armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Տոքոս (կղզի, Իտրա)

Տոքոս(յուն․՝ Δοκός), Արղոսարոնիքոսի փոքրիկ կղզի։   Կը գտնուի Էրմիոնի Պելոպոնես եւ Իտրա ու Սփեցես կղզիներուն միջեւ նեղուցին։  Բնակիչներուն թիւը 18 է։


== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==


=== Անուանում ===
Հին տարիներուն Ափերոփիա Απεροπία կը կոչուէր Փաֆսանիաս զայն այդպէս անուանած է, որովհետեւ շնորհիւ իր ռազմական դիրքին անսահման տեսարան ունի․ Ափերոփիա՝ άπειρον=անսահման, անծայր։
Տոքոս անունը առած է Բիւզանդական շրջանին, որովհետեւ Դէպի Իտրա եւ Էրմիոնի հասնելու ճամբուն վրայ կը գտնուի։


=== Աշխարհագրական տուեալներ ===

Տոքոս լեռնային եւ ժայռոտ է։  Բարձրագոյն կէտը 308 մ․ է։  Անոր արեւելեան մասին կը գտնուին բիւզանդական - վենետիկեան բերտի մը աւերակները։  Յունաստանի Ապստամբութեան տարիներուն (1821), Իտրայի նաւատորմիղին ձմեռուան խարսխավայրը եղած է։  Կղզիին ամբողջ տարածքին ձիթենիներ կը գտնուին եւ հիւսիսային կողմը մինչեւ նորագոյն շրջանին կը գործէր ձէթի ջաղացք։  Կղզիին վրայ 1923-ին կը կառուցուի փարոսը․ ունի 23 մ․ բարձրութիւն։  


=== Բնակչութիւն ===
Ըստ 2011-ի մարդահամարի բնակիչները 18 են։


== Պատմական ակնարկ ==
Հնագիտական պեղումները կը վկայեն թէ կղզին բնակուած է Ք․Ա․ 6-րդ հազարամեակէն․ ծովեզրին երկայնքին գտնուած են հետքեր այդ ժամանակաշրջանէն։     Միթի Քոմենի հրուանդանին մօտ գտնուոած են նախայունական շրջանի բնակավայրերու հետքեր, որոնք կը վկայեն այդ շրջանի ծովու ճամբով առեւտուրի բարգաւաճումը։  1975-ին, Տոքոսի ափերուն գտնուած է հնագոյն նաւակոծութիւնը (Ք․Ա․ 2500 - 2000)։
Բիւզանդական շրջանին, կղզիին բարձրգոյն կէտին վրայ՝ Սքինթոս ծովախորշին հիւսիս-արեւելեան մասին, բերդաքաղաք մը կը կառուցուի․ կը քանդուի արաբներէն 673-ին։
Յաջորդող դարերուն, Տոքոս հովիւներու եւ ձկնորսներու բնակավայր դարձած է։
Մեքսիքօ

Մեքսիքօ (սպաներէն՝ Ciudad de México, թարգմանաբար՝ «Մեքսիքայի քաղաքը»), Մեքսիքայի մայրաքաղաքը, երկրի քաղաքական, տնտեսական, արդիւնաբերական եւ մշակութային կեդրոն։ Թոքիոյէն (Մեծ Թոքիօ) եւ Սէուլէն ետք բնակուածութեամբ երրորդ  համախմբութիւնն է։ Ըստ ՄԱԿ-ի հաշուետուութեան տուեալներուն Մեքսիքոյի մէջ կ՛ապրի 8.721.000 մարդ։
Արաբկիր

Արաբկիր (թրք.՝ Arapgir, քրտ.՝ Arabkîr), քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի, Մալաթիա նահանգին մէջ, Եփրատի վտակ՝ Արաբկիր գետակի ափին, Խարբերդի եւ Ակնի միջեւ։ Մալաթիա քաղաքէն 70 ք.մ. հիւսիս։ Արաբկիրը աչքի կ՛իյնայ, որպէս վաճառաշահ քաղաք, շրջապատուած մշակուած արգաւանդ դաշտերով։
Մինչեւ 1915 թուականի Ապրիլեան Եղեռնը՝ Արաբկիրը իր արուարձաններով, ունէր քսան հազար բնակչութիւն։ Քաղաքին մէջ կը գործէին հինգ եկեղեցիներ (Ս. Աստուածածին, Ս. Յակոբ, Ս. Գէորգ, Ս. Լուսաւորիչ, կաթոլիկ Ս. Փրկիչը) ու 12 հայկական դպրոցներ։
Արեւմտահայ միւս հայաբնակ վայրերուն նման Արաբկիրն ալ ենթարկուեցաւ ցեղասպանութեան արհաւիրքին։ Կենդանի մնացածները ստիպուած եղան աքսորի ճամբան բռնել, ի հարկէ, առանց գիտնալու, թէ ուր կ՛երթան։ Կենդանի մնացածներէն մէկ մասը՝ տարբեր կողմերէն, կը գաղթէ դէպի Հայաստան, իսկ միւս մասը՝ արտասահմանի մէջ բնակութիւն կը հաստատէ։


== Բնակչութիւն ==


== Նոր Արաբկիր ==
1925 թուականին, Երեւան քաղաքի հիւսիսային մասին մէջ կը հիմնադրուի Նոր-Արաբկիր թաղամասը։
1928 թուականին, Նոր-Արաբկիրի բնակչութեան թիւը կը հասնի 762 մարդու։ Նոյն տարուան, Յունուար ամսուն, կը բացուի Արաբկիրի առաջին դպրոցը 40 աշակերտներով եւ կը կրէ Ալեքսանդր Շիրվանզադէի անունը։ 1933–ին Նոր-Արաբկիրն ունէր 1800 բնակիչ, որոնց մեծագոյն մասը գաղթած էր հին Արաբկիրէն։ 1936–ին Նոր-Արաբկիրի մէջ արդէն կը գործէր հանրային բաղնիք, խանութ, հացի փուռ, մարմնամարզական խումբ, հրշէջ կայան, 70 հոգինոց պարախումբ, գրադարան նաեւ ռատիոակումբ, զբօսաշրջիկային գրասենեակ եւ այլն։ 1937–ին Արաբկիրի բնակչութեան թիւը կը հասնի 2500 մարդու։
Տարիներ անց աւանը աճելով կը միանայ Երեւանին, տարածքով կը մեծնայ։ Արաբկիրցիներու անձնուէր աշխատանքի եւ օժանդակութեան շնորհիւ կը բարեկարգուի, կը վերափոխուի եւ այդպիսով կը դառնայ մայրաքաղաքի ամենաբազմամարդ թաղամասերէն մին։
Յետագային՝ 8 Օգոստոս 1991–ին, ՀՀ գերագոյն խորհուրդի որոշումով, նախկին «26 Կոմիսարներ»ի շրջանը կը վերանուանուի Արաբկիրի շրջան։ 1996–ին կը ստեղծուի Երեւան քաղաքի Արաբկիր համայնքը (այժմ արդէն՝ վարչական շրջան)։
Արաբկիր վարչական շրջանին ներկայի ղեկավարն է՝ Հրայր Անտոնեանը։ Բնակչութեան թիւը այժմ կը կազմէ մօտ 132,525 մարդ, տարածքը՝ 1320 հա։


== Ծանօթագրութիւններ ==

«Հայաստանի Եւ Յարակից Շրջանների Տեղանունների Բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն
Դէպի լոյս

«Դէպի լոյս», գրական-քաղաքական ամսաթերթ (սկիզբը՝ շաբաթաթերթ)։ Հրատարակուած է 1950-1953 թուականներուն, Սթամպուլի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Ռ․ Մաշոյեան, Մ․ Կոպէլեան։ Տպագրած եւ գրախօսած է սթամպուլահայ բանաստեղծներուն ու արձակագիրներուն, ծանօթացուցած սփիւռքի գրողներուն։ Լայն տեղ յատկացուցած է սփիւռքի արուեստագէտներուն, լուսաբանած մշակութային ընկերութիւններու աշխատանքը, տպագրած լուրեր Խորհրդային Հայաստանի մշակութային եւ գիտական առաջընթացի մասին։
«Դէպի լոյս»-ի հրատարակիչները լոյս ընծայած են նաեւ «Դէպի լոյս» գրական մատենաշար (4 գիրք)։
Ալեքսանտր Սարուխան

Ալեքսանտր Սարուխան (Սարուխանեան, 1 Հոկտեմբեր 1898(1898-10-01) կամ 1898, Ռուսական Կայսրութիւն - 1 Յունուար 1977(1977-01-01) կամ 1977, Գահիրէ, Եգիպտոս), հայ երգիծանկարիչ։
Սարուխան ծնած է Արտանուշ, ապա անցած է Պաթում, ուր հասակ առած է․ ապա անցած է Պոլիս` ուսանելու համար,  կրտսեր եղբօր հետ ընդունուած է Մխիթարեան միաբանութիւն վարժարան։
1910-1912 թուականներուն՝ Պոլսոյ մէջ, Սարուխան եղբայրները տան մէջ պատրաստած են չորս էջանոց «Ղուղիկօ» շաբաթաթերթը, ամբողջովին ձեռագիր։ Լեւոն յօդուածներ գրած եւ խմբագրած է, իսկ Ալեքսանտրը ծաղրանկարները գծած է։ Հետագային՝ Մեծ Եղեռնի տարիներուն, հակաթուրքական ուղղուածութիւն ունեցող այս ձեռագիր շաբաթաթերթը եղբայրները այրած են։ Այս փորձը ընդհատեցաւ, քանի որ 1912 թուականին հայրը որոշեց Պաթում վերադառնալ՝ առեւտրական ծրագիրներուն ձախողութեան պատճառով։ Եղբայրները մնացին Պոլիս՝ ուսումը շարունակելու։
Պոլսոյ Մխիթարեան վարժարանը աւարտելէ ետք գացած է Վիեննա` կատարելագործելու համար իր գծագրական տաղանդը:
Վիեննայի մէջ հանդիպած է արաբ գործարարի մը, որ զինք Եգիպտոս երթալու համոզած է, ուր իրեն համար ասպարէզային մեծ հնարաւորութիւններ կրնան ստեղծուիլ։


== Անհատական ցուցահանդէսներ ==
1927, Գահիրէ,
1968, Երեւան։


== Ստեղծագործութիւններ ==


=== Նկարչական ===
Երգիծական ժողովածուներ՝

«Այս Պատերազմը» 1945,
«Մենք մեր ակնոցով» 1962,


=== Գիրքի ձեիաւորումներ ===
Երուանդ Օտեանի «Ընկեր Փանջունի»ն, հրատ. 1938,
Յակոբ Պարոնեանի «Մեծապատիւ մուրացկանները», հրատ. 1962։Սարուխանի քառասուն հազարէն աւելի գործերը (ներառեալ «Մարդկային կատակերգութիւն» նկարաշարը, ընկերական շարժեր եւ այլն) հրապարակուած են տարբեր երկիրներու մամլոյ էջերուն մէջ։ 14 ընկերական շարժ, «Մեծապատիվ մուրացկանները» գիրքին պատկերազարդումները (9 պատկեր), «Մարդկային կատակերգութիւն» շարքէվ մէկ երգիծանկար եւ այլ աշխատանքներ կը գտնուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ։
Ես, Տատիկը, Իլիկոն եւ Իլարիոնը (վէպ)

«Ես, տատիկը, Իլիկոն եւ Իլարիոնը» (վրաց.՝ მე, ბებია, ილიკო და ილარიონი), Նոտար Դումբաձէի վէպը տպագրուած 1960 թուականին վրացերէնով,
1964 թուականին, Թիֆլիսի «Լիտերատուրա այդ խելովնեպայ» հրատարակչութեան մէջ, հրատարակուած է ռուսերէն թարգմանութիւնը՝ Զուրաբ Ախվլետիանիի կողմէն, որմէ ետք վէպը ոչ միայն Վրաստանի մէջ ճանչցուած է, այլեւ ամբողջ ԽՍՀՄ-ի մէջ։ 1966 թուականին, Դումբաձէն ստացած է Լենինեան կոմսոմոլի մրցանակը «Ես կե տեսնեմ արեւը» եւ «Ես, տատիկը, Իլիկոն եւ Իլարիոնը» ստեղծագործութիւններու համար:


== Սիւժէ ==
Վէպը կը պատմէ Զուրիկոյի՝ վրացի տղուն եւ  անոր գիւղական  կեանքին մասին։ Գործողութիւնները տեղի կ'ունենան նախապատերազմական Վրաստանի մէջ, ուր Զուրիկօն կը սորվի դպրոցի մը մէջ, առաջին անգամ կը սիրահարուի, ապա պատերազմի ընթացքին համագիւղացիներուն եւ յաղթանակի կը հանդիպի։ Զուրիկօն կ'աւարտէ դպրոցը կը մեկնի սորվելու Թիֆլիս, սակայն ուսումը աւարտելէն ետք կրկին կը վերադառնայ իր գիւղը՝ առաջին սիրոյ եւ ընկերներու մօտ։


== Կերպարներ ==
Զուրիկօ 
Օլգա տատիկ
Իլիկօ
Իլարիոն
Մերի
Ցիրա
Կուկուրի
Անտիպ


== Վերամշակումներ ==
1963 թուականին, վէպի հիման վրայ բեմադրիչ Թենգիզ Աբուլաձէն կը նկարահանէ «Ես, տատիկը, Իլիկոն եւ Իլարիոնը» վրացական ֆիլմը::
Վէպի հիման վրայ ներկայացումներ կը բեմադրուին, մասնաւորապէս՝ Մոսովետի անունով թատրոնին մէջ, ուր Իլիկոյի դերը խաղցած՝ է Սերգէյ Յուրսկին եւ Ալեքսանդր Լենկովը, իսկ տատիկի դերը՝ Օլգա Օստրումովան: Ստեղծագործութիւնը ներկայացուած ու  բեմադրուած է նաեւ բնագրի հիման վրայ Մոսկուայի ՏՅՈՒԶ-ի մէջ, ուր տատիկի դերը կը կատարէր՝ Լիա Ախեջակովան (1973 թուականին):
1630 թուական

1630 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 30րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1630 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1630 մահեր
1900 թուական

1900 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու վերջին՝ 100րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1900 ծնունդներ

Մարտ 22՝ Արամ Հայկազ (Չեքեմեան, անգլերէն՝ Aram Haigaz, մ.1986, Նիւ Եորք), ամերիկահայ արձակագիր
Յունիս 24՝ Ռաֆայէլ Լեմքին (անգլերէն՝ Raphael Lemkin, լեհ.՝ Rafał Lemkin, մ.1959), հրէական ծագումով լեհ իրաւաբան
Դեկտեմբեր 31՝ Նայիրի Զարեան (բուն անունով՝ Հայաստան, Եղիազարեան, մ.1965, Երեւան), բանաստեղծ, արձակագիր
«Նեմեսիս» գործողութիւնն իրականացնողներ՝
Մայիս 20՝ Արամ Երկանեան (մ.1934, Արժանթին)
Անստոյգ օրով՝
Արշաւիր Շիրակեան (մ.1973)


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1900 մահեր

13 Մարտ՝ Եորղոս Սեֆերիս, Նոպել Գրականութեան Մրցանակի դափնեկիր յոյն բանաստեղծ եւ դիւանագէտ
Մայիս 2՝ Յովհաննէս Այվազովսկի (ռուս.՝ Иван Константинович Айвазовский, ծն.1817), Ռուսիոյ մէջ հայազգի նկարիչ
Օգոստոս 25՝ Ֆրիտրիխ Նիցչէ (գերմաներէն՝ Friedrich Wilhelm Nietzche, ծն.1844), գերմանացի փիլիսոփայ
Նկարիչներ՝
Մայիս 1՝ Միհայ Մունքաչի (հունգարերէն՝ Munkácsy Mihály, ծն.1844), հունկար նկարիչ
Օգոստոս 4՝ Իսահակ Լեւիթան (ռուս.՝ Исаак Ильич Левитан, ծն.1860), ռուս նկարիչ
Դեկտեմբեր 4՝ Վիլհելմ Լայպլ (գերմաներէն՝ Wilhelm Leibl, ծն.1844), գերմանացի նկարիչ
Դիակ

Դիակ, դի, բժշկական եւ իրաւաբանական կիրառութեամբ` մարդու մահացած մարմին:


== Մարմնի քայքայումը ==

Մարդու մարմնի քայքայուածութեան աստիճանի ուսումնասիրութիւնը կ'օգնէ բացայայտել, թէ որքան ժամանակ է մարդը մահացած եղել։


=== Քայքայման աստիճանները ===
Ինքնալուծութիւնը քայքայման աառաջին աստիճանն է, որու առաւել տարածուած անուանումը` ինքնամարսումն է։ Այս փուլի ընթացքին մարմնի բջիջները կը ոչնչանան սեփական մարսողական բնախմորներու (enzymes) ազդեցութեամբ։ Ատոր արդիւնքով կ'առաջանայ հեղուկ մը, որ կը կուտակուի մաշկի շերտերուն միջեւ, անոր պատճառով մաշկը կը սկսի առանձնանալ։ Այս փուլի ժամանակ շրջապատի ճանճերը կրնան ձուադրել մարմնի անցքերուն մէջ` աչքերուն, քթանցքներուն, բերանին, ականջներուն, բաց վէրքերուն մէջ եւ այլն։ Առաջացած թրթուրները կը սկսին սնիլ մարմնով։
Քայքայման երկրորդ աստիճանը մարմնի փքուիլն է։ Աղիքներու մանրէյաբոյսերը (bacteria) կը սկսին քայքայել մարմնի հիւսուածքները, առաջացած կազը կը կուտակուի բարակ աղիներուն մէջ, որ կ'առաջացնէ փքում։ Այս ընթացքը տեղի կ'ունենայ որովայնի խոռոչին մէջ, յաճախ` բերանին եւ սեռական օրկաններուն մէջ։ Լեզուն կրնայ կուլ տրուիլ, որ տեղի կ'ունենայ քայքայման երկրորդ շաբաթուան մէջ։
Վերջին եւ ամենաերկար փուլը փտումն է։ Փտման ընթացքին կը սկսին քայքայուիլ մարմնի մեծ օրկանները, հիւսուածքները կը հեղուկանին։ Մարսողական օրկանները, գլխուղեղը եւ թոքերը առաջինը կը քայքայուին։ Սովորական պայմաններուն մէջ, երեք շաբաթ անց օրկանները հնարաւոր չէ տարբերակել։ Մկաններով կրնան սնիլ մանրէյաբոսյերը կամ կենդանիները։ Սովորաբար քանի մը տարի անց, մարմնէն կը մնայ միայն կմախքը։
Սպարտակ Կնտեղցեան

Սպարտակ Աղասիի Կնտեղցեան (Կնտեխցեան) (30 Դեկտեմբեր 1924, Լենինական - 13 Փետրուար 1996, Երեւան), ճարտարապետ, ՀՀ վաստակաւոր ճարտարապետ (1972)։


== Կենսագրութիւն ==
1951-ին աւարտած է Երեւանի արուեստագիտական հիմնարկը։
1951-էն աշխատած է Երեւաննախագիծ հիմնարկին մէջ։
Լաւագոյն գործերէն են Երեւանի «Մոսկուա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճը (1966, ՀԼԿԵՄ մրցանակ՝ 1967), Երեւանի նախատարրերքի «Մարշալ Բաղրամեան» կայարանը (1981)։
Կնտեղցեանի մասնակցութեամբ ու նախագիծերով Երեւանի մէջ կառուցուած են Հանրապետութեան հրապարակի «Եօթն աղբիւր»՝ Երեւանի 2750-ամեակին նուիրուած աղբիւր-յուշարձանը (1968), ԵՊՀ բնագիտութեան ԳՀԻ տարալուծարաններու համալիրը (1976), Նորքի զանգուածի 7, 8, 9 խումբերը (1980), բնակելի տուներ՝ Երեւանի մէջ, Քաջարանի մէջ, Ագարակի մէջ եւ այլն։
«Տարուայ լաւագոյն նախագիծ» միջազգային վերաքննութեան դափնեկիր (1995)։
1970-ին Երեւանի մէջ տեղադրուած «Ջրավաճառ տղան» քանդակի ճարտարապետն է։


== Պատկերասրահ ==
Անահիտ

Անահիտ, հին հայկական դիցաբանութեան մէջ՝ պտղաբերութեան, արգասաւորութեան, ծննդաբերութեան, վաղ շրջանին՝ նաեւ ռազմի աստուածուհին։ Արամազդի դուստրն է (որոշ տուեալներու համաձայն եղած է Արամազդի կինը, ոչ թէ դուստրը)։ Անահիտի կերպարի մարմնաւորումն իր արտացոլումը գտած է նաեւ այլ ժողովուրդներու դիցարաններուն մէջ, մասնաւորապէս պարսկականին՝ Անահիտային, յունականին՝ Արտեմիսին, հռոմէականին՝ Տիանային, եգիպտականին՝ Նիիթին մէջ։
Նաւասարդի սկզբը (Օգոստոս 11-ին) մեծ շուքով կը նշուէր Անահիտի գլխաւոր տօնը՝ կապուած բերքի հասունացման հետ։ Տօնախմբութիւնները կը վերածուէին պտղաբերութեան տօնի, որուն ժամանակ բազմաթիւ ուխտաւորներ կը հաւաքուէին Անահիտին նուիրուած մեհեաններուն շուրջ։ Ծիսակատարութիւնները կ՛ուղեկցուէին աղօթքներով, երգերով, խնջոյքներով։ Քրիստոնէութեան հաստատումէն ետք Անահիտի պաշտամունքը կը վերածուի Մարիամ Աստվածածնայ պաշտամունքի։ Անոր անունով կը կոչուէր հայկական հեթանոսական տոմարի ամիսներուն 19-րդ օրը։
Անահիտ աստվածուհիի պաշտամունքը՝ Հայաստանի մէջ, առաջացած է անյիշելի ժամանակներէն եւ սերտօրէն կապուած եղած է մայր ծնողի հանդէպ յարգանքին։ Վաղ շրջանին եղած է նաեւ հայկական դիցարանի ռազմի աստուածուհին։ Զինք կոչած են Ոսկեմայր, Սնուցող մայր, Մեծ տիկին, Ոսկեծղի, Ոսկեմատն։
Անահիտը նկատուած է նաեւ խոհեմութեան ու պարկեշտութեան մայրը, մարդոց սնուցող, ապրեցնող ու փառաւորող աստուածուհի։ Անահիտի գլխաւոր տաճարը գտնուած է Բարձր Հայքի Եկեղեաց գաւառի Երիզա աւանին մէջ, ուր անոր պաշտամունքն այնքան տարածուած էր, որ ամբողջ գաւառը կոչուած է նաեւ Անահիտական։ Ք.Ա. 34 թ․-ին հռոմեացի զօրավար Մարքոս Անթոնիոսը, պարթեւական արշաւանքի ժամանակ, թալանած է տաճարի հարստութիւնը։ Անոր զինուորները ջարդած են Անահիտի վիթխարի ոսկեձոյլ արձանը, բաժանած՝ իրար մէջ ու տարած՝ Հռոմ։ Լուրեր տարածուած են, թէ՝ Անահիտի արձանին վրայ յարձակած առաջին զինուորը կուրացած, այնուհետեւ խելագարուած ու մահացած է։ Անահիտի տաճարներ կային հին Հայաստանի տարբեր վայրերու մէջ, յատկապէս Տարօնի ու Վասպուրականի մէջ, ուր դրուած են աստուածուհիի ոսկէ, արծաթէ, պղինձէ եւ քարէ արձանները։
Անահիտը Արամազդի եւ Վահագնի հետ հայկական դիցարանին մէջ կը կազմէր աստուածային սուրբ երրորդութիւն։«Անահիտ» անձնանունը մեծ տարածում ունի հայ աղջիկներուն ու կանանց շրջանակներուն մէջ։


== Լուսանկարներ ==

		


== Արտաքին յղումներ ==
Անահիտ դիցուհու պաշտամունքն ու պատկերագրությունը Հայաստանում եւ նրա աղերսները հելլենիստական աշխարհի հետ
Աշոտ Բ․ Երկաթ

Աշոտ Բ. (անյայտ – 929), Հայոց թագաւոր 914–էն։ Սմբատ Ա.ի որդին էր, որ եղաւ Բագրատունի Թագաւորներու ամէնէն նշանաւորներէն մէկը։
Աշոտ Բ., երբ լսեց իր հօրը եղերական մահը, խումբ մը քաջերով յարձակեցաւ թշնամիներուն վրայ, վերագրաւեց բոլոր բերդերն ու քաղաքները, ջախջախեց Եուսուֆի բանակը, ցիր ու ցան ըրաւ, ձերբակալեց ոճրագործ հրամանատարները, մորթազերծ ըրաւ եւ անոնց մորթերը տիկերու վերածելով՝ կախեց բերդերու աշտարակներէն։
Այս յաղթանակէն սարսափեցան թշնամիները, իրենց բերդերուն մէջ քաշուած նախարարները հաւաքուեցան Աշոտի շուրջ, Գագիկ Արծրունի իշխանը լսեց Աշոտի քաջութիւնը, մօտեցաւ անոր եւ ետք վերջ դարձաւ Բագրատունի թագաւորին աջակիցը։
Աշոտ Բ. իր փառաւոր յաղթանակներուն եւ զօրաւոր կամքին համար կոչուեցաւ Երկաթ։ Աշոտ Բ Երկաթ Աշոտ Բ. Սմբատ Ա.ի որդին էր, որ եղաւ Բագրատունի Թագաւորներու ամէնէն նշանաւորներէն մէկը։


== Եօթնամեայ Կռիւներ ==
Աշոտ Երկաթի այս առաջին յաղթանակներուն ատեն Եուսուֆ փախաւ եւ ազատեցաւ։ Քանի մը տարի ետք, կրկին յարձակեցաւ Հայաստանի վրայ։ Այս կռիւները տեւեցին ամբողջ եօթը տարի։ Եուսուֆ չկրցաւ յաղթել Աշոտի եւ իր պարտութեան վրէժը լուծեց անզէն եւ անպաշտման ժողովուրդէն։ Կոտրեց հազարաւոր շինականներ, աշխատաւոր մշակներ։
Եօթնամեայ այս կռիւներուն պատճարով, երկիրը աղքատացաւ, սկսաւ սովը։
Աշոտ յաղթեց նաեւ ահաւոր սովին.երկիրը թշնամիներէն մաքրելէ ետք իր ժողվուրդին հետ աշխատեցաւ, օգնեց երկրագործին եւ այս ձեւով վերսկսաւ խաղաղ աշխատանքը։ Այս ահաւոր սովին լուրը հասաւ նաեւ Կոստանդնու Պոլիս. Բիւզանդիոնի Կոստանդին կայսրը, որ հայ էր ծագումով, երբ հայոց կաթողիկոսին նամակը ստացաւ, օգնեց սովահարներուն։ Հայաստանի ներքին կեանքը կը խանգարուի,- Պարտուած Եուսուֆ կրկին նենգութեան դիմեց, խանգարեց Հայաստանի ներքին կեանքը։
Աշոտ Բ.ի հօրրեղբօր որդին՝ Աշոտ, իբրեւ պատանդ, կը մնար Եուսուֆի քով։ Նենգամիտ ոստիկանը թագաւոր ձեռնադրեց Աշոտը եւ ղրկեց Հայաստան՝ այս միջոցով լուծելու համար իր պարտութեան վրէժը։ Աշոտ կարգ մը հայ եւ օտար զինուորներու գլուխն անցած՝ յարձակեցաւ իր ազգականին վրայ։ Այս կռիւները տեւեցին երկու տարի, բայց ի վերջոյ Աշոտները հաշտուեցան իրարու հետ։ Եուսուֆ կրկին հանգիստ չմնաց. օգտուելով Աբասեան հարստութեան տկարացումէն՝ ապստամբեցաւ ամիրայապետին դէմ։ Բագրատունի թագաւորը յարձակեցաւ ապստամբին վրայ եւ ձերբակալեց զայն։ Ամիրայապետը ուրախացաւ եւ Բ.ը կոչեց Շահնշահ։


== Սեւանի Նաւամարտը ==
Աշոտ Երկաթ երկար կռիւներէ յոգնած, իր հարիւր հետեւորդներով գնաց Սեւան կղզին, հանգստանալու համար։
Եուսուֆի յաջորդը՝ Պեշիր, առիթը յարմար նկատելով, գաղտնաբար պաշարեց Սեւանը։ Արիասիրտ Աշոտ անմիջապէս նաւակներ պատրաստեց, իւրաքանչիւր նաւակի մէջ եօթնական զինուոր դնելով՝ յարձակեցաւ Պեշիրի վրայ։ Պեշիրի բանակը այս անսպասելի յարձակումին առջեւ խուճապահար փախաւ, բայց Գէորգ Մարզպետունի իշխանը հալածեց զանոնք մինչեւ հեռաւոր սահմանները։ Այս յաղթանակէն ետք, Պեշիր այլեւս չհամարձակեցաւ մօտենալ Հայաստանի։ Խիզախութեան եւ կորովի համար Աշոտ Բ․ ստացած է «Երկաթ» մականունը։ 928 թուականին Աշոտ Երկաթ Ատրպատականի ամիրային հետ դիմակայած են եւ հետ շպրտած բիւզանդական զօրքերը։ Աշոտ Երկաթ իր վերջին օրերուն նուիրուեցաւ շինարարութեան, մեռաւ խաղաղութեան մէջ, 929-ին։


== Աղբիւրներ ==
«Հայոց Պատմութիւն», Արմէն Մարաշլեան, Զ. Գիրք, Վերամշակուած Տպագրութիւն, էջ 12-13:
Ռեյքիավիք

Ռեյկյավիկ (իսլ.՝ Reykjavík, բառացի՝ «ծխացող ծովախորշ»), Իսլանտայի մայրաքաղաքը, երկրի տնտեսական եւ մշակութային հիմնական կեդրոնը։ Աշխարհի ամենահիւսիսային մայրաքաղաքը։ Բնակչութեան թիւն է 118 861 մարդ (2008 թ.)։


== Պատմութիւն ==
Քաղաքը յառաջացած է 874 թուականին Իսլանտայի մէջ նորվեգական առաջին վերաբնակիչներու հաստատուելէն յետոյ։ Մինչեւ XVII դարը Ռեյկյավիկի տեղին մէջ եղած է ագարակ, XVII-XVIII-րդ դդ․՝ ավան։ 1786 թ. (կը համարուի քաղաքի հիմնադրման թուականը) Ռեյկյավիկին տրուած է քաղաքի իրաւունք։
Մինչեւ X դարի սկիզբը Ռեյկյավիկը աճած է դանդաղ։ 1845 թ. այն Իսլանտայի ալտինգի (խորհրդարան), 1904 թ. ինքնավար Իսլանդիայի կառավարութեան նստավայրն է։ 1920 թ. պաշտօնապէս հաստատուած է Իսլանտայի թագաւորութեան, 1944 թ.՝ Իսլանտայի Հանրապետութեան մայրաքաղաք։


== Բնակչութիւն ==


== Աշխարհագրութիւն եւ կլիմայ ==
Կը գտնուի Ատլանտյան օվկիանոսի Ֆախսաֆլոուի ծոցին մէջ, Սելտյադնարնես թերակղզու վրայ։ Բարձրութիւնը մինչեւ 150 մ է։
Կլիման մերձարկտիկական ծովային է։
Կաղապար:Եղանակի աղյուսակ


== Տնտեսութիւն ==
Քաղաքը տրանսպորտային հանգույց է, ձկնարդիւնագործութեան եւ ձկնառեւտրի կեդրոն։ Կան ձկնավերամշակման ձեռնարկութիւններ, նաւաշինութեան, նաւանորոգման, ձկնորսական ցանցերու եւ սարքաւորումներու արտադրութիւն, սնունդի, թեթեւ արդիւնաբերութիւն։
Կոստան Զարեան

Կոստան Զարեան (Եղիազարեան, 2 Փետրուար 1885(1885-02-02), Շամախի, Պաքուի նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն - 1 Դեկտեմբեր 1969(1969-12-01) կամ 11 Դեկտեմբեր 1969(1969-12-11), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ գրող։
Ծնած՝ Պաքուի մօտ, Շամախի մէջ։ Դեռ մանուկ, կը կորսնցնէ հայրը՝ բարձրաստիճան զինուորական ռուսական բանակին մէջ։ Կը տարուի Պաքու, ապա՝ Փարիզ, ուր կը սորվի ռուսերէն եւ ֆրանսերէն։ Գրական առաջին էջերը լոյս կ՛ընծայէ ֆրանսերէն լեզուով։ Կը գրէ նաեւ իտալերէն, որուն կը տիրապետէր։ 1910 թուականին կ՛երթայ Ս․ Ղազար կղզի, գրական հայերէն սորվելու բուռն փափաքով։
1914 թուականին կ՛անցնի Պոլիս, ուր կը մնայ մինչեւ 1915, գրական կեանքին մասնակցելով։ Դ. Վարուժանի եւ Յակոբ Օշականի հետ կը հրատարակէ «Մեհեան» գրական պարբերաթերթը։ Ապա կ՛անցնի Պուլկարիա, ուր կը մնայ վեց ամիս, ետքը Զարեաններուն ընտանիքը կը մեկնի Իտալիա, Քափրի, Հռոմ եւ 1916 թուականին` Ֆիրենցէ: Պատերազմի սկիզբը կը մեկնի Եւրոպա, ուր որոշ մասնակցութիւն կը բերէ հայկական հարցի քարոզչութեան։ 1919 թուականին կրկին Պոլիս է, ուր՝ մինչեւ 1922 թուական, վերջնական մեկնումը կ՛ունենայ գրական-հրապարակագրական գործունէութեան, Վահան Թէքէեանի եւ ուրիշ գրագէտներու հետ միասին հիմնելով ու խմբագրելով «Բարձրավանք» թերթը։ Կ՛արտադրէ յատկապէս բանաստեղծութիւններ։
Պոլիսէն Խորհրդային Հայաստան անցած՝ քանի մը տարի կը դասախօսէ Երեւանի համալսարանին մէջ։ 1925 թուականին կը մեկնի Ֆրանսա, ապա Միացեալ Նահանգներ։ Հոս կը հրատարակէ իր մեծ վէպերը եւ տպաւորոկան-մտածողական ծաւալուն փորձերը, գլխաւորաբար՝ «Հայրենիք» ամսագիրին մէջ, մինչ «Հայրենիք»ի հրատարակչականէն լոյս կը տեսնէր իր «Նաւը Լերան Վրայ» վէպը։
Մինչեւ 1952 թուականը, Զարեան շրջուն գործունէութեան մէջ է՝ Միացեալ Նահանգներ, Միջին Արեւելք ու Եւրոպա։ Կը դասախօսէ «Քոլոմպիա» համալսարանին (Նիւ Եորք) ու Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ։ Կը հիմնէ եւ կամ կը վարէ թերթեր՝ Փարիզ եւ Պոսթըն։
1961 թուականին կը հաստատուի Երեւան, ուր եւ կը մահանայ։


== Երկեր ==
Օրերու պսակը, Կ. Պոլիս, 1922, 192 էջ:
Երեք երգեր, Վիեննա, 1931, 144 էջ:
Նաւը լերան վրայ, Պոսթըն, 1943, 549 էջ:
Նավը լեռան վրա, Երեւան, 1963, 544 էջ:
Օրերու պսակը, Պէյրութ, 1971, 174 էջ:
Երկեր, Անթիլիաս, 1975, 646 էջ:
Գիրք դիւցազներգութեանց, Երուսաղէմ, 1978, 280 էջ:
Երկեր, Երեւան, 1985, 576 էջ:
Բանկոպը եւ մամութի ոսկորները, Անթիլիաս, 1987, 652 էջ:
Երկրներ եւ աստվածներ: Սպանիա, Երեւան, 1999, 378 էջ:
Նավատոմար, Երեւան, 1999, 670 էջ:
Դեպի Արարատ, Երեւան, 2001, 417 էջ:
Նաւը լերան վրայ, Անթիլիաս, 2002, 554 էջ:
Միացյալ Նահանգներ: Երկրներ եւ աստվածներ, Երեւան, 2002, 498 էջ:
Գիրք դիւցազներգութեանց, Երեւան, 2003, 361 էջ:
Բառերի ոսկին (բանաստեղծություններ), Երեւան, 2009, 686 էջ:
Անցորդը եւ իր ճամբան, Երեւան, 2010, 620 էջ:
Նաւը լերան վրայ, Երեւան, 2015, 780 էջ:
Ապագայ (հանդէս)

«Ապագայ», հայագիտական իրանագիտական եռամսեայ հանդէս։ Առաջին եւ երկրորդ միացեալ համարները լոյս տեսած են 2000 թուականի ամրան, Թեհրանի մէջ՝ հայերէն, պարսկերէն եւ անգլերէն։ Արտօնատէր եւ գլխաւոր խմբագիր՝ Էդիկ Բաղդասարեան։
Ալաճաճեան

Ալաճաճեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Համբարձում Սիմոնի Ալաճաճեան (1840-1907), հրապարակախօս:
Միհրան Ալաճաճեան, լրագրող։
Սիմոն Համբարձումի Ալաճաճեան, խմբագիր։
Արշակ Քհնյ. Ալաճաճեան, (ծն.՝ 1965, Հալէպ), քահանայ։
Ստեփան Եղիա Ալաճաճեան (3 Յունուար 1924(1924-01-03), Հալէպ — 23 Դեկտեմբեր 2010(2010-12-23), Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա), հայ արձակագիր, թարգմանիչ, ՀԽՍՀ մշակոյթի։
Պերճ Պռօշեանի Տուն-Թանգարան

Պերճ Պռoշեանի տուն-թանգարան, հիմնադրուած է 1948-ին, Աշտարակում, հայ դասական գրող Պերճ Պռօշեանի (1837-1907 ) հայրական տան հիման վրայ։ Ե. Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի մասնաճիւղն է։ Ընդգրկուած է Աշտարակի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Թանգարանը հիմնադրուած է 16 Մայիս 1948-ին մեծանուն գրողի ծնած տան տեղը։ Սկիզբը թանգարանը ներկայացուցած է Պռօշեաններու տան հացատունն ու երկու փոքրիկ սենեակները, յետագային՝ 1965-ին կառուցուած է եւս մէկ սենեակ։ Թանգարանի երկյարկանի շէնքը կառուցուած է 1990-ին։ Շէնքին մէջ կայ նաեւ մառան, թոնրատուն, ուր հաւաքուած են 18-19-րդ դարերու պղինձէ, կաւէ, փայտեայ կենցաղային իրեր, սպասք։ Միւս սրահներուն մէջ ցուցադրուած են Պռօշեանի կեանքին, գրական-հասարակական գործունէութեան վերաբերուող նիւթեր, նկարներ, անձնական իրեր։


== Ցուցադրութիւն ==
Յուշային տան կից կառուցուած է երեք ցուցասրահ, որոնցմէ մէկը կահաւորուած է գրողի անձնական իրերով, միւս երկուքին մէջ ցուցադրուած են անոր կեանքին ու գործունէութեան վերաբերող նիւթեր, որոնք հիմնականին ձեռք բերուած են Պռօշեանի ժառանգներու նուիրատւութեամբ։
Տուն-թանգարանը ունի 2000-ից աւելի յուշային եւ օժանդակ նիւթեր, որոնք կը ներկայացնեն Պռօշեանի գրական, մանկավարժական, հասարակական գործունէութիւնը։ Տուն-թանգարանը վերանորոգուած է 2008-ին, նորացուած է նաեւ ցուցադրութիւնը։
Թանգարանի բակին մէջ կը գտնուի Պերճ Պռօշեանի յուշարձանը (քանդակագործ՝ Սուրէն Ստեփանեան)։


== Միջոցառումներ ==
Թանգարանը կը համարուի Աշտարակի գործուն մշակութային օջախներէն մէկը։ Այստեղ կը պահպանուի Պռօշեանի յիշատակը, քարոզչութիւն անոր ստեղծագործութիւնը, կը կազմակերպուին միջոցառումներ։


== Հասցէ ==
Թանգարանը կը գտնուի Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքին մէջ, Պռօշեան 4 հասցէին վրայ։


== Արտաքին յղումներ ==
Ե. Չարենցի անուան գրականութեան  եւ արուեստի թանգարանի կայքը, Պերճ Պռօշեանի տուն-թանգարան
Հիւլէ

Հիւլէն կամ աթոմը (հին յունարէն ἄτομος — անտրոհելի) ելեկտրոնապէս չէզոք նիւթի մասնիկ է, որ կազմուած է դրական լիցք ունեցող միջուկէ եւ բացասական ելեկտրոնային ամպրոնային ամպէ։ Քիմիական տարրի նուազագոյն մասնիկն է՝ կը հանդիսանայ իր քիմիական յատկութիւնները կրողը։ Ելեկտրոնային ամպը միջուկի շուրջ կը պահուի ելեկտրամագնիսական ուժերու հաշուով։ Տարբեր տեսակի եւ թիւով հիւլէները կապուելով միջհիւլէական կապերով, կը կազմեն մասնիկ (մոլեքիւլ)։
Հիւլէի միջուկը կազմուած է դրական լիցքով պրոտոններէ եւ նեւտրոններէ (միակ բացառութիւնն է ջրածինի հիւլէն, որ նեւտրոններ չպարունակող միակ կայուն միջուկն է)։ Եթէ պրոտոններու քանակը միջուկին մէջ կը համապատասխանէ ելեկտրոններու քանակին, ապա հիւլէն ելեկտրոնապէս չէզոք է։ Հակառակ պարագային, հիւլէն ունի որոշակի դրական կամ բացասական լիցք եւ կը կոչուի իոն։ Հիւլէները կը դասակարգուին ըստ միջուկին պրոտոններու եւ նեւտրոններու թիւին։
Պրոտոններու թիւով կ’որոշուի քիմիական տարրին հիւլէի պատկանելիութիւնը, իսկ նեւտրոններու թիւով, քիմիական տարրի զուգաթիւին (իզոթոփ)։
Ժամանակակից հիւլէի ձեւը՝ նկարագրած է Էրնեսթ Ռեզերֆորտը։