armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Մերի-Ճին Օ'Տոհըրթի

Մերի-Ճին Անայիս Օ'Տոհըրթի (անգլ.՝ Mary-Jean Anaïs O'Doherty) Ամերիկացի սոբրանօ երգչուհի մըն է: Ան Փարիզի Օփերայի առաջին դիրք մրցանակակիրն էր 2013 թուականին:


== Կենսագրութիւն ==
Օ'Տոհըրթի ծնած է Հիւսթըն, Թեքսաս, Աւստրալացի հօր մը եւ հայ մօր մը, Էլիզա Պասմաճեան, Յունաստանէն: Ան ուսումը ստացած է Հիւսիսային Քէրըլայնայի Արուեստի Դպրոցը եւ Արեւելեան Քէրըլայնա Համալսարան, ուրկէ իր Երաժշտական Պսակաւոր վկայականը ստացաւ ձայնի եւ սրինքը ոլորտին մէջ, ինչպէս նաեւ Արուեստից Պսակաւոր վկայական մը հոգեբանութեան ոլորտին մէջ 2005 թուականին: Ան վերջին 20 մասնակցիներու ցանկին վրայ էր Operatunity Oz տաղանդի պրպտաումներու յայտագրին վրայ: Օ'Տոհըրթին ստացած է ABC Symphony Australia Young Vocalist Award մրցանակը 2007 թուականին, եւ յաջորդ տարին ստացած է Australian International Opera Award մրցանակը, որ կը ներառէր նպաստ մը սորվելու Քարտիֆի Միջազգային Ձայնային Ակադեմիոյ մէջ, Տենիս Օ'Նիլի տնօրինութեամբ: Ան նաեւ ստացած է Tait Memorial Trust մրցանակը: Հետ-աւարտական դասերը աւարտելէ ետք 2010 թուականին, ան ներկայացաւ իբր գլխաւոր երգչուհին Lucia di Lammermoor  ներկայացման համար Փրակի Պետական Օփերային մէջ եւ շարունակեց տարի մը եւս նոյն դերով: 2011 թուականի Նոյեմբերին, առաջին անգամ ըլլալով ներկայացում ունեցաւ Royal Albert Hall սրահին մէջ Ռէյմըն Կապայի բեմադրած Classical Spectacular ներկայացման համար:2015 թուականի Մարտին, յայտարարուեցաւ թէ Օ'Տոհըրթի պիտի մաս կազմէ հայկական Genealogy երգի խումբին Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթին համար: Միւս խումբի երգիչներուն հետ ներառեալ, ան ստացաւ Հայաստանեան անցագիր Հայաստանի նախկին նախագահ Սերժ Սարգսեանի կողմէ, 28 Ապրիլ, 2015 թուականին:
Շիշլիի Հայկական Գերեզմանատուն

Շիշլիի Հայկական Գերեզմանատունը գերեզմանատուն մըն է Իսթանպուլի Շիշլիի թաղամասին մէջ, որ տրամադրուած է Թուրքիոյ հայ համայնքին։ Սկսած է գործել 1865 թուականէն։ Կը կառավարուէր Թուրքիոյ հայկական համայնքին կողմէ: 1893 թուականին Օսմանեան կայսրութեան հրամանագրով գերեզմանի մուտքի մոտ կառուցուեցաւ դիւանատան ու քահանաներու համար կառոյցներ։ Մաղաքիայ Օրմանեան պատրիարքի ծրագրով եւ Միհրան Խալիֆայի օգնութեամբ 1903 թուականին վերակառուցուեցան դարպասները։ Գերեզմանատունը կ՜ընդգրկէ մեծ թիւով նշանաւոր անձանց յուշարձաններ եւ դամբարաններ:
Գերեզմանատունը 1930 թուականին անցուած թրքական օրենքով փոխանցուեցաւ Իսթանպուլի քաղաքապետարանին։ 1936 թվականին Թուրքիան օրէնք անցուց, որով կը բռնագրաւուին ազգային փոքրամասնութիւններու պատկանող եկեղեցապատկան գոյքերը: 2011 թուականին որոշուեցաւ անօրինական վերցուած գոյքը հետզհետէ վերադարձնել իրական տէրերուն։ 2011 թուականին Պեյօղլուի «Երեք խորան» հայկական հիմնադրամը դիմեց Թուրքիոյ հիմնադրամներու վարչութիւն դարձած տարածքը ետ վերադարձնելու խնդրանք, որը դրական որոշում կայացրեց եւ 2015 թվականին սեփականութեան իրաւունքը փոխանցուեցաւ Պեյօղլուի «Երեք խորան» հայկական հիմնադրամին 80 տարի ժամկէտով։ Գերեզմանատունը ունի մօտ 41,950 քմ մակերես եւ մօտաւորապէս 700 միլիոն թրքական լիրայի արժէք:


== Նշանաւոր Հանգուցեալներ ==
Յովհաննէս Արßարունի - Կ. Պոլսոյ Հայոց Պատրիարք
Զապէլ Ասատուր - գրագիտուհի
Սեւակ Պալըքճը - թրքական բանակի զինուոր
Զաւէն Պիպէռեան - գրագէտ
Եղիա Տեմիրճիպաշեան - գրագէտ
Յակոբ Մարթայեան - լեզուաբան
Մարի Կերեգմեզեան - քանդակագործ
Յարութիւն Հանէսեան - երաժիշտ
Ուտի Հրանդ - երաժիշտ
Կարպիս Իսթանպուլօղլու - ֆութպոլիստ
Թոթօ Գարաճա - դերասանուհի
Սիրվարդ Գարամանուկեան - երգահան, երաժիշտ
Արման Մանուկեան - դասախօս
Մաթիլտ Մանուկեան - գործարարուհի
Յակոբ Մնձուրի - գրագէտ
Մաղաքիա Օրմանեան - Կ. Պոլսոյ Հայոց Պատրիարք
Ստեփան Բաբելեան - երաժիշտ
Մարիամ Շահինեան - լուսանկարիչ
Նուպար Թերզեան - դերասան
Օննօ Թունչ - երաժիշտ, երգահան
Երուանդ Ոսկան - քանդակագործ
Զահրատ - գրագէտ
Կարպիս Զաքարեան - կռփամարտիկ


== Յղումներ ==
Անտրոմետա

Անտրոմետա աստղախումբը մեզի ամենամօտիկ հսկայ աստղախումբն է։ Աստղախումբը հսկայական կուտակումն է կազի, տիեզերական փոշիի եւ աստղերու, որոնք քաշողականութեան ուժի շնորհիւ իրարու մօտիկ կը մնան։
Անտրոմետան ուսումնասիրելով՝ աստղագէտները շատ բաներ սորվեցան մեր աստղախումբին՝ Ծիր Կաթինին մասին։ 1887-ին, աստղագէտ Այզաք Ռոպերթս յայտնաբերեց, որ Անտրոմետան պարոյրաձեւ աստղախումբ է՝ ամենագեղեցիկ ձեւը որ կ’երեւայ աստղախումբերուն մէջ։ Ան այս յայտնագործութիւնը ըրաւ լուսանկարելով աստղախումբը։
Անտրոմետան 2,5 միլիոն լոյս-տարի հեռու է մեզմէ։ Մէկ լոյս-տարին այն հեռաւորութիւնն է, զոր լոյսը անջրպետին մէջ մէկ տարուան ընթացքին կը կատարէ՝ մոտ 9.46 թրիլիոն քիլոմեթր։ Այսպէսով, Անտրոմետա աստղախումբը մոտ 24 թրիլիոն քիլոմեթր հեռու է Երկիր մոլորակէն։ Ասիկա շատ հեռու չի համարուիր աստղախումբի մը հետ դրացնութեան տեսակէտէն։ Անտրոմետան այնքան մօտ է, որ կը մտնէ Տեղական Աստղակոյտին մէջ։ Անտրոմետան տեղական աստղակոյտի ամենափայլուն աստղախումբն է։ Մեր աստղախումբը՝ Ծիր Կաթինը, երկրորդն է։
Անտրոմետան եւ Ծիր Կաթինը այնքան մեծ են, որ միւս աստղախումբերը իրենց շուրջը կը դառնան։ Ինչպէս, օրինակ, Լուսինը կը դառնայ Երկրի շուրջ։ Այս համեմատաբար փոքր աստղախումբերը կ’անուանենք «արբանեակային աստղախումբեր», ինչպէս նոյն պատճառով Լուսինը կը կոչենք Երկրի արբանեակ։
Անտրոմետան եւ Ծիր Կաթինը բազմաթիւ ընդհանրութիւններ ունին։ Իւրաքանչիւրը ունի հսկայ սեւ ճեղք մը կեդրոնին մէջ։ Սեւ Ճեղքը այն բացութիւնն է, որ կը պարունակէ բազմաթիւ կուտակումներ եւ ծանրութիւն։ Անոր քաշողականութիւնը այնքան մեծ է, որ ոչինչ կրնայ վրիպիլ անկէ, նոյնիսկ լոյսը՝ տիեզերքի ամենաարագ բանը։ Աստղագէտները ա՝յն ժամանակ յայտնաբերեցին Անտրոմետայի Սեւ Ճեղքը, երբ անոնք տեսան որ աստղախումբին կեդրոնին մօտ գտնուող աստղերն ու կազը արագ կը շարժին։
Երկիրը արագօրէն կը դառնայ Արեւին շուրջ։ Բայց եթե Արեւը իր մէջ պարունակէր աւելի մեծ կուտակումներ, ապա Երկիրը աւելի արագ պիտի դառնար։ Աստղերու եւ կազի մեծ արագութիւնը Անտրոմետայի կեդրոնին մօտ կը նշանակէ, որ այնտեղ այնքան կուտակումներ կան, որ կեդրոնը Սեւ Ճեղքի կը նմանի։ Աստղագէտները հաշուարկեցին, որ Անտրոմետայի կեդրոնական Սեւ Ճեղքը 140 միլիոն անգամ աւելի զանգուած եւ ծանրութիւն ունի քան Արեւը։
Ինչպէս որ Երկիրը կը դառնայ Արեւին շուրջ, նոյնպէս ալ Արեւը կը դառնայ Ծիր Կաթինի Սեւ Ճեղքին շուրջ։ Սեւ Ճեղքը 27 000 լոյս-տարի հեռու է մեզմէ։ Աւելին, Արեւը մէկ ժամուայ մէջ կը շարժի 840 հազար մղոն, այսինքն այնքան արագ, որ անիկա չի մտներ Սեւ Ճեղքին մէջ։ Ծիր Կաթինի բոլոր միւս աստղերը նոյնպէս կը դառնան Աստղախումբի կեդրոնի Սեւ Ճեղքին շուրջ։
Պարագան նոյնն է նաեւ Անտրոմետա Աստղախումբին մէջ։ Հնարաւոր է, Անտրոմետայի Սեւ Ճեղքին շուրջ դարձող այդ աստղերէն մէկ քանին ունին մոլորակներ՝ բնակուած խելամիտ էակներով, որոնք բաւական սորված են իրենց աստղախումբին մասին՝ ուսումնասիրելով մերը՝ Ծիր Կաթինը։


== Արտաքին յղումներ ==
Constellation Guide:
Գալկարի

Կալգարի (անգլերէն՝ Calgary), քաղաք Գանատայի Ալբերտա նահանգի մէջ։ Կը գտնուի նահանգի հարաւային մասը։
2006 թ.-ին անցկացուած մարդահամարի տուեալներով Կալգարիի մէջ կ՛ապրի 988 193 մարդ. այդ տուեալներով Կալգարին կը համարուի Գանատայի երրորդ շատ բնակեցուած քաղաքը, ընդ որում` առաջինը Ալբերտա նահանգի մէջ։ Նոյն տուեալներով՝ Կալգարիի քաղաքային ագլոմերացիայի բնակչութիւնն ալ կը կազմէ 1 079 310 մարդ։
1988 թ.-ին Կալգարիի մէջ անցկացուեցան ձմեռային օլիմպիական խաղեր։


== Բնակչութիւն ==


== Արտաքին հղումներ ==
calgary.ca - Կալգարի քաղաքի պաշտոնական կայքը
Զբոսաշրջիկությունը Կալգարիում
Կալգարի այցելողների բյուրո
Շաւարշ Քրիսեան

Շաւարշ Քրիսեան (22 Յուլիս 1886(1886-07-22), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 15 Օգոստոս 1915(1915-08-15), Այաշ, Անգարայի Վիլայէթ, Օսմանեան Կայսրութիւն) մարզիկ, գրագէտ, հանրային գործիչ, դաստիարակ եւ խմբագիր։


== Կեսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Պէշիկթաշ, Պոլիս: Նախնական կրթութիւնը ստացած է նոյն թաղի Մաքրուհեան երկսեռ վարժարանէն։ 1897 Սեպտեմբեր 6-ին, եղբայրը զինք ուղարկած է Պարտիզակ՝ Ամերիկեան Բարձրագոյն Վարժարան, իբրեւ գիշերօթիկ: Հոնկէ փոխադրուած է Ռոպէրթ քոլէճ (Պոլիս)։ Քրիսեան Յակոբեանի միջոցով յարաբերութեան մէջ մտած է Փարիզի Լիսէ Ժանսոնի անուանի վարիչ փրոֆ. Տեպոնէի հետ, թղթակցութեամբ հետեւելով մարմնակրթանքի անոր դասերուն:
1906-ին անցնելով Փարիզ յաճախած է մարմնամարզական վարժարան, Լիսէ Ժանսոն ապա Լոնտոն աշակերտելով Սանտովի եւ վկայուելով։
1909-ին վերադարձած է Պոլիս։ Պոլսոյ զանազան վարժարաններու ստանձնած է մարզանքի ուսուցչութեան պաշտօններ․ միաժամանակ, մասնաւոր դասեր ստանձնելէ զատ՝ կազմած է մարմնամարզական ակումբներ զանազան արուարձաններու մէջ։
1911-1914 ձեռնարկած եւ հրատարակած է «Մարմնամարզ» պատկերազարտ ամսաթերթը։ Յովհաննէս Հինթլեանի հետ հրատարակած է նաեւ «Պոյ-Սքաութ»ը
1914-ին, Ա. Աշխարհամարտին, իբրեւ կամաւոր մաս կազմած է ֆրանսական բանակին։


== Նահատակութիւն ==
Ան եղած է 1915 Ապրիլ 24-ի առաջին ձերբակալուողներէն: Արամ Անտոնեան երբ առաջնորդուած է Պոլսոյ Կեդրոնական բանտ, յիշատակած է Շաւարշ Քրիսեանի անունը՝ Ակնունիի, Սիամանթոյի, Դանիէլ Վարուժանի, Ռուբէն Զարդարեանի եւ այլոց կողքին:
Բազմաթիւ մտաւորականներու հետ ան եւս աքսորուած եւ Այնաշի մէջ նահատակուած է։


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան, Ապրիլ 11 1919, էջ 26
Հ.Մ.Ը.Մ.-ԱԿԱՆ ՌԱՀՎԻՐԱՆԵՐՈՒ ԽՆԿԵԼԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ
Երամեան Վարժարան

Երամեան Վարժարան, Վանի մասնաւոր դպրոցը կը կոչուէր Երամեան, հիմնուած է 1878ին: Վանայ առաջին միջնակարգն է: Հիմնադիր-տնօրէնն է Համբարձում Երամեան, ինքնօգնութեամբ զարգացած կոյր ուսուցիչ մը:  Վարժարանի 25ամեայ յոբելեանի առթիւ Վանեցիք դպրոցին կը նուիրեն շէնք մը, իսկ Խրիմեան Հայրիկ եւ Օրմանեան Սրբազան անոր կը պարքեւեն ուսուցչապէտի տիտղոսը:
1913ին դպրոցը կ՛ունենայ 166 աշակերտ, 19 ուսուցիչ: Պուտճէն՝ մօտ 125.000 ղրուշ: Կը դասաւանդուին հայերէն, թրքերէն, ֆրանսերէն, ռուսերէն, հայոց պատմութիւն, քաղաքական տնտեսութիւն, օրէնսգիտութիւն եւ բորցական դասեր: Բարձրագոյն կարգերուն կը դրուին նաեւ բանախօսութիւններ: Շրջանաւարտները կրնան իրենց ուսումը շարունակել եւրոպական համալսարաններուն մէջ։ 36ամեայ գոյութեան շրջանին կու տայ 3000 ընդացաւարտ, կը բակուի 1915ին:
Երամեան կը վերապրի Եգիպտոսի մէջ. Կը դառնայ տեսուչը Փորթ Սաիտի, ապա Ացեքսանդրիոյ հայկական դպրոցի, մինչեւ իր մահը 1929: Գրած է «Յուշարձան Վան-Վասպուարականի» երկհատոր պատմագրական գործը:
Երամեան Վարժարանի ուսուցիչներէն Վանեցի գրող Լեռ Կամսարը (Արամ Թովմասեան) սապէս կ՚ արտայայտուի իր պաշտօնակցին մասին. «Վանում ամենառաջին միջնակարգ դպրոցի տնօրէնը երկու աչքով կոյր մի մարդ էր՝ Համբարձում Երամեան անունով: Զարմանալի է, չէ՞, որ մի կոյր մարդ լոյս է տալիս ամբողջ քաղաքին ան ժամանակ, երբ լոյս աչք ունեցող մարդիկ մութ են տարածում իրենց շուրջը»:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Դպրողը Անցեալէն Դէպի Այսօր
Միքայէլ Մանուէլեան

Միքայէլ Մանուէլեան (1877 - 1944 թուականներ), յայտնի դերասան եւ արձակագիր։
Ծնած է Թիֆլիս։ Փոքր տարիքէն կը նուիրուի թատրոնի։ Մոսկուայի մէջ հետեւած է դերասանական դասընթացքներու։
Երեւանի «Սունդուկեան» թատրոնի հիմնադիրներէն է։ Գրած է պատմուածքներ եւ թատերախաղեր, որոնցմէ ծանօթ են «Հրաբուխը» եւ «Գործադուլը»։ Պարզ մարդոց կեանքն ու հոգեկան տագնապները արտայայտող գործեր են։
Տիգրան Սիւնի

Տիգրան Սիւնի (Հեքիմեան, 1861, Սեբաստիա - 24 Յունուար 1916(1916-01-24), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1861 թուականին, Սեբաստիոյ նահանգի Սեբաստիա քաղաքին մէջ։ Բժիշկ Գա­րե­գին Սիւ­նիի աւագ եղբայրը եւ Լեւոն ու Արմենակ Սիւնիներու հօրեղբայրը։
1885 թուականին մեկնած է ԱՄՆ եւ ուսանած է Նիւ Եորքի համալսարանի բժշկական բաժինէն ներս։ Մասնագիտացած է քիթ-կոկորդ-ականջ հիւանդութիւններու բուժման գիծով։ Վերադարձած է Սեբաստիոյ նահանգի Եոզկատի գաւառի կեդրոն՝ Եոզկատ քաղաքը։ Որոշ ժամանակ անց ընտանիքով հաստատուած է Կ. Պոլիս եւ աշխատած՝ որպէս բժիշկ։
Սպանուած է 24 Յունուար 1918 թուականին՝ Կ. Պոլիս։


== Գրականութիւն ==
Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
Եարման Ա., Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն Սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
Խաչատրեան Լ. եւ ուրիշ., Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923), գիրք 1, Սեբաստիայի նահանգ, Երեւան, 2004։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Զարեհ Ամատունի

Զարեհ Ամատունի, (1879, Եոզղատ - 1935, Պէյրութ, Լիբանան), բնիկ Եոզղատցի, հօր անունը Համբարձում, մօրը՝ Վարդենի։ Ծնած Եոզղատ, 1879-ին։ Շրջանաւարտ՝ Պէյրութի Ֆրանսական Բժշկական Համալսարանէն, 1903-ին։ Շրջանաւարտ ըլլալէ յետոյ կ'երթայ Փարիզ մասնագիտութեան համար։ Ապա կը վերադառնայ Պէյրութ, ուրկէ կ'անցնի Ատանա, յետոյ Պոլիս, ուր կը նշանակուի Քարանթինայի պետական բժիշկ 
(Մէտրսէս Քարանթընէր): Դարձեալ կու գայ Պէյրութ, ուր կ'ամուսնանայ եւ կ'անցնի քամարան (Կարմիր Ծով): Հոն երկար տարիներ կը պաշտօնավարէ յաճախ գալով Պէյրութ: Պատերազմի բերմամբ (1914) կ'անցնի Եէմէն (Հօդէյտա), ուր պատերազմի ընթացքին կղզիացած է եւ ապա գերի ինկած՝ անգլիացիներուն ձեռքը 1918-ին։ Հօդէյտայի մէջ, զուրկ՝ ընտանեկան խնամքէ, թանջքէ կը բռնուի, որ մեծապէս կե հիւծէ իր մարմինը, ի վերջոյ իր մահուան պատճառ ըլլալով։ 1920-ին կը վերադառնայ Պէյրութ եւ անմիջապէս Ֆրանսական իշխանութեանց կողմէ Սանճագի Մէտըսէն Քարանթընէր կը նշանակուի։ Հոն կը պաշտօնավարէ մինչեւ իր մահը՝ 1935: Կը մեռնի Պէյրութ, գերմանական հիւանդանոցը։ Տօքթ. Ամատունիի զաւակներն են.- Եգուարդ, Զաւէն, Սեպուհ, Նուարդ եւ Ալիս:
Պիլ Վիտըրս

Պիլ Վիտըրս William Harrison "Bill" Withers Jr. 4 Յուլիս 1938 Ամերիկացի երգիչ եւ երգահոն: 1970 եւ 1985 տարիներու մէջ աշխատութիւններ կատարած է: Իր ամէնեն կարեւոր երգերն են "Lean On Me", "Ain't No Sunshine", "Use Me", "Lovely Day" եւ "Grandmas Hands": "Stil Bill" անունով իր կեանքը պատմող վաւերագրական ժապաւէն ստեղծուած է:
Կոռներէն

Կոռներէն (Kernowek, անգլ․ Cornish, կը հանդիպէ նաեւ կոռնուոլերէն կամ կոռնուալլերէն)՝ կոռնեցիներու լեզուն, որը մտած է հնդեւրոպական լեզուներու ընտանիքի կելտական խմբի բռիտտական ճիւղին մէջ։
Մինչ վերջին տարիները համարուել է մեռեալ։ Ներկայումս փորձեր կը կատարուին լեզուն վերածնելու, եւ լեզուակիրներու թիւը կը շատանայ։ Այժմ այն կը կազմէ 3500 մարդ։


== Աղբիւրներ ==
Ferdinand, Siarl (2013). Brief History of the Cornish language, its Revival and its Current Situation. E-Keltoi, Vol. 2, 2 Dec. pp. 199–227 [1]
Հերմինէ Սինանեան

Սինանյան Հերմինէ-(1908-1964)
Ծնած է Պարտիզակ եւ մահացած՝ Իսթանպուլ։ Յաճախած է Դպրոցասէր Տիկնանց վարժարանը։ Վկայուած է Սորպոնի համալսարանէն։
Աշխատակցած է Իսթանպուլահայ մամուլին՝ քերթուածներով, հրապարակագրութիւններով եւ թարգմանութիւններով։ Շրջան մը (մինչեւ 1964) խմբագրած է Սուրբ Փրկիչ ամսաթերթը։ 1959–63-ին հրատարակած եւ խմբագրած է Դար կիսամեայ հանդէսը եւ ապա Նոր Դար պարբերաթերթը։ Օգտագործած է Հ.Ս. գրչանունըԿարօ Աբրահամեան,  Վարք Քահանայից Բերիոյ թեմի, հ. Ա (խմբ. Պէպօ Սիմոնեան), Անթիլիս, «Տպարան Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Անթիլիաս - Լիբանան», 2004։։
Գիշատիչ թռչուններ

Գիշատիչ թռչուններ, բազեանմաններու կարգի (Falconiformes) թռչուններ։ Հայաստանի մէջ կը հանդիպի 37 տեսակ՝ հիմնականին տարածուած է կիսաանապատներէն մինչեւ ալպիական գոտիները։

Բնորոշ է ուժեղ, սուր, կտրող եզրերով, կարթաձեւ կտուցը։ Վերնակտուցի հիմքին մէջ մաշկը մերկ է։ Թեւերը երկար են, մագիլները՝ սուր եւ թրանման կեռուած։ Կրծքի եւ ոտքերու մկանները լաւ զարգացած են։ Սուորաբար էգերը արուներէն խոշոր են։ Փետրավւրումը կոշտ է, դարչնագոյն, մոխրագոյն, սպիտակ կամ սեւ։ Տեսողութիւնը եւ լսողութիւնը խիստ զարգացած են։ Կը բնադրեն առանձին զոյգերով։ Կը բազմանան տարին 1 անգամ։

Խոշոր տեսակները (անգղներ) կը դրուին 1-2, մանրերը՝ 6-7 ձու։ էգը եւ արուն կը թխսեն՝ 28-էն (բազեներ) - 60 (անգղներ) օր։ Կը բնադրեն ծառերու, ժայռերու, գետնի վրայ։ Կան չուող եւ նստակեաց տեսակներ։ Հիմնականին ցերեկային կեանք կը վարեն։ Կը սնին մկնակերպ կրծողներով, այլ թռչուններով, սողուններով, լեշերով։ Որոշ տեսակներ (ճուռակներ, բազեներ) վնասատու կրծողներու դեմ կենսաբանական պայքարի լաւագոյն միջոց են, միւսները (անգղներ, խոշոր արծիւներ)՝ բնական սանիտարներ։
Քարմինա Պուրանա

Քարմինա Պուրանա, (լատ.՝ «Carmina Burana», ամբողջական անունը՝ «Carmina Burana: Cantiones profanae cantoribus et choris cantandae comitantibus instrumentis atque imaginibus magicis»: Հանդիսաւոր երգերու եւ տաղերու շարք մըն է որ ստեղծուած է Քարլ Օրֆֆին կողմէ 1935-1936 թուականներուն ընթացքին: Այս ստեղծագործութեան ամենէն ճանչցուած կտորներէն մէկն է՝ O Fortuna-ն:


== Պարունակութիւն ==


== Արտաքին յղումներ ==
"Ave Formosissima", "O Fortuna" Եություպի վրայ, Coro Sinfônico Comunitário da Universidade de Brasília
Carmina Burana Web Comprehensive site about Carl Orff's Carmina Burana
Text, original and translated in English, as it appears in Orff's libretto
Program notes on Carmina Burana, 28 March 2004, Mendelssohn Club of Philadelphia
"The Lasting Appeal of Orff's Carmina Burana", sound files and transcription at NPR
Full lyrics to Carmina Burana
"Carl Orff: Carmina Burana" (complete performance, 1:11 hours), University Chorus and Alumni Chorus, University of California, Davis Symphony Orchestra and the Pacific Boychoir at the Mondavi Center (4 June 2006)
Սեդա Ադամեան

Սեդա Ադամեան-Իսրայէլեան, (1933, Թեհրան, Իրան)։ Նախնական կրթոթիւնը ստացած է «Քէյվան» դպրոցին մէջ։ Իր ուսումը շարունակած է Ֆարհանդէ-Թեհրան միջնակարգ դպրոցը, որու շրջանը աւարտած է գրականութեան բաժնէն։
Մասնաւոր ընդունակութեան ցոյց տուած է գեղարուեստի մարզին մէջ եւ երկու տարի աշակերտած՝ հանրածանօթ նկարիչ Տիգրան Բազիլի։ Ապա վկայուած է Թեհրանի գեղարուեստից դպրոցէն, 4 տարի հետեւելով դասական եւ գերիրպաշտ նկարչութեան ճիւղերուն։
Տարիներ վերջ իր ամուսինին քաջալերանքով աւարտած է Թեհրանի Համալսարանի չորս տարուան նկարչական դասընթացքը։ Երկու տարի ալ հետեւած է մանկավարժական եւ հոգեբանութեան ճիւղերուն։ Աւարտած է նաեւ Թեհրանի հայագիտական ճիւղը։
Ուսուցչական պաշտօններ վարած է հայկական եւ պարսկական դպրոցներու մէջ։ Սոյն դպրոցներուն մէջ կազմակերպած է աշակերտական նկարահանդէսներ, նաեւ ցոյց տուած՝ թատերական գործունէութիւն։
Գրականութեամբ զբաղած է 12 տարեկանէն սկսեալ։ Մրցանակի արժանացած է իր առաջին պարսկերէն բանաստեղծութիւնը։
Իր հայերէն բանաստեղծութիւնը առաջին անգամ լոյս տեսած է «Արմենուհի» ամսագրին մէջ։ Յետոյ աշխատակցած է «Ալիք օրաթերթ»ին, «Հուր», «Շիրակ», «Արմենուհի» ամսաթերթերուն եւ «Ազատ Օր» թերթին։


== Ծանոթագրութիւններ ==
Այզընսթատ

Այզընսթատ (գերմաներէն՝ Eisenstadt, հունգարերէն՝ Kismarton, խորւ.՝ Željezno, լատ.՝ Castrum Ferrum), քաղաք Աւստրիոյ արեւելեան մասը, Պուրկենլանտ երկրամասի մէջ։ Այն Պուրկենլանտի նահանգի կեդրոնն է։ Ըստ 2007-ին կատարուած մարդահամարի տուեալներուն, քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ 12 367 մարդ, իսկ տարածքը՝ 42,91 մ²։


== Բնակչութիւն ==


== Քոյր քաղաքներ ==
 Ֆրանսա Քոլմար (Ֆրանսա)
Կաղապար:Country data Ավստրիա Վիեննա (Աւստրիա)
Կարապետ Չատըրեան

Կարապետ Ջատըրեան


== Կենսագրութիւն ==
Երիտասարդ երգիչը ծնած է Պէյրութ, 1939-ին։ Երրորդական ուսումը առած է Հ.Բ.Ը.Մ.ի Յովակիմեան-Մանուկեան Երկրդ. վարժարանին մէջ։ Ապա իր երաժշտական ծարաւը-ը յագեցնելու համար 1960 թուականին մեկնսւծ է Երեւան եւ աշակերտած է Կոմիտասի անուան պետական երաժշաանոցին՝ մինչեւ 1963 թուականը։


=== Ասպարէզ ===
1963 թուականէն մինչեւ 1967 զինք կը գտնենք Պուքրէշի պետական երաժշտանոցը, ուրկէ կր վկայուի օփերայի բամանմունքէն։ 1967-ի Յունիսին Պրազիլիոյ Ռիօ տը Ժանէյրօ քաղաքին մէջ կազմակերմուած միջազգային երաժշտտկան ֆեսթիվալին մասնակցած է եւ բարձրօրէն գնահատուած է դատական կողմին կողմէ։ Հոն դարձեալ լիբանանեան դեսպանատան հովանաւորութեամբ տուած է երգահանդէս մր, սրտափուխ ծափահարութիւններ խլելով լիբանանցի թէ օտար հասարակութենէն։
Պարիթոն Կ. Չատըրեան վերջերս Բարիզի մէջ եւս սարքսծ է երգահանդէս մը՝ Հայ Ուոտնոգական Միութեան հրաւէրին ընդառաջ երթալով։ Հոս եւս հայ անունը պանծացուցած է բեմին վրայէն։
Աւելցնենք նաեւ թէ Կարապետ Ջատըրեան երգարուեստի կալուածի մեջ՝ «լիտէր»ներու (գերմանական երգեր) եւ
օբերայի մասնագիտացած է»:
«Կարապետ Չատըրեան հապուագիւտ այն պարիթոններէն է որոնք կրնան Կոմիտաս մեկնաբանել այնքան հարազատօրէն: Ան դիացաւ իրեն յատուկ ոճով երգել Կոմիտասի երգերը արժանանալով ջերմ ծափերու»:
1896 թուական

1896 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու 96րդ տարին


== Դէպքեր ==
Ապրիլ 6-16՝ առաջին Ողիմպիական խաղերը Յունաստանի մայրաքաղաք Աթէնքին մէջ
Օգոստոս 14՝ Բաբգէն Սիւնիի եւ Արմէն Գարօյի գլխաւորութեամբ 31 զինեալ հայերուն կողմէ Պանք Օթոմանի Գրաւումը


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1896 ծնունդներ

Յունուար 13՝ Տոլորես Զօհրապ-Լիպման (մ.1991, Նիւ Եորք), գրող, մարդասէր
5 Ապրիլ․ Ողիմպիական խաղերու վերածնունդ
Սեպտեմբեր 5՝ Սիրարփի Տէր Ներսէսեան (մ.1989, Փարիզ), հայագէտ, բիւզանդագէտ, արուեստաբան
Նոյեմբեր 29՝ Հրանդ Մալոյեան (մ.1978, Դամասկոս), ֆրանսական բանակի զինուորական
Դեկտեմբեր 20՝ Բենիամին Թաշեան (մ.1971, Գահիրէ), «Յուսաբեր» թերթի խմբագիր
Անստոյգ օրով՝
Պետրոս Գալֆայեան (մ.1915, ), մշակոյթի գործիչ
Վահէ Հայկ (Տինճեան, մ.1983, Ֆրեզնոյ, Միացեալ նահանգներ), ամերիկահայ արձակագիր
Նշան Պէշիկթաշլեան (մ.1972, Փարիզ), երգիծագիր
Լեւոն Չորմիսեան (մ.1980, Փարիզ), հայ պատմագէտ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1896 մահեր

Մայիս 7՝ Հենրի Հաուըրտ Հոլմզ (անգլերէն՝ H.H.Holmes, ծն.1861), ամերիկացի բազմա-մարդասպան
Նոյեմբեր 2՝ Յակոբ Ալխազեան (ծն.1826), Ռուսիոյ մէջ հայազգի զինուորական
Դեկտեմբեր 10՝ Ալֆրէտ Նոպել (շուէտ.՝ Alfred Bernhard Nobel, ծն.1833), շուէտացի գիւտարար
Անստոյգ օրով՝
Մկրտիչ Աւետիսեան (Թէրլէմէզեան, ծն.1864), քաղաքական դէմք
Բաբգէն Սիւնի (Պետրոս Փարեան, ծն.1873), ազգային-ազատագրական գործիչ
174 Ֆետրա աստղակերպ

174 Ֆետրա աստղակերպ․ կը պատկանի Աստղակերպերու Գլխաւոր Գօտիին։ Բացարձակ մեծութեամբ աստղակերպ է, այդպէս ինչպէս հաստատուած է Արեգակնային Դրութեան համար։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Աստղակերպը կը յայտնաբերուի 1877-ին ամերիկացի աստղաբան Ճէյմս Քրէյկ Ուացընին կողմէ James Craig Watson։ Ան աստղակերպին կու տայ յունական դիցաբանութենէն Թիսէասին երկրորդ կնոջ անունը՝ Ֆետրա։
174 Ֆետրա աստղակերպին տրամագիծը 69,24 քլ․ է, իսկ լոյսի կորագիծը երկարաձեւ եւ կամ անկանոն ձեւ կը ցուցնէ։ Ֆետրա ինքնին շուրջ կը դառնայ ամէն 5 ժամ եւ 45՛։


== Տե՛ս նաեւ ==
3092 Իրոտոթոս աստղակերպ
238 Հիփաթիա աստղակերպ
1647 Մենելաոս աստղակերպ
659 Նեսթոր աստղակերպ
911 Աղամեմնոն աստղակերպ
132 Էթրա աստղակերպ
16 Նոյեմբեր

16 Նոյեմբեր, տարուան 320-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 321-րդ) օրն է

Տարուայ աւարտին կը մնայ 45 օր


== Դէպքեր ==
1848, Լոնտոնի մէջ իր վերջին համերգը տուաւ Ֆրետրիք Շոփենը
1907, Հնդկացիներու Տարածքի եւ Օքլահոմա Տարածքի միաւորումէն կը ձեւաւորուէ Միացեալ Նահանգներու 46-րդ Օքլահոմա նահանգը
1979, բացուեցաւ Պուքրեշթի մետրոյի առաջին գիծը
1989, Չեխոսլովաքիոյ մէջ սկսաւ թաւշեայ յեղափոխութիւնը
1996, Տաղեստանի Քասփիյսք քաղաքի մէջ ինը հարկանի բնակելի շէնքի պայթեցման հետեւանքով զոհուեց 64 մարդ


== Ծնունդներհայ դերասան ==


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Հանդուրժողականութեան միջազգային օր
 Էսթոնիա` Ինքնիշխանութեան հռչակման օր
 Իսլանտա` Իսլանտերէնի օր
Յառաջ (գրական թերթ)

Յառաջ, գրական-հասարակական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1965-1970 թուականներուն։ Արտօնատէր՝ Նախլէ Մութրան։ Պատասխանատու տնօրէն Գասպար Տէրտէրեան։ Խմբագիրներ՝ Յովհաննէս Աղպաշեան, Գասպար Տէրտէրեան, Պետրոս Մինասեան։ Ունեցած է կոմունիստական ուղղութիւն։
1639 թուական

1639 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 39րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1639 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1639 մահեր
1601

1601 թուական, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորեան օրացույցի կը սկսի երկուշաբթի։ Սա մեր թուարկութեան 1601 թուականն է, 1-ին տարին XVII դարի։


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
Յան Բրեյգել Կրտսեր, յայտնի նիտերլանտացի (ֆլամանդացի) նկարիչ (մահ․ 1678)։
Գվիդո Գանյաչի, իտալացի ուշ պարոքօ ժամանակաշրջանի նկարիչ (մահ․ 1663)։
Պիեռ դե Ֆերմա, ֆրանսացի փաստաբան եւ մաթեմաթիկոս (մահ․ 1665)։
Հունվարի 19 - Գվիդո Գանյաչի, իտալացի ուշ պարոքօ ժամանակաշրջանի նկարիչ


== Մահեր ==
Գէորգ Յաբեթեան

Գէորգ Յաբէթեան (1916, Իզմիր, Զմիւռնիոյ սանճաք, Այտըն, Օսմանեան Կայսրութիւն - 2 Օգոստոս 1980(1980-08-02), Աթէնք, Յունաստան), Յունաստանի Հ.Մ.Ը.Մ.ի հիմ­նադ­րիր անդամ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Իզմիր, 1916-ին։ Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Գարաթաշի Վարդանեան վարժարանը։ 1904-ին կը յաճախէ Մեսրոպեան երկրորդական վարժարանը, ուր կը սկսի հետեւիլ մարմնամարզի։
1910-ին, Իզմիրի յունական «Բելոբա» մարզական միութեան կողմէ կազմակերպուած Ողիմպիականին, մէկ քայլ ոստումին կը հանդիսանայ երկրորդ։ Իսկ 1911-ին, հայկական Ա. Ողիմպիականին, կը տիրանայ նոյն մրցումին առաջնութեան տիտղոսին։
1912-ին, Պոլսոյ մէջ կը մասնակցի հայկական Բ. Ողիմպիականին եւ կը շահի հարիւր մեթր վազքի եւ մէկ քայլ ոստումի առաջնութիւնները, ինչպէս նաեւ՝ երեք քայլ ոստումի երկրորդութիւնը, 1 սանթիմեթր տարբերութեամբ։
1913-ին, մէկ եւ երեք քայլ ոստումի մէջ առաջնութիւն կը շահի։ Իսկ 100 մեթրի մէջ՝ երկրորդութիւն։
1912-1913, իր խմբապետութեամբ կը կազմուի Իզմիրի հայկական խումբերէ զտուած ֆութպոլի մայր խումբ մը եւ տեղւոյն միջազգային մրցումներուն մասնակցելով կը հանդիսանայ առաջին։
1915-ին, հայկական խումբը կը լուծուի եւ ան կը մասնակցի «Ալթա» ֆութպոլի խումբին, ուր մեծ ընդունելութիւն կը գտնէ, ստանալով «Verdun» մակդիրը։
Հ.Մ.Ը.Մ.ի Յունաստանի շրջանը զինք կը նշանակէ խմբապետ։ Աղէտէն քանի մը օր առաջ կ'ապաստանի Աթէնք։ 1924-ին, երբ Մկրտիչ Մալումեան Աթէնք կու գայ, Յաբfթեանի հետ խորհրդակցելով Յունաստանի մէջ Հ.Մ.Ը.Մ.ի առաջին վարչութիւնը կը կազմեն եւ ան կը ստանձնէ ֆութպոլի եւ մարմնամարզի բաժիններու պատասխանատուութիւնը։
1937-ին կ'ընտրուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի Յունաստանի Շրջանային Վարչութեան ատենապետ. պաշտօն մը, զոր երկար տարիներ կը վարէ ձեռնհասօրէն։
Կը մահանայ 2 Օգոստոս 1980-ին, Աթէնք։


== Շքանշաններ ==
1958-ին, Հ.Մ.Ը.Մ.ի Յունաստանի ներկայացուցչական ժողովը զայն կ'ընտրէ շրջանի պատուակալ նախագահ։
1978-ին ան կ'արժանանայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի «Արժանեաց» շքանշանին։


== Աղբիւրներ ==
Մարզիկ Ամսաթերթ
Ազգային դէմքեր պաշտօնաթերթ