Մասսաչուսէթս

Մասսաչուսէթս (անգլերէն՝  Massachusetts), նահանգ ԱՄՆ-ի հիւսիս-արեւելեան մասի մէջ։ Մասսաչուսէթսը երկրորդ հայաշատ նահանգն է Քալիֆորնիայէն յետոյ. այնտեղ կը բնակի 150.000-200.000 հայ։


=== Պատմութիւն ===
Գաղութը ստացեր է իր անունը տեղական Մասսաչուսէթ ցեղէն, որ կը նշանակէ «մեծ լեռնային տարածք» («masa»՝ «մեծ» եւ «wachusett»՝ «լեռ»): Առաջին անգամ ափ հասեր է անգլիացի ծովագնաց Պարթոլոմիւ Կոսնոլտը Bartholomew Gosnold 1602 թուականին: 1620 թուականին Քեյփ-Քոտի ափերուն հաստատուեր են (Mayflower) «Մեյֆլաուըր» նաւի ուղեւորները, որոնք լքեր են Անգլիան կրօնական հանգամանքերու պատճառով: Եւ ասոնք Մասսաչուսէթսի տարածքին հաստատեր են առաջին եւրոպական բնակավայրը՝ (Plymouth) Փլայմութի գաղութը: Վերջնականապէս հաստատուելէն առաջ՝ (Plymouth) Փլայմութի մէջ կնքեր են յայտնի Մեյֆլաուըրեան պայմանագիրը, որ կը համարուի առաջին ամերիկեան սահմանադրութիւնը: Այդ փաստաթուղթի հիմքին ինկած է քաղաքական համաձայնութեան գաղափարը՝ մեծամասնութեան կամքին ենթարկուիլը:
Իսկ 150 տարի յետոյ այդ նոյն ազատատենչութիւնը եւ անհնազանդութիւնը օգնեցին Ամերիկային անկախանալ: Նոր վայրի մէջ յարմարուելուն օգնեցին հնդկացի-Ուամփանուակները (Wampanoag peoples): 1621 թուականի առաջին բերքահաւաքի ժամանակ անգլիացիները հնդիկներուն համար կազմակերպեցին 3-օրեայ կերուխում: Այդպէս ալ առաջացեր է տօնը, որը այսօր կը կոչուի Երախտագիտութեան օր:
Շուտով յայտնուեցան նոր գաղթականներ: 1623 թուականին ստեղծուեցաւ Կլոսթըր գաղութը, 1626 թուականին՝ Նաոմքիկը (Naumkeag), որը հետագային վերափոխուեցաւ Սեյլըմ (/ˈseɪləm/) քաղաքի: 1630 թուականին ժամանեց առաջին մաքրակրօն խումբը՝ Ճոն Ուինթրոփի գլխաւորութեամբ, որն ալ դարձաւ Պոսթընի հիմնադիրը: 1636 թուականին բացուեցաւ Հարվըրտի համալսարանը՝ այդպիսի աստիճանի առաջին ուսումնական հաստատութիւնը երկրին մէջ: Մաքրակրօնները կը տարբերուէին կրօնական անհանդուրժողականութեամբ։ 1692 թուականին սկսաւ «վհուկներու դէմ որս»  Սեյլըմ (/ˈseɪləm/) քաղաքին մէջ: Սեյլըմեան դատաւորութեան (Salem witch trials) մէջ 156 մեղադրանք ներկայացուեր է։ 30 մարդ ճանչցուեր են մեղաւոր, որոնցմէ 14 կին եւ 5 տղամարդ կախաղան հանուած են:
18-րդ դարու կէսին Մասսաչուսէթսը դարձաւ անգլիական գաղութներու նաւաշինութեան եւ առեւտուրի կեդրոնը: Նահանգի բնակիչները բողոքեցին մեթրոփոլիթի կողմէ հարկային ճնշումի դէմ: 1770 թուականին այդ վերածուեցաւ «Պոսթընեան սպանդի»: 1773 թուականին բռնկեցաւ «Պոսթընեան թէյախմութիւն» (Boston Tea Party)  խռովութիւնը՝ դառնալով Անկախութեան պատերազմի սկիզբը: Մասսաչուսէթս գաղութի բնակիչները, զգեստափոխուելով հնդիկներու, անգլիական նաւի թէյի արկղերը վար նետեցին՝ ի նշան գաղութի համար ոչ շահաւէտ հարկային քաղաքականութեան եւ միւս երկիրներու հետ առեւտուրի սահմանափակման:
Նահանգի տեսարժան վայրերէն շատերը կեդրոնացուած են Պոսթընի մէջ: Փլայմութի մէջ  կարելի է տեսնել կրանիթէ ժայռի մնացորդներ, որուն մօտ, առասպելի համաձայն, հաստատուեր են առաջին մաքրակրօնները: Փլայմութեան ժայռի կողքին՝ «Մեյֆլաուըր» նաւի կրկնօրինակն է, որ կառուցուեր է Անգլիոյ մէջ 1955 թուականին:
Մասսաչուսէթսը եղեր է 13 ամերիկեան գաղութներէն մէկը, որ սկսեր է Անգլիայի դէմ ապստամբութիւն: 1788 թուականի Փետրուար 6-ին Մասսաչուսէթսը վաւերացուց ԱՄՆ-ի սահմանադրութիւնը եւ դարձաւ նոր պետութեան 6-րդ նահանգը:


== Կրթութիւն եւ գիտութիւն ==
Հակառակ այն հանգամանքին, որ Մասսաչուսէթսը կը զբաղեցնէ միայն 45-րդ տեղը խոշորագոյն բոլոր նահանգներու մէջ, ան կը յաւակնի այն բանին, որպէսզի համարուի ազգային եւ մտաւորական ազգի կեդրոն: Ատոր համար ան ունի բոլոր հիմքերը: 
Առաջին տպագիր հրատարակութիւնները, թերթերը, գրադարանը եւ միջնակարգ դպրոցը յայտնուեր են Մասսաչուսէթսի մէջ: Ամերիկայի ամենահին՝ Քեմպրիճի Հարվըրտի համալսարանը, որ կը գտնուի այս նահանգին մէջ հիմնադրուեր է 1636 թուականին: Առաջին պետական դպրոցը հիմնադրուեր է 1647 թուականին: Հարվըրտի համալսարանը եւ Մասսաչուսէթսի արուեստագիտական հիմնարկը կը գտնուին Քէմպրիճի մէջ: Շատ տարիներ եղեր  են առաջատար համալսարաններ:

		
		
		
		
		
		
		
		


== Փոխադրութիւն եւ փոխադրամիջոցներ ==
 
Մասսաչուսէթսի մէջ կը գործեն 10 տարածաշրջանային մեթրոփոլիթէն սպասարկող կազմակերպութիւններ եւ երեք մեթրոփոլիթէնի ծրագրաւորող կազմակերպութիւններ, որոնք կը ներառեն պետութեան մնացած հատուածները,Պետական ծրագրաւորումը եւ տնտեսական տնօրէնութիւնը կ'իրականացուի Մասսաչուսէթսի Փոխադրութեան վարչութեան կողմէ:


=== Տարածաշրջանային հասարակական փոխադրամիջոցներ ===
Մասսաչուսէթսի բեռնափոխադրող ընկերութիւնը (MBTA), որը նաեւ յայտնի է որպէս «T», կը կազմակերպէ հասարակական Փոխադրամիջոցը թրամուէյի տեսքով,հանրակառքի եւ լաստանաւային համակարգերը Metro Boston -ի համակարգի մէջ:
Տասներկու այլ տարածաշրջանային (transit) փոխանցման կամ անցք կէտի կազմակերպութիւնները կ'ապահովեն հանրային փոխադրական հանրակառքային ծառայութիւններու տեսքով: Երկրի մէջ կը գործեն նաեւ  Cape Cod Central Railroad եւ Berkshire Scenic Railway Կեդրոնական երկաթուղային կազմակերպութիւնները: ընկերութիւն]] 
Մասսաչուսէթսի մէջ կը գործեն 10 տարածաշրջանային մեթրոփոլիթէն սպասարկող կազմակերպութիւններ եւ երեք մեթրոփոլիթէնի ծրագրող կազմակերպութիւններ, որոնք կը ներառեն պետութեան մնացած հատուածները,Պետական ծրագրաւորումը կ'իրականացուի Մաասաչուսէթսի Փոխադրութեան վարչութեան կողմէ:


=== Օդային ծառայութիւն ===

Պետութեան մէջ գործող հիմնական օդանաւակայանը Պոսթըն-Լոան միջազգային օդանաւակայանն է: 
2015 թուականին  օդանաւակայանը սպասարկեր է 33,5 միլիոն ուղեւորի, 2014 թ.-ի 31,6 միլիոնի փոխարէն, ուր կ'աշխատին շուրջ 40 օդանաւային ընկերութիւններ, 
ընդհանուր առմամբ 103 ուղղութիւններով:
Լոկան (Logan) միջազգային օդանաւակայանը կը ծառայէ Միացեալ Նահանգներու մէջ գտնուող բազմաթիւ քաղաքներու, ինչպես նաեւ Քանատայի, Մեքսիկայի, Քարիպեան երկրի միջազգային կազմակերպութիւններուն, նաեւ Եւրոպայի եւ Ասիայի օդանաւային ընկերութիւններուն
.:


== Տեսարժան վայրեր ==

Տայթոն Րոք- քառասուն թոննայանոց քար է, որու մակերեսին առկայ են ժայռապատկերներ: Այն ընդգրկուեր է Ազգային պատմական վայրերու արձանագրութեան մատեանին մէջ:

Լեքսթինկոն Կրին-վայր, ուր բախումներ տեղի ունեցեր են ամերիկեան եւ անգլիական զօրքերու միջեւ 1775 թուականի անկախութեան համար պատերազմի ժամանակ:

Քեյփ-Քոտի ազգային ափ

Փլիմութի հայր-հիմնադիրներուն նուիրուած յուշարձան

Ձկնորսի հուշարձանը Գլոստերում

Փրովինսթաունի Փոլիկրինեան յուշարձան


== Տե՛ս նաեւ ==
Հայերը Մասսաչուսեթսի մէջ
Հայերը Պոսթընի մէջ
Հայերը Ուսթրի մէջ


== Արտաքին յղումներ ==
Mass.gov – Պաշտօնական կայքԿաղապար:Մասսաչուսէթս
Կաղապար:ԱՄՆ-ի վարչական բաժանում