Նիքոս Քսիլուրիս

Նիքոս Քսիլուրիս (Νίκος Ξυλούρης, 7 Յուլիս 1936(1936-07-07), Անոյեա քաղաքապետութիւն, Rethymno Regional Unit, Կրետէի շրջան, Յունաստան - 8 Փետրուար 1980(1980-02-08), Metaxa Hospital, Piraeus Municipality, Փիրէայի Շրջանային Միաւորում, Ատիկէ, Յունաստան), ծանօթ է նաեւ Փսարոնիքոս ծածկանունով, ինչպէս նաեւ  «Կրետէին Հրեշտակապետը» պատուոյ անուանումով․ անուանի յոյն երաժիշտ եւ ժողովրդական, արուեստական ու հասարակական երգերու մեկնաբանող։  Սատարած է Կրետական աւանդական երաժշտութեան փրկութեան, պահպանման եւ ծանօթացման։


== Կենսագրական գիծեր ==
Նիքոս Քսիլուրիս ծնած է 1936-ին Րեթիմնօ նահանգին Անոյեա լեռնային գիւղը, աւանդական երաժիշտներու եւ «լիրա»՝ կրետական քնար, նուագողներու ընտանիքի մէջ։  Հայրն է Եորղոս Քսիլուրիս, իսկ մայրը Րինիօ Քսիլուրի։  Անոր եղբայրներն ալ՝ Ատոնիս Քսիլուրիս (Փսարատոնիս) եւ Եանիս Քսիլուրիս (Փսարոյեանիս), հանրածանօթ երաժիշտներ են։
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, դեռ երեխայ, մօտէն կ՛ ապրի գերմանական բռնիշխանութիւնը եւ ութը տարեկանին ականատես է երբ գերմանացիները իր ծննդավայրը կը հրկիզեն։  Հրկիզուած գիւղին տեղահանուած բնակիչները մինչեւ Կրետէին ազատագրումը կ՛ ապաստանին Միլոփոթամօ շրջանի գիւղերէն մէկուն մէջ։


=== Լիրա․ կրետական քնար ===
Պատանի տարիքին, իր ուսուցիչին՝ Մենելաոս Տրամուտանիս, օգնութեամբ կը համոզէ հայրը գնէ իր առաջին «լիրա»ն։  Արագօրէն կը սկսի նուագել տեղական տօնախմբութիւններուն եւ հարսանեկան խնճոյքներուն։  Դպրոցը կը լքէ եւ ինքնաշխատութեամբ նօթագրութիւն կը սորվի։  Կը գրէ մատինատես եւ ծանօթ լիրա նուագող Լէոնիտա Քլատոսին հետ ամբողջ Կրետէի տարածքին կը նուագէ զանազան տօնախմբութիւններու եւ հարսանեկան խնճոյքներու։
Մատինատա․ ժողովրդային ինքնաբուխ արտայայտութիւն։ Կարճ ոտանաւորներ երաժշտութեան ընկերակցութեամբ կրետական քնարի λύρα եւ լաութի λαούτο։
17 տարեկան հասակին կ՛ աշխատի Իրաքլիոյի «Քասթրօ» կոչուած գիշերային հաւաքի կեդրոնը։  Սակայն, եւրոպական երաժշտութիւնը մուտք գործած է Յունաստան եւ կրետական աւանդական երաժշտութեան հանդէպ հասարակութեան հետաքրքրութիւնը նահանջ կ՛ արձանագրէ։  Նիքոս Քսիլուրիս կը դժուարանայ ապրուստը հոգալ։


=== Երաժիշտի ասպարէզ ===


==== Կրետէ ====
1958-ին կ՛ ամուսնանայ Ուրանիա Մելապեանաքիին հետ եւ նոյն տարուան Սեպտեմբերին Իրաքլիօ կը փոխադրուին։  Կրետացիներոը, կամաց կամաց կը գնահատեն անոր նուագն ու մեկնաբանումը եւ հրախճանքներ կը կազմակերպեն, որպէսզի անոր լսեն։  1958 Նոյեմբերին, իր առաջին ձայնապնակը կը ձայնագրէ՝ «Սեւազգեստ կին մը կ՛ անցնի»։  Հասարակութիւնը կը գրկէ ձայնապնակը եւ ան կը ձայնագրէ ուրիշ երգեր ալ, ինչպէս օրինակ՝ «Արծիւը», 1964-ին։։
1960-ին կը ծնի մանչ զաւակը Եորղոս (ինքնաշարժի արկածի զոհ կ՛ երթայ 2015-ին) եւ 1966-ին՝ աղջիկը՝ Րինիօ։ 

1966-ին Սան Րեմոյի փառատօնին, առաջին մրցանակին կ՛ արժանանայ երբ «լիրա»-ով սիրթաքի մը կը նուագէ։  Յաջորդ տարին, Իրաքլիոյի մէջ կը բանայ իր նուագասրահը (music hall)՝ «Էրոթոքրիթոս» (համանուն երգը՝)։


==== Աթէնք ====
1969-ին իր «Անիֆանտու» ձայնապնակը մեծ յաջողութիւն կ՛ արձանագրէ․ COLUMBIA ձայնագրութեան ընկերութեան տնօրէնը Թաքիս Լամպրոփուլոս զայն կը ձայնագրէ Անոյեա հարսանեկան հրախճանքի մը ընթացքին եւ ձայնագրութիւնը Փարիզ կը ղրկէ յունազգի յօրինող Սթաւրոս Քսարխաքոսին, որպէսզի ան լսէ Անոյեանցի լիրա նուագողին։  Աթէնքի դռները կը բացուին Նիքոս Քսիլուրիսին առջեւ։ Կը ծանօթանայ բանաստեղծ եւ բեմադրիչ Էրիքօ Թալասինոյին։  Վերջինս զայն կը ներկայացնէ երաժիշտ Եանիս Մարքոփուլոսին, որուն հետ Քսիլուրիս կը գործակցի մեծ յաջողութեամբ։  Կը ձայնագրեն «Խրոնիքօ» եւ «Րիզիթիքա» ձայնապնակները։ 


==== Զինուորական վարչակարգի տարիները ====
Աթէնք, Նիքոս Քսիլուրիսի մեկնաբանութիւնները զինուորական վարչակարգին դէմ դիմադրութեան խորհրդանիշը կը դառնան։  Քսիլուրիս կը գործակցի Թանասիս Կայֆիլիասին հետ ու կը շրջին ամբողջ Յունաստանը։  1973-ի ամրան, «Մեր մեծ կրկեսը» թատերախաղին կը մասնակցի երգեր մեկնաբանելով,․ երաժշտութիւնը Սթաւրոս Քսարխաքոսինն է։  Անոր իւրայատուկ ձայնը, կ՛ ոգեւորէ ներկաները։  Յոյն հանրածանօթ դերասանուհի Ճենի Քարեզի անոր կու տայ «Կրետէին հրեշտակապետ» ծածկանունը, ըսելով թէ․- «Այս մարդը կախարդական ուժ ունի․․․ հրեշտակապետի տիպար․․»։
Նոյեմբեր 1973-ին, Բազմարուեստարանի ուսանողներու ապստամբութեան օրերուն, Քսիլուրիսն ալ անոնց հետ համալսարանի ցանկապատէն ներս կ՛ երգէ «Երբ երկինքը պայծառ պիտի ըլլայ» (Πότε θα κάνει ξαστεριά) եւ «Թշնամիները քաղաք մտան» (Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί) կրետական աւանդական երգերը։  Զինուորական վարչակարգը կը գրաքննէ անոր երգերը, Քսիլուրիսին կ՛ արգիլուի համերգներ կազմակերպել։  Հեռատեսիլի պետական կայանէն ցուցադրուած «Ազգերու Վաճարականները» թատերախաղին մէջ, ուր Քսիլուրիս կը մեկնաբանէ «Կար ու չկար, անուշս․․․» երգը, զինուորական վարչակարգը կը պարտադրէ վերանայ անոր ձայնը։ քսիլուրիս անվախ, կը շարունակէ ձայնագրել բազմաթիւ երգեր, օրինակ՝ «Ինչպէ՞ս լռեմ», «Նիքոս Քսիլուրիս կ՛ երգէ Կրետէին համար», «Կը յիշեմ ու կ՛ երգեմ» , «Հպարտ ցեղ - Մայր, երբ ընկերներս գան․․»։


=== Վերջին տարիները ===
1976-ին Ֆրանսայի Երաժշտական Charles Cross Կաճառը «Րիզիթիքա» երգին համար զայն «Ժողովրդական Միջազգային երաժշտութեան» առաջին մրցանակով կը պարգեւատրէ ։
Քսիլուրիս կը մեկնաբանէ յոյն հանրածանօթ յօրինողներու երգեր՝ Խրիստոս Լէոնտիս, Սթաւրոս Քսարխաքոս եւ Եանիս Մարքոփուլոս։  Միաժամանակ կը ձայնագրէ «Հակապատերազմական» ձայնապնակը․  կը բովանդակէ Եորղոս Սեֆերիսին բասաստեղծութիւններէն եւ Լինոս Քոքոթոսին, Տիմիթրիս Խրիստոտուլոսին երգերը։
Կը վերադառնայ արմատներուն ու կը մեկնաբանէ կրետական աւանդական երգեր, ինչպէս նաեւ Սթելիոս Վամվաքարիսին ժողովրդական (լայիքա λαϊκά) երգեր․ «Արղալիօ», «Ֆիլետեմ» , «Փրամատութի», «Մեսոփելաղա արմենիզօ», եւայլն ։


== Վաղահաս մահը ==
Ասպարէզի գագաթնակետին հասած, կ՛ անդրադառնայ թէ քաղցկեղէ կը տառապի։ Նիու Եորքի «Մեմորեալ հիւանդանոց»ը գործողութեան կ՛ ենթարկուի։  Աթէնք կը վերադառնայ, սակայն կրկին Նիու Եորք կը ճամբորդէ ու հետեւողական գործողութիւններու կ՛ ենթարկուի։  Աթէնք, Սթաւրոս Քսարխաքոս անոր բուժման ծախսերուն համար մեծ համերգ մը կազմակերպէ, որուն ներկայ կ՛ ըլլան 25 000 հոգի։
Հազիւ 43 տարեկան, կը մահանայ «Փիրէայի հակաքաղցկեղի Մետաքսա հիւանդանոց»-ին մէջ․ 8 Փետրուար 1980։  
     


== Տե՛ս նաեւ ==
Փսիլորիթիս
Մանոս Խածիտաքիս
Մարիքա Նինու
Միքիս Թէոթորաքիս


== Արտաքին յղումներ ==
Մեր մեծ կրկեսը Το μεγάλο μας τσίρκο
archive.ert - Երաժշտական երեկոյ․ Նիքոս Քսիլուրիս
archive.ert – Նիքոս Քսիլուրիս եւ 3 բանաստեղծութիւններ