armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Ներսէս Վարժապետեան

Ներսէս Վարժապետեան (աւազանի անունը՝ Պօղոս Ստեփանի ՎարԺապետեան, 28 Յունուար 1837, Կոստանդնուպոլիս, —26 Հոկտեմբեր 1884, Կոստանդնուպոլիս), եկեղեցական, հասարակական, քաղաքական գործիչ, Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատրիարք (1874-էն)։
Ուսումը ստացած է Խասգիւղի Ներսէսեան վարժարանին մէջ։ 1853-էն զբաղած է ուսուցչութեամբ Ատրիանուպոլսոյ, Տարսոնի եւ Նիկոմիդիոյ մէջ։
1862-ին ձեռնադրուած է եպիսկոպոս։ Օգտուելով 1877-78 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմէն ետք Հայկական հարցի արծարծման համար ստեղծուած նպաստաւոր պայմաններէն Վարժապետեան Թուրքիոյ մէջ 9 եպիսկոպոսներու անունով խնդրագիր կը ներկայացնէ կայսր Ալեքսանտր II-ին՝ Ռուսաստանէն հայցելով արեւմտահայերու պաշտպանութիւնը (եւրոպական քրիստոնեաներու օրինակով)։
Վարժապետեան մեծ եռանդ ներդրած է 1878 թուականի Սան Ստեֆանոյի պայմանագրին մէջ արւեւմտահայերու մասին յատուկ (16-րդ) յօդուած մտցնելու եւ հայկական հարցը Պեռլինի քոնկրեսին մէջ (1878) քննելու գործին մէջ, որու համար ալ վեհաժողով ուղարկած է հայկական ազգային պատուիրակութիւն՝ Մկրտիչ Խրիմեանի գլխաւորութեամբ։
Վարած է շրջահայեաց քաղաքականութիւն Բարձրագոյն դրան, Ռուսաստանի եւ Մեծ Բրիտանիոյ միջեւ անոնց բարեացակամ վերաբերմունքը հայկական հարցին մէջ շահելու ակնկալիքով։
31 Մայիս 1879 թուականին դիմած է եւրոպական երկիրներու ներկայացուցիչներուն՝ նշելով Հայաստանի մէջ բարենորոգումներ ընելու անհրաժեշտութիւնը՝ Պեռլինի դաշնագրի 61-րդ յօդուածը գործադրելու համար, սակայն՝ ապարդիւն։ Անպատասխան մնացած են նաեւ Բարձրագոյն դրան ներկայացուած բազմաթիւ յուշագրերը։ 1884-ին ընտրուած է Ամենայն հայոց կաթողիկոս, սակայն առողջական ծանր վիճակին պատճառով հրաժարած է հոգեւոր առաջնորդի տիտղոսէն։
Հայաստանի ազատագրութեան ուղին՝ Վարժապետեան համարած է հայութեան ազգահաւաքումը, խաղաղ շինարարութիւնն ու դիւանագիտական միջոցները։


== Հրատարակուած աշխատութիւններ ==
«Քրիստոսի սուրբ եկեղեցին եւ անոր հակառակորդները» (1864)
«Ուսումը համաբարբառ Աւետարանի Տեառն մերոյ» (1875)


== Գրականութիւն ==
Օրմանեան Մաղաքիա արք., «Ազգապատում», մաս 3, Երուսաղէմ, 1927:
Կիրակոսեան Ջ. Ս., «Բուրժուական դիւանագիտութիւնը եւ Հայաստանը» (XIX դ. 70-ական թթ.), Երեւան, 1978։
Կիրակոսեան Ջ. Ս., «Բուրժուական դիւանագիտութիւնը եւ Հայաստանը» (XIX դ. 80-ական թթ.), Երեւան, 1980։
Սիրունի Յ., «Պոլիս եւ իր դերը», հատոր Գ.-Դ., Անթիլիաս, 1987-88։
1919 թուական

1919 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 19րդ տարին է


== Դէպքեր ==


==== Անստոյգ ամսաթիւով՝ ====
Կը յայտնաբերուի 911 Աղամեմենոնաս  աստղակերպըՅունուար

18 Յունուար․ Փարիզի խաղաղութեան Վեհաժողովի բացում


==== Մայիս ====
15 Մայիս․ կը ծագի յունաթրքական պատերազմը
16 Մայիս․ ՀՀ նախարարներու խորհուրդը Երեւանի մէջ համալսարան հիմնելու վերաբերեալ որոշում կ՛ ընդունի


==== Յունիս ====
21-23 Յունիս․ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան մէջ, կը կայանան առաջին եւ միակ խորհրդարանական ընտրութիւնները


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1919 ծնունդներ

Յունուար 5՝ Սիլվա Կապուտիկեան (մ.2006), գրող, բանաստեղծ եւ հասարակական գործիչ
Օգոստոս 11՝ Ժինէթ Նըվէօ (ֆրանսերէն՝ Ginette Neveu, մ.1949), ֆրանսացի ջութակահարուհի
16 Օգոստոս՝ Ատոնիս Սամարաքիս (Αντώνης Σαμαράκης ), միջազգային համբաւի արժանացած յոյն արձակագիր
Սեպտեմբեր 1՝ Յակոբ Փափազեան (մ.1997), արեւելագէտ, պատմաբան
Հոկտեմբեր 30՝ Գէորգ Էմին (Կառլէն Մուրադեան, մ.1998), գրող, բանաստեղծ
Դեկտեմբեր 29՝ Յովհաննէս Ղուկասեան (մ.1991), բանաստեղծ, արձակագիր


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1919 մահեր 

Յունուար 29՝ Արամ Մանուկեան (Սարգիս Յովհաննէսեան, ծն.1879), պետական եւ հասարակական գործիչ
Յունիս 3՝ Սմբատ Գաբրիէլեան (ծն.1856), բժիշկ, բանասէր եւ հասարակական գործիչ
3 Դեկտեմբեր՝ Ռենուար, Ֆրանսացի գեղանկարիչ, Տպաւորապաշտութեան շարժման հիմնադիրներէն


==== Յուլիս ====
21 Յուլիս Կուսթաֆ Ռէթսիւս Gustaf Retzius (ծն.1842) շուէտացի բնագէտ


==== Անստոյգ ամսաթիւով ====
Համբարձում Առաքելեան (ծն.1855), լրագրող, գրող եւ հասարակական գործիչ
Յարութիւն Թիրեաքեան (ծն.1845), բժիշկ, բանասէր, թարգմանիչ, արեւելագէտ, հայագէտ
Ռոստոմ (Ստեփան Զօրեան, ծն.1867), հասարակական-քաղաքական գործիչ
Գիւտ Աղանեան (ծն.1856, Տփխիս), թարգմանիչ, բանահաւաք
5 Օգոստոս

5 Օգոստոս, տարուան 217-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 218-րդ) օրն է

Տարուայ աւարտին կը մնայ 148 օր


== Դէպքեր ==
1980՝ Պելճիքան լեզուական յատկանիշով կը բաժնուէ երեք գավառներու
1884՝ Նիւ Եորքի Պետլոու կղզիին վրայ կը դրուի Ազատութեան արձանի հիմնաքարը


== Ծնունդներ ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 5 Օգոստոսի ծնածներ

1930՝ Նիլ Արմսթրոնկ (Neil Armstrong, մ.2012), ամերիկացի աստղանաւորդ


== Մահեր ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 5 Օգոստոսի մահացածներ

1915՝ Գրիգոր (ծն.1865) եւ Ստեփան (ծն.1850/52) Միսքճեաններ
2014՝ Սեպուհ Աբգարեան (ծն.1930), երգահան, երգիչ, խմբավար


== Տօներ ==


== Ծանաւթագրութիւններ ==
Պրետ Շըրմըն

Պրետ Շըրմըն (24 Հոկտեմբեր 1954(1954-10-24), Monterey Park, Լոս Անճելըս շրջան, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսի Ներկայացուցիչներու տան անդամ, Սան Ֆերնանտօ հովիտի ներկայացուցիչ քոնկրեսական։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած եւ հասակ առած է Հարաւային Քալիֆորնիոյ մէջ, բարձրաստիճան անդամ է Ներկայացուցիչներու տան Արտաքին յարաբերութեանց յանձնախումբին։
Առաջին անգամ 1996-ին Քոնկրեսի անդամ ընտրուած Շըրմըն նեցուկ կանգնած է Հայոց Ցեղասպանութեան ճամաչման, Արցախի անկախութեան, Հայաստան-Միացեալ Նահանգներ յարաբերութեանց բարելաւման, Հայաստանի եւ Արցախի օժանդակութեան, ինչպէս նաեւ Միջին Արեւելքի հայութեան մարդասիրական օժանդակութիւն ապահովելու աշխատանքներուն։


== Արտաքին յղումներ ==
Քոնկրեսականներ Շըրմըն Եւ Քոքս Արցախի Օժանդակութեան Հարցով Նամակ Յղած Են «Եու.Էս.Էյտ»ին
Փոմփէօ կը խոստանայ քննարկել Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման հարցը
Գարեգին Բ․ Կաթողիկոս

Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ․ Ծայրագոյն Պատրիարք եւ Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց (աւազանի անունը՝ Կտրիճ Գրիգորի Ներսիսեան ;ծնած 21 Օգոստոս 1951)։ Հայ եկեղեցական գործիչ, 4 նոյեմբեր 1999 -էն Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցիի 132-րդ Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց, յաջորդելով Գարեգին Ա․ Կաթողիկոսին որ վախճանած էր 29 Յունիս 1999-ին։
Յովհաննէս Արոզեան

Յովհաննէս Արոզեան (ծն. Խարբերդ) տարրաբան եւ ուսուցիչ:


=== Կենսագրութիւն ===
Նխն. կրթութիւնը Խարբերդ ստանալէ ետք՝ Ամերիկա կը մեկնի եւ 13 տարի անընդհատ կը նուրիու ուսման, Վ.Ա. աստիճանով վկայուելով Եէյլի համալսարանէն: Իր մասնագիտութիւնն աւարտելու առթիւ մատրաստած թէզը -պղնձէ եւ երկաթէ կազմուած ծծմբատներու բիւրեղացմանց նարանջատումը- կը գնահատուի ուսուցիչներու կողմէ եւ կ'անդամակցի զանազան ամերիկեան միութիւններու: Սահմանութրութենէն յետոյ հայրենիք դառնալով՝ տարրաբանութեան դասատու կը կարգուի Սանասարեանի(Սվազ): 1914-ին կ'ամուսնանայ եւ Մարզուանի Գօլէճէն հրաւէր ստանալով՝ պաշտոնով հոն կը մէկնի:
Տեղահանութեան օրերուն, իբր ամերիկ, քաղաքացի թէեւ կ'աջողի արտօնութիւն ձէռք բեռել՝ մայրաքաղաքը դառնալու համար, բայց Գաղատիա հասնելուն վար կը դրուի եւ կը խառնուի այն Մեծ Կարաւանին, որ սկսած էր արդէն իր Գողգոթան մագլցիլ:


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան 1919 Ապրիլ Տասնըմէկի, էջ 70
ՄքՏանըլտզ

Կաղապար:ԱրեւելահայերէնՄքՏանըլտզ (անգլերէն՝ McDonald's Corporation), արագ սնունդի համաշխարհային ամենամեծ ցանցն է։ Օրական կը սպասարկէ 64 միլիոն յաճախորդի։ «ՄքՏանըլտզի» գլխամասը կը գտնուի ԱՄՆ-ի մէջ, որ պաշտօնապէս ստեղծուած է 1955 թուականին՝ գործարար Ռէյ Քրոքի կողմէ։ Ան ձեռք բերած էր փոքր համպըրկրային ճաշարանային ցանց, որ կը պատկանէր եղբայրներ՝ Ռիչըրտ եւ Մորիս ՄքՏանըլտներուն։


== Ստեղծման պատմութիւնըՄքՏանըլտզը աշխարհի համպըրկըրներու ամենամեծ ճաշարաններու ցանցն է։ Ան օրական կ’ընդունի 68 միլիոն յաճախորդ աշխարհի 119 երկրներու մէջ։ Կարելի է ըսել, որ ան հիմնադրուած է 1940 թուականին Ա.Մ.Ն.-ի մէջ որպէս խորովածի թոնրատուն երկու եղբայրներ՝ Րիչըրտ եւ Մորիս ՄքՏանըլտնըրուն կողմէ։ Աւելի ուշ՝ 1948 թուականին անոնց կը միանայ առիւտրական Ռէյ Քրոքը, ով կը հիմնէ առաջին համպըրկըրի ճաշարանը՝ Քալիֆորնիա նահանգի Պերնարտինօ քաղաքը։ Հետագային ճաշացանկը կը համալրուի նոր ուտեստներով։ Որոնցմէ էին չիզպըրկըրները, ֆրանսական ֆրիները, տապկուաղ հաւը, ըմպելիքները, կաթնային շէյքերը, զանազան աղցանն ու ձկնեղէնը եւ այլ մթերքներ։ ==
Որպէս անուանում «ՄքՏանըլտզ»-ը Ամերիկեան առեւտուրի շուկային առաջին անգամ կը յայտնուի 1961 թուականի Մայիս 6-ին։ Նոյն տարին, Սեպտեմբեր 13-ին կը ստեղծուի նաեւ լոկոն՝ «M»-տառի գծապատկերով եւ 1968 թուականի 18-ին այն դարձաւ ոսկեձոյլ կամարիկ։ Կը բացուին ֆրանչայզներ։ Առաջինը կը բացուի Ռէյ Քրոքը Իլլընոիզի մէջ։


== Հետաքրքրական իրականութիւններՀիմնադիր Ռէյ Քրոքը կը ստեղծէ յատուկ հիմնադրամ։ Ան կ’աջակցի ալքոհալային կախեալ հիւանդներու, շաքարախտի պայքաքարի եւ բուժման միջոցներ ձեռք բերելու գործին մէջ։ Ան կից կը գործէ Տորդմընտի բշժկական համալսարանին։ ==
ՄքՏանըլտզի ճաշարանները օրական կ’այցելեն 68 միլիոն մարդ, որ աւելի մեծ թիւ կը կազմէ քան Միացեալ Թագաւորութեան բնակչութիւնը։
Ան աշխարհի խաղալիքներու արտադրութեան ամենամեծ տարածող կազմակերպութիւնն է։
Անգլիոյ թագուհին ունի սեփական ՄաքԴոնալդս իր Բեքինգհամ պալատի մոտ։
Տարեկան աւելի քան 80,000 ուսանող է ավարտում ՄքՏանըլտզի Համպըրկըր համալսարանը՝ Համպըրկըրոլոգ մասնագիտութեամբ բակալավրի աստիճան ավարտած։
ՄքՏանըլտզի ճաշարանը մէկ երկվայրկեանի մէջ կը վաճառէ 75 համպըրկըր։
Ամէն 8 ամերիկացիներէ մեկը իր կեանքի ընթացքին կ’աշխատի ՄքՏանըլտզ։
Ամէն տարուայ Հոկտեմբերի 16-ին ՄքՏանըլտզի դէմ բողոքի ակցիա կ’ստեղծուի Անգլիոյ ԿրինԲիսի (London Greenpeace) կողմէ։
Երկրի բնակչութեան 50%-ը դեմ է ՄքՏանըլտզի աշխատանքին եւ գոյութեանը, իսկ միւս 50%-ը հաճելիօրէն համաձայն է համպըրկըրներու գոյութեանը։


== Աշխարհագրութիւն«ՄքՏանըլտզը» մասնաճիւղեր ունի հետեւեալ պետություններուն մէջ՝ ==
Տոմպրովսքա Վլատիսլավա Աուկուսթինովից

Տոմպրովսքա Վլատիսլավա Աուկուսթինովից նկարչուհի է: Ծնած է 15 Մայիս 1901-ին Քրաքով: Միջին դասընթացքը աւարտելէն յետոյ, նկարչութեան կը հետեւի, նախ առանձնաբար սորվելով եւ ապա անուանի նկարչուհի Մէխօֆֆէրօվայի դպրոցին մէջ: 1925-ին նկարիչներու զովողութեան մէջ մտած է: 1929-ին կ'ամուսնանայ Տոքթոր Սթանիսլավ Տոմպրովսքիի հետ որ նմանապէս արուեստագէտ նկարիչ մըն էր: 1925-էն սկսեալ արդէն կը մասնակցի տեղական նկարահանդէսներու եւ ապա կը ցուցադրէ իր գործերը, Վարշաւիայի, Քրաքովի եւ Շիքակոյի մէջ: Կը շահագրգռուի մասնաւորապէս դաշտանկարչութեամբ եւ դիմանկարներով: Իրեն գործերուն մէջ յիշուելու արժանի են 1. Կին մը կուժի ձեռին (1926), 2. Իր մօր դիմանկարը (1921), 3. Հանգիստ աշխատանքէ ետքը (1927), 4. Ձմեռը լեռներու վրայ (1929), 5. Վայրանկար մը (1931), 6. Կլանաւի ապարանքը (1932), 7. Դղեակի մը ներքսակողմը (1934):


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Գիրք Բ., Թիւ 2, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, 1938, էջ. 201
Այհան Ըշըք

Այհան Ըշըք (Ըշըեան, 5 Մայիս 1929(1929-05-05), Իզմիր, Թուրքիա - 16 Յունիս 1979(1979-06-16), Պոլիս, Թուրքիա), դերասան։


== կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ըշըեան ծնած է Իզմիրի մէջ. փոքր տարիքէն ան իր հայրը կորսնցուցած է։ Ընտանիքը փոխադրուած է Պոլիս, ուր ան մաս կազմած է «Եշիլչամի» արուեստագէտներու խումբին, շրջան մը դառնալով երկրին ամենանանշանաւոր եւ սիրուած երիտասարդ դերասանը։ 
Ան, ուրիշ հայերու նման, որոշած է ծածուկ պահել իր հայկական ինքնութիւնը։ Ամբողջ սերունդ մը ապրած է դիտելով անոր ֆիլմերը։
Ըշըք մօտ էր Նուպար Թէրզեանին, որ միակն էր, որ իր հայկական ինքնութիւնը բնաւ չէր պահած։ Ըշըք «հօրեղբայր» կ՛ըսէր Նուպարին, իսկ Նուպարը «զաւակս» կ՛ըսէր Այհանին։
16 Յունիս 1979-ին, Ըշըք յանկարծամահ եղած է։
Հագարի գետ

Հագարի գետ (ազրպ.՝ Həkəri), Ագար, Ագարա, Ագարա գետ, Ագարակի գետ, Ագարակու գետ, Ագարի, Ակարաչայ, Ակերա, Ակիրա, Աղաւնոյ, Աղաւնոյ գետ, Աղուան, Աղուանի, Աղուանից գետ, Աղուանոյ, Աղուանոյ գետ, Առան, Աքերաչայ, Աքյարա, Հագարչայ, Հագարու, Հագարու գետ, Հակար, Հակարի գետ, Հակարչայ, Հաքարլու, Հաքարու գետ, Հակարչայ, Հաքար, Հաքարա, Հաքարաչայ, Հաքարլու, Հաքարու գետ  Հայկական լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելքը՝ Արցախի Քաշաթաղի շրջանին մէջ։ Որոտանի ձախ եւ ամենամեծ վտակն է։ Ունի 113 Քմ երկայնք եւ 2570 Քմ² աւազան։
Սկիզբ կ'առնէ Արցախի բարձրաւանդակէն՝ Դալիդաղ լեռնազանգուածին հարաւային լանջէն։ Կը Հոսի հիւսիս-արեւմուտքէն հարաւ-արեւելք, մեծ վտակը Հոչազն (Հոչանց) է (63 Քմ)։ Կը յորդի Մայիս-Յունիս ամիսներուն։ Տարեկան միջին ծախսը կը կազմէ 16,2 մ/վ է, հոսքը՝ 510 միլիոն մ³։
Հայկական Մուֆլոն

Հայկական Մուֆլոն կամ Անդրկովկասեան Լեռնային Ոչխար, (լատ.՝ Ovis orientalis gmelinii, պարս․՝ گوسفند وحشی ارمنی),, սնամէջ եղջիւրաւորներու ընտանիքի վայրի ոչխար։
Աւանդական տեսակ է, ունի սահմանափակ տարածում։ Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը տարածուած շրջանն եղած է Հայկական լեռնաշղթայէն մինչեւ Արագածի ստորոտները։ Այժմ կը գտնուի անհետացման վտանգի եզրին։ Հատ-հատ, ո՛չ մեծ խումբերով, կը հանդիպին Վայոց ձորի եւ Սիւնիքի մարզերուն մէջ, Խոսրովի անտառ արգելոցին մէձ։ Գրանցուած է ՀՀ Կարմիր գիրքին մէջ։


== Արտաքին Կազմուածք ==
Ունի սլացիկ  ֆիզիքական կազմուածք,  բայց՝ ոչ աւելի կշիռք։ Մազի ծածկոյթը կոշտ ու կարճ է, կազմուած բաց շագանակագոյն կոշտամազէն եւ աղուամազէն։ Հասուն արուներու մէջքին կայ սպիտակ թամբանման նշան։
Արուներու մարմինի երկարութիւնը 130-135 սմ է, մաքիներինը՝ 105-120 սմ, մնդաւի (այսինքն ուս) բարձրութիւնը համապատասխանաբար՝ 85-90 եւ 70-80 սմ,  կշիռքով՝  50-60 եւ 35-45 գկ։ 
Արուները օժտուած են  խոշոր եղջիւրներով որոնք երկարելով դէպի մնդաւ կը դառնան գալարուած օղակաձեւ եղջիւրիներ։ Մաքիները հիմնականօրէն անեղջիւր են։ Մայրերն առաջին ծննդաբերութեան կ՝ ունենան մէկ, յետագային՝ զոյգ գառնուկներ։
Շատ հաւանական է, որ Հայկական Մուֆլոն եղած է ընտանի ոչխարի  նախնիքը։ Ընտանի ոչխարին հետ  խառնասերումը  կու տայ առողջ բեղմնաւոր ձագ, որ կ՝ ապրի 12-14 տարի։


== Տարածում ==

Տարածուած են Հայկական լեռնաշխարհին մէջ՝ Հայաստանի եւ Իրանի մէջ: Մուֆլոններ կան նաեւ Կիպրոս, Քորսիքա եւ Սարտինիա կղզիներուն մէջ, սակայն պարզուած չէ թէ անոնք վայրենացած ոչխարներ են, կամ իրական մուֆլոններ: Էտեմիկ տեսակ է, ունի սահմանափակ տարածում: Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը տարածուածութեան շրջանը ընդգրկուած է Հայկական լեռնաշխարհէն մինչեւ Արագածի ստորոտները: Տարածուած է նաեւ Նախիջեւանի եւ Հիւսիսարեւմտեան Իրանի մէջ: Այժմ կանգնած է անհետացման վտանգի եզրին: Առանձնեակները ոչ մեծ խումբերով (մինչեւ 7-8 գլուխ) կը հանդիպին Վայոց ձորի եւ Սիւնիքի մարզերուն մէջ, Խոսրովի անտառ արգելոցին մէջ:
Կ'ապրի լեռնային չոր տափաստաններուն մէջ, գիհիի, նշենիի եւ այլ չորասէր բուսականութեան առկայութեամբ (Ուրծի լեռնաշղթայ), ենթալպիան եւ ալպիական մարգագետիններու մէջ (Վայոց ձոր եւ Սիւնիք): Կը գերադասեն կիրճերու, ժայռաբեկորներու եւ նման այլ տեղամասերու հետ համակցուած բաց պիոթոպներ 1000-3000 մեթր բարձրութիւններու վրայ:
Հայաստանի մէջ մուֆլոնը կ'ապրի մշտապէս՝ ձմրան չքոչելով, իսկ տարուան տաք եղանակներուն կը դիտուի արուներու ներհոսք Նախիջեւանի կողմէ: Մուֆլոնը պարբերաբար կը կատարէ ուղղահայեաց գաղթեր. ձմրան՝ դէպի նախալեռներ, ամրան՝ դէպի բարձունքներ:


== Գրականութիւն ==
Ovsepian L. A. (1987)։ «Случай обнаружения саркоцист у арменийских муфлонов (Ovis Orientalis Gmelini Blyth, 1841=Armeniana Nasonov) содержащихся в условиях неволи [Case of Sarcocysts Revelation in Armenian Moufflons (Ovis Orientalis Gmelini Blyth, 1841=Armeniana Nasonov), Kept under Conditions of Captivity]»։ Biological Journal of Armenia (ռուսերեն) (Yerevan: Armenian National Academy of Sciences) 40 (9): 780–781 
Valdez R., Cardenas M., Sanchez Juan (February 1991)։ «Disruptive mating behavior by subadult Armenian wild sheep in Iran»։ Applied Animal Behaviour Science 29 (1-4): 165–171։ doi:10.1016/0168-1591(91)90244-R
Վայրկեան

Վայրկեան (նշանակութիւնը՝ վ, միջազգային՝ min)  - ժամանակի չափման միաւոր։ Ժամանակակից սահմանմամբ, վայրկեան հաւասար է 60 էրկվայրկեանի (ժամի 1/60-ը կամ օրուայ 1/1440-ը)։ Վայրկեանը չի հանդիսանար Միաւորներու միջազգային համակարգի չափման միաւոր, սակայն անոր օգտագործումը կը թոյլատրուի Միաւորներու միջազգային համակարգի մէջ։ Հին աստղագիտական աշխատութիւններու մէջ վայրկեանը կարող է նոյնպէս նշանակել ժամանակի միաւոր, որ հաւասար է օրուա 1/60 մասին (այսինքն 24 ժամանակակից վայրկեան)։
Վայրկեանը նաեւ անկիւնը չափելու միաւոր է եւ կը կազմէ աստիճանի (°) կամ ( ' ) 1/60 մասը եւ հավասար է 60 անկիւնային երկվայրկեանի, օրինակ՝ 5' ( 5 վայրկեան):


== Տե՛ս նաեւ ==
Վաթսունական Հաշիւի Համակարգ
Լուսային Տարի
Ժամանակի Չափման Միաւորներ
Սամ Քլաֆլին

Սամ Ճորճ Քլաֆլին, (անգլերէն՝ Samuel George "Sam" Claflin, ծնած է 27 Յունիս, 1986 թուականին, Անգլիա:) Ան Անգլիացի դերասան մըն է: Սամ ճանչցուած է իր դերերով որպէս Ֆիննիք Օտէյր՝ The Hunger Games վիպաշարին մէջ, Ֆիլիփ Սուիֆթ՝ Pirates of the Caribbean-ին մէջ, Ուիլիամ՝ Snow White and The Huntsman-ին մէջ, Ալեքս Սթիւարթ՝ Love, Rosie-ին մէջ եւ Ուիլիամ Թրէյնոր՝ Me Before You-ին մէջ:


== Դերեր ==


=== Ֆիլմեր ===


=== Հեռուստաշարեր ===


== Արտաքին յղումներ ==
Սեմ Կլաֆլինը TV Lives
Սեմ Կլաֆլին http://vk.com/samclaflinsource
1923 թուական

1923 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 23րդ տարին է


== Դէպքեր ==
24 Յուլիս․ կը վերջանայ Լոզանի միջազգային խորհրդաժողովը


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1923 ծնունդներ

Յունուար 23՝ Կարպ Խաչվանքեան (մ.1996), դերասան
Մարտ 12՝ Տիգրան Շիրինեան (իտալ.՝ Michele Dicran Sirinian), իտալացի ճարտարագէտ
Մայիս 21՝ Արա Բարսեղեան (անգլերէն՝ Ara Raoul Parseghian, մ.2017), ամերիկեան ոտնագնդակ խաղացող եւ մարզիչ
Մայիս 24՝ Յակոբ Տիգրան Յակոբեան (մ.2013), հայ գեղանկարիչ
Յուլիս 30՝ Հրանդ Շահինեան (մ.1996), հայ խորհրդային մարմնամարզիկ
Օգոստոս 2՝ Շիմոն Փերես (եբր.՝ שמעון פרס‎, լեհ.՝ Szymon Perski, մ.2016), իսրայէլցի քաղաքական գործիչ
Օգոստոս 23՝ Ստեփան Թովմասեան (մ.1998), հայ խորհրդային փիլիսոփայ
Օգոստոս 25՝ Էտմոն Քիրազ(եան) (ֆրանսերէն՝ Edmond Kiraz), ֆրանսահայ ծաղրանկարիչ
Սեպտեմբեր 23՝ Էտկար Էտուար Խոճիկեան (մ.2010, Մոսքուա), խորհրդային հայ բեմադրիչ
Դեկտեմբեր 7՝ Սիմոն Քրքեաշարեան (մ.2011), պատմաբան, թարգմանիչ
Դեկտեմբեր 25՝ Հայկ Գ. Մելքոնեան (մ.1983), պատմաբան, ասորագէտ
Նոյեմբեր 1՝ Սերգէյ Միքայէլեան(ռուս.՝ Сергей Герасимович Микаэлян, մ.2016), խորհրդային բեմադրիչ


==== Անստոյգ ամսաթիւով ====
Նինա Գարսոյեան՝  (անգլերէն՝ Nina Garsoïan), պատմաբան, արեւելագէտ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1923 մահեր 

Փետրուար 2՝ Գրիգոր Չիլինկիրեան ծն.1839), թարգմանիչ, հրապարակախօս
Մարտ 23՝
(Մոսքուա)՝ Յովհաննէս Թումանեան (ծն.1869, Դսեղ գ. Թիֆլիսի կուպերնիա, Ռուսիոյ կայսրութիւն), բանաստեղծ, արձակագիր եւ հասարակական գործիչ
(Ժընեւ)՝ Արմէն Գարօ (բուն անունով՝ Գարեգին Փաստրմաճեան, ծն.1872), «Նեմեսիս» գործողութեան կազմակերպիչներէն մին
Օգոստոս 7՝ Զաքար Զաքարեան ծն.1849), ֆրանսահայ նկարիչ
Ձիթենի (հանդէս)

Ձիթենի, մանկական բարոյազիտական-կրօնական պատկերազարդ կիրակնօրեայ հանդէս։ Լոյս տեսած է 1903-1904 թուականներուն, Ռուսչուկի մէջ, ապա՝ Սոֆիա։ Տնօրէն-խմբագիր՝ Հ. Շահուելտեան։
Տպագրած է կարճ պատմուածքներ ու բանաստեղծութիւններ, հետաքրքրական տեղեկութիւններ նշանաւոր մարդոց կեանքէն, հանրամատչելի յօդուածներ արուեստի, գրականութեան, պատմութեան, բժշկութեան, կենդանիներու ու բոյսերու վերաբերեալ, աշխարհագրական տեղեկութիւններ տարբեր երկիրներու ու քաղաքներու մասին։ Ունեցած է նաեւ առակներու, ծաղրանկարներու, թեւաւոր խօսքերու եւ այլ բաժիններ։
Ստեփան Դեմուրեան

Ստեփան Դեմուրեան (1892,Կովկաս - 13 Յունուար 1934), երաժիշտ, երգչաախումբի վարիչ:


== Կենսագրութիւն ==
Թշուառ մանկութենէ մը ետք կը մտնէ Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանը, զոր կ՛աւարտէ 1892-ին: Կը գործէ նախ Շուշիի, յետոյ Գորիսի, Ախալքալաքի մէջ եւ այլուր, իբրեւ երաժիշտ ուսուցիչ եւ երգչախումբի վարիչ: 1898-ին կը մտնէ Լենինկրատի Երաժշտանոցը, կը վերադառնայ թերաւարտ: Կը սկսի շրջիլ Անդրկովկասի հայկական գիւղերուն մէջ, շարունակելով Կարա-Մուրզայի գործը:
Դեմուրեան իր առաջին հաւաքած ժողովրդական երգերը կը հրատարակէ 1907-ին, Փեթերսպուրկ: Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի պետական հրատարակչական եւ այլ ժողովրդական երգերը: 1930-ին իրեն տրուած է երաժշտութեան վաստակաւոր ուսուցիչի կոչում:Մեռած է 1934 Յունուար 13-ին :


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հայր Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, էջ 616
Ռուբէն Աւշարեան

Ռուբէն Աւշարեան (, Լիբանան) իրաւաբան, հասարակական գործիչ եւ Լիբանանահայ մտաւորական: 


== Կենսագրութիւն ==
Ռուբէն Աւշարեան յաճախած եւ շրջանաւարտ է Պէյրութի ՀԲԸՄ-ի Տեմիրճեան եւ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարաններէն, երկու տարի Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանը (AUB) ուսանելէ ետք, անցած է Քալիֆորնիա։ Լա Վերնի համալսարանէն ստացած է Քաղաքական գիտութիւններու վկայական։ Մագիստրոսի աստիճանին տիրացած է Չարլսթընի (Վիրճինիա) American Military University-էն՝ խորանալով ազգային անվտանգութեան հարցերու մէջ։
Տիրացած է Իրաւաբանական Դոկտոր (Juris Doctor) տիտղոսին Western University College of Law համալսարանէն, Ֆուլըրթոն, Գալիֆորնիա։
Տարիներ գործակցած է Tribonian Law Advisors-ի հետ, որ կեդրոններ ունի Պէյրութի, Տուպայի եւ Ռիատի մէջ։ Ներկայիս կը պաշտօնաւարէ որպէս Գլխաւոր Իրաւաբան (General Counsel) Քույթի The Investment Dar ընկերութեան մէջ։


== Հրատարակութիւններ ==
11 Ապրիլ 2019-ին, Կլենտէյլի Կեդրոնական գրադարանի դահլիճին մէջ իրաւաբան Աւշարեան ներկայացուց այս երկու հատորները, կազմակերպութեամբ Նորթրիճի համալսարանի (CSUN) Հայագիտական բաժինին եւ Պէյրութի Հայկազեան համալսարանին, որուն կողմէ հրատարակուած են երկհատոր  աշխատութիւնը՝ “On the Record: Armenian Deputies in the Lebanese Parliaments”. հատոր Ա.՝ 1922-1972 եւ հատոր Բ.՝ 1972-2017։
Իրաւաբան դոկտոր Ռուբէն Աւշարեանի գիրքին ուսումնասիրութենէն կը տեսնենք, որ հայ երեսփոխաններու ուշադրութեան կեդրոնը եղած են Լիբանանի ներքին եւ արտաքին քաղաքականութեան եւ տնտեսութեան հետ առնչուող խնդիրներ, եւ հայ համայնքին վերաբերող բազմաթիւ հարցեր: Մասնաւորապէս 1929-1939 թուականներուն, խորհրդարանական քննարկումներու ընթացքին հայազգի Վահրամ Լէյլեկեան եւ Խոսրով Թիւթիւնճեան հանդէս եկած են բովանդակալից ու բազմակողմանի առաջարկներով:
Հեղինակը համոզիչ փաստերով ցոյց կու տայ, որ հայ երեսփոխանները Լիբանանի խորհրդարանին մէջ մասնակցած են սահմանադրութեան, պիւտճէի ընդունման եւ փոփոխութիւններու քննարկումներուն, ինչպէս նաեւ նման առիթներով անոնք հանդէս եկած են կառուցողական առաջարկներով: 
Գիրքին յառաջաբանը գրած է Հայկազեան համալսարանի նախագահ Վեր. Փոլ Հայտոսթեան, որ արժեւորած է Իրաւաբան դոկտոր Ռուբէն Աւշարեանի կատարած մեղուաջան ահագին աշխատանքը: Ան վստահութիւն յայտնած է, որ առկայ հատորները կարեւոր դեր պիտի ունենան լիբանանեան քաղաքական գրականութեան մէջ:
Roupen Avsharian, «On the Record. Armenian Deputies in the Lebanese Parliaments, Volume I, 1922-1972, & Volume II, 1972-2017», 654+680 pages, 2017. Ռուբէն Աւշարեան, «Արձանագրութիւններուն Մէջ. Հայ Երեսփոխանները Լիբանանի Խորհրդարանին Մէջ», հատոր 1, 1922-1972, հատոր. 2, 1972-2017», Պէյրութ, Հայկազեան համալսարանի հրատարակչատուն, 2017, 654+680 էջ:


== Արտաքին յղումներ ==
Զրոյց՝ Իրաւաբան դոկտոր Ռուբէն Աւշարեանի հետ Լիբանանի խորհրդարանի հայ երեսփոխաններուն նուիրուած երկհատոր հրատարակութեան առիթով
Ուսումնասիրութիւն Մը Լիբանանի Խորհրդարանին Մէջ Հայ Երեսփոխաններու Գործունէութեան Մասին
«Լիբանանի Հայերը (Բ.)» Գիտաժողովը աւարտեց իր աշխատանքները
Մեծարժէք Ուսումնասիրութիւն մը  Լիբանանի Խորհրդարանին Մէջ Հայ Երեսփոխաններու գործունէութեան մասին
1892 թուական

1892 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու 92րդ տարին


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1892 ծնունդներ

Յունուար 3՝ Ճոն Ռոնալտ Ռուէլ Թոլքին (անգլերէն՝ John Ronald Reuel Tolkien, մ.1973), անգլիացի գրող եւ բանասէր
Յունուար 15՝ Հրաչ Զարդարեան (մ.1986, Փարիզ), գրող, թարգմանիչ
Յունուար 28՝ Արմէն Տորեան (մ.1915), գրող
Մայիս 18՝ Գէորգ Կառվարենց (Արապաճեան, մ.1946), երաժշտահան
Մայիս 20՝ Հայկազն Գ. Ղազարեան (մ.1972), մտաւորական
Սեպտեմբեր 12՝ Վահրամ Փափազեան (մ.1986), օսմանահայ աթլետ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1892 մահեր

Մարտ 26՝ Ուոլթ Ուիթմըն (անգլերէն՝ Walt Whitman, ծն.1840), ամերիկացի բանաստեղծ
Օգոստոս 26՝ Ռափայէլ Պատկանեան (ծն.1830, Նոր Նախիջեւան), գրող եւ մտաւորական
Նոյեմբեր 17՝ Գարեգին Սրուանձտեանց (ծն.18400), հոգեւորական, բանահաւաք, ազգագրագէտ
Դեկտեմբեր 17՝ Գրիգոր Արծրունի (ծն.1845, Մոսկուա), հասարակագէտ
Մարտակերտ

Մարտակերտ, քաղաք Արցախի հիւսիսարեւելեան մասին մէջ, Մարտակերտ շրջանի վարչական կեդրոնը՝ Ստեփանակերտէն 75քմ հիւսիս՝ Թարթառ գետին միջին հոսանքին աջ կողմը՝ 450 մ բարձրութեան վրայ։
Մարտակերտ համայնքին կազմին մէջ ներառուած են նաեւ Հայկաջուր, Ջրաբերդ, Մարալեան Սարով եւ Լեւոնարխ գիւղերը։ Վարչական տարածքը՝ 4600 հեկտար է։ Անուանումը Մատուռակերտի հնչիւնափոխուած ձեւն է կան նաեւ «Մարդակերտ» մարդու կերտած, կամ «Մարտակերտ» մարտերու ընթացքին կերտուած տարբերակները։ Մինչեւ 1992-ի բռնագաղթը Մարտակերտ մեծութեամբ ԼՂԻՄ-ի երրորդ քաղաքն էր (Ստեփանակերտէն եւ Շուշիէն ետք: Ունէր շուրջ 13 հազար բնակիչ (2013-ին՝ 4500)։


== Մարտակերտը Արցախեան ազատամարտին ==
Շարժման սկիզբը Մարտակերտի հիմնարկներուն աշխատողները կազմակերպած են բողոքի ցոյցեր, ստորագահաւաք եւ այլն։ Շրջանին տարածքը պաշտպանելու համար ստեղծուած է աշխարհազօրայիններու անձնակազմ մը (ընդհանուր համակարգող՝ Վ. Բեգլարեան, անձնակազմին պետը՝ Վ. Խոնդկարեան), ինքնապաշտպանական երեք զինուած ջոկատներ (հրամանատարներ՝ Ա. Պաղտասարեան, Ա. Նաւթալեան եւ Վ. Մինասեան)։ Մարտակերտի մէջ էր նաեւ շրջանին մէջ կազմաւորուած ինքնապաշտպանական բոլոր ջոկատներու մարտական գործողութիւնները համակարգող անձնակազմը (համընդհանուր ղեկավար՝ Վ. Գալստեան եւ անձնակազմին պետը՝ Հայկազ Բաղմանեան)։ 1988-1992 թուականներուն Մարտակերտի եւ Հայաստանի կամաւորական ջոկատները, Արցախի Հանրապետութեան ինքնապաշտպանական ուժերը մարտեր մղած են հակառակորդին գերակշիռ ուժերուն դէմ։
4 Յուլիս 1992-ին ԽՄՀՄ 4-րդ բանակի աջակցութեամբ հակառակորդը սկսած է լայնածաւալ մարտական գործողութիւններ եւ գրաւած Մարտակերտը։ Մարտակերտի, Կեդրոնական, Ասկերանի եւ Մարտունիի Պաշտպանութեան անձնակազմերը, 5-րդ կամաւորական խումբը (հրամանատար՝ Մանուէլ Գրիգորեան) եւ Հայաստանի Հանրապետութեան կամաւորական ջոկատները 12 Յունիս 1993-ին ձեռնարկած են Մարտակերտի բնակավայրերու ազատագրման ռազմական մեծ գործողութիւն մը եւ 28 Յունիս 1993-ին ազատագրած են քաղաքը։ Արցախի Հանրապետութեան «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով պարգեւատրուած են 5, «Մարտական խաչ» 2–րդ աստիճանի շքանշանով՝ 40 ազատամարտիկ։ Զոհուած է 134 ազատամարտիկ։։