Վիեննայի Ճակատամարտ (1683)

Վիեննայի ճակատամարտ (գերմաներէն՝ Schlacht am Kahlen Berge կամ Kahlenberg, լեհ.՝ bitwa pod Wiedniem կամ odsiecz wiedeńskaմ թրք.: İkinci Viyana Kuşatması, օսմ.՝: Beç Ḳalʿası Muḥāṣarası), տեղի ունեցած է 11 Սեպտեմբեր 1683-ին` Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի երկամսեայ պաշարումէն ետք, Օսմանեան կայսրութեան եւ Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան ու անոր դաշնակիցներու միջեւ։ Այս ճակատամարտի ընթացքին քրիստոնեաներու յաղթանակը վերջնականապէս վերջակէտ դրաւ Օսմանեան կայսրութեան՝ դէպի Եւրոպա արշաւանքներուն, իսկ Աւստրիան Կեդրոնական Եւրոպայի ամենահզօր տերութիւնը դարցաւ՝ յառաջիկայ քանի մը տասնամեակներու ընթացքին:
Լայնամասշտաբ ճակատամարտին Լեհաստանի թագաւորը եւ Լիտուիայի Մեծ իշխան Յան III Սոպիեսկիի ղեկավարած լեհա-աւստրիա-գերմանական զօրքերը յաղթեց: Օսմանեան կայսրութեան զօրքերը Մեհմետ IV-ի մեծ վզիր Կարա-Մուսթաֆան կը ղեկավարէր:
Վիեննայի ճակատամարտը շրջադարձային իրադարձութիւն դարձաւ Կեդրոնական Եւրոպայի պետութիւններու եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ ընթացող երեքդարեայ պատերազմին: Յետագայ 16 տարիներուն աւստրիական զօրքերը լայնամասշտաբ յարձակման անցան եւ թուրքերէն ետ վերցուցին Հարաւային Հունգարիոյ եւ Դրանսիլվանիոյ հսկայական տարածքներ:


== Ճակատամարտի Նախադրեալներ ==

Օսմանեան կայսրութիւնը մշտապես կը ձգտէր Վիեննան գրաւել: Ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող Վիեննան Տանուպ գետը կը վերահսկէր, որ Սեւ ծովը Արեւմտեան Եւրոպային կը միացնէր, ինչպէս նաեւ Արեւմտեան Միջերկրականէն դէպի Գերմանիա ձգուող առեւտրային ճամբաները: Նախքան աւստրիական մայրաքաղաք Վիեննայի երկրորդ պաշարումը սկսիլըԲացի այդ, Օսմանեան կայսրութիւնը ռազմական օգնութիւն կը ցուցաբերէր հունգարներուն եւ ոչ կաթոլիկ կրօնական փոքրամասնութիւններուն, որոնք Հունգարիոյ մէջ կը բնակէին՝ Աւստրիոյ կողմէն գրաւուած հատուածին մէջ։ Այդ երկրին մէջ երկար ժամանակահատուածի ընթացքին կաթոլիկ հակաբարեկարգութեան մոլի կողմնակից, Աւստրիոյ կայսր Լէօբոլտ I Հապսպուրկի հակաբողոքականութեան քաղաքականութեան հետեւանքով դժգոհութիւն կը ձեւաւորէր: Այդ դժգոհութեան պատճառով բացայայտ ապստամբութիւն ծնաւ, եւ 1681–ին բողոքականներն ու Հապսպուրկներու այլ հակառակորդներ միացան թուրքերուն: Թուրքերը ապստամբած հունգարներու առաջնորդ Իմրէ Տյոկյոլին ճանչցան որպէս Վերին Հունգարիոյ թագաւոր: Անոնք այդ տարածքները ետ վերցուցած էին Հապսպուրկներէն: Թուրքերը ապստամբներուն նոյնիսկ խոստացած էին յատուկ անոնց համար «Վիեննական թագաւորութիւն» ստեղծել, եթէ անոնք կ՛օգնեն քաղաքը գրաւել քաղաքը:

1681-1682 թուականներուն Իմրէ Տյոկյոլի ուժերու եւ աւստրիական կառավարական զօրքերու միջեւ ընդհարումները աւեցան: Վերջինները Հունգարիոյ կեդրոնական հատուած ներխուժեցին, որ պատերազմի պատճառ դարձաւ: Մեծ վեզիր Կարա Մուսթաֆա փաշան կրցաւ Մեհմետ IV սուլթանին համոզել, որպէսզի թոյլատրէ Աւստրիոյ՝ արշաւանք իրականացնել: Սուլթանը հրամայեց վեզիրին Հունգարիոյ հիւսիս-արեւելեան հատուած մտնել եւ պաշարել Կյոր եւ Կոմարնա ամրոցները: Յունուար 1682–ին թրքական զօրքերու զօրաշարժը սկսաւ, իսկ նոյն թուականի 6 Օգոստոսին Օսմանեան կայսրութիւնը պատերազմ յայտարարեց Աւստրիոյ վրայ:
Լեհաստանի թագաւորը, որպէս օգնութիւն, 1683–ի ամրան Վիեննա կը ժամանէ՝ այդպիսով պարտաւորութիւնները կատարելու պատրաստակամութիւնը ցուցադրելով: Այս քայլը կատարելու համար, ան նոյնիսկ իր երկիրը անպաշտպան ձգեց: Որպէսզի իր բացակայութեան ընթացքին Լեհաստանը հեռու պահէ օտարներու ներխուժումներէն, թագաւորը նոյնիսկ Իմրէ Տյոկյոլին սպառնաց մինչեւ վերջ ոչնչացնել անոր հողերը, եթէ վերջինս լեհական տարածքներու վրայ յարձակի:


== Վիեննայի Պաշարում ==
Թուրքերու հիմնական ուժերը Վիեննայի մօտ ժամանեցին 14 Յուլիսին: Նոյն օրը Կարա Մուսթաֆան քաղաք կ՛ուղղարկէ զայն վերջնագիր հանձնելու:
Կոմս Էռնստ Րիւդիգեր ֆոն Շտարեմբերգ, որ իր հրամանատարութեան ներքեւ 11.000 զինուոր ունէր, 5.000 կամաւորական 370 հրանօթ, կտրականապէս հրաժարեցաւ գլխակարգութեան ենթարկուելէ: Այդ պահէն քանի մը օր առաջ ան տեղեկութիւն ստացած էր Վիեննայի հարաւ տեղակայուած Պերխտոլդսդորֆ քաղաքին մէջ տեղի ունեցած դաժան կոտորածի մասին: Այդ քաղաքի իշխանութիւնները քաղաքը հանձնելու որոշում ընդունած էին, սակայն թուրքերը զայն վերցնելով՝ կոտորած էին կազմակերպել:
Վիեննայի բնակիչները քաղաքի պարիսպներէն դուրս գտնուող տուները քանդած էին, որպէսզի պաշարողներուն առանց պաշտպանիչ շինութիւններու ձգեն: Այդ քայլը հնարաւորութիւն տոուաւ աւստրիացիներուն որպէսզի թուրքերուն վրայ սարսափեցնող կրակ ուղղեն, եթէ վերջինները յարձակին: Անոր ի պատասխան Կարա Մուսթաֆան իր զինուորներուն կրակէն պաշտպանելու նպատակով հրամայեց քաղաքի ուղղութեամբ երկար խրամատներ փորել:

Չնայած որ թուրքերը 300 հրանօթէ բաղկացած գերազանց հրետանի ունէին՝ Վիեննայի պարիսպները, որոնք կառուցուած էին տուեալ ժամանակահատուածի պաշտպանական կառոյցներու վերջին լուծումներով, բաւականին ամուր գտնուեցան: Այդ իսկ պատճառով թուրքերը ստիպուած էին քաղաքային վիթխարի պարիսպներու ականապատման դիմելու:
Թրքական հրամանատարութիւնը քաղաքը գրաւելու երկու տարբերակ ունէր՝ կա՛մ ամբողջ ուժերով ներխուժել ամրոց (որ շատ հնարաւոր է, որ թուրքերու յաղթանակի հանգեցնէր, քանի որ անոնց թուաքանակը 20 անգամ մեծ էր քաղաքի պաշտպաններու թուաքանակէն), կա՛մ պաշարել քաղաքը: Թուրքերը երկրորդ տարբերակը ընտրեցին:


== Նշումներ ==


== Ծանօթագրութիւններ ==
Կաղապար:Ծանցանկ2


== Օգտագործուած Գրականութիւն ==
Мональди Р., Сорти Ф. Imprimatur: В печать. — (Серия: Исторический детектив). — М: АСТ; АСТ Москва; Транзиткнига, 2006. — ISBN 5-17-033234-3 ; 5-9713-1419-X ; 5-9578-2806-8
Малик, Владимир Кириллович Шёлковый шнурок. — Կաղապար:М: Детская литература, 1985.
Новичев, Арон Давидович История Турции. Т. 1. — Л: Изд-во ЛГУ, 1963.
Подхородецкий Л. Вена, 1683. — Пер. с польск. — М: АСТ, 2002. — ISBN 5-17-014474-1
Эмиддио Дортелли Д'Асколи Описание Чёрного моря и Татарии. / Пер. Н. Пименова. Предисл. А. Л. Бертье-Делагарда. — Записки Одесского общества истории и древностей. Т. 24. — Одесса: «Экономическая» тип. и лит., 1902.
Тарас Васильевич Чухлиб Вена 1683: Украина-Русь в битве за «золотое яблоко» Европы. — Киев: Клио, 2013. — ISBN 978-617-7023-03-5