armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Աստուածածին Վանք (Երուսաղէմ)

Աստուածածին Վանք (Երուսաղէմ), Ս. Սիոնի դիմաց, Բեթղեհէմի ճամբուն վրայ, վանքս շինած է բարի անուն եւ ընտրեալ Գէորգ քհ., որուն եղբօրորդին Յովհաննէս ճգնաւոր «հանդերձ քեռբ (Տիկներես) իւրով կրօնաւոր կագաւ» կը ստանայ Երուսաղէմ ի Յովհաննէս աբեղայի ձեռամբ գրուած ճառընտիր մը: Ձեռագիրը կը նուիրուի Երուսաղէմայ Ս. Աստուածածին վանքին «ի վայելումն որգւոյ իւրեանց Գէորգայ սարկաւագի եւ այլ կրօնաւորաց եւ քահանայից»: Յիշեալ կը խնդրէ զհիմնադիր կամ զռինող եկեղեցւոյս զԳէորգ քհ. գնացեալն առ Քրիստոս եւ զգծողն եւ զկազմողն (Ճառընտիրս) Յովան 1215-ին: Ըստ այսմ՝ վանքս ԺԳ. դարու սկիզբը կառուցուած է: 1473-ին Աւետիս եպիսկոպոս վանքիս մէջ Ոեկեփորիկ մը կ’ընդօրինակէ, եւ կը յիշէ միաբաններէն Արիստակէս, Մելքիսեդ Յակոբ ճգնաւոր: 1768-ին Խաչատուր վրգ. վանքիս մէջ կ’ընդօրինակէ Պօղոս վրդ.ի ոտանաւորները (Յիշատակարանք):


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 234:
Կարմիր Կամուրջ (սահմանային)

Կարմիր Կամուրջ (ադրբ.՝ Qırmızı Körpü , վրացերէն՝ წითელი ხიდი, Tsiteli Khidi), կամուրջ է, որ կը բաժնէ Վրաստանը եւ Ազրպէյճանը։ Տեղաւորուած է Թիֆլիս եւ Գանձակ քաղաքներու միջեւ։


== Պատմութիւն ==
Կամուրջը ստացած է կարմիր անունը, որովհետեւ կառուցուած է կարմիր տուֆ քարէ։ Կառուցուած է Խրամ գետին վրայ՝ սահմանային չէզոք գօտիին։ Կամուրջը հիմնուած է ԶԷ. դարուն, սակայն յայտնի է, որ գոյութիւն ունեցած է  ԺԱ. դարէն։ Գործած է մինչեւ 1998 թուականը, երբ «TRACECA»ի ծրագրով կառուցուած է նոր կամուրջ, որ աւելի լայն էր։


== Շուկայ ==
1990 թուականէն կամուրջին վրայ կը գործէր մեծ շուկայ:  Անոր հսկողութիւնը յանձն առած էին Վրաստանի Մարնելի քաղաքի եւ հարակից գիւղերուն, գիւղակներուն ազրպէյճանցիները։ Շուկան փակուեցաւ 2006 թուականի գարնան։


== Ծանոթագրութիւններ ==
Ամսթերտամի Ծաղիկի Շուկայ

52.36678°N 4.89135°E﻿ / 52.36678; 4.89135

Ամսթերտամի ծաղիկի շուկայ (հոլ.՝ Bloemenmarkt), աշխարհի միակ լողացող շուկան եւ Ամսթերտամի տեսարժան վայրերէն մէկը։
Այստեղ ծաղիկներ սկսած են վաճառուիլ 17-րդ դարուն, երբ առեւտրականները իրենց նաւակներով կ'անցնէին քաղաքին փողոցին երկայնքով լողալով եւ կը վաճառէին ծաղիկներ։ Մինչեւ 1862 շուկան  կը գտնուէր Սինթ Լիւսիենուալի մէջ (հոլ.՝ Sint-Luciënwal)` քաղաքին նախկին փոսային հատուածին մէջ։ Երբ փոսը ծածկելու ծրագիրը սկսաւ իրականացուիլ (1889), շուկան տեղափոխուեցաւ իր ներկայի վայրը։ 1862-էն սկսեալ շուկան կը գտնուի Ամսթերտամի Սինկել ջրանցքին մէջ՝ ոչ հեռու Տամ հրապարակէն։
Ծաղիկի խանութները տեղադրուած են ծփացող տաղաւարներու վրայ՝ ծովու ափին։ Մինչեւ 1960-ականները շուկային մէջ վաճառուած գրեթէ բոլոր ծաղիկները թաղարներով էին, իսկ այսօր գլխաւորաբար կը ծախուին քաղուած ծաղիկներ։ Ներկայիս շուկան կը ծառայէ նաեւ իբրեւ զբօսաշրջային տեսարժան վայր։ Այնտեղ կարելի է տեսնել տեղական եւ օտար ծաղիկներ ու բոյսեր, ինչպէս նաեւ՝ գնել յուշանուէրներ։ Շուկային մէջ առատօրէն ցուցադրուած են վարդակակաչները։ Սոխուկները կը վաճառուին փաթեթաւորուած եւ կշիռքով, իսկ տասը հատին գինը միջինը 3-5 եուրօ է։


== Պատկերասրահ ==
Ստեփան Միսքճեան

Սետփան Միսքճեան (1850/1852, Կոստանդնուպոլիս - 5 Օգոստոս 1915), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1850/1852 թուականին, Կոստանդնուպոլ­սում` հայ կա­թո­լիկ ընտա­նի­քի մէջ։ Դե­ղա­գործ Գրի­գոր Միսք­ճեա­նի եղ­բայրն է։
Նախ­նա­կան կրթու­թիւնն ստա­ցած է Կ. Պոլ­սոյ Մի­ջա­գիւղ թա­ղա­մա­սի վար­ժա­րա­նէն ներս։ 1878 թուականին աւար­տած է Կ. Պոլ­սոյ Օս­մա­նեան կայ­սե­րա­կան բժշկա­կան վար­ժա­րա­նը եւ ստա­ցած է բժշկական վկա­յա­կան։ Մաս­նա­գի­տա­ցած է ման­կա­բար­ձու­թեան եւ վի­րա­բու­ժու­թեան գիծով։ 1880-89 թթ., որպէս՝ դայեակ (ծննդաբեր կիներու բժիշկ), վի­րա­բոյժ, գլխա­ւոր բժիշկի տե­ղա­կալ աշ­խա­տած է սուրբ Փրկիչ հայոց ազ­գա­յին հի­ւան­դա­նո­ցին մէջ։ Բնակ­ած է Կ. Պոլ­սոյ Մի­ջա­գիւղ թա­ղա­մա­սին մէջ։ Եղած է Մի­ջա­գիւ­ղի կա­թո­լիկ եկե­ղե­ցւոյ թա­ղա­կան խորհուր­դի ան­դամ։
Եղած է բժշկա­կան եւ կրթա­կան եռան­դուն գոր­ծիչ։ 1915 թուականի Ապ­րի­լին, եղ­բօր` դեղագործ Գրիգորի հետ, ձերբակալուած եւ բանտարկուած է Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ, ապա՝ աքսորուած Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչի՝ 99 հատիկներէն 6-րդին վրայ։ 1915 թուականի Օգոս­տո­ս 5-ին Կ. Պոլսոկ Օրթագիւղ թաղամասէն դարձեալ աքսորուած է։ Գոնիայէն 2 ժամ հեռաւորութեան վրայ գտնուող վայրի մը մէջ, Անգարայի մօտ, սրախողխողի ենթարկուած է բժիշկ եղբօր՝ Գրիգորին հետ, 64 տարեկան հասակին։ Երուանդ Օտեան անոր անունը յիշատակած է՝ Օգոստոսի 5-ին ձերբակալուածներու մէջ։
1921 թուականի ընթացքին Կ. Պոլսոյ «Ճա­կա­տա­մարտ» թերթի մի քանի թիւերուն մէջ հարազատները յայտարարութիւններ տպագրած են, զինք գտնելու յոյսով, որովհետեւ անոնց համար մութ մնացած է բժշկի ողբերգական ճակատագիրը։ Անոր անունը ընդրկուած է նաեւ Արշակ Ալպօյաճեանի 303 նահատակներու անուանացանկին մէջ։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Կը փնտռուին, «Ճա­կա­տա­մարտ», Կ. Պոլիս, 05-011921, ապա Մայիս, Յունիս, Սեպտեմբեր, Նոյեմբեր։
Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Վի­են­նա, 1922։
Ազգային հիւանդանոցի մէջ պաշտօնավարած բժիշկները, Ընդարձակ տարեգիրք Ազգային հիւանդանոցի, Սթանպուլ, 1939։
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
Շամտանճեան Մ., Հայ մտքին հարկը Եղեռնին, Ան­թի­լի­աս, 1965։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երե­ւան, Ապրիլ 24, 1985։
Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Երեւան, 1991։
Յարման Արսէն, Հայերը Օս­մա­նեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
Աւագեան Կարինէ, Եղեռնայուշ մասունք կամ խոստովանողք եւ վկայք խաչի, Երեւան, 2002։
Աւագեան Կարինէ, «Չան­ղը­րըի 1915 թ. ապ­րի­լի 11, Յի­շա­տակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ», 2008, հ. 1-12
Միրտանօղլու Զաքարիա, Կը փնտռուին, «Ակօս», Սթամպուլ, 23-04-2010


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Ծիածան (թերթ, Պէյրութ)

Ծիածան, գրականութեան եւ գեղարուեստի պարբերաթերթ։ ՀԲԸՄ Հայ երիաասարդաց ընկերակցութեան գրասէր երիտասարդներու միութեան հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1939-1949 թուականներուն։ Արտօնատէր՝ Սիսակ Վարժապետեան։ Խմբագիր Բիւզանդ Եղիայեան։ Լայն տեղ յատկացուցած է հայ գրողներու գործերուն, տպագրել նմուշներ եւրոպական, ամերիկեան, արաբական եւ այլ գրականութիւններէն։
Պատմաբանասիրական եւ գեղագիտական յօդուածներով աշխատակցած են Գարեգին Ա կաթողիկոս Յովսէփեանը, Վահան Թէքէեանը, Յակոբ Օշականը, Շահան Պէրպէրեանը եւ ուրիշներ։ Լայն տեղ յատկացուցած է հայ խորհրդային գրողներու (Աւետիք Իսահակեան, Դերենիկ Դեմիրճեան, Նաիրի Զարեան, Գուրգէն Մահարի, Յովհաննէս Շիրազի գործերուն։
Փարիզի Շարլ տը Կոլ Օդակայան

Փարիզի Շարլ տը Կոլ օդակայան (ֆրանսերէն՝ Aéroport de Paris-Charles-de-Gaulle, ԻԱԹԱ՝ CDG, ԻՍԱՕ՝ LFPG), նաեւ յայտնի որպէս Ռուասի օդակայան (տեղի անունով), Ֆրանսայի խոշորագոյն օդակայանն է: Կը կոչուի Ֆրանսայի հինգերորդ հանրապետութեան հիմնադիր Շարլ տը Կոլին (1890-1970) անունով: Կը գտնուի Փարիզի հիւսիսին:
2017-ին օդակայանին եղած է 69 471 442 ուղեւորի եւ 475 654 օդանաւի ելումուտ,,, ինչը անոր կը դարձնէ զբաղուածութեամբ աշխարհիս իններորդը, Եւրոպայի՝ երկրորդը (Լոնտոնի Հիթրոուէն ետք):
Շուշիի Հռիփսիմեան Օրիորդաց Միջնակարգ Դպրոց

Շուշիի Հռիփսիմեան օրիորդաց միջնակարգ դպրոցը հիմնուած է -ին՝ վարդապետ ջանքերով։
Դպրոցը 1877-ին ունեցած է 4 ուսուցիչ եւ աշակերտուհի։ 1881-ին աշակերտուհիներու թիւը հասած է 120-ի։
Ըստ Լեոի, բացումէն մէկ տարի ետք Հռիփսիմեան դպրոցը իր ճակատագիրը կապած է թեմական դպրոցի հետ, լինելով անոր մօտ։
1884-ին այս դպրոցը եղած է բաւականաչափ պատկառելի ուսումնական հաստատութիւն մը՝ իր 13 ուսուցիչ-ուսուցչուհիներով եւ 171 աշակերտուհիներով։ Ունեցած է միջնակարգի դասընթացք։ Հայ մոյս դպրոցներու հետ միասին այն եւս 1885-ին փակուած է։ Վերաբացուած է 1886-ի հոկտեմբերին՝ որպէս երկդասեան իգական դպրոց։ Տեսուչն է եղել Մովսէս Սամուէլեանը, ուսուցիչները՝ Գաբրիէլ Գիւլիքեւխեանը, Եկատէրինայ Մէլիք-Սարգսեանը, Զարուհի Արզումանեանը, Ելենայ Առաքելեանը, Գալիլեայ Հովակիմեանը եւ Նարիման Փիրումեանը։
1888-ին ունեցած է 199 աշակերտուհի։
1896-ին փակուած է, 1906-ի Փետրուարին վերաբացուած է։ 1908-09 ուստարում ունեցած է 5 բաժանմունք, որոնց մէջ սովորած է 218 հոգի, որոնց մէջ 29՝ տղաներ։


== Աղբիւրներ ==
↑ Ս. Կ. Խուդոյեան (1987)։ Արեւելահայ դպրոցները 1830-1920 թուականներին։ Երեւան։ «Լոյս», էջ 377-378։
Լեոյ, «Ղարաբաղի թեմական դպրոցի պատմութիւն», էջ 385-386։
«Մեղու Հայաստանի», 1885, թիւ 63։
«Դպրոց», 1875-76, թիւ 4, էջ 133։
«Արարատ», 1878, ԺԲ, էջ 458։


== Ծանoթագրութիւններ ==
Յովհաննէս Ոսկեբերան

Յովհաննէս Ոսկեբերան (ոչ վաղ քան 344 եւ ոչ ուշ քան 354, Անտիոք, Coele-Syria, Հռոմէական Կայսրութիւն - 14 Սեպտեմբեր 407, Comana Pontica, Pontus Polemoniacus, Բիւզանդական Կայսրութիւն), Քրիստոնեայ եկեղեցւոյ փայլուն քարոզիչ հայրերէն մին եւ Կոստանդնուպոլիսոյ հայրապետ, պատրիարք, աստուածաբան։
Ան քրիստոնէական սկզունքներով կը դաստիարակուի մանուկ տարիքէն` իր առաջին ուսուցիչը ունենալով  մայրը, որ իր մէջ ցանած է քրիստոնէական հաւատքին սերմը։ Ապա չափահաս տարիքին կը մկրտուի եւ Անտիոքի մէջ կը հետեւի օրէնսդրութեան եւ հռետորութեան, ապա աստուածաբանութեան։
Երիտասարդ տարիքին ճգնութեան կը սկսի եւ այնքան խիստ պայմաներու մէջ կը կատարէ իր ճգնութիւնը, որ 381-ին լուրջ կերպով կը հիւանդանայ։ Նոյն թուականին սարկաւագ կը ձեռնադրուի եւ կը ծառայէ Անտիոքի մէջ։ 386-ին կուսակրօն քահանայ կը ձեռնադրուի եւ պերճախօս քարոզներուն պատճառաւ կ՛արժանանայ «Ոսկեբերան» կոչուելու։
398-ին, հակառակ իր կամքին, պատրիարք կ՛ընտրուի Կոստանդնուպոլսոյ աթոռին։ Ան կը վերաշխոյժացնէ քաղաքի հոգեւոր կեանքը, խստօրէն յանդիմանելով ազնուական եւ հասարակ քաղաքացիները։ Ան նոյնիսկ կը յանդիմանէ Եւդոքսիա կայսրուհին` անոր ունեցած անբարոյ կեանքին համար, որուն իբրեւ հետեւանք 403-ին Ոսկեբերան հայրապետ կ՛աքսորուի մայրաքաղաքէն։ Սակայն աքսորման գիշերը քաղաքին մէջ պատահած զօրաւոր երկրաշարժներն ու հրդեհները կը սարսափեցնեն կայսրուհին, որ անմիջապէս ետ բերել կու տայ աքսորեալ հայրապետը։
Ան կը վերադառնայ նոյն խստութեամբ եւ բծախնդրութեամբ, որ պատճառ կ՛ըլլայ երկրորդ աքսորի մը. ան այս անգամ քալելով պիտի երթար մինչեւ Կոկիսոն, ապա Պոնտոս։ Սակայն տառապեալ հայրապետը իր վատառողջութեան պատճառաւ կը նահատակուի ճամբու ընթացքին, Կոմանա քաղաքին մէջ, 407-ին։
Ան նշանաւոր կ՛ըլլայ նաեւ իր մտաւորական գործերով։Կը մեկնէ Աստուածաշնուչը, կը գրէ ս. պատարագը` որուն ազդեցութիւնը նաեւ կը գտնենք Հայ եկեղեցւոյ պատարագամատոյցին մէջ. ան նաեւ ունի բազմաթիւ աղօթքներ, որոնք զանազան տօներու ընթացքին կը կարդացուին եկեղեցւոյ մէջ։


== Աղբիւրներ ==
«Քրիստոնեայ Հայաստան» Հանրագիտարան
Ռափայէլ Չմշկեան

Ռաֆայէլ Արկադիի Չմշկեան (վրաց.՝ რაფაელ ჩიმიშკიანი, ռուս.՝ Рафаэль Аркадьевич Чимишкян, 23 Մարտ, 1929, Թիֆլիս - 25 Սեպտեմբեր, 2022), ծանրորդ։ ԽՍՀՄ մարզանքի (1948), ԽՍՀՄ մարզանքի վաստակաւոր վարպետ (1952), ԽՍՀՄ (1965), միջազգային կարգի (1975) մրցավար։ Թիֆլիսի պատուաւոր քաղաքացի։


== Կենսագրութիւն ==
Ռաֆայէլ Չմշկեան ծնած է 1929 թուականին, Թիֆլիսի մէջ։ 1952 թուականին աւարտած է մարմնամարզի վրացական պետական հիմնարկը։ Եղած է ԽՍՀՄ հնգակի (1949, 1951, 1954, 1955, 1956), ողիմպիական խաղերու (1952), աշխարհի կրկնակի (1954,1955), Եւրոպայի վեցակի (1950, 1952, 1954, 1955, 1956, 1957) ախոյան։ Սահմանուած է աշխարհի 12 մրցանիշ։


== Արտաքին յղումներ ==
Rafael Chimishkyan at Lift Up
Sports-Reference.com
databaseOlympics.com
Յովհաննէս Հիսարեան

Յովհաննէս Հիսարեան (24 Յունիս 1827(1827-06-24), Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1916, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն), հայ արձակագիր, գրական, մշակութային գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1827 Յունիս 24-ին Պոլսոյ «Րումելի Հիսար» թաղը. իր հայրն էր Գէորգ Հիսարեան։ 1837-ին հազիւ ստացած կրթութեան նախատարերքը, առաջարկութեամբ՝ Հ. Գէորգ Հիւրմիզեանի, Վենետիկ կը ղրկուի Մուրատ Ռաֆայէլեան վարժարանին մէջ աւարտելու համար իր ուսումը։ Հոն 6-7 տարիի չափ մնալով յաջողապէս կ՝աւարտէ վարժարանին ընթացքը մթերելով հայերէնի, իտալերէնի, յունարէնի եւ լատիներէնի ու բոլոր գիտութեանց սկզբունքները։
1844-ին Եւրոպայէն Պոլիս վերադարձող առաջին լուսաւորութեան ջահերէն մէկը կ՝ըլլայ, իրեն զբաղում ընտրելով՝ գրագրութիւն, իսկ իր տան մէջն ալ, ուսուցչութեան պաշտօնները կը ստանձնէ։
1845-1847-ին կ՝աշխատակցի Տէրոյենցի եւ Աղաթոնի հրատարակած Պատրիարքարանի պաշտօնաթերթին՝ Հայաստանին, որուն մէջ մաս առ մաս հրատարակած Նաբոլէոնի կենաց համառօտ պատմութիւնը գիրքի կը վերածէ 1847-ին։
1851-ին կը սկսի հրատարակել «Բանասէր» անունով ամսաթերթ մը, որուն ուղղութիւնը, ձեւը, յօդուածներն ու լեզուն մինչեւ այսօր կը պահեն իրենց մէջ հրապոյր մը, որուն համար իրաւամբ կարելի է ըսել, թէ՝ «իր ժամանակի հրատարակութեանց ամէնէն գիտունն ու բարեկշռեալն էր»։
«Բանասէր»ի մէջ կը հրատարակէ մաս առ մաս «Խոսրով Եւ Մաքրուհի» անունով վէպը, իր ժամանակի կեանքէն առնուած ինչ որ հայ միտքին առաջին վէպերէն կարելի է համարել։ Այս վէպը 1869-ին թարգմանուած է Ֆրանսերէնի, իսկ 1903-ին կրկին հրատարակուած է շաբաթաթերթ Ծաղիկի մէջ։ 1852-ին, յաջողապէս բոլորէ յետոյ ամբողջական տարեշրջան մը, «Բանասէր»ը կը դադրի։
Այդ ժամանակները, Հիսարեան միջոց մը, տպարանատէր Քայօլի հետ կը հրատարակէ «Journal Asiatique»ը, որուն մէջ   հայերէնով մաս մը յատկացուած էր։ 1858-ի միջոցներուն, «Բանասէր»ի վերստին հրատարակութեան փորձ մը ըրած է, սակայն միայն մէկ թիւ հրատարակուած է։ Այդ միջոցներուն գրած է՝ «Ծռախօսութիւն» անուն փոքրիկ տետր մը, Տօքթ. Ռուսինեանի Ուղղախօսութիւնը քննադատող։
1852-1882-ի երեսուն տարուան շրջանի մէջ, ստէպ առիթներ ունեցած է ուղեւորելու Եւրոպա եւ Կովկասեան գաւառները ու հոն յառաջ տարած է իր ուսումնասիրութիւնները՝ հայկական բեւեռագիրներու վրայ եւ որոնց իբր արդիւնք գրած է հոյակապ աշխատասիրութիւն մը Ֆրանսերէն լեզուով, զոր դժբախտաբար անտիպ կը մնայ։


== Աղբիւրներ ==
«Յիշատակարան» (կազմուած՝ Վ. Գ. Զարդարեանի կողմէ)։
«Դիմաստուերներ», Հրանդ Ասատուր, 1921, էջ 36-43։
Արա Պալիոզեան

Արա Պալիոզեան ծնած է 10 Դեկտեմբեր, 1936, Յունաստան, հայ հեղինակ, թարգմանիչ, եւ քննադատ է։


== Կենսագրութիւն ==
Ուսումը ստացած է Մուրատ-Ռափայէլեան Մխիթարեաններու Քոլէճը Վենետիկ, Իտալիոյ մէջ, ուր նաեւ սորված է տնտեսագիտութիւն եւ քաղաքական գիտութիւն Սա Ֆոսգրի համալսարանը Վենետիկի մէջ։ Ներկայիս ան կ'ապրի Գանատայի Օնթարիօ քաղաքը, ուր իր ամբողջ ժամանակը նուիրած է գրականութեան։


== Գործեր ==
Անոր գործերը տպագրուած են թէ՛ հայերէնով եւ թէ՛ անգլերէնով։ Ան նաեւ շահած է բազմաթիւ մրցանակներ եւ Կառավարական դրամաշնորհներ իր գրական գործերուն համար, որոնք կը բովանդակեն երեւակայութիւն, տրամա, գրական քննադատութիւն, եւ հայերէնէ, ֆրանսերէնէ ու իտալերէնէ թարգմանութիւններ։ Ան ներկայիս իր գործերը կը գրէ հայկական տարբեր համացանցային քննարկման էջերու վրայ։


== Արտաքին յղումներ ==
baliozian.blogspot.com, Ara Baliozian's blog
Ara Baliozian, umich.edu
Ara Baliozian's reflections, armeniandiaspora.com
[1]
Տիգրան Պետրոս Գասապեան

Տիգրան Պետրոս Գասապեան (մօտաւորապէս՝ 1883, Գընճըլար գիւղ - 1915), հայ բժիշկ, բանաստեղծ։


== Կենսագրութիւն ==
Տիգրան Գասապեան ծնած է, հաւանաբար, 1883 թուականին՝ Պրուսայի նահանգի, Նիկոմիդիոյ գաւառակի Կէյվէի շրջանի՝ Գընճըլար գիւղին մէջ։
Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի ազգային վարժարանէն ներս։ 1908 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։
1908-1914 թուականներուն Տիգրանակերտի կեդրոնական հիւանդանոցէն ներս որպէս բժիշկ աշխատած է։ 
Եղած է բանաստեղծ եւ գրած գողտրիկ ոտանաւորներ։ Յօդուածներով թղթակցած է հայկական թերթերուն եւ հանդէսներուն։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսելէ ետք, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ, ուղարկուած՝ Կալիցիոյ ռազմաճակատ եւ ծառայած՝ 11-րդ զօրագունդի 2-րդ գումարտակի զինուորական բժիշկ։
3 Սեպտեմբեր 1915 թուականին  կամ 27 Դեկտեմբերին, Կալիցիոյ ռազմաճակատի վրայ զոհուած է, կամ Տիգրանակերտի մէջ մահացած է ժանտախտէ՝ մօտ 32 տարեկան հասակին։
Հետագային անոր այրին՝ բժշկուհի Օֆելիան, իր երկու դուստրերով բնակութիւն հաստատած է Լոս Անճե­լը­սի մէջ։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1940։
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Երնջակաբերդ

Երնջակաբերդը հնագոյն ամրոց-բերդաքաղաք եղած է Արեւմտեան Հայաստանի Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան Ջուղայի շրջանին մէջ։
Կը գտնուի Երնջակ գետի ափին գտնուող սրածայր ժայռի բարձրադիր մասը։ Լերան` դէպի հիւսիս-արեւմուտք նայող ճիւղին վրայ կառուցուած եղած է իշխանական պալատը։


== Պատմութիւն ==
Ունի հնագոյն պատմութիւն։ Պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններու ունեցած է կարեւորագոյն դերակատարութիւն։ Գոյութիւն ունեցած է առնուազն Ք.Ա․ 5-4-րդ դարերէն։
Եղած է Մեծ Հայքի Սիւնիք նահանգի յայտնի բերդերէն, որ գտնուած է Երնջակ գաւառին մէջ։
Նախիջեւանի ատրպէյճանականացման զուգահեռ բերդին պատմութիւնը վերափոխուած է, իսկ արդէն 2000-ական թուականներուն այն հիմնովին վերակառուցուած է Ատրպէյճանի իշխանութիւններուն կողմէ՝ կորսնցնելով իր պատմական նկարագիրը։
Երնջակ բերդը մինչեւ օրս ալ կը հանդիսանայ դժուարամատչելի, իսկ անցեալին եղած է գրեթէ անառիկ։
1981 թուական

1981 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 81րդ տարին է


== Դէպքեր ==
1 Յունուար․ Յունաստան մաս կը կազմէ Եւրոպական Միութեան


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1981 ծնունդներ


==== Յունուար ====
25 Յունուար Ալիշա Քիզ Alicia Keys ամերիկացի R&B երգչուհի


==== Մայիս ====
12 Մայիս Ռամի Մալէք Rami Malek ամերիկա-եգիպտացի դերասան


==== Յուլիս ====
04 Յուլիս Թահար Ռահիմ Tahar Rahim ֆրանսացի դերասան


==== Սեպտեմբեր ====
04 Սեպտեմբեր Պիյոնսէ Beyoncé Giselle Knowles-Carter ամերիկացի երգչուհի, դերասանուհի, պարուհի


==== Հոկտեմբեր ====
03 Հոկտեմբեր Զլաթան Իպրահիմովիչ Zlatan Ibrahimović պոսնիական ծագումով շուէտացի ֆութպոլիստ
12 Հոկտեմբեր Պրայըն Ճ. Սմիթ Brian J. Smith ամերիկացի դերասան
21 Հոկտեմբեր Նեմանիա Վիտիչ Немања Видић սերպ նախկին ֆութպոլիստ


==== Դեկտեմբեր ====
16 Դեկտեմբեր Քրիսթըն Ալիս Ռիթըր Krysten Alyce Ritter ամերիկացի դերասանուհի, երաժիշտ եւ գեղեցկուհի


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1981 մահեր 


==== Յունուար ====
20 Յունուար Գերսամ Ահարոնեան (ծն.1916, Մարաշ) լիբանանահայ գրող, քաղաքական գործիչ


==== Փետրուար ====
16 Փետրուար Գրիգոր Արշակ Յակոբեան (ծն.1907, Կարսի մարզ, Ռուսիոյ կայսրութիւն) հայ բանաստեղծ, գրականագէտ եւ բանասէր
5 Մարտ Հայկազ Գ. Ժամկոչեան (ծն.1909, Մալաթիա, Օսմանեան կայսրութիւն), խորհրդային հայ պատմաբան
10 Ապրիլ Հենրի (Յարութիւն) Գաբրիէլեան (ծն.1903, Վանի մարզ, Օսմանեան կայսրութիւն), խորհրդային հայ փիլիսոփայ


==== Մայիս ====
18 Մայիս Ուիլիըմ Սարոյեան William Saroyan (ծն.1908) ամերիկացի հայազգի գրող


==== Սեպտեմբեր ====
14 Սեպտեմբեր Գուրգէն Գ. Սեւակ (Գրիգորեան, ծն.1904, Թիֆլիս) հայ մանկավարժ, լեզուաբան, հայագէտ


==== Հոկտեմբեր ====
03 Հոկտեմբեր Աննա Հետվիկ Պուլ Anna Hedwig Bühl (ծն.1887, Հափսալու, Էսթոնիա) էսթոնացի միսիոնարուհի


==== Նոյեմբեր ====
26 Նոյեմբեր Կրիկոլ Չիքովանի გრიგოლ ჩიქოვანი (ծն.1910) վրացի խորհրդային գրող, թատերագիր


==== Անստոյգ օրով ====
Յովսէփ Կարալեան (ծն.1897, Թիֆլիս) հայ խորհրդային նկարիչ


== Արտաքին յղումներ ==
1981-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն 1981(անգլերէն)
Յակոբ Տէր Յովհաննէսեան

Յակոբ Տէր Յովհաննէսեան (5 Փետրուար 1890(1890-02-05) կամ 5 Փետրուար 1886(1886-02-05), Էօ­տէ­միշ, Իզմիրի մարզ, Թուրքիա - 1915), հայ բժիշկ, քաղաքական գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1886/1890 թուականի Փետր­ուա­ր 5-ին Կիլիկիոյ Էօտէմիշ աւանին մէջ։ Աւարտած է ծննդավայրի Ս. Մեսրոպեան, ապա՝ Սեն Ժոզեֆ վարժարանները։ Որոշ ժամանակ աշխատած է իբրեւ գրագիր։ Այնուհետեւ շրջագայած է Փոքր Հայքի շարք մը հայաշատ քաղաքներ եւ զբաղած ՀՅԴ-ի գաղափարներու քարոզչութեամբ։ 1910-1914 թուականներուն ուսանած է Պէյ­րութի Սեն Ժոզեֆ ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժնէն ներս։ Ամրան աւարտած է ուսումը եւ սպասած, որ աշնան յանձնէ աւարտական քննութիւնները։
1913 թուականի Նո­յեմ­բե­րին Պէյ­րութի Ս. Նշան եկեղեցւոյ մէջ կատարած է ՀՅԴ հիմնադիրներէն մէկուն՝ 1913 թուականի Հոկ­տեմ­բե­ր 27-ին մահացած, Սիմոն Զաւարեանի սգահանդէսի ատենապետի պարտականութիւնը։ Եղած է բժիշկ Գաբրիէլ Անսուրեանի մտերիմ ընկերը։ Եղած է Ճարտասան եւ բեմախօս։ Ունեցած է աշխատասէր, քիչ մը ջղագրգիռ բնաւորութիւն։
1915 թուականի գարնան ձերբակալուած է ու շղթայակապ տեղափոխուած է Զմիւռնիոյ (Իզմիր) բանտը եւ կուսակցական գաղտնիքներ կորզելու նպատակով աննկարագրելի չարչարանքներու ենթարկուած է։ 1915 թուականի Դեկ­տեմ­բե­ր 3-ին, 60 բանտարկուած հայ մտաւորականներու ու կուսակցականներու շարքին, աքսորուած է Իսլահիէ։ 1915 թուականին սպանուած է Իսլահիէի մէջ՝ թուրքերու բարբարոսական տանջանքներուն ենթարկուելէ ետք, մօտ 27 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Լազեան Գաբրիէլ, Դէմքեր հայ ազատագրական շարժումէն, Գա­հի­րէ, 1949։
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գեր­սամ Ահա­րո­նե­ան, Պէյրութ, 1965։
Կարօ Գէորգեան, Ամէնուն տարեգիրքը, ԺԲ. տարի, 1965, Պէյրութ, 1966։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապ­րիլ 24, 1985։
Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալպոմ-ատլաս, Բ. հատոր, Գոյամարտ, 1914-1925, Լոս Անճելըս, 2001։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Գրիգորեան տոմար

Գրիգորեան Օրացոյց Աստղագիտական հաշիւներու վրայ հիմնուած՝ տարիներու եւ ժամանակահատուածներու որոշման համակարգ մը, այլ խօսքով՝ տարեցոյց մը:
Ժամանակակից՝ Գրիգորեան կամ Նոր տոմարը յաջորդած է հին հռոմէական՝ Յուլիոսի օրացոյցին կամ Հին տոմարին, ըստ որուն տարուան միջին տեւողութիւնը կը կազմէր 365,25 օր։ Որովհետեւ յուլիական տարուան տեւողութիւնը 11 վյրկ. եւ 14 երկվյրկ. աւելի է արեւադարձայինէն, ապա 128 տարուան ընթացքին կուտակուած սխալը կը կազմէր ամբողջ օր մը, իսկ մինչեւ 1582  տարբերութիւնը հասած էր 10 օրուան։ Սխալը կը սրբագրուի ԺԶ. դարուն՝ Հռոմի Գրիգորիս ԺԳ. պապին վերատեսութեամբ, ըստ որուն 4 Հոկտեմբեր 1582-ին կը յաջորդէ 15 Հոկտեմբերը։ 
Հայաստանի մէջ սովետական կարգերու հաստատումէն ետք՝ 1920-ին, նոյնպէս կ'ընդունուի Նոր տոմարը։ Ի. դարու կէսէն սկսեալ գրիգորեան տոմարէն կը սկսին օգտուիլ աշխարհի գրեթէ բոլոր երկիրները:
Մենկիսթու Հայլէ Մարիամ

Մենկիսթու Հայլէ Մարիամ (27 Մայիս 1941) եթովպիացի քաղաքական գործիչ է, որ Եթովպիոյ բռնապետը եղած է 1977-էն մինչեւ 1991-ը: Ան եղած է Քոմունիստական ռազմական խունթայի (Տերկ) նախագահը, որ կառավարած է Եթովպիան 1977-էն մինչեւ 1987-ը եւ Եթովպիոյ Ժողովրդական Տեմոքրաթական Հանրապետութեան նախագահը 1987-էն մինչեւ 1991-ը: Տերկը իրականացրած է Եթովպիոյ հեղափոխութիւնը, որ հետեւեցաւ 1974-ին Հայլէ Սելասիէ I-ին գահընկեցութեանը, վերջ դնելով 13րդ դարէն ղեկավարած Սողոմոնեան տինասթիային: Մենկիսթուն ոյժով վերացուց իր մրցակիցները Տերկէն եւ ինքզինք դարձուց Եթովպիոյ բռնապետ փորձելով բարեփոխել ֆէուտալական տնտեսութիւնը մարքսիզմով ոգեշնչուած քաղաքականութեամբ ազգայնացումով եւ հողերու վերաբաշխումով: 1977-1978-ին ան իրականացուց արիւնոտ ոյժի կիրառութիւն ընդդիմախօս խումբերու հանդէպ:
1991-ին Ազգային Շէնկոն լուծարուեցաւ եւ ստեղծուեցաւ անցումային կառավարութիւն, որմէ ետք Մենկիսթուն լքելով Եթովպիան, հեռացաւ Զիմպապուէ: Մինչեւ հիմա Մենկիսթու Հայլէ Մարիամը կը բնակի Հարարէին մէջ եւ հոն կը մնայ թէեւ Եթովպիոյ դատարանը անոր մեղաւոր ճանչցած է ցեղասպանութեան մեղադրանքով:


== Դատաստան ==
2007 Յունուար 11-ին Եթովպիոյ Գերագոյն դատարանը Մենկիսթու Հյալէ Մարիամը հեռակայ դատապարտած է ցմահ ազատազրկութեան: Սակայն, գլխաւոր դատախազութիւնը բեկանած է դատարանի որոշումը եւ անոր եւ իր 18 համախոհները դատապարտուած են մահուան կաղախանի միջոցաւ:.