Հայկական Աստղագիտութիւն

Հայկական աստղագիտութիւն, ըստ պատմական ու հնագիտական տուեալներու՝ մ. թ. ա I հազարամեակի կէսերէն Հայկական լեռնաշխարհին մէջ օգտուած են լուսնային, ապա՝ արեգակնային օրացոյցէ։ Դեռ վաղ միջնադարուն հայերէն թարգմանուած են յոյն գիտնականներու աստղագիտական բնոյթի աշխատութիւններ, իսկ մոլորակներու հայկական անուանումները (Փայլածու, Լուսաստղ կամ Լուսաբեր, Հրատ, Լուսնթագ, Երեւակ) գրեթէ ճշգրտօրէն կը համընկեն անոնց հին հուն, (մինչեւ մ. թ. ա. VI-IV դարերուն գործածուած) իմաստային անուանումներուն։


== Աստղագիտութեան ձեւաւորումը Հայաստանի մէջ ==

Աստղագիտութիւնը՝ որպէս գիտութիւն, Հայաստանի մէջ ձեւաւորուած է VII դարերուն՝ Անանիա Շիրակացիի տիեզերագիտական ու տոմարագիտական աշխատութիւններով։ Շիրակացին ընդած է Երկրի գնդաձեւութիւնը, ճիշտ բացատրած Արեգակի եւ Լուսնի խաւարումները, Ծիր կաթինին վերագրած է աստղային բնոյթ։ Աստղագիտութեան եւ տոմարագիտութեան հարցերը XI դարերուն լրջօրէն քննարկած է Յովհաննէս Սարկավագը «Պատճեն տոմարի» աշխատութեան մեջ, ուր տուած է տոմարագիտութեան հարցերու լրիւ շարադրանքը եւ հայկական օրացոյցը համեմատած այլ ժողովուրդներու օրացոյցներու հետ։ Միջին դարերուն Հայաստանի վանական բարձրագոյն դպրոցներուն մէջ (Գլաձոր, Տաթեւ) դասաւանդուած են «Տիեզերագիտութիւն» եւ «Տոմարագիտութիւն» առարկաները։


== Մխիթարեաններու ներդրումը ==

Աստղագիտական գիտելիքներու տարածման գործին մէջ զգալի ներդրում ունեցած են Սբ. Ղազար կղզիի (Գենետիկ) Մխիթարեան միաբանութեան հրատները։ Մասնաւորապէս, Մխիթար Սեբաստացիի «Բառգիրք հայկագեան լեզուի» (1749) գիրքին մէջ, որպէս ներդիր, զետեղուած է «Աստղալից երկինք» հայկական առաջին աստղագիտական տպագիր քարտեսը։ XIX դարու կէսերուն Սուրբ Ղազարի մէջ Մխիթարեանները հիմնադրած են աստղադիտարան, ուր 17 սմ տրամագծով աստղադիտակով կատարուած են դիտումներ։ Այդ դիտումներու եւ անոնց հետազոտութիւններու արդիւնքները, նաեւ աստղագիտական բնոյթի այլ յօդուածներ տեղ գտած են Մխիթարեաններու՝ 1843-էն հրատարակուող «Բազմավէպ» հանդէսին մէջ։


== Աստղադիտարաններու ստեղծում ==
Հատկապէս ուշագրաւ են Կենդանակերպի լոյսի, երկնային մարմիններու շրջապտոյտի եւ աստղերու առկայծումներու վերաբերեալ Խորեն Սինանեանի աշխատանքները։ 1894-ին ան յայտնաբերած է Յուպիտերու 6-րդ արբանեակը, սակայն Վատիկանի աստղադիտարանի յանձնաժողովը այդ փաստը չէ հաստատուած եւ չէ գրանցած անոր անունով։ Մխիթարեաններու աստղագիտական բնոյթի աշխատանքներէն է նաեւ Հ. Բարսեղեաեւի «Գիսատրք» աշխատութիւնը, ուր, յայտնի պատկերացումներէն զատ, շարադրուած են արեւաբծերու եւ գիսաւորներու սեփական դիտումներու արդիւնքները։ XX դարու հայկական առաջին աստղագիտական հիմնարկը՝ Երեւանի աստղադիտարանը, սկսած է գործել 1933-ին՝ ԵՊՀ-ին մօտ։ Այնտեղ տեղադրուած 22 սմ տրամագծով աստղադիտակով իրականացուած են ուղղակի եւ լուսանկարչական դիտումներ, զբաղուած փոփոխ, աստղերու, Արեգակի աշխոյժութեամբ եւ այլ հարցերով։ ՀԽՍՀ ԳԱ հիմնադրումէն (1943) ետք ԵՊՀ-ի մէջ բացուած է աստղաֆիզիկայի ամբիոն (1945), այնուհետեւ ստեղծուած է ԳԱ Բիւրականի աստղադիտարանը (1946)։ Առաջին դիտումները Բիւրականի մէջ կատարուած են բաց երկինքի տակ տեղակայուած փոքր աստղադիտակներով, իսկ արդիւնքները մշակուած են Երեւանի աստղադիտարանի մէջ։ Բիւրականի աստղադիտարանի պաշտօն, բացումը տեղի ունեցած է 1956-ին, եւ հետազոտ, աշխատանքները շարունակուած են Բիւրականի մէջ։ Աստղադիտարանին մէջ տեղակայուած առաջին, շատ համեստ չափերու աստղադիտակները (Շմիդտի՝ 20 սմ, եւ Կասեգրենի 40 սմ տրամագիծերով դիտակներ, 12 սմ տրամագիծով աստղագրիչ) օգտագործուած են աստղասփիւռներու, փոփոխ, աստղերու եւ այլ օբյեկտներու հետազոտման համար։ 1954-ին շահագործման ենթարկուած են 53 սմ տրամագիծով Շմիդտի դասի դիտակը, իսկ 1960-ին՝ նոյն դասի 1 մ տրամագծով մուտքի բացուածքով եւ նոյն չափի օբյեկտիւ 3 պրիզմաներով աստղադիտակը (խոշորագոյններէն է աշխարհի մէջ)։ Այդ դիտակներու շնորհիվ Բիւրականի աստղադիտարանը ԽՍՀՄ-ի մէջ առաջինն է, որ սկսած է այլ գալակտիկաներու զանգուածային դիտումները։ 1976-ին Բիւրականի մէջ սկսած է գործել Եւրոպայի խոշորագոյն՝ 2,6 մ տրամագիծով դասական աստղադիտակը, որ հնարավորութիւն տուած է կատարելու առանձին աստղերու եւ գալակտիկաներու լուսաչափ, եւ լուսապատկերային մանրամասն հետազոտութիւններ։ Աշխատանքներու առաջին շարքը Գալակտիկայի մէջ կլանող նիւթի բաշխման ու ֆիզիքական հատկութիւններու ուսումնասիրութիւնն էր։ Հատկապէս կարեւոր էր Ծիր կաթինի պայծառութեան ֆլուկտուացիաներու տեսութեան ստեղծումը միջաստղային կլանող նիւթի ամպաձեւ կառուցուածքի պատկերացման հիման վրայ (Վիքդոր Յամբարձումեան), անոր հետ հնարաւոր եղաւ որոշել կլանող ամպերու միջին բնութագրերը (չափեր, կլանման ունակութիւն, տարած, խտութիւն)։ Այդ ուսումնասիրութիւնը հնարավորութիւն տուած է գրտելու Գալակտիկայի կառուցուածքը ու տարբեր դասերու աստղերու տարած, բաշխումը եւ դարձած է աստղասփիւռներու հայտնադործման ելակետ (Վ. Յամբարձումեան)։ Աստղասփիւռներու հայտնադործումն ու անոնց էվոլիւցիոն բնոյթի բացայայտումը հեղաշրջած են աստղառաջացման պատկերացումները եւ կանխորոշել աստղադիտարանի հետագայ գիտական ուսումնասիրութիւններու ուղղութիւնները։ Եզրակացութիւններէն առաջինը՝ այն, որ անկաիւնութեան դրսեւորումները չափազանց կարեւոր են տիեզերական մարմիններու էվոլիւցիայի հարցերուն մէջ, դարձած է Բիւրականի աստղադիտարանի գիտական հաւատամքը եւ հնարավորութիւն տուած է ստանալու կարեւոր գիտական արդիւնքներ։ Միւս կարեւոր եզրակացութիւնը այն է, որ աստղասփիւռներու անդամ աստղերու տարիքը չի կրնար գերազանցել 107 տարին, որ մօտ 1000 անգամ փոքր է Գալակտիկայի աստղերու մեծամասնութեան (օրինակ՝ Արեգակի) տարիքէն։ Այդ եզրակացութիւնը կը հետեւի աստղասփիւռներու տինամիկ անկայունութեան տեսական հետազոտութեան արդիւնքներէն, որ ապացուցուած է անոնց ընդարձակման դիտող, տուեալներով (Բենիամին Մարգարեան, Լիւդվիգ Միրզոեան)։
Աստղասփիւռներու կառուցուածքային առանձնահատկութիւններու հետազոտմամբ յայտնաբերուած է նաեւ Օրիոնի սեղանակերպ բագմաստղերու նոր դաս, որոնք անկայունութեամբ կը գերազանցեն մայր աստղասփիւռին եւ կը քայքայեն 106 տարուայ ընթացքին (Վիքդոր Յամբարձումեան)։ Այս արդիւնքները առաջին վկայութիւններն էին այն բանին, որ Գալակտիկայի մէջ աստղառաջացումը կը շարունակուի նաեւ մեր ժամանակներուն եւ կը կրէ խմբային բնոյթ։ Փաստօրէն Տիեզերքի ցանկացած վերջավոր ծավալին մէջ (օր.՝ Գալակտիկայի մէջ) գոյութիւն ունին մինչեւ տուեալ ծաւալի համար առաւելագոյն սահմանային տարիքը ունեցող բոլոր տարիքի աստղեր։ Սեղանակերպ կառուցուածքներ հայտնաբերուած են ոչ միայն աստղային բնակչութեան, այլեւ մութ գլոբուլներու շրջանին մէջ եւս։ Հայտնաբերուած հարիւրաւոր գլոբուլային համակարգերը նոյնպէս տինամիկ անկայուն են (Արմէն Գիւլբուդաղեան)։