armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Մխիթար Սպարապետ

Մխիթար Սպարապետ (17-րդ դարու վերջը, Կալաց, Ռումանիա - 1730, Խնձորեսկ, Հայաստան), Սիւնիքի ազատագրական պայքարի ղեկավար, ծնած է ԺԷ. դարու վերջին, Գանձակ։ Մահացած է 1730-ին, Խնձորեսկ գիւղին մէջ (Հայաստանի Սիւնիքի մարզ)։
Մխիթար Սպարապետ Դաւիթ Բէկի մահէն (1728) ետք ստանձնած էր Կապանի զինուորական հրամանատարութիւնը: Բայց շուտով ներքին գժտութիւններ կը սկսին եւ Տէր Աւետիս ինք կ'ուզէ տէր դառնալ Դաւիթ Բէկի ժառանգութեան: Գժտութիւններու պատճառներէն մէկն ալ այն էր, որ Մխիթար Սպարապետ տեղացի չէր, այլ գանձակեցի:
Հայ զօրականներու միջեւ գժտութիւններէն կ'օգտուին թուրքերը: Օսմանեան բանակը լայնածաւալ յարձակման կ'անցնի եւ կը պաշարէ Հալիձորը:
Տէր Աւետիս կը նախընտրէ բանակցիլ: Թուրքերը կ'ըսեն, որ անձնատուր ըլլալու պարագային ոեւէ մէկուն վտանգ չի սպառնար: Տէր Աւետիս եւ համախոհները համաձայն կը գտնուին:
Մխիթար Սպարապետ, ի տես Տէր Աւետիսի դաւաճանական քայլին, իր ընտանիքին հետ գիշերով կը հեռանայ բերդէն:
Առաւօտուն թուրքեր կը մտնեն բերդէն ներս, կը կոտորեն բոլոր տղամարդիկը, իսկ կիներն ու երեխաները գերի կը վերցնեն: Թշնամին կը մտնէ նաեւ կուսանոց եւ գերի կը տանի բոլոր կոյսերը:
Մխիթար Սպարապետ կրկին կը սկսի զօրք հաւաքել եւ տարբեր վայրերու մէջ յարձակումներ գործելով կը կոտորէ թշնամին եւ վրէժ կը լուծէ: Ան կը հասնի մինչեւ Օրդուբադ եւ հոնկէ կը վերադառնայ մեծ աւարով` աւելի քան 160 ուղտաբեռ:
Այնուհետեւ ան կը մեկնի Խնձորեսկ, ուր դաւադրաբար կը սպաննուի 1730-ին, մելիք Բարխուդարի ապարանքին մէջ: Դաւաճաններ սպարապետին դիակը կը գլխատեն եւ գլուխը կը տանին Թաւրիզ` Ապտուլլահ փաշային:
Փաշան, սաստիկ զայրացած, կ'ըսէ. «Ո՛վ անօրէններ ու ամբարիշտներ, ինչպէ՞ս համարձակեցանք սպաննել ձեր տէրը, այսպիսի քաջ տղամարդը»:
Դաւաճաններուն ետեւէն Թաւրիզ կը հասնի մելիք Բարխուդարի աղջիկը` Գոհարը եւ օսմանցի փաշայէն կը խնդրէ Մխիթարին գլուխը: Փաշան մեծ գլխագին նշանակած էր Մխիթարին գլխուն համար, բայց յարգելով Գոհարին զգացումները եւ քաջութիւնը, անոր կը յանձնէ գլուխը եւ դաւաճանները: Վերադարձին Գոհար Արաքսի Խուդափերին կամուրջին վրայ ծանր քար մը կը կապէ եղբօր եւ միւս դաւաճաններուն վիզերէն եւ գետը կը նետէ: Այլ աւանդութիւն մը կ'ըսէ, որ Ապտուլլահ փաշայի հրամանով կը գլխատուին բոլոր անոնք, որոնք տարած էին Մխիթարին գլուխը: Մխիթար Սպարապետին մարմինը թաղուած է Խնձորեսկի Անապատ եկեղեցւոյ բակին մէջ. անկէ քիչ մը հեռու Գոհարին գերեզմանն է:


== Աղբիւրներ ==
Ստեփանոս Շահումեան «Ընտիր պատմութեան Դաւիթ Բէկին․․․»:
«Հայ ժողովրդի պատմութիւն», ՀԳԱ ակադեմիայի հրատ., հատ. Դ., Եր.,1972
Կնիազեան Հ., Ազատագրական պայքարը Դաւիթ Բէկի գլխաւորութեամբ, Եր.,1963
Դաւիթ Բէկ կամ պատմութիւն Ղափանցոց», թարգմ.՝ Ա. Մադոեան, Եր., 1992
Կնիազեան Հ., նշվ. աշխ., էջ 120-125
«Հայ ժողովրդի պատմութիւն», հատոր Դ., էջ 170
Չամչեանց Մ., Հայոց պատմութիւն, հ. Գ, Եր., 1984, Էջ 797
Թելունց Մ., Հայ իրաւաքաղաքական. պետաիրաւական միտքը Հայաստանի ազատագրական ծրագրերում։ Արցախի եւ Սիւնիքի ազատագրական պայքարը 1722-1730 եւ հայկական պետականութեան վերականգման ջանքերը, Եր., 2003, էջ 17։
9 Յունիս

9 Յունիս, տարուան 160-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 161-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 205 օր


== Դէպքեր ==
1827՝ Սթոքհոլմին մէջ բացուեցաւ Նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն (Norra begravningsplatsen) գերեզմանատունը
1873՝ բացումէն 16 օր անց Լոնտոնին մէջ հրդեհէն ամբողջովին այրուեցաւ Ալեքսանտրա պալատը
1967՝ Վեցօրեայ պատերազմին Իսրայէլը Սուրիայէն կը գրաւէ Կոլանի բարձունքները
1997՝ Նուրսուլթան Նազարպաեւը կը յայտարարէ Ղազախստանի մայրաքաղաքը Ալմաթիէն Աքմոլայ (նախկին՝ Ցելինոկրատ, 1988-էն՝ Ասթանայ) տեղափոխելու մասին


== Ծնունդներ ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 9 Յունիսի ծնածներ

1672՝ Մեծն Պետրոս (ռուս.՝ Петр Великий, Պետրոս 1ին Ալեքսեեւիչ (Петр 1ый Алексеевич), մ.1725), Ռուսիոյ ցար եւ յետագային՝ կայսր
1940՝ Սերիոժա Յարութիւնեան (զ.1994), Արցախի պատերազմին հերոս
1988՝ Տիգրան Գէորգ Մարտիրոսեան ծանրաբարձ


== Մահեր ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 9 Յունիսի մահացածներ


== Տօներ ==


== Ծանաւթագրութիւններ ==
Եւրօ 2020

ՈւԵՖԱ-ի 2020-ի Եւրոպայի Ոտնագնդակի առաջնութիւն (Եւրո-2020)` սովորաբար կը կոչուի նաեւ ՈՒԵՖԱ Եւրօ 2020 կամ պարզապէս Եւրօ-2020, ՈՒԵՖԱ-ի Եվրոպայի 16-րդ առաջնութիւնը, որ կազմակերպուած է Եւրոպական Ոտնագնդակի Զուգորդութիւններու Միութեան (ԵՈԶՄ, աւելի յայտնի իբրեւ՝ ՈւԵՖԱ) կողմէ։ Տեղի ունեցաւ 12 քաղաքներու մէջ 2021 Յունիս 12-էն մինչեւ Յուլիս 12:
Մրցաշարքը նախատեսուած էր տեղի ունենալ ՈւԵՖԱ-ի 12 երկիրներու 12 քաղաքներու մէջ ` 2020-ին Յունիս 12-էն մինչեւ Յուլիս 12-ը, սակայն 2020 Մարտ 17-ին ՈՒԵՖԱ-ն որոշեց մրցաշարքը 1 տարի հետաձգել 2020 թուականի Պսակաձեւ Ժահրի (Քովիտ-19) համաճարակի պատճառով։ 
Առաջին անգամ ըլլալով այս մրցաշարքին օգտագործուեցան տեսերիզի օգնական իրաւարարներ (ՏՕԻ, Անգլ.՝ Video assisstant referee: VAR)։
Մրցաշարքի 60-ամեակը տօնելու համար, ՈւԵՖԱ-ի նախկին նախագահ Միշել Փլաթինիի առաջարկով մրցաշարքը տեղի ունեցաւ քանի մը երկրներու մէջ։ Բացման խաղը տեղի ունեցաւ Հռոմի «Ստատիօ Օլիմփիքօ» Թուրքիայի եւ Իտալիոյ ազգային խումբերուն միչեւ, իսկ եզրափակիչ խաղը՝ Լոնտոնի «Ուեմպլէյ» մարզադաշտը: 


== Մրցաշարքի վայրեր ==
2014 Սեպտեմբեր 19-ին յայտարարուեցան ընտրուած 13 սկզբնական մարզադաշտերը։ ՈւԵՖԱ-ի յատուկ յանձնաժողովը 2017 Դեկտեմբեր 7-ին Պրիւքսէլը դուրս ձգեց իբրեւ հիւրընկալող, որովհետեւ մարզադաշտի կառուցումը երկար կը տեւէր։ Չորս հանդիպում, որոնք տեղի պիտի ունենային Պրիւքսէլի մէջ, փոխադրուեցան Լոնտոնի Ուեմպլէյ մարզադաշտը։ 2021 ապրիլի 23-ին ՈՒԵՖԱ-ն յայտարարեց թէ համաճարակի պատճառով Տապլինի Ավիվա մարզադաշտի մէջ տեղի ունենալիք խաղերը վերաբաշխուեցան Սեն Փեթերպուրկի Կազպրոմ Արենա եւ Ուեմպլէյ մարզադաշտերուն միչեւ։ Նոյն պատճառով ՈՒԵՖԱ-ին Սպանիա, Պիլպաօ քաղաքին փոխարէն հիւրընկալողը դարձաւ Սեւիլիան։


== Որակաւորում ==
Որակաւորման համար չկայ ինքնաբերաբար հնարաւորութիւն: Բոլոր 55 ազգային հաւաքականները, ներառեալ այն 12 հաւաքականները, որոնց երկրներու մէջ նախատեսուած են հաւաքականներու հանդիպումները, պէտք է մրցեն 24 տեղերու համար տեղի ունեցող ընտրական խաղերուն մէջ։ Քանի որ ՈւԵՖԱ-ն հիւրընկալող քաղաքներու ցանկը սեպտեմբեր 2014-ին արդեն որոշած էր, ընտրական փուլից առաջ, հնարաւոր է, որ հիւրընկալող քաղաքներու ազգային հաւաքականները չկարողանան յառաջանան եզրափակիչի մրցաշարքէն։
ՈՒԵՖԱ-ի Եւրօ-2020-ի ընտրական վիճակահանութիւնը տեղի ունեցաւ 2018 դեկտեմբեր 2-ին, Իռլանդայի Հանրապետութեան Տապլին քաղաքի մէջ գտնուող «Ավիվա» մարզադաշտի մէջ։
Որակաւորումը 2018-ի ոտնագնդակի համաշխարհային ախոյեանութենէ անմիջապէս յետոյ՝ սեպտեմբերին սկսելու փոխառեն, հետաձգուեցաւ 2019-ի մարտին եւ աւարտեցաւ նոյն թուականի նոյեմբերին:
Որակաւորման ձեւը մնաց նոյնը։ 2016-ի մայիսին, Քոսովոյի ՈւԵՖԱ-ի ընդունելութենէ ետք, յայտարարուեցաւ, թէ - այդ պահին - 55 անդամները կը բաժանուին տասը կոյտերու (հինգ կոյտեր մէջը հինգ խումբեր եւ հինգ կոյտեր մէջը վեց խումբեր: ՈՒԵՖԱ-ի Ազգերի մարզադասի (UEFA Nations League) եզրափակչի չորս մասնակիցներու ամեն մէկուն երաշխաւորած էր հինգ խումբերէ բաղկացած կոյտի մէջ վիճակահանութիւնը), որոնցմէ լաւագոյն երկու խումբերը կ'անցնին յաջորդ հանգրուանին։ Որակաւորման խաղերը տեղի ունեցան 2019-ի մարտին, յունիսին, սեպտեմբերին, հոկտեմբերին եւ նոյեմբերին։


=== Որակաւորուած խումբեր ===
^ Շեղատառ նշուած են 12 ընդունող երկիրները
^ Թավատառ նշուած են այդ տարուայ յաղթող երկիրները
Հայ Խօսնակ

Հայ խօսնակ, բարոյագիտական, գրական, կրօնական ամսաթերթ։ Լոյս տեսած է 1924-1939 -ին, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։
Խմբագիրներ՝ Ա․ Սիւրմէեան, Մ․ Նարոյեան, Զ․ Կեզիւրեան։ Ծանօթացուցած է հայ հին եւ նոր գրականութեան, տպագրած թարգմանութիւններ ռուս եւ արեւմտաեւրոպ․ գրողներէն։ Ուշագրաւ են հայ հոգեւոր երաժշտութեան նուիրուած յօդուածները («Հայ շարականները եւրոպական ձայնագրութեամբ», դ 1, 1929)։ Կարեւոր դեր յատկացուցած է  հայ-ի ուսուցման սփիւռքի դպրոցներուն մէջ։ 1932֊1934-ին հրատարակած է «Հայ խօսնակ մանկանց» յաւելուածը, ուր տեղ գտած են գրական գործեր, թուաբանական խնդիրներ, հանելուկներ։
Կոմունիզմի Դրօշով

«Կոմունիզմի դրօշով», խորհրդային շրջանի հայկական երկօրեայ թերթ, Նախկին ՀԿԿ (Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցութիւն) Թալինի շրջկոմի եւ ժողովրդական պատգամաւորներու շրջանային խորհրդի օրգան։ Լոյս կը տեսնէր 1953-1962 թուականներուն, իսկ 1965 թուականէն՝ Թալինի մէջ։
Լուսաբանած է շրջանի կուսակցական, արհմիութենական եւ կոմերիտական կազմակերպութիւններու աշխատանքները, կոլեկտիւ եւ խորհրդային տնտեսութիւններու առօրեան, նիւթեր տպագրած գիւղատնտեսութեան եւ արդիւնաբերութեան ենթադրեալ զարգացման ուղիներու վերաբերեալ, անդրադարձած անասնապահութեան խնդիրներուն, շրջանի աշխատաւորութեան մոբիլիզացնել ԽՄԿԿ եւ ՀԿԿ համագումարներու որոշումներու իրագործման համար։
Լայն տեղ կը յատկացնէր սոցմրցութեան, քարոզած առաջաւոր համարուող տնտեսութիւններու փորձը, անդրադարձած երիտասարդութեան ագիտացիոն դաստիարակութեան, գիտութեան եւ արտադրութեան հարցերուն։ Տպագրած է մշակութային ու մարզական կեանքը պատկերող հաղորդումներ ու լուրեր, գրական ստեղծագործութիւններ, բժշկական, իրաւաբանական խորհրդատւութիւններ։
Յաջորդած է «Բոլշեւիկեան դրօշով» (1932-1953 թուականներ) թերթին։
Քրիս Պոհճալեան

Քրիս Պոհճալեան (12 Օգոստոս 1962(1962-08-12), Ուայթ Փլէյնզ, Նիու Եորք, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), հայ-Ամերիկացի հեղինակ։ Ունի 18 գիրքեր, որուն ամէնէն ճանչցուածներն են՝ «Midwives» եւ «The Sandcastle Girls»:


== Կենսագրութիւն ==
Քրիս Պոհճալեան աւարտած է Ամհերսթ (Amherst) համալսարանէն, 1980-ական թուականներուն: 1987 թուականին ան տեղափոխուած է Լինքոլն եւ հոն աշխատած է տեղական թերթերու մէջ, ուր պզտիկ սիւնակի մը մէջ ան կը գրէր պատմութիւններ: Շուրջ 12 տարի իր պատմութիւնները այս սիւնակին մէջ կը գրէ, որոնք կը պատմեն ամէնօրեայ կեանքին եւ Ամերիկայի փոխարկումներուն մասին:
Պոհճալեանը նաեւ գրած է տարբեր թերթիկներու մէջ, օրինակ՝ «Cosmopolitan», «Reader's Digest» եւ «Boston Globe Sunday Magazine»:
Քրիսին առաջին վէպը, «A Killing in the Real World» հրատարակուած է 1988 թուականին: Իսկ անոր երրորդ վէպը, «Past the Bleachers» թողարկուած է 1992 թուականին եւ 1995-ին անոր վրայ հիմնուեած է հեռատեսիլի ֆիլմ:
1998 թուականին Պոհճալեան գրած է իր 5-րդ վէպը՝« Midwives»-ը որ ստացաած է դրական քննարկումներ եւ ունեցած է մեծ շահ:


=== Անձնական կեանքը ===
Քրիս Պոհճալեանին հայրը, Հայ է իսկ մայրը՝ շուէտացի: Անոր մեծ հայրն ու մեծ մայրը, Հայոց ցեղասպանութեան ազատուողներէն էին: 13 Հոկտեմբեր 1984-ին, Քրիս Պոհճալեան ամուսնացած է Վիքթորիա Պլիւէրին հետ, Նիւ Եորքի մէջ:
Քրիս եւ Վիքթորիա ներկայիս կ'ապրին Լոնքոլնի մէջ, իրենց զաւակին՝ Կրէյսին հետ:


== Հրատարակած գործեր ==
«Կեսթ Ռում», The Guest Room (2016)
Close Your Eyes, Hold Hands (2014)
The Light in the Ruins (2013)
«Տը սենտքեսըլ կըրլզ» («Աւազէ ամրոցի աղջիկները»), The Sandcastle Girls (2012)
«Տը նայթ ըսթրէյնճըրզ» («Գիշերուան  օտարականները»), The Night Strangers (2011)
«Սիքրըթց աֆ իտըն» («Եդեմի գաղտնիքները»), Secrets of Eden (2010)
«Սքելեթընզ էթ տը ֆիսթ» («Կմախքներ` խնճոյքին»), Skeletons at the Feast (2008)
«Տը տապըլ պայնտ» («Կրկնակի կապը»), The Double Bind (2007)
«Պիֆոր եու նօ քայնտնես» («Նախքան բարիութիւն գիտնալդ»), Before You Know Kindness (2004)
Idyll Banter: Weekly Excursions to a Very Small Town (2003)
The Buffalo Soldier (2002)
Trans-Sister Radio (2000)
The Law of Similars (1999)
Midwives (1997)
Water Witches (1995)
Past the Bleachers (1992)
Hangman (1991)
A Killing in the Real World (1988)Իր «Միտուայվզ» («Մանկաբարձուհիները») վէպը արժանացած է «Տը Նիւ Եորք թայմզ»-ի ամենաշատ  վաճառուած գիրքերու առաջին դիրքը գրաւելու պատիւին, ընտրուած  է Օփրայի «Պուք քլապ»-ի կողմէ եւ ստացած է «Փապլիշըրզ ուիքլի»-ի «Լաւագոյն գիրք» մրցանակը: 
Պոհճալեանի գործերը թարգմանուած են աւելի քան քսանհինգ լեզուներու եւ երեք առիթներով վերածուած են ժապաւէններու:


== Արտաքին յղումներ ==
Քրիս Պոհճալեանին պաշտօնական կայքը
Քրիս Պոհճալեան
Ճաշակ Ոսկեղէնիկ Դպրութեան

Ճաշակ Ոսկեղէնիկ Դպրութեան (ամսագիր), պատմական, գիտական, բանասիրական ամսագիր, 1887-էն՝ տարեգիրք։ Լոյս տեսած է 1886-1887 թթ. , 1889 թ.-ին, Կ․ Պոլսոյ մէջ։ Խմբագիրներ՝ Մ․ Գարագաշեան, Հ․ Գուրգէն։ Գրաբարով ընթերցողներուն ներկայացուցած է պատմական յօդուածներ (Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագրութիւնը ըստ Կորիւնի, հայոց լեզուի ծագումն ու զարգացումը, տպագրութեան գիւտն ու ազդեցութիւնը մշակոյթի առաջընթացի վրայ եւ այլն), մատենագիտական, բանասիրական, լեզուաբանական տեսութիւններ, հայ եւ օտար (Լամարթին, Հիւկօ, Լաֆոնտնն, Վոլտէր, Ռասին, Ֆենելոն եւ ուրիշներ) հեղինակներու ստեղծագործութիւններ, առակներ, աշխարհագրական տեղեկութիւններ։ Ունեցած է գրաբար-աշխարհաբար բառարանային բաժին։
Պետրոս Տէր Պօղոսեան

Պետրոս Տէր Պօղոսեան, Խոտորջուրի Մոխրակուտ գիւղէն էր, հասակակից՝ Արտաշէս Գէորգեանին: Ան ալ 13 տարեկանին կը մեկնի հարաւային Ռուսաստան եւ Խարքով քաղաքին մէջ կ’աշխատի իբրեւ հացագործ:


== Պատմութիւն ==
1916-ին, երբ ռուսական բանակը կը գրաւէ Խոտորջուրը, Պետրոս խումբ մը ընկերներով անմիջապէս կը վերադառնայ հայրենի գիւղ: Ռուս բանակի հեռանալէն ետք, ան կը մասնակցի Խոտորջուրի հերոսամարտին, իբրեւ տասնապետ: 
Նահանջի ճամբուն վրայ կը վարակուի թիֆուսով եւ գերի կ’իյնայ թուրքերուն ձեռքը: Կը ստանայ մահավճիռ (կախաղանով) ,որ աւելի ուշ կը փոխուի 101 տարուան բանտարկութեան:
Զինադադարէն ետք, բանտէն ազատելով, կը մեկնի Հայաստան եւ մինչեւ խորհրդայնացումը իբրեւ պարտաճանաչ եւ յանդուգն զինուոր կը մնայ Ստեփան Ծաղիկեանի ձիաւոր խումբին մէջ:
Խորհրդայնացումէն ետք, ան կ’անցնի Թիֆլիս, ուրկէ կը փախչի Ռուսաստան, երբ ճեմալ Փաշա ոչ եւս էր:
Ստալինեան հալածանքներու շրջանին կը ձերբակալուի Ստեփան Ծաղիկեանի հետ, 1937-ին ու միասնաբար կը գնդակահարուին:
Պետրոս Տէր Պօղոսեան միջահասակ, նուրբ կազմուածքով, արագաշարժ մէկն էր, խառնուածքով Արտաշէս Գէորգեանի ճիշդ հակապատկերը:
Պետրոս ուրախ, կատակասէր եւ չարաճճի երիտասարդ էր եւ շատ կը սիրէր ընկերներուն գլխուն խաղեր խաղալ: Սիրուած էր բոլորին կողմէ: Շատ բարի սիրտ ունէր եւ ծայր աստիճան ընկերային էր:


== Աղբիւրներ ==
Դաշնակցական Պատանիին Գիրքը էջ (196-197)
Վիժում

Վիժում հղիութեան ընդհատում, ժամանակին բժշկութեան մէջ տարբեր դեղամիջոցներ օրինակ (միֆեպրիսթօն, բրոսթակլանտին) եւ վիրաբոյժական ձեւեր։ Սակայն այս դեղերը ոչ մէկ ազդեցութիւն ունին առաջին եռամսեային։


== Տեսակները ==
Վիժումը արքանդի եւ պտուղի կապի խախտումն է։ Պատճառներէն մի քանին (արեան հիւանդութիւններ, վիդամիններու պակասութիւնը, սրտի հիւանդութիւններ եւ այլն), սննդական եւ .... թունաւորում, ճառագայթային հիւանդութիւն, սեռական գործարաններու հիւանդութիւներ (արգանդին բորբոքում...), ինչպէս նաեւ ֆիզիգական հարցեր(ծանրութիւն բարձրացնելը, որովայնի վնասվածքը) ու հոգեկան ապրումները (վախ, հուզմունք)։
Ըստ դարմանատան ընթացքին՝ ինքնաբեր վիժումը կ'ըլլայ սպառնացող (արգանդի դեդեւ կծկումներ, կոնքի ցաւեր, չնչին արիւնային արտադրութիւն) սկսւող (արգանդի ցաւեր եւ կոնքի, անընդմէջ արիւնային արտադրութիւն արգանդի պարանը պահպանուած է, անգքը բակ է), «Ընթացքի մէջ» (արգանդի կծկումներ եւ ուժեղ ցաւեր, անընդհատ առատ արիւնային արտադրոգթիւն՝ արգանդի կարճցած պարանը)։ Սպառնացող եւ սկսւող վիժումի դէպքին հղիութեան պահպանումը հնարաւոր է (անկողինային ռեժիմ, արգանդի կծկումը դանդաղեցնող, նիյարդային համակարգը հանգստացող դեղանիւթեր, վիդամիններ), միւս անհնար ձեւերու դէպքին (ուժեղ արիւնահոսութիւններու ժամանակ կը մաքրուի արգանդի խոռոչը)։
Արհեստական վիժումը պտուղի հեռացումն է կամ հղի կնոջ մարմնի վրայ անմիջաբար ներգործելու միջոցով։ Կը տարբերին օրինական (բժշքական) եւ ապօրինի արհեստական վիժումներ։ Օրինական արհեստական վիժումը կը կատարուի հիւանդանոցներու պայմաններու մէջ վիրահատական միջամտութեամբ։ Վիժումը կը թոյլատրուի ժառանգաբար փոխանցւող ծանր հիւանդութիւններ, առողջական վիժակի համար վտանգաւոր հղութեան, ինչպէս նաեւ անցանկալի ծննդաբերութեան դէպքին։ Վիժումը կը կատարուի բժշքական մանրակրկիտ հետազորութիւններէն հետո՝ հղութեան առաջին 12 շաբթուայ ժամակետին։ Ապօրինի կը համարուի արտահիւանդանոցային պայմաններու (նոյնիսկ բժիշկի կողմէ) կատարւող ամէն տեսակի վիժում։ Ապօրինի վիժումը վտանգաւոր է կեանքի համար, ան կրնայ արգանդի պատռվածքի և ներքին գործարաններու վնասւածքներու պատճառ դառնալ։
Կիմ Ղահրամանեան

Կիմ Ղահրամանեան (5 Սեպտեմբեր 1942(1942-09-05), Շահումյան, Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն - 31 Յունուար 2014(2014-01-31)), պատմական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆէսոր 


== Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն ==
Ղահրամանեան ծնած է Շահումեան։ 1964-ին աւարտած է Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանը։ 1964-1971 թուականներուն եղած է Շահումեան շրջանի Մանաշիդ գիւղի ուսուցիչ, ապա՝ շրջանային «Նոր ուղի» թերթի բաժինի վարիչ, 1971-1975 թուականներուն՝ ՀԽՍՀ ԳԱ պատմութեան հիմնարկի գիտաշխատող, 1975 թուականէն՝ Երեւանի պետական մանկավարժական համալսարանի դասախօս, 1994-էն, միաժամանակ՝ Արցախի Շահումեան շրջանի վարչակազմի աշխատող։ 
2000-ին ստացած է պատմական գիտութիւններու դոկտորի գիտական աստիճան, 2005 թուականին՝ փրոֆէսորի։
1992 թուականին հիմնած եւ խմբագրած «Մռաւի ղօղանջներ» թերթը: Կեանքին վերջին 20 տարիներուն ընթացքին բազմաթիւ նիւթեր հաւաքած է շահումեանցիներուն մասին եւ զանոնք ամբողջացուցած «Օճախի գիրք» եռահատորին մէջ:
Ան եղած է 40 տարուան մանկավարժ, Երեւանի մանկավարժական համալսարանի քաղաքագիտութեան ամպիոնի աւագ դասախօս: Հեղինակած է տասնեակ մը գիտական յօդուածներ եւ մենագրութիւններ:


== Պարգեւներ ==
ԼՂՀ Եղիշէի անուան մրցանակ (1999),
«Մայրական երախտագիտութիւն Արցախի քաջորդիներին» յուշամետալ (2002):
Ալեքսանտր Լուրիա

Ալեքսանտր Ռոմանովիչ Լուրիա (ռուս.՝ Александр Романович Лурия, 16 Յուլիս 1902, Կազան - 4 Օգոստոս 1977, Մոսկուա), խորհրդային հոգեբան, ՌՍՖՍՀ ՄԳԱ (1947), ԽՍՀՄ ՄԳԱ իսկական անդամ, Մոսկուայի պետական համալսարանի փրոֆեսոր (1945), հոգեբանութեան ֆակուլտետի նյարդա-հոգեբանութեան ամպիոնի վարիչ (1967)։


== Կենսագրութիւն ==
Աւարտած է Կազանի համալսարանի հասարակական գիտութիւններու ֆակուլտետը (1921) եւ Մոսկուայի առաջին բժշկական ինստիտուտը (1937)։ 1924-1934 Լեւ Վիգոտսկիի հետ զբաղուած է հոգեկանի զարգացման խնդիրներով, մշակած գերզգայական գործընթացներու ուսումնասիրման հոգեֆիզիոլոգիական մեթոդները։ Հետագային զբաղուելով գլխուղեղի տեղային (լոկալ) արգելակման ժամանակ բարձրագոյն հոգեկան ֆունկցիաներու խանգարման ուսումնասիրութեամբ՝ դարձած է նյարդահոգեբանութեան հիմնադիրներէն մէկը։ Եղած է գիտական հոգեբանութեան Միջազգային միութեան փոխպրեզիդենտ (1969 - 1972)։ ԱՄՆ-ի ազգային ԳԱ արտասահմանեան անդամ (1968)։ Լուրիաի աշխատութինւները թարգմանուած են արտասահմանեան շատ լեզուներով։ Պարգեւատրուած է Լենինի շքանշանով։
Ազգային Հնաբանական Թանգարան (Լիզպոն)

Ազգային հնաբանական թանգարան (փորթ.՝ Museu Nacional de Arqueologia), հնաբանական թանգարան Փորթուկալի մայրաքաղաք Լիզպոնի մէջ: Այն հնաբանութեան նուիրուած Փորթուկալի կարեւորագոյն թանգարաններէն է եւ հնագիտական ուսումնասիրութեան ամենակարեւոր կեդրոնը: Թանգարանը ունի բազմաբովանդակ ցուցանմոյշներու հաւաքածոներ՝ ամբողջ աշխարհէն: 2014-ին թանգարանը ունեցած է 10 136 այցելու:


== Պատմութիւն ==
Հիմնադրուած է 1893-ին ականաւոր հնաբան Խոսէ Լեիտէ տէ Վասկոնսելոսի կողմէ, եւ 1903-էն ի վեր կը գտնուի Պելեմ շրջանի Ժերոնիմուշ վանական համալիրին արեւմտեան թեւի տարածքին: Թանգարանին շէնքը եղած է վանականներու հանրակացարանը: 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն այն վերափոխուած է մանուէլինօ ոճով:


== Նկարագրութիւն ==
Թանգարանի մուտքին մօտ տեղադրուած են լուզիտանացի զինուորներու երկու կրանիթէ արձաններ, որոնք կը թուագրուին Ա. դարուն եւ բերուած են Հիւսիսային Փորթուկալէն:
Մշտական ցուցադրութիւնը բաժնուած է եգիպտական հնութիւններու եւ փորթուկալական հնաբանական գանձերու հաւաքածոյի, որ հիմնականին բաղկացած է Պրոնզէ եւ Երկաթէ դարաշրջաններու մետաղական աշխատանքներէն: Թանգարանը ունի նաեւ հռոմէական խճանկարներու փորթուկալական ամենակարեւոր հաւաքածոն, բերուած գլխաւորաբար Հարաւային Փորթուկալէն:
Բացի մշտական հաւաքածոյէն, թանգարանը յաճախ կը կազմակերպէ ժամանակաւոր ցուցահանդէսներ, որոնք կ՛ընդգրկեն տարբեր նիւթեր:


== Պատկերասրահ ==
Հավաքածու
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտօնական կայք
Ղասարոս Աշճեան

Ղազարոս Աշճեան, (1869, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1925)։ Բնիկ պոլսեցի։ Պէյրութ հաստատուած՝ 1901-ին. եւ մեռած՝ 1925-ին։ Կարեւոր պաշտօնեայ էր Օրոզտիպաքի մէջ։ Եղած է լաւ հայ եւ բարի մարդ մը։ Հոգ տարած է որ իր զաւակները հայ մեծնան։ Իր զաւակներէն Տօքթ. Ատոմ շրջանաւարտ է Ֆրանսական համալսարանի Ատամնաբուժական ճիւղէն, իսկ Վահէն վերջացուցած է միեււնոյն հաստատութեան Երկրաչափական ճիւղը։ Երկուքն ալ հաստատուած են Պէյրութ։
1952 թուական

1952 թուական, նահանջ տարի, 20րդ դարու 52րդ տարին է
• Ձմեռային եւ Ամառային Ողիմպիական խաղեր • ՄԱԿ-ի տեղափոխումը նոր շէնք • Լոնտոնի մեծ մառախուղը

1949 • 1950 • 1951 • 1952 • 1953 • 1954 • 1955


== Դէպքեր ==
12 Յունուար՝ Թէնըսիի համալսարանն ընդունուեցաւ առաջին սեւ ուսանողը
14 Փետրուար-25 Փետրուար՝ Ձմեռային Ողիմպիական խաղերը Օսլոյին մէջ
04 Ապրիլ՝ նորվեկական հին որսորդական նաւերու 78 փոկեր որսացողներ անհետ կորսնուած են
01 Յունիս՝ նաւագնացութեան համար բացուեցաւ Սեւ եւ Կասպեան ծովերը կապող Վոլկա-Տոն ջրանցքը
15 Յունիս՝ Անն Ֆրանքի օրագիրը հրատարակեցաւ դանիերէն
19 Յուլիս-3 Օգոստոս՝ կայացան Ողիմպիական խաղերը Հելսինքիին մէջ
12 Օգոստոս՝ Խորհ.Միութեան մէջ գնդակահարուեցին 12 հրեայ բանաստեղծները
14 Հոկտեմբեր՝ ՄԱԿ-ը իր աշխատանքներն սկսաւ Նիւ Եորքին մէջ կառուցուած նոր շէնքէն ներս
5-9 Դեկտեմբեր՝ Լոնտոնի մեծ սմոկին մահացաւ 8 000-էն աւելի հոգի.


==== Անստոյգ ամսաթիւով ====
Միքայէլ Վենթրիս կը վերծանէ Գծային Β գիրը։  Իր այս գործին օգնած են Էմեթ Լեսլի Պենեթ, Ալիս Քոպեր եւ Ճոն Չատուիք։
Եգիպտոսի մէջ Ազատներու կամ՝ Այժմէականներու յեղափոխութիւնը կը ծագի․ շարժումին առաջնորդներէն մէկն է Կամալ Ապտուլ Նասեր


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ 1952 ծնունդներ

02 Յունուար Շահէն Մեղրեան (զ.1993) հրամանատար եւ քաղաքական դէմք
26 Փետրուար Ճէյմս Պաղեան James Philipp Bagian ամերիկացի բժիշկ, առաջին հայազգի աստղանաւորդը
04 Մարտ Ռընէ Լեւոնեան Հայ Աւետարանչական ընկերակցութեան միութեան նախագահ
18 Մարտ Սալոմէ Զուրապիշվիլի სალომე ზურაბიშვილი Salomé Zourabichvili Վրաստանի նախագահ
19 Մարտ Հարվի Ուայնսթին Harvey Weinstein ամերիկացի ֆիլմարտադրող
14 Մայիս Ռոպերթ Զեմեքիս Robert Lee Zemeckis ամերիկացի բեմադրիչ, արտադրող
08 Յուլիս Կարէն Շահնազարով Карен Шахназаров ֆիլմ բեմադրող, արտադրող
29 Յուլիս Մարտիրոս Փանոսեան դերասան եւ բեմադրիչ
15 Նոյեմբեր Կրիշա Իսախանեան (զ.1991) Արցախի պատերազմի մասնակից
07 Հոկտեմբեր Վլատիմիր Փութին Владимир Владимирович Путин Ռուսիոյ դաշնութեան նախագահ
22 Դեկտեմբեր Դաւիթ Սաֆարեան դերասան եւ բեմադրիչ
000Դեկտեմբեր Մկրտիչ Տարագճեան Megerditch Tarakdjian բժիշկ եւ քանդակագործ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ 1952 մահեր 

04 Փետրուար, Յակոբ Մանանդեան (ծն.1873, Ախալցխա) պատմաբան, բանասէր, աղբիւրագէտ
06 Մայիս,  Մարիա Մոնթեսորի Maria Motessori (ծն.1870) իտալացի բժիշկ, մանկավարժ, փիլիսոփայ
24 Դեկտեմբեր, Անտոն Կազէլ․ հայազգի հրապարակագիր, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր եւ քաղաքական գործիչ
Անստոյգ օրով՝
Զարեհ Թահմազ (ծն.1881, Օսմանեան Կայսրութիւն)


== Արտաքին յղումներ ==
1952-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1952(անգլերէն)
Կարպիս Մուրատեան

Կարպիս Մուրատեան (աւազանի անունով՝ Պերճ, 15 Դեկտեմբեր 1924(1924-12-15), Քադըքյոյ, Պոլիս, Թուրքիա - 22 Սեպտեմբեր 2019(2019-09-22)), հայ քրոնիկագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր եւ խմբագիր։


== Կենսագրական գիծեր ==
Որդին է Եդուարդ Մուրատեանի եւ Աղաւնի Քիւրտեանի։ Իր մեծ հայրը՝ Կարպիս Մուրատեան Իզմիթի յայտնի նկարիչներէն եղած է, որ մահացած է Ատափազարի Ս. Հրեշտակապետ Եկեղեցւոյ ներքնամասերը նկարազարդելու պահուն ունեցած անկման հետեւանքով։
Կարպիս նախակրթութիւնը ստացած է Արամեան-Ունճեան Վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք յաճախած էէ Սէն Ժօզէֆ եւ Սէն Պընուա Ֆրանսական վարժարանները եւ վերջինէն ընթացաւարտ եղած է 1946-ին։
Բարձրագոյն ուսման հետեւած է ընդգրկելով լրագրութեան ճիւղը, եւ թղթակցութեան գծով հետեւած է Փարիզի Էքօլ Իւնիիվերսէլ փար Գորեսփոնտանս Վարժարանը եւ չորս տարուան շրջանէ ետք աւարտած է։
Ամուսնացած էր Ովսաննա Մուրատեանի հետ։


== Վարած պաշտօններ ==
Վարած է ուսուցչական պաշտօններ Գարակէօզեան Որբանոցի, Կետիկփաշայի Ս. Մեսրոպեան եւ Փանկալթիի Ս. Լուսաւորչեան վարժարաններուն մէջ, դասաւանդելով հայերէն։
Մամուլի մէջ հանդէս եկած է1941-ին, գրի առած հրապարակագրական յօդուածներով, քրոնիկներով, տոմսակներով ու կեանքի զանազան կողմերը պատկերող մանրապատումներով։
1953-ին անդամակցած է Արամեան Սանուց Միութեան վարչութեան։
Վարած է Ս. Փրկիչ Ազգային Հիւանդանոցի համանուն ամսագիրի տնօրէնութիւնը։ Եղած է գլխաւոր խմբագիրը Գարակէօզեան Սանուց Միութեան «Մեր Տունը», Կազդուրման Կայանի «Քամփ», Արամեան Սանուց Միութեան «Արամազդ» ամսագիրներուն։
Աշխատակցած է «Ժամանակ» եւ «Մարմարա» օրաթերթերուն, «Քուլիս» հանդէսին, «Ճառագայթ» եւ «Պայքար» շաբաթաթերթերուն, ինչպէս նաեւ ֆրանսերէն լեզուով Պթլսոյ մէջ հրատարակուող «Լա Կազէթ» եւ «Ժուրնալ Տ՚Օրիան» օրաթերթերուն։


== Հրատարակութիւններ, թարգմանութիւններ եւ յօդուածներ ==
«Իրիկուան Տոմսեր» ընդհանուր խորագրին տակ ստորագրած քրոնիկներու շարքը լոյս տեսած է առանձին հատորով, նախաձեռնութեամբ՝ Գարակէօզեան Սանուց Միութեան, 1967 թուականին։
Ունի թարգմանութիւններ․

«Կարմիրը եւ Սեւը»,
«Մաութհաուզէն»,
«Օտարականը»,
«Սգաւոր Ձիւնը»։Ունի ճամբորդական յօդուածաշարքեր. 

«Անատօլուն Ինչպէս Որ Է»,
«Եփեսոս Իր Մարիամ Աստուածամայրով»,
«Երգ ու Ժպիտ Վիեննան»,
«Սալութէ Վենետիկ»,
«Ամիս Մը Արաբական Աշխարհին Մէջ»,
«Ինչեր տեսայ եւ լսեցի Հայաստանի մէջ»։1955-ի ամրան բեմադրած է Գատըգիւղի մէջ խումբ մը երիտասարդներու յունարէն լեզուով ներկայացուցած Անուշ օփերէթը, գլխաւոր խաղարկութեամբ Անահիտ Սարեանի եւ Պետրոս Գամճեանի։
1999-ին հրատարակուած է «Սկսայ Ճանչնալ Մարդիկը» խորագրեալ գիրքը, մեկենասութեամբ՝ Պոլսոյ Պատրիարքական Աթոռին եւ շարունակած է աշխատակցիլ «Մարմարա» օրաթերթին, ստորագրելով քրոնիկներ։
Առողջական պայմաններու բերումով ընդհատած է իր գրչի աշխատանքը։
2013-ին իրեն ի պատիւ սարքուած գրական հանդէսին կ՚ընդերձուի օրուան Պատրիարքական Ընդհանուր Փոխանորդ Բարձր. Տ. Արամ Արքեպիսկոպոսի օրհնութեան գիրը։


== Աղբիւրներ ==
Գրիգոր Աւ. Քահանայ Տամատեան, «Յուշապատում Գատըգիւղի», Ե. Հատոր։