Լիթըլ Պիկհորնի Ճակատամարտ

Լիթըլ Պիկհորնի ճակատամարտ (անգլերէն՝ Battle of the Little Bighorn), Լակոտայի կողմէն յայտնի, ինչպէս Իւղոտ խոտերու ճակատամարտ (անգլերէն՝  Battle of the Greasy Grass), հնդկական լակոտա-հիւսիսային շէյենական միութեան եւ ԱՄՆ-ի բանակի Եօթներորդ հեծեալ գունդի միջեւ տեղի ունեցած ճակատամարտ, որ տեղի ունեցած է 25 յունիս-26 յունիս 1876-ին, Մոնդանայի Լիթըլ Պիկհորն գետի մօտ։ Ճակատամարտը աւարտած է ամերիկեան գունդի հինգ վաշտերու ջախջախմամբ եւ յայտնի հրամանատար Ճորճ Քասթերի մահուամբ։


== Նախապատմութիւն ==

Քաղաքացիական պատերազմի աւարտէն ետք բնակչութիւնը դէպի մայրցամաքի արեւմուտքը ձգուեցաւ, ինչ որ տեղաբնակ սիու ցեղի հետ պատերազմի պատճառ դարձաւ։ Հարաւի հետ պատերազմէն հիւծուած ԱՄՆ-ի զօրքերը պարտութիւն կրեցին, եւ 1868-ին պայմանագիր կնքուեցաւ, ըստ որուն փակուեցաւ հնդկական հողերու մեջով անցնող ճանապարհը եւ հոն գտնուող ամրոցներ ոջնջացուեցան: Նոր պատերազմի պատրաստուելով՝ փետրուար 1876-ին մեծաւորներ Թերին եւ Կրուկը կրկին հնդկական հողեր ներխուժեցին: Սիու ցեղը ստիպուած տեղահանուեցաւ եւ ցեղախումբերով նահանջեց։
Յունիսին մեծաւոր Թերիի շարասիւնը, գրոհելով Յելոուսթոուն գետի հարաւային ափի երկայնքով, յայտնուեցաւ վերջերս լքուած արոտավայրերուն մէջ։ Ժողով գումարելով, Թերին որոշեց հետեւակով եւ հրետանիով դէպի հարաւ յարձակիլ, ուր հնդիկները գնացած էին, միաժամանակ հեծելազօրը Լիթըլ Պիկհորն գետի վերին հատուած ուղարկելով, որպէսզի կտրէ սիուներու նահանջի ճամբան: 22 յունիս-ին 7-րդ հեծեալ գունդի բոլոր 12 վաշտերը, հնդիկ հետախոյզներու ջոկատը եւ սննդամթերքով բեռնուած 175 ջորիներ Քասթերի 15 օրուայ հրամանատարութեամբ ժամանեցին։ 24 յունիս-ին Քասթերը հսկայական ռազմական ճամբարի հետքեր յայտնաբերեց, եւ որոշեց գիշերային զինուորական շարժում կատարել, որպէսզի հնդիկներուն թաքնուելու թոյլ չտան։ Գունդը տեղ հասաւ 25 յունիս-ին, գիշերուան ժամը 2-ին, որմէ ետք ճամբարը ոչնչացուց։ Առաւօտեան ժամը 10-ին, գիշերակացէն ետք Քասթերը բլուրը բարձրացաւ, ուրկէ անոր առջեւ  հակառակորդի ռազմական ճամբարի ծայրը բացուեցաւ։ Անոր տեղեկացուցին, որ մոլորուած բեռնասայլերու խումբի վրայ հնդիկներու փոքրաթիւ ջոկատ յարձակած են, եւ, որպէսզի անսպասելիութեան ազդեցութիւնը չկորսնցնէ, Քասթերը որոշեց հենց այդ օրը յարձակիլ: Ան գունդը 3 մասի բաժնեց. անձամբ գլխաւորեց «C» (Թոմ Քասթեր), «E» (Էլեգեոն Սմիթ) «F» (Ճորճ Յեթս), «I» (Մայլզ Քեոգ) եւ «L» (Ճէյմս Կոլհաուն) վաշտերը. մայոր Ռինոն ստացաւ «A», «G» եւ «M» վաշտերը. զօրավար Բենտինը ստացաւ «D» «H» եւ «K» վաշտերը. բեռնասայլերու պահպանութեան համար «B» վաշտը վերցուցին եւ քանի մը այլ վաշտերէն զինուորներ, որոնք զօրավար Մաքդուգալի հրամանատարութեան մէջ ընդգրկուեցան: Բենտին հրաման ստացաւ դէպի ձախ շարժելու եւ խորդուբորդ վայրերը հետազօտել՝ յայտնաբերուած հնդիկներուն վրայ յարձակելով. անծանօթ ուժերու բացակայութեան ժամանակ, ան պէտք է հանկարծակիի բերէր գլխաւոր ուժերուն։ Ռինոն պէտք է գրոհէր գետի ձախ ափի երկայնքով, ուր հնդիկներու ճամբարը կը գտնուէր, իսկ Քասթերը՝ աջ ափով։


== Մարտ ==

25 յունիս-ին՝ ժամը 15:00-ին, Ռինոն իր շարասիւնը ճամբարէն քանի մը հարիւր մեթր հեռու կանգնեցուց՝ հրամայելով ձիերէն իջնել եւ կրակ բանալ: Թշնամիներու յայտնուիլը Նստած Ցուլի ճամբարի ընթացքին խառնաշփոթ առաջացուց. կանայք երեխաները առին եւ դէպի հիւսիս փախչեցան, իսկ տղամարդիկ իրենց գործերը ձգեցին, զէնք առին եւ թշնամիի ուղղութեամբ գացին։ Հանդիպելով ուժերու բազմակի գերազանցութեան՝ Ռինոն հրամայեց դէպի գետի մօտ գտնուող պուրակը հեռանալ:
Կատաղի Ձին հնդիկներու գրոհին առաջնորդեց։ Անոնք նաեւ շրջանցեցին ամերիկացիներուն թեւերէն եւ անոնց թիկունքին յայտնուեցան: Ռինոն որոշեց դէպի գետի հակառակ կողմը գտնուող բլուրը (այժմ Ռինո Հիլ կը կոչուի) ժողողուիլ։ Նահանջի ժամանակ անոր վատերը նշանակալի կորուստներ կրեցին. 46 մարդ մահացաւ, եւս մօտ երկու տասնեակը չկրցան բլուրը բարձրանալ՝ մացառուտներուն մէջ թաքնուելով։ Վաշտերը պաշտպանական դիրքեր գրաւեցին բլուրին վրայ, իսկ հնդիկներու գլխաւոր զանգուածը դէպի հիւսիս ուղղուեցաւ, ուրկէ նոյնպէս մարտի ձայներ կը լսուէին։ Մարտի սկզբէն մօտաւորապէս 45 վարկեան անցած էր։
Քասթերը, դէպի հիւսիս շարժուելով, բարձրացաւ Ռինո Հիլի գագաթը, եւ, տեսնելով հնդիկներու գիւղի ճիշտ տարածքը, Մաքդուգալի մօտ սուրհանդակ ուղարկեց, որպէսզի արագ ռազմամթերք հասցնէ։ Ջոկատը շարունակեց դէպի գետի երկայնքով շարժուիլ, հասնելով գիւղի առջեւ գտնուող բլուրին (աւելի ուշ յայտնի դարձաւ, ինչպէս Քոլհաուն Հիլ), ուր Քասթերը որոշեց ծանծաղուտը անցնել։ Սակայն գետը հասցուցին տասնեակ հնդիկներ անցնել եւ հրաձգային կրակ բացին։ Քասթերը, հաւանաբար վախնալով մեծաթիւ դարանակալներէն, հրամայեց նահանջել։ Ան շեփորահար (անոնք բանակին մէջ բանագնացներու դեր կը կատարէին) Մարտինին դէպի հարաւ ուղարկեց, որպէսզի ան գտնէ եւ բերի Բենտինի վաշտերը։ Մարտինը վերջին մարդն էր, որ Քասթերի շարասեան զինուորներուն ողջ տեսած էր։
Բենտինը բլուրներուն վրայ չգտաւ հնդիկներուն, եւ, միանալով բեռնասայլերուն, դէպի հիւսիս ուղղուեցաւ, ուր առաջին սուրհանդակի եւ Մարտինի զեկոյցները ստացաւ: Քայլքը արագացնելով եւ ետեւը ձգելով բեռնասայլերը՝ անոր ստորաբաժանումները Լիթըլ Պիկհորն գետի մօտ տեսան Ռինոյի՝ լեռը բարձրացող զինուորներուն, որոնք գրեթէ հազար հնդիկներու կողմէն կը հետապնդեուէին։ Միանալով Ռինո Հիլի վրայ՝ Ռինոն, կորուստներու քանակէն ելլելով, խնդրեց Բենտինին, որպէսզի մնայ, որուն ան համաձայնեցաւ՝ տեղակայելով իր վաշտերը։ Հնդիկները բլուրը ոչ ամուր շրջանակի մէջ առին եւ գլխաւոր ուժերը դէպի հիւսիս ուղարկեցին, ուրկէ մինչեւ պաշարուածները մարտի ձայներ կը լսուէին։
Ժամը 16:50-ին Քասթերի ընկեր «D» վաշտի հրամանատար Վեյրի նեարդերը տեղի տուին, որ ինքնակամ դուրս եկաւ դիրքերէն եւ զառիվայրով ներքեւ իջաւ։ 20 վարկեանէն բեռնասայլերը բլուր հասան։ Ռազմամթերք ստանանլով՝ Բենտինը «H», «K» եւ «M» վաշտերը Վեյրի ետեւէն ուղարկեց։ Վեյր Փոինթ բարձունքին հասնելով՝ զօրքերը Քոլհաուն Հիլի վրայ վառոդի ծուխի ամպ նկատեցին, ուրկէ իրենց ուղղութեամբ հարիւրաւոր հնդիկներ կ՛ուղղուէին: Բենտին մարտով դէպի Ռինո Հիլ նահանջեց։
Մարտինի մեկնումէն ետք կարելի չէ վստահաբար նկարագրել Քասթերի գործողութիւնները, չնայած հնդիկներու վկայութիւնները եւ հնէաբանական արշաւները անոնց վրայ որոշակի լոյս կը սփռեն: Ընդունուած է համարել, որ Քասթերը կրկին բաժանած է իր ուժերը. Քոլհաուն Հիլի վրայ ձգելով պաշտպանական երկու սահման՝ ան երկու մղոն հիւսիս կ՛երթայ հետախուզման նպատակով։ Հոն անոր առջեւ հազարաւոր փախստական հնդիկներու տեսարան կը բացուի, եւ, Քասթերը, սկզբը ցանկանալով անոնց գերի վերցնել թշնամիի վրայ ճնշում գործադրելու նպատակով, կ՛որոշէ Բենտինին սպասել։
Քոլհաուն Հիլի մարտը, որուն մինչ այդ պահը փոխհրաձգութիւնները բնորոշ էին եւ երկու կողմերէն անօգուտ յարձակման փորձերը, նոր լիցք կ՛ըստանայ. մահապարտ շէյենների ջոկատը կը ժամանէ։ Անոնք ամերիկացիներու շղթայի վրայ կը գրոհեն, եւ, չնայած, բոլորը կը մահանան՝ անոնք հնարաւորութիւն կու տան ընկերներուն երկրորդ ալիքով ամերիկացիներու դիրքեր ներխուժել, որոնք չէին հասցուցած զէնքերը վերալիցքաւորել։ Զօրավար Քոլհաունը, ուրիշ դիրքերէ դէպի մարտի թեժ կէտը քաշեց իր զօրքերի մէկ մասը, ինչ որ թոյլ տուաւ հնդիկներուն, ոգեւորուած մահապարտներու օինկաով, անոր վաշտի նոսրացող շարքերու մէջ մխրճուելու։
Թշնամիի քանակական գերազանցութիւնը ձեռնամարտի ընթացքին Քոլհաունի զօրամիաւորումներու ոչնչացմանը հանգեցուց։ Փոքրաթիւ վերախրածներ բարձրացան բլուրի գագաթը, ուր պաշտպանութեան վերջին գիծը գրաւծ էին զօրավար Քեոգի «I» վաշտը, որուն զինուորները քանի մը վարկեան տեւած ձեռնամարտէն ետք դէպի հիւսիս նահանջեցին՝ Քասթեր Հիլ։
Հինգ վաշտերու մնացորդները Քասթերի գլխաւորութեամբ բլուրի վրայ լեցուեցան, որ աւելի ուշ իր անուամբ կոչուեցաւ (նաեւ յայտնի է, ինչպէս «Քասթերի վերջին դիրք»), եւ իրենցմէ քսանապատիկ շատ հնդիկներու գրոհին ենթարկուեցան։ Հնդիկները նշած են դատապարտուածներու աննախադեպ քաջութիւնը, որու նման չէին սպասեր սպիտակներէն։ «E» վաշտի զինուորները փորձեցին ճեղքել շրջափակումը, սակայն լիովին ոչնչաուեցան։ Քասթեր Հիլի գագաթին ամերիկացիները ձեռնամարտով միայնակ յարձակող հնդիկնհերուն կը դինակայէին։ Քանի մը վարկեան ետք բլուրի գագաթին ոչ մէկ կենդանի ամերիկացի չմնաց:
7-րդ հեծեալ գունդի հինգ վաշտերու վերջին մարտի բոլոր մասնակիցներէն միայն Կոմանչը ողջ մնաց՝ Քեոգի ձին, որ աւելի ուշ գունդի թալիսմանը դարձաւ։ Մարտի ժամանակ սկսած թշնամիներու մարմիններու գանգամաշկումը կը շարունակուէր նաեւ ջախջախումէն ետք։ Հնդիկները դանակով կը կտրէին ամերիկացիներու ներքին գործարանները։
Քասթերի մարմինի մօտ, որ երկու հրազենային վիրաւորում ստացած էր, իր «ռեմինգտոն» հրացանէն կրակած 17 պարկուճ կը գտնուէր։ Քասթերի գանգամաշկը հանուած չէր, քանի որ անվտանգութեան նկատառումներով ոչ ոք չէր ցանկանար հանձն առնել անոր սպանութիւնը։ 17 յուլիս-ին հնդիկներու հետապնդումը աւարտեցաւ Դեղին Մազեր անուանմամբ շէյենի մահով, որ սպաննուած եւ գանգամաշկուած էր յայտնի սկաուտ Պուֆալօ Պիլի կողմէն՝ «Առաջին գանգամաշկը հանուն Քասթերի՜» աղաղակով։
Աւարտելով իրենց գործը Քասթերի հետ՝ հնդիկներու հիմնական ուժերը դէպի հարաւ ուղղուեցան՝ դէպի Ռինո Հիլ։ Ռինոյի եւ Բենտինի վաշտերը անգործ նստած չէին. բաժակներով եւ դանակներով անոնք խրամատներ կը փորէին։ Մահապարտներու բացակայութիւնը հնդիկներուն հնարաւորութիւն չտուաւ վճռական յարձակման համար։ Անոնք հրացաններով եւ նետերէն փոխհրաձգութիւններով սահմանափակուեցան։ Նետերը աւելի արդիւնավետ էին իրենց կոր հետագիծի շնորհիւ։
7 վաշտերը պաշտպանութիւն կազմեցին՝ ծարաւէն տառապելով. դէպի գետ արտագրոհները յաջողութեամբ չպսակուեցան։ Քասթերի ջոկատի մասին տեղեկութեան բացակայութիւնը անոր ճակատագիրի մասին վարկածներ առաջացուց։ Սպաները կը կարծէին, որ ան դէպի հիւսիս նահանջած է՝ Թերիի մօտ։ Անոնք յիշեցին Ուոշիթի ճակատամարտի դէպքը, երբ Քասթերը «մոռացութեան մատնած էր» մայոր Էլիոթի ջոկատին, որ շէյեններու կողմէն լիովին կոտրուած էր։ Զինուորները նոյնպէս իրենց լքուած զգացին։
Գիշերը բլուրի վրայ 17 մարդ կը թափանցէին, որոնք ցերեկը չէին կրցած իրենց մացառուտները լքելու։ 26 յունիս-ի առաւօտեան հնդիկներու գրոհները շարունակուեցան։ Բենտինի գլխաւորութեամբ «H» վաշտը դէպի հարաւ արտագրոհ կատարեց ընդդէմ շատ խիտ ամրացած հնդիկներու: Պաշարուածներու ծարաւը միայն ուժեղացաւ, եւ, վերջապէս, 17 կամաւորներ ջուր բերելու գացին, եւ յաջողեցան. չորսը հրացաններով (բոլորը գերմանացիներ էին) կը ծածկէին մնացածին, որոնք կաթսաները գետի ջուրով կը լեցնէին։
Իմանալով հիւսիսէն Թերիի հետեւակայիններու մօտենալու մասին՝ Նստած Ցուլը հրամայեց նահանջել։ Ռինո Հիլի մարտերուն գունդը եւս 6 սպաննուած անձ թողնեց եւ 48 վիրաւոր։


== Հետեւանքներ ==
27 յունիս-ին մարտի վայր ժամանեց Թերիի հետեւակը, որ զգուշօրէն կը քալէր վերապրած սկաուտներու նախազգուշացումներէն ետք։ Քասթերի ջախջախման մասին լուրը մարգագետիններով տարածուեցաւ։ Հնդկական որոշ ցեղեր լքեցին ռեզերվացիաները, որպէսզի Նստած Ցուլի զօրքերուն միանան։ 1876-ի մնացած մասը եւ 1877-ը անցաւ ամերիկացիներու կողմէն հնդիկներու հետապնդումներով, որուն պատճառով անոնց մեծ մասը գերեւարուեցաւ։ Պատերազմը աւարտեցաւ ԱՄՆ-ի յաղթանակով, եւ բոլոր հնդիկները ռեզերվացիաներուն մէջ փակուեցան։

Քասթերի պարտութիւնը ԱՄՆ-ի մէջ հսկայական հնչեղութիւն ստացաւ, ինչ որ եւրոպացիներուն շատ յայտնի չդարձաւ ճակատամարտի տեղական մասշտաբի պատճառով։ Հասարակութիւնը պահանջեց մեղաւորներուն պատճել։ Բազմաիւ վարկածներ առաջնորդուեցան, որոնց մեծ մասը կարելի է հերքել։ Օրինակ, Քասթերին կը մեղադրէին ուժերու բաժանման մէջ, սակայն, ան աւելի վաղ այն յաջողությամբ կիրառած էր։
Յոյս ունենալով հնդիկներու պաշտպանուելու չիմանալը՝ Քասթերին Քոլհաուն Հիլի մօտ վերագրեց գետանցումէն անտեղի հրաժարումը, որմէ ետք ան կրնար հնեիկ բնակչութիւնը կոտորել։ Այստեղ մոռացութեան կը մատնուի նաեւ ան, որ պահ մը երկու հարիւր զինուորներ, համենայն դէպս, ստիպուած եղած են հնդիկներու հիմնական զանգուածի ճնշմանը հանդիպիլ՝ գտնուող Ռինո Հիլի մօտ։
Քասթերի կռուազան ոճի հետեւորդները Ռինոյին եւ Բենտինին կը մեղադրէին դանդաղելու կամ վախկոտութեան համար։ Սակայն երբ Բենտին Վեյր Փոինթ հասաւ, հինգ վաշտերի մնացորդներուն արդէն ոչնչացուցած էին, իսկ մինչեւ բեռնասայլերու ժամանումը, այսինքն՝ առանց ռազմապաշարի, յարձակում սկսիլը կրնար մարտի աւելի ողբերգական աւարտի հանգեցնել։ Անառարկելի է միայն այն փաստը, որ Քասթեր չէ կատարած «փակել հնդիկներու նահանջի ճանապարհը» հրամանը, այլ, որոշած է առանց գլխաւոր ուժերու ժամանման հազարաւոր հնիկներու վրայ գրոհել։
Ճակատամարտի վայրին մէջ այժմ յուշահամալիր  կը գտնուի(անգլ.)։Քասթերի շարասեան զոհուած զինուորները ԱՄՆ-ի մէջ ազգային հերոսներ կը համարուէին։ Ճակատամարտի մասին բազմաթիւ գիրքեր գրուած են, ներկայացումներ ցուցադրուած են, եւ ֆիլմեր  նկարահանուած են։


== Զանգուածային մշակոյթ ==
Ռալֆ Փիթերսի «2020-ականներու պատերազմը» վէպին մէջ, Ճաբոնի հետ պատերազմի ընթացքին Սովետական Միութեան օգնութեան հասնող 7-րդ հեծեալ (այդ ժամանակ ուղղաթիռային) գունդը ոչնչացուած կը գտնուի սովետական Փոքր-Մեծ եղջիւր գիւղի մօտ (տառացի թարգմանած՝ «Little Bighorn»)։
Թաղեք իմ սիրտը Վունդեն Նիում
Փոքր մեծ մարդը (ֆիլմ)
Darkest of Days վիդեոխաղում խաղացողը որպէս Քասթերի հրամանատարութեան տակ գտնուող ճակատամարտի մասնակից կը ներկայանանայ։
Ճակատամարտի տեսարանը կը յայտնուի Age of Empires III: The War Chiefs համակարգչային խաղի հին վերջին մակարդակի մէջ, ուր խաղացողը` որպէս բնիկ ամերիկացիներու զօրքերու մէկ մաս, պէտք է Քասթերին եւ իր զինուորներուն սպաննէ։


== Գրականութիւն ==
Маркис, Томас Б. Деревянная Нога — воин, сражавшийся с Кастером. — «Первые Американцы», 2004. — 320 с.Джон Стоит в Лесу, Либерти М. Воспоминания шайена. — «Первые Американцы», 2004. — 400 с.
Гриннелл Дж. Сражающиеся шайены. — ЗелОбыватель, 1994. — 222 с.Котенко Ю. В. Индейцы Великих равнин. Оружия, воинская магия, боевое искусство, битвы. — Москва: Издательский Дом «Техника-молодежи», 1997. — 160 с. — ISBN 5-88573-005-9Стукалин Ю. На просторах прерий. Трубка мира и топор войны. — Москва: «ЭНАС», 2009. — 304 с. — ISBN 978-5-93196-937-4Стукалин Ю. Энциклопедия военного искусства индейцев Дикого Запада. — Москва: «Яуза» и «Эксмо», 2008. — 688 с. — ISBN 978-5-699-26209-0Стукалин Ю. Хороший день для смерти. — «Гелеос», 2005. — 384 с. — ISBN 5-8189-0323-0
Sklenar, Larry, To Hell with Honor, General Custer and the Little Big Horn, Norman, University of Oklahoma Press, 2000. ISBN 0-8061-3472-0.
Barnard, Sandy, Digging into Custer’s Last Stand. Huntington Beach, California: Ventana Graphics, 1998. ISBN 0-9618087-5-6.
Brininstool, E. A., Troopers With Custer. Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole Books, 1994. ISBN 0-8177-1742-9.
Connell, Evan S., Son of the Morning Star. New York: North Point Press, 1984. ISBN 0-86547-510-5.
Dustin, Fred, The Custer Tragedy: Events Leading Up to and Following the Little Big Horn Campaign on 1876. Ann Arbor, Michigan: Edwards Brothers, 1939.
Elliot, M.A. Custerology: The Enduring Legacy of the Indian Wars and George Armstrong Custer. University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-20146-5.
Fox, Richard Allan, Jr., Archaeology, History, and Custer’s Last Battle. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press, 1993. ISBN 0-8061-2496-2.
Goodrich, Thomas. Scalp Dance: Indian Warfare on the High Plains, 1865—1879. Mechanicsburg, PA: Stackpole Books, 1997. ISBN 0-8117-1523-X.
Graham, Col. William A., The Custer Myth: A Source Book for Custeriana. New York: Bonanza Books, 1953.
Grinnell, George Bird. The Fighting Cheyennes. Norman: The University of Oklahoma Press, 1915; reprint 1956, ISBN 0-7394-0373-7.
Hammer, Kenneth. Men with Custer: Biographies of the 7th Cavalry: June 25, 1876. (Ronald H. Nichols, editor). Hardin, Montana: Custer Battlefield Historical and Museum Association, 2000. ISBN 1-892258-05-6.
Hardoff, R. G. (editor), Camp, Custer and the Little Big Horn. El Segundo, California: Upton and Sons, 1997. ISBN 0-912783-25-7.
Mails, Thomas E. The Mystic Warriors in the ass of the Plains: The Culture, Arts, Crafts and Religion of the Plains Indians New York: Marlowe & Co., 1996. ISBN 1-56924-538-X.
Michno, Gregory F., Lakota Noon, the Indian narrative of Custer’s defeat, Mountain Press, 1997. ISBN 0-87842-349-4.
Miller, David, H., Custer’s Fall: The Native American Side of the Story, University of Nebraska Press, 1985. ISBN 0-452-01095-0.
Neihardt, John G. (editor), Black Elk Speaks: Being the Life Story of a Holy Man of the Oglala Sioux. University of Nebraska Press, 1979. ISBN 0-8032-8359-8.
Nichols, Ronald H. (editor), Reno Court of Inquiry. Hardin, Montana: Custer Battlefield Historical and Museum Association, 1996.
Panzeri, Peter, Little Big Horn, 1876: Custer’s Last Stand. London, UK: Osprey, 1995. ISBN 1-85532-458-X.
Perrett, Bryan. Last Stand!: Famous Battles Against the Odds London: Arms & Armour, 1993. ISBN 1-85409-188-3.
Reno, Marcus A., The official record of a court of inquiry convened at Chicago, Illinois, January 13, 1879, by the President of the United States upon the request of Major Marcus A. Reno, 7th U.S. Cavalry, to investigate his conduct at the Battle of the Little Big Horn, June 25-26, 1876. on-line in the University of Wisconsin Digital Collections.
Sarf, Wayne Michael, The Little Bighorn Campaign: March-September 1876, Conshohocken, Pennsylvania: Combined Books, 1993. ISBN 1-58097-025-7.
Scott, Douglas D. & Connor, Melissa: Context Delicti: Archaeological Context in Forensic Work. In: Haglund, W.D. & Sorg, M.H. (eds.)։ Forensic Taphonomy: The Postmortem Fate of Human Remains, CRC Press, pp.: 27-38; Boca Raton, 1997.
Vestal, Stanley. Warpath: The True Story of the Fighting Sioux Told in a Biography of Chief White Bull Lincoln: University of Nebraska Press, 1934. ISBN 0-8032-4653-6.
Viola, Herman J., Little Bighorn Remembered: The Untold Indian Story of Custer’s Last Stand. Westminster, Maryland: Times Books, 1999, ISBN 0-8129-3256-0.
Wert, Jeffry D. Custer: The Controversial Life of George Armstrong Custer. New York: Simon & Schuster, 1996. ISBN 0-684-81043-3.


== Արտաքին յղումներ ==
Ճակատամարտի հուշահամալիրը
Friends of the Little Bighorn Battlefield
The Battle of Little Bighorn: An Eyewitness Account by the Lakota Chief Red Horse
Complete transcript of the Reno Court of Inquiry
100 Voices: Sioux, Cheyenne, Arapaho, Crow, Arikara and American eyewitness accounts of the Battle of the Little Bighorn
Names Of Those Who Fought & More
Muster Rolls of 7th U.S. Cavalry, June 25, 1876
Custer Battlefield Historical and Museum Association
Յոթ օջախները. Լակոտա, Դակոտա, Նակոդա
Լակոտա Օյադե. կայք Լակոտա, Դակոտա, Նակոդա ցեղերի մասին
Կայք, որը նվիրված է շեյենների և արապահոների մշակույթներին