Անիի Մանրանկարչութեան Դպրոց

Անիի մանրանկարչութեան դպրոց, հայկական մանրանկարչութեան դպրոցներէն: Ձեւաւորուած է Անիի գրչութեան կեդրոնին մէջ, ոչ միայն բուն քաղաքին, այլեւ մերձակայ մշակութային օճախներուն մէջ (Հոռոմոսի, Պակնայրի, Արջոառիճի վանքերուն մէջ)՝ ԺԱ.-ԺԴ. դարերուն:


== Պատմութիւն ==
Անիի մանրանկարչութեան դպրոցը գործած է մշակութային աշխուժ միջավայրին մէջ, քաղաքային դասէն սերող պատուիրատուներու հովանաւորութեամբ, որ պայմանաւորած է անոր աշխարհիկ ուղղուածութիւնը, աւանդական ձեւակերպումները կեանքի ու կենցաղի տարրերով հարստացնելու որոշակի ձգտումը: Այստեղ ստեղծուած ձեռագիրներուն վանական կանոնական արուեստի խստաճաշակ պահանջներուն փոխարինած են իրականութենէն քաղուած պարզ ու կենսալի յօրինուածքները, որոնք իրենց բնոյթով հարազատ էին քաղաքային դասին:

ԺԱ. դարու սկիզբին Անիի մէջ աշխատած են «անպարտելի» Թադէոս գրիչը, Գրիգոր Մարգանեցի «ճարտար» գրիչը, Գէորգը եւ ուրիշներ: ԺԲ. դարու վերջը Հոռոմոսի վանքին գրչատան մէջ ստեղծագործած է մանրանկարիչ Յովհաննէսը, որմէ մեզի հասած է երեք ձեռագիր: Ան հետեւած է Մեծ Հայքի մանրանկարչութեան հնագոյն աւանդոյթներուն: Մանրանկարչութիւնը Անիի մէջ վերելք ապրած է ԺԳ. դարու առաջին տասնամեակներուն: Նկարիչ Մարգարէն Անիի Բեխենց վանքին մէջ 1211-ին պատկերազարդած է «Հաղբատի Աւետարանը» (Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան, ձեռ. թիւ 6288)՝ Անիի մանրանկարչութեան դպրոցին ամէնէն բնորոշ ստեղծագործութիւնը: Իբրեւ նորարար արուեստագէտ, ան ստեղծած է ինքնատիպ մանրանկարներ, որոնք կաշկանդուած չեն պատկերագրական կանոններով, կը ներկայացնեն կենցաղային դրուագներ, նկարիչի ժամանակակիցներու դիմանկարներ: Նոյն գրչատան մէջ աշխատած է ծաղկող Տիրացուն:
Հայ մանրանկարչութեան մէջ առաջին անգամ Բեխենց վանքի նկարիչները յիշատակագրութիւններ ձգած են խորաններու սիւներու ու երիզներու վրայ (հաւանօրէն Անիի ճարտարապետական կառոյցներու բազմաձեւ վիմագիրերու հետեւութեամբ): Այդ սովորոյթին հետեւած են նաեւ Անիի մանրանկարչութեան դպրոցի միւս նկարիչները: Բազմաթիւ ձեռագիրերու հեղինակ է շնորհալի գրիչ եւ մանրանկարիչ Իգնատիոս Հոռոմոսցին, որուն լաւագոյն գործերէն են. 1232 թուականի «Պակնայրի Աւետարանը» եւ 1236 թուականի տէրունական պատկերներու ամբողջական նկարաշարով Աւետարանը (Նոր Ջուղա, Ամենափրկիչ վանք, ձեռ. թիւ 36): Անիի մանրանկարչութեան դպրոցին առնչուած է Աբաս նկարիչին յայտնի միակ մատեանը (պահուած է Շիքակոյի համալսարանի գրադարանին մէջ), որուն մանրանկարներուն մէջ առկայ են քաղաքային տարազ կրող կերպարներ ու ճարտարապետական մանրամասնութիւններ՝ «Հաղբատի Աւետարանի»ն պատկերներուն նման: Այս ձեռագիրին խորաններուն հեղինակն է Իգնատիոսը:
1298-ին Անիի մէջ ձեռագիր ընդօրինակած եւ ծաղկած է գրիչ Եղբայրիկը, տէրունական եւ աւետարանիչներու պատկերներն ստեղծած է Խաչատուրը: Անիի մանրանկարչութեան դպրոցին մէջ կազմաւորուած է նկարիչ Մխիթար Անեցիի արուեստը: Անիէն մեզի հասած վերջին ձեռագիրը ստեղծած է քաղաքի եպիսկոպոս Յովհաննէս Ոսկեփորիկը ԺԵ. դարու սկիզբին (Վիեննայի Մխիթարեաններու մատենադարան, ձեռ. 55):
Անի քաղաքին բազմակի աւերումներուն եւ տնեցիներուն արտագաղթի հետեւանքով բազմաթիւ ձեռագիրներ կորսուած են, սակայն պահպանուած փոքրաթիւ մատեանները կը վկայեն բարձր զարգացման հասած մանրանկարչութեան դպրոցի եւ մշակոյթի մասին:


== Գրականութիւն ==
Յովսէփեան Գ․, Նիւթեր եւ ուսումնասիրութիւններ հայ արուեստի պատմութեան, հ․ 1, Երեւան, 1983։
Մատթէոսեան Կ․, Նկարիչ Մարգարէի «Մուտք Երուսաղէմ» մանրանկարը, «Լրաբեր Հասարակական Գիտութիւններ» հանդէս, 1982, թիւ 9։
Der Nersessian, A. Mekhitarian Miniatures Arménienns d'Ispahan, Brussel, 1986։