armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Պուսթան (Սաատի)

Պուսթան (Պարսկերէն՝ بوستان) «Սաատի Շիրազեցի»ի երկու գլխաւոր գործերէն մին, Գիւլիստանի (կամ Կիւլիստան) կողքին։ Պուսթանը բանաստեղծութեան գիրք մըն է, ամբողջացած Քրիստոսէ ետք ՌՄԾԷ թուականին, եւ ձօնուած Սալղուրեան (Սելճուքներու տիրապետութեան տակ, Իրանի Ֆարս կամ Պարս կամ Փարս կոչուած շրջանին իշխան-ճորտերը, թուրքմենական ցեղին պատկանող) Աթապէք (Պարսկերէն՝ اتابک, իշխան-ճորտերու տիտղոս) Սաատ Ա-ին (առաջին) կամ Սաատ Բ-ին (երկրորդ)։
«Պուսթան»-ը «Սաատի»-ի առաջին գործն է։ Կը պարունակէ «Սաատի»-ի երկարամեայ փորձառութիւններուն պտուղները, կեանքին վերաբերեալ անոր դատողութիւնները, եւ կազմուած է մանրավեպերու (անէքտոթներ) ընդարձակ հաւաքածոյէ մը։Ըստ «Պուքլըպպըն Համաշխարհային Գրադարանի»-ն (Անգլերէն՝ Bokklubben World Library), «Պուսթան»-ը կը դասուի որպէս բոլոր ժամանակներու 100 ամէնալաւ գիրքերէն մին։ Անիկա գրուած է մասնաւի (Պարսկերէն՝ مثنوي, Յանգաւոր Երկպատիկներ) ձեւով։Հնդկաստանի մէջ, ժամանակին, Պուսթանն ու Գիւլիստանը դպրոցական աշակերտներուն կը դասավանդուէին, եւ պէտք էր գոց (անգիր) սորվէին անիկա։


== Անուանում ==
Պարսկերէն Պուսթան (بوستان) բառը կը նշանակէ պտղատու պարտէզ, յառաջացած է Արաբերէն «Պուսթան» (بُستان) բառէն որ կը նշանակէ պարտէզ կամ այգի (զատ զատ արմաւենիներով) որուն մէջ կարելի է ցանք եւ ծառատունկ կատարել, հակառակ դէպքին կը կոչուի «Հատիքա» (حديقة): Երբեմբ ալ կը թարգմանուի մրգաստան, կամ մրգանոց։
		
		
		
		


== Տե՛ս Նաեւ ==
Սաատի Շիրազեցի
Հաֆէզի Ժողովածոն
Ունսուրի
Արմանոյշ Կոզմոեան
Հայկական Թուային Համակարգ
352 (թիւ)

352 (երեք հարիւր յիսուներկու) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 351-ի եւ 353-ի միջեւ

 A001043  երկու հարեւան պարզերու գումար է՝ 352=173+179
 A003072  երեք խորաններու գումար է՝ 352=13+23+73
 Alt   352  գործադրելիս կը ստացուի ` նշանը
տարուայ 352րդ օրն է Դեկտեմբեր 19-ը (նահանջ տարիներուն՝ Դեկտեմբեր 18-ը)
352 Կիսելէ աստեղնեակի կարգային թիւն է
+352-ը Լուքսեմպուրկ զանգելու միջազգային քոտն է
Ջահակիր (Գահիրէ)

Ջահակիր, ազգային, գրական, ընկերային շաբաթաթերթ, Գահիրէ (Եգիպտոս)։
Ջահակիր շաբաթաթերթի Նոր Շրջանին առաջին թիւը լոյս տեսած է 1963 Նոյեմբեր 7-ին, Սարգիս Պալաեանի նախաձեռնութեամբ։ Շաբաթաթերթը ունեցած է Հնչակեան ուղղութիւն, առանց ըլլալու կուսակցութեան օրգանը։
Մինչեւ 1989 Յունիս 8 (թիւ 1185) սեփականատէր խմբագիրը եղած է Սարգիս Պալաեան, արտօնատէրը` Այտա Սերովբեան (Սարգիս Պալաեանի կողակիցը)։
1979-ի կէսերուն Սարգիս Պալաեան բնակութիւն կը հաստատէ Գանատա։ Յաճախակի այցելելով Գահիրէ, ան քանի մը տարի եւս կը շարունակէ հետեւիլ խմբագրական աշխատանքներուն։ 1979-ի կէսէրուն համախմբագիր կը նշանակուի իր եղբայրը` Զաւէն Պալաեան, որ ապա ստանձնելով խմբագրութիւնը կը շարունակէ իր պաշտօնը մինչեւ վերջնական մեկնումը Գանատա 1989 Յունիս 10-ին։
1989 Յունիս 22-ին (թիւ 1186) Ջահակիր կը սկսի լոյս տեսնել երկու շաբաթը մէկ անգամ եւ այսպէս կը շարունակուի մինչեւ այսօր։ Այդ թուականէն մինչեւ 1989 Սեպտեմբեր 28 (թիւ 1193) խմբագիրը կը հանդիսանայ Աւետիս Մովսէսեան, արտօնատէրը` Այտա Սերովբեան (1979-ին ամուսինին հետ մեկնած էր Գանատա)։
1989 Հոկտեմբերին Ջահակիրի պատասխանատուութիւնը կ’անցնի Գահիրէի Հայկական Ընթերցասրահին եւ կը շարունակէ այդպէս մնալ մինչեւ այսօր, յաջորդաբար ունենալով հետեւեալ կազմերը.

26 Հոկտեմբեր 1989, թիւ 1194 – 1 Ապրիլ 1993, թիւ 1272, խմբագիր եւ տնօրէն` Աւետիս Մովսէսեան։
14 Հոկտեմբեր 1993, թիւ 1273 – 16 Փետրուար 2012, թիւ 1679, խմբագիր` Աւետիս Մովսէսեան, տնօրէն` Մարտիրոս Պալաեան։Աւետիս Մովսէսեան լուրջ հիւանդութեան պատճառով անկարող կ’ըլլայ շարունակել խմբագիրի պաշտօնը։ Ջահակիր կը շարունակէ լոյս տեսնել հետեւեալ կազմով.

8 Մարտ 2012, թիւ 1680 – 1 Հոկտեմբեր 2015, թիւ 1750, խմբագիր եւ տնօրէն` Մարտիրոս Պալաեան։
15 Հոկտեմբեր 2015, թիւ 1751 – մինչեւ այսօր, խմբագիր եւ տնօրէն` Մարտիրոս Պալաեան, խմբագրական խորհրդատու` Հայկ Աւագեան։«Ջահակիր»ի աշխատակիցներէն եղած են` Հայկ Ժամկոչեան, Եդուարդ Յակոբեան, Գրիգոր Պասմաճեան, Յակոբ Շահնուր, Արմէն Տատուր, Վարդուհի Տատուր, Տիգրան Գէորգեան, Մկրտիչ Անդրանիկ, Հայկ Աւագեան, Յովսէփ Նալպանտեան եւ ուրիշներ։
«Ջահակիր»ի Նոր Շրջանը ունեցած է երեք Յաւելուածներ.

«Մարզական-երիտասարդական ամսօրեայ յաւելուած», սեփականատէր խմբագիր` Սարգիս Պալաեան, արտօնատէր` Այտա Սերովբեան։ Լոյս տեսած է եօթը տարի, ընդամէնը` 79 թիւ. 29 Յունուար 1966, թիւ 1 (114) - 28 Դեկտեմբեր 1972, թիւ 79 (459)։
«Ծիծեռնակ», եռամսեայ երաժշտական յաւելուած Ջահակիր շաբաթաթերթի, խմբագիր` Հայկ Աւագեան, տնօրէն` Մարտիրոս Պալաեան։ Լոյս տեսած է ութ տարի, ընդամէնը` 29 թիւ. Յունուար 2001, Ա. տարի, թիւ 1, - Յունուար 2008, Ը. տարի, թիւ 1 (29)։
«Ջահակիր»ի Յաւելուածներու մատենաշար։ Առաջինը լոյս տեսած է` 2016 Ապրիլ 21-ին։ Կը շարունակուի մինչեւ այսօր։


== Աղբիւրներ ==
Սուրէն Ն. Պայրամեան, «Հայ մամուլը Եգիպտոսի մէջ. մատենագիտական ցուցակ», Գահիրէ, 2005, էջ 262-269։
«Ջահակիր»ի նոր շրջանի 55-ամեակին առիթով. «Ջահակիր»ի նոր շրջանի խմբագիր-տնօրէնները», «Ջահակիր», 15 Նոյեմբեր 2018, թիւ 1828, էջ 2։
Աստղաբերդ (ամսագիր)

«Աստղաբերդ», հայագիտական եւ մշակութային ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1951 - 1954-ին, Սթամպուլ մէջ։ Խմբագիրն էր Թ. Ազատեանը։ Տպագրած է գրական-գեղարուեստական գործեր, ժողովրդական ստեղծագործութեան պատառիկներ, ազգագրական նիւթեր, յօդուածներ հայ գրողներու մասին (Գրիգոր Նարեկացի, Ֆրիկ, Պետրոս Դուրեան, Դանիէլ Վարուժան եւ ուրիշներ)։
Հրապարակած է հայ մտաւորականներու անտիպ գործեր, նամակներ (Գրիգոր Օտեան, Ռուբէն Սեւակ, Սերուիչէն, Մինաս Չերազ, Եղիա Տէմիրճիպաշեան, Թլկատինցի, Գ. Սրուանձտեան, Ռ. Սելիքեան եւ ուրիշներ), Ակնի մշակոյթի ու պատմութեան վերաբերեալ նիւթեր։
Էվոյիքոս ծոց

Էվոյիքոս ծոց, (յուն․՝ Ευβοϊκός κόλπος), կը գտնուի Յունաստանի մայրցամաքի արեւելեան ափին եւ Էվիա կղզիին միջեւ։  Բաժնուած է երկու մասի․ հիւսիսային եւ հարաւային։
Էվոյիքոս ծոցը հիւսիսային եւ հարաւային մասերու կը բաժնէ Էվրիփու նեղուցը՝ Հալքիտային շրջանը (Էվիային մայրաքաղաքը)։


== Հիւսիսային Էվոյիքոս ծոց ==
Կ՛ երկարի Էվիա կղզիին հիւսիս-արեւմտեան ծայրամասէն մինչեւ Էւրիփու նեղուցը։  Անոր մուտքին (հիւսիս-արեւմուտք) կը գտնուի Լիհատես կղզեխումբը, իսկ արեւմտեան ափերուն բացերը Ղայտարոս եւ Աթալատոնիսի կղզիակները։


== Հարաւային Էվոյիքոս ծոց ==
Կ՛ երկարի Էվրիփու նեղուցէն դէպի հարաւ, մինչեւ Քարիստոսի ծոցը (Էվիա) եւ Սունիօ հրուանդանը (Ատիկէ)։    
Հարաւային Էվոյիքոս ծոցը երեք մասի կը բաժնուի՝ հարաւէն դէպի հիւսիս կարգով․- 

Առաջին մաս․ հարաւէն մինչեւ Սթիրոնիսիա եւ Քաւալիանի կղզիակին եւ Այիա Մարինա նեղուցը (կը կոչուի նաեւ Փեթալիոն ծոց),
Երկրորդ մաս․ Փեթալյի կղզեխումբէն մինչեւ մայրցամաքի Վիոթիա նահանգի Ավլիտայի եւ Էվիայի Պուրծի նեղուցը,
Երրորդ մաս, Հալքիտայի հարաւային նաւակայքէն մինչեւ Էվրիփուս նեղուցը։


== Պատկերասրահ ==


=== Հիւսիսային Էվոյիքոս ծոց ===

		
		
		


=== Հարաւային էվոյիքոս ծոց ===
Էբբլ Մէքնդօշ

Macintosh կամ Mac - Apple Inc. ընկերութեան անհատական համակարգիչներու մի քանի սերունդներու բրենդային անունն է։ Իր անուանումը ստացած խնձորներու McIntosh տեսակէն՝ Macintosh 128K առաջին Macintosh համակարգիչը թողարկուած է 1984-ի Յունուար 24-ին, որ ներկայացուած է Սթիվ Ճօպզի կողմէն։ Ան կ'օգտագորուէր օգտագործողի կրաֆիգական ինդըրֆեյսը (GUI) եւ մկնիկը՝ այն ժամանակ ստանդարտ հանդիսացող հրամանային տողի միջներեսի փոխարեն։ Այն շուկային մէջ մեծ մասայականութիւն վայելող առաջին անհատական համակարգիչն էր։ Mac-երու ներկայիս լայն տեսականին կ'ընդգրկէ ինչպէս Էբբլի նախնական մակարդակի Mac mini սեղանադիր համակարգիչները, այնպէս էր Xserve միջին կարգի սպասարկուները։ Mac համակարգիչները հիմանակնի մէջ նախատեսուած են տան, կրթութեան ոլորտի եւ պրոֆեսիոնալ ստեղծագործողներու համար։ Mac-երու արտադրանքը հիմնուած է հորիզոնտալ ինտեգրացիայի մոդելի վրայ, որմով Apple կ'օժանդակէ իր ամբողջ սարքակազմի ստեղծմանը եւ կը մշակէ իր սեփական MacOS օպերացիոն համակարգիչը, որը եւ ի սկզբանե կը տեղադրուի բոլոր Mac-երու վրայ։ Այս կը տարփերի IBM PC համատեղելի համակարգիչներու, երբ մէկ ընկերութիւնը կը ստեղծէ օպերացիոն համակարգիչը, իսկ այլ ընկերութիւնները կը ստեղծեն սարքակազմը։ Ժամանակակից Mac-երը (2006 թ երկրորդ կեսէն արտադրուած) այլ անձնական համակարգիչներու նման կարող են աշխատիլ տարբեր օպերացիոն համակարգիչներու ղեկավարութեամբ, այդ թուին նաեւ Linux, FreeBSD, Windows եւ այլն։
Մաքնդօշը իր ստեղծման առաջին իսկ օրէն հավաքականօրէն եւ անհատապէս կը կոչուի Mac.
Քանի որ Մաքնդօշը շատ սուղ էր, վաճառքի մէջ անոնց գերազանցեց IMB-ը իր անհատական համակարգիչներու անհամեմատ աւելի ցած գինով եւ ուղեկցվող կլոնային շուկայով։


== Աղբիւրներ ==

Making the Macintosh: Technology and Culture in Silicon Valley
Overview of Macintosh Opposite to PC 
Adams Noah (January 24, 2014 [January 25, 1984])։ «The MacIntosh Computer Is a Calculated Risk»։ All Things Considered։ NPR։ արտագրուած է՝ հունվարի 30, 2014  Period interview about the introduction of the Macintosh.


== Արտաքին հղումներ ==
Apple
Բուխալանսե

Բուխալանսէ (սպ.՝ Bujalance) քաղաք եւ համայնք Սպանիայի մէջ, կը մտնէ Կորդովա նահանգի մէջ, Անդալուսիայի ինքնաւար մարզի մէջ։ Վարչատարածքային միաւորը կը գտնուի Ալտո-Գվադալկիվար շրջանին մէջ։ Կը զբաղեցնէ 124 կմ² տարածք։ Բնակչութիւնը 7910 մարդ է (2010 թուականի տվեալներով)։ Մարզի վարչական կեդրոնէն ունի 42 կմ հեռաւորութիւն։


== Բնակչութիւն ==


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		


== Արտաքին հղումներ ==
Պաշտոնական կայք
Զանգակատուն (գիւղ)

Զանգակատուն, գիւղ Հայաստանի Արարատ մարզի Արարատ տարածաշրջանին մէջ, մարզկեդրոնէն կը գտնուի 55 ք.մ. հեռաւորութեան եւ մայրաքաղաքէն՝ 90 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ։


== Պատմութիւն ==
Գիւղը կը գտնուի Երեւան-Եղէգնաձոր մայրուղիին վրայ։ Նախապէս ունեցած է Չանախճի, Չանախճի Ներքին, Դաշտամէջ, Սովետաշէն անուանումները։ 1948-էն կոչուած է Սովետաշէն, իսկ 1991-ին, ի յիշատակ Պարոյր Սեւակի, վերանուանուած է Զանգակատուն։
Գիւղը վերաբնակեցուած է 1828-1830 թուականներուն Թուրքմենչայի պայմանագիրին համաձայն՝ Պարսկաստանի Խոյ-Սալմաստ գաւառի Հաւթուան գիւղէն գաղթած քանի մը ընտանիքներով։ Գիւղը իբրեւ բնակավայր աւելի հին է։ Ատիկա կը վկայէ գիւղի տարածքէն յայտնաբերուած խաչքարը, որ մինչեւ օրս յայտնաբերուած ամենահին խաչքարն է (Ե. դար)։ Գիւղի հիւսիս արեւմտեան մասին մէջ, բարձրադիր բլուրի մը վրայ կը գտնուի հանրապետական նշանակութեան յուշարձան՝ Ժթ. դարու գերեզմանոցը։ Գերեզմանոցին մէջ կը գերակշռեն տարբեր չափերու անմշակ գերեզմանաքարերը, ինչպէս նաեւ մշակուած խաչաքանդակներով, ծաղկաքանդակներով, մարդկային ուրուագիծերով գերեզմանաքարերը։ Գերեզմանոցին մէջ կան նաեւ քանի մը խաչքարեր, որոնք 1940-ին բերուած են մօտակայ Հորթուն բնակավայրէն։ Հորթուն գիւղին մէջ կը գտնուի Ս. Սարգիս եկեղեցին։ Զանգակատուն գիւղէն հարաւ, Գենուտի լեռներու լանջերուն կը գտնուին Պարսատիկ, Սմբուլ, Քարաղբիւր գիւղերու հետքեր՝ գերեզմանաքարերով եւ խաչքարերով։ Անոնցմէ մէկուն վրայ գրուած է. «Այս է տապան Մայր Խաթունի»:Զանգակատունը յայտնի է իբրեւ բանաստեղծ, գրականագէտ Պարոյր Սեւակի ծննդավայրը։ Զանգակատան մէջ՝ Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարանի հարեւանութեամբ՝ իր առանձնատան բակին մէջ թաղուած է Պարոյր Սեւակը։
Գիւղը տեղադրուած է Արաքսի ձախակողմեան վտակ Արածոյ գետի ձախ ափին, Գեղամայ լեռնաշղթային հարաւային լանջին։ Ծովու մակերեսէն ունի շուրջ 1650 մ. բարձրութիւն։ Անոր վարչական տարածքը կը ներառէ ծովու մակերեւոյթէն 1400 մ.-էն մինչեւ 2947 մ. բարձրութեան վրայ գտնուող բազմաթիւ լեռներ ու բարձունքներ։


== Կլիման ==
Կլիման բարեխառն լեռնային է։ Ձմեռը երկարատեւ է, ցուրտ, ձիւնածածկ։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնաւ։ Յունուարեան միջին ջերմաստիճանը կը տատանի -8-էն -12 °C, յուլիսեան միջինը՝ +20-էն +30 °C է։ Բնական դաշտերը սեւ հողային տափաստաններն են։ Անձրեւներու միջին քանակը 400-600 մմ. է։ Յաճախակի են չոր, երաշտի տարիները։ Գիւղի թիկունքին՝ Հորթուն կոչուող տարածքին մէջ կառուցուած է 2 միլիոն խորանարդ մեթր տարողութեամբ ջրամբար մը՝ ոռոգման նպատակով։


== Բնակչութիւն ==


== Տնտեսութիւն ==
Գիւղն ունի առկայ 358 տնտեսութիւն։ Բնակիչները բոլորը հայեր են, գիւղին մէջ ազգային փոքրամասնութիւններ չկան։ Համայնքի տնտեսութեան մասնագիտացման ճիւղը գիւղատնտեսութիւնն է։ Բնակչութեան հիմնական զբաղումը անասնապահութիւնն ու այգեգործութիւնն է։ Գիւղին մէջ կը գտնուին մեծ թիւով խնձորի, տանձի, ընկուզենիի այգիները։ Կը մշակեն բանջարեղէնի ջերմոցներ, ինչպես նաեւ հացահատիկ։ Համայնքին մէջ կը գործեն մանկապարտէզ մը եւ մէկ միջնակարգ դպրոց մը։ Համայնքը ունի մշակոյթի տուն, կը գործէ դարմանատուն մը։ Համայնքը ապահովուած է բջիջային հեռախօսակապով, ինչպէս նաեւ փոստային բաժանմունք մը կը գործէ։


== Յղումներ ==
Արարատի մարզպետարան
Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի

Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի (1804, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1868), երեսփոխան, ազգային գործիչ։
Ծնած է Պոլիս։ Ան զաւակն էր Առաքէլ Ալթունեանին։ Հայրը կը փոխադրուի Զմիւռնիա, ուր կը մեռնի՝ որբ թողելով Արիստակէսը 4 տարեկան հասակին մէջ։ Արիստակէսը իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ տեղւոյն վարաժարանին մէջ, որմէ ետք, կը յաճախէ Ռու անուն ֆրանսացիի մը վարժարանը եւ հոն կ՛ընտելանայ ֆրանսերէն լեզուին։ Դասընթացքը աւարտելէ ետք կ՛երթայ Եգիպտոս, ուր Եուսուֆ Պէյ վարժարան մը բացած էր։ Հոն ուսումը կը կատարելագործէ ու կը սորվի նաեւ իտալերէն եւ արաբերէն լեզուները։ Դպրոցը աւարտելէ ետք, տակաւին երիտասարդ՝ կառավարական պաշտօնեայ կը դառնայ, եւ քանի մը տարի ետք կը նշանակուի՝ Մեհմետ Ալիի քարտուղարը։ Արիստակէսի կինը, իր ժամանակաշրջանի զարգացած հայ կիներէն մէկը եղած է, տիրապետելով նաեւ՝ Ֆրանսերէնին։
Երբ էլմասը՝ արաբերէն թերթին խմբագրապետը, արտաքին գործոց նախարար կը նշանակուի, ինք ալ ժամանակ մը ետք կը դառնայ անոր խորհրդականը։ Դիւանագիտական խնդրոյ մը առթիւ, երբ Լուի Ֆիլիբ Ֆրանսայի թագաւորին գրուելիք պաշտօնագիր մը մեծ յաջողութեամբ կը գրէ, Եգիպտոսի Խէտէվի Մեհմետ Ալի փաշա՝ համբուրելով Արիստակէս Ալթունեանի ճակատը կ'ըսէ. "Օղլում Ալթուն, սենին իսմին Ալթուն տէյիլ, Տիւրրի տիր"։ (Կը նշանակէ՝ որդիս Ալթուն, քու անունդ Ալթուն (ոսկի) չէ, Տիւրրի (մարգարիտ) է"։ Ատկէ ետք Ալթուն մականունը կը փոխուի Ալթուն-Տիւրրիի։

Մեհմետ Ալի փաշայի մահէն ետք երբ զաւակները՝ Իպրահիմ, իսկ յետոյ՝ Ապպաս փաշաները կը յաջորդեն անոր, Արիստակէս պաշտօնէն կը քաշուի. առողջութեամբ տկար ըլլալով՝ Զմիւռնիա կը հաստատուի։ Կարճ ժամանակ մը վաճառականութեամբ զբաղելէ ետք, կը հաստատուի Պոլիս։ Պոլսոյ մէջ 1851-ին՝ Ճէզայիրլեան Մկրտիչ ամիրայի հետ Շամի մաքսերու վարձակալութիւնը կը ստանձնէ։
Ան մեծ մասնակցութիւն բերած է ազգային գործերու մէջ։ Անդամակցած է 1857-ի Գերագոյն Ժողովին։ Կարեւոր ներդրում բերած է Ազգային Սահմանադրութեան հաստատման մէջ, ուր Աղաթոն Օտեանի եւ Ն. Ռուսինեանի հետ խմբագրած են Սահմանադրութեան օրէնքը։
1860-Էն գրեթէ մինչեւ իր մահը Ազգային երեսփոխան եղած է ու ազգին շահերուն պաշտպան հանդիսացած։ Գրագէտ անձ՝ Ֆրանսերէնէ թարգմանած է «Գինովափէ» անուն վէպ մը։ Մահացած է 2 Յունուար 1888-ին։
Սերովբէ Տէրվիշեան

Հ. Սերովբէ վրդ. Տէրվիշեան (10 Յունուար 1846(1846-01-10), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1 Յունուար 1892(1892-01-01), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն),  հայ լեզուաբան, հնդեւրոպաբան։ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ (1864-էն), վարդապետ (1866-էն)։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Ղրկուած է Վիեննայի Մխիթարեան վանքը, ուր իր կրթութիւնը ստացած է։
1864-ին կուսակրօն աբեղայ դարձած է, անդամակցելով միաբանութեան, իսկ երկու տարի ետք՝ վարդապետ ձեռնադրուած։

Սկզբնապէս հրատարակած է կրօնա-բարոյական հարցերու մասին գիրքեր, ինչպէս «Սուրբերու վարքը» (հայատառ թրքերէն, 1870) եւ Ս. Յուստինոսի գործերուն ու վկայութեան գրաբար թարգմանութիւնը՝ «Պատասխանատուութիւնք առաջին եւ երկրորդ եւ պատմութիւն նորին վկայութեան» (1872), աշխարհաբար կարճ ողբերգութիւն մը՝ «Այրի մայրն ու միամօր որդեակը» (1871)։
Տէրվիշեան շուտով ձգած է իր գրական աշխատանքները ու վերադարձած է իր բուն սէրերուն՝ լեզուներուն։ Վանքին մէջ հայերէն (գրաբար), դասական (յունարէն եւ լատիներէն) ու արդի (գերմաներէն եւ ֆրանսերէն) լեզուներու ուսանող մը եղած է։ Այնուհետեւ, շարունակած է իր կրթութիւնը Վիեննայի համալսարանը, ուր սորված է պահլաւերէն (Իրանի հին լեզուն) եւ սանսկրիտերէն (Հնդկաստանի հին լեզուն)։ Անոնցմէ զատ՝ ծանօթ էր օսմաներէնի եւ հին պարսկերէնի։
1877-ին հրատարակած է իր առաջին լեզուաբանական գործը՝ «Հին հայերէն ք-ն», գերմաներէն։ Այս գիրքը առաջինը եղած է լեզուաբանական հետազօտութիւններու շարքի մը, որ երբեք չէ ամբողջացած։ Ան կը պարունակէր այդ տառի քննութիւն մը, այդ տառը ունեցող բոլոր բառերուն ստուգաբանութիւնը եւ «ք» տառի ունեցած վերափոխումները այդ բառերուն մէջ՝ այլ լեզուներու բաղդատութեամբ։
1880ական թուականներուն Հ. Սերովբէ Տէրվիշեան Պոլիս վերադարձած է, ուր 1883-ին հրատարակած է հայկական թուանուններու մասին յօդուածաշարք մը, Եղիա Տէմիրճիպաշեանի «Երկրագունդ» հանդէսին մէջ։
1885-ին լոյս ընծայած է իր հայերէն գլխաւոր գործը՝ «Հնդեւրոպական նախալեզուն»։ Այստեղ ամփոփուած են հնդեւրոպագիտութեան գլխաւոր իրագործումները ու բացատրուած են հնդեւրոպական նախալեզուի հիմնական խնդիրները։ Հեղինակը նաեւ անդրադարձած է հնդեւրոպական հին քաղաքակրթութեան եւ նախնական հայրենիքի խնդրին, ինչպէս եւ հնդեւրոպական լեզուաբանութեան պատմութեան։
Երկու տարի ետք, ան հրատարակած է առաջին հայերէն լեզուաբանական հանդէսը՝ «Լեզու» (1887-1888), զոր ինք լեցուցած է իր յօդուածներով։ Աշխատակցած է Վիեննայի Մխիթարեաններու նորաստեղծ «Հանդէս ամսօրեայ»ին եւ կարգ մը պոլսահայ թերթերու, ուր շարունակած է հրատարակել լեզուաբանական յօդուածներ։
Հռչակաւոր լեզուաբան Հրաչեայ Աճառեան գնահատած է Տէրվիշեանի վաստակը, յատկապէս կարգ մը ստուգաբանութիւններ եւ այն փաստը, որ «Հնդեւրոպական նախալեզու»ի պէս ամփոփ, մատչելի ու պարզ կերպով ներկայացուած գործ մը չէ եղած է ամբողջ եւրոպական գրականութեան մէջ՝ մինչեւ 1885։ Այդ գործը, գրած է Աճառեան, լեզուաբանութեան իր առաջին աղբիւրը եղած է, որուն համար չէ վարանած «իմ առաջին ուսուցիչս» կոչել Մխիթարեան գիտնականը։
Քրիստոֆ Փենտերեցքի

Քրիստոֆ Փենտերեցքի (23 Նոյեմբեր 1933(1933-11-23)[…], Դեմբիցա, Լեհաստանի Երկրորդ Հանրապետություն - 29 Մարտ 2020(2020-03-29)[…], Քրաքով, Լեհաստան), լեհ երաժիշտ։


== Կենսագրութիւն ==
Փենտերեցքին ծնած է Լեհաստանի։ Մեծ մայրը Իսֆահանցի հայ եղած է։ Աշխարհահռչակ երաժշտագէտը, մանուկ հասակին, մեծ մօր հետ ամէն կիրակի յաճախած է Քրաքովի հայոց եկեղեցի։
Տոլորես Զօհրապ-Լիպման

Տոլորես Զօհրապ-Լիպման (13 Յունուար 1896(1896-01-13), Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 15 Սեպտեմբեր 1991(1991-09-15), ), Օսմանեան կայսրութեան խորհրդարանի պատգամաւոր, կանանց իրաունքներու պաշտպան, գրող, մարդասէր եւ  հայ գրող Գրիգոր Զօհրապի դուստրը։ Հիմնած է «Տոլորես Զօհրապ-Լիպման Հիմնադրամը»՝ համալսարանաւարտ ուսանողներու հետագայ գիտական գործունէութեանց համար։


== Կենսագրութիւն ==
Տոլորես Զօհրապ ծնած է Օսմանեան կայսրութեան Կոստանդնուպոլիս մայրաքաղաքին մէջ, յայտնի գրող, խորհրդարանի պատգամաւոր Գրիգոր Զօհրապի եւ Քլարայի ընտանիքէն ներս։ 19 տարեկանին՝ Տոլորես Զօհրապ, Հայոց Ցեղասպանութեան ատեն, ականատես դարձած է հօր ձերբակալման եւ Կոստանդնուպոլիսէն արտաքսման։ Այս իրադարձութիւնը խոր հետք ձգած է անոր կեանքին վրայ։ Տոլորես, մայրն ու քոյրը՝ Հերմինէն, աւելի ուշ՝ տեղափոխուած են Եւրոպա․  Աւստրիայէն եւ Ռումանիայէն՝ հասած են Փարիզ, ուր Տոլորես վերստին միացած է 2 եղբայրներուն՝ Արամին եւ Լեոնին հետ։ Մօր մահէն ետք, Զօհրապ տեղափոխուած է Ռումանիա, ուր 1932-ին ամուսնացած է ամերիկացի գործարար Հենրի Լիպմանի հետ։ Անոնք տեղափոխուած են ԱՄՆ եւ 1934-ին Տոլորես Զօհրապ-Լիպման ստացած է ամերիկեան քաղաքացիութիւն։


== Մարդասիրութիւն ==
1950-ին Հենրի Լիպմանի մահէն ետք, Տոլորես իր կեանքը  նուիրագործած է բարեգործական գործունէութեան, մասնաւորապէս կրթական եւ հետազօտական բնագաւառներու մէջ։ Նիւթապէս աջակցած է հայագիտութեան նուիրուած ակադեմական ծրագիրներու, ինչպէս նաեւ Քոլոմպիա համալսարանէն ներս հիմնած՝ «Գրիգոր եւ Քլարա Զօհրապ ընկերութիւն» հիմնադրամը։ Աջակցած է նաեւ Ռոքֆելլըր համալսարանի (The Rockefeller university) եւ Նիւ Եորքի հանրային գրադարանի ուսումնասիրութիւններուն։ 8 Նոյեմբեր 1987-ին Նիւ Եորքի մէջ ստեղծուած է «Գրիգոր եւ Քլարա Զօհրապ տեղեկատուական կեդրոնը»։ Հարուստ գրադարանին եւ կրթական ծրագիրներուն շնորհիւ տեղեկատուական կեդրոնը աջակցած է հայագիտութեան բոլոր ոլորտներու ուսումնասիրութիւններուն։ Կեդրոնի բացման ներկայ գտնուած են Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգէն Ա․-ն ու Երուսաղէմի Հայոց պատրիարք Թորգոմ Մանուկեանը։
Տոլորես Զօհրապ-Լիպման մահացած է 1991-ին։ Յետ մահու հիմնուած է «Տոլորես Զօհրապ-Լիպման Հիմնադրամը»։


== Ժառանգութիւն ==
Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգէն Ա․ զինք պարգեւատրած է Ս. Ներսէս Շնորհալիի շքանշանով։
Տոլորես Լիպմանի մարդասիրական ժառանգութիւնը մինչեւ օրս կը շարունակէ աջակցիլ բազմաթիւ կրթական ծրագիրներու եւ մարդասիրական գործունէութիւններու։


== Արտաքին յղումներ ==
Տոլորես Զօհրապ-Լիպմանի կենսագրութեան մանրամասնութիւնները
Աշճեան

Աշճեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Աստիկ Աշճեան (1902-1990), թղթակից։
Արամ Աշճեան (1855-1909), խմբագիր։
Մեսրոպ Աշճեան (1941-2003), եկեղեցական-հասարակական գործիչ, արքեպիսկոպոս։
Միքայէլ Աշճեան (19-րդ դար-?), պատմաբան։
Մկրտիչ Աշճեան (19-րդ դար-?), բժիշկ։
Օննիկ Աշճեան (19-20-րդ դարեր), թարգմանիչ։
Համբարձում Աշճեան, Աշճեան Համբարձումեան (1862, Մարաշ - 1938), վերապատուելի, ուսուցիչ։
Ղասարոս Աշճեան, (1869, Իսթանպուլ — 1925)։ Կարեւոր պաշտօնեայ էր Օրոզտիպաքի մէջ։
Սարգիս Աշճեան (1948-1976), ծնած է Իսթանպուլ։
Անդրանիկ Գըլըճեան

Գըլըճեան Անդրանիկ (ծնած է 1922, Իսթանպուլ- Մեռած է 1996 Սան Ֆրասիսքօ)


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Իսթամպուլ եւ մահացած՝ Սան Ֆրանսիսքօ։ Յաճախած է Եսայեան եւ կեդրոնական վարժարանները։ Վկայուած է Իսթամպուլի Գեղարուեստի Ակադամիայէն։ Ուսուցչագործած է Գարակէօզեան Որբանոցի, Տատեան, Սահակեան-Նունեան, Ս. Խաչ Դպրեվանք եւ ամերիկեան վարժարաններու մէջ։ Տնօրէնի պաշտօն ստանձնած է Պէզճեան, Արամեան-Ունճեան վարժարաններուն մէջ։
Աշխատակցած է Տիթրոյթի Միութիւն հանդէսին։ Օգտագործած է Անդօ գրչանունը։ Հալէպի մէջ հեղինակած է Հայ լեզուի քերականութեան նուիրած 2 հատորներ։ Վերջին տարիներուն զբաղած է գեղանկարչութեամբ, միշտ ստորագրելով Անդօ։ 1965-ին հաստատուած է Տիթրոյթ։


== Հրատարակուած գործ ==
Ստեղծագործութիւն (բանաստեղծութիւն)-ԱՄՆ, 1996։
Անաթոլիա Գոլէճ

Անաթոլիա Գոլէճ, հիմնուած է 1864-ին Մարզուանի մէջ:


=== Պատմական ակնարկ ===
Օսմանեան տարածքին բողոքական առաքելութիւն կատարող Ամերիկացիներու գործունէութեան արդիւնքն է Մարզուանի Անաթոլիա Գոլէճը:
Մարզուանի մէջ այս գործունէութիւնը կը սկսի 1851 թուականին: Այդ շրջանին Մարզուանի մէջ մօտաւորապէս 15.000 հայ կը բնակէր:
Պէպէքի Աստուածաբանական Դպրոցը եւ Խասգիւղի Աղջկանց Վարժարանը, աշխարհիկ ազդեցութենէն որպէսզի հեռու մնան, կ'որոշուի աւելի գոց տեղ մը փոխադրել ու յարմար կը գտնուի Մարզուանը: 

Անաթոլիա Գոլէճին արմատները կը հասնին մինչեւ 1864 թուականը, երբ ան աստուածաբանական կեդրոն մըն էր եւ նպատակ ունէր կրթելու ծայրամասերէն եկած ապագայ հոգեւոր հովիւները: 1881-ին աստուածաբանական բաժինը զատուելով «պատրաստական» կոչուած աշխարհիկ բաժինէն, երկրորդը 1886-ին վերածուեցաւ Անաթոլիա Գոլէճի, գիշերօթիկ դպրոցի մը, որ Օսմանեան կայսրութեան շրջանին գաւառներու մէջ բնակող հայ եւ յոյն աշակերտներէ բաղկացած վարժարան մըն էր: Ուսուցչաց կազմը բաղկացած էր ամերիկացի միսիոնարներէ եւ հայ ու յոյն շրջանաւարտներէ, որոնք Արեւմուտքի մէջ ուսման ժամանակակից ծրագիրներու ծանօթացած էին:


==== կառոյց ====
Անաթոլիա Գոլէճը մեծ համալիր մըն էր եւ կ'ընդգրկէր զանազան բաժիններ, ինչպէս արական դպրոց, օրիորդաց դպրոց, մանկապարտէզ, խուլերու դպրոց, թանգարան-գրադարան, դարմանատուն, արհեստանոց, նաեւ գրականութեան, հնագիտութեան, երաժշտութեան եւ մարզական ակումբներ:


===== Ծրագիր =====
Ուսման լեզուն անգլերէնի կողքին կը դասաւանդուէր հայերէն, յունարէն, ֆրանսերէն եւ թրքերէն լեզուներ, բնական եւ ընկերային գիտութիւններ, ինչպէս նաեւ քրիստոնէական պատմութիւն եւ փիլիսոփայութիւն, հայկական եւ յունական դիցաբանութիւն:


====== կառոյցի փակում ======
Անաթոլիա Գոլէճը շարունակուեցաւ մինչեւ 1915, երբ մանկավարժական գործունէութիւնը կանգ առաւ եւ աշակերտութիւնն ու պաշտօնէութիւնը աքսորուեցան: Իսկ վարժարանը միջոց մը գոյատեւելէ յետոյ փոխադրուեցաւ Սէլանիկ՝ Յունաստան:
Մարզուանի Գոլէճը 30 տարուայ գործունէութեան ընթացքին տուաւ բազմաթիւ հայ շրջանաւարտներ եւ սատարեց Սեւ Ծովեան շրջանի հայութեան մտաւոր ու մշակութային զարգացման:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Դպրոցը Անցեալէն Դէպի Այսօր, Հրատարակութիւն՝ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի, Պոլիս, 2017
Houshamadyan թուայնացուած բաց արխիւ
Պետրոս Աղաճանեան

Պետրոս Աղաճանեան  (1859, Արաբկիր - 1927, Պէյրութ):


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած Արաբկիր1859-ին, Պէյրութ հաստատուած՝ 1890-ին։ Եղած է սիրուած ու յարգուած վաճառական եւ բազմաթիւ տարիներ Սբ. Նշան վարժարանի հոգաբարձու։ Մեռած Պէյրութ,1927-ին։ Ունեցած երկու աղջիկ՝ Սաթենիկ(որ կը գտնուի Ամերիկա) եւ Շուշան (ներգաղթած Հայաստան), ինչպէս նաեւ երեք մանչ զաւակներ, ՊՊ. Գրիգոր, Հայկազուն եւ վահան։ Առաջինը երկարամեայ պաշտօնեայ է Օրոզտիպաք ծանօթ վաճաժատան մէջ, երկրորդը տարիներէ ի վեր կը մաշտօնավարէ Իրաք Բեթրօլիում կազի ընկերութեան մէջ, իսկ երրորդը՝ Պրն. Վահան՝ երկրաչափ է, շրջանաւարտ Ֆրանսայէն, որ այժմ Պէյրութ կը գործէ: