Ալեքսանտր Մատինեան

Ալեքսանտր  Ստեփանեան Մատինեան(ց) (1843, Թիֆլիս - 25 Օգոստոս 1909, Փարիզ), հայազգի պետական, քաղաքական եւ հասարակական գործիչ, բարերար, Թիֆլիսի քաղաքագլուխ։
Ալեքսանտր Մատինեանի պատանեկութեան տարիներէն քիչ տեղեկութիւններ յայտնի են: Ծնած է թիֆլիսցի Ստեփանի ընտանիքին մէջ։ Յաճախած է Թիֆլիսի առաջին դպրոց: Զայն աւարտելէ ետք՝ 1862-ին, ընդունուած է Մոսկուայի համալսարանի իրաւաբանական բւաժանմունք: 1866-ին համալսարանը աւարտելէ ետք մէկ տարի Մոսկուայի շրջանային դատախազի մօտ անցած է գործնական փորձաշրջան: 1867-ի վերջաւորութեան գործուղուած է Քութայիսի նահանգ՝ Քութայիսի եւ Շորափանի գաւառային գործերը կարգաւորելու առաջադրանքով:
1868-ին ներդրուած դատական բարեփոխումէն ետք Մատինեան նշանակուած է Թիֆլիսի երկրորդ քաղաքամասի հաշտարար դատաւորի օգնական, ուր երկու տարի աշխատած է որպէս դատաքննիչ։


== Քաղաքական գործունէութիւն ==
1874-ի վերջաւորութեան ընտրուած է Թիֆլիսի քաղաքային խորհուրդի պատգամաւոր եւ պաշտօնավարած է մինչեւ 1897՝ շուրջ 22 տարի։ 20 Դեկտեմբեր 1876-ին ընտրուած է քաղաքային վարչութեան անդամ: 1879-ի Ապրիլին ռուս-վրացական միասնական սուր ընդդիմութեան պայմաններու մէջ ընտրուած է քաղաքագլուխ: Ընտրութիւնը տեղի ունեցած է լարուած պայմաններու մէջ։ Քաղաքագլուխ Տմիթրի Ղիփիանիի հրաժարականէն ետք նշանակուած առաջին ընտրութիւնը չկայացաւ: Երկրորդին ձայներու մեծամասնութեամբ ընտրուեցաւ Անտոն Ղորղանեանը, սակայն վերջինս հրաժարեցաւ պաշտօնը ստանձնելէ: Միայն երրորդ անգամ տեղի ունեցած ընտրութիւններուն ձայներու մեծամասնութիւնը ստացաւ Ալեքսանտր Մատինեանը։

Թիֆլիսի քաղաքագլուխներու պատմութեան մեէ Ալեքսանտրը այն եզակի անձն է, որ չորս անգամ անընդմէջ ընտրուած է նոյն պաշտօնին: Առաջին անգամ քաղաքագլուխ ընտրուած է 11 Մարտ 1879-ին՝ 31 կողմ, 23 դէմ ձայներով: Երկրորդ անգամ ընտրուած է 23 Յունուար 1883-ին՝ 47 կողմ, 2 դէմ ձայներով: Երրորդ անգամ քաղաքագլուխի պաշտօնը ստանձնած է 4 Յունուար 1887-ին՝ ընտրութիւններուն ընթացքին ունենալով 55 կողմ, 9 դէմ ձայն: Չորրորդ անգամ ընտրուած է 13 Յունուար 1891-ին: Վերջին քառամեակին Ալեքսանտր Մատինեան ամբողջութեամբ չպաշտօնավարեց. 1 Մարտ 1891-ին իր հրաժարականը ներկայացուց Թիֆլիսի նահանգապետին։ Հրաժարականի պատճառներու մասին ժամանակի մամուլը նշած է, որ Ալեքսանտր Մատինեան յոգնած էր ռուս-վրացական ընդդիմութենէն, որ բացի անիմաստ քննադատելէ ուրիշ ոչ մէկ հարց կը լուծէր: Ի դէպ, 1900-ականներու սկիզբը քաղաքագլուխի ընտրութիւններու ժամանակ Ալեքսանդր Մատինեանի կրկին առաջադրած էին, սակայն ան կտրականապէս հրաժարած էր մասնակցութենէն։
Անոր ղեկավարման տարիներուն Թիֆլիսի մէջ կը կատարուին բազմաթիւ կարեւոր աշխատանքներ, ինչպէս՝ ջրամուղիի, կամուրջներու (ինչպէս նախկին Վերիսկու, ներկայիս Գալակտիոն Տաբիձէ), սպանդանոցի, ձիաքարշի, հեռախօսի, քաղաքային տան կառուցում:
Ալեքսանտր Մատինեանի պաշտօնավարման 12 տարիներու ընթացքին քաղաքի պիւտճէէն կրթութեան մարզին տրամադրուող գումարը զէրոյէն հասած էր 375%-ի (1878-ի ոչինչի դիմաց՝ 1890-ին յատկացուած էր 48000 ռուբլի), առողջապահութեան յատկացուած էր 51%, իսկ քաղաքային ինքնակառավարման անձնակազմի ծախսերուն՝ միայն 7%։

Առողջապահութեան մարզին մէջ կարեւոր էին Ալեքսանտր Մատինեանի նախաձեռնութեամբ եւ աջակցութեամբ Հաւլաբար եւ Խարփուխ թաղամասերուն մէջ կառուցուած երկու հիւանդանոցները։
Ալեքսանտր Մատինեանի գործուն նախաձեռնութեամբ եւ որոշումով կառուցուած է Երեւանի հրապարակին վրայ(ներկայիս Ազատութեան հրապարակին վրայ) գտնուող «Քաղաքային տունը», որ այժմ կը հանդիսանայ Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսի քաղաքապետարանի շէնք: Անիկա քաղաքագլուխի յանձնարարականով նախագծուեցաւ 1880-ին:
Ալեքսանտր Մատինեանի պաշտօնավարման տարիներուն Թիֆլիսը համալրուած է բազմաթիւ հասարակական, կրթական, արիւնաբերական եւ տնտեսական նշանակութեան հաստատութիւններով: Անոնցմէ են՝ 2 Յունիս 1882-ին Ալեքսանտր Երկրորդի յիշատակին բացուած մանկատունը, 25 Փետրուար 1883-ին գործարկուած ձիաքարշ երթուղիի առաջին հատուածը, 1 Մայիս 1886-ին բացուած երկրորդ այգեգործական դպրոցը, 1887-ի Օգոստոսին շահագործման յանձնուած քաղաքային ջրմուղի ցանցը, 17 Ապրիլ 1888-ին Նավթլուղ թաղամասին մէջ բացուած մանկատունը, 29 Մայիս 1888-ին դատապարտոպ'ւած ծնողներ ունեցող երեխաներու համար բացուած մանկատունը, 1889-ին բացուած կատաղած կենդանիներու դէմ կանխարգելիչ պատուաստումներու կայանը, 15 Սեպտեմբեր 1889-ին բացուած գիւղատնտեսական ցուցահանդէսը, 15 Հոկտեմբեր 1889-ին բացուած հողաչափական ուսումնարանը, 16 Մարտ 1890-ին բացուած պետական ազնուականական Հողային դրամատունը, 1890 թվականի ապրիլի 3-ին բացված որսորդական ցուցահանդեսը եւ այլն:
Ժամանակի մամուլի հրապարակումներու համաձայն, 1892-ին Թիֆլիսի մէջ բռնկուած համաճարակը արագօրէն յաղթահարելու հարցին մէջ մեծապէս նպաստած է Ալեքսանտր Մատինեանի՝ նախորդ տարիներուն կատարած լայնածաւալ աշխատանքը:
Պաշտօնէն հրաժարելէ ետք Ալեքսանտր Մատինեանը աշխատանքի կ'անցնի ձկնաարդիւնաբերութեան եւ նաւթաարդիւնաբերութեան ոլորտին մէջ։ Իր կյ'եանքի վերջին 9 տարիներուն ան չէ զբաղած քաղաքական գործերով, սակայն մշտապէս հետեւած եւ երբեմն ալ խորհուրդներ տուած է քաղաքական ու հասարակական որոշակի խնդիրներու լուծման համար:
1889-ին Ալեքսանտր Մատինեանը պարգեւատրուած է Վլատիմիրի 3-րդ կարգի շքանշանով, իսկ իշխան Տոնտակով-Կորսակովը քաղաքագլուխին շնորհակալագիր փոխանցած է:


== Մահ եւ յիշատակ ==

Ալեքսանտր Մատինեանը մահացած է 66 տարեկանին՝ 25 Օգոստոս 1909-ին Փարիզ: Զաւակ չէ ունեցած: Աճիւնը Փարիզէն փոխադրուած է Թիֆլիս եւ հոգեւոր իշխանութիւններու արտօնութեամբ 27 Սեպտեմբերին ամփոփուած է Թիֆլիսի հայկական վանքին մէջ:
Մահէն ետք Ալեքսանտր Մատինեանի ամբողջ հարտսութիւնը՝ աւելի քան 200.000 ռուպլի, վերջինիս կտակի համաձայն կը փոխանցուի Թիֆլիսի քաղաքային պիւտճէին:
1914-ի մամուլէն յայտնի դարձած է, որ հանգուցեալի յիշատակը յաւերժացնելու նպատակով Քաղաքային խորհուրդը վճռած էր յատուկ ծառայութիւններու եւ քաղաքին ցուցաբերած յատուկ նուիրատուութեան համար Ալեքսանտր Մատինեանին նուիրուած յուշարձան կանգնեցնել՝ այդ նպատակի համար սահմանելով 10.000 ռուպլի ծախս: Նոյն թուականին, երբ Թիֆլիսը կը նշէր քաղաքային ինքնավարութեան քառասուն ամեակը (1874-1914), աւելի ջերմ ու ընդարձակ յիշատակի խօսքը ուղղուած էր Ալեքսանտր Մատինեանին:
Ի յիշատակ Ա.Մատինեանի` մօտաւորապէս 1910-ին Թիֆլիսի Վերա թաղամասի փողոցներէն մէկը կը կոչուի քաղաքագլուխին անունով: 1930-ականներուն անիկա վերանուանուեցաւ Կալանդաձէ, իսկ այժմ կը կոչուի Շանիձվ:


=== Գերեզմանի ոչնչացում ===

1938 թվականին Վրացական ԽՍՀ Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար՝ ազգութեամբ վրացի Լաւրենտի Պերիայի կարգադրութեամբ կը կազմակերպուի Թիֆլիսի հայոց վանքի ոչնչացումը: Վրաստանի ներքին գործոց նախարարի աշխատակիցները սպառնալիքներու միջոցով կը հաւաքագրեն շարք մը հայերու ստորագրութիւններ, որոնց հիման վրայ իբր Թիֆլիսի քաղաքային խորհուրդը կ'որոշէ քանդել հայկական առաքելական վանական համալիրը: Այդ որոշման մասին «Խորհրդային Վրաստան» թերթին մէջ տպագրուեցաւ, թէ իբր «Թիֆլիսի խորհուրդի նախագահութունը բաւարարեց Թիֆլիսի աշխատաւոր հայերու միջնորդությունը, որոնք կը խնդրէին քանդել Վանքի եկեղեցւոյ շէնքը: Հողամասը պիտի յատկացուի հայկական լրիւ միջնակարգ դպրոց կառուցելու համար»: 1938-ին բազմադարեայ հայկական վանական համալիրը կ'ոչնչացուի: Քանդումը տեղի կ'ունենայ գիշերով, որպէսզի քաղաքի հայազգի բնակչութեան շրջանին մէջ ընդվզումներ չըլլան: Կը թալանուին այնտեղ եղած արժէքաւոր պատմական իրերը: Վանքի բակին մէջ գտնուող ականաւոր հասարակական, մշակութային, քաղաքական, պետական, ռազմական հայազգի գործիչներու գերեզմանները, ինչպէս՝ Ալեքսանտր Մատինեանի, նոյնպէս կը թալանուին եւ կ'ոչնչացուին: Ա.Մատինեանի աճիւնի ճակատագիրը այդպէս ալ մնացած է անյայտ:


== Պարգեւներ ==
1889-ին Ալեքսանդր Մատինեանը արժանացած է Սուրբ Վլատիմիրի III աստիճանի շքանշանի:
Իշխան Ալեքսանտր Տոնտուկով-Կորսակովի կողմէ արժանացած է պետական շնորհակալագիրի:


== Տե՛ս նաեւ ==
Թիֆլիսի քաղաքապետներու ցանկ. այստեղ ներկայացուած են Թիֆլիսի քաղաքապետերու (շահապներու, քաղաքագլուխներու) ցուցակը` ըստ պաշտօնավարման թուականներու եւ հակիրճ կենսագրական նկարագրութեամբ:
Հայերը Թիֆլիսի մէջ. Ալեքսանդր Մատինեանը կը հանդիսանայ Թիֆլիսի հայերու պատմութեան վառ անհատականութիւններէն մէկը:
Թիֆլիսի պատմութիւն. քաղաքի պատմութիւնը կերտողներէն եղած է նաեւ քաղաքագլուխ Մատինեանը:
Թիֆլիսի հայոց վանք. Մատինեանի կենսագրականը ուղղակիօրէն կապուած է նշուած վանական համալիրի պատմութեան հետ:


== Արտաքին յղումներ ==
Սամվել Կարապետյան, Թիֆլիսի քաղաքագլուխները, Երեւան 2003:
Мамулов С.С. Удивительный народ из страны чудес. Книга 4. М., 2005.(ռուս.)
Сказки старого Тифлиса.(ռուս.)
Возвращение. Мэры Тифлиса. А.С.Матинов.(ռուս.)
Тбилисские армяне.(ռուս.)
“Теплый город”, где когда-то всем было тепло... Газета Новое Время.(ռուս.)
Г.Макунц - «Только я глаза закрою – предо мною ты встаешь…».(ռուս.)
Армянские храмы и захватническая политика Грузинской православной церкви. Глава 7.(ռուս.)