armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Ատրպետ Ատրպետեան

Ատրպետեան Ատրպետ (Սարգիս Մուպահեաճեան 31 Յունուար 1860(1860-01-31), Կարս, Էրզրումի էլայեթ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1937, Լենինական, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ արձակագիր, վիպասան, հասարակական գործիչ, ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1934 թուականէն։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Կարս, տաճկաց տիրապետութեան ժամանակ։ Սկզբնական կրթութիւնը ստացաւ Բաղէշցի Գրիգոր պատուելիի մօտ, 1869-1871 թուականներուն կը յաճախէ ծխական ուսումնարանը, իսկ 1871-1872՝ կաթոլիկաց դպրոց։ 1873-ին կը մեկնի Ալեքսանդրոպոլ՝ ուսումը շարունակելու նպատակով, եւ այնտեղէն ալ կ'անցնի Կ․ Պոլիս, ուր կը մտնէ Վիեննայի Մխիթարեանց ուսումնարանը, հանգուցեալ Հայր Արսէն Այտընեանի օրով։
1881-ին կը վերադառնայ Կարս եւ տեղւոյն հայոց երկսեռ ծխական ուսումնարաններէն ներս, մինչեւ 1888 թուական, կը դառնայ ընդհանուր պատմութեան ու աշխարհագրութեան ուսուցիչ։ Միեւնոյն ժամանակ կ՛ընտրուի՝ քաղաքային պատգամաւոր։ 1889-ին ուսուցչական ասպարէզը թողնելով՝ կը տեղափոխուի Պաքու եւ կը սկսի ծառայել նաւթագործարաններու մէջ։ 1893-ին կ'անցնի Թաւրիզ դատարանական գործեր վարելու եւ 1895-ին կրկին կը վերադառնայ Կովկաս։ 1898-ին հարաւային Ռուսաստան կ՛երթայ՝ մասնաւոր գործերով, սակայն քիչ ժամանակ յետոյ կ'անցնի Պարսկաստան (Թաւրիզ քաղաք) եւ 1899–ի Մայիսէն կը զբաղի դատարանական գործերով։ Ատրպետի առաջին գրական աշխատութիւնն է «Խեւ Կարապետ» վէպը (Թիֆլիս, 1899), որ լոյս կը տեսնէ 1889 թուականին «Մուրճ»-ի մէջ՝ առանձին գիրքով։ կ'աշխատակցի «Մշակ»-ին, «Աղբիւրը»-ին, «Տարազ»-ին եւ «Գաղափար»-ին։
Մահացած է Լենինական (Կիւմրի) 1937 թուականին։


== Գրական վաստակ ==
«Շուշան» (օպերա 3 գործ․ 1890 )
«Ալմաստ», վէպ (1891)
«Ղադի»
«Արդար Դատաստան»
«Թուլումրաջիներ» (1899)
«Սարրաֆ», ողբերգութիւն (1893)
«Խիւլաֆաթ»
«Ժառանգներ» (1899)
«Քոռ Եղիկ», վէպ (1898)
«Բերսայի Առաքելը», վէպ (1893)
«Շխնոց» (1898)Բացի այս, ունի բազմաթիւ վիպակներ ու պատկերներ՝ «Քիւլհանրէյ», «Կաղ Նազօ», «Խառա-Խրխա», «Սօֆթա», «Ոսկէ Որդին», «Այիշէ-Խանում», «Օսմանեանների 600 Ամեակը», «Հարազիստներ», «Երախտապահանջ», «Կուռք», «Սեւ Քաղաք», «Ծպտեալ Սուլթան», «Փաշա», «Վիւքալայի Գաղտնիքը», «Երախտիք», «Քրտերը Պարսկաստանում» եւ այլն, տպուած ու անտիպ բազմաթիւ գրուածքներ, որոնք մեծ մասամբ Կարս ձգած է հեղինակը։


== Աղբիւրներ ==
Հայր Մկրտիչ Վրդ․ Պոտուրեան, «Հայ Հանրագիտակ», Պրուքէշ 1938, հատոր Բ․, էջ 249-250։
Մանիշակագոյն

Մանիշակագոյն անունը կուգայ մանուշակ վարդէն։ Ալիքին հասակը 380-420 նանոմեդր է:
Մանշաւունը ամենէն կարճ յաճախականութեան գոյնն է, որ կրնայ տեսնիլ մարդուն աչքը: Անորեն յետոյ կուգայ անդրամանիշակագոյն, որը տեսանելի չէ մարդուն աչքին: Անդրամանիշագոյնին ալիքները աւելի կարճ են, քան՝ մանիշակագոյնինը, սակայն աւելի երկար են, քան՝ Ռեոնթկէնի եւ կամմա-ճառագայթներու ալիքները:

Մանուշակ ծաղիկին եւ ամէթիսդ քարին գոյնն է:


== Գոյնին Անունը ==
Մանիշակագոյն անունը կուգայ մանուշակ (մանիշակ, մանաւշակ) ծաղիկի անունէն, որը պահլավերէնէ ծագած է եւ պարսկերէնին ու ասորերէնին միջոցաւ հայերէնին հասած է: Նույն ծագումն ունէ գոյնին ազրպէյճաներէն անունը՝ bənövşəyi  [պեանէօվշէայի] Եւրոպական գրեթէ բոլոր լեզուներուն մէջ մեջ սա գոյնն իր անունն ստացած է ղաթիներէն մանուշակ ծաղկի viola անունէն: Ռուսերէնի մէջ այս նոյն անունի ձեւափոխուած տարբերակը կը գործածուի՝ фиолетовый [ֆիալեթըվիյ]:
Վրացերէնին մէջ գոյնի անունի կազմուածքը նման է հայերէնին՝ იისფერი [իիսփէրի]՝ մանուշակի գոյն:


== Նշանակութիւնը ==
Միջին Դարու Եւրոպային մէջ մարդիկ մանիշակագոյն կը հագնէին այն պարագային, երբ թագաւոր մը, կամ անոր ընտանիքի որեւէ անդամ կը մահանար
Անգլիական Deep Purple խումբին անունը կը նշանակէ՝ Մուգ մանիշակագոյն:
Մանիշակագույնին երանգներէն են՝
բոսոր
ծիրանի
Անգլերէնին մէջ մանիշակագոյնին կը համապատասխանին երկու գոյներ՝ violet եւ purple


== Մեր Շուրջին Մանիշակագոյնը ==

		
		
		
		
		
		


== Ստացումը ==
Մանիշակագոյնը բնական գոյն մը չէ եւ կը բաղկանայ կարմիր եւ կապոյտ գոյներէ։


== Մանիշակագոյնը Կրօնքին Մէջ ==
Մանիշակագոյնը կը պատկանի Հայ Առաքելական ու նաեւ՝ Անկլիքանական եկեղեցիներուն
Դերջան

Դերջան, նախապէս ծանօթ էր նաեւ իբրեւ Մամախաթուն, գիւղաքաղաք (աւան, քաղաք, գիւղ) Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի Դերջան գաւառակին մէջ։ Կը գտնուէր Էրզրում-Երզնկա ճամբուն վրայ, Արեւմտեան Եփրատի Դերջան (Տուզլու) վտակին աջ ափին։ Գաւառակին կեդրոնը կը համարուի։
Մամախաթունը ունէր մեծ կայազօր մը իր զօրանոցներով։ Քաղաքին մէջ կար նաեւ առաջնորդարան։


== Բնակչութիւն ==
1877-1878 թուականներուն ունէր 430 տուն հայ եւ թուրք բնակիչ։


== Պատմամշակութային կառոյցներ ==
Մամախաթունը ունէր հայկական եկեղեցի մը։ Գիւղաքաղաքին մօտակայքը կար արաբական եւ այլ կառոյցներու աւերակներ եւ գերեզմանոց։


== Կրթութիւն ==
Գիւղին մէջ կը գործէր հայակական դպրոց մը:


== Անուանի մարդիկ ==
Մամախաթունի մէջ ծնած է գրականագէտ, արուեստաբանութեան դոկտոր Գ. Տէր-Ստեփանեանը (1909-1989)։


== Աղբիւրներ ==
«Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան» (5 հատորով), 1986-2001, Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն:


== Տես նաեւ ==
Էրզրում նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր
Համօ Սահեան

Համօ Սահեան (14 Ապրիլ 1914, Լոռի - 17 Յուլիս 1993, Երեւան), հայ արեւելահայ բանաստեղծ։
Ծնած է Սիսեանի մօտ, գիւղացի ընտանիքի մը մէջ։ Դեռ պատանի՝ ընտանիքը փոխադրուած է Պաքու, ստացած՝ միջնակարգ ուսումը, աւարտած՝ մանկավարժական հիմնարկ ու գործած՝ մամուլի մէջ։ Միաժամանակ՝ լոյս ընծայած է քերթուածներու առաջին հատորները։
Սահեանի բանաստեղծութիւնները տպագրուած են դեռեւս 30-ական թուականներէն, սակայն համընդհանուր ճանաչման արժանացած է ռազմաճակատ եղած ընթացքին «Նայիրեան Դալար Բարտի» բանաստեղծութեամբ, զոր յատկանշական է Հայաստան երկրի հանդէպ կարօտի յուզական բռնկումով եւ անմիջականութեամբ։
1951-ին հաստատուած է Երեւան, ուր շարունակած է գործել մամլոյ («Աւանգարդ», «Ոզնի», «Գրական Թերթ») եւ վարչա-մշակութային հիմնարկներու մէջ, միւս կողմէն արտադրելով բանաստեղծական նոր գործեր։ Ունի նաեւ բանատեղծական գործերու՝ թարգմանական ճոխ վաստակ, ռուս եւ խորհրդային ժամանակաշրջանի այլ գրականութիւններէ։
Մահացած է Երեւան։


== Գործերէն ==
«Որոտանի Եզերքին» 1946
«Նայիրեան Դալար Բարտի» 1958
«Հայաստանը Երգերի մէջ» 1962
«Կանչէ, Կռունկ» 1973
Սիրական Տիգրանեան

Սիրական Տիգրանեան (1875, Գիւմրի, Երեւանի նահանգ, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 1937), հասարակական-քաղաքական գործիչ, ՀՅԴ անդամ։ Եղբայրը՝ երաժշտագէտ Նիկողայոս Տիգրանեանին:


== Կենսագրութիւն եւ գործունէութիւն ==
Ծնած՝ Ալեքսանդրապոլ (Գիւմրի): Յաճախած է Թիֆլիսի արական գիմնազիան, աւարտած է Ս. Փեթերսպուրկի կայսերական համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքը, մասնակցել ուսանողական շարժմանը: Բացի մայրենիէն եւ ռուսերէնէն՝ կատարելապէս տիրապետած է գերմաներէնին եւ ֆրանսերէնին:
1900-ին աւարտած է ռուսական համալսարանը: Գէորգեան ճեմարանի մէջ դասաւանդած է քաղաքական պատմութիւն, եկեղեցական իրաւունք, հոգեբանութիւն եւ տրամաբանութիւն:
1914-ին, իբրեւ կամաւորական գունդերու կազմակերիչ, ղրկուած է Իգտիր շրջան: 
Իբրեւ Դաշնակցութեան թեկնածու ընտրուած է Պետական Դումայի անդամ: Մասնակցած է Հ.Յ.Դ. Թ. Ընդհանուր Ժողովին, Երեւան: Քաջազնունիի դահլիճին մէջ նշանակուած է Արտաքին գործոց նախարար։


== Տե՛ս նաեւ ==
Յովհաննէս Քաջազնունի
Լեւոն Շանթ
Յակոբ Տէր Յակոբեան
Վահան Նաւասարդեան
Մեսոնիսի

Մեսոնիսի (յուն․՝ Μεσονήσι)․ ժայռակղզիակ․ Տոտեքանիսա, Էգէական ծովու հարաւը, Յունաստան։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Մեսոնիսի Ասթիփալէա քաղաքապետութեան մաս կը կազմէ։  Կը գտնուի անոր հարաւ-արեւելքը եւ Սիրնային հարաւ-արեւելքը։  Տարածութիւնն է 0,416 քլ․²։  Կղզիակին կեդրոնը գտնուող 250 մեթր բարձրութեամբ բլուրը կը յատկանշուի զառիթափ եւ ժայռոտ ափերով։


== Բնապահպանում ==
Կղզիակը (ինչպէս նաեւ դրացի կղզիակները) յայատարարուած է  NATURA 2000 Բնապահպանման շրջան․ Արթեմիս ջրահատ (Αρτέμης), բազէ (Falco eleonorae տեսակ), Էգէականի ճայ (αιγαιόγλαρος), Միհոս ջրահատ (shearwater) թռչուններուն համար։
Nvidia

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Ընկերություն
NVIDIA Corporation, ամերիկեան մեծագոյն ընկերութիւն, որ կ'արտադրէ գրաֆիկական քարտեր և պրոցեսորներ։ Շուկային մէջ արտադրանքը հայտնի է նաեւ այսպիսի անուանումներով՝ GeForce, nForce, Quadro, Tesla, ION և Tegra։
Ընկերութիւնը հիմնադրուած է 1993 թուականին։ 2006 թուականի օգոստոսի դրութեամբ ընկերութիւնը ուներ աւելի քան 8000 աշխատակից, NVidia-ի 40 գրասենեակներ։ Ընկերութեան շտաբ-գրասենեակը կը գտնուի Սանթա Քլարա քաղաքին մէջ (Քալիֆորնիոյ նահանգ, ԱՄՆ)։ Ընկերութեան հիմնական մրցակիցներ են AMD (ATI) եւ Intel ընկերութիւնները։


== Ընկերութեան պատմութիւնը ==
Ընկերութեան պատմութեան հիմնական իրադարձութիւնները.

1993 թուական — Խուան Ժենսյուն (Jen-Hsun Huang), Կետրիս Պրէմեւ Քրիս Մալաչովսկի։
1995 թուական — կւ թողարկէ NV1՝ ընկերութեան առաջին արտադրանքը։
1998 թուական — ընկերութիւնը կը տեղափոխուի Սանտա-Կլարա քաղաք
1999 թուական —
ներկայացվում է Nvidia Quadro՝ աշխարհի մէջ առաջին GPU-ն աշխատող կայաններու համար
Յունուարին ընկկերութիւնը կ՜անցնի IPOն, NASDAQ դրամական շուկային մէջ։
2000 թուական — Microsoft ընտրեց NVIDIA ընկերությանը, որպես գրաֆիկական պրոցեսորների մատակարար իր Xbox խաղային համակարգի համար։
2002 թուական —
կը թողարկէ GeForce 4.
գոյութեան ընթացքին ընկերութիւնը թողարկած է աւելի քան 100 միլիոն պրոցեսորներ։
2003 թուական — ձեռք կը բերէ Media Q՝ առաջատար մատակարար, որ կ՜արտադրէ գրաֆիկայի և միւլթիմետիայի անլար սարքեր։
2004 թուական — կը թողարկէ 300 միլիոն պրոցեսորներ։
2006 թուական — կը թողարկէ է GeForce 8800GTX — աշխարհի առաջին վիտէոքարթը DirectX 10-ի աջակցութեամբ։
2008 թուական — փետրվարին ընկերութիւնը ձեռք կը բերէ Ageia տեգնոլոգիաների մշակողի PhysX շարժիչը։
2011 թուական — ընկերութիւնը, գրեթէ ամբողջութեամբ կը դադարի արտադրելէ գրաֆիկայի սարքեր։ Կը կնքէ համաձայնութիւն բազմաթիւ արտադրողներու հետ (ինչպիսիք են ASUS, Palit, MSI, Zotac, Gigabyte եւ ուրիշներ)։
2012 թուական — ընկերությունը մտնում է The Linux Foundation։


== Արտադրողներ ==
NVidia ընկերութիւնը չ՛արտադրեր GPU, ինչպես նաեւ գրաֆիկական սարքեր, որոնք կ'արտադրեն քոյր կազմակերպութիւնները։ NVidia-ն միայն կը մշակէ սարքերուի դիզայնը։
NVIDIA GeForce-ի քոյր կազմակերպութիւնները՝
4 Հոկտեմբեր

4 Հոկտեմբեր, տարուան 277-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 278-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 88 օր


== Դէպքեր ==

0610. Հերակլիոս Ա-ը դարձաւ Բիւզանդիոյ կայսր
1582. Գրիգորիւս 13րդ պապը ներդրաւ նոր օրացույց։ Սպանիոյ, Իտալիոյ, Լեհաստանի եւ Փորթուկալի մէջ այսօրուան յաջորդած է Հոկտեմբեր 15-ը
1853. ռուս ծովակալ Նեւելսքին Սախալին կղզիին վրայ կը պարզէ Ռուսիոյ դրօշը
1911. Լոնտոնին մէջ գործարկուեցաւ առաջին շարժասանդուղքը


=== Աղէտներ ===
1992. Ամսթերտամին մէջ բեռնատար Պօյինկ 747-ը իյնած է բնակելի տուներուն վրայ, զոհուած են 47-ը օդանաւուն եւ 39-ը ցամաքին
2001. Ուքրաինական զինուժի արձակած հրթիռը զարկած է Սեւ Ծովի վրայով Թել Աւիւէն Սիպերիա թռչող օդանաւը, զոհերը 78
2010. Հունկարիոյ մէջ ամբարտակի փլուզման հետեւանքով կ'արտահոսէ մէկ միլիոն մ3 հեղուկ կարմիր շլամ, դառնալով բնապահպանական աղէտի պատճառ, կը մահանայ ինը մարդ


== Ծնունդներ ==
 4 Հոկտեմբերի ծնածներ 

1913. Անդրանիկ Ծառուկեան (մ․1989) սփիւռքահայ արձակագիր
1914. Պարոյր Մասիկեան (մ․1989) հայ արձակագիր, թատերագիր, երաժիշտ
1947. Արմէն Տէր Կիւրեղեան (Armen Der Kiureghian) ամերիկահայ ճարտարագէտ
1976. Ալիսիա Սիլուերսթոն (Alicia Silverstone) ամերիկացի դերասանուհի


== Մահեր ==
 4 Հոկտեմբերի մահացածներ 

1925. Գէորգ Բաշինջաղեան (ծն.1857, Թիփղիսի կուպերնիա, ՌԿ) հայ նկարիչ
1984. Զաւէն Պիպեռեան (ծն.1921, Կ.Պոլիս) գրող, թարգմանիչ
1993. Գէորգ Թամանեան (ծն.1910, Ս.Փիթըրսպուրկ) հայ ճարտարապետ
1995. Վահէ Սէթեան (ծն.1905, Հալէպ, ՕԿ) լիբանանահայ մշակոյթի գործիչ


== Տօներ ==
Կենդանիներու պաշտպանութեան համաշխարհային օր
Անկախութեան օր՝ Լեսոթոյ (Միացեալ Թագաւորութենէն, 1966)


== Արտաքին յղումներ ==
BBC: On This Day
  [2] (անգլերէն)
13 Յունուար

13 Յունուար, տարուան 13-րդ (նահանջ տարուան 14-րդ) օրն է։

 12 Յունուար  13 Յունուար  14 Յունուար 


== Դէպքեր ==
1990, Պաքուի մէջ սկսաւ խաղաղ հայ բնակչութեան ջարդը։
1992, Շահումեան աւանը հրթիռակոծուած է «Կրատ»-ով։


== Ծնունդներ ==
1896, Տոլորէս Զօհրապ-Լիպման, Օսմանեան կայսրութեան խորհրդարանի պատգամաւոր, կանանց իրաունքներու մարտիկ եւ գրող, մարդասէր, յայտնի գրող Գրիգոր Զօհրապի դուստրը (մահ․՝ 1991)։
1970, Շոնտա Ռայմզ, Ամերիկացի բեմադրիչ, ժապաւէնի արտադրիչ եւ թատերագիր։
1895, Վահրամ Փոթուգեան, հայ բժիշկ ( մահ.՝ 1938)։


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի՝ Տիրոջ Անուանակոչութիւն}}
Հին Նոր Տարի
Արշակ Խազխազեան

ԱՐՇԱԿ ԽԱԶԽԱԶԵԱՆ ․―Կարնեցի վաճառական բնիկ խը֊նուսցի վերջերը Պօլիս հաստատուած, 40 տարու, Հայրենակից կարգ մը առեւտրականներու հետ իր տարագրումէն յետոյ միջոցը գտնելեվ թէեւ կ'աջողի մայրաքաղաքս դառնալ, բայց մատնուելեվ կրկին կ'աքսորուի Չանղրիէն հեռու Մեճիտ֊Էօզիվ , անվերադարձ․


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին յղումներ ==
Յուշարձան Ապրիլ տասնըմէկի


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան,Կ․Պոլիս,1919,էջ 42
Մագնիսականութիւն

Մագնիսականութիւնը անտեսանելի ուժ մըն է, որ կը բանի մագնիսի մը երկու բեւեռներուն միջեւ։ Աշխարհի ընդերքին մէջ կան բնական մագնիսներ, ինչպէս՝ մագնիսաքարը: Կան նաեւ զանազան ձեւի արուեստական մագնիսներ. կարգ մը նիւթեր, որոնք «երկաթամագնիսային» կը կոչուին կրնան մագնիսի վերածուիլ, եթէ այլ մագնիսով մը շփուին կամ անոնց շուրջ փաթթուած թելի մը մէջէն ելեկտրական հոսանք ուղարկենք։ Այս վերջին պարագային՝ կը ստանանք ելեկտրամագնիս։ Երբ թելի մը մէջէն ելեկտրական հոսանք ուղարկենք, անոր շուրջ կը ստեղծուի մագնիսական դաշտ մը։ Մագնիսի մը հակառակ բեւեռները զիրար կը քաշեն, նման բեւեռներ զիրար կը վանեն։
Մեր երկիրը նոյնինքն հսկայական մագնիս մըն է։ Իր մագնիսական դաշտը կը ճառագայթէ հիւսիսի եւ հարաւի բեւեռներէն։ Կողմնացոյցի մը սլաքը կը հետեւի այդ դաշտին ուժագիծներուն։ Այդ պատճառով է, որ մագնիսի մը երկու ծայրերը կը կոչուին հիւսիսային եւ հարաւային բեւեռ։


== Աղբիւրներ ==
Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարան, Արամ Սեփեթճեան եւ Լեւոն Թորոսեան, 2001-2002, էջ 9
Աղուոր (անձնանուն)

Գործածուած է 13-17-րդ դարերուն, այնուհետեւ դուրս եկած է գործածութենէ:


== Գործածութիւններ ==
Աղուոր Խարբերդցի, նուիրատու Կապոսի Ս․ Լուսաւորիչ վանքի:
Աղուոր տիկին, մայր Կոստանդին Պեհեսնեցի եպիսկոպոսի, այն որ առաջնորդ էր Սկեւռայ վանէն եւ գրել տուաւ Առակք Սողոմոնի, Սիրաք եւ Յոբ:
Աղուոր, կին Պաղտասարի եւ մայր Խանտէրի, կնոջ Մարսուանցի մահտեսի Նորհատի, այն որ Սեբաստիոյ մէջ Աւետարան մը գրել տուաւ:
Ազգային Յուշարձան (Ամսթերտամ)

Ազգային յուշարձան, (հոլ.՝ Nationaal Monument կամ Nationaal Monument op de Dam) Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նուիրուած յուշարձան Ամսթերտամի Դամ հրապարակին վրայ, տեղադրուած է 1956 թուականի մայիս 4-ին։ Ամէն տարի մայիս 4-ին յուշարձանի մօտ տեղի կ'ունենայ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նահատակներուն յիշատակին արարողութիւն (Dodenherdenking):


== Տուեալներ ==
Յուշարձանի կենտրոնական տարրը 22 մետր բարձրութեամբ սպիտակ տրաւերտինէ կոնաձեւ սիւնն է։ Սիւնին առջեւի մասը խորաքանդակը կը կոչուի De Vrede («խաղաղութիւն») եւ կազմուած է շղթայուած տղամարդկանց 4 ֆիգուրներէ, որոնք կը ներկայացնէն պատերազմական տարիներու տառապանքները։ Այս ֆիգուրներուն երկու կողմերը տղամարդկանց քանդակներ կան, որոնք կը ներկայացնէն հոլանտական վերածնունդը. ձախ կողմի ֆիգուրը մտաւորականութեան ներկայացուցիչն է, աջ կողմինն ալ` աշխատաւոր դասը։ Անոնց ոտքերուն մօտ լացող շուները կը խորհրդանշէն տառապանք եւ հաւատարմութիւն։ Կենտրոնական խորաքանդակին վերի երեխան ձեռքին կնոջ քանդակ է, որուն շուրջ կայ աղաւնիներ, որոնք կը խորհրդանշէն յաղթանակ, խաղաղութիւն եւ նոր կեանք։ Սիւնին ետեուի դէպի երկինք յառած աղաւնիները կը խորհրդանշէն ազատութիւն:
Յուշարձանը տեղադրուած է համակենտրոն օղակներու վրայ, որոնք անոր շուրջն աստիճաններ ստեղծած են։ Պատուանդաններու վրայ երկու կողմերէմ կանգնած են առիւծներ, որոնք կը խորհրդանշեն Նիդերլանդներու թագաւորութիւնը: Կիսաշրջանաձեւ պատը կը պարփակէ յուշարձանի հետեւամասը, որուն վրայ կան հողով լցուած 11 սափորներ` բերուած հոլանդական մարզերից։ Նիդերլանդներն ունեցած են 11 մարզ, մինչեւ 1986 թուականին Ֆլեւոլենդը դարձաւ 12-րդ մարզը։ Երեք տարի յետոյ աւելացուեց 12-րդ սափորը` լցուած հոլանդական արեւելա-հնդկական հողով (ներկայիս Ինդոնեզիայ)։
Սիւնի վրայ կայ լատինատառ մակագրութիւն.
Hic ubi cor patriae monumentum cordibus intusquod gestant cives spectet ad astra dei.
(«Այստեղ, ուր հայրենիքի սիրտն է, թող վեր յառնի այս յուշարձանը դէպի Աստուած եւ աստղեր»)
Սիւնի ետեւի պատին վրայ կայ հոլանդերէն արձանագրութիւն` տեքստ բանաստեղծ Ադրիաան Ռոլանդ Հոլսվին կողմէ։ Պատի ետեւի մասը մակագրուած է հոլանդացի գրող Անտուան Դոնկերի բանաստեղծութիւններէն մէկը:


== Հեղինակներ ==
Ճարտարապետ` Յակոբս Աուդ
Քանդակագործներ` Ջոն Ռադեքեր, նրա որդիներ` Հան եւ Եան Վիլեմ Ռադեքերներ, ռդլիեֆների հեղինակ` Պոլ Կրէկուար


== Պատկերասրահ ==
Յուշարձան ապրիլ տասնըմէկի

Յուշարձան ապրիլ տասնըմէկի, հրատարակիչ ու գրող Թէոդորոս Լապճինճեանի (Թէոդիկ) 1919 թուականի Ապրիլին Պոլսոյ մէջ հրատարակած, Մեծ եղեռնի զոհերուն նուիրուած յուշամատեան, ուր կենսագրական տեղեկութիւններով եւ լուսանկարներով ներկայացուած են ձերբակալութիւններուն զոհ մօտ հազար հայ մտավորականներ։ Նախաձեռնողը եղած է «Ապրիլի 11-ի սգոյ հանդէս»ի Պոլիս ստեղծուած յանձնախումբը։ Լոյս ընծայած է «Արզուման» տպարանը։
Վերնագրին մէջ նշուած է Ապրիլ 11, քանի որ հին տոմարով կը համապատասխանէ Ապրիլ 24-ին:


== Հրատարակության նախապայմաններ ==
«Ապրիլի 11-ի սգո հանդես» հանձնախումբը իր գործունէութիւնը ծավալել է Մուդրոսի զինադադարից հետո, այն կարճ ժամանակահատվածում, երբ «պատերազմի և տեղահանության հանցագործությունների հետաքննությունն» էր ընթանում։ Այդ օրերին հանձնախմբի նախաձեռնությամբ Սուրբ Հակոբ ‎հայկական գերեզմանատնում հուշարձան կանգնեցվեց Մեծ եղեռնի առաջին հուշարձանը, որն այնուհետեւ ոչնչացրին, եւ հետքերը անհետ կորան:


== Վերահրատարակություն ==
2010 ապրիլի 24-ի նախօրեին Ստամբուլում հայտնի իրավապաշտպան, հրատարակիչ Ռագըփ Զարաքոլուն «Բելգե» հրատարակչությունում վերահրատարակեց Թեոդիկի «Յուշարձանը»: Գիրքը լույս տեսավ եռալեզուՙ թուրքերեն, հայերեն եւ անգլերեն: Գիրքն ունի ներածական բաժին, որը հագեցված է Զարաքոլուի «Առաջաբանով», Հրանտ Դինքի կենսագրությամբ, ինչպես նաեւ նրա «Վախվորած աղավնու հոգեվիճակում եմ» հոդվածով եւ Թեոդիկի կենսագրությամբ։


== Բովանդակություն ==
Աշխատությունը բաղկացած է երկու մասերից՝ «Կենսագրական բաժին» եւ "Գրական բաժին»:

Առաջին բաժնում ներկայացվում են Կոստանդնուպոլսից տարագիր հայ մտավորականները, ազգային եւ կրթության գործիչները, աքսորավայրում հիվանդության պատճառով մեռնողները, նաեւ նրանք, ովքեր կախաղան են հանվել հենց Կոստանդնուպոլսում։ Խմբագիրը առանձին հատվածներով անդրադառնում է աքսորավայրերում հիվանդություններից մահացածներին եւ զոհ գավառական մտավորականությանը՝ ըստ բնակավայրերի։ Գրքում ընդգրկված զոհերն ունեն Թեոդիկի կողմից տրված հերթական համարակալում (ընդհանուր առմամբ 750 զոհ)։
Երկրորդ բաժինը նվիրված է գավառին, որը ներառում է Արևմտահայաստանի գրեթե բոլոր քաղաքները, ինչպես նաեւ Իզմիրը: Այաշ աքսորված պոլսահայ մտավորական Բյուզանդ Պոզաճյանի եւ Չանղրի տարագրված Միքայել Շամտաճյանի հուշերը, որտեղ հեղինակները անդրադառնում են 1915 թ. ապրիլի 11/24-ի հայ մտավորականության աքսորին եւ ամիսներ շարունակ կրած տառապանքներին։
Գրական բաժնում զետեղված են Բյուզանդ Պոզաճյանի «Դեպի Այաշ», Միքայել Շամտանճյանի «Չանքըրից վերհիշումներ» հուշագրություններն ու նահատակ եկեղեցականները։
Վերջաբանի փոխարենՙ «Ապրիլի 11-ի սգո հանդեսի» հանձնախմբի դիմում-կոչը հայրենակիցներին։


== Ծանոթագրություններ ==
Ղեւոնդ Յովնանեան

Հ․ Ղեւոնդ Յովնանեան (20 Հոկտեմբեր 1817(1817-10-20), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 26 Յունուար 1897(1897-01-26), Վիեննա, Աւստրո-Հունգարիա), հայ բանասէր, լեզուաբան, թարգմանիչ։ Մխիթարեան միաբանութեան Վիեննայի ճիւղի բեղուն հեղինակներէն մին, որ կեդրոնացած է գրաբարի ու ռամկօրէնի ուսումնասիրութեան վրայ։
Եղբայրն էր ուրիշ վիեննական Մխիթարեանի մը ՝ Հ. Պօղոս Յովնանեանի։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Պոլսոյ Բերայի թաղամասը։ Ուսումը ստացած է Ղալաթիոյ Սէն-Պընուա ֆրանսական վարժարանին մէջ, իսկ 1836-1838ին՝ Վիեննայի Մխիթարեան վարժարանին մէջ։
1838-ին անդամակցած է Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան, իսկ 1840-ին քահանայ ձեռնադրուած է։


== Վարած պաշտօններ ==
Միաբանութեան մէջ վարած է տպարանապետի պաշտօնը (1846-1854)։ Այնուհետեւ մեկնելով Պոլիս, վիեննական Մխիթարեան վարժարանի վարիչի օգնական եւ ուսուցիչ եղած է (1857-1867)։
Հմուտ թրքագէտ, 1868-1870ին թրքերէն լեզուի դասաւանդման օգնական դարձած է Վիեննայի Արեւելեան ճեմարանին մէջ։ 1876-1887ին վերստին վարած է տպարանապետի պաշտօնը Մխիթարեան վանքին մէջ։
Տիրապետած է յունարէնին, լատիներէնին, գերմաներէնին, ֆրանսերէնին, արաբերէնին եւ այլն։
Միաբանակիցներ Հ. Յովսէփ Գաթրճեանի եւ Հ. Անտոն Գարագաշեանի հետ, Հ. Ղեւոնդ Յովնանեան 1840ական թուականներուն ոսկեդարեան հայերէնի յայտնաբերման շարժման պարագալուխներէն կ՚ըլլայ։ 


== Աշխատութիւններ ==
5-րդ դարու հայերէնի խոր հմտութիւնը յայտնի դարձած է Կոռնելիոս Նեպոսի «Վարք զօրավարաց անուանեաց» գործի թարգմանութեամբ (1842)։
Գրական բազմակողմանի գործունէութիւն ունեցած է, հրատարակելով այլեւայլ գործեր, ինչպէս.

«Գաղղիերէն քերականութիւն» (երեք հատոր, որ երեք անգամ կը տպագրուի, 1844-1875ին),
«Խօսք վասն հայրենասիրութեան» (1849),
«Պատմութիւն վարուց Մարտինոս Լուտերի» (1850),
«Պատմութիւն քաղաքականութեան եւրոպական տէրութեանց» (4 հատոր, 1856-1860), «Ուսումն փիլիսոփայութեան կրօնի» (1885), եւայլն։Սակայն, Հ. Յովնանեանի փայփայած մասնագիտութիւնը միշտ եղած է հայերէնը, մասնաւորապէս՝ գրաբարը։ Երկար ժամանակ զբաղած է Ոսկեդարու հայերէնի քերականութեան մը յօրինման գործով, չորս հատորով, զոր չէ աւարտած։
Փոխարէնը, կեանքի վերջին տասը տարիները նուիրած է ռամկօրէնի (միջնադարեան ժողովրդա-խօսակցական լեզուի) քերականութեան կազմութեան։ «Հետազօտութիւնք նախնեաց ռամկօրէնի վրայ» (մաս 1, տետր 1 եւ 2, 1897) գիրքին մէջ, ան հաւաքած է հայ հին գրականութեան մէջ հանդիպող ռամկօրէն հատուածները եւ աւելի ուշ շրջանի հայ հեղինակներու (Ներսէս Շնորհալի, Մխիթար Հերացի, Սմբատ Գունդստաբլ, Վարդան Արեւելցի, Մխիթար Գօշ եւ ուրիշներ) երկերէն նմոյշներ, ուսումնասիրած է զանոնք եւ, ըստ այնմ, հայերէնը բաժնած երկու շրջանի՝ «ռամկախառն գրաբար» եւ «գրաբարախառն ռամկօրէն»։ Գիրքի նախաբանին մէջ, Հ. Ղեւոնդ Յովնանեան հիմնաւոր փաստերով հաստատած է հայկական բարբառներու գոյութիւնը 5-րդ դարուն եւ անկէ առաջ, եզրակացնելով, որ գրաբարը մշակուած է առօրեայ խօսակցական լեզուի հիմամբ։
Այս ուսումնասիրութիւնը եւս մնացած է անաւարտ։ Յովնանեանի անտիպ մնացած գործերուն շարքին կը յիշուին «Արաբերէնի ընտիր քերականութիւն»ը եւ «Ազգաց իրաւունք»։
Վարդան Քհնյ. Մարտիրոսեան

Վարդան Քհնյ. Մարտիրոսեան, (ծն.՝ 1962, Հալէպ), որդին է եագուպիէցի ծնողքի՝ Միհրան եւ Մարիամ։


== Կենսագրութիւն ==
Նախնական կրթութիւնն ու երկրորդական ուսումը ստացած է Լ. Նաճարեան-Գ. Կիւլպէնկեան վարժարանէն, զոր աւարտած է 1977-ին։ Ապա, բարձրագոյն ուսումը ստացած է պետական Արհեստից վարժարանը, զոր աւարտելէ ետք կը մտնէ կեանքի ազատ ասպարէզ եւ կը հետեւի ոսկերչութեան։
Զինուորական ծառայութիւնը կատարելէ ետք սուրիական բանակին, խոր համոզումով բուռն կ'ունենայ հոգեւորական ըլլալու։ Երբ կ'իմանայ Եագուպիէի հոգեւոր հովիւ Տ. Բաբգէն քհնյ. Զէնեանի անհանգստութեան պատճառով քահանայագործելու անկարողութիւնը ու հանգստեան կոչուիլը, ան քահանայական թեկնածութիւնը կը ներկայացնէ Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Տ.Սուրէն Արք.Գաթարոյեանին եւ Եագուպիէի Ս. Աննա եկեղեցւոյ թաղականութեան։
Առաջնորդ Սրբազան Հօր տնօրինութեամբ եւ թաղականութեան փափաքով, կը հետեւի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան դպրեվանքի քահանայից երկարամեայ դասընթացքին եւ համապատասխան վկայական ստանալով կը վերադառնայ Հալէպ ու կը միանայ իր ծնողքին։
Ան կ'ընտրէ իր կեանքի ընկերը՝ եագուպիացի ճերմակեան ընտանիքին դուստրը՝ օրդ. Զարուհին, որուն հետ կը պսակուի Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկնաց մայր եկեղեցւոյ մէջ, 5 Սեպտեմբերին, 1992-ին, եւ կը բախտաւորուի երեք զաւակներով՝ միհրան, Մովսէս եւ Աննա-Մարիամ։
Պսակէն ետք երկու ամիս չբոլորուածան կը պատրաստուի քահանայական ձեռնադրութեան։ 
1 Նոյեմբեր, 1992-ին, իր քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումը տեղի կ'ունենան ձեռամբ՝ Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի եւ խարտաւիլակութեամբ՝ Տ. Յուսիկ Ա. Քհնյ. Սեդրակեանի, Ս. Քառասնից Մանկնաց եկեղեցւոյ մէջ, վերակոչուելով՝ Տ. Վարդան։
2002-ին՝ Տէր Հայրը տարիներու իր բարւոք ծառայութեան համար Լանջախաչ կրելու իրաւունք կը ստանայ Մեծի Տանն Կիլկիոյ Արամ Ա. Կաթողիկոսէն։
Ան իր հովուական առաքելութիւնը կը շարունակէ Եագուպիէի շատ փոքրաթիւ գաղութին մէջ, միշտ Հալէպ այցելելով՝ Սրբազան Հօր եւ ազգային իշխանութեան, որպէսզի անոնց խորհուրդներով գործէ եւ վերանորոգուած հոգիով ու նոր թափով իր գաղութին օգտակար ծառայութիւն մատուցանէ։
Հյու Տենսի

Հիւ Մայքըլ Հորըս Տենսի (անգլերէն՝ Hugh Michael Horace Dancy, ծնած՝ 19 Յունիս, 1975, Սթոք օն Թրենտ, Սթէֆըրտշայր, Անգլիա) Անգլիացի դերասան մըն է: Ան ամէնէն շատ ճանչցուած է իր Ուիլլ Կրահամ դերով զգայացունց Hannibal հեռուստաշարին մէջ, որուն համար ան պաշտօնակարգուած է երկու հատ Critics' Choice Television Award for Best Actor in a Drama Series, ինչպէս նաեւ մէկ հատ մըն ալ պաշտօնակարգում իր Իշխան Շարմոնթ դերին համար Ella Enchanted ֆիլմին մէջ։ 2006-ին ան պաշտօնակարգուեցաւ Primetime Emmy Award մրցանակի մը՝ իր Ըրլի դերին համար Channel 4 կայանի Elizabeth I հեռուստաշարին մէջ:
Միքրօ Մաւրօ Փոյինի

Մեղալօ Մաւրօ Փոյինի (յուն․՝ Μεγάλο Μαύρο Ποϊνί),  Էգէականի անբնակ ժայռակղզիակ, Քասթելոռիզօ,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Կը գտնուի Քասթելոռիզոյի ծովախորշին մէջ, ինչպէս անոր դրացի կղզիակները՝  Աղրիելէա, Քուցուպաս, Այիոս Եորղոս, Մեղալօ Մաւրօ Փոյինի, Փոլիֆատոս էնա, Փսոմի եւ Փսորատիա։  Անոր հարաւը կը գտնուի Մեղալօ Մաւրօ Փոյինի ժայռակղզիակը։ Կը պատկանի Մեղիսթի (Քասթելոռիզօ) քաղաքապետութեան։