armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Տպարան Նայիրի

Տպարան ՆԱՅԻՐԻ,


== Հիմնադրութիւն ==
Հիմնուած է Անդրանիկ Ծառուկեանի ջանքերով 1945-ին: Անդրանիկ Ծառուկեան Գոլէճի տպարանին«Տը Պեռնիէ» մակնիշով ձեռնամամուլը գնելով, 1945-ին հիմը կը դնէ իր սեփական տպարանին: Հոգետուն հաստատուած տպարան «Նայիրի»ն՝ իր անունը առած է համանուն գրական ամսագրէն, որուն առաջին քանի մը թիւերը տպագրուած են (Տէր Սահակեան) տպարանը:


== Տառատեսակներ ==
Տպարան «Նայիրի»ն ունեցած է հայերէն ու ֆրանսերէն ճոխ տառատեսակներ,- Գէորգեան, Մեսրոպեան, Արամեան եւ Յոբելեան – ինչպէս նաեւ կտրիչ մեքենայ:


== Տպագրական Գործեր ==


=== 1945-ին ===
ՄԻԱՑԵԱԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆ «Դաշնակցութիւնը Երէկ եւ այսօր», Հրատ․ Հ․Յ․Դ․– ի Տեղական Կոմիտէի, 36 էջ:


==== 1946-ին ====
ԹՈՒՂԹ ԱՌ ԵՐԵՒԱՆ– Մատենաշար «Նայիրի» թիւ 2:
ԿԱՊՈՅՏ ՁԱՅՆ— քերթուածներ, 44 էջ:
ՀԱՅԱՍՏԱՆ— բանաստեղծութիւններ,  Մատենաշար «Նայիրի» թիւ 1, 60 էջ:
ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ– Հնագոյն դարերէն մինչեւ մեր օրերը, Ազգ․ Վարժարաններու բարձր կարգերու համար, հրատ․ Ս․Օ․Խ․–ի Շրջ․Վարչութեան, 320 էջ:
ՄԱԼԱՐԻԱ– Ժողովրդական առողջապահական մատենաշար թիւ 1, 26 էջ:


===== 1947-ին =====
ՀԱՅ ՄՏՔԻ ՀԱՐԿԸ ԵՂԵՌՆԻՆ– Մատենաշար «Նայիրի» ամսագրի, թիւ 3, 95 էջ:
ՅՈԲԵԼԵԱՆ ՎԵՀԱՓԱՌ Տ․Տ․ԳԱՐԵԳԻՆ Ա․ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ– նուիրուած կաթողիկոսին: 
1948-ին 
ԱՅՐՈՒԱԾ ՔԱՂԱՔԻ ՄԸ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ – Կէնսագրավէպ, Հրատ․ Ուրֆայի Երիտասարդաց Միութեան, 236 էջ: 
ԱՒԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆԻ ԽՕՍՔԸ– Իր յոբելեանի առիթով 1930: Հրատ․ ՀՈՄ–ի, 16 էջ: 
ԴՐՈՆ ԵՒ ԻՐ ԳՈՐԾԸ– Անդրադարձ, հրատ․ Հ․Յ․Դ․–ի Սուրիոյ Կեդր․ Կոմիտէի, 45 էջ: 
ՀՈՂԸ– Պատմուածքներ, 156 էջ: 
ՇՈՂԱԿԱՆ– Ընթերցարան, հրատ․ Բերիոյ Թեմին Ուսումնական Խորհուրդին, 104-235 էջ: 


====== 1949–ին ======
ԱՆՈՅՇ ԵՒ ԹՄԿԱԲԵՐԴԻ ԱՌՈՒՄԸ– Յովհաննէս Թումանեանի ծննդեան 80 ամեակին առիթով, 24 էջ: 


====== 1950–ին ======
ԱԼՊՈՄ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏՈՀՄԻԿ ՊԱՐԵՐՈՒ– Պատկերազարդ, 16 էջ: 
ՀԵՔԻԱԹՆԵՐ– Մանկական մատենաշար, 24 էջ: 
ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԵՐԳԵՐ– 118 էջ: 
ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԷՆԻ– Հրատ․ Բերիոյ Թեմի Ուսումնական Խորհուրդի, 232 էջ: 


====== 1951–ին ======
ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴ ԽԱՐԱՏՆԵՐՈՒ ԵՒ ՖՐԵԶԱՅԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐՈՒ ՀԱՄԱՐ– 239 էջ:
ԴՐՈՒԱԳ ՄԸ ՀԵՐՈՍԱԿԱՆ ՉՈՐՔ ՄԱՐԶՊԱՆԷՆ– Վէպ, 20 էջ:
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹԻՒՆ– Պատմական Հայաստան, Կիլիկիա եւ Արդի Հայաստան, 84 էջ:
ՀԱՅ ԳՐՈՂՆԵՐ– Կենսագրական գիծեր՝ գրողներու նկարներով, 84 էջ:
ՅՈԲԵԼԵԱՆ ՏԻԿ․ ՄԱՐԻ ԱՐՍԼԱՆԵԱՆԻ– 16 էջ:


====== 1953–ին ======
ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԸ ԵՒ ԺԱՆ ՕՖԵԼԻԱՅԻ ՆԱՄԱԿՆԵՐԸ– Գրական, 59 էջ:
ԾԱՂԿԱՔԱՂ– Դանիէլ Վարուժանի եւ Սիամանթոյի բանաստեղծութիւններէն:
ԾԱՂԿԵՓՈՒՆՋ– Հատընտիր էջեր Արշակ Չոպանեանի գործերէն, 32 էջ:


====== 1954–ին ======
ՀԱՅ–ԱՐԱԲ ԲԱՌԱՐԱՆ– 32 էջ:


====== 1955-ին ======
ՀԱՏԸՆՏԻՐ ԷՋԵՐ– Պետրոս Դուրեանէն, 12 էջ:
ՊԱՏԿԵՐԱԶԱՐԴ ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹԻՒՆ– 55 էջ: 
1955 Նոյեմբերին, տպարան «Նայիրի»ն վերջպականապէս կը փակուի եւ նոյն տեղը կու գայ տեղական «Էլ Հուրիէ» տպարանը:


== Աղբիւրներ ==
Հայկ Պարիկեան եւ Յովնան վարժապետեան, Պատմութիւն Սուրիոյ Հայ Տպարաններու, Հալէպ 1973, էջ՝ 79-83:
Նիակարա (գետ)

Նիակարա (անգլերէն՝ Niagara River), գետ իւսիսային Ամերիկայի մէջ, որը կը միացնէ Էրի եւ Օնթարիօ լիճերը եւ կը բաժնէ Նիւ Եորք նահանգը Քանատական  Օնթարիօ գաւառէն: Երկարութիւնը գրեթէ 56 քմ է, մակերեսը` 665 հազար քմ2:
Ջուրի միջին ծախսը 5.9 հազար մ³/ռոպէ է, ծախսի տատանումները` 2,8 հազար մ³/ռոպէ-էն մինչեւ 7,7 հազար մ³/ռոպէ է:
Գետը սկիզբ կ'առնէ Էրի լիճէն Պաֆըլօ քաղաքի եւ Ֆորթ Էրիի միջեւ ինկած տարածքին` գերազանցապէս հոսելով հիւսիս: Վերին հոսքը կը  բաժնուի երկու վտակներու` ձեւաւորելով Կրանտ Այլընտ (ԱՄՆ-ի տարածքին) եւ Նիւ Այլընտ (Քանատայի տարածքի) կղզիները: Գետի միջին հոսքը կը գտնուի Նիակարայի ջրվէժը: Եղած տուեալներով վերջին 12.000 տարիներու ընթացքին ջրվէժի տարածքը Նիակարայի հոսքով դէպի  տեղափոխուած է 11 քմ, հակառակ որ, վերջերս այդ գործընթացը դանդաղեր է. ելեկտրակայաններու կառուցումը նուազեցուցած է ջուրի աւերիչ ուժը:

Գետը Օնթարիօ լիճ կը  թափուի քանատական Նիակարա օն տը Լեյք (անգլերէն՝ Niagara-on-the-Lake) քաղաքի շրջանի մէջ: Գետի մերձակայքը կր  գտնուին հետեւեալ քաղաքները.

Պաֆըլօ (Նիւ Եորք)
Ֆորտ Էրի (Օնթարիօ)
Լուիսթըն (Նիւ Եորք)
Նիակարա Ֆոլզ (Նիւ Եորք)
Նիակարա Ֆոլզ (Օնթարիօ)
Նիակարա օն տը Լեյք (Օնթարիօ)
Քուինսթըն (Օնթարիօ)


== Պատմութիւն ==

Նիակարա գետը եւ ջրվէժները Հիւսիսային Ամերիկայէն դուրս յայտնի եղեր են 17-րդ դարէն, երբ Լուի Էնփինը` ֆրանսացի  հետազօտող մը, առաջին անգամ տեսաւ այն:  Ան գրեց իր ճանապարհորդութիւններու մասին A New Discovery of a Vast Country in America գրքում (1698):
Նիակարա գետի տեղամասի մէջ կը գտնուէր Ամերիկայի մէջ արձանագրուած առաջին երկաթուղին: Ատոր միջով կ'անցնէր փայտէ թրամուայ` կառուցուած Ճոն Մոնթրեսթորի` բրիտանացի ոստիկանական ճարտարագէտի կողմէ 1764 թուականին:
Նիակարա գետի մօտ տեղի  ունեցեր են  շարք  մը ճակատամարտեր, որոնք կարեւոր նշանակութիւն  ունեցեր են ֆրանս-հնդկական եւ Ամերիկայի յեղափոխութեան պատերազմներու ժամանակ: 1812 թուականին Նիակարա գետի մօտ  տեղի ունեցեր է  Քուիսթընի պատերազմը:
Գետը մեծ դեր  խաղցեր է Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, երբ շատ աֆրո-ամերիկացիներ, խուսափելով ստրկութիւնէն, կտրած են գետը, որ ազատութիւն գտնեն Քանատայի մէջ: «Freedom Crossing» յուշարձանը տեղադրուած է Լեվիսթընի` գետաբերանին` ոգեկոչելու փախչող ստրուկներու խիզախութիւնը եւ տեղի կամաւորներուն, որոնք օգնեցին անոնց գաղտնիօրէն անցնիլ գետը:
1880-ական թուականներուն Նիակարա գետը դարձաւ առաջին ջրային ուղին Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, որ կ'օգտագործուէր մեծ չափով ջրելեկտրականութիւն ստանալու համար:


== Արտաքին յղումներ ==
Նիակարայի նկարներ
Նիակարա գետը եւ իր շրջակայքը
Նիակարա գետի տեսարաններ Niagara Falls Public Library (Ont.)
Նիակարա գետը Քանատական հանրագիտարանէն (անգլերէն)
Մարկոս Քհնյ. Տէր Գասպարեան

Տէր Մարկոս Քհնյ. Տէր Գասպարեան (1833-1905)- Աւաղանի անունով Գէորգ, որդի Տէր Գասպար քահանայի, ծնած է 1833-ին, Հալէպ:
Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ տեղւոյն Ազգ. Վարժարանը, զոր աւարտելէ ետք կը մեկնի Երուսաղէմ եւ Ս. Յակոբեանց Վանքին մէջ կը ստանայ եկեղեցական ուսում։ Ապա, կը վերադառնայ ծննդավայր եւ ծնողաց օգտակար դառնալու համար կը հետեւի ոսկերչութեան։
Տարիներու աշխատանքով նիւթական վիճակը բարելաւելէ ետք, կը պատրաստուի ամուսնութեան։
Իր կեանքի ընկերը կ'ընտրէ Պրն. Յովհաննէս Նահասի քոյրը՝ Մէննուշը, որուն հետ կը պսակուի Ս. Քառասնից Մանկանց Եկեղեցւոյ մէջ։ Հետագային կ՚ունենայ չորս զաւակներ՝ Միքայէլ,Իսկէնտէր, Ռզգալլա եւ Եօրկաքի։
Իր կրօնական պատրաստութիւնը, եկեղեցասիրութիւնն ու լաւ
վարքն ու բարքը նկատի առնելով, Բերիոյ Թեմի նորընտիր Առաջնորդ՝ Տ, Մկրտիչ Արք.Քէֆսիզեան(հետագային Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ) զինք կը կոչէ քահանայութեան։
Պարտն ու պատշաճ բոլոր կարգադրութիւնները կատարելէ ետք, իր ձեռնադրութիւնը տեղի կ՚ունենայ ձեռամբ Տ. Մկրտիչ Արք»՝ Իէֆսիզեանի, Ս.Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, 14 Փետրուար 1871-ին, եւ կը վերակոչուի Տէր Մարկոս, օծակից ունենալով Տէր Մատթէոս քհնյ. Տէր Գէորգեանր։
Քաոասնօրեայ պատրաստութեան շրջանը օծակիցին հետ եկեղեցւոյ մէջ անցրնելէ Առաջնորդին տնօրինութեամր կը նշանակուի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւ;
Իրեն կր արաի շատ սահմանափակ թիլով ծխական ընտանիքներ։ Աոանց դժպոհանրի կր կապուի եկեղեցիին ու ժոդովուրղին։ Շնորհիւ բնատուր իր վարչակւսն կարողութեան ու ճկունութեանց շուտով զինք կը գտնենք պատուաբեր դիրքերու վրայ։ Նախ կ'ընտրուի կրօնական Ժողովի եւ ապա՝ Գաւառական Ժոդովի անդամ։
Վարչական պաշտօններուն մէջ դուդարերած է ողջմտութիւն ու ժողովականի փորձառութիւն եւ րնղանակաթիւն։
Իր քաջ արարախօսութեանդ պարկեշտութեան ու խոհական վարուեքակերպին ապաւինելովդ Մկրտիչ նորրնտիր Կաթողիկոսը առաքած է Տէր Մարկոսը Ղնէյէի հայկական գիւղր առժամեայ հովւական ծառայութեամբ եւ միաժամանակ ղինք քիաղօրելովդ որ Պր.Կարապետ ճամճեանի հետ քննէ Աթոռապատկան ձիթաստանի
հաշիւներր։ Իրեն վստահուած պարտականութիւնը յաջողութեամբ կատարելէ ետք, Տէր Հայրը իր սահուն արաբերէնով ու յարատեւ աշխատանքով յաջողած է տեղւոյն հայ գիւղացիներուն յատինադաւանութեան յարիլր մասամփ արգիլել ու ոմանք հայ եկեղեցւոյ ծոցը վերադարձնել։
Բաղմանդամ րնտանիքի հայր այս նուիրեալ քահանան անբաւարար ծուխեր ունենալուն պատճաոով ապրած է նիւթական
շատ համեստ պայմաններու մէջ, այնքան որ, չէ կրցած հասնիլ տան պէտքերուն։ Աղքատութիւնր զինք ստիպած է ոչ հայկական թաղերր բնակիլ աժանագին տան վարձքով։ Իր քահանայական պարտաւորութիւններր կատարելը ետք, աղատ Ժամերուն ոսկերչութեամբ զրաղած ու հազիւ զաւակներուն ապրուստը ապահոված է։
Հակառակ կրած նեղութիւններուն, զրկանքներուն, ոչ միայն ինք՝ այլեւ իր ամրողջ գերդաստանը միշտ հաւատարիմ մնացած են Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ եւ օտարադաւան հոսանքներուն դէմ պայքարած ու տէր եւ պաշտպան հանդիսադաձ են մեր ազգային եկեղեցական սրբութիւններուն ու Առաջնորդարանին։
Տէր Մարկոս վախճանած է 1905-ին, եօթանւսսուն երկու տարիքին։
Թաղման կարգն ու վերջին օծման արարողութիւնր տեղի ունեցած է Ս.Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ։ Մարմինը ամփոփուած է եկեղեցւոյ բակին մէջ:
Ահարոն (անձնանուն)

Ահարոն, հայկական արական անուն։ Ըստ «Հայկազեան բառարան»ի առաջացած է եբրայերէն՝ լեռնական, ուսուցանող կամ գիտցող բառերէն, որմէ եկած է Ահարոնեան մականունը։ Իսկ կրճատ ձեւն է Հարոնը։ Այսօր եւս օգտագործուող անուն է։


== Ահարոն անունը կրող յայտնի անձնաւորութիւններ ==
Ահարոն Ադիբեկեան
5 Սեպտեմբեր

5 Սեպտեմբեր, տարուան 248-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 249-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==
1988. Փարիզ-Պերսիի Օմնիսփոր մարզադաշտին մէջ տեղի կ՛ ունենան Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա շարժումին նուիրուած համաշխարհային շրջապտոյտին բ․ եւ գ․ համերգները


== Ծնունդներ ==
1841, Սմբատ Շահազիզ, բանաստեղծ, հրապարակախօս եւ մանկավարժ (մահ․՝ 1901)։


== Մահեր ==
1915, Սուրէն Նշանեան, հայ բժիշկ (ծն.՝ 1882)։


== Տօներ ==
Թռչնիկ

Թռչնիկ, ամսօրեայ, այնուհետեւ՝ կիսամսեայ հանդէս։ Հրատարակուած է 1861 - 1862-ին, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Խմբագիր-տնօրէն՝ Դ. Պալեան։ Հարած է հայ հասարակական մտքի պահպանողական թեւին։ Միջանկեալ դիրք գրաւած է «Մեղուի» եւ «Արեւելեան դար»-ի բանակռուին մէջ։ Մասնակցած է գրաբար-աշխարհաբար բանավէճին՝ յօգուտ աշխարհաբարի։ Տպագրած է բանաստեղծութիւններ, աշխարհագրական, բնագիտական, առողջապահական յօդուածներ, խորհուրդներ մանուկներուն, զուարճալի պատմութիւններ։
Կարապետ Շահնազարեան

Կարապետ Շահնազարեան (1814, Համադան, Իրան - 1865, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն), մշակութային, ազգային եւ եկեղեցական գործիչ։


== Կնսագրութիւն ==
Կարապետ վարդապետ ծնած է 1814-ին, Իրանի Համատան քաղաքը։ Ուսումը ստացած է Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանին մէջ։ Եղած է Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին վերատեսուչը։ 1849-ին փոխադրուած էր Պոլիս, ուր ազգային, հասարակական ու եկեղեցական բեղուն գործունէութիւն ունեցած էր։ 1855-ին փոխադրուած է Փարիզ, ուր հիմնած է տպարան եւ հրատարակած՝ հայ մատենագիրներու երկերը։ 
1862-ին եղած է Մանչեսթըրի հոգեւոր հովիւը եւ հրատարակած՝ Երկրագունդ թերթը։ 1865-ին Պոլսոյ մէջ վախճանած վարդապետը բաւական կոկիկ գումար մը աւանդ ձգած էր՝ զայն կտակելով կրթական գործին եւ վարժարանի մը կառուցման։
Հեղինակ է «Դաշանց թղթոյ քննութիւն ու հերքումն» (1862), «Ուսումն քրիստոսական հաւատոց․․․» (1869), «Ծրագիր պատմութիւն Հայաստան աշխարհին եւ տեսութիւն հին Հայաստանի եւ նրա այժմեան վիճակին վրայ» (ֆրանսերէն, հայերէն հրատարակութիւն, 1863) եւ այլ աշխատութիւններու։
­Շահ­նա­զա­րեան ­Վար­դա­պետ կը վախ­ճա­նի 1865-ի Օ­գոս­տոս 29-ին, ­Պոլ­իս։
Հայկական Թուային Համակարգ

Հայկական Թուային Համակարգ, հնագոյն թուային համակարգ մըն է հիմնուած հայերէնի այբուբենի գլխագիրերուն (մեծատառեր) վրան։

Այս համակարգին մէջ զէրօն չի գործածուիր, տառերուն արժէքները (իրար քով գրուած) կը գումարուէին իրար։ Այս համակարգը նոյն յունական ու եբրայերէին թուային համակարգերուն պէս կը գործէ։ Այսօր Հայաստանի մէջ, եւ աշխարհասփիւռ հայերուն կողմէն կը գործածուին արաբական արեւմտեան թուանշանները, հայկական թուային համակարգին գործածութիւնը քիչ թէ շատ կը նմանի անգլերէնի մէջ հռովմէական թուանշաններու գործածութեան, օրինակի համար «Գարեգին Ա» կը նշանակէ «Գարեգին Առաջինը», անգլերէնով կը գրուի «Garegin I»։ Կամ օրինակի համար Պէնէտիքթոս 16-րդ գրելու համար կը գործածուին Ժ (10) եւ Զ (6) տառերը՝ «Պէնէտիքթոս ԺԶ» (լատիներէն`Benedictus XVI)։
Երբ հայերէնի այբուբենին վերջին երկու տառերը՝ «Օ»-ն եւ «Ֆէ»-ն ԺԲ (12-րդ դարուն) աւելցուեցան, արդէն արաբական թուանշանները որդեգրուած էին հայերուն կողմէն, ատոր համար ալ անոնց թուային արժէք վերագրուած չէ։
Ի սկզբանէ Մեսրոպ Մաշտոցին այբուբէնը միայն 36 տառ կը պարունակէր, Ֆէին փոխարէն կը գործածուէր «Փիւր / փիւր» տառը, «Օ»-ին փոխարէն կը գործածուէին կամ «Ո»-ն եւ կամ «ԱՒ / աւ» տառերը իրար միացած։


== Գործածութեան Կերպը (Ալկորիթմը) ==
Հայկական թուային համակարգէն թիւեր կարելի է ստանալ պարզ գումարումով մը։ Հայկական թուանշանները կը գրուին ձախէն աջ, ինչպէս Հայերէնի Այբուբենը, մեծ թիւը ներկայացնող տառը կը գրուի ձախ կողմը, փոքր թիւը ներկայացնող տառը կը գրուի աջ կողմը։
Օրինակներ`

ՌՋՀԵ = 1975 = 1000 + 900 + 70 + 5
ՍԻԳ   = 2023 = 2000 + 20 + 3
ՍՄԻԲ = 2222 = 2000 + 200 + 20 + 2
ՍԴ = 2004 = 2000 + 4
ՃԻ = 120 = 100 + 20
Ծ = 50


=== Տասը Հազարէն բարձր թիւերը ===
9999-էն (ՔՋՂԹ) աւելի մեծ թիւեր ստանալու համար կը գործածուին նոյն տառերը բայց իրենց վրայ հորիզոնային գիծ մը գծելով։ Այդ տառը (որ կը գործածուի որպէս թուանշան) որուն վրայ գծիկ կայ կը բազմապատկուի տասը հազարով։
Օրինակ՝

Ա (վրան գծիկ) = 10000
Ջ (վրան գծիկ) = 9000000Ասի կը նմանի Հռովմէական թուանշաններուն ուր տառին վրայ գծուած գծիկը իր արժէքը կ՛աւելցնէ հազարով, ի տարբերութիւն Հայերէնի տաս հազարին։
1647 թուական

1647 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 47րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1647 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1647 մահեր
Սան Ֆրանսիսքոյի Հայերը

Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ հայեր բնակութիւն հաստատած են Ժթ. դարու 80-90-ական թուականներուն։ 1912-ին անոնց թիւը 150 էր։ Համայնքը սկսած է ստուարանալ Ա. համաշխարհային պատերազմէն ետք։ 1924-ին Սան Ֆրանսիսքոյի (Օքլենտի (Օakland) եւ Պըրքլիի մէջ) բնակած է 1500 հայ։ Հայերու հոսքը շարունակուած է  մինչեւ Բ. համաշխարհային պատերազմ եւ անկէ ետք։ 1962-ին Սան Ֆրանսիսքոյի եւ անոր արուարձաններուն (Սան Մաթէօ (San Mateo), Ռետուուտ Սիթի (Redwood City), Սան խօսէ (San Jose), Պըրքլի (Berkeley) , Սանթա Ռիչմոնտ (Santa Richmond) են) բնակած է 6 հազար հայ, 1970-ական թուականներու սկիզբը՝ շուրջ 10 հազար, 1983-ին՝ 25 հազար։ 2003-ի տուեալներով Սան Ֆրանսիսքոյի եւ շրջակայքի հայերու թիւը շուրջ 100 հազար է։


== Սկզբնական շրջան ==
Առաջին հայ բնակիչներու մեծ մասը վասպուրականցիներ էին, խարբերդցիներ եւ պիթլիսցիներ: Զբաղած են դերձակութեամբ, խոհարարութեամբ, գորգավաճառութեամբ, ծաղկավաճառութեամբ։ Հետագայ տարիներուն հայերը աստիճանաբար ընդգրկուած են քաղաքին հասարակական, տնտեսական եւ մշակութային կեանքի տարբեր ոլորտներուն մէջ։


== Գործող կազմակերպութիւններ ==
Համայնքին ազգային հասարակական կեանքը կազմակերպուած է հայկական գործունէութեամբ զբաղող զանազան միութիւններու կողմէ։ Ի. դարու սկիզբէն գործած են հայ ազգային կուսակցութիւններու տեղական կազմակերպութիւնները, Ամերիկահայ քաղաքացիներու լիկայի, Ամերիկահայ իրաւանց խորհուրդի, Ամերիկահայ ճարտարագէտներու եւ գիտնականներու ընկերութեան, Քալիֆորնիոյի ամերիկահայ բժշկական միութեան, հայ դատի յանձնախումբի, ինչպէս նաեւ ՀԲԸՄ-ի, ՀՕՄ-ի, ՀՄԸՄ-ի, հայրենակցական միութիւններու, Թէքէեան, Համազգային եւ այլ մշակութային միութիւններու մասնաճիւղերը։


== Հասարակական կեանքը ==
Սան Ֆրանսիսքոյի եւ արուարձաններուն մէջ կը գործեն հայ առաքելական Ս.Գրիգոր Լուսաւորիչ (1925-էն), Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ (1941-էն, ունի տիկնանց օժանդակ մարմին), Ս. Վարդան (1932-էն), աւետարանական Գողգոթա (1926-էն) եւ Թեթըլ (1933-էն) եկեղեցիները։ Կան սակաւաթիւ հայ կաթոլիկներ։ Հայկական Եկեղեցիներուն կից կը գործեն կիրակնօրեայ կամ երեկոյեան դպրոցներ։ 1980-ին բացուած է Նորակառոյց Հայ կեդրոնը՝ սրահով եւ Գռուզեան-Զաքարեան վասպուրական ամէնօրեայ վարժարանով։1994-էն Պըրքլիի համալսարանին մէջ կը գործէ Ուիլիամ Սարոյեանի անուան հայագիտական ամպիոնը։ 1924-1995 թուականներուն հրատարակուած է «Ծիածան» ամսաթերթը։ 1921-ին հիմնուած է «Մասիս» ակումբը, որ ունեցած է թատերախումբ։ 1960-ական թուականներուն սկիզբը ստեղծուած է հայ տրամաթիք թատերախումբը (գործած է 16 տարի): Այժմ կը գործադրէ «Կռունկ» պարախումբը, Նիկոլ Աղբալեան գրադարանը եւ թատերախումբը։ Ունեցած են հայկական ռատիոժամ։
Ահմետ Քարամէ

Ահմետ Քարամէ (28 Փետրուար 1944(1944-02-28), Թրիփոլի, Լիբանան - 5 Յուլիս 2020(2020-07-05), Պէյրութ, Լիբանան), Լիբանանի նախկին նախարար եւ երեսփոխան։
Ահմետ Քարամէ ծնած է Թրիփոլի, 1944-ին: Ռաշիտ Քարամէի եւ Օմար Քարամէի զարմիկը :
1996-ի եւ 2009-ի երեսփոխանական ընտրութիւններուն յաղթանակ արձանագրած է:
2011-ին` իբրեւ պետական նախարար, մաս կազմած է, նախկին վարչապետ Նեժիպ Միքաթիի կառավարութեան:
Արի Կիրակոս Մինասեան Վարժարան

Արի Կիրակոս Մինասեան վարժարան (անգլ.՝ Ari Guiragos Minassian (AGM) Armenian School), ամենօրեայ հայկական վարժարան։ Հիմնուած է 1986-ին, Քալիֆորնիոյ Սանթա Անա քաղաքին Ս. Քառասնից մանկանց եկեղեցւոյ հոգաբարձուներուն նախաձեռնութեամբ։


== Պատմութիւն ==
Ունի նախադպրոցական (մանկապարտէզ) եւ միջին բաժիններ (մինչեւ Զ. դասարանի երեխաներու կրթութիւն)։ Դասաւանդուող պետական ծրագիրին զուգահեռ կ'ուսուցանուին հայոց լեզու, պատմութիւն, կրօն եւ երգ։ Կը գործեն մարզական խումբեր, երգչախումբ, պարախումբ։ Կը հրատարակէ տեղեկագիրք եւ տեղեկատու-պարբերաթերթ։
2005-էն ի վեր, Արի Կիրակոս Մինասեան վարժարանը ընդունուած է Դպրոցներու եւ Քոլէճներու Արեւմտեան Միութեան (WASC) կողմէ։
Ատուր Գապագեան

Ատուր Գապագեան, (1895, Այնթէպ, Հալէպի գաւառ, Հալէպի Վիլայէթ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 22 Ապրիլ 1972(1972-04-22)), Հ.Մ.Ը.Մ.ի Հալէպի մասնաճիւղին գլխաւոր հիմնադիրը։ Ծնած է 1895-ին, Այնթապ։ Ծնած օրն իսկ մահացած է իր մայրը։ Նախնական ուսումը ստացած է Կեսարիոյ Ս. Կարապետ Վանքին մէջ, որմէ ետք յաճախած է իր ծննդավայրին Այնթապ Քոլէճը։
1915-ին, Հայկական Ցեղասպանութեան ժամանակ գաղթած է Համայի շրջան։ 1918-ին, Ցեղասպանութենէն փրկուած՝ կը վերադառնայ Այնթապ։ Տարի մը ետք, ուսումնատենչ երիտասարդը կը մեկնի Պէյրութ՝ հետեւելու Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի ատամնաբուժական ճիւղին։
1924-ին, վկայուելէ ետք, Ատուր Գապագեան կը վերադառնայ Հալէպ եւ մինչեւ Պէյրութ տեղափոխութիւնը կը հանդիսանայ Սուրիոյ ազգային կեանքի ամէնէն տիրական դէմքերէն մէկը։ Այսպէս, 1925-ին, Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պէյրութի նորակազմ մասնաճիւղը իրեն կը դիմէ՝ Հալէպի մէջ Հ.Մ.Ը.Մ.ի մասնաճիւղ մը հիմնելու համար։ Դիմումին ընդառաջելով, Ատուր Գապագեան իր տան մէջ խորհրդակցութեան մը կը հրաւիրէ մինչ այդ Հալէպի մէջ գործող մարզական միութիւններն ու խումբերը (Համազասպ, Ուսումնասիրաց, Կայծակ, Տալւորիկ եւ Արարատ)։ Կը ներկայանան առաջին չորս միութիւններու ներկայացուցիչները եւ կ'որոշեն հանդիպիլ երկրորդ անգամ։ Երկրորդ հանդիպումին, 1 Նոյեմբեր 1925-ին, կը ներկայանան Համազասպ, Կայծակ եւ Տալւորիկ միութիւններու ներկայացուցիչները միայն եւ տեղւոյն վրայ իրենք զիրենք լուծուած յայտարարելով առժամեայ մարմինի մը կը վստահին Հ.Մ.Ը.Մ.ի մասնաճիւղի մը հիմնադրութեան պարտականութիւնը։
Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Հալէպի մասնաճիւղին իմնադրութիւնը կը կատարուի 17 Նոյեմբեր 1925-ին եւ վերոյիշեալ երեք միութիւններու 48 անդամները կ'արձանագրուին Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Հալէպի մասնաճիւղի անդամ։ Անոնք կ'ընտրեն իրենց անդրանիկ վարչութիւնը՝ ատենապետութեամբ եղբ. Լուտեր Մասպանաճեանի։
1948-ին, Ատուր Գապագեան կը հաստատուի Պէյրութ, Լիբանան։ 29 տարեկանէն սկսեալ եւ մինչեւ 1960-ական տարիներ, ան մաս կը կազմէ ՀՅԴ Սուրիոյ եւ Լիբանանի Կեդրոնական Կոմիտէներուն։ Կը մասնակցի ՀՅԴ 15-րդ, 16-րդ, 18-րդ եւ 19-րդ Ընդհանուր Ժողովներուն։ 1963-ին կ'ընտրուի ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ եւ մինչեւ մահը կը մնայ պատասխանատու դիրքի վրայ։
Ազգային-կուսակցական երեք քառորդ դարու վաստակով բեռնաւորուած՝ ան կը մահանայ 22 Ապրիլ 1972-ին եւ կը թաղուի Պուրճ Համուտի ազգային գերեզմանատան ՀՅԴ պանթէոնը։


== Աղբիւրներ ==
Homenetmen100, «Մարզիկ» ամսաթերթ
«Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Խնկարկելի Հերոսներ»
Հիւսիս (թերթ)

«Հիւսիս», շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1863-1864 թուականներուն, Սան Փեթերսպուրկի մէջ։ Խմբագիր՝ Ռափայէլ Պատկանեան։ Նպատակն էր օժանդակել հայ ժողովուրդի լուսաւորութեան ու կրթութեան գործին, ներկայացնել հայերու կեանքն ու պատմութիւնը։ Մեծ տեղ յատկացուցած է Զեյթունի դէպքերուն, անոր պաշտպանութեան («Վիկտոր Լանգլուայի ճանապարհորդութիւնը» խորագրով յօդուածաշարը, 1863, N« 9—13 եւ այլն)։ «Հայերի արդի վիճակը» (1863, JSP 12) յօդուածով (Գ. Պատկանեան) Փորձած է Եւրոպայի, մասնաւորապէս Ֆրանսայի «Հիւսիս» շաբաթաթերթի գլխագիրը ուշադրութիւնը բեւեռել այդ իրադարձութիւններու վրայ։ Տպագրած է նաեւ Գ. Պատկանեանի «Վարդան Մամիկոնեան», «Շաւարշ Բ» (1863, .N« 6), «Հռիփսիմէ» (1864, N« 31) պոէմները, Ռ. Պատկանեանի «Մեռելի վրէժխնդրութիւնը» (1864, JV« 18) նորավէպը, այլ արձակ ու չափածոյ ստեղծագործութիւններ, պատմական ուսումնասիրութիւններ, տնտեսագիտական, աշխարհագրական նիւթեր, թարգմանութիւններ եւրոպական հեղինակներէ։ Աշխատակցած են Գ. Պատկանեանը, Հ. Մահրատեանը եւ ուրիշներ։
Մակի Սմիթ

Մակի Սմիթ (անգլերէն՝ Maggie Smith, ծննդեան անուն՝ Մարկարեթ Նաթալի Սմիթ (անգլերէն՝ Margaret Natalie Smith); ծնած է 28 Դեկտեմբեր, 1934 թուականին, Լոնտոն, Անգլիոյ մէջ), աn անգլիացի դերասանուհի մըն է։
Մակի ունեցած է երկար գործընթացք մը (մօտ 60 տարի) դերասանութեան մասնագիրտութեան մէջ, ուր ան մասնակցած է տարբեր ֆիլմերու, թատրոններու եւ հեռուստաշարերու: Ան դերեր խաղցած է աւելի քան 50 ֆիլմերու մէջ, եւ Անգլիոյ ամէնէն նշանաւոր դէմքերէն մէկն է: Սմիթ մեծապէս ճանչցուած է իր կատարած Միրվենա Մաքկոնակալ կերպարով, Հէրրի Փոթըրի վիպաշարի բոլոր ութը ֆիլմերուն մէջ։ Ան ուսանած է Օքսֆորտ համալսարանին մէջ, որտեղ դասաւանդած է իր հայրը։
Իր դերասանութեան մասնագիտութիւնը սկսած է 1952 թուականին, իսկ հիմա ան ճանչցուած է բոլոր աշխարհին շուրջ եւ շահած է բազմաթիւ մրցանակներ:
Իգոր Մուրադեան

Իգոր Մուրադեան (29 Ապրիլ 1957(1957-04-29), Օտեսա, Օդեսայի մարզ, Ուկրաինական ԽՍՀ, Խորհրդային Միութիւն - 17 Յունիս 2018(2018-06-17), Երեւան, Հայաստան), քաղաքագէտ, տնտեսական գիտութիւններու թեկնածու, Ղարաբաղեան շարժումի սկզբնաւորողներէն եւ հիմնադիրներէն մէկը։


== Կենսագրութիւն եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Ուքրանիա։ Մեծցած է Պաքուի մէջ։ Նախաձեռնած է «Ղարաբաղ» կոմիտէի ստեղծումը: 
1988 թուականի Մայիսին ձգած է Կոմիտէի կառավարման գործը:
1990-1995 թուականներուն` Գերագոյն Խորհուրդի պատգամաւոր, ԳԽ Պաշտպանութեան եւ ներքին գործերու մշտական յանձնաժողովի անդամ:
Աշխարհաքաղաքականութեան եւ աշխարհատնտեսութեան վերաբերեալ յօդուածներու հեղինակ է։ 
Գրած է 1200 յօդուած եւ 16 գիրք։
Մուրադեանի անուան հետ կապուած են Արցախի` Հայաստանին միանալու ստորագրահաւաքի նախաձեռնութիւնը եւ արցախեան ժողովրդային առաջին ցոյցերու կազմակերպումը:
Ան Միացեալ Նահանգներու հիւնդանոցներէն մէկուն մէջ բուժումներ ստանալէ ետք, վերադարձած է հայրենիք։ Ապա, Երեւանի մէջ, երկարատեւ հիւանդութենէ ետք մահացած է Մուրադեանը:
Այլաբանութիւն

Այլաբանիւթեան միջոցով գեղարուեստական գրուածքի մը մէջ ոեւէ միտք,գաղափար կամ զգացում կ’արտայայտուին անուղղակի ձեւով,առական կամ երեւոյթը կը պատկերացուին ուրիշ առարկայի մը կամ երեւոյթի մը միջոցով:
Այլաբանութիւնը լայնօրէն կը գործածուի առակներու եւ հէքեաթներու մէջ:Կենդանիներու,բոյսերու,անշունչ` առարկներու եւ այլ բնական երեւոյթներու անձնաւորման միջոցով կը պատկերացուին մարդիկ, անոնց բնաւորութեան դրական կամ բոցասական գիծերը` դաստիարակելու, թերութիւնները քննադատելու ուղղելու նպատակով:
Օրինակ` առակներու մէջ աղուէսի միջոցով կ’ակնարկուի խորամանկ եւ հնարամիտ մարդոց, գայլի միջոցով` կը ծաղրուի մարդոց ագահութիւնը եւ դաժանութիւնը,ճպուռի միջոցով` ծուլութիւնը, կրիայի միջոցով` դանդաղութիւնը:Առակներու մէջ բնաւորութեան դրական գիծեր կը ներկայացնեն գառնուկը,մեղուն,մրջիւնը,աղաւնին,ձին եւ այլն:
Այլաբանական բնոյթի գրուածք մըն է Ղազարոս Աղայեանի «Յիշողութիւն» բանաստեղծութիւնը, որ գրած է զարական կառավարութեան կողմէ հայկական դպրոցներու փակման առնչութեամբ:Հեղինակը կարելիութիւն չունենալով բացայայտ կերպով արտայայտելու իր միտքերը,դիմաց է խօսքի այլաբանական ձեւին:Ոտանաւորին մէջ շարունակ բոյն շինող եւ նորոգող ծիծերնակը կը ներկայացնէ հայ ժողովուրդը,անոր շինարար ոգին,բռնութիւններուն դիմանալու անոր կամքը:Իսկ արիւնարբու թշնամին կը ներկայացնէ բռնակալութիւնը:
Թոշիպա

Toshiba Corporation (ճափ.՝ 株式会社東芝 քապուշիքի-կայշա թօշիպա), խոշորագոյն կազմակերպութիւն մը, որ կ'աշխատի ելեկտրաթեքնիքայի, ելեկտրոնիքայի եւ բժշկական սարքաւորումներու դաշտին մէջ։ 2015 թուականին ընկերութիւնը Fortune Global 500-ի մէջ զբաղեցրած է ▼ 157րդ դիրքը։ Կեդրոնական գրասենեակը կը գտնուի Թոքիոյի մէջ։


== Պատմութիւն ==
Toshiba (Tokyo Shibaura Electric Co., Ltd.) կազմակերպութիւնը հիմնադրուած է 1939 թուականին երկու կազմակերպութիւններէ՝ Tanaka Engineering Works եւ Hakunetsu-sha & Co՝

Tanaka Engineering Works (1875)՝ Ճափոնի մէջ առաջին հեռախօսային սարքաւորումներու մատակարարը եղած է։ Կազմակերպութեան հիմնադիր Հիսաշիկէ Թանաքան երիտասարդ տարիներուն յայտնի եղած էր տարբեր սարքերու հաւաքման գործի մէջ, ինչպէս են՝ մեքէնայական տիկնիկը եւ յաւերժական ժամացոյցը։
Hakunetsu-sha & Co (1890)՝ առաջին գործարանը եղած էր Ճապոնի մէջ, որ կ'արտադրէր ելեկտրական շիկացման լամպեր։Բազմաբնութացումէն ետք կազմակերպութիւնը լուծարուեցաւ։ 1899 թուականին ընկերութիւնը վերանուանեցաւ Tokyo Denki (Tokyo Electric Co.)։
2011 թուականին ընկերութիւնը կը յայտարարէ Sony, Hitachi եւ Innovation Network Corporation of Japan ընկերութիւններու հետ համատեղ ձեռնարկութիւն մը ստեղծելու մասին:


== Ընկերութեան Արտադրանքը Եւ Ծառայութիւնները ==
Թոշիպան կ'առաջարկէ արտադրանքի եւ ծառայութիւններու լայն տեսականի, անոնց մէջ՝ 

Օդորակիչներ, սպառողական ելեկտրոնիք սարքեր՝ հեռուստատեսային, DVD եւ Blu-ray նուագարկիչներ,
Օդագնացութեան, երկաթուղիներու, անվտանգութեան եւ երթեւեկի վերահսկողութեան համակարգներ,
Վաճառակետերու ելեկտրոնային կէտեր,
Վերելակներ եւ շարժասանդուղքներ,
Տնտեսական օգտագործման սառնարաններ եւ լուացքի մեքենաներ,
IT ծառայութիւններ,
Լուսաւորութեան, ելեկտրոնիք նիւթեր եւ բաղադրամասեր,
Բժշկական սարքավորումներ (CT եւ MRI սքաներներ, անդրաձայնային եւ ռէնթկեոնային սարքաւորում),
Գրասենեակային սարքաւորումներ,
Գործարարական հեռուստահաղորդակցական սարքաւորումներ,
Անհատական համակարգիչներ, կիսահաղորդիչներ,
Ուժային համակարգեր (ելեկտրաստեղծ թուրպիններ, վառելիքային եւ միջուկային ռեաքթորներ)ելեկտրականութեան փոխադրութեան եւ տարածման համակարգեր, TFT խաղարկիչներ.