armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Էրկէն էշ

Էրկէն էշը (երկար էշ), Ուրֆայի ամէնէն ժողովրդական խաղերէն, կը խաղան երկու մրցակից խումբերով, իւրաքանչիւրը տասնեակի մը չափ անդամներով։ Խումբերէն մէկուն խմբապետը կը կանգնի պատի մը տակ, կռնակը պատին տուած։ Ճիշդ խմբապետին դիմաց, անոր խմբակիցները՝ մէկը միւսին ետեւ կանգնած, կը կազմեն ուղիղ եւ մօտ երկու մեթրանոց կամուրջանման գիծ մը՝ կռնակնին ու գլուխնին կքողներէ բաղկացած։ Այսինքն, անոնք ամբողջ մէջքով կը կռանան եւ կքած գլուխները դէպի խմբապետը ուղղուած։
Մրցակից խումբին անդամները մէկ առ մէկ պիտի փորձեն ցատկիլ այս կամրջին վրայ եւ անոր վրայ հեծած մնալ։ Առաջին ցատկողները պէտք է փորձեն կարելի եղածին չափ հեռու ցատկիլ եւ իյնալ խմբապետին մօտակայ տեղ մը, որպէսզի յաջորդող խմբակիցներուն ցատկելու եւ իյնալու միջոց ստեղծուի։ Ամէն ցատկող պէտք է անշարժ մնայ իր ինկած տեղը եւ արգիլուած է ոստումէն ետք կատարուած ամէն յառաջացում։ Վերջաւորութեան մրցակից խումբին բոլոր ցատկողները կը սեղմուին մարդկային այս կամրջին վրայ։
Կամուրջ կազմողները պէտք է ամուր կանգնին եւ դիմանան իրենց վրայ ցատկածներուն ծանրութեան եւ ճնշումին։ Կը պարտուին երբ անոցնմէ մէկն ու մէկը տապալի եւ այս ձեւով նաեւ կամուրջն ալ փլի։ Ցատկող խումբը կը պարտուի, երբ կամրջին վրայ հեծնողներէն մէկն ու մէկին ոտքը գետին դպնայ։
Պերճուհի Պարտիզպանեան

Պերճուհի Պարտիզպանեան-Բարսեղեան (8 Յուլիս 1889(1889-07-08), Փլովտիւ, Բուլղարիայի իշխանություն - 19 Մայիս 1940(1940-05-19), Փարիզի 13-րդ շրջան, Փարիզ), Առաջին Խորհրդարանի (1919-1920) Կին Պատգամաւոր, հայ հասարակական գործիչ, մանկավարժ, գրող: Ռազմական, քաղաքական գործիչ վանեցի Պօղոս Օտապաշեան (Սարգիս Բարսեղեան)ի կինը: Իր ծոռնուհին է՝ Ժաննա Բարսեղեան Սթրասպուրկի քաղաքապետը:


== Կենսագրութիւն ==
Պերճուհի Պարտիզպանեանը ծնած է 1886 Էտիրնէ: Միջնակարգ դպրոցը աւարտեր է Ֆիլփէ (այժմ՝ Փլովտիւ): 16 տարեկանին հանդիպեր է ապագայ ամուսնոյն՝ յեղափոխական Սարգիս Բարսեղեանին, որուն խորհուրդով օրիորդներու խմբակ  ստեղծեր է, որուն նպատակն էր լուսաւորութիւն եւ  յեղափոխական գաղափարներ տարածելը: Մեկներ է Ժընեւ, ուսաներ է գրականութիւն եւ մանկավարժութիւն:
1909-ին ամուսնացեր է վանեցի Պօղոս Օտապաշեան (Սարգիս Բարսեղեան)ի հետ եւ  1914 թ.-ին ունեցեր են մէկ որդի՝ Արմէնին, որ կը կոչուի նաեւ Արմիկ։ Ամուսինը՝ (Սարգիս Բարսեղեան)ը
1915 թուականին ձերբակալուեր է եւ նահատակուեր: Պերճուհի Պարտիզպանեանը իր որդւոյն հետ տեղափոխուեր են Պուլկարիա, այնուհետեւ՝ Թիֆլիս եւ  իր կեանքը  նուիրեր է զաւակին՝ Արմէնին ու մարդոց ծառայելու համար:
Որոշ ժամանակ բնակեր է Սոֆիա, այնուհետեւ վերջնականապէս հաստատուեր է իր որդւոյն Արմէնին հետ Փարիզ, ուր ղեկավարեր է Նանսէնեան գրասենեակը եւ զբաղուեր գրական գործունէութեամբ:
Մահացեր է 1940 թուականին՝ երկարատեւ հիւանդութիւնէն յետոյ:


== Ուսուցչական ասպարէզ ==
Ուսումը աւարտելէն յետոյ Պերճուհի Պարտիզպանեան դասաւանդեր է Կերասունի եւ Վանի ինչպէս նաեւ Թիֆլիսի Յովնանեան եւ  Գայանեան վարժարաններուն մէջ ան զբաղուեր է ուսուցչութեամբ:


== Խորհրդարանի պատգամաւոր ==
Հայաստանի առաջին հանրապետութեան հռչակումէն յետոյ տեղափոխուեր է Երեւան, 1919 թուականի Յուլիսին Դաշնակցութեան կողմէն ընտրուեր է խորհրդարանի պատգամաւոր, ընդգրկուեր Ամերիկեան խնամատարութեան կոմիտէին մէջ։ Հանրապետութեան անկումէն յետոյ գաղթեր է Հայաստանէն:


== Գրականութիւն ==
Ստեղծագործեր է Էտնա կեղծանունով: Պերճուհի Պարտիզպանեանի պատմուածքները ամփոփուած են «Փոթորիկէն վերջ» ժողովածուին մէջ:


== Աղբիւրներ ==
Սօնա Զեյթլեանի «Հայ կնոջ դերը հայ յեղափոխական շարժման մէջ», Լոս Անճելըս, 1992:
Պերճուհի, 1886-1940
ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԿԻՆ ՊԱՏԳԱՄԱՒՈՐՆԵՐԸ
Առաջին խորհրդարանի (1919-1920) երեք կին պատգամաւորները


== Արտաքին յղումներ ==
Առաջին հանրապետութեան խորհրդարանի կին պատգամաւորները մեծ դեր են ունեցել հանրային կեանքում
Առաջին խորհրդարանի (1919-1920) երեք կին պատգամաւորները
Ալիակա (քաղաք)

Ալիակա (սպ.՝ Aliaga), սպանական քաղաք եւ համայնք։ Կը մտնէ Թերուէլ (Teruel) նահանգին մէջ, որ իր հերթին մաս կը կազմէ Արակոն (Aragon) ինքնավար համայնքին։ Համայնքը իր կարգին մաս մըն է Քուէնքաս-Միներաս (Cuencas Mineras) շրջանի կազմին մէջ։
Տարածքը՝ 194.2 ք.մ.2 է։ Բնակչութիւնը՝ 323 մարդ (2022)։ Հեռաւորութիւնը՝ նահանգին վարչական կեդրոնէն, 66.30 ք.մ. է։


== Բնակչութիւն ==
Նովոսիպիրսք

Նովոսիպիրսք (ռուս.՝ Новосибирск), բնակչութեան թիւով Ռուսաստանի Նովոսիպիրսք մարզի երրորդ քաղաքն է եւ Սիպերաիոյ դաշնային շրջանին վարչական կեդրոնը։ Սիպերիոյ մշակութային, գիտական, արդիւնաբերական, փոխադրական, առեւտրական եւ գործնական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը՝ 1 625 631 մարդ (2020)։


== Բնակչութիւն ==
1682 թուական

1682 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 82րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1682 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1682 մահեր
Աթենա Մանուկեան

Աթինա Մանուկեան (22 Մայիս 1994(1994-05-22), Աթէնք, Յունաստան), հայկական արմատներով յոյն երգչուհի։ Կը Ներկայացնէ Հայաստանը Եւրատեսիլ 2020 երգի մրցոյթին։


== Կենսագրական գիծեր ==
Հայկական արմատներով երգչուհին ծնած է Յունաստանի Աթէնք քաղաքը: Աթենան ընտանիքին միակը չէ եղած, որ կապ ունեցած է երաժշտութեան հետ: Հայրը երիտասարդ տարիքին նոյնպէս երգարուեստով  զբաղած է: Երաժիշտներ են նաեւ Աթենայի եղբայրն ու տատիկը։


== Ասպարէզ ==
Աթենա Մանուկեան առաջին քայլերը մեծ բեմի վրայ կատարած է երբ 12 տարեկան էր, յաղթելով «This Is What’s Missing» միջազգային երաժշտական մրցոյթին։ Մէկ տարի ետք 2008-ին, Աթենան կը մասնակցի Յունաստանի Մանկական Եւրատեսիլ երգի մրցոյթի նախընտրական փուլին, ուր կը գրաւէ 7-րդ հորիզոնականը։ 
2011 թուականին կը թողարկուի երգչուհիի առաջին գլխաւոր երգը՝ (սինկլ)՝ «Party Like A Freak»: 
2012 թուականին դուրս կու գայ երգչուհիի յաջորդ՝ «I Surrender» գլխաւոր երգը (սինկլ), որը շատ արագ կը դառնայ տարուայ լաւագոյն հիթերէն մէկը։
2014 թուականին թողարկուած է Աթենայի ամէնէն վերջին (սինկլ)ը՝ «XO», որուն երգի խօսքերը, ձգողական ռիթմը դարձած է իր յաջողութեան գրաւականը՝ յաջորդող հիթ թողարկումին ու գործին։

Առաջին անգամ Հայաստան այցելած է 2015-ին։


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտօնական կայք
Պաշտօնական Եութուպեան ալիք
Արշակ Գալուստեան

Արշակ Գալուստեան (1884, Արաբկիր), Պէյրութ եկած է 1901-ին եւ 1905-ին հայրենիք վերադարձած։ Ապա յաճախ եկած ու գացած է Պէյրութ եւ երկար ժամանակ ապրած է հոն, ազգային կեանքին մէջ կարեւոր դեր ունենալով։ Պրն. Գալուստեան մեզի հայթայթեց կարեւոր տեղեկութիւն այդ շրջանի պէյրութահայ ազգային կեանքին մէջ:
Ստեփանոս Տարօնեցի Ասողիկ

Ստեփանոս Ասողիկ, յայտնի է նաեւ որպէս Ստեփանոս Տարոնեցի, 11-րդ դարու հայ պատմիչ։ Սարգիս կաթողիկոսի հրամանով գրած է Տիեզերական պատմութիւն երկը, որ բաղկացած է երեք գիրքերէ:
Առաջին երկու գիրքերուն մէջ կը ներկայացնէ Հայաստանի պատմութիւնը աշխարհի պատմութեան մէջ՝ սկսած հին ժամանակներէն մինչեւ 9-րդ դարու կէսերը։ Օգտուած է հայ եւ օտար աղբիւրներէ՝ Աստուածաշունչէն, Եվսեբիոս Կեսարացի, Մովսես Խորենացիի գործերէն, եւ այլն։ Նաեւ արժէքաւոր է «Տիեզերական պատմութեան» երրորդ գիրքը, ուր ներկայացուած են 885-1004 թուականներու
պատմական անցքերը։ Յայտնի է նաեւ որպէս աշխարհագրագետ։


== Գործեր եւ թարգմանութիւններ ==
Ստեփանոսի Տարօնեցւոյ Ասողկան Պատմութիւն տիեզերական, երկրորդ տպագրութիւն, աշխատութեամբ Ստ. Մալխասեանցի, Ս. Պետերբուրգ, 1885։
Ստեփանոս Տարօնեցի, Տիեզերական պատմութիւն (բնագիրը Գուրգէն Մանուկեանի),- «Մատենագիրք Հայոց», ԺԵ հատոր, Ժ դար, Գիրք Բ, Անթիլիաս, 2011, էջ 619-830։
Etienne Açogh'ig de Daron, Histoire universelle. (ֆրանսերէն)
Всеобщая история Степ'аноса Таронского, Асох'ика по прозванию, писателя XI столетия, пер. Н. Эмина, М. 1864. (ռուսերէն)


== Գրականութիւն ==
Նորայր Ն. Բիւզանտացի, Տեղեկութիւն ի գիրս Պատմութեան Ստեփանոսի Տարօնեցւոյ Ասողիկ կոչեցելոյ, Մոսկուա, 1889։
Աբգարյան Գ. Վ., Կարծեցյալ Ստեփանոս Տարոնացին նույն ինքը Ստեփանոս Տարոնացի Ասողիկն է.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1962, № 1, էջ 210-225։
Քոլանջյան Ս. Ստեփանոս Տարոնեցի (Ասողիկ),- Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչներ (V-XVIII դարեր), Երեւան, 1976, էջ 185-192։
Մաթեւոսյան Ա. Ս., Ստեփանոս Տարոնացի Ասողիկը եւ Անանիա Շիրակացու «Քննիկոնը».- «Պատմա-բանասիրական հանդես«, 1986, № 3 էջ 125-133։
ASOŁIK (ENCYCLOPÆDIA IRANICA)
Օրհուս

Օրհուս (դան․՝ Aarhus ˈɒːhuːˀs), Դանիոյ երկրորդ քաղաքը՝ ըստ մեծութեան, երկրորդ նաւահանգիստը՝ ըստ կարեւորութեան։ Տեղակայուած է Յուտլանդիա թերակղզիի արեւելեան կողմը՝ Օրհուս-Պուկթ ծովախորշի ափին։ Օրհուսը վարչական կեդրոն է, բնակչութիւնը 310,956 մարդ կը հաշուէ։


== Բնակչութիւն ==
Յարութիւն Մուրատեան


== Կենսագրութիւն ==
Յարութիւն Մուրատաեան , Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի 1910-13 շրջանի հայ դասախօսներէն ծնած է Մարաշ 1870-ին, Հօր անունը Վարդիվար, մօրը՝ Մարիամ(ծնեալ Չօրպաճեան): Հայրը քարոզիչ էր, որմէ կը ստանայ իր նախնական ուսումը զոր կը զարգացնէ Սեբաստիաիոյ Ամերիկեան վարժարանին մէջ։ 1889էն սկսեալ կը յաճախէ Այնթապի Գոլէճը, զոր կ՝ աւարտէ 1893-ին։
Իր մասին մանրամասն կերպով կը կարդանք Պրն. Գր. Գալուստեանի «Մարաշ» հատորին 931րդ էջին վրայ որմէ կ՝ ընենք հետեւեալ մէջբերումը.-
«Կ՝ուղարկուի Օպրլին ԳոլէճԵրաժշտանոցի դասընթացքին հետեւելու եւ յետոյ Այնթապի Գոլէճին մէջ երաժշտութիւն ուսուցանելու համար: 1895-ին կը վերադառնայ Այնթապ: 1899-ին կ՝ամուսնանայ Օր. Մարիամ Գումրուեանի հետ: Այնթապի Գոլէճին մէջ 11 տարի կ՝ուսուցանէ երաժշտութիւն, անգլերէն, պատմութիւն եւ ուսողութիւն: Երկրորդ անգամ կ՝էրթայ Ամերիկա եւ Օպրլինի Գոլէճին Արեւտրական Գիտութեանց Ճիւղէն ընթացաւարտ կ՝ըլլայ: 1908-1910՝ ուսուցիչ Կիպրոսի Ամերիկեան վարժարանին, եւ 1910-13՝Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ։ Ընդհ. Պատերազմին, Ա. կարգի թարգման Եգիպտոսի անգլ. բանակին մէջ, եւ Զինադադարին՝ Պոլսոյ մէջ։ 1916 Նոյեմբերէն մինչեւ 1917 Յունիս, բանակէն մասնաւոր արտօնութեամբ կ՝ընկերանայ Եգիպտոսի Առաջնորդ Թորգոմ Եպիս.ին իբր քարտուղար թարգման կարօտեալներու Հնդկաստան նպաստ հանգանակելու համար: 1920-ին կը վերադառնայ Ամերիկա իւ կ՝ուսուցանէ ամերիկեան վարժարաններու մէջ»:
1937-42 պարապեցաւ անգլերէնէ հայերէն թարգմանութիւններ ընելով։ 1942-ին անգլերէն եւ թրգերէն լեզուներու գրաքննութեան պետ կը նշանակուի նիւ եորքի կից, նամակատան մէջ, պաշտօն մը զոր կը կատարէ մինչեւ պատերազմին վերջաւորութիւնը։ Պտերազմէն յետոյ հանգստեան կը կոչուի եւ կը պարապի Հ.Բ.Ը.Մ.ի մասին մերթ ընդ մերթ գրելով։
Փրոֆ. Մուրատեանի ընտանիքէն ողջ են այժմ կինը՝ Տիկ. Մարիամ Մուրատեան, զաւակները՝ Տօքթ. Ճէյմս Մուրատեան, որ կը գործէ Վայթ Բլէյնզ Պուրուքլին, Նիւ Եորք, եւ աղջիկը՝ Կրէյս, կողակիցը Նիւ Եորքաբնակ Պրն. Ճօրճ Քիլարճեանի, ունի նաեւ հինգ թոռներ, ողջ է նաեւ իր եղբայրը՝ Տօքթ. Սամուէլ Վ. Մուրատեան, ատամնաբուժ, Նիկոսիա, Կիպրոս:
Թայբէյ

Թայբէյ, Թայուանի մայրաքաղաքը։ Քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ 2 603 150 մարդ (2020)։ Կը գտնուի երկրի հիւսիսային մասը եւ շրջապատուած է նոյնանուն շրջանով, երեք կողմէն շրջապատուած է լեռներով։ 


== Քաղաքի վարչական բաժանումը ==
Քաղաքը բաժանուած է 12 շրջաններու, որոնցմէ ամէնէն շատ բնակուածներն են Տանը, Սոնկշան եւ Տոնթշանը։


== Բնակչութիւն ==
Դալար (գիւղ)

Դալար, գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի վիլայէթի Էրզրումի գաւառի մէջ։
Բնակչութեան մասին տուեալներ չեն պահպանուած։ Անոնք բռնութեամբ տեղահանուած են 1915  թուականին՝ Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է աքսորի ճամբուն վրայ։


== Աղբիւրներ ==
«Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն։


== Տե՛ս նաեւ ==
Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն։
Ստրաբոն

Ստրաբոն (ՔԱ63, Ամասիա, Յունաստան - ոչ վաղ քան 21 եւ ոչ ուշ քան 24, Ամասիա, Յունաստան), յոյն պատմիչ եւ աշխարհագրագէտ։ Հեղինակն է «Պատմութիւն» (չէ պահպանուած) եւ «Աշխարհագրութիւն» երկերուն։
Ստրաբոն ծնած է ազնուական ընտանիքի մը մէջ, Ք. ա. շուրջ 63-ին, Պոնտոսի Ամասիա քաղաքը։ Ուսանած է Նյուսայի եւ Հռոմի ճարտասանական դպրոցներուն մէջ։ Ստացած է փիլիսոփայական կրթութիւն։ Ստրաբոն ճամբորդած է Յունաստան, Փոքր Ասիա, Հայաստան, Իտալիա եւ Եգիպտոս։ Գրած է «Պատմական յիշատակարաններ»ը, որ բաղկացած է 43 գիրքերէ։ Ք.ա. 145 - Ք.ա.127 թուականներու իրադարձութիւններուն մասին պատմող այդ երկէն պատառիկներ հասած են մեզի։ Ք.ա. 7 թուականէն սկսած է գրել իր հռչակաւոր «Աշխարհագրութիւնը», որ շարունակութիւնն է «Պատմական յիշատակարաններ»ուն։ «Աշխարհագրութիւն» երկին մէջ Ստրաբոն շարադրած է ե՛ւ իր տեսածն ու ուսումնասիրածը, ե՛ւ օգտուած է բազմաթիւ հին հեղինակներու գործերէն։ «Աշխարհագրութիւն» երկը բաղկացած է 17 գիրքերէ։ Ան գրած է Եւրոպայի, Ասիոյ եւ Ափրիկէի երկիրներուն ֆիզիքական ու պատմական աշխարհագրութիւնը, հարուստ տեղեկութիւններ հաղորդած է այդ երկիրներուն քաղաքական պատմութեան եւ հասարակական յարաբերութիւններուն մասին։ Հեղինակին մտայղացումով՝ «Աշխարհագրութիւնը» պէտք է գործնական ձեռնարկ ըլլար Հռոմի պետական գործիչներուն համար։ Ստրաբոնի «Աշխարհագրութիւնը» անգնահատելի սկզբնաղբիւր մըն է նաեւ Հայաստանի բնութեան, պատմութեան, աշխարհագրութեան, տնտեսութեան եւ մշակոյթին մասին, անոր հաղորդած կարգ մը տեղեկութիւնները եզակի բնոյթ ունին, առանց որոնց կարելի չէ բաւարար չափով կողմնորոշուիլ Ք.ա. 2-1 դարերուն Հայոց պատմութեան բազմաթիւ հարցեր ուսումնասիրելու ատեն։ Ստրաբոնի «Աշխարհագրութիւն» երկը իր ժամանակին իւրայատուկ պատմաաշխարհագրական հանրագիտարան մըն է։


== Ստրաբոն հայերուն մասին ==


== Արտաքին յղումներ ==
Ստրաբոնի մասին յօդուածը «Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարանին մէջ»
Մեսրոպեան Վարժարան (Օսմանեան Կայսրութիւն)

Մեսրոպեան Վարժարան, հայկական ուսումնական հաստատութիւն (Զմիւռնիա)։


== Պատմութիւն ==
Հիմնուած է 1799 թուականին Ապրոյեան ընտանիքի աջակցութեամբ։  1831-1845 տարիներու միջեւ, Անդրէաս Փափազեանի տնօրէնութեան օրով դասաւանդուած է եւրոպական լեզուներ՝ լատիներէն, յունարէն, ֆրանսերէն, անգլերէն, իտալերէն նաեւ թրքերէն։ Բացի լեզուներէ կը դասաւանդուէին՝ գրականութիւն, պատմութիւն, աշխարհագրութիւն, կրօնք, ազգային բարք եւ օրէնք, տիեզերական պատմութիւն, իրաւագիտութիւն, իմաստասիրութիւն, թուաբանութիւն, տոմարագիտութիւն, տնտեսագիտութիւն, վաճառականութիւն, սկզբունք երկրաչափութեան, սկզբունք բնագիտութեան եւ սկզբունք գծագրութեան։ Դասերու կողքին՝ իւրաքանչիւր աշակերտ իր նախսիրութիւններուն ու կարողութիւններուն համեմատ կրնար սորվիլ ձեռագործ, ձեւագիտութիւն, գեղագրութիւն եւ գծագրութիւն։ Ունեցած է գրդարան մը մօտ 2000 գիրքով, նաեւ թանգարան մը հնութիւնով եւ բնագիտական հաւաքածոյով։
Որպէս տնօրէն պաշտօնավարած են Ստեփան Ոսկան (ազգային գործիչ, լեզուագէտ, խմբագիր) եւ Մատթէոս Մամուրեան (գրագէտ, հրապարակագիր, ուսուցիչ)։
Մինչեւ 1876 աշակերտները ձրիավարժ էին, ծախքերը կը հոգային մեծահարուստ ընտանիքները։ 1877-ին օրուան Տնտեսական եւ Ուսումնական խորհուրդները թոշակ կը պահանջեն բարեկեցիկ ընտանիքներէ։ 1884ին Մեսրոպեան Վարժարանին միացած է Հռիփսիմեանց Աղջկանց Վարժարանին տեսչութիւնը, որ հիմնուած էր 1820ին Յակոբ Աղա Սարգսեանի կողմէ։


== Յայտնի Աշակերտներ ==
Ուսում առած են Ղ․ Պալդազարեանը, Խ․ Մելիքսելումեանը, Տետէեան եղբայրները, Մ․ Ոսկանեանը, Ս․ Վանանդեցին, Գ․ Չիլինկիրեանը, Մ․ Մամուրեանը, Մ․ Աղաբեկեանը, Գ․ Բաբազեանը, Գ․ Մարկոսեանը, Մ․ Նուպարեանը, Մսեր Մսերեանը, Մ․ Ապրոն եւ ուրիշներ։ Մօտաւորապէս 125 տարուայ ընթացքին տուած է աւելի քան 1500 շրջանաւարտներ։
Գոյատեւած է մինչեւ 1922։


== Աղբիւրներ ==
Հայ Դպրոց Անցեալէն Դէպի Այսօր, Հրակատարակութիւն Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի, Պոլիս, 2017:


== Արտաքին յղումներ ==
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԶՄՅՈՒՌՆԻԱ. ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ:
1937 թուական

1937 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 37րդ տարին է


== Դէպքեր ==

Մարտ 21՝ Տերսիմի կոտորածը (թրք.՝ Dersim Katliamı) Թուրքիոյ մէջ
Ապրիլ 26՝ Պասքերու երկրի Կերնիքայ գիւղի ռմբակոծումը
Խորհրդային Միութեան մէջ կ'իրականացուեն զանգուածային բռնաճնշումներ


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1937 ծնունդներ

Յունուար 7՝ Լաւրենտի Բարսեղեան (մ.2014), պատմաբան
Փետրուար 25 (Եալթա)՝ Եուրի Սահակով (ռուս.՝ Юрий Суренович Сааков, մ.2004, Մոսքուա), բեմադրիչ
Ապրիլ 6՝ Էռնեստ Մարտիրոսեան (մ.1995), բեմադրիչ
Ապրիլ 7 (Պէյրութ)՝ Վարուժան Խտըշեան , բեմադրիչ, դերասան
Մայիս 12՝ Անաթոլի Մոկացեան (մ.2000), բեմադրիչ
Յունիս 1՝ Լուսինէ Զաքարեան (մ.1992), երգչուհի
Յունիս 5 (Մակատան, Ռուսիոյ դաշնութիւն)՝ Մարք Յովսէփեան , խորհրդային հայ բեմադրիչ
Յունիս 11՝ Սարիբեկ Փոշոտեան (մ.1990), խորհրդային հայ բեմադրիչ
Յուլիս 1՝ Կարէն Ջանիբեկեան (մ.2015), դերասան
Յուլիս 10՝ Կալիա Նովենց (մ.2012), դերասանուհի
Յուլիս 22 (Ատիս Ապեպա, Եթովպիա)՝ Ալեքսանտր Պօղոսեան (անգլերէն՝ Alexander Boghossian), նկարիչ
Յուլիս 26 (Թպիլիսի)՝ Ռոպերթ Քոնտախսազով (ռուս.՝ Роберт Абгарович Кондахсазов, մ.2010, Մոսքուա), վրացահայ նկարիչ
Հոկտեմբեր 17՝ Քարլոս Աբովեան (Քալօ, մ.1992), նկարիչ
Նոյեմբեր 26՝ Վարդան Աշգարեան (մ.2012), Մխիթարեան միաբան


===== Անստոյգ ամսաթիւով =====
Լեւոն Բարսեղեան՝ (մ.2014), ակնաբոյժ
(Սուխում)՝ Արամ Քալանթարեան (մ.2010), հայագէտ
(Պէյրութ)՝ Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան , տնտեսագէտ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1937 մահեր


==== Փետրուար ====
05 Փետրուար Լու Անտրեաս-Սալոմէ Lou Andreas-Salomé Луиза Густавовна фон Саломе (ծն.1861) ռուս հոգեվերլուծող եւ հեղինակ
Մայիս 18 (Թպիլիսի)՝ Բեկլար Ամիրջան(եան) (ծն.1868, Թիֆլիս), երգիչ, պարիթոն
Յուլիս 8 (Եոքոհամա, Ճափոն)՝ Տիանա Աբգար (ծն.1859, Ռանկուն), գրող, հրապարակախօս եւ դիւանագէտ
Օգոստոս 11 (Ժընեւ)՝ Ստեփան Էլմաս (ֆրանսերէն՝ Stéphan Elmas, ծն.1864, Զմիւռնիա), դաշնակահար
Նոյեմբեր 13՝ Յակոբ Յակոբեան (ծն.1866), խորհրդային հայ գրող
Նոյեմբեր 21՝ Մելիթոն Պալանչիվաձէ (վրաց.՝ მელიტონ ანტონის ძე ბალანჩივაძე, ծն.1862), վրացի երգահան
Սթալինեան բռնաճնշումներու զոհեր՝
Մարտ 13 (երեւանեան բանտ)՝ Եղիշէ Չարենց (ծն.1897), բանաստեղծ
Մայիս 27 (Մոսքուա)՝ Հայկ Բժշկեան (ԳԱՅ) (ծն.1887, Թաւրիզ), պոլշեւիքեան զօրահրամանատար
Դեկտեմբեր 10 (Աւանի ձոր)՝ Մովսէս Սիլիկեան (ծն.1862, Վարդաշէն), ուտի ազգութեան ռազմական գործիչ
Դեկտեմբեր 11 (Կումայրի)՝ Ատրպետ Ատրպետեան (ծն.1860, Կարս), արձակագիր
Անստոյգ օրով՝
Աւետիս Կիրակոսեան՝ լեզուաբան Ռաֆայէլ Իշխանեանի հայրը


===== Անստոյգ ամսաթիւով =====
Ստեփան Ակայեան (ծն.1870), մանրանկարիչ, ճարտարապետ
Քարէն Պլէք

Քարէն Պլէք (1 Յուլիս 1939(1939-07-01)[…], Փարք Ռիճ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ - 8 Օգոստոս 2013(2013-08-08)[…], Սանթա Մոնիքա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ամերիկացի դերասանուհի, հեղինակ, երգիչ եւ երգահան: 
1970-ականներուն, Ամերիկեան ամենափնտռուած երկու ժապաւէններու մէջ, Պլէք իր փայլուն խաղարկութեան շնորհիւ բարձրացած է Հոլիվուտի աստղերու պատուանդանը։


== Ժապաւէններ ==
Քարէն Պլէքին անունը անմիջականօրէն կապուած է․

«Իզի Ռայտըր» (1969) ,
«Ֆայֆ Իզի  Փիսըս» ( 1971),
«Տը Կրէյթ Կեցպի» (1974) ժապաւէններուն հետ։Պլէք՝ 1959-էն  2013-ի միջեւ ինկած  ժամանակամիջոցին, նկարահանուած է աւելի քան  երկու հարիւր ժապաւէններու եւ հեռատեսիլային  հաղորդաշարերու մէջ:  Բեղուն ասպարէզի ընթացքին:


== Մրցանակներ ==
Անոր դերասանական վաստակը տեւած է աւելի քան 50 տարի եւ։ Քարէն ստացած է բազմաթիւ շնորհակալագիրեր՝ իր դերասնական վաստակին ընթացքին։ Քարէն Պլէք  արժանացած է․

երկու  «Կոլտըն Կլոպ»  մրցանակներու,
«Լաւագոյն օժանդակ դերասան» անուանակարգին մէջ ստացած է Ակադեմիայի մրցանակ:


== Մահ ==
2010-ին, անոր վերջին ժապաւէններուն ցուցադրութենէն ետք, քաղցկեղ յայտնաբերուած անոր աղիքներուն մէջ: Ան նոյն տարին երկու վիրահատութեան ենթարկուած է։
Սակայն 74-ամեայ դերասանուհին, 3 տարի տառապելէ ետք, մահացած է 8 Օգոստոս 2013-ին:
Հայկ Օհանեան

Հայկ Օհանեան (1910)


== Կենսագրութիւն ==
Իր սերնդակիցնհրէն շատերու նման, թափառական կեանք հւ որբի ճակատագիր ունեցած է։ Ծնած է Իրանի Ատրպատական նահանգի Րեզայիէ գաւառի Իեարտապատ գիւղին մէջ, ապա՝ 1915-1920 թափառիկ՝ ընտանիքին հետ շրջած է Կովկաս, վերստին ծննդավայր գիւղը, յետոյ Միջագետք, ու գաղթի ճամբուն վրայ կորսնցուցած է ամբողջ ընտանիքը։ 1920ին ապաստան գտած է Թաւրիզի ամերիկեան որրանոցին մէջ։ Նախակրթութիւնը ստացած է գաղթակայաններու, ապա Թաւրիզի «Հայկագնեան–Թամարեան» դպրոցին մէջ։  1927-ին անցնելով Ատրպատականի թեմական կեդրոնական վարժարան, շրջանաւարտ եղած է 1931ին եւ նուիրուած՝ ուսուցչական եւ տեսչական պաշտօններու իրանահայ վարժարաններու մէջ։ 


== Գործերը ==
1930-ական թուականներէն սկսեալ աշխատակցած է  Թեհրանի «Ալիք» օրաթերթին,«Նաւասարդ» եւ «Լոյս» հանդէսներուն եւ Պոստընի «Հայրենիք» ամսագրին։ 1944ին հրատարակած է քերթուածներու «Օրերիս երգը» հատորը, սիրոյ եւ տրտմութեան էջերու փունջ մը, գաղթականական անստոյգ կեանք ապրող մարդուն աոօրեայ ապրումներէն թելադրուած թախծոտ քանդակներ։ Ունի անտիպ բանաստեդծութիւններ, ցրուած՝ սփիւռքեան պարրերականներու եւ օրաթերթերու մէջ:


== Ծանօագրութիւններ ==
Լարիսա

Լարիսա, (յուն․՝ Λάρισα) քաղաք Հունաստանի մէջ։ Թեսալիա մարզի վարչական կեդրոնն է։ Մեծութեամբ Հունաստանի 5-րդ քաղաքն է ` Աթենքեն, Սալոնիկեն, Պատրասեն եւ Հերակլիոնեն յետոյ։


== Բնակչութիւն ==


== Քույր քաղաքներ ==
Կաղապար:Country data Բուլղարիա Ստարա Զագորա, Բուլղարիա
 Լեհաստան Ռիբնիկ, Լեհաստան
Իրապաշտ Ուղղութիւն

Իրապաշտ ուղղութիւն, Գրական սեռի ուղղութիւն։ Իրապաշտութիւնը գրականութեան մէջ իբր դպրոց կը ներկայանայ մօտաւորապէս 19–րդ դարու կիսուն, վիպապաշտական պայթումէն ետք։ Իսկ իբր գրական հոսանք կամ ձգտում, անոր ներկայութիւնը նկատելի է շատ աւելի
կանուխէն, պարբերական երեւումներով 16–րդ դարէն, «վերածնունդի եւ դասականութեան» շրջաններուն զուգահեռ։ Սերվանտէս եւ Շէյքսփիր կը
ներկայանան՝ իբր իրապաշտութեան այս մնայուն հոսանքի գլխաւոր դէմքերը։ Այլ անուններ Տիտըրօ, Վոլթէռ (Ֆրանսա), Կէօթէ (Գերմանիա)։
Գրականութիւներու պատմագիրներ երբեմն կ՝ երթան աւելի հեռու. ոմանք իբր «իրապաշտ» կը բնորոշեն աւելի հին ժամանակաշրջաններու որոշ գործեր, հասնելով մինչեւ հնադար յունա-հռոմէական գրականութիւններ։ Բայց, ինչպէս վիպականութեան ընդհանրական զգայնութիւնը վիպապաշտութիւն չէ, այնպէս ալ իրականի այս մնայուն զգայնութիւնն ու ճաշակը, ոմանց մօտ աւելի շեշտուած, չի նոյնանար իրապաշտութեան հետ։ Սոփոկլէս կամ Ֆրիկ իրենց ժամանակներու իրականութեան շատ մօտ եղած են, արտայայտած են զայն հարազատօրէն, բայց «իրապաշտ» գրագէտներ չեն։
Իրապաշտութիւնը, մարդկային զգայնութեան եւ մտածողութեան այս հիմնական ձգտումը, իբր «դպրոց» իր ձեւաւորումէն ու անցումէն ետք շարունակուած է. դեռ այսօր շատ գործեր կը բնորոշուին իբր իրապաշտ։
Բուն իրապաշտ դպրոցը, ունի գլխաւոր առաջադրանքներ ու յատկանիշներ․

Դիտարկում եւ վերլուծական նկարագրութիւն ընկերութեան «ինչպէս որ է»։
Յատկապէս հաւաքական թերիներու վերլուծում եւ քննադատութիւն։
Առաջադրում՝ լուծումներու, կրնանք ըսել իտէալներու, բայց որոնք ուղղակի կը բխին իրականութենէն, կռթնելով դիտարկումի եւ վերլուծումի վրայ։
Հերոսներու անկախութիւն գրագէտին անձէն, փափաքներէն ու քմայքներէն (անոնք կ՝ ապրին, «անկախ» իրենց կեանքով)։ Ասիկա կը ապահովէ հոգեբանական վերլուծման նոր որակի մը նուաճումը։
Գաղափարական միտումի եւ զայն հիմնաւորող քննադատութեան անուղղակի ներկայացում (անոնք չեն հռչակուիր գրագէտին կողմէ. կը բխին կերպարներու նկարագիրէն եւ վարմունքէն, եւ գործողութեան ընթացքէն)։
Բաղէշ

Բաղէշ, Պիթլիս (յյուն․՝ βαλαλείςωυ, արաբերէն՝ Badlis), քաղաք Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի մէջ, Վանայ լիճէն 18 ք.մ. հարաւ–արեւմուտք, ուր կը միախառնուին համանուն գետի վտակները։ Կը համապատասխանէ Աղձնիք նահանգի Սալնոձոր գաւառի գլխաւոր բերդին, որ հսկածէ Հայկական Տաւրոսի ամենամատչելի բնական լեռնանցքը՝ Չորա պահակը։ Ժամանակին բերդի անունով կոչուած է Սալնոձոր։
Բաղէշի տարածքը, սկզբնական շրջանին, եղած է միայն բերդ։ Յետագային բերդի տարածքին հիմնած են քաղաքը, իսկ բերդը դարձած է միջնաբերդ։
Բաղէշի մասին առաջին անգամ յիշատակած է Սեբեոսը, իսկ որպէս քաղաք Պաղաղէշի մասին առաջին անգամ յիշատակած է Թովմա Արծրունին։ Յունական աղբիւրներուն մէջ Պիթլիսը կը յիշատակեն Պալալեզա, Պալալէյսա անուանումներով, արաբական աղբիւրներուն մէջ՝ Պեդլիս, Պադլիս, իսկ թուրքականին մէջ՝ Պիդլիս, Պիթլիս ձեւերով։


== Անուան ստուգաբանութիւն ==
Պիթլիս անուանումը կապուած է Ալեքսանդր Մակեդոնացիի հետ։ Ան իր Լիս Զօրավարին բերդ կառուցել տուած է իր գրաւած բնակավայրին մէջ, իսկ ետքը ետ գալով այն չէ կարցած զայն դարձեալ գրաւել։ Ան բերդն անուանած է Պեդլիս, որ թարգմանաբար կը նշանակէ «Չար Լիս»։Բաղէշ անուանումը կապուած է աւանդութեան մը հետ, որուն համաձայն ձմրան գոմի դուռը բաց կը մնայ։ Էշը գոմից դուրս կու գայ եւ «Ջլիֆտա» ձորն իյնալով կը սառի ու կը սատկի։ Էշին տեսնողները կ՛ըսեն՝ պաղ էշ, ուրկէ ալ ետքը առաջացած է Պաղէշ, իսկ ապա Բաղէշ անուանումները։


== Քաղաքի անունները ==
Բաղէշ քաղաքի պատմական անունները հետեւեալն են. Ապիպիթլիս, Ապի-Պիթլիզ, Պադլիս, Պալալեզա, Պալալէյսա, Պաղաղեշ, Պեդլիս, Պեթլիս, Պիթլիս, Շահաստան Բաղէշ, Պիթլիզ, Պիտլիս, Սալնաձոր, Սալնոձոր։


== Բնակչութիւն ==


== Կլիմայ ==
Բաղէշի ձմեռը ցուրտ է, ձիւնառատ։ Գարնան ու ամրան, հարաւաային շրջաններուն մէջ, արեւի ճառագայթներու ներգործութիւնը կը բազմանայ եւ ձորալանջերու խոնաւ հողը կը ծածկուի թաւ բուսականութեամբ։ Օդն առողջարար է, սառնորակ ջուրերը՝ առատ։


== Բուսականութիւն ==
Բաղէշն ունէր փարթամ բուսականութիւն։ Փողոցները զարդարուած էին ուռենիներով եւ բարտիներով։ Առաձնատները շրջափակուած էին խաղողներով լի պտղատու այգիներով եւ պտղատու պարտէզներով։Լինչը գրած է, որ այդ բնական պայմաններու շնորհիւ խաշնարած ցեղերն իրենց դարաւոր տիրապետութեան ընթացքին չեն կարցած ոչնչացնել Բաղէշի առատ բուսականութիւնը։ Դեռեւս XIII դարուն արաբ աշխարհագիր Եագուպ ալ–Համաուին Արմինիայի Պաթլիսը կը յիշատակէ որպէս «մրգառատ քաղաք»։ Գրեթէ բոլոր տուներն ունէին այգիներ։ Այդտեղ կ'աճէր տանձ, խնձոր, սալոր, ծիրան, խաղող, թուզ, սերկեւիլ, նուռ, բալ, կեռաս, թութ, ընկոյզ, կաղին:


== Աղբիւրներ ==
«Հայաստանի Եւ Յարակից Շրջանների Տեղանունների Բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն։
Արեւմտահայաստանի Եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն։
Թադեւոս Յակոբեան, Պատմական Հայաստանի Քաղաքները։ Երեւան, «Հայաստան» 1997։
Իրաք

Իրաք (/ɪˈræk/, /ɪˈrɑːk/; արաբ․՝ العراق‎‎ ալ-Իրաք; քրտ.՝ عێراق Էրաք), պաշտօնական անունը՝ Իրաքի Հանրապետութիւն (արաբ․՝ جُمُهورية العِراق‎‎, քրտ.՝ کۆماری عێراق Քոմարի Էրաք), պետութիւն Արեւմտեան Ասիոյ մէջ։ Սահմանակից է հիւսիսէն Թուրքիոյ, արեւելքէն՝ Իրանի, հարաւարեւելքէն՝ Քուէյթի, հարաւէն՝ Սէուտական Արաբիոյ, հարաւարեւմուտքէն՝ Յորդանանի եւ արեւմուտքէն՝ Սուրիոյ։ Մայրաքաղաքը, ինչպէս նաեւ ամենամեծ քաղաքը Պաղտատն է։ Իրաքի պետական լեզուներն են արաբերէնն ու քրտերէնը։