Թուրքերու Ներխուժումը Դէպի Կիպրոս

Թուրքերու ներխուժումը դէպի Կիպրոս (յուն․՝ Τουρκική εισβολή στην Κύπρο, թրք.՝ Kıbrıs Barış Harekâtı), թուրքերու ռազմական Կիպրոս կղզի ներխուժումը: Սկսած է 1974-ի 20 յուլիս 1974-ին եւ աւարտած է 18 օգոստոս 1974-ին՝ Կիպրոսի պետական յեղաշրջմամբ։
Յեղաշրջումը Յունաստանի մէջ կատարուած է, ռազմական դիկտատորութեան կողմէն՝ Կիպրոսի ազգային պաշտպանութեան միջոցով։ Յեղաշրջումը գահընկեց ըրաւ Կիպրոսի նախագահ եւ կրօնապետ արքեպիսկոպոս Մակարիոսի կառավարութիւնը։ Անոր փոխարինեց իշխանամետ ղեկավար Էնոսիս Նիկոս Սամպոսը: Նախքան զինադադարի կնքուիլը՝ յուլիս 1974-ին, թրքական զօքերը Կիպրոս ներխուժեցին եւ գրաւեցին կղզիի 3 %-ը։ Յունական զինուորական ատեան փլուզուեցաւ եւ անոր փոխարինելու եկաւ ժողովրդավարական կառավարութիւնը:
Օգոստոս 1974-ին, Թուրքիոյ ուժերը հերթական անգամ Կիպրոս ներխուժեցին եւ գրաւեցին կղզիի մօտ 40 %-ը։ 1974-էն Կիպրոսի թրքական եւ յունական գոտիներու բաժանման գիծը ՄԱԿ-ի կողմէն որպէս արգելակային գոտի որակուեցաւ։ Զայն յաճախ նաեւ «Կանաչ գիծ» կը նկատուի: Կիպրոսի աւելի քան մէկ քառորդ բնակչութիւնը (Յունական Կիպրոսի բնակչութեան 1/3 մասը կը կազմէ) տեղահանուեցան։ Հիւսիսային Կիպրոսի բնակչութեան մօտ 80 %-ը կազմող յոյները տեղահանուեցան թուրքերու կողմէ գրաւուած հողերէն։
Մօտ մէկ տարի ետք՝ 1975-ին, մօտ 60, 000 թուրք կիպրոսցիներ (անոնք Կիպրոսի ամբողջ թուրք բնակչութեան կէսը կը կազմէին) հարաւէն դէպի հիւսիս տեղահանուեցան:
Կիպրոսի թրքական ներխուժումը Կիպրոսի քաղաքական քարտէսի վերափոխմամբ աւարտեցաւ։ Փաստացիօրէն Կիպրոս կղզին երկու անկախ պետութիւններու միջեւ բաժնուեցաւ։ Միեւնոյն ժամանակ Թուրքիա տէ ֆակտո (փաստացիօրէն) ստորագրեց անկախ Հիւսիսային Կիպրոսի թրքական հանրապետութեան անկախութիւնը, որ Թուրքիոյ կողմէն ստեղծուած էր Կիպրոսի գրաւուած տարածքներու վրայ: Միեւնոյն ժամանակ մինչ օրս Թուրքիան միակ երկիրն է, որ Հիւսիսային Կիպրոսի անկախութիւնը ճանչցած է:
Միջազգային իրաւունքի համաձայն՝ Եւրոպական Միութեան տարածքին կատարուած տարածքային ռազմակալումը որպէս անօրինութիւն նկատուած է, քանի որ Կիպրոս մաս «Եւրոպական ընտանիքի» մաս կը կազմէր:


== Նախապատմութիւն ==


=== Օսմանեան եւ Անգլիական շրջան ===
Թուրք-վենետիկեան 1570-1573 թուականներու պատերազմներէն ետք, 1571-ին հիմնականին յոյներով բնակուած Կիպրոս կղզին նուաճուեցաւ Օսմանեան կայսրութեան կողմէն: Հետագային կղզին եւ անոր բնակչութիւնը, ըստ Կիպրոսի համաձայնութեան Անգլիոյ ենթակայ դարձած է՝ 1878-ին տեղի ունեցած համաեւրոպական համաժողովի վրայ: 5 նոյեմբեր 1914-ին պաշտօնապէս Կիպրոս կղզին (Եգիպտոսի եւ Սուտանի հետ միասին) Անգլիոյ կցուեցաւ:
Այս որոշումէն ետք Օսմանեան կայսրութիւնը յայտարարեց որ նոր բռնկած առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կեդրոնական ուժերուն պիտի մասնակցի (Գերմանիա, Աւստրո-Հունգարիա, Պուլկարիա)։
Յաջորդ տարի կղզին նաեւ «Անգլիական թագի» գաղութ կը դառնայ։ 1923-ին կնքուած Լոզանի պայմանագիրի 20-րդ յօդուածով վերջնականապէս Թուրքիիոյ դիմումները կղզիի գերիշխանութեան հասնելու վերաբերեալ մերուեցան։ Նոյն պայմանագիրի 21-րդ յօդուածը կը սահմանէր, որ Կիպրոսի մէջ ազգային փոքրամասնութիւն կազմող թուրքերը (թուրք կիպրոսցիներ) կրնան մնալ Կիպրոսի մէջ, Թուրքիա տեղափոխուիլ, ինչպէս նաեւ Միացեալ Թագաւորութեան քաղաքացի դառնալ:
Այս շրջանին Կիպրոսի բնակչութեան հիմնական մասը յոյները եւ թուրքերը կը կազմէին, որոնք հաւասար էր իրենց համար «մայր» երկիր հանդիսացող Կիպրոսի մէջ՝ որպէս կիպրոսցի։ Սակայն երկու համայնքներու մեջ եղած ձեւերը տարբեր էին. յունական համայնքը աւելի առաջադէմ էր (աւելի կրթուած եւ աւելի բարեսէր), ինչ որ կը տարբերի Կիպրոսի աւանդական հասարակութենէն՝ թուրքերէն: Սակայն յոյն եւ թուրք կիպրոսցիները երկար տարիներ իրար կողք-կողքի ապրած են հանգիստ միջավայրի մէջ:


==== Անգլիական Գաղութային քաղաքականութիւն եւ ազգամիջյան բեւեռացում ====

Անգլիոյ կեդրոնական կառավարութիւնը Կիպրոսի մէջ «բաժն՛է եւ տիր՛է» կեդրոնախոյզ կը բաժնէր քաղաքականութեան՝ իրար նպատակ ունենալով Կիպրոսի քրիստոնեայ եւ մահմետական խումբերը իիրար դէմ հանելու՝ կանխելով Կիպրոսի գաղութային թոթափման գործընթացը։
Հիանալի օրինակ է այն, որ անգլիական կառավարութիւնը 1950-ին, սկիզբ առած յունական ապստամբութիւնը նպատակահարմար գտաւ թուրքերու կողմէն կազմուած ներքին ծառայութեան ուժերու կողմէն։ Աւելին՝ սեպտեմբեր 1955-ին յատուկ շարժողական եւ պահեստային գրասենեակը կազմուեցաւ՝ բացառապէս թուրք համազօրայիններէ կազմուած։ Այս եւ այլ նմանատիպ գործելակերպ նպաստեց Կիպրոսի մէջ ազգամիջեան թշնամանքի առաջացման։ Թշնամանքի համար կարեւոր նախադրեալ դարձաւ նաեւ կրօնական դաւանանքի տարբերութիւնը յոյն-կիպրոսցիները յոյն ուղղափառ եկեղեցւոյ հետեւորդներ էին, իսկ թուրքերը իսլամադաւան էին։
Չնայած անոր, որ Կիպրոսի տնտեսական զարգացուածութեան եւ ազատական մտածելակերպի առկայութեան շնորհիւ կիպրոսցիները զերծ կը մնային բացայայտ կրօնական խռովութիւններէն, այս ու հանդէրձ հասարակական այլ էլիտան՝ ազգայնականները երբեմն ցոյցներ եւ ուղեկալումներ կը կազմակերպէին։ Թուրք ազգայնական էլիտան աւելի աշխոյժ գործունէութիւն սկսաւ ծաւալել, երբ Թուրքիոյ իշխանութիւնը քեմալականներուն անցաւ՝ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի (1881-1938) գլխաւորութեամբ։ Քեմալի նպատակը նախկին Օսմանեան կայսրութեան մնացորդներու հաւաքելը եւ նոր, աւելի հզօր պետութեան ստեղծելն էր։ Այդ իսկ սկզբունքով, Քեմալը «Վեց սկզբունքներ» ծրագիրը մշակեց, որուն մէջ նաեւ կը մտնէր Կիպրոսի գրաւումը։ Յիսունականներու սկզբերը յոյն ազգայնականներու կողմէն նշանակուեցաւ Կիպրոսի ազատագրման ազգային կազմակերպութիւն (ԷՕԿԱ, Էթնիկի Օտգանոզիս Կիպրիոն Ագոնիստոն, (յուն․՝ Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών) ստեղծումով: Այս մէկը կիպրոսայոյներու ազգայնական ահաբեկչական ռազմականացուած կազմակերպութիւն էր, որուն նպատակն էր վերջ դնել Կիպրոսի Անգլիական կայսրութեան թագաւորական գաղութի կարգավիճակին անգլիական ուժերը կղզիէն դուրս վտարելով եւ Յունաստանին միացումը։
Այս շրջանին, Կիպրոսի մէջ արքեպիսկոպոս Մակարիոսի ղեկավարութեան տարիները սկսան։ Այս պայմաններուն մէջ Յունաստանի վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը գաղտնի կերպով սկսաւ զէնք առաքել Կիպրոսի ազատականներուն։ Կիպրոսի ազգային-ազատագրական պայքարի ղեկավար ընտրուեցաւ Յունաստանի բանակի նախկին սպա Գէորգիոս Կրիւասը։ Կիպրոսի ազատագրման ազգային կազմակերպութեան կողմէն առաջին թուրք ոստիկանը սպաննուեցաւ 21 յունիս 1955-ին ԷՕԿԱ-ի կողմէն նաեւ սպաննուեցան ձախակողմեայ յոյն ընդդիմադիրներ։ Թուրք կիպրոսցիներու իրավիճակը Կիպրոսի մէջ բարդացաւ այն բանէն ետք, երբ սեպտեմբեր 1955-ին թրքական իշխանութիւնները Ստամպուլի ջարդերը սկսան կազմակերպել՝ ընդէմ յոյներու եւ կիպրոսցիներու։ Մէկ տարի ետք ԷՕԿԱ սկսաւ քանի մը նոր քաղաքականութեամբ առաջնորդուիլ՝ Կիպրոսը Յունաստանին միացնել: Անգլիոյ կառավարութիւնը սկսաւ Կիպրոսի թուրքերուն հաւքել յոյներու դէմ պայքարելու համար, սակայն ԷՕԿԱ-ն ցանկութիւն չունէր հակաթուրք ճակատ ստեղծելու:
1957-ին ԷՕԿԱ-ն սկսաւ ոստիկանական ուժերու միջոցով [[Նիկոսիայի մէջ հաւաքուած թուրք ցուցարարներուն: Թուրքերը ամեն կերպէն ձեւ կը փորձէին Կիպրոսի Յունաստանին կցումը կանխելու եւ պաշտօնական Թուրքիոյ կառավարութիւնը սպառնալիքներ հնչեցուց՝ Յունաստանին սպառնալով ռազմակալել մերձծովեան Կրետէ կղզին: Այս ընթացքին Թուրքիա կ՛աջակցէր Կիպրոսի թուրք ծայրահեղականներուն։ Այս ամէնը գագաթնակէտին հասաւ, երբ Քեմալի գլխաւորած կառավարութիւնը պատերազմ յայտարարեց Կիպրոսի յոյն ապստամբներուն վրայ: Փաստացիօրէն Կիպրոսի մէջ քաղաքացիական պատերազմ բռնկեցաւ։


=== Կիպրոսի անկախ պետութիւնը ===

անգլիական տիրապետութիւնը Կիպրոսի մէջ մինչեւ 1960 շարունակուեցաւ: 1960-ին, կղզին անկախ պետութիւն հռչակեց, իսկ անոր անկախութիւնը իրաւականօրէն Լոնտոնի եւ Ցիւրիխի պայմանագիրներով հաստատուեցաւ։ Միացեալ Կիպրոսը իր մէջ կը ներարէր թրքական եւ յունական համայնքները։ Անկախութենէն ետք կառավարութեան ներկայացուեցաւ նոր սահմանադրութեան նախագիծը, սակայն միայմ երեք տարուայ հաստատուեցաւ՝ 1963 -ին։ Սահմանադրութեան ընդունումը եւս չկրցաւ հանդարտեցնել Կիպրոսի ազգամիջյան խռովութիւնները։ Կիպրոսի մէկ մասը յունական կհողմնորոշումներ ունէր, իսկ միւս մասը թրքական։ Կիպրոսը երկու տարբեր հասարակութիւններու միջեւ բաժնուած էր։ Այդ իսկ պատճառով Կիպրոսը յունական եւ թրքական շրջաններու միջեւ բաժնուեցաւ, ինչպէս նաեւ անգլիական Ակրոտիրի եւ Դեկելիա կոչուող ռազմական հենակէտի: Այս ու հանդերձ դժգոհութիւնները կը շարունակուէին, որովհետեւ յոյներուն աւելի մեծ բաժիններ հասած էր։ Ըստ Կիպրոսի սահմանադրութեան՝ թուրքերուն պէտք է բաժին հասնէր երկրի սպասարկման աշխատատեղերու 30 %-ը, փոխարէնը բաժին կը հասնէր ընդամէնը 18, 3 %-ը։ Բացի այդ գրեթէ բոլոր բարձրաստիճան պաշտօնեաները յոյներ էին։ Դեկտեմբեր 1963-ին Կիպրոսի նախագահ Մակարիոսը տասներեք սահմանադրական փոփոխութիւններ առաջարկեց, այն բանէն ետք, երբ Կիպրոսի թրքական օրենսդիրները արգելափակուած էին կառավարութեան կողմէն: Հաւատալով որ փոփոխութիւնները վերջ ի վերջոյ պիտի բարելաւեն Կիպրոսի յոյներու եւ թուրքերու քաղաքական վիճակը եւ պիտի յաթեն արաձայնութիւնները։ Յունական Կիպրոսի ղեկավարութիւնը կը հաւատար, որ 1960-ի Սահմանադրութիւնը չափազանց մեծ իրաւունքներ կու տար թուրքերուն, իսկ Մակարիոսի նպատակը ի օգուտ յոյներու բարեփախումներ կատարելն էր։ Նոր սահմանադրութիւնը կը պաշտպանէր Կիպրոսի տարածքին ապրող ազգային փոքրամասնութիւններու իրաւունքները։ Սակայն այս ծրագիրը եւս ծայրահեղ կերպով դատապարտուեցաւ թուրք համայնքի կողմէն:
Հանրաքուէի արդիւնքը այն էր, որ 1960-ին ընդունուած Սահմանադրութիւնը նոր սահմանադրութեամբ մը փոխարինուեցաւ։ Նոր սահմանադրութիւնը 1963-ին ընդունուեցաւ: Ի պատասխան այս մէկուն, թուրքերը Նիկոսիայի մէջ ցոյցեր կազմակերպեցին: Այս միջադէպի ընթացքին 21 դեկտեմբեր-ին յունական Կիպրոսի ոստականութեան կողմէն երկու թուրք կիպրոսցի ցուցարարներ սպաննուած են։ Սակայն Թուրքիա, Անգլիա եւ Յունաստան փաստացիօրէն կ՛երաշխաւորէին Լոնտոնի եւ Ցիւրիխի պայմանագիրներու որոշումները, որոնք ալ իրենց կարգին Կիպրոսի լիակատար անկախութեան հանգեցուցին։ Ծագած տարաձայնութիւնները լուելու նպատակով Թուրքիա Հիւսիս-Ատլանտեան դաշինքին դիմեց, իսկ վերջինս առաջարկեց, որ խաղաղապահ զօրքեր կղզիմտնեն՝ Պիտեր Յանգի գլխաւորութեամբ։


==== 1974-ի բռնկումները եւ Կիպրոսի քաղաքացիական պատերազմը ====
Կիպրոսի ղեկավարները՝ Կիպրոսի նախագահ Մակարիոսը եւ Ֆազիլ Քիւչիւքը բացառապէս խաղաղութեան կողմնակից էին։ Անոնք խաղաղութեան հաստատման մասին յա՛տարարութիւններ կը կատարէին, որոնք անտեսուած են հասարակ ժողովուրդի կողմէն։ Թուրքիան որոշեց հակամարտութիւնը միջամտել։ Թուրքերը զէնքի միջոցով կը փորձէին պաշտօնական Նիկոսիայի դիրքորոշումը հարուածել եւ հենց ալ այդ կղզիին մէջ հանքեցուց քաղաքացիական պատերազմի բռնկման։ Թուրք զինեալները Կիրէնիա ծովափնեայ քաղաքը գրաւեցին, որ 1974-ին կապող օղակ Թուրքիոյ ռազմական ներխուժման ժամանակ կը ծառայէր: Կիպրոսի յոյները եւս յարձակման պատասխանեցին։
Յունաստանի թագաւորութեան անմիջական աջակցութիւնը ստանալով, յոյն կիպրոսցիները կրցան 700 թուրք ռազմագերի վերցնել՝ որոնցմէ են կանանց եւ երեխաներուն եւ զանոնք Կիպրոսի հիւսիսային արուարձանները աքսորեցին։ Բռնութիւնները 364 թուրքերու եւ 174 յոյներու մահուան պատճառ դարձան, աւելի քան 109 թրքական գիւղեր աւերուեցան եւ մօտ 25, 000-30, 000 թուրք կիպրոսցիներ տեղահանուեցան : Հետագային անգլիական«The Daily Telegraph» պարբերականը Կիպրոսի մէջ տեղի ունեցածը «հակաթրքական ջերդեր» որակած են:
Վերջին դէպքերէն ետք Թուրքիա կը սկսի պնդել, որ անհրաժեշտ է Կիպրոսը երկու մասի բաժնելը։ Թուրք կիպրոսցիները կը շարունակէին անկարգութիւնները Լիմասոլի, Լառնաքայի, Այիա Նապայի եւ Նիկոսիայի փողոցներով։ Այս պայմաննեուն մէջ, Թուրքիա ռազմական ներխուժման կը պատրաստուի։ 5 յունիս 1964-ինին Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահ Լինտոն Բեյնս Ճոնսոնը նամակ կը յղէ Թուրքիոյ ղեկավարին եւ թրքական իշխանութիւններոն կը հորդորէ եւ Կիպրոսի թուրք զինեալներուն ռազմական ներխուժումէն զերծ մնալ։ ԱՄՆ նախագահը նշած է նաեւ, որ ներխուժմանը կրնայ հակասութիւնները յաջորդել Խորհրդային Միութեան հետ, որուն ժամանակ ԱՄՆ-ն Թուրքիոյ օգնութեան չի հասնիր։ Յայտարարութենէն մէկ ամիս ետք ԱՄՆ պէտքարտուղարը Յունաստանի եւ Թուրքիոյ ղեկավարներու միջեւ հանդիպում կազմակերպեց։
Թուրքիոյ եւ Յունաստանի միջեւ բանակցութիւնները ի վերջո հանգուցալուծում չունեցան։ Թուրքիա սկսաւ սատարել թուրք կիպրոսցիներու կողմէն Կիպրոսի տարածքային գրաւումները։ Թուրք զինեալները յաջողեցան Կիպրոսի տարածքին թրքական իշխանութիւններ սահմանլու, որոնք կեդրոնացուած էին հատկապէս Կիպրոսի հիւսիսային նեղ հատուածին մէջ։ Ան իր գագաթնակէտին հասաւ այն ժամանակ, երբ թուրք կիպրոսցիները ռազմակալեցին Կիպրոսի մայրաքաղաք Նիկոսիան եւ զայն կանաչ գիծով բաժնեցին։
1967-ին Կիպրոսի մէջհերթական վատ մարտեր բռնկեցան, որովհետեւ թուրք կիպրոսցիները իրենց վճռական ազատագրական շարժումը բարձրացուցին, որ Թուրքիոյ իշխանութիւններու պաշտօնական սպառնալիքով ուղղեկցուեցաւ։ Յունաստանը կղզիի նկատմամբ փոխզիջումներու գնաց՝ իր զօրքերը դուրս բերելով համար կղզիի տարածքէն։
Այս քայլով Յունաստանը նպատակ ունէր կղզիին մէջի ցեղային բախումները վերջնականապէս դադրեցնելու: Բացի այդ, բարեփոխումներ նաեւ կազմակերպուեցան՝ ի նպաստ թուրքերու։


== Յունաստանի ռազմական յեղաշրջումը եւ թուրքերու ներխուժումը ==


=== Յունական յեղաշրջումը յուլիս 1974-ին ===

1974-ի գարնան Կիպրոսի հետախուզական ընկերութիւնը յայտնաբերած է, որ Կիպրոսի ազատագրման ազգային կազմակերպութիւնը ռազմական յեղաշրջման կը պատրաստուի՝ ընդէմ գործող նախագահ Մակարիոսի։ Այս գործին մէջ կիպրոսայոյներու ազգայնական ահաբեկչական ռազմականացուած կազմակերպութիւնը Աթէնքի ռազմական խունտայի հովանաւորութիւնը։
Չնայած անոր, որ յեղաշրջման գաղափարը խստօրէն դատապարտուած է Եւրոպայի մէջ, այս ու հանդերձ Յունաստան Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու աջակցութիւնը ունէր։ 17 նոյեմբեր-ին երկրին մէջ ուսանողական ապստամբութիւն կը բռնկի, որ ազգային համայունական յեղաշրջման կը վերաճէ։ Յունաստանի նախագահ Ֆայիդոն Գիզիկիսը կը կարծէր, որ Մակարիոս Կիպրոսը Յունաստանին միացնելու կողմնակից էր, սակայն իրողութիւնը այդպէս չէր։ Էնոզիսի կողմնակիցները հիմնականին ԷՕԿԱ-ի անդամներն էին։ 2 յուլիս 1974-ին Մակարիոսը բաց նամակ կը գրէ Յունաստանի նախագահ Գիզիկիսին, ուր կը յայտնէ իր դժգոհութիւնը Յունաստանի կառավարութեան հանդէպ՝ ԷՕԿԱ-ի ահաբեկչական գործողութիւնները սատարելու եւ աջակցելու համար։ Մասնաւորապէս Կիպրոսի նախագահը հորդորած է յոյն սպաներուն լքելու համար Կիպրոսի ազգային պաշտպանութեան շարքերը։
Յունաստանի կառավարութիւնը շտապեց, Կիպրոսի նախագահին պատասխանելու։ Յունաստանի ղեկավարութեան նախաձեռնութեամբ Կիպրոսի ազգային պաշտպանութեան յոյն սպաները 15 յունիս 1974-ին ազգային յեղաշրջում կատարեցին եւ Մակարիոսի կառավարութիւնը տապալեցին։
Մասնաւորապէս յոյները մահափորձ կազմակերպեցին Մակարիոսի դէմ, սակայն ան յաջողեցան նախագահական նստավայրը ձգել եւ փախուստի դիմել դէպի Պաֆոս, որւրկէ ալ անգլիացիներու օգնութիւնը ստանալով կրնայ Մալթա մեկնիլ, ուրկէ ալ Անգլիա:
Նախկին կառավարութեան տապալումէն ետք Նիկոս Սամպսոնը Կիպրոսի առաջին աշխարհիկ նախագահ կը դառնայ։ Սամպսոնը յայտնի էր, որպէս ծայրահեղ յոյն ազգայնական քաղաքական գործիչ եւ նշանաւոր հակաթուրք, որ Կիպրոսի մէջ թուրքերու դէմ մղուող բոլոր բռնութիւններուն մասնակցած էր։ Շուտով Սամպսոն կը յայտարարէ, որ Մակարիոս մահացած է, այնինչ ան անվտանգ կերպով հանգրուանով Լոնտոնէն անցած էր։ Հետագային Մակարիոսին իր յայտարարութեամբ կը հերքէ գործող նախագահի յայտարարութիւնը, որ ալ հակասութիւններ կը ստեղծէ Սամպսոնի անուան վերաբերեալ։
Կիպրոսի ազգային յեղաշրջման ժամանակ 91 մարդ կը զոհուի։ Զարմանալիօրէն թուրք կիպրոսցիները չեն մասնակցիր Մակարիոսի դէմ շարժմանը, որովհետեւ չէին ուզեր թրքական հակաստեցութիւնը։ Ի պատասխան Կիպրոսի մէջ տեղի ունեցած դէպքերու՝ ԱՄՆ պէտքարտուղար Հէնրի Քիսինջերը կղզի ՛կուղղարկէ Ճոզէֆ Սիսկոյին, որ կը փորձէ միջապտել հակասութեան։ Անոր յաջորդեց ան բանը, որ Թուրքիա ԱՄՆ-ի միջնորդութեամբ պահանջացանկ ներկայացուց Յունաստանին՝ Կիպրոսի մէջ յունական քաղաքականութեան վերանայելու վերաբերեալ։ Թուրքերը կը պահանջէին հեռացնել Նիկոս Սամպսոնին կառավարութենէն եւ դուրս հանել 650 յոյն սպաներ Կիպրոսի ազգային պաշտպանութենէն։ Թուրքիոյ օրենսդիր կառավարութեան ղեկավար Պիւլենթ Էջեւիթի պաշտօնապէս կը դիմէ Անգլիոյ, եւ խնդրանք կը ներկայացնէ Կիպրոսի մէջ անգլիական կառավարութեան ստեղծման համար եւ չեզոքութիւնը կը ապահնջէ։ Անգլիա մերժած է առաջարկը եւ հորդորած է Թուրքիոյ դադարեցնելու համար Կիպրոսի մէջ թրքական ռազմակայաններու գործողութիւնները։


=== Թուրքերիուառաջին ռազմական ներխուժումը ===
Թուրքերու առաջին ռազմական ներխուժումը դէպի Կիպրոս կղզի տեղի ունեցած է 20 յուլիս 1974-ին՝ շաբաթ օրը։ Այս գործողութիւնները այն բանով սկսան, որ Թուրքիոյ կառավարութիւնը Կիրենիա մտցուցին թրքական կայազօրայիններուն, որոնց դէմ դուրս եկան Յունաստանի եւ Կիպրոսի յոյները։ Պաշտօնական Անկարան վկայակոչած է, որ ներխուժումէն առաջ, Թուրքիա երաշխիք ընդունած է կիպրաթուրքերու սահմանադրական իրաւունքները եւ Կիպրոսի անկախ պետութիւն ըլլալու հանգամանքը։ Այս գործողութիւնները պատմութեան մէջ յայտնի են որպէս «Աթիլլիա գործողութիւններ» անունով։
1974-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդը յաջողեցաւ հասնիլ այն իրողութեան, որ Թուրքիոյ եւ Կիպրոսի Հանրապետութեան միջեւ հրադադարի ռեժիմ հաստատուեցաւ։ Առաջին ռազմական ներխուժման ընթացքին թուրքերը յաջողեցան Կիպրոս կղզիի 3 %-ը ռազմակարարելու, որ Կիրենիայի եւ Նիկոսիայի բաժանարար գիծը կը համարուէր։ Հետագային, թուրքերը յաջողեցան տարածքները ընդլայնել Կիպրոսի մէջ եւ անկլաւ տիրոյթներէն վերաճած անկախ պետութեան (ՀԿԹՀ)։
20 յուլիս-ին 10, 000 կիպրոսցիները Լիմասոլը հանձնեցին Կիպրոսի ազգային պաշտպանութեան։ Անկէ ետք, ըստ յոյն եւ թուրք կիպրոսէն ականատեսներու կիպրա-թրքական թաղամասը այրած է, կանայք բռնաբարուած են, իսկ երեխաները` այրած։
Այս դէպքերէն ետք թուրքերը սկսան Ֆամագուստան հրթիռահրետակոծել՝ Կիպրոսի նեղ շրջանը։
Թուրքիոյ առաջին ռազմական ներխուժումը աւարտած է թրքական անկլաւ վերահսկողութեան ստեղծումով եւ երկու կողմերէն մեծ քանակութեամբ ռազմագերիներ հաւաքուելով։