armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Հայ Մշակութային առաջընթացը 1875-էն ետք

Մշակութային Առաջնթացը,  ճգնաժամային պայմաններուն մէջ, մշակութային առաջընթացը կը շարունակուի սակայն – կարծես իբր ինքնահաստատումի եւ փրկութեան երկրորդ ճամբայ․․․,


=== Մամուլի դերը ===
Մամուլը կ'ունենայ քանակական եւ որակական զգալի աճ։ Թիֆլիս, 1872-ին, Գր․ Արծրունիի «Մշակ»ի հրատարակումը իւրայատուկ թուական մըն է, մանաւանդ Րաֆֆիի յայտնաբերումով։ երկրորդ գիծի թերթերն են՝ «Արձագանգ»ն ու «Նոր դար»ը, եւ իբր պարբերաթերթ՝ «Փորձ»ը։ 
		
Պոլսոյ ճակատին վրայ, մտայնութիւնները յեղափոխող թերթեր են Յ․ Սվաճեանի «Մեղու»ն, որ յետոյ պիտի անցնի Յ․Պարոնեանին, այս վերջինին «Թատրոն»ն ու «խիկար»ը․ Իզմիրի մէջ երկարատեւ գոյութիւն մը կը վարէ «Արեւելեան Մամուլ»ը։ 
1880-ական տարիներուն, ճամբայ պիտի ելլեն «Արեւելք»ի պէս թերթեր․ բայց անոնք նոր շարժումի մը մեկնակէտը պիտի նշեն ուղղակի։
Հրապարակագրութիւն
Հրատարակութիւններու քանակէն աւելի եւս՝ յեղափոխական է հրապարակագրութեան որակը, իբր բովանդակութիւն եւ իբր ոճ։ Գրական գործերու կողքին՝ մամուլի մէջ լոյս կը տեսնեն գրական տեսական եւ ընկերա-փիլիսոփայական լուրջ յօդուածներ կը յայտնաբերուին կամ կը շարունակեն գրել բազմաթիւ հրապարակագիրներ՝ լուրջ կազմաւորման եւ աշխարհահայեացքի տէր։
Բանասիրութիւնն ու հայագիտութիւնը նոյնպէս կը յառաջդիմեն․ 


===== Մշակութային մարզ =====
Հայր Ղեւոնդ Ալիշանի հայրենագիտական հսկայ գործը առաւելաբար ալս տարիներու պտուղ է։ Թափ կ'առնէ նաեւ մխիթարեաններու վիեննական ճիւղին գործունէութիւնը։

Նորութիւն է միւս արուեստնէրէն երաժշտութեան ու նկարչութեան յարաճուն ծաղկումը։ Թատրոնի զարգացումը անհաւասար է։70ական տարիներուն Պոլսոյ սիրողական խումբերը մեծ կենսունակութիւն կը ցուցաբերեն, մինչ թիֆլիս՝ կարեւոր է Գ. Սունդուկեանի գործերու բեմադրումը, մանաւանդ «Պեպոյ»ի։ 1880-ի շուրջ, քաղաքական ճնշումները արագօրէն պիտի քայքայեն Պոլսոյ թատրոնը։ Ամբողջ խումբ մը օժտուած դերասաններ (Ադամեան, Սիրանուշ, Աստղիկ) պիտի ստիպուին անցնիլ Կովկաս, ուր հայկականին հետ՝ անոնցմէ ոմանք պիտի գրաւեն ռուսական ու եւրոպական բեմեր։


== Աղբիւր ==
Հայ Կեանք Եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 48:
Նենսի Թորոսեան

Նենսի Թորոսեան՝ արուեստագիտուհի, դերասանուհի եւ թատրոնի դասատու:


== Կենսագրութիւն ==
Նենսի Թորոսեան ծնած է Արժանթին, յաճախած է Սուրբ Սահակ-Մեսրոպ վարժարանը, ապա վկայուած է Թատերական Համալսարանէն, որպէս դերասանուհի եւ թատրոնի դասատու: 2003-ին հաստատուած է Քանատա, Մոնթրէալլ, ուր հայկական գաղութին մէջ ունեցած է իր իւրայատուկ ներդրումը որպէս բեմադրիչ եւ դերասան:


== Բեմադրական գործունէութիւն ==
Ան որպէս բեմադրիչ աշխատակցած է Համազգայինի «Պետրոս Ադամեան» եւ Թէքէեան Մշակութային Միութեան «Հայ բեմ» թատերախումբերուն: Ղեկավարած է Մոնթրէալի գաղութին մէջ գործող Ամառնային ճամբարներ, որոնց յայտագիրներուն մէջ զգալիօրէն ներմուծած է արուեստի դասընթացքներ:


== Արուեստի հիմնարկ ==
2018 Յուլիսին, Մոնթրէալի մէջ, Նենսի Թորոսեան հիմնած է «Դէմքեր» Արուեստի Հիմնարկը ինչպէս նաեւ կ’իրականացնէ թատերական դասընթացքներ:
«Դէմքեր» ու հիմնադրման նպատակներն ու առաքելութեան մասին արուեստագիտուհի Նենսի Թորոսեան կը յայտնէ, թէ «Դէմքեր» հիմնարկին նպատակն է որոնել, գտնել ու յայտնաբերել նոր արուեստագէտներ, ապա յարմար միջավայր մը ստեղծել անոնց, որպէսզի կարենան ազատօրէն ստեղծագործել: «Դէմքեր» հիմնարկին առաքելութեան մաս կը կազմէ նաեւ արուեստագէտը հանրութեան ծանօթացնելու առիթներ ստեղծելը,
Թատրոնի ուսուցիչ տիկ. Նէնսին անդրադառնալով թատերական դպրոցի մը հիմնադրման իր մտադրութեան կ’ըսէ. «Նախաքայլը առնուած է արդէն, եւ թատերական առաջին դասընթացքը իր աւարտին հասաւ: Դասընթացքը կը բաղկանայ 8 դասաժամերէ, որուն կրնան մասնակցիլ ամէն տարիքի անհատներ»: Ան կը յայտնէ, թէ թատերական դասընթացքներուն դերասաններուն կը փոխանցուին շնչառութեան, կեդրոնացման, կեցուածքի, շարժուձեւերու, ձայնային եւ խաղարկութեան մեթոտներ եւ գաղտնիքներ, որոնցմով կարելի է աւելի արհեստավարժ դերասաններ պատրաստել ապագային:


== Թատերական գործունէութիւն ==
Յովհաննէս Թումանեանի ծննդեան 150-ամեակը. այս առթիւ 2019 Ապրիլ 27-ին, 28-ին եւ Մայիս 4-ին տեղի պիտի ունենայ «Միւս Թումանեան»ը ներկայացումը տիկին Նէնսի Թորոսեանի բեմադրութեամբ:
«Միւս Թումանեանը» ներկայացումը թատերական դասական բեմադրութիւն մը չէ, այլ «Իր հեքիաթներուն կողքին պիտի ներկայացնեմ նաեւ բանատեղծութիւնները, ուրիշներու յիշատակումները Թումանեանի մասին եւ այլն, այս բոլորին համադրումը պիտի ըլլայ ներկայացումը», կ’ըսէ ան:


== Շքանաշան եւ գնահատագիր ==
Նենսի Թորոսեան արժանցած է զանազան գնահատագիրներու Արժանթինի եւ Քանատայի մէջ, որոնցմէ յիշարժան է Սփիւռքի Նախարարութեան «Կոմիտաս» շքանշանը:


== Աղբիւրներ ==
կը ճանչնանք Թումանեանը որպէս հեքիաթագիր, բայց կայ նաեւ մի՛ւս Թումանեանը, որ ե՛ւ հեքիաթ գրողն է, ե՛ւ բանաստեղծն է, ե՛ւ քաղաքական գործիչն է». բեմադրիչ Նենսի Թորոսեանի հետ
Թումանեան»ը Ներկայացումը. Բեմադրիչ Նենսի Թորոսեանի Հետ


== Արտաքին յղումներ ==
399 (թիւ)

399 (երեք հարիւր իննսունինը) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 398-ի եւ 400-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A005349  բերկրալի թիւ է
 A007304  սեպային թիւ է
 A002981  399!+1-ը պարզ թիւն է
7-ի աճող աստիճաններու գումար է՝ 399=71+72+73
 Alt   399  գործադրելիս կը ստացուի կիւրեղեան П գլխատառը
399 Պերսեփոնէ աստեղնեակի կարգային թիւն է
1648 թուական

1648 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 48րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1648 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1648 մահեր
Աշոտ Նաւասարդեան

Աշոտ Նաւասարդեան (28 Մարտ 1950(1950-03-28), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն - 3 Նոյեմբեր 1997(1997-11-03), Երեւան, Հայաստան), հայ քաղաքական, պետական գործիչ, Հայաստանի հանրապետական կուսակցութեան հիմնադիր-նախագահ՝ 1990 թուականէն։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Երեւանի մէջ, ուր աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի իրաւագիտութեան ճիւղը։ Պատանեկան տարիքին անդամակցած է ընդյատակեայ Ազգային Միացեալ Կուսակցութեան (1968), որուն Խորհուրդին անդամ եղած է 1973-ին։
Յետագային հետեւած է Գարեգին Նժդեհի ցեղակրօնութեան գաղարախօսութեան, հանդէս գալով խորհրդային ամբողջատիրական համակարգի քննադատութեամբ եւ Հայ Դատի պաշտպանութեան։
Նաւասարդեան հայ ժողովուրի ապագան կապած է ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստանի հետ։ Նման գաղափարներու տարածման համար երեք անգամ ձերբակալուած եւ ընդամէնը 17 տարուան բանտարկութեան ու 5 տարուան աքսորի դատապարտուած է։
Շուրջ 12 տարի անցուցած է կալանավայրերու մէջ, ներառեալ՝ 7 տարի բանտային եւ յատուկ վիճակի պայմաններու մէջ, վաղաժամ ազատելով երկրորդ եւ երրորդ անգամ։
1987 թուականին ազատ արձակուելէ ետք, քաղաքական գործունէութիւնը շարունակած է եւ 1989-1990ին Ազգային Ինքնորոշում Միաւորման Խորհուրդի անդամ եղած է։ Օգոստոս 1990-ին, Հայաստանի Գերագոյն Դատարանի որոշումով արդարացած է, յանցագործութեան փաստերու բացակայութեան պատճառով։
Ազգային Ինքնորոշում Միաւորման Խորհուրդի անդամներուն հետ, Աշոտ Նաւասարդեան հիմնած ու ղեկավարած է «Անկախութեան բանակ» ռազմա-քաղաքական կազմակերպութիւնը (1989), որ մասնակցած է Հայաստանի պաշտպանութեան եւ Արցախի ազատագրութեան մարտերուն Երասխաւանէն մինչեւ Մարտակերտ, Քելբաջար (Քարվաճառ), Լաչին (Բերձոր), Շուշի եւ այլն։
1990 թուականին, Նաւասարդեան հիմնած է Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցութիւնը եւ անոր առաջին ղեկավարը եղած՝ մինչեւ մահ։ Նոյն տարին ընտրուած է Խորհրդային Հայաստանի Գերագոյն Խորհուրդի պատգամաւոր եւ 1990-1995 թուականներուն եղած է Գերագոյն Խորհուրդի անկախ պետականութեան հաստատման եւ ազգային քաղաքականութեան հարցերու եւ սահմանադրական յանձնաժողովներու անդամ։
1995-ին ընտրուելով Ազգային Ժողովի պատգամաւոր, 1995-1997 թուականներուն անոր պաշտպանութեան, ազգային անվտանգութեան եւ ներքին գործերու մշտական յանձնաժողովի փոխնախագահ։
Սրտի հիւանդութեան պատճառով մահացած է 47 տարեկանին։
Աշոտ Նաւասարդեանի անունը կը կրէ Երեւանի մէկ դպրոցը։


== Պարգեւներ ==
Պարգեւատրուած է առաջին աստիճանի Մարտական խաչով։
Յովան Սիմոնեան

Յովան Սիմոնեան (1967, Պէյրութ, Լիբանան) Զուիցերահայ ակադեմիկոս մը հայոց պատմութեան, պատմական աշխարագրութեան եւ մշակոյթի ոլորտներուն մէջ: Ծնած Պէյրութ հայ ծնողքի, ան հասակ նետած է Զուիցերիոյ մէջ ուր իր ընտանիքը փոխադրուեցաւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի սկիզբին, 1975 թուականին:Ան խմբագիրն է «Համշեն՝ Պատմութիւն, Ընկերութիւն, եւ Ինքնութիւն Հիւսիս-արեւելեան Թրքական Բարձրաւանդակին Մէջ (անգլ.՝ The Hemshin: History, Society and Identity in the Highlands of Northeast Turkey ): Ան նաեւ համա-գրողն է «Տագնապած Ջուրեր՝ Աշխարհաքաղաքականութիւնները Կասպից Շրջանին Մէջ» (անգլ.՝ Troubled Waters: the Geopolitics of the Caspian Region) Ռիչըրտ Տէքմէճեանին հետ: Ան նաեւ տնօրէնն է, Փիթըր Հրեշտակեանին եւ Մարք Արսլանին հետ, Armenian DNA Project ծրագրին:
Արփիար Ասլանեան

Արփիար Ասլանեան (ֆր.՝ Arpiar Aslanian, հայ․՝ Արփիար Ասլանեան), ի ծնէ` Արփիար Լեւոն Ասլանեան (16 Դեկտեմբեր 1895, Վաղարշապատ, Էջմիածնի գաւառ, Երեւանի նահանգ, Ռուսական կայսրութիւն - 15 Փետրուար, 1945, Mittelbau-Dora concentration camp, Գերմանիա), ֆրանսահայ հակաֆաշիստ, Երկրորդ համաշխարահային պատերազմի տարիներու ընթացքին եղած է դիմադրութեան շարժման անդամ:


== Կենսագրութիւն ==


=== Վաղ տարիներ ===
Արփիար Լեւոն Ասլանեանը ծնած է 16 Փետրուար 1895-ին Վաղարշապատ քաղաքը՝ Լեւոն եւ Վառովառա Ասլանեաններու ընտանիքին մէջ։ Աւագ եղբայրը Դերենիկն էր, իսկ քոյրը Արփիկն էր։ Հայրը դպրոցի տնօրէն էր եւ կ՛աշխատէր Էջմիածնի վանքի գրադարանին մէջ։ Արփիարը իրաւագիտական կրթութիւն ստացած է ռուսական համալսարաններէն մէկուն մէջ։ Համարուած է «Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն» կուսակցութեան անդամ: Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք տեղափոխուած է Թաւրիզ, ուր1923-ին ամուսնացած է Լուիզա Գրիգորեանի հետ, անորմէ տասը տարի երիտասարդ էր:


=== Կեանքը Ֆրանսայի մէջ ===
1923-ինն Լուիզայի հետ մեկնած են Փարիզ եւ իրենց հետ տարած են նաեւ Լուիզայի մօրը՝ Մարիամին, եւ քրոջը՝ Արշալոյսին: Լուիզան կը ցանկար ստանալ իր երաժշտական կրթութիւնը Ֆրանսայի մէջ՝ քանի որ տարուած էր դաշնամուրի խաղով: Վերջինիս ուսումը ապահովելու համար՝ Արփիարը բանուորական աշխատանք կը կատարէ՝ քանի որ չէր գտած իրաւաբանական աշխատանք:
1940-ին համալրած է «Ֆրանսայի համայնավար կուսակցութեան» շարքերը:


=== Ֆրանսական դիմադրութիւն ===
1940-ին իր հարսնցուին հետ միասին համալրած է Ֆրանսական դիմադրութեան շարքերը: Ասլանեանները ձեռնարկած են ընդյատակեայ արտադրութիւն եւ ֆրանսական պարտիզաններուն մատակարարել են զէնք: Արփիարը ծանօթ եղած է այլ դիմադրութեան հայ մասնակիցներու հետ, ինչպիսին էին Միսաք Մանուկեանը, Մելինէ Մանուկեանը, Արպէն Դաւթեանը, Հայկ Դպիրեանը, Շագ Տատուրեանը եւ ուրիշներ:


=== Ձերբակալություն, համակեդրոնացման ճամբար եւ մահ ===
26 Յուլիս 1944-ին Ասլանյանները ձերբակալուած են Գեստապոյի գործակալներու կողմէն, իսկ Լուիզայի օրագիրները եւ ձեռագիրները, ինչպէս նաեւ՝ «Histoire de la Resistance»-ը («Դիմադրութեան պատմութիւն») եւ «La Chute de Paris»-ը («Փարիզի անկումը»), այրուած են նացիստներու կողմէն: Նոյն թուականի 15 Օգոստոսին անոնց Թուլուզէն տեղափոխած են Պուխենվալտ, որմէ ետք Արփիարին բանտարկած են «Տորա Միթելպաու» համակեդրոնացման ճամբարին մէջ` բաժնելով անոր կնոջմէն: Լուիզային տեղափոխած են Ռաւենսպրիւկ:
30 Յունուար1945-ին անյայտ պատճառով մահացած է Լուիզան: 15 Փետրուարին Արփիարը համակեդրոնացման ճամբարին մէջ մահապատժի ենթարկուած է:


== Արտաքին յղումներ ==
Les Arméniens dans la Résistance en France
Arméniens Morts pour la France
Անիկ Ստեփանեան

Անիկ Ստեփանեան (1912, Թեհրան, Իրան), իրանահայ ատամնաբոյժ։ Իրանի առաջին կին ատամնաբոյժը։


== Կենսագրութիւն ==
Ստեփանեան ծնած է Թեհրան: Տարրական կրթութիւնը ստացած է Թեհրանի  Հայկազեան եւ Ժաննա տ'Արք դպրոցներուն մէջ: 1941 թուականին աւարտած է Թեհրանի համալսարանի ատամնաբուժական բաժինը: 
Ան առաջին կին ուսանողն էր, որ սրված է ատամնաբուժութիւն եւ յետագային ալ դարձած Իրանի առաջին կին ատամնաբոյժը:


== Գործունէութիւն ==
Անիկ ժշկական գործունէութիւն ծաւալած է 1945-1970 թուականներուն՝ հօր` Յարութիւն Ստեփանեանի եւ եղբօր մօտ:  
Անիկ Ստեփանեան եղած է կաթոլիկ հոգեւոր քոյրերու եւ Սահակեան իգական դպրոցներուն տնօրէնն ու արտօնատէրը: Կապող օղակ հանդիսացած է Իրանի կանանց կազմակերպութեան եւ Թեհրանի կանանց բարեգործական միութեան միջեւ: 1965 թուականին Թեհրանի բարեգործական միութեան կողմէն մասնակցած է Իրանի մէջ տեղի ունեցած կանանց իրաւունքներու համաժողովին: 1965 թուականին այդ կազմակերպութեան կողմէն մասնակցած է Իրանի մէջ տեղի ունեցած կանանց իրաւունքներու համաժողովին:
2000 թուականին գովասանքի արժանացած է Կիլիկիոյ հայկական Թեմի առաջնորդ Արամ Առաջինին կողմէ:
7 Դեկտեմբեր

7 Դեկտեմբեր, տարուան 341-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 342-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 24 օր


== Դէպքեր ==
1941, Ճափոնը յարձակում գործեց ամերիկեան Փերլ Հարպըրին վրայ
1988, Հայաստանի մէջ երկրաշարժ տեղի ունեցա։ Մօտավորապէս 30 000 մարդ զոհուեցան։


== Ծնունդներ ==
1923, Սիմոն Քրքեաշարեան (մ.2011), պատմաբան, թարգմանիչ
1987, Լիլիթ Հովհաննիսյան, հայ երգչուհի։


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Քաղաքացիական օդագնացութեան համաշխարհային օր
Սառա Ընձառիւծը

Սառա Ընձառիւծը (Յունուար 2001– 22 Յունուար 2016) Հարաւային Ափրիկէի մէջ ապրող էգ ընձառիւծ մը:
2012-ին, Օհայոյի կենդանաբանական պարտէզներէն մէկուն մէջ ընձառիւծներու վազքին արագութիւնը չափող անասնագէտներ գտած են, թէ Սառա կոչուած 11-ամեայ ընձառիւծը հարիւր մեթր վազած է 5.35 երկվայրկեանի մէջ: Անիկա գերազանցած է ողիմպիական խաղերուն հարիւր մեթր վազքի մրցանիշ (9.58 երկվայրկեան) արձանագրող Իւզէյն Պոլթը…:
Անասնագէտները տեսախցիկներ տեղադրած են կենդանաբանական պարտէզին տարածքին, ինչպէս նաեւ` ընձառիւծներուն վազքին արագութիւնը չափող սարքեր, որոնց միջոցով հետեւած են անոնց վազքին մանրամասնութիւններուն: Այսուհանդերձ, անոնք գտած են, թէ Սառան մէկ ժամուան մէջ կրցած է վազել իննսունութ քիլոմեթր…:
Ամերիկացի անասնագէտ Քեթրին Հիլքըր, որ մօտէն հետեւած է Սառային ապրելակերպին, ըսած է, թէ անիկա տարբեր եղած է մնացեալ ընձառիւծներէն:

Սառային հետ վազքի մրցումներ կատարած են նաեւ հինգ այլ ընձառիւծներ, որոնք հարիւր մեթր տարածութիւնը վազած են գրեթէ տասը երկվայրկեանի մէջ:
Սառան ու մնացեալ ընձառիւծները իրենց շուրջ հաւաքած են մեծ թիւով հանդիսատեսներ, որոնք յաճախ եկած են դիտելու ու նկարելու անոնց երկար վազքերը:
Մասնագէտ Հիլքըր ըսած է, թէ ընձառիւծները տակաւին աւելի արագ կը վազեն անապատին մէջ, ուր յաճախ օրեր շարունակ անօթի կը մնան եւ երբ այծքաղ մը տեսնեն, զայն ամէն գնով որսալու նպատակով կը վազեն` իրենք զիրենք ու իրենց ձագերը կերակրելու համար:


== Արտաքին Յղումներ ==
Աշխարհի ամէնէն արագավազ ընձառիւծը
Խմելնիցկի

Խմելնիցկի (ուքր.՝ Хмельницький), քաղաք Ուքրանիայի հիւսիս-արեւմուտքին։ Քաղաքը կը գտնուի Հարավային Բուգի մօտ՝ մայրաքաղաք Կիեւից 340 կմ հեռավորութեան վրայ։ Երկաթուղային կայարան է, ավտոճանապարհներու հանգոյց։ Բնակչութիւնը՝ 274 176 մարդ (Փետրուար 2020)։


== Պատկերասրահ ==
Յովհաննէս Ղուկասեան

Յովհաննէս Արամ Ղուկասեան (29 Դեկտեմբեր 1919(1919-12-29) - 27 Յուլիս 1991(1991-07-27)) հայ արձակագիր, բանաստեղծ։
Ծնած է Թաւրիզ (Իրան)։ 1946 թուականին հայրենիք ներգաղթած է, ուր հետեւած՝ համալսարանական ուսման։
Արդի մեր գրականութեան ամէնէն բեղուն գրողներէն է։ Գրած է վէպեր, պատմավէպեր՝ «Ոսկան Երեւանցի», վիպակներ՝ «Անհանգիստ Պատանեկութիւն», պատմուածքներ՝ «Կարճատեսի Արկածները», եւ այլն։


== Աղբիւրներ ==
Ալեքսան Աթթարեան, «Տիր», Հալէպ, 1995
Ճիւան Գասպարեան

Ճիւան Գասպարեան (կամ՝ Ջիվան Գասպարյան, 12 Հոկտեմբեր 1928(1928-10-12), Սոլակ, Հայաստան - 6 Յուլիս 2021(2021-07-06), Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), Հայ երաժիշտ: Ան ճանչցուած է իր տուտուկի երաժշտութիւններով: Գասպարեան ծանօթ է իբր «Տուտուկի Վարպետ» (անգլ.՝ "Master of the duduk"): 2006 թուականին, ան թեկնածու էր Կրէմմի Մրցանակներուն «Լաւագոյն Աւանդական Երաժշտութեան Ալպոմ» բաժանմունքին մէջ:


== Գործեր ==
Duduk. Armenian folk songs (Мелодия / Melody, 1983) / I Will Not Be Sad in This World (All Saints Records, 1989)
Moon Shines at Night (All Saints Records, 1993)
Ask Me No Questions (Traditional Crossroads 4268, 1994)
Apricots From Eden (Traditional Crossroads 4276, 1996)
Salute (1998)
Black Rock, Մայքըլ Պրուքի հետ (Realworld 46230, 1998)
Djivan Gasparyan Quartet - Nazeli (Libra Music 1998)
Heavenly Duduk (Network 1999)
Armenian Fantasies (Network 34801, 2000)
Nazani (2001)
Fuad, Էրքան Օկիւրի հետ (աւանդական թրքական եւ հայկական երգեր, 2001)
In My World, I Have No Pain (World Records - Parseghian Records, 2002)
Endless Vision: Persian And Armenian Songs, Հուսէյն Ալիզատէի հետ (World Village, Harmonia Mundi, 2005)
Nectar for the Bitter World (2007)
The Soul of Armenia (Network Medien’s double-CD package 2008)
Penumbra, Մայքըլ Պրուքի հետ (Canadian Rational/bigHelium, 2008)Իբր հիւր երաժիշտ

Dead Bees On A Cake, Տէյվիտ Սիլվիան (Գասպարեան կը նուագէ «Darkest Dreaming» երգին մէջ)
Cosmopoly, Անտրէաս Վոլընուէյտըր (EDEL Records, SLG Records (USA/Canada)
Naked Spirit, Սայնխօ, 1998
Eden Roc, Լուտօվիքօ Էնոտի (1999) (Գասպարեան կը նուագէ 3 երգերու մէջ)
Free Fall, Ճեսի Քուք (Narada, 2000) (Գասպարեան կը նուագէ «Incantation» երգին մէջ)
Blood of the Snake, Տէրըք Շէրինեան (2006) (Գասպարեան կը նուագէ «Prelude To Battle» երգին մէջ)
RockPaperScissors, Մայքըլ Պրուք (EQR 0006, 2006) (Գասպարեան կը նուագէ «Pasadena part two» երգին մէջ)
Pangea, Լիան Անսամպլին հետ (Houman Pourmehdi & Piraye Pourafar), (Lian Records 118, 2006)Ֆիլմերու երաժշտութիւն

The Crow, soundtrack (1994)
The Siege, soundtrack (1998)
Ronin, soundtrack (1998)
Gladiator: More Music From the Motion Picture, soundtrack 2000
Syriana, soundtrack (2005)
Blood Diamond, soundtrack (2006)
Samsara, soundtrack (2011) (իբր Տիժան Գասպարեան)
Զաւէն (անձնանուն)

Զաւէն, պարթեւական ծագումով հայկական արական անուն։ 

Լատինագիր ձեւը՝  ZAVEN 


== Անունը Կրողներ ==
Զաւէն Պարտաքճեան (1948 Հալէպ) ճարտարագէտ, նկարիչ
Զաւէն Նալպանդեան (Զարեւանդ) (1890-1973 ԱՄՆ) պատմագրող
Զաւէն Թաշճեան (1944-86 Այնճար, Լիբանան) դերակատար
Զաւէն Խտըշեան (ծն.1922 Պէյրութ) նկարիչ
Զաւէն Պիպեռեան (1921 Կոստանդնուպոլիս-84 Իսթանպուլ) գրող, թարգմանիչ
Զաւէն Տէր Եղիայեան (1868-1947) Պոլսոյ հայոց պատրիարք՝ 1913-22
Զաւէն Կիրակոսեան (ծն.1936 Գահիրէ) գիտնական
Զաւէն Մսըրլեան (ծն.1938 Պէյրութ) պատմաբան
Դէպի համատարած գրագիտութիւն

«Դէպի համատարած գրագիտութիւն», ամսագիր գրաճանաչութիւն սորվողներու համար։ Հանդիսացած է ՀԽՍՀ լուսժողկոմատի օրգան։ Լոյս տեսած է 1931-1932 թուականներուն, Երեւանի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Ս․ Ստեփանեան, Ս․ Դաւթեան, Ե․ Թէրզեան։ Փորձած է նպաստել Խորհրդային Հայաստանի մէջ գրագիտութեան տարածման՝ լուսաբանած լիկուիդացիոն կայաններու (լիկկայան) աշխատանքը, տպագրած տնտեսական, հասարակական-քաղաքական բնոյթի հանրամատչելի զրոյցներ, բանաստեղծութիւններ, ակնարկներ, բնութեանն ու կենդանական աշխարհին վերաբերող նիւթեր։
Աշխատակցած են Սիմակը, Ա․ Եղիազարեանը, Ս․ Մովսիսեանը, Ռ․ Գաբրիէլեանը, Տ․ Անդրիասեանը եւ ուրիշներ։
Պրունէյ

Պրունէյի սուլթանութիւն (մալայեան լեզուով՝ Negara Brunei Darussalam)․ Պորնիօ կղզիին մէջ պետութիւն, հարաւ-արեւելեան Ասիա։ Հարուստ է քարիւղի եւ բնական կազի հանքերով։ 23 Փետրուարին կը տօնուի Անկախութեան տօնը. 1 Յունուար 1984-ին կ՛անկախանայ Միացեալ Թագաւորութենէն, իսկ 23 Փետրուարը հաստատուած է որպէս Բրիտանական խնամակալութենէն անկախացման օր։ 


== Աշխարհագրութիւն ==
Պրունէյ սուլթանութիւնը հարաւ-արեւելեան Ասիոյ Պորնիօ կղզիին երեք պետութիւններէն մէկն է եւ տարածութեամբ փոքրագոյնն է՝ 5․765 քլ²։ Բնակչութեան թիւը 440 715 է։ Կ՛երկարի Պորնիօ կղզիին հիւսիս-արեւմտեան կողմը, Հարաւային Չինական ծովուն երկայնքին։ Ցամաքէն Մալեզիոյ սահմանակից է։ Հարուստ է քարիւղի եւ բնական կազի հանքերով։  


== Վարչական համակարգ ==
Պրունէյի վարչակարգը Սահմանադրական Սուլթանութիւն է։ Պետութիւնը 4 քաղաքապեութիւններու (daerah) բաժնուած է․ Պելայի (Belait), Պրունէյ-Մուարա (Brunei-Muara), Թեպուրոնկ (Temburong) եւ Թութոնկ (Tutong)։  


== Կրօնք ==
2015-ին Պրունէյ յայտարարուեցաւ իսլամական պետութիւն։ Բնակչութեան 83% մահմետական է, 7% Պուտտակայան կրօնի հետեւորդ է, 4% զանազան կրօներու հետեւորդ է եւ մնացեալը՝ անկրօն։ Պաշտօնապէս կը գործեն 110 մզկիթ եւ աղօթարաններու սրահներ, 6 եկեղեցիներ, 3 չինական տաճարներ եւ 1 հինտուիստական տաճար։
Ռուբէն Սեւակի թանգարան

Ռուբէն Սեւակի թանգարան, բացուեր է  10 Սեպտեմբերի 2013-ին։


== Պատմութիւն ==
Թանգարանը կը գտնուի Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին` 18-րդ դարուն կառուցուած Ղազարապատ կոչուած պատմական շէնքին մէջ, որ հիմնանորոգուեր է Ռուբէն Սեւակի եղբօրորդի` ֆրանսահայ Յովհաննէս Չիլինկիրեանի բարերարութեամբ։ Թանգարանի հիմնադրումը յարգանքի տուրք եւ խոնարհում է Ռուբէն Սեւակին, Գրիգոր Զօհրապին, Սիամանթօյին, Դանիէլ Վարուժանին, Կոմիտասին, մեր միւս մեծերուն, մէկ ու կէս միլիոն անմեղ զոհերուն։
Թանգարանի բացման արարողութեանը ներկայ գտնուած են Մայր Աթոռի միաբանները, Հայաստանի, Վրաստանի, Ռուսաստանի եւ Արեւելեան Եւրոպայի Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ առաջնորդ Տ. Ռաֆայէլ արքեպիսկոպոս Մինասեանը, |ՀՀ մշակոյթի նախարար Յասմիկ Պօղոսեանը, |ՀՀ սփիւռքի նախարար Հրանուշ Հակոբեանը, կրթութեան եւ մշակոյթի գործիչներ։


== Ցուցադրութիւն ==
Թանգարանի մէջ կը  ցուցադրուին արձակագիր, բժիշկ, Հայոց եղեռնի նահատակ Ռուբէն Սեւակի անձնական իրերը, փաստաթուղթերն ու ձեռագրերը, ածխանկարները, հայ արուեստի արժէքաւոր գործեր, արեւմտահայ նկարիչներու հաւաքածոներ։ Ցուցադրուած են նաեւ տիար Յովհաննէս Չիլինկիրեանի կողմէն Մայր Աթոռին նուիրաբերուած բացառիկ եւ արժէքաւոր շուրջ 200 կտաւներ։


== Պատկերասրահ ==

		
		


== Ծանօթագրութիուններ ==

Roupen Sevag: France to Etchmiadzin, Armenia
Roupen Sevag School, Yerevan, Armenia 2015
«Ռուբէն Սեւակ» թանգարանը շուտով կը զարդարուի վիտրաժներով
Սամուէլ Կարապետեան

Սամուէլ Կարապետեան (30 Յուլիս 1961(1961-07-30), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն - 27 Փետրուար 2020(2020-02-27), Երեւան, Հայաստան), յուշարձանագէտ եւ պատմաբան։


== Կենսագրութիւն եւ գործունէութիւն ==
Ան ծնած է 1961-ին, Երեւան: 1978-ին աւարտած է Երեւանի Միսաք Մանուշեանի անուան թիւ 48 դպրոցը: 
1975 թուականէն սկսած է ճամբորդել Խորհրդային Հայաստանի տարածքով` բնութիւնը ուսումնասիրելու նպատակով, իսկ 1978-էն սկսեալ լուսանկարած, չափած եւ նկարագրած է հայկական յուշարձանները ամբողջ Արեւմտահայաստանի տարածքին: 
Հեղինակ է բազմաթիւ արժէքաւոր գիրքերու եւ աշխատութիւններու, որոնց շարքին հայկական ճարտարապետութեան նուիրուած գիտական ուսումնասիրութիւններ, Հայաստանի պատմութեան հատորեակներ, առանձին գիրքեր եւ պարբերականներ։ 
Երեք տասնամեակի ընթացքին հետազօտած եւ ցուցակագրած է Արեւմտեան Հայաստանի հայ ճարտարապետութեան հազարաւոր նմուշներ: Հայկական յուշարձաններու ոչնչացման փաստերը Սամուէլ Կարապետեան 2007-ին ներկայացուցած է Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսին, իսկ 2008-ին` Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանին:


== Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամ ==
Սամուէլ Կարապետեան Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամի երեւանեան գրասենեակի նախագահն էր: Հեղինակ է բազմաթիւ արժէքաւոր գիրքերու եւ աշխատութիւններու:


== Մրցանակներ եւ շքանշաններ ==
Արժանացած է․

Հայաստանի նախագահի մրցանակին,
Արցախի Հանրապետութեան «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանին:


== Արտաքին յղումներ ==
Հայկական յուշարձանները մեր անձնագիրներն են, որոնցմէ կը վախնայ Ատրպէյճանը
Կուտինա

Կուտինա (այժմ՝ Քէօթահիա), քաղաք Արեւմտեան Թուրքիոյ մէջ։


=== խեցեգործութիւն ===
Յայտնի է խեցեգործութեամբ, յատկապէս հախճապակիէ կերտուածքներու արտադրութեամբ։ Կուտինայի 34 արհեստագործական թաղամասերու զգալի մէկ մասին մէջ աշխատած են հայերը եւ յոյները։
Կուտինայի խեցեգործութեան մէջ առաջնահերթ էր տեքորաթիւ սալիկներու պատրաստութիւնը, որոնք կիրարկուած են հայկական եւ յունական եկեղեցիներէն ներս, եւ օսմանեան մզկիթները յարդարելու համար։ Նշանաւոր են Երուսաղէմի Սբ. Յակոբեանց վանքի Յարութեան տաճարի (1719 թուական), Կեսարիոյ Սբ. Կարապետ վանքի Սբ. Հրեշտակապետ եկեղեցիի (1797 թուական), Սբ. Կարապետի գերեզմանի մատուռի (1757 թուական), Կոստանդնուպոլսոյ շարք մը եկեղեցիներու ներքնամասը գարդարող՝ կուտինահայերու պատրաստած յախճապակիները։ Իշխողը կապոյտ եւ սպիտակ երկրաչափական զարդանախշն է։


==== խեցեգործական կարեւոր արտադրանք ====
Կուտինայի խեցեգործական կարեւոր արտադրանքը կենցաղային իրերն էին, որոնք դուրս կու գային համաշխարհային շուկայ, սափորներ, ամաններ, պնակներ, որոնք աչքի կ'ընկնէին նրբագեղ ուրուագիծով, բուսական եւ երկրաչափական զարդանախշով, կանաչի, կապույտի, դեղինի եւ սպիտակի մաքուր համադրութիւններով։ Կուտինայի մէջ արտադրուած բազմաթիւ իրեր կը պահուին աշխարհի մեծագոյն թանգարաններուն մէջ (Լոնտոն, Լենինկրատ, Փարիզ, ՊրիւքսԷլ, Ստամպուլ, Վենետիկ, Երուսաղէմ), որոնցմէ քանի մը հատը պահպանած են «Այվազ», «Աբրահամ» եւ այլ վարպետներու անուններով։


===== նոր կեդրոն =====
Քաղաքական աննպաստ հանգամանքներու պատճառով XIV դարուն՝ անեցիներուն, XV դարուն նաեւ Գողթն գաւառի Ցղնա գիւղի բնակչութեանը տեղահանած, տարած են Թուրքիոյ Կուտինա (Քէօթահիա) քաղաք, որը ժամանակի ընթացքին դարձեր է խեցեգործական նոր կեդրոն։ Կուտինայի խեցեգործական արտադրանքն ունեցած է զուտ հայկական նկարագիր։ Հայերու խեցեղէն արտադրանքը զարդարած է եկեղեցիներ,  մզկիթներ։ Ռուբէն Շահվերդեան. «Ծովինարը Սանասարի եւ Բաղդասարի հետ» (տեգորատիւ քանդակ, 1969 թ.), պալատներ, արտահանուել է Եւրոպա։


===== Կոմիտաս =====
Կուտինայի մէջ ծնած էր Կոմիտաս վարդապետը։
Հատապտուղ

Հատապտուղի խումբին կը պատկանին կարմիր եւ սեւ հաղարջը, մոշը, ազնուամորին, հապալասը, լորամիրգը։ Հատապտուղները իրենց սննդային արժէքներու հետ միասին, ունին նաեւ քրտնեցնող, ջերմութիւն իջեցնող, ծարաւը յագեցնող յատկութիւն: Շատ օգտակար են հատապտուղները տարեցներու համար․ կը պարունակեն նիւթեր, որոնք ազդելով ուղեղի բջիջներուն վրայ, կը բարելաւեն յիշողութիւնը։ Ժողովրդական բժշկութեան մէջ կ'օգտագործուին նաեւ անոնց տերեւներու եւ ծաղիկներու եփուկը՝ քարային հիւանդութիւնները, յօդացաւերը եւ սրտխառնոցը բուժելու, արեան անօթները մաքրելու, արիւնահոսութիւնը դադրեցնելու համար:
Հատապտուղները կ'օգտագործուին թարմ, պահածոյացուած անուշներու եւ չիրերու տեսակով:


== Աղբիւրներ ==
Ճիշդ Անունդ՝ Առողջ Կեանք, Բժշկուհի Գոհար Վարդանեան-Քէշիշեան, էջ 77