armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Վիեննայի Մխիթարեանները

Վիեննայի Մխիթարեան Միաբանութիւնը Վենետիկի Մխիթարեաններէն բաժնուած ճիւղ մըն է։ Այս բաժանումը տեղի ունեցած է 1733-ին Հ. Աստուածատուր Բաբիկեանին եւ Հ. Մինաս Գասպարեանի գլխաւորութեամբ։ Յետ Թրիեստի մէջ կարճ ատեն մը ապրելու, Նաբոլէոնի կրօնական հալածանքներու ժամանակ կը հեռանան անկէ եւ ապաստան կը գտնեն Վիեննայի մէջ ՝ շնորհիւ Փրանկիսկոս Ա. կայսեր, որ 1811-ին կու տայ անոնց վեղարաւոր կրօնաւորներու խարխուլ վանք մը, ուր անոնք կ՛ամփոփուին ի սկզբան, յետոյ կ՛անցնին նորակառոյց վանքը՝ Արիստակէս Ազարեան աբբայի վարջութեան շրջանին։
Վիեննայի դպրոցին գրական կեանքը կը սկսի գլխաւորապէս 1840-էն ասդին, երբ Ազարեանի ջանքով կը պատրաստուին նոր դէմքեր, ինչպէս՝ Գաթըրճեան, Գարագաշեան եւ Յովնանեան, որոնց գլխաւոր մտահոգութիւնը կ՛ըլլայ դասական հայերէնի խնդիրը։
Դասական հայերէնը սահմանափակում մըն էր Ոսկեդարու լեզուին մէջ՝ որուն նկարագիրը ուսումնասիրեցին անոնք, կազմելով յատուկ բառարան մը՝ բառերու իմաստին, ոճի, ասացուածքի, ածանցումի եւ բարդութիւններու մասնայատուկ ձեւերուն։ Դասական լեզուի այս աշխատանքները նպատակ ունէին Բագրատունեան դպրոցի լեզուին հակադրել Ե. դարու հայերէնը։ Բայց Վիեննական Դպրոցի գրաբարին մէջ պակսեցաւ գեղարուեստական շնորհքը եւ անձնականութիւնը, ըլլալով նիւթական նմանութիւն մը նախնեաց Ե. դարու լեզուին. մինչ Բագրատունիի եւ Հիւմիւզեան եղբայրներու լեզուին վրայ ( որ ճոխ էր միանգամայն, օգտագործելով յաջորդ դարերու լեզուէն առնուած տարրեր), կը ցոլար նկարագիրը իւրաքանչիւր գրողին կամ թարգմանողին։ Վիեննական դպրոցը իր վերստեղծած ոսկեդարեան գրաբարով թարգմանեց նախ Պոսիւէի Տիեզերական պատմութիւնը, որ տպագրուեցաւ 1841-ին իբրեւ մրցակցութիւն Հ. Քերովբէ Ազնաւորեանի «Խօսք ի վէպս ազգաց» տիտղոսով ըրած թարգմանութեան՝ միեւնոյն տարին։
Դասական հայերէնի գլխաւոր մշակները եղան՝ Հ. Յ. Գաթըրճեան, Հ. Մ. Գարագաշեան, Հ. Ղ. Յովնանեան, Հ. Եբրեմ Չագըճեան։ Պատրաստուեցան նաեւ քերականութիւններ՝ Հ. Վ. Չալըխեան «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի», Հ. Ղ. Յովնանեանի «Քերակսնութիւն դասական հայերէնի» եւ Հ. Թ. Թոռնեանի «Հատընտիր ընթերցուածք», կը նկատուին հիմնական գործեր։
Մրցակցութեան ոգին մղեց Վիեննական հայերը նաեւ արտադրելու հրատակչական, բանասիրական ու պատմական գործեր։ 1887-ին՝ Այտընեան Աբբայի օրով հիմնուեցաւ «Հանդէս Ամսօրեայ» պաշտօնաթերթը, որ հետզհետէ թօթափելով ժողովրդական նկարագիրը՝ կեդրոնացաւ բանասիրական ուղղութեան վրայ՝ մասնաւորապէս՝ Հ. Գրիգորիս Գալէմքեարեանի, Հ. Գաբրիէլ Մէնէվիշեանի, Հ. Յակոբոս Տաշեանի եւ Հ. Ներսէս Ակինեանի ջանքերով։
«Հանդէս Ամսօրեայ»էն քառասուն տարի առաջ հրատարակած էին աշխարհաբար լեզուով «Եւրոպա» շաբաթաթերթը (1847-էն սկսեալ) Վենետիկի «Բազմավէպ»ին (1843) դէմ։


== Աղբիւրներ ==
Հայ Գրականութեան Նոր Շրջանի Համառօտ Պատմութիւն
Միկել Անխել Մոյա

Միկել Անխել Մոյա Ռումպօ (սպ.՝ Miguel Ángel Moyá Rumbo, ծնած՝ 2 Ապրիլ 1984 , Պանի Սալեմ)՝ Սպանացի ֆութպոլիստ, Սպանական Աթլեթիքօ Մատրիտի եւ Սպանիոյ հաւաքականի դարպասապահ։


== Ակումբային ասպարէզ ==
Մալորքա ակումբին սանն է, հիմնական կազմի առաջին փորձը տեղի ունեցած է 2004 թուականին։ Առաջին իսկ մրցաշրջանին խաղցած է 32 խաղ։ 2007 թուականին ֆութպոլիստին սկսեցին հետապնդել վնասուածքները եւ ան այդ մրցաշրջանին խաղցաւ ընդամէնը 13 խաղ։ 2009 թուականի Յունիսին Մոյան տեղափոխուեցաւ Վալենսիա: Առաջին քայլերը՝ Վալենսիայի կազմին մէջ, տեղի ունեցաւ 2009/10 մրցաշրջանին։ Այդ խաղին Փարեխօ ալենսիայն Սեւիլիոյ յաղթեց 2:0 հաշուով։ 2 տարի անց խումբ եկաւ Սէզար Սանչեզը, իսկ յետոյ նաեւ Վիսենտէ Կուատէն, եւ Մօյեան ստիպուած վարձավճարի հիմունքներով կը տեղափոխուի խետաֆէ: Մրցաշրջանէն յետոյ խետաֆէն գնեց Մոյային։


== Ընթացքը հաւաքականիին մէջ ==
Միկել Անխել Մոյան խաղցած է Սպանիոյ հաւաքականիի բոլոր տարիքային խմբերուն հետ։
Սուէյտա

Սուէյտա, Սուրիական արաբական հանրապետութեան քաղաքներէն մէկն է, զոր կը գտնուի Դամասկոսի հարաւային բաժինը շուրջ 100 ք.մ. հեռաւորութեամբ: Սուէյտայի աշխարհագրական դիրքին պատճառաւ, արաբերէն լեզուով կոչուած է նաեւ «Ճապալ ալ Արապ», որ կը նշանակէ «Արաբներու Լեռը», ուր կը գտնուի լեռնային հրաբխային շրջանի մը մէջ:
Այնտեղ կը գտնուին բազմաթիւ հռոմէական հնադարեան հնագիտութիւններ, որոնց մեծամասնութիւնը կը պատկանի առաջին քարէ դարին: Այս մէկուն կը վկայէ այնտեղ գտնուող քարանձաւներն ու վայրերը, որոնց մէջ հաստատուած են հին մարդիկ:

Սուէյտա հարուստ է հռոմէական, Բիւզանդական եւ այլ հնագիտական վայրերով: Հնագիտական յուշարձանները ընդհանրացած են քաղաքին բոլոր ծայրամասերուն մէջ, ինչպէս աղօթավայրերը, պալատները, եկեղեցիները, դատրոնները, ռոմանական բաղնիքները, յունական եւ հռոմէական ջրամբարները, կամուրջներն ու բնակարանները, որոնք կը գտնուին Սուէյտայի իւրաքանչիւր քաղաքի եւ գիւղի մէջ:


== Պատմութիւն ==
Անպաթներու ժամանակաշրջանին, Սուէյտան կը կոչուէր «Սաուտա», զոր արաբերէն լեզուով կը նշանակէ սեւ, որովհետեւ այնպիսի քաղաք մըն էր, որ կառուցուցած էր հրաբխային սեւ քարերով: Յոյները զայն կոչած էին «Սուատա», իսկ հռոմէացիներուն ժամանակաշրջանին Սուէտան կը կոչուէր «Մաքսիմիանոփոլիս», որ կը նշանակէ «Մաքսիմեան գիւղաքաղաք»:


=== Սուրիական Մեծ Յեղափոխութիւնը ===
Սուէյտայի պատմութիւնը յաղթանակներով լի է, ուր 1925 թուականին, Սուլթան Պաշա ալ Աթրաշի նախագահութեամբ սկիզբ առաւ սուրիական մեծ յեղափոխութիւնը: Անոր կարեւորագոյն պատերազմներէն յիշենք «Ալ Մազրաա» եւ «Ալ Քըֆըր»՝ որոնց միջոցաւ ֆրանսացի թշնամին տապալեցաւ եւ դուրս եկաւ սուրիական տարածքներէն:


=== Հնագիտական Երեւոյթներ ===
Հնագիտական յատկութիւնները, զոր կը պատկանին հռոմէական, յունական եւ այլ բազմազան քաղաքակրթութիւններուն, ինչպէս նաեւ քաղաքին լեռնային դիրքը զայն զբօսաշրջային վայր մը դարձուցած է:


== Տնտեսութիւնն Ու Գիւղատնտեսութիւնը ==
Սուէյտայի տնտեսութիւնը հիմնականապէս գիւղատնտեսութեան վրայ հիմնուած է, ուր  նշանաւոր է իր պտղաբեր ծառերով ու հունձքերով, ինչպէս խնձոր, տանձ, նուշ եւ իր նշանաւոր խաղողով, զոր կ՛արտածէր դէպի զանազան շրջաններ:
Սուէյտա հնագիտական եւ պատմական վայրերով լի քաղաք մըն է, ուր իւրաքանչիւր շրջանի մէջ կը հանդիպինք հռոմէական, յունական, նապաթական եւ այլ քաղաքակրթութիւններու ազդեցութիւններուն:
Ժին Հըրշ

Ժին Հըրշ (13 Յուլիս 1910(1910-07-13)[…], Ժընեւ, Զուիցերիա - 5 Յունիս 2000(2000-06-05), Ժընեւ, Զուիցերիա), զուիցերացի փիլիսոփայ:


== Կենսագրութիւն ==
Ժին Հըրշը ծնուած է հրեայներու ընտանիքի մէջ. մայրը ծնունդով Վիլնիվսից էր, հայրը՝ Վարշաւայէն: Մաթեմատիկոս Ժոզեֆա Հըրշայի (1925—2012) քոյրն է, մաթեմատիկոս Ալֆրետ Տարսկիի բարեկամուհին: Հայրը Ժընեւի համալսարանէն ներս դասաւանդած է ժողովրդագրութիւն եւ վիճակագրութիւն, մայրը եղած է բժշկուհի: Փիլիսոփայութիւն սորված է Ժընեւի, Փարիզի, Հայտելպըրկի, Ֆրայպըրկի մէջ։ Գարլ Եասպերսի ուսանողն ու աշխատութիւններու թարգմանիչն է, անոր մասին մէնագրութեան հեղինակը:
Եղած է Ժընեւի համալսարանի փիլիսոփայութեան պրիւատ-դոցենտ (1947-1956), այնուհետեւ փրոֆեսոր (1956-1977), ԱՄՆ-ի, Քանատայի, Լատինական Ամերիկայի համալսարաններու հրաւիրուած փրոոֆեսոր, Սոցիալիստական կուսակցութեան անդամ, Եւրոպական դաշնային միութեան ակտիւիստ:


== Ընկերական եւ ստեղծագործական կապեր ==
Ընկերութիւն ըրած է Ռայմոն Արոնի, Ստանիսլաւ Վինցենցի, Եուսուֆ Չաբսկիի, Չեսլաւ Միլոշի հետ, թարգմանած է Չ. Միլոշի «Իսսա հովիտը» ինքնակենսագրական վէպը (1956):


== Աշխատութիւններ ==
L’illusion philosophique (1936)
Temps alternés (1940)
L'être et la forme (1946)
Idéologies et réalité (1956)
Le droit d'être un homme (1968)
Karl Jaspers (1978, վերահրատարակություն՝ 2002)
L'étonnement philosophique (De l'école Milet à Karl Jaspers) (1981, վերահրատարակություն՝ 1993)
L’ennemi c’est le nihilisme (1981)
Textes (1985)
Éclairer l’obscur (1986)
Temps et musique (1990)


== Ճանաչում ==
Մարդու իրավունքներու հիմնադրամի մրցանակ (1973),
Միշէլ տը Մոնտենի մրցանակ (1979),
Սանկտ Կալլենի համալսարանի մրցանակ ազատութեան համար (1980),
Ալպերթ Այնշթայնի մետալ (1987),
Գարլ Եասբերսի մրցանակ (1992) եւ այլն:
Օլտենպուրկի համալսարանի պատուաւոր դոկտոր,
Լոզանի դաշնային բազմաարուեստեան դպրոցի պատուաւոր դոկտոր:


== Գրականութիւն ==
Larese D. Jeanne Hersch: eine Lebensskizze. — Amriswil: Amriswiler Bücherei, 1976.
Penser dans le temps: mélanges offerts à Jeanne Hersch. — Lausanne : Éditions l’Age d’homme, 1977.
Die Macht der Freiheit: kleine Festschrift zum 80. Geburtstag von Jeanne Hersch / Annemarie Pieper, Hrsg. — Zürich: Benziger, 1990.
Dufour-Kowalski E. Jeanne Hersch: présence dans le temps. — Lausanne: L’Age d’homme, 1999.
De Monticelli R. Jeanne Hersch: la dame aux paradoxes. — Lausanne: Age d’homme, 2003.
Cuccinelli R. La forma del fare: estetica e ontologia in Jeanne Hersch. — Milano: B. Mondadori, 2007.


== Արտաքին յղումներ ==
Յօդուած Զուիցերական պատմական բառարանին մէջ
Սուրբ Սարգիս (գիւղ)

Սուրբ Սարգիս, գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի վիլայէթի Թորթումի գաւառակին մէջ։Բնակչութեան մասին տուեալներ չեն պահպանուած։ Անոնք բռնութեամբ տեղահանուած են 1915 թուականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է աքսորի ճանապարհին։


== Աղբիւրներ ==
«Հայաստանի եւ հարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն
Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
Ասորիք

Ասորիք, հնագոյն երկիր Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Արեւմուտքէն սահմանակից էր Միջերկրական ծովուն ու փիւնիկիային, արեւելեան կողմէն, Եփրատ գետին՝ Միջագետքին ու Բաբելոնին, հարաւէն՝ Անապատային Արաբիային եւ Հրեաստանին, հիւսիսէն՝ Կիլիկիոյ ու Կոմագենէին։ Բաժանուած էր՝ Հիւսիսային կամ Վերին եւ Հարաւային կամ Ստորին երկրամասերու։


== Գիր եւ գրականութիւն ==
Սկզբնապէս՝ Ասորիքի բնակիչները, կը գործածէին եգիպտական մեհենագրերուն նմանող գիրեր։ Մ.թ.ա. I հազարամեակի սկիզբէն կը գործածէին 22 բաղաձայն հնչիւններէ բաղկացած նոր գիրեր։ Համեմատաբար կատարեալ եւ դիւրընկալ գրութեան այս արուեստը՝ մ.թ.ա. I հազարամեակին, տարածուած էին նաեւ շրջապատի քաղաքակիրթ երկրներուն, անոր կարգին Հայաստանի պաշտօնական գրասենեակներուն մէջ։
Հերի Պապասին

Հերի Պապասին (բուն անունով՝ Երուանդ Հարրի Պապասին (Պապասեան), 19 Մարտ 1921(1921-03-19), Տալաս - 21 Մայիս 1988(1988-05-21), Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ծագումով հայ ամերիկացի երաժիշտ, ճազի ռահվիրաներէն։ Կարեւոր ներկայութիւն մը եղած է ամերիկեան ճազի աշխարհին մէջ՝ իբրեւ ստեղծագործ ու նորարար պաս կիթառ նուագող։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Տալասի մէջ (Թեքսաս)։ Հայրը ատամնաբոյժ էր, իսկ ամերիկացի մայրը՝ դպրոցի երաժշտութեան ուսուցչուհի։
Յաճախած է Նորթ Թեքսաս նահանգային համալսարանը, դառնալով այդ համալսարանի բազմաթիւ ճազ նուագող երաժիշտներէն մէկը։ Անոնց շարքին էին Ճիմի Ճուֆրէ եւ Հերպ Էլիս, որոնց հետ նուագած է 1940ական թուականներու սկիզբին։
1942-ին, Պապասին մաս կազմած է Չարլի Ֆիսքի նուագախումբին ու լքած համալսարանը՝ շրջապտոյտի մեկնելու համար։
1940ական թուականներուն, այլ ծանօթ երաժիշտներու հետ ալ շրջապտոյտներ կատարած է։ 1945-ին, հաստատուած է Լոս Անճելըս՝ աշխատելով Չարլի Պառնէթի հետ, եւ միացած է Պենի Կուտմընի նուագախումբին, որուն հետ ձայնագրած է բազմաթիւ ձայնապնակներ։
1947-ին, առաջինը եղած է, որ թաւջութակով ճազի մենանուագներ ձայնագրած է։
1948-ին, երեւցած է Հաուըրտ Հօքսի «Երգ մը ծնած է» ժապաւէնին մէջ, որուն գլխաւոր դերակատարը համբաւաւոր դերասան Տանի Քէյն էր։ Ճազի բազմաթիւ աստղեր դեր ունեցած են, ներառեալ՝ Պենի Կուտմըն, Չարլի Պառնէթ, Լուիս Արմսթրոնկ, Լայոնէլ Համփթըն եւ ուրիշներ։
Նկարահանման ընթացքին, ծանօթացած է պրազիլացի կիթառահար Լաուրինտօ Ալմէյտային, որուն հետ կազմած է քառեակ մը (միւս անդամներն էին թմբկահար Ռոյ Հարթ եւ սաքսոֆոնահար Պըտ Շէնք), որ պրազիլական երաժշտութիւնն ու ամերիկեան ճազը համախառնելու վաղագոյն փորձը կատարած է։


== «Harry Babasin & the Jazzpickers» խումբը ==
Անոր ձայնապնակները՝ 1954ին, կանխած են պոսա նովա պրազիլական երաժշտութեան ծաւալումը 1950ականներու վերջերուն եւ 1960ականներու սկիզբներուն։ 1950ականներու կէսերուն, երաժիշտը իր սեփական խումբը ստեղծած է՝ «Harry Babasin & the Jazzpickers», դառնալով իր սերունդի հազուագիւտ պաս կիթառ նուագողներէն, որ նաեւ նուագախումբի ղեկավար էր։
Այս խումբը երեք ձայնապնակ հրատարակած է։ Պապասին նաեւ համահիմնադիրներէն եղած է բարձր գնահատանքի արժանացած «Նոքթըրն» ձայնապնակի հրատարակչատան, որ կարճատեւ կեանք ունեցած է։
1960ական թուականներուն, Պապասինի գործունէութիւնը դանդաղած է։ Ան վերստին աշխատած է Չարլի Պառնէթի հետ, աջակցելով նշանաւոր կատակերգակ Պոպ Հոփին, որ ամերիկեան զօրքերուն առջեւ ելոյթ կ՚ունենար։ 1970ական թուականներուն, Պապասին ու Ռոյ Հարթ հիմնած են Los Angeles Theaseumը՝ ԱՄՆի արեւելեան ափի ճազի պատմութեան արխիւ մը։
Պապասինի երաժշտական վերջին շրջապտոյտը տեղի ունեցած է 1985ին՝ դաշնակի ընկերակցութեամբ Ճոն Պանիսթըրի, որ “The Bear” («Արջը») անունով մկրտած էր զայն՝ տպաւորիչ կերպարանքին եւ պաս կիթառ նուագելու ուժգին ձեւին համար։
Մասնակցած է թերեւս 1.500 ձայնագրութիւններու՝ իբրեւ պաս կիթառահար, առանց հաշուելու թաւջութակով աշխատանքը։
Յայտնի է «Արջ» ածականով՝ իր տպաւորիչ ներկայութեան եւ իր գործիքի վրայ ճանկռելու ձեւով նուագելուն պատճառով։
Շմաւոն Դանիէլեան

Դանիէլեան Շմաւոն, թարգմանիչ, բնիկ Գարամանցի, զաւակը խոնարհ ընտանիքի մը: Իր միջնակարգ ուսումը ստացած է Գոնիայի Ճէնանեան Գոլէճին մէջ։ 1915-ի ընդհ. պատերազմի շրջանին կը միանայ անգլիական բանակին, իբրեւ պարզ թարգման, բազմաթիւ ուրիշ Հայերու հետ: Զինադադարէն ետք շատեր կը հանուին իրենց պաշտօնէն եւ ոմանք ալ կը լքեն իրենց ասպարեզը. սակայն պ. Դանիէլեան, արդէն հասած զինուորական բարձր աստիճանի, մեծապէս կը գնահատուի իր գերադաս մարմիններէն, շնորհիւ իր անբիծ եւ անկաշառ նկարագրին: Աշխատած է առաւելապէս Միջաետքի շրջանին մէջ, զինադադարին եւ անկէ ետք, ուր հանդիսացած է իբրեւ աննկուն պաշտպանը հայ դաղթականութեան: Դանիէլեան բաւական ատենէ ի վեր Եաֆա հաստատուած է. իր զինուորական ծառայութեան 20 ամեակի առթիւ 1936-ին՝ ոչանգլիացիի համար բացառիկ աստիճանի է հասած՝ շնորհիւ իր հաւատարմութեան եւ ստացաւ բարձր շքանշան մը - «Անդամ Բրիտանական Կայսրութեան կարգին»: Այս պարագան 12 Յունուար 1937-ին պաշտօնագրով մը իրենց հաղորդուեցաւ վարչապետ Պոլտուինի անձնական քարտուղարին կողմէ: Երկրորդ պաշտօնագիրով մ’ալ թագաւորին անձնական քարտուղարէն ստորագրուած՝ հաղորդուեցաւ թէ՝ 19 Փետրուար ին Պըքինկհէմ պալատին մէջ պիտի կայանայ նշանաբաշխութեան արարողութիւն մը, ուր թագաւորը անձամբ պիտի բաշխէ շքանշանները, եւ առ այդ Քէփթըն Դանիէլեան ալ կը հրաւիրուի ներկայ գտնուելու յիշեալ արարողութեան:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Գ., էջ 583:
Լյուպլյանա

Լիւպլիանա, (սլովեն.՝ Ljubljana) Սլովենիոյ մայրաքաղաքն է։ Կը գտնուի Լիւպլիանիցա գետի ափին՝ Սավա գետին միախառնուելու տեղի մոտ։


== Պատմութիւն ==
1-ին դարուն այստեղ եղած է հռոմէական ճամբար, որ հետագային վերածուեր է քաղաքի եւ կոչուած է Էմոն (լատիներէն՝ Emon, կործանուած է 5-րդ դարուն)։ Որպէս սլավոնական բնակավայր յայտնի է 1144-էն։ 19-րդ դարու 2-րդ կիսուն Լիւպլիանան (գերմաներէն՝ Լայբախ) ստացած է քաղաքի իրաւունք։


== Բնակչութիւն ==
Քոն

Քոն կամ ար․ Կոն, երկրաչափական մարմին է, որ սահմանափակուած է կոնային մակերեւոյթով եւ որպէս հիմք հանդիսացող շրջանով:


== Յատկութիւններ ==
Կոնային մակերեւոյթը կը ստանան գագաթ հանդիսացող կետը շրջանագիծի կէտերին միացման միջոցաւ:


== Կոնի Մակերեւոյթի Մակերեսը ==
Կոնի կողմնային մակերեւոյթը կարելի է փռել տափարկին վրայ՝ այն կտրելով ծնորդներէն մեկու երկայնքով։ Կոնի կողմնային մակերեւոյթի փռուածքը շրջանային սեկտոր է, որու շառաւիղը հաւասար է կոնի ծնորդին, իսկ սեկտորի աղեղի երկարութիւնը՝ կոնի հիմքի շրջանագիծի երկարութեանը։
Հիմքի 
  
    
      
        r
      
    
    {\displaystyle r}
   շառաւիղով եւ 
  
    
      
        h
      
    
    {\displaystyle h}
   բարձրութիւնով կոնի համար՝

գագաթին կից մարմնային անկիւնը՝
  
    
      
        2
        π
        
          (
          
            1
            −
            cos
            ⁡
            
              
                α
                2
              
            
          
          )
        
        ,
      
    
    {\displaystyle 2\pi \left(1-\cos {\alpha  \over 2}\right),}
  
ուր α-ն կոնի գագաթի անկիւնն է:կողմնային մակերեւոյթի մակերեսը՝
  
    
      
        S
        =
        π
        R
        l
        ,
      
    
    {\displaystyle S=\pi Rl,}
  
ամբողջ մակերեւոյթի մակերեսը՝

  
    
      
        S
        =
        π
        R
        (
        l
        +
        R
        )
        ,
      
    
    {\displaystyle S=\pi R(l+R),}
  
ուր R-ը հիմքի շառաւիղն է 
  
    
      
        l
        =
        
          
            
              R
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle l={\sqrt {R^{2}+H^{2}}}}
  -ը՝ ծնորդի երկարութիւնըշրջանային կոնի ծաւալը՝
  
    
      
        V
        =
        
          
            1
            3
          
        
        π
        
          R
          
            2
          
        
        H
        .
      
    
    {\displaystyle V={1 \over 3}\pi R^{2}H.}
  հատած կոնի ծաւալը՝
  
    
      
        V
        =
        
          
            1
            3
          
        
        π
        H
        (
        
          R
          
            2
          
        
        +
        R
        r
        +
        
          r
          
            2
          
        
        )
        ,
      
    
    {\displaystyle V={1 \over 3}\pi H(R^{2}+Rr+r^{2}),}
  
ուր 
  
    
      
        R
      
    
    {\displaystyle R}
  -ը եւ 
  
    
      
        r
      
    
    {\displaystyle r}
  -ը համապատասխանաբար ստորին եւ վերին  հիմքերու շառաւիղներն են, 
  
    
      
        H
      
    
    {\displaystyle H}
  -ը՝ բարձրութիւնըկոնի ծանրութեան կեդրոնը հիմքէն բարձրութեան քառորդին վրայ է:
Նարեկ Աւետիսեան (գեղանկարիչ)

Նարեկ Աւետիսեան (20 Սեպտեմբեր 1969(1969-09-20), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ գեղանկարիչ եւ արուեստի տեսաբան։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Երեւան՝ նկարիչներ Մինաս Աւետիսեանի եւ Գայեանէ Մամաջանեանի ընտանիքին մէջ։
1988 թուականին աւարտած է Երեւանի Փանոս Թէրլէմէզեանի անուան գեղարուեստի ուսումնարանը։ 1988-1992 թուականներուն ուսած է Երեւանի գեղարուեստի ակադեմիոյ նկարչութեան բաժին մէջ։


== Ցուցահանդէսներ ==
Մասնակցած է ցուցահանդէսներու Երեւանի, Գիւմրիի, Լեհաստանի, Ֆրանսայի, Գերմանիոյ եւ Թեհրանի ժամանակակից արուեստի կեդրոններու մէջ:
2014-ին կազմակերպած է «Մինաս եւ Նարեկ Աւետիսեան. մոտեռնը եւ աւանգարդը Հայաստանում» ցուցահանդէսը Գերմանիոյ Հալէ քաղաքի ժամանակակից արուեստի թանգարանին մէջ:
Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Լեհաստանի (1992), Ֆրանսայի (1993), Հայաստանի (2006, 2009) մէջ եւ այլուր:
Մարգարիտ Ալեքսանեանց

Մարգարիտ Ալեքսանեանց (12 Դեկտեմբեր 1838(1838-12-12), Շուշի, Ռուսական Կայսրութիւն - 27 Մարտ 1902(1902-03-27)), գեղագրող հայ կին։ Երիտասարդ հասակէն զբաղած է նախ ձեռագործով, ապա՝ ձեռագրերու ընդօրինակութեամբ։ 1862 թուականին գրչուհին իր ընդօրինակած գեղագիր Աւետարանը ղրկած է Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան հայրերուն։


== Կեանք եւ գործինէութիւն ==
Ղարաբաղցի կալուածատէր Ումբրի բէկ Օհանեանցի աղջիկը։ Ծնած է Շուշի,  1838-ին։ Ուսանած՝ տեղւոյն Կուսանաց անապատի «Աքեր» կոչուած կոյս Եղիսաբէթ Սարգսեանի մօտ։ Փոքր հասակէն ձեռագործի եւ գեղագրութեան սիրահարուած է։
Առիթով մը, ազգականներուն հետ, Տաթեւայ վանքը ուխտի երթալավ կը տեսնէ եկեղեցական նրբագործ-ասղնագործ զգեստներն ու Գրիգոր Տաթեւացիի ձեռագիր գեղեցիկ Աւետարանը, որ ըստ աւանդութեան գրած է Տաթեւացիի քոյրը, կը խնդրէ տեսնել, սակայն կը մերժեն ըսելով՝ որ կինը իրաւունք չունի եկեղեցական սրբութեան դպչելու։ Այդ օրուընէ ան կը մտադրէ գրել միեւնոյն ոճով Աւետարան մը։ Ան կը սկսի հաւաքել ձեռագիրներ։ Կ՛ուսումնասիրէ հայկական ծաղկագրութիւնն ու գեղագրութիւնը։ 1851-ին ամուսնանալով Պետրոս Ալեքսանեան վաճառականի հետ ու դարձեալ կը շարունակէ իր սիրած գործը։ Գեղագրութեան տետրակ մը կազմելով՝ 1862-ին կը ղրկէ Վենետիկ տպելու, սակայն Մխիթարեաններ ու 6000 ֆրանք բահանջքի եւ ամուսնոյն դրամական ձախորդութեան պատճառաւ, կը մնայ անտիպ։
1868-ին «Հայկական Գեղագրութիւն» վերնագրով տետրակ մըն ալ կը կազմէ, որուն առաջին էջին վրայ Շուշիի նոր թաղը նկարած էր, իսկ մէջը՝ Ս. Գիրքէն զանազան պատկերներ, հայկական ծաղկագիրներու ու հասարակ գիրերու բազմաթիւ օրինակներ։ Այս տետրակը կը տպուի Տփխիսի (Թիֆլիս) մէջ 1891-ին։ Ան կը գրէ Աւետարան մը, որուն վրայ կ՛աշխատի 5 տարի. այդ աւետարանը գրուած է հայկական ոճով ու զարդարուած գեղեցիկ նկարներով ու զարդանկարներով՝ կատարեալ գեղարուեստական գործ մը, որ նուիրած է Էջմիածնայ թանգարանին (1886-ի մեռոնօրհէնքին)։ Կաթողիկոսը մեծ համակրանքով կ՛ընդունի այդ անգնահատելի նուէրը եւ օրհնութեան ու գոհունակութեան կոնդակով կը պատուէ տիկ. Մարգարիտ Ալեքսանեանցին։ Նման Աւետարան մը ալ գրելով կը նուիրէ «Շուշիի Ղազանչեցւոց» եկեղեցւոյ։ 1898-ին աչքացաւէ կը տառապի, ապա կը բժշկուի։
27 Մարտ 1902-ին կը մեռնի եւ նոյն ամսուան 30-ին՝ Վեհափառ կաթողիկոսի հրամանով, կը թաղուի Ղազանչեցւոց եկեղեցւոյ բակը։
1792 թուական

1792 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 92րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1792 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1792 մահեր
Զարեհ Թահմազ

Զարեհ Թահմազ (1881, Նիկոմիդիա - 1952, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1881 թուականին Նիկոմիդիոյ մէջ (Իզմիթ)։ Նախակրթութիւնն ստացած է Պարտիզակի Ներսէսեան-Շուշանեան տիպար կրթարանին մէջ։ Աւարտած է Կ. Պոլսոյ Պեպեքի Ռոպերթ գոլէճը։ 1905 թ. աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Յետագային Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի մէջ կատարելագործած է իր մասնագիտութիւը։
1914-18 թուականներուն՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի 5 տարիներու ընթացքին, բժիշկ-հարիւրապետի տիտղոսով, ծառայած է Օսմանեան բանակին մէջ։ 1915 թուականի Ապրիլին, արգելափակուած է Կ. Պոլսոյ կեդրոնական՝ Այաշի բանտին մէջ, ուրկէ աքսորուած է Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հավաքուած համրիչի՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ, բուժաշխատողներու շարքին մէջ։ Վերապրած է եւ շարունակած՝ Կ. Պոլսոյ մէջ աշխատիլ՝ ընդհանուր, ներքին հիւանդութիւններու, կանանց հիւանդութիւններու բժիշկ, մանկաբարձ եւ այլն։ Ունեցած է իր դարմանատունները Ատաբազարի մէջ (8 տարի), ապա Գատըգիւղի մէջ։
Մահացած է 1952 թուականին Կ. Պոլսոյ մէջ։


== Գրականութիւն ==
Շիկահեր Վարդ, Կիսադարեան պատմութիւն թրքահայ բժշկութեան, 19231975, Սթանպուլ, 1975։
Աւագեան Կարինէ, Եղեռնայուշ մասունք կամ խոստովանողք եւ վկայք խաչի, Երեւան, 2002։
Աւագեան Կարինէ, «Չան­ղը­րըի 1915 թ. Ապ­րի­լի 11, Յի­շա­տակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ», 2008, հ. 1-12։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Գալուստ Արխանեան

Գալուստ Արխանեան (Հաճի Բէկ, Մնձուրի Առիւծ, 1870, Փոքր Արմտան - 1905, Երզնկա, Էրզրումի վիլայէթ, Օսմանեան Կայսրութիւն),  ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆետայի։


== Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն ==
Մնձուրի ծնած է Արմտան գիւղը։ Յաճախած է ծննդավայրի դպրոցը։ Պատանի տարիքէն կորսնցուցած է հայրը եւ պանդուխտ գացած է Պոլիս, ուր երզնկացիները հռչակ հանած էին իբրեւ լաւ փռապաններ։ Ան միացած է Պոլսոյ մէջ պանդուխտ երիտասարդներու կազմած ինքնազարգացման խումբերուն։
Պոլսոյ մէջ ան ծանօթացած է հնչակեան գործիչներու հետ եւ ընդգրկուած է յեղափոխական շարժման մէջ։ 1891-ին կազմակերպածլ է ֆետայիներու խումբ, որ հիմնականօրէն գործած է Արմտանի շրջանին մէջ։ 1892-ին Տերսիմի Քեռիին (Ռուբէն Շիշմանեան) հետ կազմած են Երզնկայի, Ակնի եւ Տիւրիկի հայ ըմբոստ երիտասարդները համախմբող ֆետայական խումբեր։
1890-ին, Գալուստ Արխանեան իր մասնակցութիւնը բերած է Յուլիսին բռնկած Գում Գափուի մեծ ցոյցերուն։
1893-ի Սեպտեմբերին Արխանեանին խումբը պաշարուած է Փոքր Արմտանի մէջ։ Թրքական կանոնաւոր զօրքին հետ մարտը տեւած է երեք օր, հայդուկներուն մեծ մասը նահատակուած եւ կամ վիրաւորուած է, զինամաթերքն ու սննդեղէնը վերջանալու պատճառով, Արխանեան ստիպուած յանձնուած է։ Զինք եղափոխած են Երզնկայի բանտ․ իսկ ատավարութիւնը տեւած է մէկ տարի։
Գալուստ Արխանեան դատապարտուած է մահապատիժի, որ ետքը փոխուած է ցկեանս բանտարկութեան։ 12 տարի ան տաժանակիր բանտարկութիւն կրելէ ետք, բանտին մէջ մահացած է ժանտատենդէ։