Սրբուհի Տիւսաբ

Սրբուհի Տիւսաբ (Վահանեան), (1840 - 1901), հայ գրող, բանաստեղծ։
Ծնած է Պոլիս, Կաթողիկէ բարեկեցիկ Վահանեան ընտանիքին մէջ։ Ստացած է օտար կրթութիւն, բայց «Զարթօնք»ի մթնոլորտը, քիչ-քիչ տարածուած՝ կաթողիկէ համայնքին վրայ, զինք մղած են մօտենալու մայրենի լեզուին եւ մշակոյթին։
Ուսուցիչ կ'ունենայ գրագէտ եւ ազգային գործիչ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանը։ Աւելի ուշ, պոլսաբնակ ֆրանսացի երաժշաագէտ Փ. Տիւսաբի հետ ամուսնանալէ եւ նուիրեալ մայր ըլլալէ ետք եւս, տաղանդաւոր այս կինը, կր շարունակէ գրական-մշակութային իր դերը հայ իրականաթեան մէջ. յատկապէս, կը հրատարակէ յաջորդական վէպեր, որոնց գլխաւոր հերոսները կիներ են, եւ որոնց տիրող գաղափարները կը վերաբերին կնոջ ազատագրման եւ իրաւահաւասարութեան՝ արական սեռին հետ։
Տիւսաբի գործերը առիթ եղած են բանավէճի. որոշ գրագէտներ պաշտպանած են իր դրոյթները, ուրիշներ՝ վարձած են այս կամ այն ձեւով ու չափով զանոնք հերքել։ Յամենայն դէպս, Ս. Տիւսաբ որոշ հմայք եւ ագդեցութիւն գործած է իրեն անմիջապէս հետեւող սերունդին վրայ մանաւանդ կին գրողներուն։ Ան ունեցած է դեռ հրապարակագրական գործունէութիւն։ Գրած է նաեւ բանաստեղծութիւններ, որոնցմէ՝ Մ. Պէշիկթաշլեանի յիշատակին նուիրուած քերթուածը (Սրբուհիի եւ Պէշիկթաշլեանի կապին մասին)՝ (■* Գ. գիրք, էջ 239-էն)։


== Գրական գործունեություն[խմբագրել ] ==
Գրական գործունեութեան սկիզբը Մ. Պեշիկթաշլեանի ազդեցությամբ գրեր է գրաբար ու աշխարհաբար ոտանաւորներ, որոնցմէ «Գարունը» 1864 թ. տպագրուեր է «Բազմավէպին մէջ»։ «Աշխարհաբար հայ լեզուն» (1880) գրքոյկին մէջ կողմնակից է նոր լեզուի պաշտպանութեամբ։ Տիւսաբի գեղարուեստական ստեղծագործութեան նախերգանքը 1880-1882 թթ. Կ. Պոլսոյ և Զմիւռնիայի մամուլին մէջ տպագրուած հրապարակախօսական յօդուածներն են («Կանանց դաստիարակութիւնը», «Քանի մը խօսք կանանց անգործութեան մասին», «Կանանց աշխատութեան սկիզբը», «Հայ ընկերութիւնք»), որոնց մէջ ան բողոքեր է կանանց կաշկանդուած վիճակի դէմ, խթաներ է կրթութեան և աշխատանքի իրաւունքի պահանջները։ Այս գաղափարները ցայտուն արտայայտուեր են անոր «Մայտա» (1883) վէպին մէջ։ Գրողը կնոջը կը համարէ «ողորմելի զոհ», ուրու  դէմ փակ են «ամէն ազատ շաւիղ», ծաղրեր է Ֆրանսական յեղափոխութեան հռչակած «ազատութիւն և հաւասարութիւն» սկզբունքները, որոնք «պարզապէս ահագին բառեր են»։ Տիւսաբի կարծիքով կինը կրնայ ազատութիւն նուաճել լուսաւորուելու, նախապաշարումներու դէմ պայքարելու և աշխատելու միջոցով։ Տիւսաբի հայեացքները յուզեր են ժամանակի արեւմտահայ հասարակական գործիչները։  Շարք մը մտաւորականներ (Ռ. Պէրպէրեան, Գ. Զօհրապ, Յ. Պարոնեան, Գ. Չիլինկիրեան, Մ. Մամուրեան, Ե. Տէմիրճիպաշեան և այլք) գրած է մամուլի մէջ, արտայայտեր նպաստաւոր կամ մերժողական կարծիքներ։ Տիւսաբը շարունակեր է իր ծաւալած պայքարը, քննադատութեանը պատասխաներ «Սիրանույշ» (1884) և «Արաքսիա կամ Վարժուհին» (1887) վէպերով։ Անոնցմէ առաջինը  ան ցոյց  տուեր էիր հռչակած գաղափարներու անհարիրութիւնը իրականութեանը, պաշտպաներ ազատ սիրոյ իրաւունքը, մերժեր բռնի ամուսնութիւնը, իսկ երկրորդի պարագային փորձեր է հիմնավորել այն գաղափարը, որ կնոջ ազատագրութեան կարեւոր նախապայմանը աշխատանքն է, որ կրնայ «անկախ վիճակ» ստեղծել իր համար։ Ան երկերով ոգեւորուած են նաև Զապէլ Եսայեանն ու Արշակուհի Ճեզվեճեանը, իսկ անոնց գաղափարները հետագային արժանացեր են Շիրվանզադէի եւ այլոց ուշադրութեանը։


== Երկեր ==
Մատյա, Կ. Պոլիս, 1883, 252 էջ:
Սիրանոյշ, Կ. Պոլիս, 1884, 408 էջ:
Արաքսիա կամ վարժուհին, Կ. Պոլիս, 1887, 321 էջ:
Արաքսիա կամ վարժուհին, Կ. Պոլիս, 1925, 288 էջ:
Սիրանույշ, Կ. Պոլիս, 1925, 297 էջ:
Երկեր, Երեւան, 1959, 654 էջ:
Երկեր, Երեւան, 1981, 550 էջ:
Սիրանոյշ, Երեւան, 2011, 224 էջ:


== Աղբիւրներ ==
«Դիմաստուերներ», Հրանդ Ասատուր, 1921, էջ 152-168։
Ուիքիբեսիա