armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Մռաւի Լեռնաշղթայ

Մռաւի Լեռնաշղթայ, լեռնաշղթայ Փոքր Կովկասի լեռնային համակարգին մէջ՝ Սեւանի լեռնաշղթայի արեւլեան շարունակութիւնը։ Երկարութիւնը շուրջ  70 քմ. է։ Բարձրագոյն գագաթը Գոմշասարն է (3724 մ)։ Վերջերս կ'անուանուի նաեւ Արիութեան լեռ։ Կազմուած է հրաբխային ապարներէ, կոտրտուած է խոր կիրճերով ու գետահովիտներով։ Շղթան կը սկսի Մեծ Հինալ հանգուցային գագաթով (3367 մ), որուն խաչի ձեւով կը հանդիպին իրարու հետ չորս լեռնաշղթաներ՝ Մռաւի, Սեւանի, Քաֆլանկալայի, եւ Արեւելեան Սեւանի։ Շղթան ունի շուրջ քսան գագաթ, որոնց բարձրութիւնը 3000 մ.-էն աւելի է։ Ամէնէն  ուշագրաւ լեռնագագաթներն են՝ Մեծ Հինալը (3367 մ.), Սպիտակասարը (Ագդագ, 3200 մ.), Քյոռօղլուդագը (3462 մ.), Օմարը (3395 մ.) եւ շղթային վերջը՝ Մռավը (3340 մ.), որու անունով  կը կոչուի լեռնաշղթան։ Կուրի մէջէն հոսանքի աջակողմեան վտակներու եւ Թարթառներու ջրաբաժանն է։  Լեռնամարգագետնին  լանջերուն կան անտառներ, սողանքներ, փլուածքներ եւ  լճակներ։


== Մռաւի սրբավայրն ու քարանձաւը ==
Ըստ Մակար Բարխուդարեանցի (1895)` լերան վրայ կան սրբավայր մը եւ քարանձաւ մը։ 


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Գրականութիւն ==
Հայաստանի բնաշխարհ, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչութիւն, 2006


== Ծանօթագրութիւններ ==

Ստորոգութիւններ:Արցախի լեռնաշղթաներ
Ստորոգութիւններ:Ազրպէյճանի լեռնաշղթաներ
Ճիմ Քամինզ

Ճէյմզ (Ճիմ) Քամինզ (անգլ.՝ James Jim Cummins, 1949[…], Տապլին, Իրլանտա), համալսարանի դասախօս,  Մանկավարժութեան Հետազօտուիւններու Օնթարիոյ Հիմնարկէն ներս (Թորոնթոյի Համալսարան), ուր իր պրպտումները կը կեդրոնանան լեզուի մշակման եւ ուսուցման զարգացման վրայ, մանաւանդ անգլերէն սորվող մարդկանց շուրբ իբր հաւելեալ լեզու: 1979 թուականին ան հիմնեց BICS եւ CALPS երկրորդ լեզուի ուսուցման գաղափարները, որ կ'օգնէ ուսուցիչին հասկացողութինը աշակերտի լեզուի կարողութիւններուն:


== Գիրքեր ==
Jim Cummins:  Bilingual Children's Mother Tongue: Why Is It Important for Education? 2003. (fiplv.org).
Jim Cummins u. a.:  ELL Students Speak for Themselves: Identity Texts and Literacy Engagement in Multilingual Classrooms. 2008. (achievementseminars.com).
Jim Cummins:  Teaching for Cross-Language Transfer in Dual Language Education: Possibilities and Pitfalls. 2005. (achievementseminars.com).
Jim Cummins u. a.:  Affirming Identity in Multilingual Classrooms. (ascd.org).
CUMMINS, James (Jim). Die Bedeutung der Muttersprache mehrsprachiger Kinder für die Schule. (kompetenzzentrum-sprachfoerderung.de).


== External links ==
Քամինզի կենսագրական կայքէջ
Անիթա Սարգիսեան

Անիթա Սարգիսեան. (15 Օգոստոս 1983, Թորոնթօ, Գանատա) ֆեմինիստ, քննադատ, պլոկեր եւ հռետոր: «Ֆեմինիստ յաճախականութիւն» կայքի հիմնդիրն է, ուր կը ներկայացուին զանգուածային մշակոյթի կիներու կերպարի վերաբերեալ տեսանիւթեր եւ վելուծական մեկնաբանութիւններ:


== Հակիրճ կենսագրական գիծեր ==


=== Ուսում ===
Անիթա Սարգիսեանը ծնած է Թորոնթոյի մօտերը Իրաքէն արտագաղթած հայկական ընտանիքի մէջ։ Այնուհետեւ ան տեղափոխուած է Քալիֆորնիա։ Աւարտած է Լոս Անճելըսի համալսարանի (UCLA)՝ լրատուական վերլուծութիւններու ճիւղը ընկերային եւ քաղաքական, եւ ապա՝ Եորք համալսարանին մէջ ձեռք  բերած է մագիստրոս աստիճանը՝ հասարակական եւ քաղաքագիտական բնագաւառներուն մէջ:


=== Ասպարէզ ===
2012 թուականին Սարգիսեան առցանց հետապնդման արշաւի թիրախ դարձած էր՝ իր «Սարգազմ կիներու նկատմամբ վիտէօ խաղերուն» տեսաշարքին համար նիւթական միջոցներ ապահովելու նախաձեռնութեան պատճառով։ Արդիւնքը այն էր իր, որ իր աջակիցները հաւաքեն 160․000 տոլար, ակնկալուող 6․000 տոլարի փոխարէն։ Իրավիճակը լայնօրէն տեղ գտած է լրատուամիջոցներուն մէջ, Սարգիսեանին վիտէօխաղերուն տեսաշարքը կը դառնայ վիճաբանութեան նիւթ:
Յատուկ ուշադրութեան արժանացած է իր «Սարգազմ կանանց նկատմամբ վիտէօխաղերուն» տեսաշարքը, ուր դիտարկուած է վիտէօխաղերուն կիներու կերպարի ենթադրեալ բացասական ներկայացումը։
Նօիպաու

Ներքին քաղաքը, կամ Վիեննայի Եօթերորդ Թաղամասը (գերմ.՝ Neubau, VII. Wiener Gemeindebezirk), 1850-էն ի վեր մաս կը կազմէ Վիեննայի եւ կը գտնուի քաղաքի կեդրոնը: Այստեղ կը բնակի մօտ 32 հազար մարդ:


== Ժողովրդագրութիւն ==


=== Բնակչութեան զարգացում ===
Նօիպաու արդեն Վիեննայի միացումէն առաջ խիտ բնակուած էր, 1869-ին այստեղ կ'ապրէին 80.043 անձեր, ամենէ բարձրը թաղամասին պատմութեան մէջ: Մինչ առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը բնակչութեան թիւը կայուն էր, սակայն պատերազմէն ետք հետզհետէ պակսեցաւ: Պատճառներէն մին բնակիչներու բնակատարածքի պակասն էր, որուն պատճառով յարկաբաժիններ միացուեցան: 2001-ին միայն թէ 28,292 անձեր կ'ապրէին թաղամասին մէջ: 2021 Նօիպաու կ'ապրէին 31,683 մարդիք:


=== Բնակչութեան տարիք ===
Նօիպաուի բնակչութեան տարիքը 2013-ին Վիեննայի միջինէն շեղեցաւ: 15 տարեկանէն վար մանուկները կը կազմէին թաղամասի10,5%-ը, վիեննայի միջինէն շատ աւելի ցած 14,3%: Սակայն թաղամասի 20-39 տարեկանները կը կազմէին 38,3%-ը, վիեննայի միջինէն աւելի (30,9%), փաստելով Նօիպաուի համբաւը իբր երիտասարդ տնտեսներու, արուեստագէտներու եւ ստեղծագործներու կենդրոնը: 65 տարեկանէն վեր բնակչութեան մասը՝ 14,3%, Վիեննայի միջինէն ցած (16,9 %):


=== Բնակչութեան ծագում ===
Յօզէֆշթաթի բնակչութիւնը մեծամասնութեամբ Աւստրիացի է (20344, 63,6%): 18,9%-ը (6069) կը ծագին Եւրոպական Միութեան երկիրներէն, իսկ մնացած 17,3%-ը (5548)՝ այլ երկիրներէ:


== Հայերը Նօիպաուի մէջ ==
Տես նաեւ → Մխիթարեան Միաբանութիւն

1810-ին Կայսր Ֆրանց Ա. կնգղաւոր վանգ մը նուիրեց Մխիթարեան Միաբանութեան: Այստպիսով հայ-կաթոլիկէ պատարագը Աւստրիոյ կաթոլիկէ պատարագներէն ճանաչուեցաւ: 1842-ին վանգին կոխքի թաղը կոջուեցաւ վանգի անունով՝ Մխիթարիսթնկասէ (գերմ.՝ Mechitaristengasse, «Մխիթարեաններու թաղ»): 
Վանգը ունի գրադարան, տպարան, եւ կը պատրաստէ Մխիթարին անունով խմիչք մը:
Ուկանտա

Ուկանտա, պաշտօնապէս Ուկանտայի Հանրապետութիւն (սուահիլի՝ Jamhuri ya Uganda), ծով ելք չունեցող երկիր է Արեւելեան Ափրիկէ։ Երկիրը արեւելքէն կը սահմանփակէ Քենիային, հիւսիսէն՝ Հարաւային Սուտանին, արեւմուտքէն՝ Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութեանը, հարաւ արեւմուտքէն՝ Ռուանտային, իսկ հարաւէն՝ Դանզանիային։ Երկրի հարաւային մասը կը ներառ է Վիքթորիա լիճի զգալի մասը, որը կը կիսէ Քենիայի եւ Դանզանիայի հետ: Ուկանտան կը գտնուի Ափրիկէի մեծ լիճերու տարածաշրջանի մէջ: Ուկանտան նոյնպէս կը գտնուի Նեղոսի աւազանին եւ ունի բազմազան, բայց ընդհանուր առմամբ փոփոխուած հասարակածային կլիմայ: Այն ունի աւելի քան 45,74 միլիոն բնակչութիւն, որոնց 3,65 միլիոնը կ'ապրի մայրաքաղաքին մէջ, Քամբալա։
Ուկանտան կոչուած է Պուկանտայի թագաւորութեան պատուին, որ կ'ընդգրկէ երկրի հարաւի մեծ մասը, բովանդակելով մայրաքաղաքը Քամբալան:
1894 թուականէն սկսեալ տարածքը կառավարուած էր Մեծ Պրիթանիայի խնամակալութեան տակ, որու վարչական օրէնսդրութիւնը կը սահմանէր բոլոր Տարածքը։ Ուկանտան Մեծ Պրիթանիայէն անկախութիւնը ստացած է 1962 հոկտեմբեր 9-ին:
Պաշտօնական լեզուներն են անգլերէնը եւ սուահիլիը, թէեւ Սահմանադրութիւնը կը սահման է, որ «ցանկացած այլ լեզու կարող է օգտագործուիլ որպէս ուսումի միջոց դպրոցները կամ այլ ուսումնական հաստատութիւնները, կամ օրէնսդրական, վարչական կամ դատական նպատակներով, ինչպէս նախատեսուած է օրէնքով»: Լուկանտան, կենտրոնական շրջանի վրայ հիմնուած լեզուն, լայնօրէն կը խօսուի երկրի Կենտրոնական եւ Հարաւարեւելեան շրջանները, եւ մի քանի այլ լեզուներ նոյնպէս  կը խօսուի, մէջը հաշուելով լանկո, աչոլի, ռունյորո, ռունյանկոլե, ռուգիկա, լուո, Ռուդուրօ, Սամիա, Ջոբատօլա եւ Լուսօկա:
Ուկանտայի ներկայիս նախագահը Յովերի Քակութա Մուսեւենին է, ով իշխանութիւնը վերցրեց 1986-ի յունուարին վեց տարի տեւած հրոսական պատերազմէն յետոյ: Սահմանադրական փոփոխութիւններէն ետք, որոնք վերցուցին նախագահի պաշտօնավարման սահմանափակումները, ան կարողացաւ ընտրուիլ Ուկանտայի նախագահ 2011, 2016 եւ 2021 թուականներու ընդհանուր ընտրութիւններուն:
Ալեքսանտր Ալփասլան

Ալեքսանտր Ալփասլան (Ալեքսանտր Փանոսեան, 1859, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1919), հայ բանաստեղծ եւ թատերագիր:


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Պոլիս։ Ալփասլան իր կրթութիւնը ստացած է Նուպար Շահնազարեան վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ անմիջապէս ետք սկսած է զբաղիլ կրթական ու մշակութային գործունէութեամբ:


== Աշխատութիւններ ==


=== Բանաստեղծութիւններ ===
Ալփասլան 25 տարեկանին՝ 1884 թուականին հրատարակած է իր բանաստեղծութիւններուն առաջին ժողովածուն «Շողեր եւ ցողեր» խորագրով, որուն յաջորդած են «Այգեկութ» (1908) եւ «Ազատ քնար» (1908) ժողովածուները:
Ալփասլանի գրութիւնները լոյս տեսած են Պոլսոյ, ինչպէս նաեւ ֆրանսական շարք մը պարբերականներու մէջ. բանաստեղծը յաճախ գրած է նաեւ ֆրանսերէն լեզուով:
Ալփասլան սփիւռքահայ գրականութեան մէջ յիշուած է որպէս առաջին մանկագիր հեղինակ, որ իր բանաստեղծութիւններուն ճամբով ձգտած է մանուկներուն ներկայացնել կեանքի բնութիւնն ու մայրենի լեզուի կարեւորութիւնը:


=== Կատակերգութիւններ ===
Բանաստեղծութեան կողքին Ալփասլան գրած է նաեւ կատակերգութիւններ. ինչպէս՝

«Թեկնածուները»,
«Մագնիս» եւ ուրիշներ, որոնք բազմիցս ներկայացուած են Պոլսոյ մէջ:


=== Թարգմանութիւններ ===
Ստեղծագործելու կողքին Ալփասլան կատարած է նաեւ թարգմանական աշխատանք՝ ֆրանսերէնի թարգմանելով Տիգրան Չուխաճեանի «Զեմիրէ», Միքայէլ Նալպանտեանի «Երգ ազատութեան», Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի «Մահ քաջորդւոյն», Պետրոս Դուրեանի, Գրիգոր Զօհրապի, Արշակ Չօպանեանի աշխատութիւններն ու  բազմաթիւ ուրիշներ:
Ալփասլան եղած է «ԺԱՄԱՆԱԿ»ի աշխատակից եւ թերթի հրատարակութեան առաջին իսկ օրէն արձակ բանաստեղծութիւններով բերած է իր մասնակցութիւնը թերթի հրատարակութեան աշխատանքին:
Փիէր Ժոլիոթ

Փիէր Ժոլիոթ-Գիւրի (ֆրանսերէն՝ Pierre Joliot-Curie, ծնած է Փարիզ, 12 Մարտ 1932) Ֆրանսացի կենսաբան եւ գիտաշխատող է ՍՆՐՍ-ի մէջ։ Գիտաշխատող է 1956-էն ի վերջ ան եղաւ տնօրէն գիտաշխատողներուն 1974-ին եւ անդամ իրենց գիտական ժողովին 1992-ին: Ան գիտականի խորհրդաւոր է Ֆրանսայի նախարարապետին 1985-էն մինչեւ 1986 եւ անդամ է Եւրոպական Ագատեմիային: Ան հրամանատար էր Ազգային Մերիթ Խումբին 1982-ին եւ Զօրագունդին Պատիւ-ին 1984-ին:
Փիէր Ժոլիոթ ստացաւ Փջիջային Կենսաուժաբանութեան աթոռը (1981-2002) Ֆրանսայի Գոլէճը եւ հիմա ինքը Ուսուցիչ է: Նաեւ անդամ է Ֆրանսայի Գիտական Ճեմարանին: 2002-ին ան հրատարակեց թուղթ մը որ կը ներկայացնէ գիտական հետազօտութեան ձեւը, Խուզարկութիւն Դիւրագրգիռ:


== Ընտանիք ==
Ժոլիոթ գիտական ընտանիքէ կու գայ: Իր մեծ ընտանիքը Մէրի եւ Փիէր Գիւրի միասին Հենրի Պեքուերելի հետ կարեւոր մրցանակ շահած է բնագիտութեան մէջ 1903-ին: Մէրի նաեւ մրցանակ շահած է քիմիագիտութեան մէջ 1935: Իր քոյրը Հէլէն Լանկեւին-Ժոլիոթ նաեւ կորիզային բնագէտ եղած է: Փիէր ամուսնացած է կենսաբան Անի Ժոլիոթ-Գիւրիի հետ:
Յարութ Կոստանդեան

Յարութ Կոստանդեան (3 Յունուար 1909(1909-01-03), Պուշեհր, Իրան - 13 Յունուար 1979(1979-01-13), Պրովանս), հայ գրող։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Պարսկաստան, Նոր Ջուղայեցի ընտանիքի մը մէջ։ Հայերէնը սորված է ընտանեկան յարկի տակ, առաւելաբար մօրմէն։ Ինք դեռ մանուկ` ընտանիքը կը փոխադրուի Հնդկաստան, Պոմպէյ: Հոն կը յաճախէ Պոմպէյի անգլիական բարձրագոյն վարժարանը։ 1926-ին կ՚անցնի Իտալիա եւ Անգլիա, ու տարի մը ետք՝ 1927-ին, կը հաստատուի Ֆրանսա, ուր կ՛ապրի մինչեւ մահ, նախ` Փարիզ, ապա՝ հարաւային Ֆրանսայի լեռնային մէկ գիւղին մէջ։


== Գրական վաստակ ==
1927-1979, յիսունէ աւելի տարիներ, սերտօրէն կ'աշխատակցի ֆրանսահայ գրական կեանքին եւ մամլոյ հետ, յատկապէս՝ «Մենք», «Անահիտ», «Անդաստան», «Յառաջ», խիտ եւ ուշագրաւ աշխատակցութիւններով։
Նոյնն է պարագան՝ բանաստեղծութիւններու երկու ժողովածուներուն, որոնք լոյս տեսած են յաջորդաբար1935–ին եւ 1974–ին։ Անոնք կը կրեն կնիքը իր անհատականութեան, միանգամայն ճոխ, զուսպ եւ փիլիսոփայական խառնուածքին։ Այս գիծերը զինք պահած են հայ հաւաքական կեանքի լուսանցքին վրայ, զանգուածին գրեթէ անծանօթ։


== Գործերէն ==
«Օրերի իմաստութիւնը» (1935)
«Բանաստեծութեամբ... » (1974)


== Աղբիւրներ ==
Դար մը գրականութիւն, Մինաս Թէօլէօլեան, Բ. հատոր, Նիւ Եորք, 1982, էջ 299-300:


== Արտաքին յղումներ ==
Յարութ Կոստանդեան (1909-1979):
12 Յունուար

12 Յունուար, տարուան 12-րդ օրն է։

 11 Յունուար  12 Յունուար  13 Յունուար 


== Դէպքեր ==
1990. առաջին օրը Պաքուի մէջ հայերու զանգուածային ջարդերու
2010. Հայիթիի մէջ աւերիչ երկրաշարժի զոհ դարձաւ մինչեւ 230.000 մարդ
2006. շէյթանի քարկոծութեան ատենը Սէուտական Արաբիա հրմշտոցի զոհ դարձան 362 ուխտաւորներ
2015. Կումայրիի մէջ ռուս զինծառայողը հրազէնով եւ սուինով կոտորեց Աւետիսեաններու ընտանիքը


== Ծնունդներ ==
1867. Նիկոլ Դուման (մ․1914) հայ ազգային-ազատագրական շարժումի գործիչ
1899. Արամ Աբրահամեան (Арам Абрамян, մ.1990, Մոսքով) բժշկութեան գիտնական
1901. Արշալոյս (Օրորա) Մարտիկանեան (Aurora Mardiganian, մ.1994, Լոս Անճելըս) ամերիկահայ գրագէտ, դերասանուհի
1941. Հարուգի Մուրագամի (Haruki Murakami) ճափոնցի գրող, թարգմանիչ


== Մահեր ==
1976. Ակաթա Քրիսթի (անգլերէն՝ Agatha Christie ծն.1890) անգլիացի կին գրող


== Տօներ ==
 Թանզանիա՝ Զանզիպարի յեղափոխութեան օր
Սուրիոյ Վարչական Բաժանում

Սուրիան բաժնուած է 14 մուհաֆազաներու  (արաբերէն՝ محافظة‎), որոնց կառաւարիչները կը նշանակուեն արտաքին գործերու նախարարի կողմէն՝ աշխատակազմի յաստատելէն ետք։ Իւրաքանչիւր մուհաֆազ կ'ունենայ իր կառավարման մարմինը։


== Մուհաֆազաներ (մարզեր) ==
Կաղապար:Սիրիայի մարզեր
Կաղապար:Ասիան ըստ թեմաների
Մումթազ Մահալ

Մումթազ Մահալ կամ Մումթազ Իշխանուհին՝ կայսրի consort-ը, 27 Ապրիլ 1593(1593-04-27), Ակրա, Մուղալական Կայսրութիւն - 17 Յունիս 1631(1631-06-17), Պուրհանփուր, Մուղալական Կայսրութիւն), օրիորդական անունը Արճումանտ Պանու Պեկամ։ Շահ Ճահանի սիրելի կինը որ հայ ծագում ունէր։ Հայազգի Ասաֆ խանի դուստրն էր։ Մումթազի հայրը եղած էր յայտնի պաշտօնեայ մը արքունիքին մէջ։ Մումթազ անունը անոր տուած էր Շահ Ճահանի հայրը՝ Ճահանկիրը ու կը նշանակէր «պալատի զարդ»։
Արճումանտը կ'ամուսնանայ կայսր Շահ Ճահանի հետ 10 Մայիս 1612-ին, 19 տարեկան հասակին մէջ։ Ան ծնունդ տուած է Շահ Ճահանին 13 զաւակ։ 14-րդ զաւակի ծննդաբերութեան ժամանակ Մումթազ մահացած է ամուսնոյն ռազմական ճամբարին մէջ, Շահ Ճահանի վրանում։
Կնոջ մահէն ետք Շահ Ճահանը կը հրամայէ կառուցել մարմարէ մեծ դամբարան Ակրա քաղաքին մէջ։ Շինարարութիւնը կը տեւէ 22 տարի ծանօթ իբր Թաժ Մահալ՝ որ կը նշանակէ Հնդկաստանի թագը անուանումը։


== Հայ ծագումը ==
Սերկէյ Աւագեան իր «Նշանաւոր Հայուհիներ» գիրքին մէջ կը նշէ, որ Մումթազ Մահալը (Հեղինէ) ծնած է 1593 թուականին հնդկական արքունիքի հայազգի պաշտօնեայ Ասաֆ խանի ընտանիքին մէջ։ 1612-ին գահաժառանգ Խուրամի խան կ՛ամուսնանայ անոր հետ: 1627 թուականին գահաժառանգ Խուրամի խանը կը դառնայ Հնդկաստանի թագաւոր: Թագադրութենէն ետք Խուրամի խանը կ՛անուանափոխուի եւ կը կոչուի Շահ Ճահան:
Աշխարհագրագէտ Կամսար Աւետիսեան իր գիրքին մէջ  գրած է, որ 1630 թուականին Մումթազ Մահալ կ՛ուղեկցի թագաւոր ամուսնոյն պատերազմի մէջ, ռազմի դաշտին վրայ կը հիւանդանայ: Բժիշկները անկարող կ՛ըլլան փրկելու անոր կեանքը: Մահամերձ վիճակի մէջ ան ամուսինէն կը խնդրէ իր գերեզմանին վրայ կառուցել տաճար:
Հնդկաստանի հայ թագուհի Մումթազ Մահալ իր մահկանացուն կը կնքէ 38 տարեկանին, 1631 թուականին, Հնդկաստանի Պուրհան Նուրէ բնակավայրին մէջ, ուր հողին կը յանձնուի: Սակայն, քիչ ժամանակ ետք անոր աճիւնը կը տեղափոխուի Ագրա եւ հողին կը յանձնուի` Ճամնա գետի ափին: Այստեղ թագաւոր ամուսին Շահ Ճահանը իր սիրեցեալ թագուհիին գերեզմանին վրայ կը կառուցէ (1630-1652) աշխարհահռչակ մզկիթ-դամբարանը` Թաժ Մահալը:


== Ժապաւէն ==
Թաժ Մահալ. հայուհին` Հնդկաստանի խորհրդանիշ հոգի ժապաւէնը (անգլերէն՝ Taj Mahal: The Armenian Woman and the Symbol of India), վաւերագրական ժապաւէն մը, որ կը պատմէ՝ միջնադարուն, Հնդկաստանի մէջ ձեւաւորուած  հայկական գաղութին մասին: Ժապաւէնին անդրանիկ ցուցադրութիւնը տեղի ունեցած է 8 Մարտ 2015 թուականին: Ժապաւէնը նկարահանուած է Ամերիկա Միացեալ Նահանգներու մէջ բնակող՝ Սեմ (Սարգիս) Մակարեանի եւ Արա Ազատեանի աջակցութեամբ: Ժապաւէնը «Հայկական Չափանիշ» ընկերութեան կողմէ իրականացուած «Անծանօթ հայեր» շարիքին մէկ մասն է, ուր մանրամասնօրէն կը ներկայացուի Հնդկաստանի մէջ բնակող հայերու պատմութիւնը: Վաւերագրական այս ժապաւէնը կ՛անդրադառնայ Հնդկաստանի՝ Ակրա քաղաքին մէջ գտնուող, աշխարհահռչակ Թաժ Մահալի տաճարին, որ ըստ կարգ մը պատմական աղբիւրներու, Հնդկաստանի Շահ Ճահան արքային կնոջ՝ Մումթազ Մահալի, զոր հայ եղած է եւ յիշատակին կառուցած է:


== Տե՛ս նաեւ ==
Թաժ Մահալ


== Աղբիւրներ ==
Թաժ Մահալի պատմութիւնը։


== Արտաքին յղումներ ==
Թաժ Մահալի էջ
Ալպերթ Խաչատուրով

Ալպերթ Խաչատուրով (8 Մարտ, 1930, Թաշքենդ, Ուզպեքական ԽԸՀ – 8 Փետրուար 1976, Թաշքենդ), խորհրդային, ուզպեք, հայ թատերական բեմադրիչ, կինոբեմադրիչ, սենարիստ, Իւզբէքական ԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1957)։


== Կենսագրութիւն ==
Ալպերթ Խաչատուրով, ծնած է 1930 թուականին Թաշքենդ քաղաքին մէջ։ 1948 թուականին աւարտած է Թաշքենդի կինոդերասաններու դպրոցը, իսկ 1953 թուականին՜ Թաշքենդի Օսթրովսքիի անուան գեղարուեստա-թատերական հիմնարկի բեմադրիչի բաժինը։ 1953 թուականէն եղած է Նամանկանի Նաւոյիի անուան տրամաթիկական թատրոնին գլխաւոր բեմադրիչը, իսկ 1960 թուականէն՝ Խամզայի անուան ակադեմիական թատրոնի բեմադրիչը։
1960-1976 թուականներուն աշխատած է Իւզպէքֆիլմի մէջ որպէս բեմադրիչ։ Դասաւանդած է Թաշքենդի երաժշտական ուսումնարանին եւ Օստրովսկիի անուան թատերական հիմնարկին մէջ։ «Նաշտար» հանրապետական երգիծական կինոժուռնալի շարք մը սիւժէներու բեմադրիչը եղած է։


== Ընտանիք ==
Խաչատուրովի կինը՝ Նադեժդա Սաւիշնան, թատերագէտ-հեռու ստալրագրող էր։
Որդին՝ Միքայէլ Խաչատուրովը (ծն․ 1956), «Արեւելքի մեղեդին» միջազգային փառատօնի բեմադրիչն է։


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Բեմադրիչ ===


=== Սենարիստ ===


== Արտաքին յղումներ ==
ХАЧАТУРОВ Альберт Иосифович (ռուս.)
Կաղապար:Imdb name
Աւստրիա-վրացական Յարաբերութիւններ

Աւստրիա-վրացական յարաբերութիւններ, միջազգային յարաբերութիւններ Աւստրիոյ եւ Վրաստանի միջեւ։ Երկու երկրների միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւնները հաստատուած են 1992 թուականին, եւ Վրաստանը դեսպանատուն բացած է Վիեննայի մէջ 1996 թուականին։ Աւստրիա Վրաստանի մէջ ներկայացուած է ոչ ռեզիդենտ դեսպանով եւ ոչ ալ Թիֆլիսի մէջ գտնուող հիւպատոսութեամբ։ Վրաստանը դեսպանատուն ունի Վիեննայի հիւպատոսութեան մէջ՝ Գրազի մէջ։


== Պաշտօնական այցեր ==
19-21 Յունուար 2006. Վրաստանի Արտաքին գործերու նախարար Գելա Բեժուաշվիլիի այցը Վիեննա միջազգային «Եւրոպական զարգացման ռազմավարութիւններ Հետխորհրդային երկրներու բարգավաճման համար» համաժողով։
22-26 Փետրուար, 2006. Վրաստանի Խորհրդարանի խօսնակ Նինո Բուրջանաձեի այցը Աւստրիա։
26–29 Մարտ, 2006. Վրաստանի վարչապետ Զուրաբ Նողաիդելիի աշխատանքային այցը Աւստրիա։
4–5 Մայիս, 2006. Վրաստանի Արտաքին գործերու նախարար Իվանէ Մերաբիշվիլիի այցը Աւստրիա։
27 Հոկտեմբեր, 2006. Վրաստանի վարչապետ Զուրաբ Նողաիդելիի աշխատանքային այցը Աւստրիա։


== Գրականութիւն ==
Agstner Rudolf (1999)։ Österreich im Kaukasus 1849-1918 (German)։ Diplomatische Akademie։ ISBN 978-3-902021-12-0 
Bihl Wolfdieter (1992)։ Die Kaukasus-Politik der Mittelmächte (German)։ Böhlau։ ISBN 978-3-205-05517-4 


== Արտաքին յղումներ ==
Austrian Foreign Ministry: list of bilateral treaties with Georgia (in German only)
Georgian Ministry of Foreign Affairs about relations with Austria
319 (թիւ)

319 (երեք հարիւր տասնինը) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 318-ի եւ 320-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A007770  ուրախ թիւ է
 A001358  հարիւրմեկերորդ կիսապարզ թիւն է
 A034962  երեք առաջին եռանիշ պարզերու գումարն է՝ 311=103+107+109
 Alt   319  գործադրելիս կը ստացուի ? նշանը
տարուայ 319րդ օրն է Նոյեմբեր 16-ը (նահանջ տարիներուն՝ Նոյեմբեր 15-ը)
319 Լեւոնէ աստեղնեակի կարգային թիւն է
Արտաշէս Գ.

Արտաշէս Գ. Թգ. (422-428) որդի Վռամշապուհւոյ, ծնած 403-ին։ Հօրը մահուան ատեն տասը տարու մանուկ մ՚ըլլալուն՝ նախարարք նախընտրեցին Խոսորով Գ. ը կրկին ի գահ հրաւիրել, որուն յաջորդեց Շամուհ Պարսիկ՝ Յազկերտի որդին (415) և մինչև 422 թագաւորական գահը թափուր մնաց։ 422-ին պարսից Վռամ արքան 18-ամեայ Արտաշէսը Հայոց թագաւոր կարգեց, անունը Արտաշիի փոխել տալով. Վեց տարի խաղաղութեամբ թագաւորեց Արտաշէս Գ., յետոյ սակայն անվայել կեանք մը սկսաւ վարել, այնպէս որ նախարարք, յուսալքուած անոր ուղղութենէն՝ խնդրեցին Ս. Սահակ կաթողիկոսէն որ Պարսից Վռամ թգ.ին դիմէ Արտաշէսը գահընկէց ընելու և կրկին պարսիկ վերակացումներ ուզելու Հայաստանի համար։ Ս. Սահակ դժկամակեցաւ, որովհետև առնուած այս քայլով՝ վերջ պիտի տրուէր Հայաստանի անկախութեան լացաւ անոնց առջև և պաղատեց ետ կենալ արտաքին միջամտութեան դիմելէ։ Նախարարք սպառնացին, - «եթէ չես միաբանիր մեզի հետ, զքեզ ալ գահընկէց կ՚ընենք» ըսին ու Վռամի դիմեցին որ գահընկէց ընէ Արտաշէսը, և այդ տխուր դէպքը տեղի ունեցաւ 428-ին։ Իսկ Արտաշէսի մահը քանի մը տարի ետք պատահեցաւ Խուժաստանի մէջ, ուր աքսոբուած էր Վռամէն։


== ԱղբիւրներՀայ Հանրագիտակ, Մկրտիչ Վարդապետ Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Բ. հատոր, էջ 307։ ==
Վահան Մալէզեան

Վահան Մալէզեան (21 Սեպտեմբեր 1871(1871-09-21), Սուլինա, Տուլչա, Ռումանիա - 1966, Նիս), բանաստեղծ, թարգմանիչ եւ հանրյաին գործիչ։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է 1871-ին, Ռումանիոյ Սուլինա քաղաքը, ուր հայրը՝ բժիշկ Ֆրանկիւլ Մալէզեան, կը գտնուէր առժամապէս, Դանուբի Միջազգային Յանձնախումբին մօտ Թուրքիոյ առողջապահական պատուիրակի պաշտօնով: Վահան թոռն էր յայտնի հայկաբան Յովսէփ Մալէզեան պատուելիին։
Ծնունդէն վեց ամիս ետք, Մալէզեան ընտանիքը փոխադրուած է Կ. Պոլիս,  հաստատուելով Օրթաքէօյ թաղամասը՝ Վոսփորի գեղատեսիլ ափին, որ այդ թուականին մտաւորական տեսակէտով ազնուական թաղն էր եւ պոլսահայ վերածնունդի ու ազգասիրական գործունէութեան վառարանը: Հոն բնակած են Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան, օր. Սրբուհի Վահանեան (յետոյ՝ Սրբուհի Տիւսաբ), Թովմաս Թէրզեան, Մկրտիչ Աճէմեան, Յակոբ Պարոնեան, Արփիար Արփիարեան, Յովհաննէս Սէթեան, Յակոբ Գուրգէն, ելն., բոլորն ալ գրական կամ կրթական մարզի վրայ փայլող աստղեր: 
Կ․ Պոլսոյ մէջ կրթութիւն ստացած է Յակոբ Գուրգէնի դպրոցին մէջ, ապա յաճախած է իրաւաբանական դպրոց, զոր աւարտած է 1895-ին: 
1896-ին տեղափոխուած է Մերսին, ուր տարի մը բանտարկուած է՝ յեղափոխական գործունէութեան մեղադրանքով: 
Իր կեանքը անցուցած է տարբեր քաղաքներու մէջ. Գահիրէ (1898-1923), Պրիւքսէլ (1923-27), Փարիզ, Մարսէյլ (1927–45) եւ Նիւ Եորք (1945-47): Սակայն, ի վերջոյ, բնակութիւն հաստատած է Նիս, 1948-ին:
Գահիրէի մէջ, ան եղած է Հայ Սահմանադրական Ռամկավար Կուսակցութեան հիմնադիրներէն մէկը, որ հետագային միաւորուած է այլ կազմակերպութիւններու հետ՝  Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը կազմելու համար:  
Ան վարչական պաշտօններ ստանձնած է 1906ին Գահիրէ հիմնուած Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան մէջ, երկար տարիներ վարելով պատուիրակ-քարտուղարի պաշտօնը։
Իսրայէլ Ասլան

Ասլան (Արսլան) Իսրայէլ (15 Օգոստոս 1870, Մունճուսուն (Կեսարիա) - ․․․), հայ ճարտարապետ։


== Կենսագրութիւն ==


=== Մանկութիւն ===
Նախնական ուսումը կը ստանայ ծննդավայրին Մծբնեան վարժարանին մէջ, ուրկէ կ՛անցնի Կեսարիա Ս. Կարապետ վանքին Ժառանգաւորաց վարժարանը եւ շրջանաւարտ ըլլալէ ըտք 5 տարի ուսուցիչ-տնօրէնի պաշտօնը կը վարէ Կեսարիոյ Հայկեան վարժարանին մէջ ու յետոյ 4 տարի ընդ. Տնօրէնի պաշտօն կը վարէ Մէրզուֆունի (Մարզուան) եւ Օրտուի Ազգային երկսեռ վարժարաններու մէջ։


=== Ուսում եւ գործունէութիւն ===
Ի. Ասլան 1905-ին կը մտնէ Փարիզի ճարտարապետական վարժարանը եւ 1909-ին վկայականը ստանալով Պուէնոս Այրէս կը մեկնի, նեցուկ ու պաշտպան հանդիսանալով վերջերս հոն գաղթող աղգայնոց։ Ի. Արսլան իր ճարտարապետական ասպարէզին մէջ անտեսած չէ ազգային կեանքը եւ իր մտահոգութեան գլխաւոր առարկան ըրած է Արժանթինի եւ մանաւանդ Պ. Այրէսի հայ գաղութին ազգապահպանման կարեւոր հարցը ու ջանացած է անոր մէջ ազգային ոգին վառպահելու միջոցներ ձեռք առնուլ։
1918-ին, ընդհանուր պատերազմի ընթացքին, Պ. Այրէսի մէջ հիմնած է «Հայ Ազգային Միութիւն» մը (Union Nacional Armenia), զոր տեղական կառավարութեան եւ Դաշնակից պետութեանց ներկայացուցիչներուն պաշտօնապէս ճանչցնել տալէ ետք, հայ գաղութի մէջ հիւպատոսարանի պակասը լրացուցած է անցագիրներ, ինքնութեան վկայագրեր եւ այլ պաշտօնական գրութիւններ յանձնելով։
1920-ին Պուէնոս Այրէսի մէջ հաստատած է «Հայ Գաղութային կեդրոն» անուան տակ (Centro Colonial Armenia) նոր կազմակերպութիւն մը, որ յաջողապէս ի գլուխ հանած է՛ Պոլիսէն, Սուրիայէն եւ Յունաստանէն այդտեղ հասնող հազարաւոր գաղթական հայերու տեղաւորման դժուարին հարցը, առանց տեղական իշխանութեանց եւ օտար գաղութներու աջակցութեան դիմելու։ Սոյն կազմակերպութիւնը նոյնպէս նախաձեռնութիւնը ունեցած է կարգ մը դպրոցներ եւ մատուռ մը բանալու։
Ի. Արսլան 1930-ին նոր ծրագիր-կանոնագիր մը պատրաստելով տեղական կառավարութեան վաւերացնել տուած է «Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Հոգաբարձութիւն» (Institucion Administrativa Iglesia Armenia) անուան տակ եւ ի՛ր իսկ նախաձեռնութեամբ ի գլուխ հանած է Հայ Կեղրոնի շինութիւնը, թատրոն — սրահով եւ յարակից բաժիններով, որոնք յատկացուած են Արսլանեան երկսեռ վարժարանի, գրադարանի եւ հաստատութեան գրասենեակի։ Ներկայիս Հ. Ա. Եկեղեցւոյ հոգաբարձութեան գանձապահն եղած է։
Ի. Արսլան 1932 Հոկտեմբերին հիմնած է Հայ կեդրոն ամսաթերթը եւ զայն կը խմբագած մինչեւ 1938 թուական։ Ի. Ասլան իբր անհատականութիւն մը կը գրաւած է Հարաւային Ամերիկայի գաղութին մէջ պատուաւոր դիրք մը եւ իբրեւ արժանաւոր զաւակը իր հայրենիքին։


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Բ․ հատոր, էջ 223-224։
Կարապետ Գարագաշեան

Կարապետ Գարագաշեան (1840, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1902), հայ հրապարակախօս, թարգմանիչ եւ խմբագիր։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Կ. Պոլիս, ուր ստացած է նախնական կրթութիւնը, ապա մեկնած է Փարիզ՝ ուսումը շարունակելու։
1885-ին վերադարձած է Պոլիս, պաշտօնաւարած Ելեւմտական նախարարութեան մէջ։ Աշխատակցած է բազմաթիւ թերթերու։ Խմբագրած է «Գազետ էքոնոմիքէ ֆինանսիէ» շաբաթաթերթը՝ ֆրանսերէն։
Ֆրանսական գեղարուեստական գրականութենէն կատարած է թարգմանութիւններ, որոնք հրատարակած է առանձին գրքոյկներով, ինչպէս՝

«Քանի մը թարգմանութիւնք ի գաղղիականէ» (1878),
«Ծաղկաքաղ օտարազգի քերթողաց» (1870-1880, 2 հատոր),
«Հատընտիր թարգմանութիւնք օտարազգի քերթողաց» (1886) եւ այլն։


== Աղբյուրներ ==