armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Վահան Միրաքեան

Վահան Միրաքեան (6 Նոյեմբեր 1866(1866-11-06), Շահումյան, Թիֆլիսի գաւառ, Թիֆլիսի նահանգ, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 21 Մարտ 1942(1942-03-21), Թիֆլիս, Խորհրդային Միութիւն), հայ բանաստեղծ, թատերագիր եւ Խորհրդային Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ։ 


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Վրաստանի Շուլավեր քաղաքը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Սանահինի Ս. Աստուածածին վանքի դպրոցին մէջ՝ 1873-1880 թուականներուն, ապա ընդունուած է արհեստաւորաց դպրոցը, ուր ուսանած է 1880-1886 թուականներուն: Այնուհետեւ իր ուսումը շարունակած է Կորիի ուսուցչական սեմինարին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1888 թուականին:
Ուսումը աւարտելէ ետք երկար տարիներ վարած է ուսուցչութեան պաշտօն, դասաւանդելով ծննդավայրի՝ Շուլավերի, Ստեփանաւանի, Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանին, Շաքիի, Նոր Նախիջեւանի եւ Թիֆլիսի տարբեր դպրոցներուն մէջ:
Վերջնականապէս Երեւան հաստատուած է 1924 թուականին, իբրեւ հայոց լեզուի եւ գրականութեան ուսուցչութեան պաշտօն վարելու Ձերժինսքիի անուան դպորցին մէջ:
Մահացած է Թիֆլիս, թաղուած է Երեւան։


== Ստեղծագործութիւններ ==
Միրաքեանի առաջին բանաստեղծութիւնը՝ «Երեք վարդ»ը առաջին անգամ լոյս տեսած է 1887 թուականին, Թիֆլիսի մէջ հրատարակուող «Աղբիւր» ամսագիրին մէջ:
Անոր «Լալվարի որսը» քերթուածը տպագրուած է «Մուրճ» ամսագիրին մէջ՝ 1901 թուականին. յետագային այդ քերթուածը թարգմանուած է ռուսերէն եւ պարսկերէն լեզուներու: Նոյն այդ քերթուածին վրայ գրուած է օփերա եւ թատրերգութիւններ եւ նկարահանուած է ժապաւէն:
Վահան Միրաքեանի միւս նշանաւոր գործերէն են․

«Մանուշի հարսանիքը»,
«Նոր Գիւղի շեմքին»,
«Խոզարածի կինը»:
Դասաբանութիւն

Դասաբանութիւնը կամ Թաքսոնոմիան 
(Յունարէնէն՝ տեղաւորում ըստ կարգի + օրէնք) պարզէն բարդ համակարգի նպատակներու և արդիւնքներու դասակարգօրէն (Հայըրարքիականօրէն) կառուցուած համակարգ է։ Դասաբանութեանց կառուցումը կու տայ մարդու գործունեութեան տարբեր ասպարեզնեու հեռանկար համակարգեր՝ ճանաչողական, գերագրգիռ, հոգեշարժային և այլն։
«Խաչեր Գալուստեան» Մանկավարժական Կեդրոն

«Խաչեր Գալուստեան» Մանկավարժական Կեդրոն, մանկավարժական պատրաստութեան յատուկ կեդրոն, հիմնուած է 1987 թուականին։


== Պատմական Ակնարկ ==
Մանկավարժ եւ ուսուցիչ Խաչեր Գալուստեանի երազն էր ունենալ մանկավարժական պատրաստութեան յատուկ կեդրոն մը երիտասարդ սերունդի դաստիարակութեան համար: Նման կեդրոն մը ունենալու երազը իրականութիւն դարձաւ 1987թուականին, երբ հանգուցեալ Խաչեր Գալուստեանի տիկնոջ ու զաւակներուն կողմէ յատկացուած գումարով Կաթողիկոսարանի շրջափակէն ներս հիմնուեցաւ մանկավարժական կազմաւորման կեդրոնը: Սուրբ Աթոռին կողմէ յատուկ յանձնախումբ մը կեանքի կոչուեցաւ 1987-ի Նոյեմբերին, որպէսզի զբաղի կեդրոնին կրթական-վարչական հարցերով:
Առաւել քան 25 տարիներու փորձառութեան շնորհիւ կեդրոնի մասնագէտ տնօրէն՝ Տիար Կարօ Յուվհաննէսեանին, ուսուցչական կազմին եւ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետի հայրական աջակցութեան, Խաչեր Գալուստեան Մանկավարժական Կեդրոնը ինքզինք պատրաստ կը զգայ յառաջիկայ տարիներու ընթացքին, հայ կրթական առաքելութեան համար պատրաստուող խոստմնալից սերունդ հայթայթել: 
Կեդրոնը արդէն իսկ իր ներդրումը ունի հայ կրթական մարզէն ներս,Լիբանանի ինչպէս նաեւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան այլ թեմերէն ներս:


== Ծրագիրն ու առաքելութիւնը ==
Խաչեր Գալուստեան Մանկավարժական Կազմաւորման Կեդրոնը, իր ներկայ ծրագրով, իր առաքելութիւնը կը նկատէ մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի համար յանձնառու ուսուցիչներու պատրաստութիւնը: Ան նաեւ յատուկ ծրագիրներ ունի երկրորդական դասարաններու ուսուցիչներ պատրաստելու համար:
Կեդրոնին նպատակն է իր աշակերտներուն մատակարարել մանկավարժական գիտական մեթոտ եւ գիտութիւն, ծրագրիներ կայացուցած նիւթերուն տեսական եւ գործնական պարտականութիւններուն միջոցով:
Ծրագիրը կը ներառէ հետեւեալ նիւթերը.- կրթական դասընթացքներ, հոգեբանութիւն, հայերէն լեզուի դասաւանդման մեթոտաբանութիւն, պատմութիւն, կրօնք եւ ուսուցչական փորձառութիւն:
Կեդրոնի ծրագիրը լաւ ընտրութիւն մըն է, բոլոր անոնց որոնք կը փափաքին Լիբանանեան BT եւ TS վկայականները ստանալ։ Ուսանողներ 3 տարուան ծրագիրը աւարտելէ ետք կը ստանան վկայական, որ 2003 թուականէն ի վեր ճանչցուած է Լիբանանի պետութեան կրթական նախարարութեան կողմէ։


== Աղբիւրներ ==
«Խաչեր Գալուստեան» Մանկավարժական Կեդրոն


== Արտաքին յղումներ ==
«Խաչեր Գալուստեան» Մանկավարժական Կեդրոնի 20 Ամեակի Հանդիսութիւն։
Գրիգոր Քհնյ. Խաչատուրեան

Գրիգոր Քհնյ. Խաչատուրեան (1883-1942), Տ. Գրիգոր քհնյ. Խաչատուրեան՝ աւազանի անունով Ռուբէն, ծնած է Պրուսայի Մուրատչա գիւղը 1883-ին։


== Կենսագրութիւն ==
Նախնական կրթութիւնր ստացած է ծննդավյայրի վարրժարանը ապա յաճախած է Ուսումնասիրաց Միութեան դպրոցը աւելի քան երեք տարիներ։
1899-ին, ընտանեք փոխադրուած է էսկի Շէհիր։
Ան մտած է կեանքի ազատ ասպարէզ։ Նիւթական պայմզնները բարելաւելէ ետք, Ռուբէն պսակուած կ հայրենակից ընտանիքի դուստրի մը հետ, Նալլրխանցի Տէբ Գալուստ Քահանայի ձեռամբ 1910-ի-ն։
Ա. Համաշխարհային ընդհանուր պատերազմին, ան զինուորագրուած ու չորս տարիներ թրքական բանակի հիւանդանոցի մը մէջ ծաոայած է։ Ւսկ 1918-ի զինադադարին
ազատ արձակուելով՝ վերադարձած է էսկի Շէհիր, ուր եօթ ամիս մնալէ ետք, Մուրատչայի իր Հայրենակիցներն ու յարակից ֊ գիւղերու վերապրող Ժողովուրդը՝ Ռուբէնի լաւ վարքն ու բարքը եւ եկեղեցասէր ու ազգասէր ոգին նկատի աոնելով՝ որոշած են զինք քահանայ ձեոնադրել տալ։
Նիկոմիզիոյ առաջնորդ Տ. Ստեփան Արք. Յովակիմեան, Ռուբէնը ձեռնադրած է քահանայ իր իսկ ձեռամբ՝ ս. Հրեշտակապետ եկեղեցւոյ մէջ, զայն վերակոչելով Տէր Գրիգոր, 1919-ին։
Հազիւ մէկուկէս տարի քահանայագործած, 1912-ին, լեմալական կառավարութիւնը նոր հրամանագիր մը կը հանէ վերապրող հայերը տարագրելու դէպի Միխալըճ կոչուած շրջանը։ Հոն մօտ երկու ամիս դժոխային պայմաններու մէջ մնալէ ետք, այլ հրամանագրով մը կը քշուին նախ Գըրշէհիր ու ապա Քէսիկին Մատէն կոչուած անծանօթ վայրը։
Այնուհետեւր, Տէր Հօր գլխաւորութեամբ բազմաչարչար այս ժողովուրդը տարագրուած է դէպի Սեբաստիա։
Սակայն, թուրք ոստիկանաթիւնը՝ ժողովուրդը առանց հոգեւոր հովիւի ու ղեկավարի ձգելու չարամտութեամբ՝ տէր հայրը ամբաստանած է իբրեւեւ յոյներու հետ գործակցոդ։ Զայն ձերրակալած ու բանտարկած է։ Ապա, բանտէ բանտ փոխադրելով զայն յանձնած է՝ Քեախթայի քիւրտ աշիրաթներուն, որոնց մէջ մէկ ամիս մնալէ ետք, տեղւոյն զինուորական բաժամունքի նախագահին հրամանով՝ Տէր Հայրը զինուորագրուած է եւ բանուորական դասակարգին ծառայելու համար Սեւերկէն փոխադրուած է դէպի Տիգրանակերտ։
Տուրուբերանի Այր Մարդոց Տարազներ

Տուրուբերանի Այր մարդոց տարազները, Կը նմանին միւս գաւառներու տարազներուն:
Ճերմակեղէնը կարելու համար կտորը կը բերէին Բագէշէն: Վերնազգեստը կը կոչուէր անթարի: Կարճ սալթան՝ վերնազգեստը, երիտասարդներու տօնական հագուստի կարեւոր մասերէն էր: Կտորը մահուտ էր կամ թաւիշ եւ ասեղնագործուած էր ոսկեթելով:
Տուրուբերանի մէջ, պատանիներու մազերը խուզած ատեն, ճակատի կեդրոնը կը ձգէին փունջ մը՝ պուպուշիկը: Ականջներուն վրայ կը ձգէին մէկական փունջ՝ գուլակները, իսկ գլխու գագաթին՝ չորրորդ փունջ մը բրչամը: Ճակատի պուպուշիկը որոշ գաւառներու մէջ կ'անուանէին Քեաքիւլ - քանքիլ:


== Աղբիւր ==
«Պատկերագիրք Հայակական Տարազներու», Համազգային Հայ Մշակութային եւ Կրթական Ընկերակցութիւն, Պէյրութ, 1990, էջ 28։
Կիրեսուն

Կիրեսուն (թրք.՝ Giresun, յուն․՝ Κερασουντα, Քերասունդա), ծովափնեայ հնագոյն քաղաք Թուրքիոյ մէջ։ Եղած է Պոնտոսի կարեւոր քաղաքներէն։
XX դարու սկիզբը ունէր 18.500 (2000 ընտանիք), խառն բնակչութիւն, որուն 200 ընտանիքը՝ հայ, 1000-ը՝ թուրք, 800-ը՝ յոյն։ Հայերը կˈըզբաղուէին պտղաբուծութեամբ (յատկապէս կաղնիի եւ կեռասենիի մշակութեամբ), արհեստներով եւ առեւտուրով, ունէին երկու եկեղեցի՝ Սուրբ Լուսաւորիչ (ուր կը գործէին արական ու իգական վարժարաններ) եւ Սուրբ Սարգիս (ժայռի մէջ կառուցուած)։
Կիրեսունի մէջ պահպանուած են բազմաթիւ հին շէնքերու աւերակներ։ Հայերը բռնութեամբ տեղահանուած են 1915 թուականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է։
1874 թուականին քաղաքը ուժեղօրէն տուժած է երիտթուրքական արշաւանքներէն։ XIX դարուն հինական զբաղմունքը եղած է քաղաքային առեւտուրը, կը զբաղուէին ընկիւզի վաճառքով։ XX դարու սկիզբը, քաղաքէն ներս կ՛ապրէր 35.000 մարդ, անոնց կէսը հայեր էին, մնացածը թուրքեր, հայեր։ 1912 թուականին քաղաքին մէջ ապրած են մուսուլմաներ՝ 46 207 մարդ, հրեաներ՝ 44 214 մարդ, հայեր՝ 6 582 մարդ։


== Բնակչութիւն ==


== Հետաքրքրիր փաստեր ==
Կիրեսունը, ո՛չ մեծ քաղաք է Ֆրանսայի եւ Տրապիզոնի միջեւ՝ յայտնի է որպէս բալենի քաղաք։ Ճիշդ այստեղ էր, որ հռոմէացիները առաջին անգամ հանդիպեցան, տալով անոր «բալենի պտուղ» անունը, լատ.՝ cerasi։


== Գրականութիւն ==
Талах В. Н. Рожденный под знаком кометы։ Митридат Эвпатор Дионис / В. Н. Талах; под ред. В. Н. Талаха, С. А. Куприенко. — 2-е, доп. и перераб.. — Киев։ Видавець Купрієнко С. А., 2013. — 214 с. — ISBN 978-617-7085-08-8
Koromila Marianna The Greeks in the Black Sea. — Афины։ Panorama, 1991. — 301 с. — ISBN 960-851420-7
Koromδela, Marianna, Hoi Hellδenes stδe Maurδe Thalassa ։ apo tδen epochδe tou Chalkou hδos tis arches tou 20ou aiδona. — Афины։ Panorama, 1991. — 329 с. — ISBN 9608514215
Մարտ (ամսագիր)

«Մարտ», քաղաքական ամսաթերթ։ Վերակազմեալ հնչակեան կուսակցութեան պաշտօնական հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1897-1901 թուականներուն, Լոնտոնի մէջ։ Խմբագիր՝ Ա. Արփիարեան։ Նպատակն էր միաւորել արեւմտահայ ազգային–ազատագրական շարժման ուժերը։ Հրատարակած է 1894-1896 թուականներու հայկական ջարդերուն եւ ինքնապաշտպանական կռիւներուն վերաբերող նիւթեր, քննադատած եւրոպական տէրութիւններու դիրքորոշումը հայկական հարցի նկատմամբ, անդրադարձած հայ–ռուսական քաղաքական յարաբերութիւններուն։ Լուսաբանած է Կ. Պոլսոյ հայ ազգային եւ կրօնական մարմիններու գործունէութիւնը, արեւմտահայութեան ինքնորոշման հարցին մէջ երիտթուրքերու գրաւած բացասական դիրքը։
Մեթանա

Մեթանա (յուն․՝ Μέθανα), Մեթանա թերակղզին կը գտնուի Պելոպոնեսի հիւսիս-արեւելեան մասը, Սարոնիքոսի ափին։  Թերակղզին ծանօթ է իր ջերմային լոգարաններով  եւ Քամենի Հորա գիւղը գտնուող Քամենի Վունօ հրաբուխով։  Բնակչութեան թիւն է 1 967։


== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
Տարածութիւնն է 44 քլ․²։  Պելոպոնեսին կապուած է 300 մեթր լայնք ունեցող նեղուցով մը։  Համաչափ եռանկիւնի նմանող բոլորաձեւ թերակղզի է։  Անոր երեք ծայրամասերուն կը գտնուին յաջորդաբար Փանաղիա կամ Քրասոփանաղիա հրուանդանը (արեւմուտք), Այիոս Եորղոս հրուանդանը (հիւսիս-արեւելք) եւ Փունտա հրուանդան (հարաւ-արեւմտեան)։ 
Մեթանային բարձրագոյն գագաթն է Հելոնա (740 մ․) եւ շրջապատուած է համապատասխան բարձրութեամբ գագաթներով՝ 713 մ․, 700 մ․ եւ 692 մ․։


=== Հրաբխային գործունէութիւն ===
Մեթանան կը գտնուի Էգէականի հրաբխային գօտիին հիւսիս-արեւմտեան ծայրը եւ Սուսաքիին, Էղինային ու Փորոսին հետ կը կազմեն Սարոնիքոսի հրաբխային խումբը։ Մեթանան կը բաղկանայ 32 հրաբխային գմբեթներով։  
Անոր ընդծովեայ հիւսիս-արեւմեան մասին՝ 1,5 - 2 քլ․ հեռաւորութեամբ եւ 143 մ․ խորութեամբ, 1987-ին յայտնաբերուած է Փաֆսանիաս հրաբուխը (12քլ²․ տարածութիւն) 6 հրաբխային գմբեթներով։  Հրաբերանի խորութիւնն է 300 մ․։  Փաֆսանիաս եւ Մեթանա թերակղզիին միջեւ 62 մ․ խորութեամբ կը գտնուի փոքրիկ հրաբխային գմբեթ մը։


=== Ջրաջերմական ===
Մեթանայի հրաբխային գործունէութեան հետեւանքն է ներկայիս թերակղզիին տարածքին երեք ծրջաններու մէջ գտնուին երկրաջերմական ջերմուժի աղբիւրներ․  առաջինը՝ Լութրա (հարաւ), երկրորդը՝ Այիոս Նիքոլաոս (հիւսիս) եւ երրորդը՝ Լութրա դու Փաֆսանիա կամ Փալէա Լութրա (հիւսիս-արեւելք)։


=== Բուսական աշխարհ ===
Վայրի թերակղզի է, ցիր ու ցան ծառերով, գլխաւորաբար՝ շոճիներ, մաթուզենիներ, կանանչ կաղնիներ ու մացառներ։   Քամենի Հորա (այսինքն՝ այրած քաղաք) գիւղին սրճագոյն հրաբխային ժայռերը գրեթէ ամբողջութեամբ մերկ են, տեղ տեղ միայն կը գտնուին հալեպեան եղեւնիի խումբեր եւ քանի մը ծառեր։  

Թերակղզիին վրայ արձանագրուած են 620 բոյսի տեսակ, որոնցմէ 30-ը Յունաստանի տեղայատուկ են։
Մեթանայի տարածքին կը մշակուին ձիթենի, որթատունկ եւ նշենի։


=== Մեթանա քաղաքապետութիւն ===
Մեթանայի քաղաքապետութիւնը բաժնուած է չորս համայնքներու․ համապատասխան գիւղերով-

Քունուփիցա (Քունուփիցա, Այիոս Եորղոս, Այիոս Նիքոլաոս, Մաքրիլոնկոս, Փալէա Լութրա)
Քիփսելի (Քիփսելի, Այի Թէոտորի)
Լութրոփոլի Մեթանոն (Մեթանա, Տրիցայիքա)
Մեղալոհորի (Մեղալոհորի, Վաթի, Քամենի Հորա, Մեղալօ Փոթամի)


== Պատմական ակնարկ ==
Թերակղզին առաջին բնակավայրը՝ Վաթի գիւղին մօտերը, ստեղծուած է Ք․Ա․ 1500 - 1300։  Յայտնաբերուած են բաւական հնագիտական յուշարձաններ եւ իրեր, ինչպէս օրինակ՝ Փալէոքասթրօ Աքրոփոլիս եւ լայն գահ մը։  Ք․Ա․ 4-րդ դարավերջին, Մեթանա ունեցած է իր դրամը։ Ք․Ա․ 425-ին Պելոպոնեսեան Պատերազմին ընթացքին, Աթէնք թերակղզին կը գրաւէ եւ անոր նեղուցը կը պարսպապատէ։ Ք․Ա․ 3-րդ դարուն Մեթանա կը գտնուի Սփարթիին հովանին տակ։  Այնուհետեւ թերակղզիին պատմութիւնը կը հետեւի Պելոպոնեսի պատմութեան։


== Տեսարժան վայրեր ==
Կարապետ Փաշայեան խան

Բժիշկ Կարապետ Փաշայեան խան (ծնած է Կետիկ Փաշա 1864, Կ.Պոլիս- 1915, Մեծ Եղեռնի զոհ), հասարակական, քաղաքական, ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։  ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ։ Մասնագիտութեամբ՝ բժիշկ (ակնաբոյժ)։ 


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Կետիկ Փաշա: 1888 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ բժշկական վարժարանը։ Որպէս բժիշկ աշխատած է Բալուի ու Մալաթիոյ մէջ։ 
1889-ին կը հաստատուի Տիվրիկ, ուր կը պարապի իր արուեստվ, կը մասնակցի ազգային շարժումներուն: Ան ձերբակալուած է 1890ին, Կամախի մէջ, իբր յեղափոխական խումբեր կազմակերպող ու բանտարկուած է Սուազի բանտը, ուր մահուան դատապարտուած է: Բանտարկուած շրջանին բուժած է դատաւորին աչքը եւ փրկած է զայն կուրութենէ: Այս  արարքին հետեւանքով ան ազատ արձակուած է 1891ի Մարտին եւ հաստատուած է Շապին Գարահիսար, ուր նշանուած է օրիորդ Թորքոմեանի հետ: Տոքթ. Փաշայեան 1892ին դարձեալ ձերբակալուած է  եւ երեք տարի բանտերու մէջ մնալէ ետք նորէն մահուան դատապարտուած: Օրիորդ Թորքոմեանի՝ Անգլիոյ դեսպանին տիկնոջ մօտ միջամտութեամբ, տոքթ. Փաշայեան ներում ստացած է ու հաստատուած Պարսկաստան, ուր ապրած է 7 տարիներ: Հոն եւ նշանակուած է շահին պալատական բժիշկ եւ դարձած ազգային գործիչ: 
1903-1906 ապրած է Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս, ուր հաստատած է ՀՅԴի Լսարանը եւ «Կամպէթթա»  տպարանը, ուրկէ հրատարակուած է «Հորիզոն» թերթը: 
1907ին  վերադարձած է Պարսկաստան Իրան, Պէնտէր Կէզ քաղաքը, ուր ծառայած է վեց տարիներ եւ արժանացած բարձրաստիճան տիտղոսի եւ պատուանշաններու ու կոչուած՝ «Խան»: 
1908ին երիտթուրքական հեղաշրջումէն ետք վերադարձած է իր ծննդավայրը եւ ընտրուած Օսմանեան խորհրդարանի ազգային ժողովի երեսփոխան Սվազէն: 1912ին ան կ՛ընտրուի Ազգային երեսփոխան: Ան կ՚ընտրուի Մեպուս Սվազի եւ ազգ. երեսփոխան Խարբերդի 1912-ին։
Բժիշկ Փաշայեան ձերբակալուած է 1915ին եւ ուղղուած  Այաշի բանտը:  Ան կը նահատակուի Խուրշիտ չաւուշի ձեռքով, Այաշի բանտին մօտերը, 1915ի գարնան: Խուրշիտ չաւուշ նկարագրած է իր արարքը՝ «ես տոքթ. Փաշայեանին աչքերը նախ փորեցի, ապա վիզը կտրեցի եւ ահաւասիկ անոր ոսկի շղթան ու ժամացոյցը»:
Հայոց ցեղասպանութեան նահատակ 1915-ին։


== Երկեր, գիտական աշխատութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ ==
Տոքթ. Կարապետ Փաշայեան ունի բժշկական եւ գրական երկոտասնեակ մը ուսումնասիրութիւններ: Իր գրական գործերուն մէջ ամէնէն յատկանշականը եղած է սիրավէպ մը, որ կոչուած է «Մարիա թէ Հայկանոյշ»: Ունի երկրորդ վէպ մը՝ «Աղջկան մը յիշատակարանը» անունով:


== Գրականութիւն ==
«Մեծ եղեռնի նահատակ բժիշկները», Կարոյեան Գ. Ա, Պոսթըն, 1957, էջ 24-36։


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան 1919, Կ.Պոլիս,Արզուման 1919, էջ 19
Յակոբ Մարթայեան

Յակոբ Մարթայեան (22 Մայիս 1895(1895-05-22), Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 12 Սեպտեմբեր 1979(1979-09-12), Պոլիս, Թուրքիա), հռչակաւոր լեզուաբան, բանասէր եւ ուսուցիչ: Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթիւրք զինք տուած է «Տիլաչար» մականունը:


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Պոլսահայ հռչակաւոր լեզուաբան եւ բանասէր Յակոբ Մարթայեան ծնած է Պիւյիւքտերէ 22 Մայիս 1895-ին: Հայրը՝ Վահան Մարթայեան իսկ մայրը՝ Էօժէնի Մարթայեան (ծնեալ Սարաֆեան): Մանկութիւնը անցուցած է Կէտիկփաշայի մէջ։ Չորս տարեկանին սկսած է յաճախել տեղւոյն Ամերիկեան Մանկապարտէզը, ուր ուսանած է միայն Անգլերէն: Միջնակարգի ուսումը ստացած է Ամերիկեան վարժարանի մը մէջ։ 1907-ին խմբագրած է վարժարանին շաբաթաթերթը «Սքուլ Նիուզ» անունով: 1910 թուականին յաճախել սկսած է Ռոպէրթ Գոլէճ որուն իր ուսանած լեզուներուն աւելցուցած է Գերմաներէն, Լատիներէն եւ դասական Յունարէն: Իր ընկերներէն սորված է նաեւ Ռուսերէն, Լեհերէն եւ Պուլկարերէն: Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի պահուն Կովկասի Ռազմաճակատին մէջ պաշտoն ստացած է որպէս պահեստի սպայ: 1918-ին գաղթած է Պէյրութ, ուր կարգուած է Սուրբ Նշան Ազգային Վարժարանի տնօրէնը: Լիբանանի մէջ հիմնած էՀայերէն «Լոյս» շաբաթաթերթը:
1919-ին վերադարձած է Պոլիս եւ ուսուցչութիւն ըրած է Ռոպէրթ Գոլէճի մէջ։ 1922-ին ամուսնացած է Մելինէ անուն օրիորդի մը հետ որմէ ետք կը մեկնի դէպի Պուլկարիա: Հոն հրատարակած է «Մշակոյթ» շաբաթաթերթը եւ «Ռահվիրայ» ամսաթերթը։ Սոֆիայի Համալսարանին մէջ սկսած է դասաւանդել Դասական Թրքերէն: Թրքերէն լեզուի մասին Պոլսոյ «Արեւելք» թերթի մէջ իր հրատարակած յօդուածի մը թարգմանութիւնը Մուսթաֆա Քէմալ Աթաթիւրքին ուշադրութիւնը կը գրաւէ եւ Մուսթաֆա Քէմալ, Մարթայեանը կը հրաւիրէ Թուրքիա, որպէսզի դասախօսէ լեզուի, պատմութեան եւ աշխարհագրութեան կաճառներու մէջ:
Պաշտօնավարած է Թուրք Լեզուի Հաստատութեան քարտուղարութեան մէջ: 1934 թուականին մականունի օրէնքով որպէս Թրքերէնի վրայ կատարած աշխատութիւններուն փոխարէնը Մուսթաֆա Քէմալ իրեն «Տիլաջար» մականունը (Թրքերէնի մէջ Տիլաջար կը նշանակէ լեզու բացող) նուիրած է: Թուրքիոյ Խորհրդարանին առաջարկած է Մուսթաֆա Քէմալին «Աթաթիւրք» մականունը տրուիլը:


=== Մամուլի աշխատակից ===
Աշխատակցած է նաեւ Պոլսահայ մամուլին, մանաւանդ «Մարմարա» օրաթերթին:


=== Հրատարակութիւններ ===
Հայերէնով հրատարակած է երկու գրքոյկներ՝ «1500 Ամեակի Խոհեր» (1951) եւ «Աստուածաշունչը եւ Աշխարհաբարը» (1956): 1977-ին «Մարմարա» թերթի ձեռնարկութեամբ նշուած է Յակոբ Մարթայեանի գործունեութեան 70 ամեակը:
Ունի անտիպ բազմաթիւ ստեղծագործական լեզուագիտական եւ թարգմանական աշխատասիրութիւններ՝ «Սալին Վրայ» (գրական փորձեր),« Խոնջած Երազներ» (բանաստեղծութիւններ), «Ցայգաթիթեռ» (թատրերգութիւն), «Լեւոն Շանթ՝ Իր Փիլիսոփայութիւնը եւ Գեղարուեստը» (մենագրութիւն), «Հայ Դիւցազնավէպը »Բաղդատական Հիմի Վրայ:


== Մահ ==
1979-ին Մարթայեան մահացած է Պոլսոյ մէջ, իր ետին ձգելով պարբերաթերթերու մէջ ցրուած անհամար յօդուածներ: Իր մահազդը «ԹէՐէԹէ-ի (թրք.՝ TRT) կողմէ ծանուցուեցաւ որպէս «Ատիլ Աչար»: Այս կացութեան հանդերձ իրեն Յակոբ անունը չյայտարարուեցաւ, միայն «Ա. Տիլաչար» ձեւով սխալը շտկեցին:
Ղարաբաղի վէրքերը (ժապաւէն)

Ղարաբաղի վէրքերը  (պուլկարերէն՝ Раните на Карабах), Ղարաբաղի հերոսամարտին յատուկ վաւերագրական ժապաւէն, պատրաստուած` պուլկարացի լրագրող Ցվեթանա Փասքալեւայի կողմէ: Անիկա կ՛անդրադառնայ 1992-ին Շահումեանի եւ Մարտակերտի դէպքերուն` հասնելով մինչեւ 1993 ու ապա` 1994-ի զինադուլը:


== Ստեղծման պատմութիւն ==
Ցվեթանայի սոյն աշխատանքը բաղկացած է 7 վաւերագրական տեսերիզներէ, որոնց ընդհանուր շարքը հաւաքուած է «Ղարաբաղի Վէրքերը» խորագրով աշխատանքին «DVD» տարբերակին մէջ.

«Յոյսի բարձունքներ»,
«Արդեօք Ղարաբաղի մէջ լուսաբաց կ՛ըլլա՞յ»,
«Իմ թանկագին ողջեր եւ մեռածներ»,
«Ղարաբաղի վէրքերը»,
«Մայր հողին զինուորները»,
«Անդորր» եւ «Ոգի եւ հաւատ»։Ցվեթանա Փասքալեւա առաջին անգամ Ղարաբաղ հասած է 1991-ին` իմանալով Ազրպէյճանի կողմէ տեղացի ժողովուրդի բռնի տեղահանութիւններու մասին: Ղարաբաղի ազատագրութեան տարիներուն ինք ժողովուրդին մօտ կը գտնուի, բնակավայրերու մէջ, հիւանդանոցներու եւ խրամատներու մէջ, նկարահանելով ամէն ինչ, օգնելով երեխաներուն, կիներուն եւ տարեցներուն, որոնք ծանր պայմաններու կը դիմադրէին այդ օրերուն:
Ղրաբաղեան պատերազմի ընթացքին նկարահանուած այդ ժապաւէնները, կ՛ընդգրկեն առաւելաբար յուզիչ, բայց ոգեւորիչ պատկերներ:


== Ցուցադրուած երկիրնր ==
Աւելի քան մէկ ժամ տեւող վաւերագրական ժապաւէնը ցուցատրուած է՝ Պէյրութի, Փրակայի, Ֆրանսայի եւ Աւստրալիոյ մէջ։
Այն թարգմանուած է անգլերէնի, սպաներէնի, ռուսերէնի, պուլկարերէնի, ֆրանսերէնի եւ այլ լեզուներու։


== Պարգեւներ ==
Հայոց բանակի կազմաւորման 23-րդ տարեդարձին առթիւ, Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ՝ Սերժ Սարգսեանի կողմէ արժանացաւ «Երախտագիտութեան» մետալի:


== Արտաքին յղումներ ==
Աթէնքի եւ Թեսաղոնիկէի մէջ տեղի ունեցաւ Ցվետանա Փասքալեւայի «Ղարաբաղի վէրքերը» խորագրով ժապաւէններու ցուցադրութիւնը :
Իմ մէջ բաց վէրք կը մնան Ղարաբաղի վէրքերը, մինչեւ որ տեսնեմ Ղարաբաղի ամբողջական ճանաչումը:
"Раните на Карабах": (պուլկարերէն)
"Wounds Of Karabakh":(անգլերէն)
Մրգային Աղցան

Մրգային աղցան, ուտեստ, պատրաստուած տարբեր թարմ միրգերէ, որոնք կտրտուած են ոչ մեծ կտորներու։
Աւանդական բաղադրատոմսին մէջ կը մտնեն խնձոր, տանձ, նարինջ, պանան։ Յաճախ կ՛աւելցուին նաեւ խաղող՝ առանց կորիզներու, արքայախնձոր ու մանտարին։ Մրգային աղցանի մէջ կը մտնեն նաեւ սովորական կամ շագանակագոյն շաքարաւազ կամ կ՛աւելցնեն մեղր։ Համի համար կ՛աւելացնեն նաեւ չամիչ, աղացած նուշ, կամ անտառային ընկոյզ։ Մրգային աղցաններուն մէջ կ՛աւելացնեն նաեւ լեմոնի հիւթ՝ թարմութիւն հաղորդելու ու պտուղներուն արտաքին տեսքը պահպանելու համար։ Յատուկ համ կը հաղորդեն նաեւ ռոմի, քոնեակի կամ լիքիորի փոքր քանակները։ Աղցանը աւանդաբար չեն համեմեր ուրիշ բաներով, սակայն համի համար կարելի է աւելացնել մածուն կամ հարած սերուցք։
Մրգային աղցանը կը մատուցուի աղանդերի ձեւով։ Աղցանը խորհուրդ կը տրուի մատուցել պաղ վիճակի մէջ։
Աղցանի պահպանման ժամկէտը նոյնիսկ սառնարանին մէջ սահմանափակ է։


== Աղբիւրներ ==
Салаты и закуски на каждый день. Фруктовый салат с орехами
Лучшие кулинарные рецепты. Фруктовый салат по-бразильски
Русская кухня. Фруктовый салат с соусом
Նո­յեան տա­պան

Նոյեան տապան (դասական եբր.՝ תיבת נח‎, թեյվաթ նոահ), Ծննդոց գիրքին մէջ (6-9 գլուխներ) եւ աւելի ուշ գրառուած Ղուրանի մէջ (Հուտի եւ Ալ-Մումինուի սուրաներուն մէջ) նկարագրուած նաւ։
Ըստ Աստուածաշունչի Նոյ նահապետ կառուցած է անիկա Աստուծոյ հրամանով փրկելու զինք, իր ընտանիքը եւ երկիրի անասունները համաշխարհային Մեծ Ջրհեղեղէն։
Աստուածաշունչը կը նշէ նաեւ, որ ջրհեղեղէն ետք տապանը հանգչած է «Արարատ լերան» վրայ։
ԺԹ. դարէն սկսեալ Նոյեան տապանը գտնելու յոյսով բազմաթիւ արշաւախումբեր բարձրացած են Արարատ լեռ։ Անոնցմէ ամէնէն նշանաւորն է ամերիկացի աստղագնաց Ճէյմս Իրվինը։


== Աստուածաշնչեան պատմուածքներ ==
Ըստ Աստուածաշունչին, այդ օրերուն տեղի կ'ունենայ մարդուն  բարոյական մեծ անկումը, երբ երկրի երեսին մարդիկ կը սկսին մտածել միայն չարագործութիւններուն մասին։

Այդ օրերուն մարդ մը կար Նոյ անունով, որ արդար եւ մաքուր էր իր տեսակին մէջ եւ հաւատարիմ էր տիրոջ. 

Նոյ ամէն ինչ կ'ընէ այնպէս, ինչպէս իրեն պատուիրած է Աստուած։ Շինարարութեան աւարտէն ետք Աստուած Նոյին կ'ըսէ, որպէսզի ան մտնէ տապանին մէջ՝ իր կնոջ եւ որդիներուն հետ։ Բացի ատկէ, տապանին մէջ կը հաւաքէ նաեւ բոլոր անասուններէն մէկ զոյգ։ Ան նաեւ պէտք է սնունդ հաւաքէր իրենց եւ անասուններուն համար։ Անկէ ետք Աստուած ջուրով կը ծածկէ երկիրը. «ջուրերը այն աստիճան հեղեղեցին երկիրը, որ ծածկեցին երկինքի տակ գտնուող բոլոր բարձրաբերձ լեռները»։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		


== Աղբիւրներ ==
Մինաս Մինասեան

Մինաս Մինասեան (Կէմէրէկ - 1915 Յունիս)
Կէմէրէկցի, 45 տարուան, Մարզուանի Քոլէճէն ընթացաւարտ՝ կը մտնէ Հնչակեան շարքերուն մէջ, գործելով Մուշեղի ասպատակային խումբին հետ: Ուսուցիչ Կէմէրէկ եւ Կեսարիա: Մուշեղի կախուելէն ետք կը մեկնի Ամերիկա, ուրկէ հայրենիք դարձին՝ կը մնայ իբրեւ ուսուցիչ, նաեւ ներկայացուցիչ Կեսարիոյ Հնչակեան մասնաճիւղին: Կախուած 2 Յունիս 1915-ին :


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան Ապրիլ Տասնըմէկի, Կ.Պոլիս 1919, էջ 67, յօդուած 287
Իզոլա Պելլա

Իզոլա Պելլա ( իտալ.՝ Isola Bella՝ «գեղեցիկ կղզի»), Իտալիոյ կղզիներէն մէկը։ Կը գտնուի Մաճորէ լիճին ( Lago Maggiore) մէջ: Տեղակայուած է Սթրեզայ քաղաքին հակառակ ուղղութեամբ։


== Աշխարհագրութիւն ==
Կղզին շատ փոքր է․ երկայնքը 320 մեթր է, լանքը՝ 400 մ։ Ամբողջ տարածքը կը զբաղեցնեն Պորոմէօ դղեակն (The Rocca Borromeo di Angera) ու անոր կից այգին։


== Պատմութիւն ==
Այս ժայռոտ կղզին ազնուական խաւին ուշադրութիւնը կը գրաւէ 1632-ին, երբ Քարլօ Գ. կը սկսի կառուցել իր նստավայրը, զոր կը նուիրէ իր կնոջ՝ Իզապելլային։ Նստավայրին կառուցողական աշխատանքներով կը զբաղի Անճելօ Քրիվելլին (Angelo Crivelli), իսկ այգին կը կառուցէ Քարլօ Ֆոնթանան (ԺԷ. դարուն)։
ԺԸ. դարուն կը կառուցուի նաեւ տեղի թատրոնը, որ կը գրաւէ ողջ Եւրոպայի ուշադրութիւնը։
Հոս կը հիւրընկալուին Անգլիական լորտերը, Նափոլէոնը եւ Ժոզեֆինան, պատմաբան Էտուարտ Գիբբոնը։ Կղզին ունի նաւու մը տեսքը։ Մինչ օրս կղզիին վրայ պարբերաբար կը կազմակերպուին դասական երաժշտութեան միջոցառումներ։


== Պորոմէօ Պալատը ==

Պորոմէօ պալատը կառուցած են ճարտարապետներ՝ Ֆրանչեսքօ Քասթելլին, Ֆիլիփփի Կագնոլան եւ Քարլ Ֆոնթանան լոմպարտինեան վաղ պարոքքօ ոճով։ Ներկայիս պալատը օժտուած է թանգարանով մը։ Ներքին կահաւորանքը պարոքքօ ոճով է, սենեակները զարդարուած են նկարներով, քանդակներով, հին կահոյքով։ Թանգարանին մէջ կը գտնուին Նափոլէոնի. Լուքա Ճորտանոյի եւ այլ սրահներ։ 
Թանգարանը ունի մանուկներու հագուստեղէնի եւ խաղալիքներու յատուկ բաժին մը, կառուցուած՝ 1988-ին:
Առաստաղը կառուցուած է նեոդասականութեան ոճով։ Պալատին ստորին թատերայարկին մէջ կայ խեցիներով զարդարուած վեց քարայր։


== Այգին ==
Անգլիական այգիին մօտ կը գտնուի իտալական այգին, որ կառուցուած է վաղ շրջանի պարոքքօ ոճով։ Անիկա 10 սանդխափուլ ունեցող փոքրիկ յենահարթակ մըն է՝ զարդարուած որմնախորշերով եւ շատրուաններով: Յաւերժահարսերու քանդակները կը կազմեն իւրօրինակ կախուած այգի մը։ Այգիին մէջ կ'աճին տարաշխարհիկ բոյսեր։ Յենահարթակին վերնամասին՝ 34մ բարձրութեան վրայ վեր կը խոյանայ միաեղջիւրը՝ Պորոմէօ ընտանիքին խորհրդանիշը։