armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Չեսթըրֆիլտ

Չեսթըրֆիլտ (անգլերէն՝ Chesterfield), քաղաք Մեծ Բրիտանիայում։ Բնակչութիւնը՝ 10 688 մարդ (1831)


== Աշխարհագրութիւն ==
Չեսթըրֆիլտ քաղաքը կը գտնուի Անգլիաի կեդրոնական մասին մէջ, Տըրպշայր կոմսութեան տարածքին վրայ, Իսթ-Միտլենտզ շրջանին մէջ,Շեֆիլտի հարաւ, Հիպեր եւ Ռոտեր գետերի հատման վայրին շուրջ։


== Պատմութիւն ==
1204 թուականին անգլիացի թագաւոր Ճոն Լեկլենտը տուաւ Չեստըրֆիլտին շուկայական իրաւունք։ XIX դարին Չեստըրֆիլտը արագօրէն կը վերածուի է մեծ քաղաքի, հատկապէս այն բանէն յետոյ, երբ Ճորճ Ստեֆընսոնը կը կառուցէ Լիտս-Տըրպի երկաթագիծը՝ անցնող Չեստըրֆիլտի միջով։
Քաղաքի խորհրդանիշը Սենթ-Մերի եւ Բոլոր սուրբերու եկեղեցու զանգակատան վերի մասն է՝ թեքուած կառոյցի հորիզոնական գծէն 9 ֆուտ չափով (մոտաւորապէս 3 մեթր)։ Այս հետաքրքիր կառոյցի հետ կապուած են տեղական զրոյցներ եւ լեգենդներ։


== Գործընկեր քաղաքները ==
 Գերմանիա Դարմշտադտ, Գերմանիա։
 Ֆրանսիա Տրուա, Ֆրանսիա
 Չինաստան Յանցուան, Չինաստան
Կաղապար:Country data Նամիբիա Ցումեբ, Նամիպիա
Բագրատ Թեւեան

Բագրատ Թեւեան (1893, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1970), պոլսահայ գրող, թատերագիր, խմբագիր։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Յաճախած է Շիշմանեան, Ս. ՑակոբայԱզգային Որբանոց, Կեդրոնական եւ Պէրպէրեան վարժարանները; Աշակերտած է Շահան Պէրպէրեանի։ Ուսուցչագործած եւ տնօրէնի պաշտօններ ստանձնած է Սեմերճեան ճեմարանի եւ Պէրպէրեան վարժարաններու մէջ։
Աշխատակցած է իսթանպուլահայ մամուլին՝ բանաստեղծու–
թիւններով, արձակ գրութիւններով, քրոնիկներով, թերթօններով եւ
թարգմանութիւններով։ Հրատարակած է ձեոագիր Այգ, Ցայգ թերթերը եւ Ամանոր ամսաթերթը; Հրատարակած է Կեսուր (1926) եւ Անուշապուր (1926-28, շրջան մը իբրեւեւ Անուշապուր–Պատկեր անունով) երգիծական շաբաթաթերթերը եւ Երջանիկին Տարեցոյցը (ապա անուանափոխուած Երջանիկ Տարեգիրքի, 1928-65)։ Ատրինէ Տատրեանի եւ Արմենուհի էօզէրի գործակցութեամբ հրատարակած եւ խմբագրած է Պարտէզ (1946-67) մանկական թերթը; Գործակիցներու հետ պատրաստած է Այբուբենարաններու շարք մը; Ունի հնարամիտ Աշակերտները եւ Անկատար Բարքեր խորագրեալ անտիպ մանկապատանեկան թատերգութիւններ (Ատրինէ Տատրեանի գործակցութեամբ); Օգտագործած է Բորւ, Բիր, Մահակ, Զապէլ Տէրտէրեան, Պրպտող, Բ. Թայիս, Սեդա, Բակուր, Բ. Բիլակ, Բրօֆ. Ներսէս ճիլաճեան գրչանունները։


== Հրատարակուած Գործեր ==
Ուիլիէմ Քէօի Փոցտամի Գաղտնիքները (թարգմանութիւն) ՞
Իսթանպուլ, 1924;
Լիւք Տօրսանի Տօքթօր Քիւտին Խրտոփեակները (թարգմանութիւն) Իսթանպուլ, 1928;
Թօսուն Միրիկ Եւ Աղոտր Մինեվեր (վէպ) - Իսթանպուլ, 1930։
ԲաԶտարկեաւի Մը Օրագիրը (վէպ) - Իսթանպուլ, 1937։
(Ատլւինէ Տատբեանի գո|1ծակցութեամ|ւ) ՀաԸգրուաՕը (թա–
^ել)գութ|սն) - Իսթանպուլ, 1943։
63-ամեայ Ոսկի ՑոբելեաԸ Վաստակաւոր Դերասան Պալթա–զարի (յուշամատեան) - Իսթանպուլ, 1952։
Զսպանակի Վրայ (վէպ) - Իսթանպուլ, 1951։
Ատրինէ Տաւոլւեանի գուրծակցութեամբ) ԾուշիկիԶ Կաղանդը
(մանկական թատերգութիւն) - Իսթանպուլ, 11954։
(Ատբէնէ Տատրեանի գործակցութեամբ) Ջարթիկ Հօրքարին
Տունը (մանկական թատերգութիւն) - Իսթանպուլ, 1955։
(Ատբինէ Տատբեանի գոբծակցութեամբ) Փոքրիկ Ծփացած Իշ–
իւանանին (մանկական թատեբգութիւն) - Իսթանպուլ, 1960։
Մեծ Քաղաքին Զաոիվերը (վէպ) - Իսթանպուլ, 1955 (հակա–
ոակ «Ռ. հատորը մամուլէ տակ» ծանուցումին, չկարողացանք ստու–
Գել եթէ հրատարակուած է)Կարօ Աբրահամեան,  Վարք Քահանայից Բերիոյ թեմի, հ. Ա (խմբ. Պէպօ Սիմոնեան), Անթիլիս, «Տպարան Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Անթիլիաս - Լիբանան», 2004։։
1808 թուական

1808 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու ութերորդ տարին


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1808 ծնունդներ

Անյայտ օրով՝
Առաքել Արարատեան մ.1887 թուական, բանաստեղծ, մանկավարժ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1808 մահեր
Բարձր Հայք


== Վարչական բաժանում ==
Բարձր Հայքը բաղկացած էր հետեւեալ 9 գաւառներէն. 

Դարանաղի- կեդրոնը՝ Կամախ
Աղիւն- կեդրոնը՝ Արմտան
Մզուր կը կոչուէր նաեւ Մուզուր եւ Մնձուր- կեդրոնը՝ Տանձիկ
Եկեղեաց - կեդրոնը՝ Երիզա
Մանանաղի- կեդրոնը՝ Վժան
Դերջան- կեդրոնը՝ Դերջան
Սպեր- կեդրոնը՝ Սպեր
Շաղագոմք- կեդրոնը՝ Շաղագոմ
Կարին- կեդրոնը՝ Կարին


== Աշխարհագրութիւն ==
Իր տարածքով Բարձր Հայք կը համապատասխանէ այժմեան Էրզրումի հիմնական մասին։ Ունէր ընդարձակ սարահարթեր եւ դաշտեր։
Ձմրան օդը խիստ ցուրտ է եւ առատ կը ձիւնէ, մթնոլորտային տեղումները բաւարար են։ Գլխաւոր գետը Եփրատն է, որուն մէջ Բարձր Հայքի սահմաններուն կը թափին կարգ մը վտակներ։
Բարձր Հայքը նշանաւոր էր իր սառնորակ աղբիւրներով, ոսկիով, պղինձով, աղահանքերով, քարածուխով, նաւթով եւ երկաթով։
Ք.Ա. երկրորդ հազարամեակին Բարձր Հայքի արեւմտեան շրջանները մտած են խեթական պետութեան մէջ։
Ք.Ա. 15-րդ դարէն Բարձր Հայքը, Տայքի մէկ մասը Փոքր Հայքին հետ միասին կը կազմէին Հայասա-Ազզի հայկական ցեղային միութեան տարածքը։
Ք.Ա. 189-էն Բարձր Հայք մտած է Հայոց Արտաշիսեան թագաւորութեան մէջ։ Նշանաւոր էր հեթանոսական հաւատքի կեդրոններով։
Նահանգին Եկեղիք գաւառին Երիզա աւանին մէջ կը գտնուի Անահիտ աստուածուհիին մեհեանը։ Նոյն գաւառին Թիլ աւանին մէջ կը գտնուէր պտղաբերութեան աստուածուհիին՝ Նանէին մեհեանը։
Մեծ Հայքի արեւմտեան սահմանին գտնուելով՝ Բարձր Հայք հինէն ի վեր ենթարկուած է օտար տէրութիւններու յարձակումներուն։ 62-էն Բարձր Հայք մտած է Արշակունեաց Հայոց թագաւորութեան կազմին մէջ։
Ըստ Փաւստոս Բիւզանդի, Բարձր Հայքի Անի ամրոցին մէջ թաղուած են Հայոց Արշակունի թագաւորները։ 301-էն ետք Բարձր Հայքի Եկեղեաց գաւառին մեծ մասը դարձած է Գրիգոր Լուսաւորիչի տոհմին սեփականութիւնը։
Մեծ Հայքի 387-ի բաժանումէն ետք Բարձր Հայք կազմած է Հռոմէական Հայաստանի հիմնական մասերէն մէկը, որուն գերագոյն կառավարիչը կայսեր կողմէն նշանակուող կոմսն էր։ Նահանգը մասնատուած էր շարք մը նախարարութիւններու։ Բարձր Հայքի վարչական վիճակը կը փոխուի բիւզանդական Հուստինիանոս Ա. կայսեր կատարած վերափոխութիւններուն հետեւանքով։ Հայկական նախարարութիւնները կը վերցուին, 380-ական թուականներէն սկսեալ Բարձր Հայքի մէջ աստիճանաբար կ'ուժեղանայ բիւզանդական ազդեցութիւնը։
Է. դարու առաջին կէսին Բարձր Հայք դարձած է պարսկա-բիւզանդական պատերազմներու թատերաբեմ, նոյն դարու կէսերէն ենթարկուած է արաբական յարձակումներուն։ Նահանգը այնուհետեւ դարձած է Բիւզանդիոնի եւ արաբական արիւնոտ բախումներու թատերաբեմ։
885-էն Բարձր Հայք մտած է Բագրատունեաց Հայոց թագաւորութեան մէջ, բացառեալ Կարինէն, որ կը շարունակէ մնալ խալիֆութեան սահմաններուն ռազմականը։
1314-ին ամբողջ Բարձր Հայքը ենթարկուած է ծանր հարկահանութեան, փակուած են եկեղեցիները, բնակչութեան մէկ մասը հաւատափոխ եղած է, ոմանք վաճառած են իրենց զաւակները կամ փախած այլեւայլ վայրեր։
1394-ին Բարձր Հայքը գրաւած են Լենկ-թեմուրին հրոսակները եւ նահանգին բնակչութիւնը ենթարկուած է նորանոր արհաւիրքներու։ 1514-ին նահանգը գրաւած է օսմանեան Թուրքիան։ 1555 եւ 1639 թուականներուն թուրք-պարսկական պայմանագիրով Բարձր Հայքը վերջնականապէս անցած է Թուրքիոյ՝ ընդգրկելով Էրզրումի փաշայութեան մէջ։

Կաղապար:Մեծ Հայքի վարչական բաժանում
Եղիվարդ

Եղիվարդ (Եղիշէ Պատրիարք Տէրտէրեան, 1910, Վասպուրականի Ռշտունեաց գաւառ – 1 Փետրուար, 1990, Երուսաղէմ)


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Վասպուրականի Ռշտունեաց գաւառի Կայնիմիրան գիւղին մէջ, Նարեկայ վանքէն երեք ժամ հեռու։ Աւազանի անունով Եղիազար՝ բագմահարիւր որբերու հհտ Միջագետքի ճամբով 1922-ին կը բերուի Երուսաղէմ, ուր երկու տարի ետք կ՝ ընդունուի ժառանգաւորաց վարժարան։ Աւարտելէ ետք ընծայարանի դասընթացքը, 1932-ին կուսակրօն քահանայ կը ձեռնադրուի Թորգոմ արք. Գուշակեանի ձեռամբ եւ կը ստանայ վարդապետական գաւագան։ 1949-ին, Կիւրեղ պատրիարքի վախճանումէն հինգ տարի ետք կը կոչուի պատրիարքական տեղապահի պաշտօնին, իսկ 1960-ին պատրիարք կ՝ ընտրուի միաբանութեան կողմէ։
Հոգեւորականի իր կոչումէն աւելի՝ Եղիվարդ գրականութեան կոչուած տաղանդ է ու քերթողական թէ արձակ իր ստեղծագործութիւններուն մէջ լեզուական շնորհին, գիւտերուն եւ արտայայտութեան ինքնատիպ ձեւին կը միացնէ իմացականութեան բաժինը։
Մինչեւ 1950ական թուականներու քերթողական իր վաստակը ամփոփուած է «Մագթաղինէն մեղրամոմէ», «Սալոմէ», «Սամարուհին», «Խորտակման գիշհրներ», «Անցորդը», «Լերան վրայէն» եւ «Ակեղդամա» հատորներուն մէջ։ 1960-էն ասդին հրատարակած է «Օտարականը»՝ արձակ էջեր Ցիսուսի կեանքէն (1966), «Ընտիր էջեր»՝ ընտրովի քերթուածներ նախապէս հրատարակուած հատորներէ եւ, անոնց կողքին, նորեր (1973), «Կարմիր զօրավար»՝ տասնըեօթը երկարաշունչ քերթուածներէ, նախերգանքէ մը եւ վերջերգէ մը բաղկացած հատորը, նուիրուած՝ Ապրիլեան Եղեռնի նահատակներուն (1975), Պօղոս Աո֊աքեալի կեանին ու գործին սեւեոող արձակներու հաւաքածոյ մը՝ «Հհթանոսաց առաքեալը» (1975) եւ՝ «Լուսամատեան» անունին տակ՝ Հին ու Նոր Կտակարաններէն եօթանասուներկու կտորներու վերարտադրութիւնը, իր գրչով (1981)։
Եղիվարդի գործերը առհասարակ կը ձգտին ազգային ու հոգեշունչ նկարագրով մը կերպադրել հայրենական, պատմական եւ աստուածաշնչական պատկերներ, դէմքեր ու դէպքեր։ Մարդկայնականին որոնումն է որ կը կատարէ եւ կը հասնի ընթերցողին յուզական աշխարհն ու միտքը խռովելու զօրութեան։ Արարատին ու Սեւանին, հայրենիքին եւ անոր բնութեան, Մագթաղինէին եւ Ցիսուսին, Վարդանանց թէ Պօղոս առաքեալին սեւեռումը՝ իր կողմէ, մեկնակէտ է խօսքէն ու բառէն անդին կա՜մ իմաստասիրական յածումներու եւ կամ մարդկային հոգիի պեղումին։
Ձեւի ու չափի մտահոգութիւն չունի։ Կը հաւատայ որ ներդաշնակութիւնը արտաքին միջոցներու նպաստով չէ որ կը ստեղծուի, այլ՝ քերթուածէն ընթերցողին փոխանցուող մտքի ու հոգիի շարժումով, բանաստեղծութեան թելադրական ներզօրութեամբ։ Ասով ալ, Եղիվարդ փաստը կ՝ ընծայէ «պարզին վայելչութեամթը» տարազի բերուած ստեղծումներու
:


== Ծանոթագրութիւններ ==
Սարգիս Ազատեան

Սարգիս Փանոսի Ազատեան (Փանոսի որդի Սարգիս, 15 Փետրուար 1884(1884-02-15) - ոչ վաղ քան 14 Դեկտեմբեր 1916 եւ ոչ ուշ քան 31 Դեկտեմբեր 1916, Նազարէթ, Օսմանեան Կայսրութիւն), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Սարգիս Ազատեան ծնած է 1884 թուականի Փետրուար 15-ին, Հալէպի նահանգի Մարաշի գաւառի Ալպուսթան գաւառակին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է սուրբ Ստեփանոս թաղային վարժարանէն ներս։ Ուսումը շարունակած է Մարաշի Ազգային Կեդրոնական վարժարանէն ներս։ 1907 թուականին աւարտած է ամերիկացի միսիոներներու Տարսոնի (Տարսուս) Սէյնթ Փօլ գոլէճը (St. Paul’s Institute)։ 1907 - 1910 թուականներուն ուսուցչութիւն կը վարէ Մարաշի մէջ։
1909 թուականի Օգոստոսի 31-ին, ամուսնացած է մանկավարժ՝ հնչակեան գործիչ Սարգիս Սամուէլեանի դստեր, սբ. Ստեփանոս թաղային վարժարանի ուսուցչուհի՝ Հրանոյշի հետ։ 1910-1912 թուականներուն ընտանիքով բնակութիւն հաստատած է Դամասկոսի մէջ եւ ուսանած տեղի Օսմանեան բժշկական վարժարանէն ներս։ 1912-1916 թուականներուն ուսումը շարունակած է Կոստանդուպոլսոյ Հայտար փաշա թաղամասի բժշկական համալսարանին մէջ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբէն, ուսման զուգահեռ, օգնական բժիշկ աշխատած է Յըլտըզի եւ Կոստանդուպոլսոյ հիւանդանոցներէն ներս։ 1915 թուականի աշնան, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ հարիւրապետի աստիճանով ծառայած Դամասկոսի զինուորական հիւանդանոցին մէջ։ Այնուհետեւ ուղարկուած է Պաղեստինի Նազարէթ քաղաքը՝ որպէս թնդանօթաձիգներու գումարտակի 27-րդ ծանր հրետանաւորներու գունդի բժշկապետ։
Հիւանդ զինուորներուն բուժելու ընթացքին վարակուած է ժանտախտով եւ 9 օր ետք՝ 1916 թուականի Դեկտեմբեր 14/31-ին, մահացած Նազարէթի մէջ/Երուսաղէմի առաջին կարգի հիւանդանոցին մէջ՝ 32 տարեկան հասակին։ Թաղուած է Նազարէթի սբ. Աւետման լատինական եկեղեցւոյ կից գերեզմանոցին մէջ՝ զինուորական մեծ պատիւներով ու նուագախումբի հնչեցուցած երաժշտութեամբ։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։


== Գրականութիւն ==
«Հայ Բժշկութեան Տուած Զոհերը», ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919
Գալուստեան Գրիգոր Հ. «Մարաշ», Նիւ Եորք, 1934
Պոտուրեան Մկրտիչ «Հայ Հանրագիտակ», Պուքրէշ, 1940
Գալուստեան Գրիգոր Հ. «Մարաշ Կամ Գերմանիկ Եւ Հերոս Զէյթուն», Նիւ Եորք, 1988
Յարման Արսէն «Հայերը Օսմանյան Առողջապահութեան ծառայութեան Մէջ Եւ Պատմութիւն Սուրբ Փրկիչ Հայոց Հիւանդանոցի» (թուրքերէն), Սթամպուլ, 1988
Սամուէլեան Վահէ «Հայ Անցեալը` Լուսանկարներով», Ե., 2007
Նոնա Աղաջանովա

Նոնա Ռաֆայէլ Աղաջանովա (19 Մայիս 1960(1960-05-19), Թիֆլիս, Խորհրդային Միութիւն), հայ բեմադրիչ, սենարիստ, արտադրող։


== Կենսագրութիւն ==
Նոնա Աղաջանովան ծնած է 1960 թուականին Թբիլիսի քաղաքին մէջ։ Կինոյով կը սկսի հետաքրքրուիլ դեռ մանուկ հասակէն, որուն մեջ մեծ դեր կը խաղայ քեռին՝ Կառլեն Աղաջանովը, որ Մոսֆիլմին մէջ լեգենդար մարդ էր եւ կ'աշխատէր այնպիսի յայտնի մարդկանց հետ, որոնցմէ են Ակիրա Կուրասաւան, Միքայէլ Բոնդարչուկը, Էլդար Ռյազանովը, Գրիգորի Չուխրայը։ Կառլենը «Երգիծական եւ երաժշտական ֆիլմերու» միաւորման տնօրէնն էր, որուն գեղարուեստական ղեկավարը Գեորգ Դանելիան էր։1981 թուականին կ'աւարտէ Մոսկուայի մշակոյթի պետական ինստիտուտի ռեժիսուրայի ֆակուլտետը՝ Գրիգորի Ռոշալի արուեստանոցը։ Աշխատանքային գործունէութիւնն կը սկսի «Մոսֆիլէն», որուն մէջ 1982-1999 թուականներուն կ'աշխատի որպէս բեմադրիչ։ Աղաջանովան կինոստուդիայի մէջ միակ բեմադրիչի օգնականն էր, որ բարձրագոյն կրթութիւն ունէր։Շուտով կինեմատոգրաֆէն Նոնան տեղափոխեց հեռուստատեսութիւն։ НТВ, ТВ-6, ТВС հեռուստաալիքներուն պրոդոյսերուն տեղակալն էր, այնուհետեւ գլխաւոր պրոդոյսերը։Թուիստ ստուդիայի («TVист») հիմնադիրն ու ղեկավարն է, որ տարեկան կը նկարահանէ 5 ֆիլմ։


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Բեմադրիչ ===


=== Սենարիստ ===


=== Արտադրող ===


=== Դերեր ===


== Արտաքին յղումներ ==
От "Райских яблочек" до "Вкуса граната"։
Գէորգ Քանանեան

Գէորգ Քանանեան Եղիայի (Իլիա) (1836 Ղզլար,- 1897 Մոսկուա), հայ մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Աւարտեր է Սթավրոփոլի երկրամասի (Stavropol Krai) (Gymnasium) կիմնազիան (այսինքն՝ հանրակրթական միջնակարգ ուսումնական հաստատութիւնը) (1854), Մոսկուայի համալսարանի պատմա-լեզուագրական կաճառը (1858)։ 1861 թուականին ստացեր է մագիստրոսի աստիճան։ 1861-1881 թուականներուն եղեր է [[Լազարեան ճեմարան]]ի տեսուչ, 1881-1897 թուականներուն՝ վերատեսուչ։ Դասաւանդեր է Մոսկուայի համալսարանի, Լազարեան ճեմարանի, ինչպես նաեւ Ցիմերմանի արական կիմնազիայի մէջ։ Քանանեանի գործունէութեան շրջանին ճեմարանը վերածուեր է բարձրագոյն դպրոցի։ Իր նախաձեռնութեամբ կառուցուեր են մարմնամարզական դահլիճ, ննջարաններ՝ գիշերօթիկ սաներու, ինչպէս նաեւ առանձին մասնաշէնք՝ մասնագիտական դասարաններու եւ գրադարանի համար։ Քանանեան «Գամառ–Քաթիպա» գրական ընկերութեան հիմնադիրներէն է (1854)։ Քանանեանի «Եղբայրական օգնութիւն Թուրքիայի տառապեալ հայերրուն» ժողովածոյի եւ հայ պարբերականներու մէջ յօդուածներ  հրատարակեր է արեւմտահայերու կեանքի, ինչպէս նաեւ Լազարեան ճեմարանի պատմութեան վերաբերեալ։ Քանանեանի կտակի համաձայն 1901 թուականին Նոր Ջուղայի մէջ հիմնուեր է Գէորգ Քանանեան երկսեռ դպրոցը, որը 1915-1916 ուսումնական տարիին վերածուեր է Օրիորդաց դպրոցի։


== Երկեր ==
Семидесятилетие Лазаревского института восточных языков (1815-1890), М.,1891.Կաղապար:Bio-stub
Իրանի Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն

Իրանի սփիւռքահայ երաժիշտները նշանակալի ներդրում ունին ոչ միայն ազգային, այլեւ իրանակա ժողովրդական եւ բացառիկ երաժշտութիան։


== 18-19-րդ դարերու Հայ աշուղներ ==
18–րդ դարուն ժողովրդական երգարուեստի զարգացմանը նպաստած են հայ աշուղներ Հարութիւն Օղլին, Ղուլ Սարգիս Շիրիշկանցին, Միսկին Մատթեոսը, Միսկին Ստեփանը, Մարտիրոս Մանուկեանը եւ ուրիշներ։ Իրանական երաժշտական մշակույթի պատմութեան մեջ կարեւոր դեր ունի երգիչ Սարգիսը (7–րդ դար), որուն համբաւը տարածուած էր նաեւ Հայաստանի ու Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Իրանահայ Երգարիւեստի ճանաչուած դեմքերէն է Նիկոլ Գալանդերեանը, որ գրած է ռոմանսներ (շուրջ 700), մանկական երգեր, օպերաներ եւ այլն։ Բացառիկ երաժշտութեան ներկայացուցիչներէն է Ա. Տեր-Հովհաննիսեանը, 19–րդ դարու վերջին Թեհրանին ստեղծուած է Երաժշտասերներու միութիւն եւ լարային նուագախումբ։ յայտնի է ppԳրիգորեաններու տոհմը, հատկապես՝ ջութակահար, խմբավար Լեւոեւ Գրիգորեանը, որ Թեհրանի մէջ կազմակերպած եւ ղեկավարած է «Գուսան» երգչախումբը։ Որդին՝ երգահան եւ խմբավար Ռուբենը, պարսկական ժողովրդական երգերու առաջին գրառողն էր։ Ճանաչուած դաշնակահարներէն են էմանուել Մելիք-Ասլանեանը, Տանյա Հարութիւնեանը, Ռուբինա Սաիդխանեանը, Հայկուշ Մակարեանը, ջութակահարներ Լեոպոլդ Ավագեանը, Հրաչ Մանուկեանը, երգչուհիներՍաթո Աղաբաբեանը, Թամարա Փիլոսեանը, Մարիցա Սանոսեանը, Հակինթ Վարդանեանը, Հերմինէ Դաւիթեանը, խմբավար Գուրգեն Մովսիսեանը։ Երգչախմբերէն են «Գուսանը», «Անուշը», «Արագը», «Հայ երգը», «Անին» եւ այլն։ 1920-ական թուականներուն Ե. Ավետիսեանը Թաւրիզի մէջ հիմնադրած է բալետի առաջին ստուդիան (1945 թուականէն՝ Թեհրանի պարարուեստի դպրոց), 1939 թուականին պարուսույց Ա. Ջամբալեանը Թեհրանում՝ բալետի դպրոց։ Թեհրանի մէջ գործած է նաեւ «Պապիկեան-Բալե» խումբը։ յայտնի են Թեհրանի «Արարատ», «Կարապ», «Զարթոնք», «Կարավան» պարախումբերը։
Լեւոն Երամեան

Լեւոն Երամեան (21 Դեկտեմբեր 1892 (2 Յունուար 1893), Թիֆլիս, Ռուսական Կայսրութիւն - 23 Դեկտեմբեր 1938(1938-12-23), Պաքու, Խորհրդային Միութիւն), հայ դերասան եւ բեմադրիչ։ 


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Թիֆլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին Ներսիսեան վարժարանէն, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1909 թուականին: Երամեանի դերասանական կեանքը սկիզբ առած է 1910 թուականին.։ Ան բեմ բարձրացած է Ամօ Խարազեանի, Արմէն Արմենեանի եւ Օվի Սեւումեանի խումբերուն հետ միասին:
Այնուհետեւ ընդունուած է «Նոր Տրամա» թատրոն, միաժամանակ աշխատելով իբրեւ հաշուապահ եւ ապա ուսուցիչ Զանգեզուրի, Էրզրումի եւ Սարիղամիշի մէջ:
Երամեան իր բարձրագոյն ուսումը ստանալու համար մեկնած է Սեն Փեթերսպուրկ՝ 1916 թուականին, իսկ 1926 թուականին մեկնած է Փարիզ:
Դերասանը 1928-1938 թուականներուն մաս կազմած է Պաքուի հայկական թատրոնին, որ դերասանի մահէն ետք ստացած է անոր անունը: Երամեան եղած է նաեւ Պետրոս Ադամեանի անուան թատերախումբի հիմնադիրներէն մին:


=== Դերեր ===
Երամեան ներկայացուցած է բազմաթիւ դերեր, որոնցմէ են՝

Շիրվանզադէի «Նամուս»ի Սէյրանի,
Դ. Դեմիրճեանի «Դատաստանի» Թովմասի,
Գ. Սունդուկեանի «Պէպօ»ի Պէպոյի,
Նար-Դոսի «Սպաննուած Աղաւնի»ի դուսեանի դերերը եւ բազմաթիւ ուրիշներ:


=== Թարգմանութիւններ ===
Դերասանութեան կողքին զբաղուած է նաեւ թարգմանութեամբ, հայերէնի վերածելով օտար գրողներու թատրերգութիւններ, որոնք իր բեմադրութեամբ կեանքի կոչուած են:


=== Բեմադրութիւններ ===
Դերասանութեան կողքին Երամեան կատարած է բազմաթիւ բեմադրութիւններ, ներկայացնելով Սենկեւիչի «Հո՞ երթաս»ը, Սումպատովի «Դաւաճանութիւնը» եւ ուրիշներ:
Շնորհ


== Կոչում ==
Երամեան արժանացած է Ազրպէյճանի ժողովրդական արուեստագէտի կոչումին:
Գմբէթ

Գմբէթ, երկրաչափութեան մէջ մարմին է, որ կը կազմաւորուի երկու բազմանկիւններու միացումով:


== Նկարագրութիւն ==
Եկրաչափական գմբէթի առանձնայատկութիւնն այն է, որ հիմքի բազմանկիւնն ունի վերին հորիզոնական նիստէն երկու անգամ աւելի կողմեր: Սա երկու բազմանկիւններու միացումը կը կատարուի մեկումէջ հաւասարասրուն եռանկիւնիներու եւ ուղղանկիւնի լանջերու միջոցաւ: Գմբէթը ուղղաձեւ կըլլայ այն պարագային, երբ միացնող եռանկիւնիները հաւասարակողմ են, իսկ ուղղանկիւնիները՝ քառսիներ: 
Վերին նիստի ձեւէն կախուած գմբէթները կըլլան եռանկիւնային, քառակուսային եւ հինգանկիւնային:
Հրազդան (թերթ, Հրազդան)

«Հրազդան», խորհրդային շրջանի երկօրեայ թերթ։ Հանդիսացած է ՀԿԿ Հրազդանի շրջանային կոմիտէի եւ ժողովրդական դէպուտատներու շրջանային եւ քաղաքային խորհրդային օրգանը։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1965 թուականին, Հրազդան քաղաքին մէջ։
Լուսաբանած է կոմկուսի եւ կառավարութեան որոշումները, շրջանի եւ քաղաքի արտադրական ձեռնարկութիւններու աշխատանքային առօրեան, ներկայացուցած այպսես կոչուած՝ արտադրութեան առաջաւորներուն, վերհանած «տեղ գտած թերութիւնները»։ Փորձած է արձանագրել շրջանի գիւղատնտեսութեան աշխատողներու յաջողութիւնները, ծանօթացուցած առաջաւոր համարուող տնտեսութիւններու փորձին, անդրադարձած է աշխատաւորութեան կենցաղի, բուժսպասարկման, հանգիստի հարցերուն։
Տպագրած է գրական-գեղարուեստական գործեր, գիտական, մարզական եւ մշակութային տեղեկութիւններ, ընթերցողներու նամակներ։ ՏԱՍՍ-ի եւ Արմենպրեսի նիւթերով ծանօթացուցած է միջազգային քաղաքական իրադարձութիւններուն (խորհրդային գաղափարախօսութեան սահմաններուն մէջ), միութենական եւ հանրապետական նորութիւններուն։
Յաջորդած է «Լենինի դրօշով» (1932-1941, 1946-1962), «Լենինեան դրօշով» (1962-1965, միացեալ), թերթերուն։
Մատթէոս Վրդ. Հաճեան

Մատթէոս վարդապետ Հաճեան, (1868 թ. Խոտորջուր, Վիեննա - 1915 թ. (Մեծ Եղեռնի զոհ)), ինք Մխիթարեան միաբանութենէն է եւ ձեռնադրուած է վարդապետ 1891- ին:
Իր նշանաւոր երկն է.« Մատթէոսի Աւետարանը» (1898 թ., ոտանաւոր), գրած է հին աւանդական հեքիաթներ օրինակ.- «Տաղարան Հոգեւոր» (1910 թ.), ժողովրդական ոտանաւորներ (իր ծննդավայրին), առածներ եւ անէծքներ, ուր տպուած է Թիֆլիս:


== Աղբիւրներ ==
Յուշարձան 1919, էջ 89
Անտրէ Կոմէզ

Անտրէ Ֆիլիբէ Տաւարես Կոմէզ (30 Յուլիս 1993(1993-07-30), Grijó, Grijó e Sermonde, Vila Nova de Gaia, Porto District, Փորթուկալ), Փորթուկալցի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան: Հանդէս կու գայ քաթալոնական <<ՖՍ Պարշէլոնա>> ֆուտբոլային ակումբէն եւ Փորթուկալի ֆուտբոլի ազգային հաւաքականէն:


== Ակումբային ասպարէզ ==
Պրոֆէսիոնալ ակումբային ասպարէզը սկսած է 2012 թուականի յուլիս 28-ին Փորթուկալական «Պէնֆիքայի մէջ: 2012-2013 մրցաշրջանին ան հանդէս կու գար «Պէնֆիքայի» մեկնարկային կազմին մէջ։ «Պէնֆիքա»յէն մասնակցած է 14 խաղի եւ դարձած է 2 կոլի հեղինակ: Ըստ պայմանագրին ան «Պէնֆիքա» մնացած է 2012-2015 թուականներուն, բայց այդ տարիներուն ընթացքին ան վարձավճարով հանդէս եկած է «Պէնֆիքա Բ.» եւ Վալենսիայէն: 2015-2014 թուականին տեղափոխուած է «Վալէնսիա», որպէս հիմնական խաղցող: Ան 78 խաղ խաղցած է եւ խփած է 8 կոլ, կատարած է նոյնքան կոլային փոխանցում: Եւրոյ 2016-էն յետոյ անոր գնեց Պարշէլոնան
«Բարսելոնայի հետ պայմանագիր կնքած է փորթուկալացի կիսապաշտպան Անտրէ Կոմէզի թրանսֆրի գինը կատալոնական ակումբը սահմանած է 100 միլիոն եւրոյ:


== Club statistics ==
Կաղապար:Updated
Արտաքին Գործերու Նախարարութիւն (Շուէտ)

Շուէտի արտաքին գործերու նախարարութիւն (շուէտ.՝ Utrikesdepartementet), Շուէտի Թագաւորութեան կեդրոնական պետական գործակալութիւն, որ պատասխանատու է Շուէտի արտաքին քաղաքականութեան, այլ պետութիւններու եւ միջազգային կազմակերպութիւններու հետ յարաբերութիւններու համար:


== Պատմութիւն ==
Շուէտի արտաքին գործերու նախարարութիւնը հիմնուած է 1791-ին, երբ Կոստավ Գ. թագաւորը ստեղծեց Միջազգային թղթակցութեան թագաւորական խորհրդասենեակը (Konungens kabinett för den utrikes brevväxlingen): 1840-ին կազմակերպութիւնը պաշտօնապէս ստացած է ներկայիս անուանումը՝ Արտաքին գործերու նախարարութիւն (շուէտ.՝ Utrikesdepartementet): Այսօր այն Կառավարութեան գրասենեակի տասը նախարարութիւններէն ամենամեծն է:


== Պետական գործակալութիւններ ==
Արտաքին գործերու նախարարութեան հիմնական գլխաւոր պետական գործակալութիւններն են՝

Արտասահմանեան երկիրներուն մօջ գործող առաքելութիւններ եւ դեսպանութիւններ
Արտահանման վարկերու երաշխիքային խորհուրդ (Exportkreditnämnden)
Ֆորիքէ Պերնատոդ ակադեմիա (Folke Bernadotteakademin)
Ռազմավարական ապրանքներու տեսչութիւն (Inspektionen för strategiska produkter)
Առեւտուրի խորհուրդ (Kommerskollegium)
Հիւսիսային Ափրիկէի ինստիտուտ (Nordiska Afrikainstitutet)
SWEDAC (Հաւատարմագրման եւ համապատասխանութեան գնահատման շուէտական խորհուրդ) (Styrelsen för ackreditering och teknisk kontroll)
Sida (Շուէտի միջազգային զարգացման համագործակցութեան գործակալութիւն) (Styrelsen för internationellt utvecklingssamarbete)
Շուէտի ինստիտուտ (Svenska institutet)
Շուէտական Ալեքսանդրիայ ինստիտուտ (Svenska institutet i Alexandria)
Գործարար Շուէտ (Sveriges export- och investeringsråd)
Առեւտուրի խորհուրդը կամ Sveriges Exportråd: Կը գտնուի Սթոքհոլմ


== Արտաքին յղումներ ==
Շուէտի արտաքին գործերու նախարարութիւն
Միհրան Մելիքեան

Միհրան Մելիքեան (1922, Թուրքիա, Բալու), լուսանկարիչ, 1930-ին եկած է Հալէպ: Շրջանաւարտ Կիւլպէնկեան Ազգային Վարժարանէն: Ուսուցիչը տարած է զինք Տէրունեան լուսանկարչատունը. հայր Տէրունեան, արուեստի բծախնդիր այդ մարդը, գաղտնի բոլոր դռները բաց կը ձգէր իրեն դիմող պատանիներուն առջեւ։ 1939-ի պատերազմի պատերազմի օրերուն, վարպետը զինք կը փոխադրէ Պէյրութի լուսանկարչատունը, ուր կը ստանձնէ գործին հսկողութիւնը։ Աշխատած է նաեւ Փարամաունթ լուսանկարչական հաստատութեան մէջ։ Ապա կը հիմնէ իր սեփական սթիւտիոն։
Արուեստագէտ լուսանկարիչ մը, որ իր թեքնիք գիտելիքներով եւ արուեստի խորունկ զգայնութեամբ, մնայուն հետաքրքրութիւն ստեղծած է ու պահած իր անունին շուրջ։ Շրջան մը զբաղած է նաեւ շարժուն կեանքի լուսանկարչութեամբ, լուսանկարելով այլազան պահերու ամենագեղեցիկ վայրկեաններ։ Հաւասար յաջողութեամբ բոլոր ճիւղերուն մէջ ինքզինք արժեցուցած արուեստի այս նուիրեալը, կը մնայ տիրական դէմքերէն մէկը լիբանանեան լուսանկարչութեան։
Յարութիւն Քհնյ. Ժամկոչեան

Յարութիւն Քհնյ. Ժամկոչեան, ծնած է Ալպիստան, ժթ.դարու երկրորդ կիսուն։
Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն ծխական վարժարանը, զոր աւարտելէ ետք, ինքնաշխատութեամբ մշակած է իր հայերէն լեզուն ու սորված է եկեղեցական գիտելիքներ։ Իբրեւ հայերէնի ուսուցիչ, պաշտօնավարած է իր ծննդավայրի վարժարանի մէջ։ Կրթական աշխատանքներուն զուգահեռ, յաճախած է տեղւոյն եկեղեցին ու մաս կազմած դպրաց դասին։ Ան մեծ սէր ու հետաքրքրութիւն ցուցաբերած է եկեղեցւոյ երգեցողութեան հանդէպ։ Կարճ ժամանակամիջոցին սորված է պատարագի երգեցողութիւնը։ Եկեղեցւոյ շարականներն ու սաղմոսներուն իմաստը հասկնալու կարեւորութիւնը զինք մղած է գրաբար լեզուն սորվելու անհրաժեշտութեան։ Ալպիստանի բնակիչներու բուռն փափաքին ընդառաջելով, ընդունած է դառնալ Ալպիստանի Քահանայ եւ այդ նպատակով մեկնած է Սիսի դպրեվանքը, ուր քահանայական դասընթացքներու հետեւելով, հարստացուցած է եկեղեցական ու կրօնական իր գիտելիքները։ Քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումը տեղի ունեցած են Սիսի դպրեվանքին մէջ, 1890-ին, ձեռամբ՝ Քէֆսիզեան Կաթողիկոսին, վերակոչուելով՝ Տէր Յարութիւն։
Քառասնօրեայ շրջանը աւարտելէ ետք, ան հոգեւոր նշանակուած է Ալպիստանի Հայոց, որմէ ետք, Կաթողիկոսին տնօրինութեամբ տեղափոխուած է Պէրէճիկ, ուր իր ջերմեռանդ հաւատքով, ճկուն լեզուով ու գործունեայ նկարագրով շահած է ժողովուրդին վստահութիւնը եւ շուտով դարձած է համակրելի ու յարգելի հոգեւորական մը։ Իր անկողմնակալ ընթացքով ու անձնուէր ծառայութեամբ խաղաղ մթմոլորտ մը ստեղ