցներ։ Գլաձորի մէջ կրթութիւն ստացած է պատմիչ Ստեփան Օրբելեանը, Յովնան Որոտնեցին, Գրիգոր Տաթեւացին, Խաչատուր Կեչարենցի բանաստեղծը, մեծ ուսվարիչ, գրական գործիչ Յովհաննէս Երզնկացին, տաղանդաւոր վարդապետներ Յովհաննէս Արճիշեցին, Մխիթար Սասնեցին եւ այլն։ Գլաձորի մայրամուտէն յետոյ Եսայի Նշեցիի աշակերտ Յովնան Որոտնեցին փոխադրուելով Տաթեւի վանք այնտեղ համալսարանական կագ ու կանոն ստեղծեց։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		


== Ծանօթագտրութիւններ ==


== Տե՛ս նաեւ ==
Գլաձոր (եկեղեցի)
Գլաձորի մանրանկարչութեան դպրոց
Գլաձորի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)
Տաթեւի համալսարան