armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Յարութիւն Շմաւոնեան

Յարութիւն Շմաւոնեան (1750, Շիրազ, Պարսկաստան - 1824, 2 Փետրուար, Մատրաս), հայ հասարակական գործիչ, տպագրիչ, հայ առաջին պարբերականի՝ «Ազդարար»ի հիմնադիր։


== Կենսագրութիւն ==

Ոսում ստացած է ծննդավայրին մէջ, քահանայ ձեռնադրուածլ Ամէնափրկիչ վանքին մէջ։ Մինչեւ 1777 թուական պաշտօնավարած է Շիրազի մէջ։ 1777-84 թթ. անցած է մենակեաց կեանքի, ինքնուրոյն ուսումնասիրել պարսկերէն եւ արաբերէն լեզուներ ու գրականութիւն, փիլիսոփայութիւն, աստուածաբանութիւն, սորվիլ արհեստներ։
1784-ին, որպէս աւագ քահանա, ուղարկուած է Մատրաս։ Տեղի հայութեան ծանօթացուցած է բրուտագործութեան, ձիթհանութեան եւ այլ արհեստներու։ 1789-ին հիմնադրած է Մադրասի երկրորդ հայկական տպարանը, իսկ 1794-ին` «Ազդարար»ը։
1809-էն տպարանը յանձնած է իր աշակերտներուն, ամբողջապէս նուիրուած է գաղութի հասարակական-լուսաւորական կեանքին։ Ունեցած է ընդգծուած ռուսամետ կողմնորոշում, սերտ կապերու մէջ եղած է Ռուսաստանի եւ Հայաստանի յառաջադէմ շրջաններու հետ, հանգանակութիւններ կազմակերպած ի նպաստ կրթական եւ մշակութային գործին։
Պաղտատ

Պաղտատ (արաբերէն՝ بغداد‎), Իրաքի՝ մայրաքաղաքը։ Պաղտատի բնակչութիւնը 2011–ին մօտ 7,200,000 էր, ըլլալով Իրաքի ամենամեծ քաղաքը եւ արաբական աշխարհի երկրորդ քաղաքը, Եգիպտոսի մայրաքաղաք Գահիրէէն, ինչպէս նաեւ Արեւմտեան Ասիոյ՝ երկրորդ քաղաքը, Թեհրանէն ետք։
Պաղտատը կը գտնուի Տիգրիս գետի ափին։ Հիմնադրուած է VIII դարուն։ Միջնադարեան ժամանակաշրջանին Պաղտատը կը դառնայ Իսլամութեան կեդրոն եւ աշխարհի մեծագոյն քաղաքը 1,200,000 բնակչութեամբ։
Պաղտատը մեծապէս կը տուժէ 1258 թուականին՝ Մոնկոլներու գրաւման հետեւանքով։
Ունեցած է հայ գաղութ, եկեղեցի, մարզական եւ մշակութային ակումբներ։


== Բնակչութիւն ==
4 Մարտ

4 Մարտ, տարուան 63-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 64-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 302 օր 3 Մարտ  4 Մարտ  5 Մարտ 


== Դէպքեր ==
1790. Ֆրանսայի բաժանումը 83 տեփարթեմաններու
1791. Վերմոնթը դարձաւ 14րդ միացեալ նահանգը
1966. Ճոն Լենընը ըսաւ, որ ներկայիս Պիթըլզը «Յիսուսէն աւելի ճանչուած է»
1980. Ռոպերթ Մուկապէն ընտրութիւններով դարձաւ Զիմպապուէի առաջին սեւ վարչապետը


== Ծնունդներ ==
 4 Մարտի ծնածներ 


== Մահեր ==
 4 Մարտի մահացածներ 

1980. Վախթանգ Անանեան (ծն․1905, Դիլիջան) հայ գրող
1901. Ռաֆայէլ Էրիսթավի (რაფიელ ერისთავი, ծն.1935) վրացի բանաստեղծ
1983. Գրիգոր Աստարճեան (ծն․1885) հայ բժիշկ, մշակութային գործիչ
1993. Վարուժան Գոճյեան (Varujan Kojian, ծն․1935) ամերիկացի հայազգի ջութակահար եւ խմբավար
2011. Ալենուշ Տէրեան (ծն․1920), իրանցի հայազգի ճանչուած գիտնական


== Տօներ ==

Սբ.Քազիմիրի օր (Լեհաստան, Լիթուանիա)


== Արտաքին յղումներ ==
BBC: On This Day
  [1] (անգլերէն)


== Ծանօթագրութիւններ ==

4 Մարտ
Կասեան փողոց (Երեւան)

Կաղապար:Երեւանի փողոց 
Կասեան փողոց, փողոց Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանին մէջ։ Անուանուած է ի պատիւ Սարգիս Կասեանի։


== Տուեալներ ==
Կը սկսի Բարեկամութեան հրապարակէն եւ կ՚աւարտի Գիւլբենկեան փողոցի եւ Կոմիտասի պողոտայի խաչմերուկին։
1991-1998 թթ. կոչուած է Սիամանթոյի փողոց։


== Նշանակալի օբյեկտներ ==
Բարեկամութեան հրապարակ (սկզբնամաս)
Մհեր Մկրտչեանի հրապարակ (վերջնամաս)


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Աղբիւրներ ==
Երեւան քաղաքի հասցեների տեղեկատու, Երեւան, 1983, էջեր 369-506, Երեւան քաղաքի փողոցների անուանումները
Սերգէյ Աւագեան, Երեւանի փողոցները, Երեւան, «ՎՄՎ-ՊՐԻՆՏ», 2010 — 272 էջ։
Արամ Խաչատուրեանի Տուն-Թանգարան

Արամ Խաչատրեանի տուն-թանգարանը բացուած է Երեւանի մէջ 1982-ին, ուր կը ներկայացուին հայ ստեղծագործին անձնական իրերն ու ստեղծագործութիւնները:
1970-ական թուականներուն, թանգարանի գաղափարը երբ յառաջացած է, Խաչատրեան ինք աշխուժօրէն ներդրում ունեցած է այդ կառոյցի ձեւաւորման եւ իրագործման։ Փաստօրէն ստեղծագործը իր կամքով ձգեր է իր ձեռագիրները, նամակները, իր դաշնամուրը, եւ անձնական նուէրները կառոյցին։ Այդ կառոյցը՝ տան ընդլայնումն է ուր ստեղծագործը կը բնակէր երբ Երեւան մեկնէր։ Այդ տունը վերածուած է թանգարանի շնորհիւ ճարտարապետ Եդուարդ Ալթունեանի: Համաձայն իր հիմնադիր տնօրէն Գոհար Յարութիւնեանի: Այսօր թանգարանը յաջողած է ներգրաւել նիւթական աջակցութիւն, շնորհիւ բարերարներու եւ ընդլայնած թանգարանի հաւաքածոն: Այսօր թանգարանը կը բարգաւաճի տնօրէն՝ Արմինէ Գրիգորեանի տնօրէնութեան հովանիին ներքոյ։
Այս Բազմաբնակարան շինութիւնը ունի գրաւիչ համերգային դահլիճ համերգային մեծ "Կրանտ Պեշթայն" դաշնամուրով։ Ան նաեւ ունի մեծ ձայնասկաւարակներու դարան եւ ջութակի վերանորոգման ու վերականգման աշխատատեղի։ Թանգարանը ամուր կապեր կը պահէ հայ երաժիշտներու եւ ստեղծագործներու հետ, Հայաստանի մէջ իրականացնելով հետագայ երաժշտութիւնը։ Ան նաեւ կը հրատարակէ շարք մը գիտական գիրքեր։
Տուն-թանգարանը կը գտնուի 3 Զարպոեան փողոց (Մարշալ Պաղրամեան Պողոտայ) Երեւան 0009, Հայաստան։


== Հասցե ==
Թանգարանը կը գտնուի Երեւանի Զարոբեան 3 շէնքին մէջ։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարան
Իոանինայի կղզին

Իոանինայի կղզին (յուն․՝Νησί των Ιωαννίνων), կղզի եւ բնակավայր է, որ կը գտնուի Իոանինա (Փամվոթիտա) լիճին մէջ, Իոանինա, Իփիրոս, Յունաստան։ Բնակչութեան թիւն է 219 ըստ 2011 թուականի մարդահամարին։


== Տեղեկութիւններ ==
Իոանինա կղզին, նաեւ բնակավայր է, որ կը գտնուի Իոանինա (Փամվոթիտա) լիճին մէջ։ Իր բնակչութիւնը, ըստ 2011 թուականի մարդահամարին, ունի 219 բնակիչ, մինչդեռ  Յունաստանի լիճերուն մէջ գտնուող երկու բնակուած կղզիներէն մէկն է։
Կղզին կը գտնուի լիճի հիւսիս-արեւմտեան մասին՝ Ամֆիթէա բնակավայրին  մօտ։ Ունի 200 ակր տարածք եւ ծովի մակարդակէն 520 մեթր բարձրութիւն կամ լիճի մակերեսէն 59 մեթր բարձրութիւն։ Իր առաւելագոյն երկարութիւնը 800 մեթր է, իսկ լայնութիւնը՝ 500։ Կղզիին արեւմտեան կողմը ճահճոտ է, իսկ մնացած մասը ժայռոտ եւ անտառապատ:
Բնակավայրը կը գտնուի կղզիին հիւսիսային ծայրը եւ բաղկացած է մօտ 110 տուներէ։ Պաշտօնապէս  յայտարարուած աւանդական պահպանուած բնակավայր է, քանի ան կառուցուած է ակնածանքով հետեւելով աւանդական մայրցամաքային ճարտարապետութեան` բնորոշ շիֆեր տանիքներով:
1926 թուականէն մինչեւ այսօր առանձին համայնք է: Իր բնակչութիւնը, ըստ վերջին պաշտօնական մարդահամարին այսինքն՝ 2011 թուականի,  219 բնակիչ է։
Կղզիին մասին պատմական յիշատակումները կը սկսին ԺԳ․ դարէն, երբ մը հիմնադրուին առաջին վանքերը: Կղզիի հիմնադրուած առաջին վանքը Սուրբ Նիքոլաոս Բարերարներու վանքն է, որ հիմնադրուած է ԺԳ դարին։  Վանքին տէրը Միքայէլ Փիլանթրոփինոսն է, որ եղած է նաեւ Իոանինայի առաջնորդը։ Բնակավայրը ստեղծուած է ԺԷ․ դարուն եւ ըստ բնակիչներուն, մինչեւ այսօր չհաստատուած աւանդոյթի մը, առաջին բնակիչները եկած են Մանիէն (Մանի, Պելոպոնեսի հարաւային մաս)։ Ալի Փաշայի օրօք կղզին անկում կ՛ապրի սահմանուած մեծ հարկերուն պատճառով։ Այս ժամանակաշրջանին վանքերը գրեթէ լքուած էին։ 
1822 թուականի Յունուարին Ալի, Սուրբ Փանտելէիմոն վանքին մէջ կ՛ ապրի մինչեւ մահը. կը սպաննուի 17 Յունուարին (կամ 25-ին)։
Այսօր կղզին կը յենուի զբոսաշրջութեան զարգացման վրայ։ Կապուած է Իոանինայի հետ յաճախակի լաստանաւերով, որոնք կը փոխադրեն բազմաթիւ այցելուներ: Կղզիի հիմնական տեսարժան վայրերն են՝ վերանորոգուած վանքերը եւ Ալի Փաշայի թանգարանը, որ տեղակայուած է Սուրբ Փանտելէիմոն վանքին մէջ։


== Պատկերասրահ ==
Ռենատա Վիկանօ

Ռենատա Վիկանօ (17 Յունիս 1900(1900-06-17), Պոլոնիա, Իտալիա - 23 Ապրիլ 1976(1976-04-23), Պոլոնիա, Իտալիա), իտալացի գրող, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն դիմադրութեան շարժման մասնակից, համախոհ: Իտալիոյ կոմունիստական կուսակցութեան անդամ, Վիարեկոյի մրցանակի դափնեկիր (1949):


== Կենսագրութիւն ==
Վաղ տարիքէն երազած է բժիշկ դառնալ, սակայն ընտանիքի նիւթական դժուարութիւնները անոր ստիպած են թողել միջնակարգ դպրոցն ու աշխատիլ ապրուստի համար: Պոլոնիայի հիւանդանոցին մէջ աշխատած է որպէս հիւանդապահ, ապա բուժքոյր: Ֆաշիստներու իշխանութեան գալէն եւ ծնողներու մահէն ետք Ռենատան դժուարութեամբ տարած է քաղաքական նոր իրավիճակը, մինչեւ որ հանդիպած է ընկերներուն՝ վարչակարգի հակառակորդ Մուսոլինիին, լրագրող եւ կոմունիստ Անթօնիօ Մելուշիին, որու հետ ամուսնացած է: Անոր ազդեցութեան տակ միացած է Իտալիոյ կոմունիստական կուսակցութեան:
Բանաստեղծութիւններ գրած եւ հրատարակած է 12 տարեկանին: Համագործակցած է տարբեր թերթերու ու ամսագրերու հետ, որտեղ տպագրած են անոր բանաստեղծութիւններն ու պատմուածքները: Սեպտեմբեր 1943-ին ամուսինին եւ 7-ամեայ որդիին հետ գացած է հրոսակութեան: Գարիպալտիի անուան ջոկատին մէջ եղած է կապաւոր, բուժքոյր: Տպագրուած է անօրինական մամուլին մէջ:
Ռենատօ Վիկանօն մահէն երկու ամիս առաջ պարգեւատրուած է Պոլոնիայի լրագրողական մրցանակով:
Ռ. Վիկանոյի առաւել յայտնի ստեղծագործութիւններէն է «L’Agnese va a morire» («Ակնէսը մահուան կ՛երթայ») վէպը, որ գրած է Իտալիոյ հրոսական մարտերու ազդեցութեամբ: Վէպի համար բանաստեղծուհին պարգեւատրուած է Վիարեկոյի մրցանակով (1949), որ Իտալիոյ ամենահին եւ ամենահեղինակաւոր գրական մրցանակներէն մէկն է:


== Յիշատակ ==
Պոլոնիայի մէջ կայ զբօսապուրակ Ռ. Վիկանոյի փոքր արձանով:
Իտալիոյ քանի մը քաղաքներու մէջ անոր անունը կը կրեն փողոցներ եւ դպրոցներ:


== Ընտրեալ ստեղծագործութիւններ ==
L’Agnese va a morire (1949)
Mondine (1952)
Arriva la cicogna (1954)
Donne della Resistenza (1955)
Ho conosciuto Ciro (1959)
Una storia di ragazze (1962)
Matrimonio in brigata (1976)


== Գրականութիւն ==
Литературный энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией В. М. Кожевникова, П. А. Николаева. 1987.


== Արտաքին յղումներ ==
Scrittrici partigiane: Renata Viganò
Ագապի Նասիպեան-Էքմէքճեան

Դոկտոր Ագապի Նասիպեան-Էքմէքճեան (ծն.՝ Լիմասոլ, Կիպրոս - Մահ.՝ 21 Դեկտեմբեր 2018-ին, Կիպրոս) պատմաբան, նախկին տնօրէն Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան Կիպրոսի Մելքոնեան կրթական հաստատութեան:


=== Ուսում եւ պաշտօն ===
Ան նախակրթութիւնը ստացած է Նիկոսիոյ Ազգային Մելիքեան-Ուզունեան վարժարանին մէջ, ապա յաճախած է Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւն, որուն Վարժապետանոցի բաժինէն շրջանաւարտ եղած է 1947-ին:
Համալսարանական ուսումը ստացած է Միացեալ Թագաւորութեան տարբեր համալսարաններէն. «Պսակաւոր Արուեստից» վկայականի տիրացած է Լոնտոնի Համալսարանէն, «Մագիստրոս Արուեստից»՝ Կլասքոյի Համալսարանէն:
1982-ին, Օքսֆորտի Համալսարանէն տիրացած է Պատմական Գիտութիւններու Դոկտորի աստիճանին, պաշտպանելով “Britain and the Armenian Question 1915-1923” (Բրիտանիա եւ Հայկական Հարցը 1915-1923) թեզը, որ ունեցած է երեք հրատարակութիւն՝ 1984-ին եւ 1985-ին, իսկ հայերէն թարգմանութեամբ՝ 1994-ին:
1951-էն 1975 (ընդմիջումներով), Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս դասաւանդած է աշխարհագրութիւն եւ ընդհանուր ազգաց պատմութիւն դասանիւթերը:
1985-էն 1988 վարած է Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան տնօրէնուհիի պաշտօնը:
Տարբեր տարիներ եղած է Ազգային Առաջնորդարանի Աղքատախնամ մարմնին եւ Հ. Բ. Ը. Մ.-ի Նիկոսիոյ մասնաճիւղի Տիկնանց վարչութեան ատենապետուհին: *Վեթերան անդամ է Հ. Բ. Ը. Միութեան:1984-էն 2006, պատմագիտական, կրթական եւ ընկերային նիւթերով զանազան դասախօսութիւններ տուած է Լոնտոնի, Նիկոսիոյ, Երեւանի, Աթէնքի, Հալէպի, Գահիրէի, Դամասկոսի, Ռովանիէմի (Ֆինլանտիա), Ժընեւի, Փուաթիէի (Ֆրանսա), Լոս Անճելըսի եւ Պէյրութի մէջ:


=== Շքանշան ===
Կրթական եւ մշակութային գործունէութեան համար 1997-ին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. ԱԱրամ Ա. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսին կողմէ շքադրուած է «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով, իսկ 2003-ին, Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին կողմէ՝ «Ս. Սահակ-Ս. Մեսրոպ» շքանշանով:


== Տե՛ս նաեւ ==
Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւն


== Աղբիւրներ ==
Հանդիսութիւն` Նուիրուած Դոկտ. Ագապի Նասիպեան-Էքմէքճեանի
Տանիէլ Միթերան

Տանիէլ Միթերան (ֆր.՝ Danielle Mitterrand, ծննդեան անունով՝ Տանիէլ Էմիլիէն Իզապել Ժուզ, ֆր.՝ Hélène Carrère d'Encausse (29 Հոկտեմբեր 1924, Վերտէն - 22 Նոյեմբեր 2011, Փարիզ, Ֆրանսա), Ֆրանսայի նախկին նախագահ Ֆրանսուա Միթերանի կինը, Ֆրանսայի առաջին տիկին (1981-1995), հասարակական գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Տանիէլ Միթերան ծնած է 29 Հոկտեմբեր 1924-ին, Մէոզ բաժնի Վերտէն քաղաքը։ Մայրը՝ Ռենէ Ֆլակոտը (1890-1971) եղած է ուսուցիչուհի, հայրը՝ Անտուան Կուսէն՝ (1885-1958) ճեմարանի տնօրէն։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Տանիէլ եղած է Ֆրանսական դիմադրութեան շարժման անդամ, կապեր ունեցած է «Մաքի» խմբաւորման անդամներուն հետ, օգնած անոնց։ Այդ ընթացքին ալ ծանօթացած է Ֆրանսուա Միթերանի հետ, եւ 28 Հոկտեմբեր 1944-ին անոնք ամուսնացած են։ Ամուսնութենէն ծնած է երեք որդի՝ Փասքալ (1945, մահացած է մանուկ հասակին, նոյն թուականին), Ժան-Քրիստոֆ (1946) եւ Ժիլպերը (1949)։
1981-ի Ֆրանսայի նախագահական ընտրութիւններէն ետք ան կը դառնայ Ֆրանսայի առաջին տիկինը՝ կեդրոնանալով հասարակական գործունէութեան մէջ, յատկապէս զարգացող երկիրներուն տրամադրուող մարդասիրական օգնութեան կազմակերպման մէջ։
1986-ին ան հիմնադրած է Ֆրանս Լիպերթէ-Տանիէլ Միթերանի ֆոնտ բարեսիրական կազմակերպութիւնը, որ կը զբաղէր անօթեւան մարդոց օգնութիւն տրամադրելով։
Տանիէլ Միթերան աշխուժօրէն աջակցած է Քուպայի մէջ տեղի ունեցած յեղափոխութեան, Նիքարակուայի սանդինիստական յեղափոխութեան, Քուրտիստանի անկախութեան շարժման։


== Աշխատութիւններ ==
La Levure du pain, édition , 1992
En toutes libertés, Ramsay, 1996.
Ces hommes sont avant tout nos frères, Ramsay, 1996 (sur les indiens du Chiapas).
Le Printemps des insoumis, Ramsay, 1998
La Torture en Tunisie : Comité pour le respect des libertés et des droits de l’homme en Tunisie, Le Temps des cerises, 2000.
Échanger la vie, Actes sud, 2000
Le Livre de ma mémoire, Édition Jean-Claude Gawsewitch, 2007 et Folio Mot à mot, Le Cherche midi, 2010 978-2-7491-1577-1.
Ce que je n'accepte pas, entretiens inédits avec Gilles Vanderpooten, Éditions de l'Aube, 2012.


== Արտաքին յղումներ ==
France Libertés Fondation Danielle Mitterrand Сайт фонда Даниэль Миттеран
Յովհաննէս Յովհաննիսեանի տուն-թանգարան

Յովհաննէս Յովհաննիսեանի տուն-թանգարան, կը գործէ որպէս Եղիշէ Չարէնցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի մասնաճիւղ 1948-էն։ Թանգարանը կը գտնուի Էջմիածնի այն տան մէջ, ուր երկար տարիներ ապրած եւ ստեղծագործած է բանաստեղծ Յովհաննէս Յովհաննիսեանը։ Թանգարանը ընդգրկուած է Վաղարշապատի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:


== Պատմութիւն ==
Տունը Յովհաննէս Յովհաննիսեանի տուն-թանգարանի վերածուած է Էջմիածնի քաղաքային խորհուրդի գործադիր կոմիտէի որոշմամբ 9 Փետրուար 1948-ին բանաստեղծի դստեր եւ թանգարանի առաջին տնօրէն Եւա Յովհաննիսեանի ջանքերով։
Բանաստեղծի հայրական տունը պահպանուած է նոյնութեամբ, միայն արտաքուստ երեսպատուած է հայկական տուֆաշերտով։ Այն 1.5 յարկանի 215 քմ շինութիւն է, ունի չորս սենեակ, միջանցք, խոհանոց, ընդարձակ պատշգամբ, նկուղներ, ուր պահուած են Արարատեան դաշտի բարիքները։
Միւս երկու սենեակներուն մէջ ցուցադրուած են գրողի գրական-հասարակական, մանկավարժական գործունէութեան վերաբերող փաստաթուղթեր, երկերու հրատարակութիւններ, կեանքին ու գործին նուիրուած ուսումնասիրութիւններ, լուսանկարներ, իրեր։ Տան պարտէզին մէջ կանգնեցուած է գրողի կիսանդրին (քանդակագործ՝ Ղուկաս Չուբարեան)։
1978-ին թանգարանը մասնակի վերանորոգուած է, 2011-ին լիովին հիմնանորոգուած է Էջմիածնի քաղաքապետ Կարէն Գրիգորեանի կողմէ։


== Ցուցադրութիւն ==
Թանգարանի սրահներուն մէջ (աշխատասենեակ, ննջարան, սեղանատուն, հիւրասենեակ) կը ցուցադրուին եւ պահոցներուն մէջ կը պահուին մօտ 700 հիմնական նիւթեր, որոնք կը ներկայացնեն Յովհաննէս Յովհաննիսեանի կեանքի ուղին, ուսումնառութեան, գրական, հասարակական եւ մանկավարժական գործունեութեան տարիները, անոր  երկերու ստեղծման պատմութիւնը եւ այլն։ Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին նաեւ երկերու հրատարակութիւններ, լուսանկարներ, անձնական իրեր, բանաստեղծի ինքնագրեր, անոր նուիրուած ուսումնասիրութիւններ, գեղանկարչական աշխատանքներ եւ այլն։
Տարօն (անձնանուն)

Տարօն, հայկական արական նորայայտ անուն։ Հաւանաբար, կը սերէ Մեծ Հայքի Տաւրուբերան նահանգի Տարօն (Տաւրոն) գաւառի անունէն: Հայաստանի աշխարհագրական անուններով կան նաեւ այլ անձնանուններ՝ Մասիս, Սեւան, Սասուն, Արարատ, Արաքս եւ այլն:
Տարօն տեղանունը որպէս գրական մականուն գործածած է հայ խորհրդային բանաստեղծ, արձակագիր Սողոմոն Տարօնցին (իսկական ազգանունը՝ Մովսէսեան, 1905-71)

Լատինագիր ձեւը՝  DARON 


== Անունը Կրողներ ==
Տարօն Աճէմօղլու (թրք.՝ Daron Acemoğlu, ծն.1967, Իսթանպուլ), հայկական ծագումով ամերիկացի տնտեսագէտ:
Տարօն Մալաքեան (անգլերէն՝ Daron Malakian, ծն. 18 Յուլիս 1975, Կլենտէյլ, ԱՄՆ) հայ կիթառիստ է, System of a Down խումբին նուագող
Տարօն Մարգարեան (ծն.1978) Երեւանի 11րդ քաղաքապետ (2011էն)
Էտմոնտ Աւետեան

Էտմոնտ Աւետեան (10 Նոյեմբեր 1929(1929-11-10), Անտիժան - 6 Դեկտեմբեր 2002(2002-12-06), Երեւան, Հայաստան), հայ լեզուաբան եւ փիլիսոփայ։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Ուզպեքիստանի Անտիժան քաղաքին մէջ: Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական բաժնին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1956 թուականին:
Ուսումը աւարտելէ ետք 1956-1961 թուականներուն Երեւանի Պետական համալսարանի մէջ ստանձնած է ռուսաց լեզուի եւ գրականութեան ուսուցչութեան պաշտօն:


=== Ձերբակալութիւն ===
1982 թուականին ձերբակալուած է իբրեւ այլախոհ եւ մեղադրուած՝ ռուս գրող Ալեքսանդր Սոլժենիցինի հետ ունեցած նամակագրութեան եւ արգիլուած գրականութիւն պահելու մեղադրանքով։ Ձերբակալութեան տարիները անցուցած է հոգեբուժարանի մէջ, ուրկէ ազատ արձակուած է 1984 թուականին:
Ազատ արձակուելէ ետք շարունակած է ուսուցչութեան պաշտօնը Երեւանի Պետական համալսարանէն ներս, իսկ 1994 թուականին եղած է նոյն համալսարանի ընդհանուր լեզուաբանութեան ամպիոնի վարիչ:


== Աշխատութիւններ ==
Աւետեանի ստեղծագործական աշխատութիւնները կը վերաբերին լեզուաբանութեան, իմաստի եւ արտայայտութեան, որոնց մասին կատարած է բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ․

«Լեզուական նշանի բնոյթը» (ռուսերէն, 1968),
«Իմաստ եւ նշանակութիւն» (ռուսերէն, 1979),
«Նշանագիտութիւն եւ լեզուաբանութիւն» (ռուսերէն, 1989),
«Վերադարձի օղակ» (1998, վերահրտ.՝ 2003) փիլիսոփայական խոհեր,
«Բանտային բանաստեղծութիւններ» (ռուսերէն, 2002) ժողովածու։Լեզուաբանը իր առաջին աշխատութիւնով իսկ յաջողած է հետաքրքրութիւն յառաջացնել թէ՛ Հայաստանի եւ թէ Խորհրդային Միութեան սահմաններէն ներս։
Երկար տարիներ տուած է լեզուաբանութեան, լեզուի փիլիսոփայութեան պատմութեան, գեղարուեստական թարգմանութեան տեսութեան եւ այլ առարկաներու մասին դասախօսութիւններ: Ան իր գործերուն մեծամասնութիւնը գրած է ռուսերէն լեզուով:
Վիրք

Վիրք (վրաց.՝ ქართლი, լատ.՝ Iberia, հին յուն․՝ Ἰβηρία), պատմական երկիր Անդրկովկասի կեդրոնական մասին մէջ։ Հարավէն եւ հարաւ-արեւմուտքէն կը սահմանակցէր Մեծ Հայքին, արեւմուտքէն՝ Կողքիսին, հիւսիսէն Ալանիային, արեւելքէն Աղուանքին։ Մայրաքաղաքներ կ՛ըլլան Մցխէթը, Արմազը եւ Թիֆլիսը։ Յունա-հռոմեական հեղինակներու մօտ կը կոչուի նաեւ Իբերիա։


== Անուանում ==
Մինչեւ մ.թ.ա. 3-2-րդ դարերուն Սպանիան եւս կը կոչուի Իբերիա եւ անուններու նմանութիւններէն յոյն եւ լատինական հեղինակները կ՛ենթադրեն, որ Կովկասի իբերները, այսինքն՝ վրացիները, կ՛առաջացնեն Պիրենեան թերակղզիի իբերներէն։ 19-րդ դարէն սկսած առանց գիտական որեւէ լուրջ կռուանի, որոշ հետազոտողներ կը ջանան հիմնաւորել այդ ենթադրութիւնը՝ առնչութիւններ որոնելով բասկերենի եւ վրացերենի միջեւ։


== Պատմութիւն ==
Կուր գետի հովտուն մէջ՝ ցեղային միութեան հիմքի վրայ, մ.թ.ա.IV-III դդ. սահմանագծին մէջ առաջացաւ վաղ ստրկատիրական պետութիւն, որուն հիմնադիրը, ըստ վրացական աւանդական պատմութեան, Քարթլիի տանուտէր Փառնաւազն էր։ Բնակչութեան հիմնական զբաղմունքը երկրագործութիւնն ու անասնապահութիւնն էր։ Մայրաքաղաք Մցխեթաի մէջ, ինչպէս նաեւ միւս քաղաքներուն մէջ զարգացած էին արհեստներն ու առեւտուրը։
Արտաշէս Ա-ն Վիրքէն կ՛ազատագրէ զաւթուած եւ Երուանդունիներու օրով Երուանդեան Հայաստանի կազմին մէջ մտնող Գուգարք նահանգը եւ կը միացնէ Մեծ Հայքին։ Տիգրան Մեծի ժամանակ Վիրքը կ՛ըլլայ Մեծ Հայքի գերիշխանութեան տակ։ Մ.թ.ա. 66 թուականին Արտաշատի պայմանագրով դուրս կ՛ուգայ հայկական գերիշխանութենէն։ 387 թուականին Մեծ Հայքի բաժանումէն ետք Գուգարք նահանգը կը կցուի Վիրքին եւ կ՛ըստեղծուի Վրացի մարզպանութիւնը։ 337 թուականին քրիստոնէութիւնը հայտարարուեցաւ պետական կրօն։
Ծիսակատարութեան լեզուն յունարէնն ու ասորերէնն էին, օգտագործուող այբուբենը՝ յունականն ու ասորականը։ Վահանանին պատերազմի ժամանակ հայ-վրացական զորքերը Ճարմանայի դաշտին մէջ ծանր պարտութիւն կրեցին պարսկական զորքէն։ 862-1022 թուականներուն Վիրքը կ՛ըլլայ Հայ Բագրատունիներու տերութեան մէջ։ Սելջուկեան արշաւանքներու եւ տիրապետութեան ժամանակ զգալի թիւով հայեր կը գաղթեն Վրաստան։
Վիրքը իր հզօրութեան գագաթնակէտին հասած է Դաւիթ Շինարար թագաւորի օրով։ Վրացիներուն Թամար թագուհին հայ-վրաց. զորքրով Զաքարէ եւ Իւանէ եղբայրներու օգնութեամբ կ՛ազատագրեն Հայաստանի բազմաթիւ շրջաններ։ 1199 թուականին վերջնական կ՛ազատագրուի Բագրատունեաց Հայաստանի սիրտ Անին։ Ազատագրած տարածքները կը տրուին հիմնականին Զաքարիաններուն: Վրացի Բագրատունիներու թագաւորութիւնը աւարտեցաւ 1801 թուականին, երբ Վրաստանի զգալի մասը անցաւ Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ Վիրքի տարածքին մէջ այժմ Վրաստանն է։


== Տե՛ս նաեւ ==
Վրաստան
Վրաց Բագրատունիներ
Վրաց մարզպանություն
Վարդան Փիրանեան

Վարդան Փիրանեան (Յակոբ, 1885, Կիւրին, Սեբաստիոյ նահանգ - 1918, Պաղեստին), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1885 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի Կիւրին գիւղաքաղաքին մէջ, հայ աւետարանական ընտանիքի մէջ։ Աւարտած է Այնթէպ գոլէճը եւ ստացած՝ «պսա­կա­ւոր ար­ուես­տից» վկայական։ 1917 թուականին աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) ընթացքին զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած, որպէս՝ զինուորական բժիշկ։ 1918 թուականին սպանուած է Պաղեստինի մէջ ծառայելու ընթացքին։


== Գրականութիւն ==
Քէստենեան Հրաչ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն Շրջանաւարտ Եւ Մեծ Եղեռնին Նահատակուած Հայ Բժիշկներ, «Ազ­դակ», 01-11-2012։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Թալին Էօզգալայճ

Թալին Էօզգալայճ (ծնած՝ 1972 Գատըգիւղ, Իսթանպուլ), հայ ասմունքող։


== Կենսագրութիւն ==
Զաւակն է բազմանդամ թրքախօս ընտանիքի մը։ Փոքր տարիքէն սիրած է գրականութիւնը եւ իր մէջ արթնցած է արտասանելու փափաքը, շնորհիւ իր հօրը, որ ամէն երեկոյ «Մարմարա» եւ «Ժամանակ» օրաթերթերը տուն կը բերէր ու կը քաջալերէր իր զաւակները, որ յառաջացնէին իրենց մայրենի հարուստ ու քաղցր լեզուն։


== Կենսագրութիուն ==
Նախակրթարանի եւ միջնակարգի ուսումը Թալին Արամեան-Ունճեան վարժարանին մէջ ստանալէ ետք կը սկսի յաճախել Էսայեան Վարժարան։ Հոնկէ կ'անցնի Սուրբ Խաչ Դպրեւանք, Հայկ Նշանի տնօրէնութեան օրով, եւ իր մայրենի լեզուն զօրացնելուն շնորհիւ պատեհութիւնը կ'ունենայ Նոր Տարուան, Ս. Ծննդեան եւ Զատկի տօներուն առիթով ոտանաւորներ արտասանելու, նաեւ թատերախաղերու մէջ դերեր ստանձնելու։ Արտասանութեան մրցումներու մասնակցելով կը շահի առաջնութեան եւ երկրորդութեան մրցանակներ։
Գործին անդամներէն մին կը հանդիսանայ Դպրեւանքի Սանուց Միութեան։ Միեւնոյն ատեն կ՛աշխատակցի Հայ թերթերու եւ հանդէսներու, ստորագրելով քերթուածները։
Ան Անքարայի Համալսարանին մէջ կը հետեւի «Լեհական լեզու եւ գրականութիւն» ճիւղին։ Արժանանալով Բոլոնիոյ կառավարութեան կողմէ յատկցուած կրթաթոշակին, ամսուան մը համար Վարչավիա կ՛երթայ։
Իր փափաքնէ իր ազգին ծառայել ու իբր մասնագէտ պաչտօնավարել Համալսարանի մը մէջ։


== Ստեղծագործութիուններ ==
Նոր սերունդին պատիւ բերող երիտասարդուհի մըն է Թալինը, Հայ լեզուի հանդէպ իր ցոյց տուած սիրով ու պաշտամունքով։
Իր ոճը սահուն է, առոյգ եւ ինքնուրոյն։ Կեանքի փիլիսոփայութիւնը կ՛ընէ իր քերթուածներուն ընդմէջէն, յանդուգն գաղափարներով։ 
«Անվերնագիր Սկզբունք» ին մէջ յատկանշական են հետեւեալ տաղերը.


== Աղբիւրներ ==
Սփիւռքահայ արդի գրականութիւն (խմբ. խմբագրող և համադրող՝ Սեդա Ծաղիկեան-Տէմիրճեան), Միշիկըն էջ 19։
Ազատեանց

Ազատյանց, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==


== Տես նաեւ ==
Ազատեան
315 (թիւ)

315 (երեք հարիւր տասնհինգ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 314-ի եւ 316-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A005349  բերկրալի թիւ է
 Alt   315  գործադրելիս կը ստացուի ; նշանը
տարուայ 315րդ օրն է Նոյեմբեր 12-ը (նահանջ տարիներուն՝ Նոյեմբեր 11-ը)
315 Քոնսթանտիա աստեղնեակի կարգային թիւն է
Հայկ (անձնանուն)

Հայկ, հայկական արական տարածուած, հինէն հասած անուն է։ Հին հայկական դիցաբանական հայոց նահապետ Հայկի անունն է։ Ըստ ժողովրդական մեկնաբանութեան, Հայկ անունը կը նշանակէ «հսկայ», «յաղթանդամ»։ Հայկ անունէն յառաջացած են՝ Հայկուհի, Հայկանուշ, Հայկանդուխտ իգական անունները։ Կան նաեւ Հայկունի եւ Հայկեան ազգանուններ։


== Անունը կրողներ ==
Հայկ Նահապետ՝ հայերուս անուանադիր նախնին
Հայկ Գամպուրեան (1888, Երզնկա, Կարնոյ նահանգ, Օսմ. Կայսրութիւն-Անյայտ)՝ հայ դեղագործ
Հայկ Եազմաճեան(30 Յունուար, 1898, Կ.Պոլիս-12 Փետրուար, 1975, Երեւան)՝ բժիշկ, հոգեբոյժ
Հայկ Թիրաքեան (1871, Տրապիզոն -1915)
Հայկ Մարութեան (18 Դեկտեմբեր, 1976, Երեւան)՝ դերասան
Հայկ Նագգաշեան (Ծն.Պէյրութ)՝ արձակագիր
Հայկ Պարիկեան (Ծն.1914, Հալէպ)՝ գրագէտ
Հայկ Օհանեան (Ծն.1910, Իրան)


== Մականուն ==
Վահէ Հայկ (Տինճեան, 1896, Խարբերդ-1983, Ֆրեզնօ)՝ ամերիկահայ արձակագիր