armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Օկիւսթ Քարիէր

Քարիէր Օկիւսթ (ֆրանսերէն՝ Auguste Carrière), (19 Օգոստոս, 1838 Նորմանտի - 25 Յունուար, 1902, Փարիզ), ֆրանսացի հայագէտ-արեւելագէտ։


== Կենսագրութիւն ==
Ուսած է Ժընեւի, Սթրասպուրկի եւ Կէօթինկենի (Goettingen) համալսարաններուն մէջ։
1871-էն եբրայերէն, ֆրանսերէն եւ ասորերէն դասաւանդած է Փարիզի բարձրագոյն դպրութեան ուսումնարանին մէջ։
1873-էն վարած է Արեւելեան կենդանի լեզուներու դպրոցին գրադարանապետի եւ քարտուղարի պաշտօնը,
1881-էն ղեկավարած է հայոց լեզուի ամպիոնը։
Հայերէնի ուսուցումը դիւրացնելու նպատակով, ֆրանսերէնի թարգմանած է գերմանացի հայագէտ Մ. Լաուէրի գրաբարի քերականութիւնը (1883)։
Հրատարակած է (1886) լատին-հայերէն բառացանկ մը։
Մասնագիտացած է հայոց պատմութեան մէջ, ուսումնասիրած՝ Մովսէս Խորենացին, եւ  զինք համարած՝ Ը.- Թ. դարերու հեղինակ։
Անոր նշանաւոր հետազօտութիւններէն են՝«Մովսէս Խորենացին եւ նահապետներու ազգաբանութիւնը» (1891),
«Նորագոյն աղբերք Մովսիսի Խորենացւոյ» (1893-1894, հայերէն հրատարակութիւն նոյն թուականին),
«Աբգարու զրոյցը Մովսէս Խորենացւոյ պատմութեան մէջ» (1895, հայերէն հրատարակութիւն 1897),
«Հեթանոս Հայաստանի ութ մեհեաններն Ագաթանգեղոսի եւ Մովսէս Խորենացւոյ համեմատ» (1899, հայերէն հրատարակութիւն նոյն թուականին),
«Լեւոն Ե.-ի ընծայեալ վարդն ոսկեղէն» (1899),
«Որմիզդի եւ Արհմնի ծնունդը ըստ Թէոտոր Բար-Խունի, Եզնկայ եւ Եղիշէի» (1900)։


== Աշխատութիւններ ==
Grammaire arménienne (1883), édition corrigée et augmentée de celle de Max Lauer Կաղապար:OCLC
Un ancien glossaire latin-arménien (1886)
Une version arménienne de l'histoire d'Asséneth (1886)
La correspondance apocryphe de saint Paul et des Corinthiens, ancienne version latine et traduction du texte arménien (1891)
Moïse de Khoren et les généalogies patriarcales (1891) Կաղապար:OCLC
Nouvelles sources de Moïse de Khoren: Études critiques (1893) Կաղապար:OCLC
La légende d'Abgar dans l' Histoire d'Arménie de Moïse de Khoren (1895) Կաղապար:OCLC
Les huit sanctuaires de l'Arménie païenne d'après Agathange et Moïse de Khoren, étude critique (1899).


== Գրականութիւն ==
Patrick Cabanel, «Auguste Carrière», in Patrick Cabanel et André Encrevé (dir.), Dictionnaire biographique des protestants français de 1787 à nos jours, tome 1: A-C, Les Éditions de Paris Max Chaleil, Paris, 2015:
Անձղնապատի Վանք

Անձղնապատի կամ Անծղնապատի վանք․ Զոյգ անունները ամփոփումն են Անծղն անապատ եւ Անձն անապատ բառերու: Անծղնապատ գրուած է նաեւ Անձղնապատ կամ Յանձնապատ, սակայն կարելի չէ ստոյգ ըսել թէ այս անունները միեւնոյն վանքին կը վերաբերին: Պալեան կը միտի Անձղնապատ եւ Անծղնապատ իրարու  հետ միացնել:  Նոյն վարկածն ունի՝ նմանապէս Խ. Լեւոնեան:  Վարդան Աշխարհագրի գրութեան մէջ յստակօրէն գրուած է թէ Անծղնապատ կը գտնուի Ռշտունեաց գաւառի մէջ: Վարդան կը գրէ՝« Եւ յԸռըշտունեաց գաւառին կան սուրբ ուխտքն Նարեկ, սուրբ Յակովբ, սուրբ Վարդան, սուրբ Թումա, Անձղնապատ, Նկարէն, եւ ի սուրբ Թումայի վանքն կայ մարմին սուրբ Առաքելոյն Թումայի, զոր բերին ի Հնդկաց: Եւ Աղթամար կղզին ի մէջ ծովուն, ուր կայ սուրբ ուխտն խաչն հրաշազարդ, զոր շինեաց Գագիկ թագաւորն Արծրունեաց»: Տեղւոյ այս անորոշութիւնն է հաւանաբար  այն կարեւոր պատճառը, որով վանքս կը նոյնացուի այլ եւ այլ վանքերու հետ: Խ.Լեւոնեան զայն կը նոյնացնէ Կարմրակի հետ, մինչ Պալեան զայն կը նոյնացնէ Դիւաբոյն Ս.Յարութիւն վանքի հետ: Փիրղալէմեան, որուն հետեւորդ է եւ Պալեան, Անծղնապատի հետ կը միացնէ Նկարէնի վանքը: Սակայն ինչպէս Վարդան Աշխարհագրի յառաջաբերութենէն  ի յայտ կու գայ թէ ան Անծղնապատ եւ Նկարէն իրարմէ կ'անջատէ:
Անծղնապատի անունը ցանցառ յիշատակուած է. Յայսմաւուրքի մը յիշատակարանին մէջ կը կարդանք՝ «Գրեալ ի թուին ՊԾԴ (1405) յանապատիս Անծղնապատ ի հայրապետութեան Տեառն Դաւթայ...»
Մեր Մատենադարանին Թ. 705 ձեռագրին (Ոսկեփորիկ) մէջ կայ՝
«Յորժամ կարդայք ԶՈսկեփորիկս,
Դուք յիշեցէք զԱստուածատրիկս,
Որ գրեցի զսուրբ գանձիկս
հրամանաւ իմ Վարդապետիս,
Ի Տղայութեան ժամանակիս
Ի դուռն սուրբ Աստուածածնիս,
Ի վանքս մեծ Անձնապատիս,
Ընդ հովանեաւ սուրբ Նշանիս»:
Ասկէ առաջ կայ անդ՝ «Գծագրեցաւ սուրբ մատեանս ի թվականութեան Հայոց ՊԾԲ ի ցանգալի յանապատիս (անունե ջնջուած) որ ի յԸռամկաց բառից (ջնջուած) ընդ հովանեաւ աստուածընկալ սուրբ Նշանիս ի դուռն սուրբ մաւրն լուսոյ եւ այլ սուրբ եկեղեցեաց ի հայրապետութեան Կիրակոսի...»՝
Անծղնապատի միաբաններէն ծանօթ է «երջանիկ, տօնասէր եւ աղօթարար» Յակոբ վարդապետ Ովսաննացին, որ Քիւրտերէն կը նահատակուի եւ մարմինը կ'ամփոփուի «մերձ գերեզմանին Գրիգորի Նարեկայ վանից»։


== Աղբիւրներ ==
Վասպուրական-Վանի Վանքերը, Դկտ. Հ. Համազասպ Ոսկեան, Վիեննա, Մխիթարեան Տպարան, էջ 141-143:
Լիփսի

Լիփսի (յուն․՝ Λειψοί), 30 կղզիակներու համալիր, Տոտեքանիսա, հարաւ-արեւելեան Էգէական, Յունաստան։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
30 կղզիակներու համալիր՝ 24 կղզիակներ եւ 6 ժայռակղզիակներ։  Կը գտնուի Փաթմոսի եւ Լերոսին միջեւ։ Լիփսօ կղզին ամենամեծն է եւ իր անունով կոչուած է կղզիկաներու համախմբումը։  Տարածութիւնն է 15,842 քլ․², ծովեզրն է 36 քլ․ եւ բնակչութեան թիւը՝ 790։  Բարձրագոյն կէտն է 277 մեթր։ 
Կղզիին մակերեսը բլրակներէ կազմուած է եւ փոքր հովիտներէ։  Ծովախորշերն են՝ Ֆոնտանա, Մոսհաթօ եւ Թարսանաս։  Ծովափները՝ Լիենտու, Փլաթիս Եալոս, Քացատիա, Թուրքոմնիմա, Հոհլաքուրա։  Ժայռոտ հրուանդաներն են՝ Կաթիս, Մոնոտենտրի եւ Ղլարոքաւոս։
Բնակչութիւնը կը զբաղի երկրագործութեամբ (այգեգործութիւն, գինեգործութիւն, ձիթապտուղի, ձէթի եւ արմտիքներու արտադրութիւն), ձկնորսութեամբ, անասնաբուծութեամբ, առեւտուրով եւ զբօսաշրջիկութեամբ։


== Բնապահպանում ==
Լիփսի կղզեխումբը, շնորհիւ իր իւրայատուկ բուսականութեան եւ կենդանական աշխարհին, արձանագրուած է Եւրոպական Բնապահպանման «NATURA 2000 Գօտի»ցուցակին մէջ, «Արքի, Լիփսի, Աղաթոնիսի եւ ժայռակղզիակներ GR4210010» պետակին տակ։


== Կղզեխումբը ==

Կղզեխումբը կ՛ ընդգրկէ հետեւեալ կղզիակներն ու ժայռակղզիակները․-
Արեֆուսա, Նիսի Մանոլի, Մեղալօ Ասփրոնիսի, Մաքրի Ասփրոնիսի, Միքրօ Ասփրոնիսի, Փափլոմա, Քուլուրա Α,  Քուլուրա Δ, Նոթիօ (հարաւ) Ասփրոնիսի Α, Նոթիօ (հարաւ) Ասփրոնիսի Δ, Մեղալօ Քալափոտի, Միքրօ Քալափոտի, Լիրա, Սթաւրի, Փիլաւի, Փսոմու, Քափարոնիսի, Փիաթօ, Մաքրոնիսի, Ֆրակոս, Սարաքի։


== Պատմական տեղեկութիւններ ==
Առաջին բնակիչները Քարեսները եղած են (Ք․Ա․ 1370), իսկ Ք․Ա․ 1200-ին Դորիացիները կը հաստատուին։  Կղզիին վրայ յայտնաբերուած են Միկինեան շրջանի անօթներ (Ք․Ա․ 1600 - 1100)։  Ք․Ա․ 4-րդ դարու արձանագրութիւն մը, ինչպէս նաեւ Քասթրօ կոչուած բարձրութեան վրայ յայտնաբերուած Աքրոփոլիսի մը աւերակները, կը վկայեն թէ կղզին հաստատւոած են նաեւ Միլիթոսի յոնիացիները։ 
Կղզին, հետեւելով Տոտեքանիսայի մնացեալ կղզիներուն ճակատագրին, Բիւզանդական իշխանութենէն ետք, կը գտնուի յաջորդաբար օսմանցիներուն գերիշխանութեան տակ։  Կը մասնակցի 1821-ին ծագած Յունական Ապստամբութեան։   1912-ին կ՛ անցնի իտալական գերիշխանութեան տակ, իսկ 1943-ին՝ գերմանացիներուն։ 7 Մարտ 1948-ին վերջնականապէս Յունաստանին կը միանայ։ 


== Պատկերասրահ ==
Ազնաւուր կեդրոն

«Ազնաւուր» կեդրոն (մամուլին մէջ յաճախ սխալմամբ կը յիշուի «Շառլ Ազնաւուրի տուն-թանգարան» տարբերակը), Ազնաւուր հիմնադրամի առաջին մշակութային նախագիծը։ «Ազնաւուր» կեդրոնի նախագիծի ներկայացման ներկայ էին Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոնը եւ ՀՀ նախագահ Արմէն Սարգսեանը։


== Տեղակայում ==
«Ազնաւուր» կեդրոնը տեղակայուած է Երեւանի մէջ՝ Կասկատի բարձունքի վերին հատուածին մէջ։


== Գործունէութիւն ==

Ազնաւուր կեդրոնին մէջ կը կազմակերպուին կրթական եւ մշակութային միջոցառումներ՝ համերգներ, ցուցահանդէսներ, համագումարներ։


=== Interactive թանգարան ===
Ազնաւուր կեդրոնին մէջ կը նախատեսուի 2021-ին ստեղծել Interactive թանգարան, որուն 10 սրահներուն մէջ պիտի ներկայացուին Շարլ Ազնաւուրի կեանքի ամենաէական հանգրուանները՝ ընտանիքի պատմութենէն մինչեւ համաշխարհային ճանաչում։ Բաժինները պիտի ներկայացուին audiogeography-ի միջոցով՝ Ազնաւուրի ձայնի ուղեկցութեամբ, ինչպէս նաեւ պիտի տրամադրուին առիթներ նոր երգեր ստեղծելու եւ մշակելու համար։


=== Կրթամշակութային կեդրոն ===
Ազնաւուր կեդրոնին մէջ կը գործէ նաեւ կրթական եւ մշակութային կեդրոն մը, որ կը կեդրոնանայ երեք ոլորտներու՝ ֆիլմարուեստի, երաժշտութեան եւ ֆրանսերէնի վրայ։


== Ֆրանսերէնի ուսուցում ==
Ազնաւուր կեդրոնին մէջ պիտի կազմակերպուի ֆրանսերէնի ուսուցում, ուր դասաւանդման դասական եղանակին զուգահեռ պիտի կիրառուի նաեւ ֆրանսերէնի իւրացման նոր ձեւ՝ Ազնաւուրի երգերուն բնագիրներուն եւ երաժշտութեան օգնութեամբ։ Ֆրանսական ինստիտուտի հետ համագործակցութեան շնորհիւ պիտի ստեղծուի ժամանակակից հարուստ մետիադարան:


== Պատկերասրահ ==
Զաւէն Կիրակոսեան

Զաւէն Թադեւոսի Կիրակոսեան ծնած է (31 Մարտ 1936, Քահիրէ), ֆիզիկոս, Ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտութիւններու դոկտոր (1962)։


== Կենսագրութիւն ==
1956 թուականին աւարտած է Քալիֆորնիոյ Պըրքլէյի համալսարանը:
1956-1962 թթ. աշխատած է նոյն համալսարանին մէջ, 1963-1970 թթ.` Ստանֆորտի համալսարանի գծային արագացուցչի կենդրոնին մէջ, 1970-1978 թթ.` նոյն համալսարանի բարձր էներգիաներու ֆիզիկայի եւ միկրոալիքային ճառագայթման լաբորատորիաին մէջ։ 1979-1994 թթ.` Ամն-ի ՊՆ աւիատիեզերական ընկերութեան պաշտպանական տեխնոլոգիաներու մշակումներու տնօրէն, 2005 թուականէն` ՀՀ մէջ իր հիմնադրած գիտաարտադրական խորհրդի նախագահ։
Աշխատանքները կը վերաբերին տարրական մասնիկներէ յայտնաբերման, բարձր էներճիաներէ ֆիզիկայի գերզգայուն սարքաւորումներէ եւ սարքերէ, պաշտպանական տեխնոլոգիաներէ (հեռահաս գերհզօր լազերներ, միկրոալիք հզօր ճառագայթիչներ) մշակման, խիտ պրոտոնային եւ էլեկտրօնային արագացուցիչներէ, միջուկային էներգետիկ աղբիւրներէ ստացման, ռադիօակտիւ թափօններու եւ աշխատած միջուկային վառելիքի մշակման հարցերուն:
Ալեն Հալիլովիչ

Կաղապար:Ֆուտբոլիստ
Ալեն Հալիլովիչ (Alen Halilović, 18 Յունիս 1996 թուական), խորուաթ ֆուտպոլիստ, Պարսելոնա Պ-ի եւ Խրուաթիոյ հաւաքականի մէջ կիսապաշտպան։


== Տինամօ Զակրէպ ==
Հալիլովիչը իր ընթանցքը սկսած է «Տինամօ Զակրէպի» մանկապատանեկան խումբին մէջ։ 2012 թուականի յունիսին պայմանագիր կնքած խումբին հետ։ Իր առաջին կոլը նշած է 16 տարեկան 102 օրականին 2012 թուականի Սեպտեմբեր 27-ին՝ «Հայտուքի» դեմ խաղին մէջ խաղավարտէն 10 վարկեան առաջ փոխարինելով պրազիլցի Սամմիրին, ուր Տինամօն յաղթած է 3։1 հաշուով։ Հաջորդ տուրիին՝ «Սլովեն Պելուպոյի» դեմ խաղին, կրկին դուրս եկած է փոխարինումի եւ արձանագրած է իր առաջին կոլը մասնագիտական մակարդակին վրայ։ Այդ խաղին մէջ Տինամօն հաղթած է 4։1 հաշուով։ Այս կոլը անոր դարձուց առաջնութեան ամենափոքր ռմբարկուն առաջնութեան պատմութեան մեջ՝ 16 տարեկան 112 օրականին։ 2012 թուականի Հոկտեմբեր 24-ին իր դեբյուտը նշած է Չամփիոններու Լիկային ներս՝ ֆրանսական «Փարի Սեն-Ժերմեն»-ի դեմ՝ խաղին մտնալով խաղաւարտէն 1 վարկեան առաջ։


== Պարսելոնա ==
Իր խաղի շնորհիւ Ալենը արժանացած է գադալոնական «Պարսելոնայի» ուշադրութեանը, որ սկսած է ճոխ բանակցութիւններ վարել անոր խումբ փոխելուն շուրջ, որ հաստատած է «Տինամօ Զակրէպի» ղեկավարութիւնը։ 2014 թուականի Մարտ 27-ին «Պարսելոնան» 5-տարուայ պայմանագիր կնքեց Ալենի հետ։ 2014 թուականի մարտ 27-ին «Պարսելոնան» 5-տարուայ պայմանագիր է կնքած է Ալենի հետ։


== Ելույթների վիճակագրություն ==


=== Ակումբային վիճակագրություն ===


=== Միջազգային վիճակագրութիւն ===


== Արտաքին յղումներ ==
Ալեն Հալիլովիչ - Topforward
Ալեն Հալիլովիչ
Լողալը

Լողալը անհատական կամ խմբային մարզանք մըն է, որ կ'ընդգրկէ մարմինին բոլոր մկաններուն շարժումները: 
Մարդիկ այս մարզանքը կրնան կիրարկել փակ կամ բացօթեայ լողաւազաններու, ինչպէս նաեւ՝ ծովերու, լիճերու եւ գետերու մէջ: 
Լողալու մրցաշարքերը ներառուած են Ողիմպիական խաղերուն մէջ:


== Պատմական Ակնարկ ==

Ըստ հնաբաններու, այս մարզանքը սկիզբ առած է Եգիպտոսի մէջ, ՔԱ. 2500 տարիներ առաջ, որմէ ետք՝ Ասորեստանի, Յունաստանի եւ Ռումանիոյ մէջ:
Յունաստանի եւ Հռոմի մէջ, լողալը ներառուած էր զինուորական մարմնամարզական ծրագիրին մէջ, իսկ նախակրթարան վարժարաններու կրթական ծրագիրին մէջ՝ միայն տղոց պարագային:
Արեւելքի մէջ, լողալու մրցաշարքեր տեղի ունեցած են Ճափոնի մէջ Ք.Ա.36-ին: ԺԷ. դարուն, կայսերական հրովարտակով, պարտաւորիչ դարձած է դպրոցներուն մէջ:
Լողալու կազմակերպուած մրցաշարքեր սկսած են ԺԹ. դարուն, նախքան Ճափոնի մուտքը՝ դէպի Եւրոպա եւ Արեւմուտք:
Յոյները եւս, մերթ ընդ մերթ մրցաշարքեր կազմակերպած են:
Հռոմէացիները, բացի իրենց շինած լոգարաններէն, շինած են նաեւ լողաւազաններ:
Ք.Ա. առաջին դարուն, հռոմէացի կայսր Մայէգանաս յիշուած է իբրեւ տաք լողաւազան շինող առաջին անձը:


=== Մրցաշարքեր ===

Այս մարզանքը համաշխարհային ճանաչում ունենցած է, Ողիմպիական մրցաշարքերէն ներս ներառուելէն ետք, 1896-ին՝ տղոց, իսկ 1912-ին՝ աղջիկներուն համար:
ՖԻՆԱ խորհուրդին կազմութենէն առաջ, տարօրինակ մրցոյթներ տեղի ունենցած են, օրինակ՝ 1900-ին, Սեն գետին մէջ (Ֆրանսա) 200 մեթր արգելապատով  մը մրցոյթ մը կազմակերպած են, որ ներառած է պատերու եւ նաւերու վրայէն մագլցիլ, ինչպէս նաեւ՝ անոնց տակէն լողալ: 
Տարբեր ժամանակներու ընթացքին, լողալու ախոյեանութիւն շահած են՝ Հունգարիա, Տենմարք, Աւստրալիա, Գերմանիա, Ֆրանասա, Մեծն Պրիթանիա, Ճափոն եւ Միացեալ Նահանգներ:
Հրայր Սարգիսեան

Հրայր Սարգիսեան (ծնած 1973-ին), Դամասկոս ծնած լուսանկարիչ մըն է։ Իր երկը ընդհանուր ձեւով մտածելու առիթ կու տայ որոշ նիւթերու մասին, մանաւանդ պատմութիւն ու քաղաքականութիւն։ Կը ներշնչուի իր ծննդավայրին վերաբերուող յիշատակներով ու հարցերով։


== Կենսագրութիւն ==


=== Մանկութիւն եւ Ուսում ===
Հրայր Սարգիսեանը լուսանկարչութիւնը առաջին անգամով փորձեց իր հօրը հետ, որ արդէն լուսանկարչութեան արուեստանոցով մը կը զբաղուեր։ Հոն իր ամբողջ մանկութեան արձակուրթները անցուց, եւ 12 տարի ալ լիաժամ աշխատեցաւ դպրոցը աւարտելէ ետք։ 2010 թուականին Ամսթերտամի Ժէրիդ Րիդւիլտ ակադեմեան աւարտեց լուսանկարչութեան ճիւղին մէջ։ 2011 թուականէն ի վեր կ՚ապրի եւ կ՚աղխատի Լոնտոն։


== Երկեր ==


=== Ոճը ===
«Լուսանկարչութիւնը ինծի համար միջոց մըն է պատմութիններ պատմելու, որոնք անմիջականօրէն չենք տեսներ. աւանդական լուսանկարչութեան գիտարուեստներ եւ գործիքներ գործածելը կ՚արտօնէ որ ընդարձակ ու խստամբեր պատկերներ ստեղծեմ։
Տեսարաններուն անփոփոխութիւնն ու գեղեցկութիւնը, սակայն, հակադրութեան մէջ են իրենց վերաբերուող ընկերական եւ պատմական հարցերով. Լուսանկարչութիւնն իմ գործիքն է իմ անձնական յիշատակներուն եւ անցեալին հետ կապուած պատասխաններ փնտռելու, եւ այդ տեսակետը կը գործածեմ աւելի լայն պատմութիւններ փոխանցելու, որ պաշտօնական պատմաբանները չեն յաջողած կամ չեն ուզած պատմել։ Կը փորձեմ դիտողին առիթ տալ աւելի խորը փնտռելու թէ ի՞նչ կայ պատկերին մակերեսին տակը, այդպիսով՝ իր ընդունուած պատմական եւ ընկերային գաղափարները ետ կշռելու։ Երբ դիտողը անդրադառնայ գործիս մէջ գտնուող այդ անտեսանելի տարրերէն, լուսանկարին ֆիզիքական իրականութիւնը արդեն կը կործանի։Մահապատճումի հրապարակներուն ճարտարապետական ոճն ու շրջակայքը ալ հաշուի չեն առնուիր երբ երեւակայենք կախամահ մարմինները. Գրադարաններուն անշարժ մթութիւնը կը լեցուի երբ անդրադառնաս այդ արխիւներուն տակը գտնուող պատմական բարդութիւններէն»:
Լոյս (հանդէս, Պոսթըն)

«Լոյս», գիտական, բարոյագիտական, իմաստասիրական կիսամսեայ, ապա՝ միամսեայ (1904-էն) հանդէս, 1907-էն՝ գիտական, գրական եւ բարոյական ամսաթերթ։ Հրատարակուած է 1901-1908-ին, Քեմպրիճի եւ Պոսթընի մէջ, 1925-էն վերահրատարակուած Պերկլիի մէջ իբրեւ ազգային, գրական, գիտական ամսաթերթ, իսկ 30-ականներուն լոյս տեսած է իբրեւ կիսամսեայ հանդէս՝ հայերէն եւ անգլերէն բաժիններով։ Բոլոր տարիներուն խմբագիր էր Մ. Մինասեանը։ Նպատակն էր «ընթերցողական զգացումներ ազնուացնել եւ խորհուրդներ լայնացնել»։ Ծանօթացուցած է ժամանակի գիտական նորոյթներուն, թարգմանաբար օտար գրականութիւնը ներկայացնել հայ ընթերցողին (Կէօթէի, Հայնէի, Լամարթինի, Հիւկոյի, Էմրսոնի, Թենիսոնի եւ ուրիշներու գործերը)։ «Լոյսը» երկրորդ շրջանին սատարած է Խորհրդային Հայաստանի օգնութեան գործընթացին։
Տպագրած է «Օտար հեղինակաւոր վկայութիւններ Հայաստանի եւ Փոքր Ասիոյ թուրքերու մասին», «Հայաստան բնակավայր աշխարհի քաղաքակրթութեանց», «Բնիկ նախնիք հայոց» եւ այլ արժէքաւոր յօդուածաշարերը։ Հանդէսին աշխատակցած են Մ. Գաբրիէեանը, Մ. Դասապեանը, Մ. Ցարտըմեանը, Ն. Պուճիգանեանը, Մ. Երեմեանը, Գ. Սարաֆեանը եւ ուրիշներ։
16 Սեպտեմբեր

16 Սեպտեմբեր, տարուան 259-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 260-րդ) օրն է։

Տարուայ աւարտին կը մնայ 106 օր


== Դէպքեր ==
ՄԱԿ-ին միացած երկիրներ՝
1975. Կանաչ Հրուանդանի Կղզիներ, Մոզամպիք, Սան Թոմէ եւ Փրինսիփի
1980. Սենթ Վինսենթ եւ Կրենատիններ
1978. Իրանի մէջ տեղի ունեցած երկրաշարժէն զոհուեցաւ շուրջ քսանհինգ հազար մարդ


== Ծնունդներ ==
 16 Սեպտեմբերի ծնածներ 

1822. Ծերենց (Յովսէփ Շիշմանեան մ.1888,Թիփղիս) պատմավիպագիր, բժիշկ


== Մահեր ==
 16 Սեպտեմբերի մահացածներ 

1933. Գէորգ Աբուլեան (ծն.1865) մտաւորական եւ դաստիարակ


== Տօներ ==
Փափուա Նոր Կուինի՝ Անկախութեան օր (Աւստրալիայէն, 1975)
Մալայզիա՝ Մալայզիոյ օր
1895 թուական

1895 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 95րդ տարին


== Դէպքեր ==
1895․ Պապը Ալիի ցոյցը
1895․ կը ծագի Զէյթունի ապստամբութիւնը
1895․ Սեպտեմբերէն թուրքերը Հայկական բարձրաւանդակին տարածքին ջարդերու կը ձեռնարկեն՝ Տրապիզոն, Բաբերդ, Էրզրում, Երզնկա, Պիթլիս, Տիարպէքիր, Խարբերդ, Սվազ, Մարաշ, Ուրֆա եւ Այնթապ։ Մօտաւորապէս 300․000 հայեր կը կը կոտորուին, 100.000 բռնի կը տեղափոխուին, կ՛աւերուին 2․500 հայկական գիւղեր, իսկ 100.000 հայեր Պատմական Հայաստանէն կ՛արտագաղթեն։


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1895 ծնունդներ

Մայիս 12՝ Ճիտու Քրշնամուրթի (անգլերէն՝ Jiddu Krishnamurti, մ.1986), ճարտասան, գրող եւ փիլիլիսոփայ
Յուլիս 8՝ Բենիամին Ժամկոչեան (մ.1984), հայ կրթական գործիչ, մանկագիր
Նոյեմբեր 12՝ Հրաչեայ Ներսիսեան (մ.1961), ֆիլմերու եւ թատրոնի դերասան
Նոյեմբեր 26՝ Համաստեղ (Համբարձում Կելէնեան, մ.1966), սփիւռքահայ արձակագիր
Դեկտեմբեր 24՝ Գուրգէն Եանիգեան (անգլերէն՝ Gourgen Yanikian, մ.1984), գրող եւ ճարտարագէտ
Անյայտ օրով՝
Յակոբ Մարթայեան (մ.1979), լեզուաբան
Սօս Վանի (աւազանի անունով՝  Կարապետ Յովհաննէսեան, մ.1966), գրագէտ, հէքիաթագիր
Կարօ Գէորգեան (մ.1975, Պէյրութ, Լիբանան), հրապարակագիր
Գէորգ Վարժապետեան, հայ բժիշկ
Գրիգոր Գարաճեան, (մ․ 1963)․ ջութակահար, մանկավարժ, խմբավար


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1895 մահեր

Անյայտ օրով՝
Նշան Արծրունի (իսկ.մականունը՝ Պլեօխանեան, ծն.1849), բժիշկ, գրող եւ ազգային գործիչ
Արամ Սաֆրաստեան

Արամ Սաֆրաստեան (14 Յուլիս 1888(1888-07-14), Վան, Օսմանեան Կայսրութիւն - 12 Յունիս 1966(1966-06-12), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), յայտնի հայ գիտնական-թրքագէտ, քաղաքական գործիչ, հրապարակախօս, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1888-ին Վանի Այգեստան թաղամասը: Ուսանած է Այգեստանի միջնակարգ կեդրոնական դպրոցին մէջ, ուսումը աւարտելէ ետք ան մանկավարժական աշխատանք տարած է Վանի Հայ կոյսերու դպրոցին մէջ, իսկ այնուհետեւ` Աղթամարի վանքի, Պայազիտի եւ Շապին-Գարահիսարի դպրոցներուն մէջ։ 1911-ին ան կը մեկնի Կ. Պոլիս եւ կ'ընդունուի Կ. Պոլսոյ բարձրագոյն մանկավարժական հիմնարկի ընկերային գիտութիւններու բաժանմունքը, որ շուտով կը միանայ Կ. Պոլսոյ համալսարանի համանուն բաժանմունքի հետ: 1915-ին գերազանց վկայականով աւարտելով համալսարանը` Սաֆրաստեան կը ստանայ Թուրքիոյ միջնակարգ դպրոցներու մասնագէտ-ուսուցիչի կոչում եւ աշխատանքի կ'անցնի Բերա թաղամասի Կալաթասարայի ճեմարանը, ուր ան կը դասաւանդէ 1915-1917 թուականներուն: Երիտթրքական կառավարութիւնը պատերազմի առիթը օգտագործելով` 1915-1918 թուականներուն կ'իրականացնէ Հայոց ցեղասպանութիւնը, որուն պատճառով Արամ Սաֆրաստեան 1919 սեպտեմբերին ընտանիքով կը տեղափոխուի Հայաստան:
Արամ Սաֆրաստեանը կը մահանայ 1966-ին, Երեւան:


== Գործունէութիւն ==
Սաֆրաստեան երիտասարդ տարիներուն եղած է ՀՅԴ-ի անդամ, Ա. Աշխարհամարտէն ետք ղեկավարած է Կ. Պոլսի ՀՅԴ կազմակերպութիւնը: Աշխատակցած է պոլսահայ մամուլին, հրատարակած է մանկավարժութեան նուիրուած պարբերականներ: Իբրեւ արեւմտահայութեան ներկայացուցիչ 1919-ին ընտրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի պատգամաւոր եւ ստանձնած է կրտսեր քարտուղարի պաշտօնը: Արամ այդ պաշտօնը վարած է 5 Օգոստոս 1919-էն  մինչեւ 2 Դեկտեմբեր 1920:
1921-ին հեռանալով քաղաքական գործունէութենէն` զբաղած է գիտական եւ դասախօսական աշխատանքով, Թիֆլիսի մէջ։ 1958-էն մինչեւ կեանքին վերջը եղած է Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արեւելագիտութեան հիմնարկի աւագ գիտաշխատող` հիմք դնելով օսմանագիտական հետազօտութիւններուն` Հայաստանի մէջ:
1922-1923 թուականներուն, երբ կը սկսի արաբական տառերէ հրաժարելու շարժումը, ան այդ գործի առաջին շարքերուն մէջ եղած է: Ան աշխուժօրէն աշխատակցած է  Թիֆլիսի մէջ նոր ազրպէյճաներէն տառերով լոյս տեսնող «Եէնի եոլ» թերթին եւ «Թան եըլտըզի» ամսագրին` իբրեւ վերջինիս պատասխանատու քարտուղար: Շուտով ան ընտրուած է Վրաստանի մէջ ազրպէյճանական նոր տառերու կոմիտէի անդամ-քարտուղար: 1926-ին Սաֆրաստեանը մասնակցած է Պաքուի մէջ գումարուած Համամիութենական թրքագիտական համագումարին` իբրեւ Վրաստանի պատգամաւոր: Խորհրդային իշխանութեան կողմէ ենթարկուած է հալածանքներու. 1937-1939 թուականներուն բանտարկուած է, իսկ 1949-1955-ին աքսորուած՝ Սիպիր: Աքսորէն վերադառնալէ ետք տեղափոխուած է Երեւան:


== Աշխատութիւններ ==
«Թուրքական աղբիւրները Հայաստանի եւ հայերի մասին» քառահատորեակը
«Օսմանեան օրէնքները Արեւմտեան Հայաստանում» փաստաթուղթերի ժողովածուն (համահեղինակ Մ. Զուլալեան)


== Աղբիւրներ ==
Տեղեկագիր ՀԽՍՀ ԳԱ, թիւ 8, 1963, էջ 117-120:
Armenian Weekly

Կաղապար:Տեղեկաքարտ պարբերական
«Armenian Weekly» կամ «Արմինիըն Ուիքլի» («Հայկական շաբաթաթերթ»)։ Լոյս կը տեսնէ «Հայրենիք» Ընկերակցութենէն։ ՀՅԴ Ամերիկայի արեւելեան շրջանի կեդրոնական կոմիտէի անգլիատառ պաշտօնաթերթ։
Լոյս կը տեսնէ 1934 թուականէն, Ուոթըրթաունի մէջ, Պոսթըն-ի մօտ անգլերէն լեզուով։
1934էն 1969 լոյս կը տեսնէր "Hairenik Weekly" («Հայրենիք շաբաթաթերթ») անունով։
Ամերիկաբնակ անգլախօս հայ երիտասարդութիւնը յաղորդակից կը դարձնէ ՀՅԴ գաղափարախօսութեանը, Հայ դատի խնդիրներուն, հայ ժողովուրդի հին ու նոր պատմութեանը, մշակոյթին։ Առաջին անգամ այս թերթի էջերուն մէջ տպագրուած է Ուիլեամ Սարոյեանի անդրանիկ պատմուածքը։


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտօնական կայք
Բնագէտ

Բնագէտ, գիտահանրամատչելի եւ գիտամեթոդական բնագիտական հանդէս աշակերտներու, ուսանողներու եւ ուսուցիչներու համար։


== Աղբիւր ==
Գիտական տեղեկատուական վերլուծութեան եւ մոնիթորինգի կեդրոն, Հայաստանի մէջ հրատարակուող գիտական պարբերականներու ցանկ Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
Գալեաօ

Կալյաո (սպ.՝ El Callao), քաղաք Պերուի մէջ, նավահանգիստ Խաղաղական Ովկիանոսի ափին։ Կը մտնէ Լիմայի ագլոմերացիայի մէջ։
Ըստ 2007 թուականի մարդահամարին՝ բնակչութիւնը 335, 4 հազար է։ Տարածութիւնը՝ 146.98 կմ2։


== Վարչական բաժանում ==
Հրանդ Մալոյեան

Հրանդ Պէյ Մալոյեան (29 Նոյեմբեր 1896, Մուշ - 24 Յուլիս 1978, Դամասկոս), տեղակալի եւ ապա հարիւրապետ՝ ֆրանսական բանակին մէջ, Սուրիոյ ոստիկան զօրաց հրամանատար, զինուորական եւ քաղաքական գործօն անդամ, զանազան մեծ շքանշաններու դափնեկիր:
Ծնած է Պոլիս, կաթողիկէ ընտանիքի մը մէջ: Ուսած է նախ Վենետիկ, Ս. Ղազարի վանքը, 1905-1907: Յետոյ Պոլիս, ֆրանսական Ֆրեր Մարիսթներու վարժարանը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1912-ին: Տարի մըն ալ յաճախած է թրքական Սուլթանիէ վարժարանը, իսկ 1913-1914, մտած է Պոլսոյ իրաւագիտական համալսարանը:
1914-ին զինուորագրուելով սպայի ուսում ստանալէ ետք կը ղրկուի Սուէզի ճակատը եւ գերի կ'իյնայ անգլիացիներու ձեռքը: Ռազմագերութենէ ազատուելէ ետք, 1918-ին, տեղակալի, ապա հարիւրապետի աստիճանով ծառայած է ֆրանսական բանակին մէջ, Կիլիկիա՝ նախ իբր թարգման, յետոյ իբր սպայ հայ ոստիկան-զինուորներու:
Մասնակցած է քեմալական զօրքին դէմ մղուող կռիւներուն: Կիլիկիոյ պարպումէն ետք, 1922-ին պաշտօնավարած է Սուրիական ոստիկան-զինուորներու միաւորներուն մէջ։ Իր ծառայութիւններուն համար գնահատուելով ունեցած է յաջորդական բարձրացումներ եւ հասած է վաշտապետի աստիճանի (Ամիտ): 1945-49 թուականներուն վարած է Սուրիոյ ոստիկան զօրաց հրամանատարի պատասխանատու պաշտօնը:
1950-ին՝ իր խնդրանքով, հանգստեան կոչուած է: Արժանացած է Սուրիական, Լիբանանեան եւ Եգիպտական շքանշաններու: Ստացած է նաեւ ֆրանսական Պատուոյ Լեգէոնի Շքանշան (Officier de la legion d’honneur):
Մենուայի ջրանցքը

Մենուայի ջրանցք կամ Շամիրամի ջրանցք, կառուցած է Մենուա թագաւորը՝ շուրջ Ք.Ա. 9-րդ դարու վերջը - 8-րդ դարու սկիզբը՝ Տուշպա (Վան) մայրաքաղաքին ըմպելի եւ ոռոգման ջուր մատակարարելու նպատակով։
Երկայնքը 70 Քմ է, լայնքը՝ 4.5 մ, խորքը՝ 1.5 մ։ Սկիզբ կ'առնէ Հայոց ձոր գաւառի Վերին Մժնկերտ գիւղի մօտակայքէն՝ Խոշաբ գետէն 5 Քմ հարաւ գտնուող լերան ստորոտէն բխող բազմաթիւ ջրառատ աղբիւրներէն։ Ջրանցքը կ'անցնի լեռներու լանջերու եւ փորուած ժայռերու մէջէն։ Անիկա կառուցուած է հսկայական քարերէ եւ կ'անցնի 15-20 մ բարձրութիւն ունեցող լայն ու անշաղախ  պատերու վրայէն։ Ջրանցքը կ'օգտագործուի առ այսօր։
Ընդհանուր առմամբ, ջրանցքը ժամանակին ոռոգած է 42 գիւղ, որոնցմէ 1890-ականներու դրութեամբ միայն 20-ը մնացած է։ Ջրանցքին տեղ, ըստ աւանդութեան, ժամանակին մեծ քաղաք եղած է։ Անոր մասին յիշատակութիւն մը կայ նաեւ Մ. Խորենացիի գիրքին մէջ։


== Սեպագիր արձանագրութիւններ ==
Ջրանցքին եզերային մէկ բաժինին մէջ կան երկու սեպագիր արձանագրութիւններ, ուր կը յիշատակուիՄենուա արքային անունը.

Սեպագրութիւններէն ի յայտ կու գայ, որ Մենուա առանձին չէ կատարած այդ գործերը, այլ իր մօր հետ։ Այս մասին կը վկայէ Արտամետէն երեք քառորդ ժամ հեռաւորութեան վրայ գտնուող ժայռին վրայի երեք տողնոց արձանագրութիւնը։ Այդ արձանագրութենէն կը գիտնանք, որ Մենուային մօր անունը Տարիաս էր։ Հետագային, Մենուային կնոջ անունը ժողովրդական աւանդութեան մէջ թիւրիմացաբար վերածուած է Շամիրամի եւ ջրանցքին կառուցումը նոյնպէս վերագրուած է անոր։


== Խորենացիի աւանդութիւնը ==
Ըստ Մովսէս Խորենացիի՝ այդ ամբարտակը տեղի բնակիչներուն համար ծառայած է իբրեւ ապաստարան, իսկ ամբարտակը այնքան ամուր կառուցուած է, որ անհնար էր նոյնիսկ պարսատիկի համար մէկ քար հանել հոնկէ։ Այնուհետեւ Շամիրամ բաժնել տուած է գետին մէկ մասը (առուներու) եւ անցուցած քաղաքին մէջէն՝ բուրաստաններու եւ ծաղկոցներու ոռոգման նպատակով, իսկ միւս մասը՝ Վանա լիճին աջ ու ձախ ափերով՝ քաղաքը եւ անոր բոլոր շրջակայքը ոռոգելու համար։
19 Դեկտեմբեր

19 Դեկտեմբեր, տարուան 353-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 354-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
1826, Ստեփանոս Պետրոս Ժ. Ազարեան, Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ կաթողիկոս- պատրիարք 1881 թուականէն մինչեւ իր վախճանը 1899 թուականին (մահ.՝ 1899)։


== Մահեր ==
1892, Արծրունի Գրիգոր, հրապարակախօս, հիմնադիր եւ խմբագիր-հրատարակիչ՝ «Մշակ» հայ լրագիրին (ծն.՝ 1845)։


== Տօներ ==