ՆԱԹՕ-Ռուսաստան Դաշնութիւն Յարաբերութիւններ

ՆԱԹՕ-Ռուսաստանի Դաշնութիւն Յարաբերութիւններ, Հիւսիսատլանտեան ռազմական դաղինքի եւ Ռուսաստանի Դաշնութեան միջեւ յարաբերութիւնները սկզնաւորած է 1991 թուականին Հիւսիսատլանտեան Համագործակցութեան Խորհրդի շրջանակներուն: 1994 թուականին Ռուսաստանը միացաւ Համագործակցութիւն յանուն խաղաղութեան (անգլ. Partnership for Peace) ծրագրին եւ այդ պահէն սկսած ՆԱԹՕ-ն եւ Ռուսաստանը ստորագրած են համագործակցութեան վերաբերեալ շարք մը կարեւոր փաստաթղթեր : Ռուսաստան ՆԱԹՕ խորհուրդը ստեղծուած է 2002 թուականին անվտանգութեան եւ համատեղ ծրագրերու հարցերով զբաղուելու համար: Համագործակցութիւնը Ռուսաստանի եւ ՆԱԹՕ-ի միջեւ այժմ կը զարգանայ քանի մը գլխաւոր ուղղութիւններով. պայքար ահաբեկչութեան դէմ, ռազմական համագործակցութիւն, համատեղ գործողութիւններ եւ համագործակցութիւն Աֆղանիստան, արդիւնաբերական համագործակցութիւն եւ զենքերու չտարածման դէմ ծարագրեր: 2014 թուականին Ապրիլ 1-ին ՆԱԹՕ-ն միակողմանիորէն որոշեց դադարեցնել համագործակցութիւնը Ռուսաստանի Դաշնութեան հետ՝ ի պատասխան Ուքրանիական ճգնաժամուն Ռուսաստանի դերակատարութեան: 2017 թուականին Փետրուարի 18-ի Ռուսաստանի Դաշնութեան արտաքին գործերու նախարար Սերգեյ Լաւրովը ըսաւ, որ ՌԴ-ն կողմանկից է ՆԱԹՕ-ի հետ ռազմական համագործացկութեան վերսկսմանը: 2017 թուականի մարտի վերջերուն խորհուրդե ՆԱՏՕ-ի անդամ պետութիւններու արտագործնախարարներու ժողովի հրաւիրեց Պրիւսելում:


== Հետսառըպատերազմեան համագործակցութիւն ==

Պերլինի պատի անկումէն յետոյ ՆԱԹՕ-ն եւ ԽՍՀՄ-ը սկսան բանակսութիւններ վարել տարբեր մակարդակներով, այդ փուին՝ գենքի եւ զինամթերքի վերահսկողութեան պայմանագրերի վերաբերեալ: ՎՍՀՄ արտագործնախարա Էտուարտ Շեւարդնաձենն 1989 թուականի Դեկտեմբեր 19-ին կատարեց առաջին այցելութիւնը ՆԱԹՕ-ի կենդրոնակայան: Այցին յաջորդեցին բանակցութիւններ ՆԱԹՕ-ի եւ ԽՍՀՄ-ի ռազմական ղեկաւարութեան միջեւ: Պաշտոնական յարաբերութիւնները եւ համագործակցութիւնը Ռուսաստանի եւ ՆԱԹՕ-ի միջեւ սկիզբ առած է 1991 թուականին Հիւսիսատլանտեան Համագործակցութեան խորհրդի շրջանակին: Յարաբերութիւնները աւելի խորացան, երբ 1994 թուականին Յունիսի 22-ին Ռուսաստանը միացաւ Համագործացկութիւն հանուն խաղաղութեան ծրագրին: 1997 թուականի Մայիս 27-ին՝ ՆԱԹՕ-ի Փարիզեան գագաթնաժողովի ժամանակ, ՆԱԹՕ-ն եւ Ռուսաստանը ստորագրեցին «Փոխադարձ յարաբերութիւններու, համագործացկութեան եւ անվտանգութեան հիմնարար ակտը», որ յարաբերութիւններու հետագայ զարգացման ամուր հիմք կը հանդիսանայ: Կողմերը յայտարարեցին, որ միմյանց չեն դիտարկէր որպէս հակառակորդներ, եւ հենուելով քաղաքական յարաբերութիւններու բարձրագոյն մակարդակի վրայ պատրաստ են կառուցել երկարատեւ խաղաղութիւն եւ անվտանգութիւն Եվրատլանտեան տարածաշրջանը: 2009 թուականին Դեկտեմբերին ՆԱԹՕ-ն դիմեց Ռուսաստանի օգնութեան խնդրանքով՝ Աֆղանիստան գործողութիւններ իրակացնելու համար: Մասնաւորապէս անհրաժեշտ էր Ռուսաստանի թոյլատւութիւնը իր տարածքի վրայով զորքի եւ զինամթերքի փոխադրման համար, ինչպէս նաեւ կը խնդրէր ողղաթիռներ տրամադրել: Ռուսաստան մերժեց այս խնդրանքները, բայց կը շարունակէր թոյլատրել իր տարածքով ոչ ռազմական մատակարարումները: Սառը պատերազմէն յետոյ այն երկրորդ համատեղ զորավարժութիւնն էր կողմերու միջեւ:2011 թուականի Յունիս 6-ին ՆԱՏՕ-ն եւ Ռուսաստանը իրականացրեցին իրենց առաջին զորավարժութիւնը: Ռուսաստանը իրականացրեցին իրենց առաջին զորավարժութիւնը: Սառը պատերազմէն յետոյ այն երկրորդ համատեղ զորավարժութիւնն էր կողմերու միջեւ:: 2012 թուականին Ապրիլին Ռուսաստանի տեղի ունեցած է բողոքի ցոյցեր ՆԱՏՕ-ին ներգրավվածութեան վերաբերեալ՝ գլխաւորապէս կազմակերպուած ձախամետ ուժերի կողմէն:


== Համագործակցութեան դադարե եւ ռազմական ==


=== 2014 թուական ===

2014 թուականին Մարտի սկիզբին ՆԱԹՕ -ի եւ Ռուսաստանի միջեւ լարուածութիւնը աճեց Ուքրանիական ճշնաժամի եւ ռուսական զորքերու Ղրիմ մտնելէն յետոյ. ՆԱԹՕ-ն կոչ առաւ Ռուսաստանի դադրեցնել գործողութիւններ եւ յայտարարեց, որ որ կ'աջակցի Ուքրանիական տարածքային ամբողջակցութեան եւ ինքնիշխանութեան պահպանմանը:: 2014 թուականի Ապրիլ 1-ին արտագործնախարարներու խորհուրդը յայտարարեց, որ կը դադարի քաղաքացիական եւ ռազմական համագործակցութիւնը Ռւսաստանի հետ: Նոյն թուականին գարնանը Ռուսաստանի պաշտպանութեան նախարարութիւնը հաղորդեց, որ կը պլանուէր լրացուցիչ զորքեր ուղարկել Ղրիմ՝ համալրելու Սեւ Ծովի նավատորմի ուժերը: Նման քայլը ՆԱԹՕ-ի համար ահազանգ էր. Նոյեմբերին ՆԱԹՕ-ի ռազմական գերագոյն հրամանատար ամերիկեան գեներալ Ֆիլիպ Պրեդլովը յայտարարեց, որ դաշինքը խստորէն կը հետեւի ռուսական բանակի գործողութիւններուն, քանի որ կար զանգվածային ոչնչացման, մասնաւորապէս միջուկային, զենք օգտագործելու վտանգ: Դեկտեմբերին ՈԴ ԱԳՆ Սերգեյ Լաւրով յայտարարեց, որ այն օրինաչափ գործողութիւն էր, քանի որ Ղրիմը դարձած է պետութեան մաս մը եւ ունի նման զենքեր «Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրին» համապատասխան:
Սեպտեմբեր ամսուն Ուելսըն տեղի ունեցած ՆԱԹՕ-ի գագաթնաջողովի ժամանակ ՆԱԹՕ-Ուքրանիա յանձնաժողովը ընդունեց Համատեղ յայտարարութիւն, որ խստորէն կը դատապարտէր Ռուսաստանի անօրինակ գործողութիւները եւ Ղրիմի զաւթը: Յուլիսի ամսուն ԱՄՆ-ը պաշտոնապէս մեղադրեց Ռուսաստանի 1987 թուականին .Միջին հեռահարութեան միջուկային ուժերի պայմանագիրը» խախտելու մէջ եւ սպառնաց համաչափ պատասխան տալ և սպառնաց համաչափ պատասխան տալ: 2015 թուականին Յունիսի սկիզբները ԱՄՆ-ի Պետական դեպարտամենտը յաղորդ տարածեց, որ Ռուսաստանը չէ ողղած պայմանագրի խախտումը: ԱՄՆ-ի կառավարութեան 2014 թուականի Հոկտեմբերին հաղորդագրութիւնը կը պնդէր, որ Ռուսաստանը ունէր 1.643 միջուկային մարտագլխիկներ. աւելի շատ քան ԱՄՆ-ը: 2014 թուականի վերջերուն ՐԴ նախագահ Վլատիմիր Բուդին հաստատեց նոր ազգային ռազմական հայեցակարգը, որ բնորոշեց ՆԱԹՕ-ի ռազմական ներուժի աւելացումը Ռուսաստանի սահմանին՝ որպէս գլխաւոր ռազմական սպառնալիք:


=== 2015 թուական ===
2015 թուականի Փետրուարի սկիզբներուն ՆԱԹՕ-ի դիւանագենտները կը նշէին, որ Ռուսաստանի միջուկային պոտենցիալը ՆԱԹՕ-ի դէմ օգտագործելու մտավախութիւնը երթալէն կ'աճի: Ի պատասխան Մեծ Պրիդանիայի պաշտպանութեան նախարարը առաջարկեց, որ Պրիդանիա թարմանցի իր միջուկային զինանոցը: 2015 թուականի Յունիսին ռուսական անկախ ռազմական վերլուծաբանի հետեւեաք միտքը կը շրջանակուի ամերիկեան մամուլին. «Բոլորը պէտք է հասկնան, որ մենք կ'ապրինք ամբողջովին տարբեր աշխարհ քան երկու տարի առաջ էր: Այդ աշխարհը որ մենք կորցրեցինք, հնարաւոր էր ապահովել անվտանգութիւնը պայմանագրերի միջոցով: Այժմն մենք ականատես ենքբոլորովին այլ իրավիճակի, որտէղ սեփական անվտանգութիւնը ապահովելու հիմնական միջոցը ռազմական պոտենցիալի մեծանալն է»: ՆԱԹՕ-Ռուսաստան լարուածութիւնը աճեց 2015 թուականի նոյեմբեր 24-էն յետոյ, երբ Թուրքիայի զինուած ուժերը խոցած էին ռուսական ռազմական ինքնաթիռ, որ կ'ենթադրուի հատած էր Թուրքիայի սահմանը: Ռուս պաշտոնեաները հերքեցին ինքնաթիռի՝ սահմանը ըլլալու մասին տեղեկուլիւնը: Դէպքէն կարճ ժամանակ անց ՆԱԹՕ-ն հրաւիրեց արտահերտ նիստ այն քննարկելու համար: 2015 թուականի Դեկտեմբեր 2-ին ՆԱԹՕ-ի անդամ պետութիւնները պաշտօնապէս հրաւիրեցին Մոնդենեկրոյի միանալ համագործակցուիւնը բոլոր բնագավառներուն:


=== 2016 Թուական ===
Ռուսաստան-ՆԱԹՕ Խորհրդի հանդիպումէն կարճ ժամանակ աչաժ, որ առաջին էր 2014 թուականէն ի վեր, Ռուսաստանի ԱԳՆ Սերկեյ Լաւրով նշեց, որ կը նկատուի ռազմական աճ, որ աննախադէպ է Սառը պատերազմէն յետոյ: Հանդիպումէն ետք ՆԱԹՕ Ռուսաստանի դեսպանը ըսաւ, որ Ռուսաստանը անհարմարութիւններ չի կրեր համագործակցութեան դադարեցումէն յետոյ: ՆԱԹՕ-ի գլխաւոր քարտուղար յան Սթոլթենչերքը ըսաւ, որ ՆԱԹՕ-ն եւ Ռուսաստանը ունին էական անհամաձայնութիւններ, եւ այդ հանդիպումը չհարլեց անոնց:
2016 թուականին՝ Վարղավայի մէջ տեղի ունեցած ՆԱԹՕ-ի գագաթնաժողովի ժամանակ, հաստատուեց չորս բատալիոն՝ 3000-4000 զորքեր, Պալթդան պետութիւններ եւ արեւելեան Լեհաստան ուղարկելու որոշումը: Կը նախատեսուէր նաեւ ընդլայներ ծովային եւ ռազմաօդային ուժերը նախիկին խորհրդային բլկի պետութիւններու անվտանգութիգնն ապահովելու համար: Գագաթնաժողովը վերահաստատեց ՆԱԹՕ-ի նախկին որոշումները, որոնք կը նախատեսնէին դադրեցնել քաղաքացիական եւ ռազմական համագործակցութիւնը ՆԱԹՕ-ի եւ Ռուսաստանի միջեւ, սակայն շարունակել մնալ բաց քաղաքական երկխօսութեան համար: 2016 թուականի Յուլիսին հիսերուն Ռուսաստանի ռազմական ղեկավարութեան հաղորդեց, որ Ս-400 հակաօդային պաշտպանութեան համակարգ պէտք է տեղակային Ղրիմի Թեոդոսիա քաղաքին նոյն թուականի Օգոստոսին՝ մեծացնելով ռուսական ուժերու պաշտպանունակութիւնը:


=== 2017 Թուական ===
2017 թուականի Յուլիսին ՆԱԹՕ-Ռուսաստան խորհրդի հանդիպում տեղի ունեցաւ Պրիւսիա: Հանդիպումէն յետոյ ՆԱԹՕ-ի գլախաւոր քարտուղար Յան Սթոլթենբերգը ըսաւ, որ Դաշնակիցները եւ Ռուսաստանը անկեղծ եւ կառուցողական քննարկումներ ունեցան Ուքրանիայի, Աֆղանիստանի եւ Ռիսերկերի նուազեցման վերաբերեալ: Երկու կողմերը քննարկեցին նաեւ Պելառուսիա կայանալիք ռուսական եւ ՆԱԹՕ-ի 2017 թուականի գորավարջութիւնները:


== ՆԱԹՕ-Ռուսաստան Խորհուրդ ==

ՆԱԹՕ-Ռուսաստան Խորհուրդը ստեղծուած է 2002 թուականի Մային 28-ին ՆԱԹՕ-ի՝ Հռոմի գագաթնաժողովի ժամանակ: Խորհուրդը դիւանագիտական գործիք էր անվտանգութեան հարցերու լուծման եւ միացեալ նախագծերի իրականացման համար: Համատեղ որոշումներ եւ գործողութիւններ նեռարում են պայքարը ահաբեկչուլեամ դէմ, ռազմական գորավարջութիւններ եւ անձնական վարժեցում), համագործակցութիւն Աֆղանիստան, արդիւնաբերական համագործակցութիւն եւ այլ ասպարեզմեր: ՆԱԹՕ-ի անդամները եւ Ռուսաստանի ղեկաւարութիւնը դրականորէն գնահատեցին Խորհրդի աշխատանքը 2008 թուականին Ապրիլին տեղի ունեցած Պուխարեստի գագաթնաաժողովի ժամանակ. թեպետ երկու կողմերն էլ ունին տարաձա՛նութիւններ խորհրդի գործունէութեան գոնգրետ արդիւնքների վերաբերեալ: 2009 թուականին Յունուարի ՆԱԹՕ-ի Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Տմիդրի Ռոգոզինը ըսաւ, որ Ռուսաստան-ՆԱԹՕ խորհուրդը մէկ մարմին է, որտեղ գիտական խորհրդակցութիւններ անցկացուած են: ԱՄն պաշտոնեաներէն մէկը կիսէն այս կարծիքը եւ աւելի պրակտիկ գործունէութիւն իրականցնելու յոյս յայտնեց:


== Շահերի հակամարտութիւն ==


=== Վրաստանի պատերազմ եւ Հարաւային Օսեթիայի ու Աբխազիայի ճանաչել ===

Ռուսաստան եւ ՆԱԹՕ-ի յարաբերութիւնները լարգեցան 2008 թուականին ամռան ռուս-վրացական պատերազմի պատճառով: Աւելի ուշ Հիւսիւսատլանտեան դաշինքի խորհուրդը քննադատեց Ռուսաստանի կողմէն Հարաւային Օսեթիայի եւ Աբխազիայի ճանաչումը՝ որպէս անկախ պետութիւնններ: ՆԱԹՕ-ի գլխաւոր քարտուղարը յայտարարդց, որ այս ճանաչումը կը ոտնահարէ ՄԱԿ-ի շարք մը բանաձեւեր: Ի պատասխան Ռուսաստանը յայտարարեց, որ ճանչնալը կը բխի իրավիճակէն եւ կատարուած է ՄԱԿ-ի Կանոնադրութեանը եւ Հելսինկեան եզրափակիչ ակտին համապատասխան: Ռուսաստան լրատւամիջոցները անընդհատ կը յղուի կատարելու Կոսովոյի անկախութեան ճանաչմանը: Յարաբերութիւնները աւելի լարուեցին 2009 թուականին Մայիսին, երբ ՆԱՏՕ-ն վտարեց երկու ռուս դիւանագետներու՝ անոնց մեղադրելով լրտեսութեան մէջ: Մինչեւ 2011 թուականին Ռուսաստանի խորհրդարանական ընտրութիւնները նախագահ Տմիթրի Մետվեդեւը յայտարարեց, որ եթր Ռուսաստանը չմտնէր պատերազմի մէջ Վրաստան, ՆԱԹՕ-ն աւելի կ'ընդլայնըուէր դէպի արեւելք:


=== ՆԱԹՕ-ի հակահրթիռային պաշտպանութիւն ===
Ռուսաստան կը պնդէ, որ ԱՄՆ-ի հակահրթիռային պաշտպանութեան համակարգերը, որոնք տեղակայուած են Լեհաստան եւ Քրուաթիա, վտանգ կը ներկայացնեն Ռուսաստանի անվտանգութեան համար: 2009 թուականին ԱՄՆ-ի նախագահ Պարաք Օպամա չեղարկեց Լեհաստանի եւ Քրուաթիայի վերոյիշեալ նախագծերը այն բանէն յետոյ, երբ Ռուսաստան սպառնաց ԱՄՆ-ին ռազմական պատասխան տալ, իսկ Լեհաստանին զգուշացրեց, որ համաձայնուելով տեղակայել հակահրբիռային համակարգ այն ինքնին կը վերածուի թիրախի Ռուսաստանի կողմէն միջուկային հարձական համար: Ռուսաստանը զգուշացրեց նաեւ Թուրքիայի չտեղակայել նման համակարգ Սուրիայի սահմանի մօտ: 2010 թուականին Փետրուարին Ռումինիան յայտարարեց ԱՄՆ հակահրթիռային համակարգի տեղակայման համաձայնագրի մասին, որ Ռուսաստանը մեկնաբանեց որպէս իր ազգային անվտանգութեան սպառնալիք:


== Ռուսաստանի` ՆԱԹՕ-ին միանալու առաջարկներ ==

Ռուսաստանի՝ ՆԱԹՕ-ի անդամ դառնալու գաղափարը արծարծուած է տարբեր ժամանակներուն եւ ռուս եւ արեւմտեան ղեկաւարներու կողմէն: 1990 թուականին՝ Գերմանիայի վերամիավորման բանակցութիւններու ժամանակ, ԽՍՀՄ ղեկաւար Միքայէլ Գորբաչով ըսաւ. «Դուք կ'ըսէք , որ ՆԱԹՕ-ն ուղղուած չէ մեր դէմ, այն անվտանգութեան ապահովման կառուցուածք ունի: Հետեւաբար մենք եւս կ'առաջարկենք միանալ ՆԱԹՕ-ին»: ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Պեյքերը այն որակեց «երազանք»:
2009 թուականին Մարտին Լեհաստանի արտագործնախարար Սիկորսկին առաջարկեց Ռուսաստանը ներառել ՆԱԹՕ-ի մէջ: Ապա լեհական լրատվամիջոցներէն մէկուն տուած հարցազրոյցի ժամանակ ան պնդեց, որ զուտ հիպաթետիկ առաջարկ էր, որ գոյութիւն ունեցած է դերեւս 1990-ական թուականներէն: Քլինթոնի վարչակազմի իշխանութեան ներքո կար երկմտանք, թէ արդիոք Ռուսաստանը պէտք է լինի ՆԱԹՕ-ի անդամ կամ ինչ պայմաններով: Այնուամենայնիվ Ռուսաստանի ղեկաւարութիւնը յստակ ձեւակերպեց, որ չի պատրաստուիր դառնալ ՆԱԹՕ-ի անդամ, այլ զուտ կը ցանկանայ շարունակել համագործակցութիւնը: 2010 թուականին սկիզբներուն այդ առաջարկութիւնը բաց նամակի ձեւով կրկնուեց Գերմանիայի պաշտպանութեան փորձագետներ Կլաուս Նոյմանի, Ֆրանք Էլպի, Ուլրիիխ Վեյզերի եւ նախկին պաշտպանութեան նախարար Ուոլքեր Ռուհի կողմէն: Նամակի հեղինակները կը նշէին, որ ՆԱԹՕ-ն ունի Ռուսաստանի կարիքը Ասիական տէրութիւններուն հակակշռելու համար: 2010 թուականին Սեպտեմբերին Նիու-Եորք տեղի ունեցաւ ՆԱԹՕ-Ռուսաստան Խորհրդի հանդիպումը, որ 2008 թուականին յարաբերութիւններու կասեցումէն յետոյ առաջինն էր: Հանդիպման նախօրերին ԱՄՆ-ի մշտական ներկայացուցիչը ՆԱԹՕ-ե նշեց Ռուսաստանի ՝ ՆԱԹՕ-ին միանալու հիպորթետիկ հաւանականութեան մասին:


== Գաղափարախօսութիւն եւ քարոզչութիւն ==

Եւ Ռուսաստանը, եւ ՆԱԹՕ-ն նշած են, որ ներգրաուած են քարոզչական պատերազմի մէջ, եւ երկուսն ալ հիմնած են բազմաթիւ լրատուածոջոցներ, որոնք կ'օգնեն տարածել իրենց ուղերձներ: Ռուսաստանը ստեղծածէ օրինակ «Սպուտնիկ», «Ռուսական լրատուական գործակալութիւն», «Ռուսաստանն այսօր» միջազգային հեռարձակման կայանները, ինչպէս նաեւ ներքին լրատուական ցանցեր: ՆԱԹՕ-ի անդամ պետութիւնները եւս ստեղծեցին միջազգային հեռարձակամնա կայաններ. օրինակ «Ամերիկեան ձայնը» եւ «ԲիԲիՍի ծառայութիւնը»: Ռուսական լրատուածիջոցները, մասնաւորապէս հակամերիկեան, քարոզչութիւն կ'իրականացնեն: 2014 թուականին Ռուսաստանը դադարեցրեց Ամերիկեան ձայնի ռատիօհեռարձակումները այն բանէն յետոյ, երբ ռատիօն քննադատեց Ռուսաստան գործողութիւնները Ուքրանիա: 2015 թուականի Յունուար 19-ին Եւրամիոթեան Անվտանգութեան եւ արտաքին յարաբերութիւններու բարձրագոյն յանձնակատար Ֆետերիկա Մոգերինին յայտնեց, որ ԵՄ-ը կը պլանավարէ ստեղծեք ռուսերէն լեզւով հեռարձակւող Արեւելեան գործընկերութեան երկրների՝ Հայաստանի, Ազրպէյճան, Պելառուսի, Մոլտովիա, եւ Ուքրանիայի համար:: Վլատիմիր Բուդին ներկայացուցած է «Եվրասիականացումը» եւ «Պուտինիզմը» որպէս արեւմտեան տերութիւններու քարոզչամեքենայի հակակշիռ: Բուդինը եւ Ռուսաստանը՝ որպէս ամբողջութիւն, կորցրած են արեւմուտքի յարգանքը այդ արժէքներու վերաբերեալ: Արդիւնք ստեղծուած է «արժեքային ճեղքուածք» Ռուսաստանի եւ Արեւմուտքի միջեւ: 2016 թուականի Մարտին Բուդինի մամլո քարտուղար Տմիդրի Պեսկով ըսաւ, թէ Ռուսաստան ինֆորմացիոն պատերազմի մէջ է անգլիալեզու լրատուամիջոցներու դէմ:


== Գրականություն ==
Bohm Michael (19 November 2010)։ «5 Reasons Why Russia Will Never Join NATO»։ The Moscow Times։ Independent Media Sanoma Magazines։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 19 November 2010-ին։ արտագրուած է՝ 19 November 2010 
Stent Angela (2014)։ The Limits of Partnership: U.S.-Russian Relations in the Twenty-First Century 
Forsberg, Tuomas, and Graeme Herd. "Russia and NATO: From Windows of Opportunities to Closed Doors." Journal of Contemporary European Studies 23#1 (2015): 41-57.
Unverdi, Gurbet Behram. "To what extent is the gradual deterioration in NATO-Russia relations between 1991-2014 causally related to NATO՛s eastward expansion in Eastern-Europe?." (MA thesis, Leiden University 2015). online


== Արտաքին յղումներ ==
NATO-Russia council.(անգլերէն)(ռուս.)(ֆր.)Կաղապար:Պորտալ
Կաղապար:Օրվա հոդված նախագծի մասնակից