Քորտոպայի Պատմական Կեդրոն

Քորտոպայի պատմական կեդրոն (սպ.՝ El centro histórico de Córdoba), Սպանիա, Եւրոպայի ամէնէն հին քաղաքներէն մէկը: 1994-ին Քորտոպայի հին քաղաքը ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ, թէեւ 1984-ին նոյն հին քաղաքին մէկ մասը` Քորտոպայի մզկիթը, արդէն հռչակուած էր Համաշխարահային ժառանգութեան կեդրոն: Քորտոպա Անտալուսիոյ ամէնէն հին քաղաքն է: Կը գտնուի Սպանիոյ հարաւարեւմտեան մասին մէջ` Կուատալքիվիր գետի աջ ափին:


== Պատմութիւն ==

Քորտոպա հիմնուած է Հռոմէական կայսրութեան շրջանին` Ք.Ա. 2-րդ դարուն, երբ անոր զբաղեցուցած տարածքը կը գտնուէր  Կարթագէնի տիրապետութեան տակ:
Քորտոպա եղած է տուրտէտան ցեղին կեդրոնը:
Քաղաքը հռոմէացիները գրաւած են Երկրորդ Փիւնիկեան պատերազմի ընթացքին (Ք.Ա. 218-201):
Քորտոպա եղած է առաջին քաղաքը, զոր Հռոմ հիմնած է այդ տարածքին մէջ: Օքթաւիանոս Օգոստոս կայսեր օրով անիկա եղած է հին հռոմէական Պեթիքա նահանգին գլխաւոր քաղաքը: Ք.Ա. 27-14 թուականներուն` Օգոստոսի կառավարման շրջանին, քաղաքին սահմանները ընդարձակուած են, եւ Քորտոպան զբաղեցուցած է Կուատալքիվիր գետի երկու ափերուն տարածքները:
Քաղաքը ենթարկուած է բարբարոսներու, Բիւզանդիոնի եւ Արեւմտեան Գոթերու նուաճումներուն, իսկ 711-ին անիկա նուաճուած է Արաբական խալիֆայութեան զօրքերուն կողմէն:
721-ին հոն առաջին անգամ կառուցուած է մզկիթ մը:
756-ին Քորտոպան դարձած է Քորտոպայի ամիրայութեան, իսկ 929-ին` Քորտոպայի խալիֆայութեան մայրաքաղաքը: Ը. դարու սկիզբը Քորտոպա զարգացում կ'ապրի: Իսլամներու կողմէ նուաճումը քաղաքին տուած է արեւելեան դիմագիծ. կառուցուած են քանի մը հարիւր մզկիթներ, պալատներ ու հասարակական շինութիւններ:
Ժ. դարուն քաղաքը հասած է իր զարգացման գագաթնակէտին: Անիկա դարձած է լուսաւորութեան ու գիտութեան կեդրոններէն մէկը, ունեցած է մինչեւ մէկ միլիոն բնակիչ, բազմաթիւ պալատներ, մզկիթներ, պանդոկներ եւ եղած է արաբական գիտութեան, բանաստեղծութեան եւ արուեստի կեդրոն:
Քորտոպայի խալիֆայութեան անկումէն ետք` 1031-ին, Քորտոպա կրցած է պահել իր ինքնուրոյնութիւնը մինչեւ 1070, երբ սկսած է ենթարկուիլ Սեւիլիոյ ամիրայութեան:
Ռեքոնքիսթայի շրջանին` 1236-ին, քաղաքը անցած է Քորտոպայի արքայ Ֆերտինանտ Գ.-ի տիրապետութեան տակ եւ հետագային սկսած է յիշատակուիլ իբրեւ Քասթիլիոյ, ապա Սպանիոյ տարածք: Ֆերնանտօ կը վերականգնէ Քորտոպայի եպիսկոպոսութիւնը, որ գոյութիւն ունեցած է 294-էն եւ դադրած է գոյութիւն ունենալէ Ժ. դարու վերջը:
1482-ին կատարուած է առաջին հրադատութիւնը:
1523-ին մզկիթային համալիրին կեդրոնը սկսած է կաթողիկէ մեծ վանքի մը շինարարութիւնը:
1570-ին Ֆիլիփ Բ. թագաւորը, որ ձիերու մեծ սիրահար մըն էր, մաքուր սպանական ձիեր բուծանելու գաղափարը կը յղանայ: Ան կը հրամայէ թագաւորական ախոռները կառուցել քրիստոնեայ միապետերու ամրոցին պատկանող հողամասին մէջ: Հոն ան կը բուծանէ սպանական ձիեր, որոնք նշանաւոր են նաեւ իբրեւ Անտալուսեան ձիեր եւ ունին արաբական ծագում:
ԺԷ. դարուն Քորտոպա յայտնուած է ճգնաժամի մէջ, որ բացասական ազդեցութիւն ունեցած է քաղաքին զարգացման վրայ:
1767-ին Ժեզուիթ վարդապետները վտարուած են Քորտոպայէն եւ ընդհանրապէս Սպանիայէն:
ԺԸ. դարուն քաղաքը դարձեալ սկսած է զարգացում ապրիլ, սակայն դարակիսուն միջնադարեան պատին աւերումը բացասական ազդեցութիւն կը ձգէ քաղաքին հետագայ զարգացման վրայ:
Ի. դարուն ժողովրդագրական աճը կը դառնայ քաղաքային նոր թաղամասերու յառաջացման առիթ:
ԻԱ. դարուն Քորտոպայի մէջ կարելի է գտնել տարբեր ժամանակներու նիւթական յուշարձաններ` կամուրջներ, պատեր, աշտարակներ, ամրոցային դարպասներ, ջրաղացներ, մզկիթներ, եկեղեցիներ, մենաստաններ, պալատներ եւ այլն:


== Քորտոպայի մզկիթը ==
Մզկիթին շինարարութիւնը սկսած է 786-ին` իսլամներու կողմէ Քորտոպան նուաճելէ ետք: Անիկա մեծութեամբ երրորդ մզկիթն է աշխարհի մէջ: Մզկիթին շէնքը կարծես մայր տաճար ըլլայ: Ամէն նուաճողէ ետք մզկիթը ենթարկուած է բազմաթիւ փոփոխութիւններու: Ապտ ալ Ռահման Գ. կառուցած է նոր մինարէթ մը, Ալ Հաքամ Բ. 961-ին ընդարձակած է հրապարակը եւ հարստացուցած միհրապը, Ալ Մանսուր Իպն Ապի Աամիրը 987-ին իրականացուցած է վերանորգումը: Ֆերտինանտ Գ. Քասթիլացիին կողմէ 1236-ին Քորտոպան գրաւելէ ետք մզկիթը վերածուած է քրիստոնէական եկեղեցւոյ:
Ներկայիս անիկա հռոմէակաթողիկէ տաճար է:
Պատկերասրահ

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Հռոմէական կամուրջ ==

Քորտոպայի Հռոմէական կամուրջը 16-կամարով կամուրջ մըն է` 250 մ. երկարութեամբ: Անիկա կառուցուած է հռոմէացիներուն կողմէ Կուատալքիվիր գետին վրայ Ք.Ա. 45-ին` Մունտի ճակատամարտէն ետք: Կամուրջը գտնուած է Հռոմէն Քատիս տանող ճանապարհին վրայ եւ կոչուած է Օկիւսթինեան: Եղած է քաղաքին միակ կամուրջը: Ը. դարուն զայն վերակառուցած են մարերը, հետագային` քրիստոնեայ իշխանաւորները: Ըստ կարգ մը տուեալներու վերջին փոփոխութիւնները կատարուած են 1876-ին: ԺԴ. դարուն կամուրջին համալիրին հարաւային կողմէն աւելցուած է Քալաորի աշտարակը, իսկ ԺԶ. դարուն հակառակ կողմէն` Փուերթա տէլ Փուենթէի մուտքին դարպասները (սպաներէնէն թարգմանաբար կը նշանակէ «կամուրջի դռներ»). անոնք որոշ շրջան մը եղած են նաեւ Քորտոպայի պատմական կեդրոնին մուտքը ամրոցային պատէն: Դարպասները կառուցուած են 1571-ին ճարտարապետ Գերման Ռուիսի նախագիծով Վերածննդեան ոճով: ԺԷ. դարուն կամուրջին կեդրոնը քանդակագործ Պերնապէ Կոմէզ տէլ Ռիօ կանգնեցուցած է հրեշտակապետ Ռաֆայէլին մարմարէ քանդակը: Ռաֆայէլ պատկերուած է սիան վերին հատուածին, իսկ անոր ոտքերուն մօտ զինք կը փառաբանեն հրեշտակները:
2004-էն Հռոմէական կամուրջը բաց է միայն հետիոտներու համար:
Պատկերասրահ

		
		
		


== Եպիսկոպոսական պալատ ==
Քորտոպայի Եպիսկոպոսական պալատը կը գտնուի քաղաքին պատմական կեդրոնին սիրտը` Քորտոպայի մզկիթին արեւմտեան ճակատին դիմաց: Պալատը կառուցուած է ԺԶ. դարուն. այդ ժամանակաշրջանին անիկա եղած է խալիֆաներու ամրոց եւ արեւմտեան գոթերու իշխանական նստավայր, սակայն քաղաքին նուաճումէն ետք անիկա վերակառուցուած է, աւելացուած են քանի մը շինութիւններ` պալատը դարձնելով եպիսկոպոսական նստավայր: 1745-ին պալատին մէջ մեծ հրդեհ մը բռնկած է, որմէ ետք վերակառուցուած է: ԺԸ. դարուն կառուցուած է պալատին ներքին բակը:
Ներկայիս այս շէնքին մէջ տեղակայուած է Թեմական թանգարանը, որուն բացումը կայացած է 1989-ին: Թանգարանին սրահներէն մէկէն կախուած են Քորտոպայի բոլոր եպիսկոպոսներուն դիմանկարները` 1238-էն սկսեալ:
Պատկերասրահ

		
		
		
		
		
		


== Սան հիւանդանոցը ==
Սան հիւանդանոցը կը գտնուի Քորտոպայի մզկիթին տաճարին արեւմտեան ճակատամասին դիմաց: Շինութիւնը կառուցուած է ԺԶ. դարուն: ԺԶ-ԺԹ. դարերուն շէնքին մէջ գործած է հիւանդանոց մը՝ մայրերու ու մանուկներու համար, իսկ 1981-էն մինչ օրս հոն տեղակայուած է Քոնկրէսի պալատը, ինչպէս նաեւ Զբօսաշրջութեան գրասենեակը:
Շէնքին հիմնական մասը մենաստանն է, որ կառուցուած է մորիթանական ոճով, իսկ մատուռը` գոթական ոճով: Շէնքին ճարտարապետը Էրնան Ռուիզ Ա.-ն է, որ 1514-ին աւարտած է շէնքին ճակատամասին կառուցումը:
Պատկերասրահ

Պալատին ճակատամասը
		
		
		
		
		
		
		
Պալատին ներքին բակը
		
		
		
		
		


== Սինակոկ ==
Քորտոպայի սինակոկը կը գտնուի քաղաքին հրէական թաղամասին փողոցներէն մէկուն մէջ: Անիկա կառուցուած է մութեխար ոճով: Սինակոկը համանման միակ շինութիւնն է ողջ Անտալուսիոյ մէջ եւ երեք սինակոկներէն մէկը՝ Սպանիոյ մէջ: 1315-ին սկսած է սինակոկին շինութիւնը: 1391-ին Քորտոպայի հրէական բնակչութեան կոտորածին, անիկա գրեթէ ամբողջովին ոչնչացած է: Հրեաներու վտարումէն ետք`1492-ին, սինակոկը տարբեր ժամանակներու օգտագործուած է իբրեւ հիւանդանոց, եկեղեցի եւ մանկապարտէզ:
1884-ին Քորտոպայի  սինակոկը հռչակուած է Սպանիոյ ազգային յուշարձանը:
2016-ին սինակոկը դարձած է Քորտոպայի ամէնէն շատ այցելուներ ունեցող երկրորդ շինութիւնը:
Պատկերասրահ

		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Քրիստոնեայ Թագաւորներու Ամրոցը ==
Ամրոցը կառուցուած է 1328-ին Ալֆոնսօ Զ. արքային կողմէ: Անիկա եղած է Իզապելլա Ա. Քասթիլացիի եւ Ֆերտինանտ Բ. Արակոնցիի նստավայրը: Ամրոցը եղած է Էնրիքէ Դ.-ի եւ Ալֆոնսոյի միջեւ քաղաքացիական պատերազմի վայրը, որուն ընթացքին նորոգուած են պաշտպանական կառոյցները: Նոյն ժամանակաշրջանին կառուցուած է ամրոցին աշտարակը, որ ներկայիս յայտնի է Կաթոլիկ եկեղեցւոյ ատեանին աշտարակը անունով: Ամրոցին աշտարակը քառակուսի է: Անոր մակերեսը կը կազմէ 4.100 մ², իսկ այգիներուն մակերեսը` 55.000 մ²: Կառոյցը ունի 4 աշտարակ:

Յարգանքի աշտարակ (սպ.՝ Torre del Homenaje) - պալատին գլխաւոր աշտարակն է, կը գտնուի հիւսիս-արեւելքը: Այս աշտարակին ճարտարապետութիւնը կը տարբերի գոթական ոճի զարդապատկերներով: Նախապէս աշտարակին վրայ եղած է ժամացոյց մը:
Կաթոլիկ եկեղեցւոյ ատեանին աշտարակը (սպ.՝ Torre de la Inquisición) - հարաւարեւմտեան աշտարակն է: Անիկա պալատին ամէնէն բարձր աշտարակն է, ունի բաց պատշգամ: Նախապէս եղած է Կաթոլիկ եկեղեցւոյ ատեանին արխիւներուն կեդրոնը:
Առիւծներու աշտարակ (սպ.՝ Torre de los Leones) - հիւսիսարեւմտեան աշտարակն է, աշտարակներէն ամէնէն հինը: Հոս գտնուած է Ս. Եւստաթէոսի մատուռը:
Աղաւնիի կամ Գիշերային պահակազօրքի աշտարակ (սպ.՝ Torre de la Paloma o Torre de la Vela) - հարաւարեւելեան աշտարակն է: ԺԹ. դարակիսուն աւերուած է, սակայն վերականգնած է Ի. դարու առաջին կիսուն:1931-ին Ամրոցը հռչակուած է պատմական յուշարձան, որմէ ետք կատարուած են վերականգնողական աշխատանքներ:
Պատկերասրահ

Ամրոցին աշտարակները
		
		
		
		
		
		
		
		

		
		
		
		
		


== Քալահորայի աշտարակը ==
Աշտարակը կառուցուած է ԺԲ. դարու վերջը` Սպանիոյ իսլամական գերիշխանութեան շրջանին իբրեւ պաշտպանական կառոյց՝ Կուատալքիվիրի ձախ ափին: ԺԴ. դարուն, երբ Քորտոպան կը նուաճեն քրիստոնեաները, շէնքը կը վնասուի, սակայն հետագային կը վերակառուցուի: 1931-ին անիկա կը դառնայ մշակութային պահպանուող կոթող: Ներկայիս Քալահորի աշտարակին մէջ կը գործէ Անտալուսիոյ պատմութեան ու տարբեր շրջաններու մշակոյթի թանգարանը․ այս թանգարանը կ'անուանեն նաեւ Երեք մշակոյթներու թանգարան (իսլամական, քրիստոնէական եւ հրէական): Շէնքը ունի 14 սրահներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը նուիրուած է Քորտոպայի պատմութեան որոշ շրջանի մը:
Պատկերասրահ

		
		
		
		
		
		
		


== Կուատալքիվիրի ջրաղացներ ==
Կուատալքիվիր գետին երկայնքով գետին երկու ափերուն տեղակայուած են ընդհանուր հաշուով 11 ջրաղաց: 2009-ին անոնք հռչակուած են Անտալուսիոյ պատմական ժառանգութեան կեդրոններ: Անոնք են`

Ալպոլաֆիա ջրաղաց
Պապալօ ջրաղաց
Էնմտէիօ ջրաղաց
Ս. Անթոնիոյի ջրաղաց
Երջանկութեան ջրաղաց
Ս. Լորենսի ջրաղաց
Ս. Ռաֆայէլի ջրաղաց
Մարտոսի ջրաղաց
Լոպէ Կարսիայի ջրաղաց
Քարպոնէլ ջրաղաց
Քասիլիաս ջրաղաց


=== Ալպոլաֆիա ջրաղացը ===
Կառուցուած է հռոմէական տիրապետութեան շրջանին: Հռոմէացիները զայն օգտագործած են հացահատիկ աղալու համար:
Արաբներուն տիրապետութեան շրջանին խալիֆան հրամայած է վերափոխել ջրաղացը` փոխելով նաեւ անոր գործառոյթը. անիկա ծառայած է ջուրը գետէն արքայական նստավայր հասցնելու միջոց:
ԺԵ. դարուն ջրաղացին աղմուկին պատճառով, որ հաճելի չէ եղած թագուհի Իզապելլա Ա.-ին, ջրաղացը չեն գործարկած:
ԺԶ. դարուն միաբանուհիները պատուիրած են վերականգնել ջրաղացը:
Ջրաղացը ունի պատմական մեծ նշանակութիւն. անիկա եղած է առաջին վայրը, ուր եւրոպացիները սկսած են թուղթ արտադրել, զոր նախապէս կը ներմուծէին Չինաստանէն:Պատկերասրահ

		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան կայք