armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Հայկական մակդիրներ գիտութեան մէջ

Հայկական մակդիրը գիտութեան մէջ, բազմիցս գործածուած է՝  բոյսի մը, կենդանիի մը, հանքանիւթի մը, աշխարհագրական վայրի մը կամ արհեստներու եւ գիտութեան մէջ օգտագործուող նիւթի մը անուանակոչութեան համար։
Գիտական աշխարհի մէջ «հայկական» մակդիրը կրող բոյսերու թիւը կը հասնի 55-ի, իսկ ճարտարարուեստի մէջ գործածուող նիւթերու եւ աշխարհագրական վայրերու տրուած հայկական անուններու թիւը կը կազմէ մօտաւորապէս 70:


== Ծիրանը ==
«Հայկական» մկրտուած ամենանշանաւոր պտուղը ծիրանն է, որուն գիտական անունն է փրունոս արմենիաքա, որ կը նշանակէ հայկական սալոր: Ծիրանը իր այս անուանումը ստացած է շուէտացի բուսագէտ Քարոլոս Լիննէոսի կողմէ։
Պատմաբաններու հաղորդած տուեալներու համաձայն հռոմէացիները ծիրանենին Հայաստանէն փոխադրած են Հռոմ, ուրկէ անիկա անցած է եւրոպական զանազան երկիրներ եւ Ափրիկէ։
16-րդ դարէն սկսեալ ծիրանենին սկսած է մշակուիլ Ֆրանսայի մէջ, իսկ Անգլիա անիկա ներմուծուած է Հենրիկոս 7-րդ թագաւորի պարտիզպանին կողմէն։
Արաբները ծիրանը կոչած են թու‎ֆֆահ էլ արմանի, այսինքն հայկական խնձոր։ Իսկ Կիլիկիոյ Անարզափա քաղաքէն յոյն պատմաբան մը զայն կը յիշէ իբրեւ միլիոն արմենիաքոն փրէքոքիոն անունով, որ կը նշանակէ հայկական կանխահաս խնձոր։
Ասոր հետեւելով ‎ֆրանսացիները որոշ ժամանակ մը ծիրանին տուած են փոմ տ՛արմենի փրեսոսէ անուանումը, որ կը նշանակէ Հայաստանի կանխահաս խնձոր։


== Տորոնը ==
2-րդ նշանաւոր բուսատեսակը, որ կը կրէ հայկական մակդիրը, տորոնն է, որ ծանօթ է Հայաստանի արմատ անունով։ Տորոնի արմատէն կը ստացուի տորոնի ներկը, որ ժամանակին մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէր Եւրոպայի մէջ։ Այս բոյսը 1756-ին Ֆրանսա մտցուցած է պարսկահայ Յովհաննէս Ալթունեան, որ ծանօթ է Ժան Ալթըն անունով։ Առ ի նշան երախտագիտութեան, ‎ֆրանսացիները Ավինիոն քաղաքի մէջ կանգնեցուցին Ալթունեանի երկու արձանները, որոնք սակայն հետագային՝ 2-րդ համաշխարհային պատերազմին ժամանակ գրաւուեցան գերմանացիներուն կողմէ եւ գործածուեցան թնդանօթ ձուլելու համար։


== Որդան կարմիր ==
Գիտական աշխարհին կողմէ փորի‎ֆիրոֆորա արմենիաքա անունը տրուած է որդի մը, որմէ կը ստանային որդան կարմիր ներկը։ «Հայկական ծիրանաբեր» կոչուած  այս միջատը կ'ապրէր Արարատի ստորոտը՝ Արաքսի ափին։ Անցեալին անկէ ստացուած ներկով կը ներկուէին կայսրերուն եւ թագաւորներուն զգեստները։ Այդ ներկը ծանօթ էր հին եգիպտացիներուն, յոյներուն, հռոմէացիներուն եւ պարսիկներուն, եւ անոր մասին յիշատակումներ կան հայ թէ օտար բազմաթիւ պատմաբաններու եւ ճանապարհորդներու գրութիւններուն մէջ։ Որդան կարմիրի արտադրութեամբ նշանաւոր էին Հայաստանի հին մայրաքաղաքներէն Դուինը եւ Արտաշատը։ Վերջինս արաբներու կողմէ կոչուած է Գարիէթ էլ Քըրմիզ, այսինքն որդան կարմիրի քաղաք: Որդան կարմիրը Եւրոպա մտցուած է սպանացիներու կողմէ, 16-րդ դարուն, եւ գործածուած է զանազան արհեստներու մէջ։


== Արտաքին յղումներ ==
Armenian Enacademic
Հայկական Հանրագիտարան
Միհրան Թօփուզխանեան

Միհրան Թօփուզխանեան, Ծնած 1888-ին Տիգրանակեէրտ, Շրջանաւարտ Ամերիկեան Համալսարանի Առեւտրական Ճիւղէն։ Եղած յայտնի ու գործունեայ Կուսակցական մը (Դաշնակցական): Մեռած 1911-ին Եգիպտոս:
Սահակ Գրաթլեան

Սահակ Գրաթլեան (1867, Սեբաստիա, Սեբաստիոյ նահանգ - 1915), հայ դեղագործ, Հնչակեան կուսակցութեան անդամ։
Ծնած է 1867 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի կեդրոն՝ Սեբաստիա քաղաքին մէջ։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս դեղագործ։ Սեբաստիոյ մէջ ունեցած է սեփական «Գրաթլեան» դեղատունը, ուր աշխատած է դեղագործ Գրիգոր Թաթարեանը։
1880-1905 թուականներուն, 25 տարի, աշխատած է որպէս Սեբաստիոյ ազգային հիւանդանոցի դեղագործ եւ մեծ աշխատանք կատարած է հիւանդանոցի դեղատան ու բուժարանի կազմաւորման համար։
Սահակ Գրաթլեան վայելած է քաղաքի բնակչութեան յարգանքն ու վստահութիւնը, յատկապէս թուրք պաշտօնեաներու շրջանակէն ներս։ Անոր աւելի կը վստահէին, քան որեւէ բժիշկի, եւ կը դիմէին խորհուրդներ ու բուժում ստանալու խնդրանքով։ Եղած է Հնչակեան կուսակցութեան անխոնջ անդամ։
Սպաննուած է 1915 թուականին, Սեբաստիայէն դուրս՝ 48 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Գուժկան Սեբաստիոյ (Կարապետ Գաբիկեան), Եղեռնապատում Փոքուն Հայոց եւ նորին մեծի մայրաքաղաքին Սեբաստիոյ, Պոսթըն, 1924։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Էքիզօլուք

Էքիզօլուք, Քեսապ-Պասիթ տանող ճամբուն վրայ գտնուող գիւղ մըն է Քեսապէն մօտ 4 քմ. հարաւ-արեւմուտք։ Գիւղը կազմուած է 19րդ դարու սկիզբը 2 թաղերով՝ վերի եւ վարի։


== Հակիրճ պատմութիւն ==
XIX դարու սկիզբը գիւղացիներուն գլխաւոր զբաղումն էր երկրագործութիւն եւ փոքր ձերարհեստներ։ Գիւղացիք ունէին ընդարձակ կալուածներ որ կը հասնէին մինչեւ Աճամ եւ Մեղրաձոր։
1855-ին գիւղի լման բնակչութիւնը կը յարի բողոքական դաւանանքին։ 1882-ին կը հիմնուի գիւղի հայ աւետարանական եկեղեցին եւ դպրոցը։ 1899-ին Քէօրքիւնէի եւ Էքիզօլուքի հայ աւետարանական համայնքները կը միացնեն երկու եկեղեցիները՝ միացեալ եկեղեցի անուանումով։
1909-ի Կիլիկիոյ ջարդի ատեն գիւղացիք կը լքեն գիւղը եւ Վարի Պաղճաղազի գիւղացիներուն հետ Պասիթէն նաւով կ՛երթան Լաթաքիա։ 1911-ի տուեալներով գիւղը ունէր 59 տուն 312 անձով։ 1915-ին գիւղացիները կը տարագրուին դէպի Համա, Հալէպ եւ Մեսքենէ։ Ճամբուն վրայ կը զոհուի գիւղի բնակչութեան կէսէն աւելի։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 93 անձ, 54 այլ անձեր ապրելով շրջանէն դուրս։
Աղեքսանդրէթ Սանճագի ժամանակ գիւղի բնակչութիւնը կ՛աւելնայ։ Այսպէս 1929-ին՝ 173 անձի բնակչութիւն մը ունի Էքիզօլուք։
1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 20 անձ, գիւղ կը մնայ 31 ընտանիք 153 անձով։1955-ին գիւղը ուներ միայն 141 բնակիչ։
1950-ական թուականներուն սկիզբը գիւղը կը բարելաւուի հալէպահայ զբօսաշրջիկներու ժամանումով։ 1951-ին ջուրը տուն կը հասնի։ 1960-ին Ճամբան կը դառնայ ասֆալթապատ, 1961-ին գիւղը կ՛օժտուի ելեկտրական ցանցով։ Գիւղացիք վարձու կու տան իրենձ բնակարանները։ Գիւղը կը մեծնայ, նոր առանձնատուներ կը շինուին մօտակայ բլուրներու վրայ։ Գիւղի մէջ կը բացուին խանութներ, մի քանի սրճարան, պանդոկ։
1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ մնայուն 124 բնակիչ կամ 34 տուն, սակայն ամռան հոն օդափոխութեան համար հալէպահայ եւ լիբանանահայ ընտանիքներու գալուստով, Սուրիոյ Աւետարանական Ջանից եւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի բանակումի եկող երիտասարդութեամբ թիւը հազարէն աւելի կ՛անցնի։


== Բնորոշիչ Կառոյցներ ==

Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝

Էքիզօլուքի առաջին եկեղեցին հիմնուած 1882-ին։
Քէօրքիւնէ-Էքիզօլուքի միացեալ եկեղեցին կազմուած 1898-ին։
Էմմանուէլ եկեղեցին եւ երիցատունը հիմնուած 1911-ին եւ աւարտած 1956-ին։
Գերեզմանատունը։
Աւետարանական Դպրոցը (1855-1980)
1966-ին Երիցատունը կը վերածուի ակումբ-գրադարանի ուր տեղի կ՛ունենան դասախոսօւթիւններ, հաւաքներ եւ տօնակատարութիւններ։


== Մատենագիտութիւն ==
Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Ա. հատոր, Հալէպ, 1995
Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Բ. հատոր, Հալէպ, 1998
Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, 2004
Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապի երեք օրերը», Երեւան, 2014
Սուրիական մարադահամար՝ http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm
Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com
Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015
Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից - Պէյրութ, 1955
Հայկական Սովետական Հանրագիտարան - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986
Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011
Կապուտջուղ (գետ)

Կապուտջուղ, գետակ Սիւնիքի մարզին մէջ։ Սկիզբ կ՛առնէ Զանգեզուրի լեռներէն եւ Քաջարանէն 8 քմ արեւմուտքէն ձախ, միախառնուելով Քաջարանց գետին կը գոյացնէ Ողջի գետը։ Երկարութիւնը՝ 9,5 քմ։


== Ծանօթագրութիւններ ==

Կաղապար:Պորտալ
Տան Հաուըլ

Տանիէլ Ճէյմզ Հաուըլ (Daniel James "Dan" Howell) ծնած է 11 Յունիս 1991-ին։ Ան Անգլիացի արուեստի «Vlogger» եւ ռատիոյի խօսնակ մըն է։ Ան անուանի դարձաւ իր «Youtube Channel»-ով՝ «danisnotonfire»-ի օգնութեամբ, որ 29 Դեկտեմբեր 2013-ին հասաւ 3 միլիոն հետեւողի։ Յունուար 2013-էն սկսեալ Տանը Ֆիլ Լեսթերի հետ միասին ներկայացուցած է Dan and Phil on BBC Radio 1 ( Տանը եւ Ֆիլը BBC Radio 1-ի վրայ ) ծրագիրը։


== Անձնական Կեանքը ==
Հաուըլը ծնած եւ մեծցած է Ուոքինկեմի (Wokingham) մէջ, կրտսեր եղբոր հետ։ «The Forest School» հաճախելէն ետք 2010-ին Տանը կ'ընդունուի Մանչեսթըրի համալսարան, իրաւագիտութիւն սորվելու համար, սակայն ուսումը կէս ձգելով կը սկսի տեսերիզներու ստեղծումին՝ որպէս արուեստի «Vlogger»։ Ան իր մտերիմ ընկերոջ՝ Ֆիլի Լէսդըրին հետ, սկսաւ ապրելու 2011-ին, եւ 2012-ին երկուքը Լոնտոն կը փոխաթրուին, ուր ներկայիս կը բնակին։


== Կենցաղ ==
Տանը իր առաջին տեսերիզը ստեղծեց 16 հոկտեմբեր 2009-ին «Hello Internet» վերնագիրով: Ան ներշնչուած էր ուրիշ «Vlogger» ներէ, եւ որոշեց «Youtube»-ի հետ աշխատիլ։ Ֆիլ Լեսդըրը մեծ ազդեցութիւն ունեսած է Տանի կեանքին մէջ։2012-ին Տանը շահեցաւ Youtube-ի վրայ "SuperNote" մրցանակը, որ կազմակերպուած էր Րեդ եւ Լինք-ի կողմէ (Rhett and Link)։2014-ին ան շահեցաւ «Lovie Internet Video Personality of the Year» մրցանակը։Ան «Fantastic Foursome»-ի (Ֆանդասդիկ Քառեակ) անդամ է։ «Fantastic Foursome» խումբ մըն է որ կազմուած է 4 բրիտանացի «Youtuber»-ներէ, որուն անդամներն են՝ Տան Հաուըլը (Danisnotonfire), Ֆիլ Լեսդըրը (AmazingPhil), Քրիս Քենտալլը (crabstickz) և Փիճէյ Լիկորին (KickthePj)։


== The Amazing Book Is Not On Fire and The Amazing Tour Is Not On Fire ==
Մարտ 26 2015-ին, Հաուըլը եւ Լեսդըրը իրենց «Youtube Channel»-ներիւն վրայ յայտարարեցին թէ գիրք մը հրատարակած են, անունը՝ «The Amazing Book is not on Fire»:: Գիրքը առաջին անգամ թողարկուած է Անգլիոյ մէջ 2015 8 Հոկտեմբերին, եւ համաշխարհային ձեւով 2015 15 Հոկտեմբերին։
Թամար Շահնազարեան

Թամար Շահնազարեան (4 Յունուար 1901(1901-01-04), Պաքու, Ռուսական Կայսրութիւն - 6 Հոկտեմբեր 1978(1978-10-06), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ արուեստագէտ եւ երգչուհի։
Դուստրն է հայ երգիծաբան եւ արձակագիր Կոստանդին Մելիք Շահնազարեանին: 


== Կեսագրական գիծեր ==
Ծնած է Պաքու: Ուսումը ստացած է Երեւանի երաժշտական հիմնարկէն՝ աշակերտելով Բաբալեանին՝ 1922 թուականին: Ապա ուսումը շարունակած է Երեւանի երաժշտանոցէն ներս եւ շրջանաւարտ եղած է 1931 թուականին:
Ուսումը աւարտելէ ետք եղած է «Սպենդիարեան» օփերայի եւ պալէի թատրոնի մեներգչուհի: Եղած է Սպենդիարեանի «Ալմաս»ին առաջին կատարողը:
Թամար երգելու կողքին վարած է նաեւ ուսուցչական պաշտօն, 1945-1978 թուականներուն դասաւանդելով «Կոմիտաս» երաժշտանոցին մէջ, ուր վարած է մեներգութեան ամպիոնը, ստեղծելով երաժշտա-մանկավարժական դպրոց մը: Անոր աշակերտներէն եղած են Գոհար Գալաչեան, Արշաւիր Կարապետեան, Ե. Վարդանեան, Ֆ. Կոլոսարեան եւ բազմաթիւ ուրիշ հայազգի երաժիշտներ:
Շահնազարեան աւելի յայտնի եղած է իր օփերային երգերու կատարումով. ինչպէս՝ 

«Անոյշ»ը՝  Անուշի մօր դերով,
«Նամուս»ը՝ Մարիամի դերով, նաեւ այլ օփերաներ:Թամար հեղինակ է նաեւ ձայնամշակման եւ մանկական ձայնի պահպանման տարբեր հարցերու մասին խօսող գիտական աշխատութեան մը, որոնք կը կոչուին «Կոմիտասի տասն պատուիրանները երգիչին»:
Պաֆըլօ

Պաֆըլօ երբեմն ալ Պաֆֆըլօ (անգլերէն՝ Buffalo [ˈbʌfəloʊ]), քաղաք է ԱՄՆ-ի հիւսիս-արեւմտեան մասը, Նիւ Եորք նահանգի մէջ։ Այն նահանգի երկրորդ մեծ քաղաքն է (Նիւ Եորքէն յետոյ)։ Քաղաքը կը գտնուի Օնթարիօ լճի ափին։ Պաֆըլօն Նիւ Եորք նահանգի Էրի շրջանի շրջակեդրոնն է։ 2000 թ-ի տուեալներով քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէր 272 632 մարդ, իսկ ամբողջ համախմբուած տարածքի մէջ կը բնակէր մօտ 1,2 մլն մարդ։


== Անուանում ==
Անունումը ստացեր է Buffalo River գետէն (անգլերէն՝ buffalo՝ «պիզոն», անգլերէն՝ river՝ «գետ», այսինքն՝ պիզոնի գետ)։ Այդ գետն առաջին անգամ կը յիշատակուի 1763 թուականին․ այն ժամանակ այդ վայրերուն մէջ պիզոնները դեռ չէին ոչնչացուած ։
1873 թուական

1873 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 73րդ տարին


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1873 ծնունդներ

Փետրուար 16՝ Ռուբէն Որբերեան (մ.1931, Փարիզ), հայ գրագէտ
Մարտ 5՝ Թէոդիկ (Թէոդորոս Լապճինեան, մ.1928, Փարիզ), բանասէր
Մարտ 24՝ Նիկոլ Աղբալեան (մ.1947), քաղաքական գործիչ
Ապրիլ 1՝ Սերկէյ Ռախմանինով (ռուս.՝ Сергей Васильевич Рахманиновմ.1943, Պեւրլի Հիլզ), ռուս դաշնակահար
Հոկտեմբեր 3՝ Արտաշէս Յարութիւնեան (մ.1915), արձակագիր եւ գրագէտ
Նոյեմբեր 22՝ Յակոբ Մանանդեան (մ.1952), բանասէր, պատմաբան, աղբիւրագէտ
Անյայտ օրով՝
Զապէլ Պոյաճեան (մ.1957, Լոնտոն), հայ նկարիչ, գրող, թարգմանիչ
Յովհաննէս Պուճիքանեան (մ.1915), հրապարակախօս, գրող եւ քարոզիչ
Սարգիս Մինասեան (մ.1915), խմբագիր
Խաչիկ Սամուէլեան (մ.1940), ազգագրագէտ, պատմաբան
Ազգային-ազատագրական շարժումի գործիչներ՝
Համազասպ Սրուանձտեան (մ.1921)
Բաբգէն Սիւնի (Պետրոս Բարեան, մ.1896)


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1873 մահեր

Նոյեմբեր 4՝ Տաւուտ Փաշա (Կարապետ Տաւուտեան, ծն.1816, Կ.Պոլիս), հայկական ծագումով օսմանեան պետական գործիչ
Նարտօ

'Նարտօ (իտալ.՝ Nardò), քաղաք եւ թաղապետութիւն Իտալիոյ հարաւ-արեւելեան մասը, Ափուլիա երկրամասը։ Քաղաքը ունի 30807 բնակչութիւն (ըստ 2008-ին կատարուախ մարդահամարի տուեալներուն), իսկ տարածքը՝ 190 քմ²։ Փոստային ցուցանիշն է՝ 73048, իսկ հեռախօսի ծածկագիրը՝ 0833։ Քաղաքի հովանավոր սուրբը Գրեգորիօ Արմենոն է (San Gregorio Armeno)։


== Բնակչութիւն ==


== Արտաքին յղումներ ==
Քաղաքի պաշտոնական կայք էջը (իտալ.)
Պետական վիճակագրական ինստիտուտ (իտալ.)
Պետական վիճակագրական ինստիտուտ (անգլերէն)
Տոլի

Տոլի, վրացական, աբխազական, աջարական ժողովրդական դհոլանման հարուածային նուագարան։


== Պատմութիւն ==
Տոլին կը համարուի լայն տարածում ունեցող հարուածային փայտէ դհոլանման գործիք, որուն երկու եզրերը փակուած են պարանիկներով ձգուած կաշիով։ Տոլի կը նուագեն մատներով եւ ափով։ Նուագելիս այն պահուն ձախ թեւատակին կամ կը կախեն ձախ ուսին։ Ֆորտէ ձայնի համար կը հարուածեն գործիքին մակերեսի կեդրոնին, բիանոյի համար՝ գործիքին եզրերքին։


== Տե՛ս նաեւ ==
Վրացական երաժշտական գործիքներ


== Արտաքին Յղումներ ==
Ударные инструменты: доли, даира, диплипито, цинцила
Նաժաֆ

Նաժաֆ (արաբերէն՝ ٱلنَّجَف‎), Իրաքի հարաւային շրջանի մէջ գտնուող քաղաք, որ կը գտնուի  Պաղտատէն 160 քմ հեռաւորութեան վրայ եւ Պիպլիական Ուր քաղաքի հիւսիսային շրջանի 400 քմ հեռաւորութեան վրայ։
Քաղաքը հիմնադրուած է 791 թուականին Հարուն Էլ Ռաշիտ խալիֆայի կողմէ։ Ան Իրաքի Շիիթ համայնքի կրօնական կեդրոնն է։ Այդտեղ կը տպահանուի Մոհամմատ մարգարէին զարմիկ եւ Իսլամ կրօնի դարձի եկող առաջին անձ Ալի Իմամին դամբանը, որ է նաեւ Շիիթ Իսլամներու առաջին Իմամը։
Շիիթներուն համար Նաժաֆ քաղաքը նկատուած է սուրբ քաղաք, Նաժաֆ քաղաքի մէջ թաղուիլը կ'ապահովէ երկինք մուտքը։


== Պատկերասրահ ==
Տիգրան Զախարեան

Տիգրան Ասատուրի Զախարեան (մօտ 1865 - 1918, Պաքու), հայ բժիշկ, հասարակական-ազգային գործիչ։
Ծնած է մօտ 1865 թուականին։ Աւարտած է Ս․ Փեթեսրպուրկի ռազմա-բժշկական ակադեմիան։ Սկզբը եղած է զինուորական բժիշկ։ 1895 թուականին մալարիայի մասին գիտական յօդուած գրած է եւ տպագրած՝ «Ռազմա-բժշկական հանդէս» ռուսաստանեան պարբերականի մէջ։
1898 թուականի դրութեամբ, Տիգրան Զախարեան՝ ընտանիքով հաւանաբար, ապրած եւ աշխատած է Վրաստանի Գորի քաղաքին մէջ, քանզի յայտնի է, որ անոր դուստրը՝ Մարիան, 1898 թուականին ծնած է այդտեղ։ Տիգրան Զախարեանի հինգ երեխաներէն երեքը յետագային դարձած են բժիշկներ։
1906-18 թուականներու դրութեամբ Տիգրան Զախաեանը որպէս բժիշկ աշխատած է Պաքուի (դստեր կենսագրութենէն յայտնի է, որ ինքն այդ տարիներուն սորված է Պաքուի մէջ)։ Եղած է բժշկութեան դոկտոր եւ դարասկիզբին Պաքուի անուանի բժիշկներէն էր։
1918 թուականի Սեպտեմբերի վերջաւերութեան, թուրքերու Պաքու մուտք գործելու ժամանակ, ներխուժողները զինք ձերբակալած են ու սպանած մօտ՝ 53 տարեկան հասակին։
1936 թուականին, Մոսկուայի մէջ բնակող երեք բժիշկ զաւակները (հաւանաբար իրենց հօր «մեղքերուն» համար), ստալինեան բռնութիւններուն ենթարկուած են։ Մասնաւորապէս Մարիա Զախարեանին, մինչեւ 1958 թուական, արգիլուած է ապրիլ Մոսկուայի մէջ։


== Գրականութիւն ==
Հայերի կոտորածները Բաքվի եւ Ելիզավետպոլի նահանգներում, 1918-1920 թթ., պատասխանատու խմբագիր՝ Ամատունի Վիրաբեան, Երեւան, 2003։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Տիգրան Զախարեանի թոռան՝ Մոսկուաբնակ բժիշկ Նատալիա Ստեփանի Ռոտինեանի (ծնվ. 1929) գրած՝ իր մօր՝ բժիշկ Մարիա Տիգրանի Զախարեանի կենսագրականը, 19.05.2004։
Յակոբ Հաճեան

Յակոբ Հաճեան (1828, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1903), հայ արձակագիր, հրապարակախօս եւ խմբագիր։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Կ. Պոլիս, ուր ստացած է կրթութիւնը։ Գրական-հրապարակախօսական ասպարէզ մտած է 1860-ականներոի կեսերէն, աշխատակցելով պոլսահայ մամուլին։


=== Իբրեւ խմբագիր ===
1875-1877 թուականներուն խմբագրած է «Միմոս» երգիծաթերթը, 1897-1898 թուականներուն՝ «Ծաղիկ» պարբերականը։
1901 թուականէն մինչեւ մահ եղած է «Մանզումէի էֆքեար» թերթի օգնական խմբագիրը։


=== Իբրեւ վիպագիր ===
1869 թուականին Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս տեսած է անոր «Հեղինէ կամ գաղտնիք մը ի Կոստանդնուպոլիս» վէպը, որ յետագային արժանացած է քանի մը տպագրութիւններու (Բ․ տպ.՝ 1909, Գ․ տպ.՝ 1925)։
1886 թուականին տպագրած է «Բերայի գիշերները» արկածային վէպը, որ նոյնպէս վերահրատարակուած է 1914 եւ 1927 թուականներուն։ 
Անոր «Կորուսեալ կտակը» վէպն ալ իբրեւ թերթօն տպագրուած է «Ծաղիկ» պարբերականին մէջ, 1896 թուականին։
Ասոնցմէ բացի՝ 1897-1898 թուականներոին մաս-մաս լոյս ընծայած է «Մոզայիք 999 հատիկներով» ստուար ժողովածուն, որ մանրապատումներ են։
Էլմասեան (բժիշկ)

Էլմասեան, (Տիգրանակերտ - 1915, Սեւերեկ), հայ բժիշկ, նահատակուած է  Օսմանեան կայսրութեան կազմակերպած Հայոց Ցեղասպանութեան 1915-ին ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Տիգրանակերտի նահանգի Տիգրանակերտի գաւառի՝ Սեւերեկի գաւառակի կեդրոն, Սեւերեկ քաղաքին մէջ։
Ստացած է բժշկական կրթութիւն եւ աշխատած որպէս բժիշկ։
1915-ին սպանուած է Սեւերեկի մէջ, այդ քաղաքի ոստիկանական զօրքի հրամանատար՝ Շեւքէթի կողմէ։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Արճէշի «Խորտակուած Քաղաք»ը

Հին Արճէշ․  անոր մէկ մասը այժմ Չելեբիբաղ (Chelebibagh) կը կոչուի։ Հայկական հնագոյն քաղաքներէն։  Հին անունով՝ Արզաշկու․ Վանի թագաւորութեան առաջին մայրաքաղաք (Ք․ա․ 860-845)։  Կը գտնուի Մեծ Հայքի Տարօն (Տուրուբերան) նահանգին, Արճէշ գաւառին մէջ, Վանայ լիճին հիւսիսային ափին։  Կը պատկանէր Գնունի նախարարական տան, իսկ 1000 թուականէն ետք՝ Արծրունիներուն։


== Պատմական ակնարկ ==
Հին Արճէշը կը կառուցուի Վանի թագաւորութեան ժամանակ եւ անոր առաջին մայրաքաղաքը (Արզաշկու անունով) կը դառնայ (Ք․ա․ 860-845)։  
1655 թո­­ւականին Ար­­ճէշ կ՛այ­­ցե­­­լէ Էվ­­լի­­­յա Չե­­լեպի Evliya Çelebi։  Ան իր յու­­շագրու­­թիւննե­­րուն մէջ Ար­­ճէ­­­շի բեր­­դը կը նկա­­րագ­­րէ հետեւեալ տողերով․- «Վա­­նայ Լճի ափունքին տա­­փարակ ժայ­­ռոտ բլու­­րի մը վրայ քա­­ռան­­կիւն ամուր բերդ մըն է։ Իւ­­րա­­­քան­­չիւր քա­­րը փի­­ղի մը հսկա­­յու­­թիւնը ու­­նի։ Այնքան ըն­­դարձակ է որ կա­­րելի է ձի վազցնել։ Ամ­­րո­­­ցը ու­­նի եր­­կու դար­­պաս, որոնցմէ աւե­­լի մեծ է Ատիլ­­ճե­­­վազի մուտքը։ Բեր­­դին մէջ հո­­ղածածկ 1000 տուն եւ 200 խա­­նութ կայ։ Քա­­ղաքի բնա­­կիչ­­նե­­­րուն մէկ մա­­սը քրիս­­տո­­­նեաներն են»։


=== Քաղաքին «խորտակման» հակիրճ անդրադարձ ===
18-րդ դարասկիզբին, Վանալ լիճին ջուրի մակարդակը աստիճանաբար կը սկսի բարձրանալ եւ այս պատճառով Արճէշ քաղաքին բնակիչները հետզհետէ զայն կը լքեն։  1841 քաղաքը ջուրերուն տակ կը թաղուի։  Քաղաքին բոլոր կառոյցները՝ շէնքեր, եկեղիցիներ, բնակարաններ եւայլն, ջուրին տակ կը մնան։  Միայն զօրաւոր ու խիտ ալեկոծութիւններուն ընթացքին պատահաբար կը նշմարուին քաղաքը պաշտպանող պարիսպներուն եւ աշտարակներուն ծայրամասերը։
Քաղաքը ջուրին տակ թաղուելէն ետք, անոր հիւսիսը եւ աւելի բարձր վայրի մը մէջ կը կառուցուի Ականց կամ Նոր Արճէշ ((թուրք.)՝ Erciş Էրջիշ) քաղաքը։
Տարիներ ետք, երկարատեւ երաշտի պատճառով Վանայ լիճին ջուրի մակարդակը կը նուազի եւ այդ շրջանի ջուրերը կը ցամքին։  Յաջորդաբար «թաղուած» քաղաքը երեւան կ՛ելլէ։  Այժմ տեսանելի են միջնաբերդեան շէնքերը եւ հայկական եկեղեցին։   2011-ին Վանի զօրաւոր երկրաշարժէն սուզուած քաղաքին շինութիւնները զգալիօրէն վնասուած են:


==== Արճէշի «Խորտակուած Բերդ»ը ====
Երեւան եկած Արճէշի հայկական բերդը կառուցուած է Վանի թագաւորութեան տարիներուն (Ք․ա․ 9-րդ դար):


==== Արճէշի «Խորտակուած եկեղեցի»ն ====
Պատմական աղբիւրները կը յայտնեն, որ երեւան եկած Արճէշի եկեղեցին կառուցուած է հայկական հնագոյն Թարհաններու տոհմին հոգեւորականներուն կողմէն:  Սակայն Վանայ լիճին ջուրե­­րու ցամ­­քե­­­լով յայտնուած եկեղեցին գան­­ձա­­­խոյզնե­­րու թի­­րախը դար­­ձած է։


== Զրոյցներ ==
Ըստ հետախուզող եւ պատմաբան Սետաթ Ուլուկանայի,  Ատիլ­­ճե­­­վազի եւ Ար­­ճէ­­­շի շրջա­­կայ­­քին գո­­յու­­թիւն ու­­նե­­­ցած է հայ­­կա­­­կան Թար­­խան (կամ Թարհան) գեր­­դաստա­­նը, որ Հա­­լիֆէ Ալիի օրէն ի վեր իս­­լա­­­մական պե­­տու­­թիւննե­­րու կող­­մէ սրբա­­զան կը հա­­մարո­­ւի (7-րդ դար)։   Աւան­­դազրոյցնե­­րու հա­­մաձայն Ար­­ճէ­­­շի եկե­­ղեցին կա­­ռու­­ցողները նոյն գեր­­դաստա­­նէն վա­­նական­­ներ եղած են։   
    


== Արտաքին յղումներ ==
ՍԵՏԱԹ ՈՒԼՈՒԿԱՆԱ(ֆր.)
Արճէշհայ.՝ 
Ականցհայ.՝ 
Ալի(յունարէն)
Արզաշկուհայ.՝
Հովիկ Էդգարեան

Հովիկ Էդգարեան, ծնած է Իրանի Չարմահալ հայաբնակ գաւառի Հաջիաբաղ գիւղը, ուսուցչի ընտանիքի մէջ։ Տարրական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Նոր Ջուղայի Գէորգ Քանանեան եւ Իսֆահանի դպրոցներուն մէջ։ Ապա յաճախած է Թեհրանի նուագախումբերուն առափին ջութակներու շարքին մէջ։ Ապա անցած է Հռոմ եւ Լոնտոն։ 1955-ին աւարտած է Լոնտոնի երաժշտանոցը։ Նուագած է Լոնտոնի Սէնֆոնիք նուագախումբին մէջ։ Հետեւած է նաեւ դաշնամուրի ճարտարարուեստի ճիւղին, Լոնտոնի երաժշտական գործիքներու ինստիտուտին մէջ։
Հ․ Էդգարեան նուիրուած ըլլալով հայ մշակոյթին եւ Մայր Հայրենիքին, 35 տարիէ ի վեր Հայաստանի կը տրամադրէ հին ձեռագիրներ եւ հրատարակուած գործեր։ Կորուստէ փրկած է շաս մը գրողներու արխիւները, զանոնք Հայաստան ղրկելով։ Պարգեւատրուած է Մեսրոպ Մաշտոցեան մատենադարանի մետալով։
Գրել սկսած է մանկութեան շրջանին, եւ 1936-ին տուած է իր առաջին գրուածքը «Հասկեր» պարբերականին մէջ։ Տուած է յօդուածներ հայերէն, պարսկերէն, անգլերէն եւ իտալերէն լէզուներով։ Նաեւ բանաստեղծութիւններ, որոնց թիւը կը հասնի 1900-ի։
Թեհրանի իր շէնքին մէջ հիմնած է սեփական ուժերով «Ռաֆֆի Դպրոց» անունով կրթարան մը, որուն տեսուչը ինքն էր։ Ապա կը ստիպուի թողուլ տեսչական ասպարէզը, իր մասնագիտութիւնը շարունակելու համար․ նաեւ կը փոխէ դպրոցին անունը «Նոր-Անի»-ի։ Այս վերջինը գոյութիւն ունի 31 տարիէ ի վեր։
Անդամակցած է Իրանահայ Գրողներու Միութեան եւ վարած՝ պատասխանատու պաշտօններ։ Մասնակցած է «Հայ ժողովրդական Թատրոն»ին, որուն հիմնադիրներէն է։
Թեհրանի մէջ հիմնած է իր անունով հրատարակչական ֆոնտ մը, որը մինչեւ այսօր լոյս ընծայած է 22 գիրք:
Իր հրատարակած գորղերն են․ «Խօսում են կենդանիները», «Ծաղկածովի Երանգներ» եւ «Լուսաշող»։
Ունի գրական ու երաժշտական անտիպ ստեղծագործութիւններ։
Աշխատակցած է տասնեակ մը թերթերու եւ պարբերականներու, մասնաւորաբար Իրանի, Պէյրութի եւ Հայաստանի մամուլին։
Նիւթական մեծ նուիրատուութիւններ կատարած է Հայաստան Հայաստանի երկրաշարժի աղէտեալներուն եւ համալսարանի քարտիսագիտական ճիւղին․ իր յատկացուցած գումարով համակարգիչի սարք մը գնած եւ կոչած են «Հովիկ Էդգարեան Լաբորատորիա»։ Սատարած է Պուլկարիոյ Հայոց դպրոցին, տրամադրելով կարեւոր գումար մը՝ յայտնի մտաւորական գրող Սեւտա Սեւանի ձեռամբ։
Հ․ Էդգարեան թախծալից տաղերու ընդմէջէն կ'արտայայտէ վշտակից։ հայ հոգիներու մորմոքը։
Մեծ Թաղեր (գիւղ)

Մեծ Թաղեր գիւղ, մայրուղիէն 3քմ հիւսիս կը գտնուի Հադրութ շրջանի առեւտուրի, արուեստի եւ արհեստի կեդրոնը տակաւին հին ժամանակներէն:
Մեծ Թաղերուն մէջ կը գտնուի 1975-ին հիմնադրուած Մարշալ Արմենակ Խամփերեանցի տուն-թանգարանը: Յետագային, 1984-ին թանգարանի բակին մէջ ստեղծուած է MiG-17 օդանաւ՝ ի յիշատակ մեծ օդաչուին: Թանգարանը երկյարկանի շինութիւն է, որուն առաջին յարկը տեղակայուած են գրասենեակն ու ազգագրութեան վարչութիւնը, որոնք կը ցուցադրեն ազգային տնային տնտեսութիւնը եւ կիրառական արհեստները` խեցեգործութիւն, բալասանքարեր, քարեգործական մեքենաներ եւ այլն:


== Բնակչութիւն ==
1841 թուականի տուեալներով գիւղը ապրած է 698 մարդ։ Յետագայ տարիներուն այն շարունակ աճած է, իսկ 1914 թուականին հասած է առաւելագոյնին՝ 3500-ի։ 2005 թուականի մարդահամարի տուեալներով գիւղը կը բնակի 1411 մարդ։
Բնակավայրի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.