armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
5 Մարտ

5 Մարտ, տարուան 64-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 65-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 301 օր 4 Մարտ  5 Մարտ  6 Մարտ 


== Դէպքեր ==
1933. ռայխսթակի ընտրութիւններուն Ատոլֆ Հիթլերի նազիական կուսակցութիւնն ստացաւ քուէներու 43.5%-ը
1940. Խորհրդային միութեան բարձրագոյն ղեկավարութիւնը որոշում ընդունեցաւ 25 700 լեհ մտաւորականներու կոտորածի
1945. մահացաւ Խորհրդային միութեան ամենաերկարատեւ ղեկավար Իոսիֆ Սթալինը


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 5 Մարտի ծնածներ

1873. Թէոդիկ (Թէոդորոս Լապճինեան, մ.1928, Փարիզ) հայ բանասէր
1865. Մանուկ Աբեղեան, (մ․1944) հայագէտ,, գրականագէտ, լեզուաբան
1921. Վարդան Եպս․ Թէքէեան (մ.1999) հոգեւորական, խմբավար
1959. Վազգէն Սարգսեան (սպ.1999) քաղաքական եւ ռազմական գործիչ, վարչապետ
1962. Սիմոն Աբգարեան (Simon Abkarian), ֆրանսահայ դերասան


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 5 Մարտի մահացածներ

1909. Ջիւանի (Սերովբէ Բենկոեան (Լեւոնեան, ծն․1846) ժողովրդական երգիչ
1981. Հայկազ Գ. Ժամկոչեան (ծն․1909, ԱՀ) պատմաբան
1994. Ռոպերթ Աթայեան (ծն.1915, Թեհրան) երաժշտագէտ, երաժշտահան


== Տօներ ==

BBC: On This Day
  [2] (անգլերէն)


== Ծանօթագրութիւններ ==

5 Մարտ
Սերճի Ռուպերթու

Սերճի Ռուպերթու (սպ.՝ Sergi Roberto Carnicer, ծնած է 7 Փետրուար 1992, Ռէուս, Սպանիա), Սպանացի ֆութպոլիստ, կիսապաշտպան, ներկայիս մաս կը կազմէ Սպանական Պարսելոնա ակումբին։
Սերժիօ Ռոպերթոն առաջին անգամ խաղացած է «Լա լիկա» 2011 թուականի Մայիս 21-ին «Մալակա» ակումբին դէմ խաղին, եւ այդ մրցաշարքին վերջին հանդիպումն էր։


== Արտաքին Յղումներ ==
Բարսելոնայի պաշտոնական կայքում
ՖԻՖԱ-յի կայքում


== Ծանօթագրութիւններ ==

Կաղապար:Բարսելոնա ՖԱ կազմ
Վիտըն

Վիտըն, կամ Վիեննայի չորրորդ թաղամաս, 1850 թուականէն ի վեր մաս կը կազմէ Վիեննայի: Մանաւանդ որ ան ամէնէ փոքր թաղամասերէն է, ան ամէնէ խիտ բնակուած թաղամասն է:


== Աշխարհագրութիւն ==


=== Դիրք ===
Վիտընի սահմանները՝

հիւսիս՝ 1. Ներքին քաղաք
արեւելք՝ 3. Լանտշդրասէ
հարաւ՝ 10. Ֆավօրիթըն
հարաւ-արեւմուտք՝ 6. Մարիահիլֆ
հիւսիս-արեւմուտք՝ 5. ՄարկարեդընԱնոր տարածութիւնը 1,8 քմ. ք. է (180 հեքդար):


=== Տարածքի օգտագործութիւն ===
Վիտընի տարածքի 67,4 % շէնքեր շինուած են (Վիեննա՝ 33,32 %): Այստեղ փոխադրամիջոցներու տարածքը Վիեննայի երկրորդ ամէնէ բարձրն է՝ 26 % (Վիեննա՝ 13,75 %): Թաղամասին միայն թէ 6,56 % կը բաղկանայ կանաչ տարածքներէ (Վիեննա՝ 48,26 %), որմէ 85,5 % ինքնաշարժեր շարելու համար կը գործածուին: Չորրորդ թաղամասի մէջ չկան անտառներ, պարտէզներ, գիւղատնտեսութեան, մարզական տարածքներ:


=== Թաղամասի բաժանմունքներ ===
Վիտըն բաժնուած է 3 մասերու՝ Վիտըն, Հունկըլպրուն եւ Շաումպերկըրկրունտ


== Ժողովրդագրութիւն ==


=== Բնակչութեան զարգացում ===
1869-ին Վիտընի մէջ կ'ապրէին 55.682 մարդիկ: Բնակչութիւնը յաջորդ տարիներուն հետզհետէ կը շատնար, հասնելով մօտ 63.000՝ 1910-ին: Մինչեւ 2001 բնակչութեան թիւը հետզհետէ պակսեցաւ (28.357), սակայն այդ թուականէն ի վեր, թիւը ետ բարձրացաւ,  իսկ 2020-ին Վիեննայի չորրորդ թաղամասը կ'ապրէին 33.212 անձեր:


=== Բնակչութեան տարիք ===
Վիտընի բնակչութեան տարիքի միջինը Վիեննայի միջինէն բարձր է: 2020-ին միջինը 42,1 տարեկան էր, իսկ Վիեննայի միջինը՝ 41 տարեկան:


=== Բնակչութեան ծագում ===
2020-ին Վիտընի բնակչութիւնը մեծամասնութեամբ Աւստրիացի էր (20110, 60,5%): 19,4% (6440) կու գան Եւրոպական Միութեան երկիրներէն, իսկ մնացած 20,1% (6662) այլ երկիրներէ:


== Զինանշան ==

Վիտընի Զինանշանը կը բաղկանայ Վիեննայի 3 հին արուարձաններու զինանշաններէ, որոնք այսօրուայ Վիտընի տարածքին կը համապատասխանեն՝

Վերը Աջ՝ Վիտընի մաս: Կը ներկայացնէ «Վայտըն» ծառ մը: Այս զինանշանի ծագումը եղած է սխալի մը պատճառով՝ Վիտընի պատմական անունը՝ Վիթում, որ կը նշանակէ եկեղեցական կալուած, շուարած են Վայտըն կոչուած ծառի հետ:
Վերը Ձախ՝ Շաումպուրկըրկրունտի մաս: Կը ներկայացնէ Սուրբ Ստեփանի աշտարակը, Շդարհըմպէրկի թագով փաթթուած: Նուիրուած է Էրնսդ Ռիւտիկըր ֆօն Շդարհըմպէրկին, Վիեննայի սպարապետը, որ մեծ դերակատարութիւն ունեցաւ 1683-ին Օսմանեան կայսրութեան դէմ քաղաքի պաշտպանութեան մէջ:
Վարը՝ Հունկըլպրունի արուարձան, որմէ այսօր միայն փոքր մաս մը Վիտընի մաս կը կազմէ: Մէջտեղը կը գտնուի ջրհոր մը, որուն վրայ կը սաւառնի Սուրբ Լէօբօլտը, Ստորին Աւստրիոյ թեւարկուն: Անոր աջ կողմը կը գտնուի սուրբ Պետրոս եւ ձախ կողմը սուրբ Ֆլօրեան, երկրորդը նուիրուած Ֆլօրեան եկեղեցւոյ, որ այսօր կը գտնուի Մարկարեդընի մէջ:


== Ծանօթագրութիւն ==
Միհրան Մեսրոպեան

Միհրան Մեսրոպեան (10 Մայիս 1889(1889-05-10), Աֆիոնքարահիսար, Թուրքիա - 21 Սեպտեմբեր 1975(1975-09-21), Չևի Չեյզ, Մոնտգոմերի շրջան, Մերիլենտ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ամերիկահայ ճարտարապետ, Հենրի Ուարդմանի՝ 1920-ններուն Ուաշինկթընի յայտնի կառուցապատողի, առաջատար ճարտարապետներէն մէկը։
Սորված է Կոստանդնուպոլսոյ Գեղարուեստի ակադեմիոյ մէջ։ Իզմիրի (Կոստանդնուպոլսոյ) մէջ աշխատած է որպէս ճարտարապետ: Կոստանդնուպոլսոյ մէջ բնակելու տարիներուն եղած է սուլթան Մեհմետ V-ի պալատական ճարտարապետը։
Համաշխարհային առաջին պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է օսմանեան բանակին մէջ, մասնակցած է Գալիպոլիի ճակատամարտին, Արեւելեան ճակատին վրայ Կովկասեան արշաւանքներուն ժամանակ, ելած է ռուսներուն դէմ, իսկ Արաբական ապստամբութեան ժամանակ՝ արաբներուն դէմ։ Հայոց ցեղասպանութեան տարիներուն, Մեսրոպեանի ընտանիքը տեղահանուած է Աֆիոն-Քարահիսարէն: Մեսրոպեան կորսնցուցած է ընտանիքի 15 անդամները եւ գերի բռնուած է արաբներու կողմէն, սակայն, Թոմաս Էտուարտ Լորենսի օգնութեամբ ազատ արձակուած է։
1921-ին, Մեսրոպեան գաղթած է Միացեալ Նահանգներ, Ուաշինկթընի մէջ դարձած է յայտնի ճարտարապետ, որուն ստեղծագործութիւններուն մէջ նկատելի է ճարտարապետութեան արդ-տեքօ ոճը, շարք մը նախագիծեր իրականացուած են իտալական վերածնունդի եւ նորաձեւութեան ոճերով։ Մեսրոպեանի յայտնի աշխատանքներէն են Հայ-Ադամս, Կարլթըն հիւրանոցները, Սեդգվիք այգիները, Կալվերթ առանձնատունը, Կլեպ կեդրոնը։


== Կենսագրութիւն ==


=== Վաղ Մանկութիւն ===
Միհրան Մեսրոպեան ծնած է 10 Մայիս 1889-ին Աֆիոն-Քարահիսարի մէջ վաճառականներ Գասպարմ եւ Մարիամ (ծննդեան ազգանունը՝ Փալանջեան) Մեսրոպեաններու ընտանիքը կը բաղկանար, չորս տղայ եւ մէկ աղջիկիէ։ Մեսրոպեան ընտանիքի սերունդները Աֆիոն-Քարահիսարիէն եղած են եւ զբաղած են ափիոնի եւ հացահատիկի առեւտուրով:
Միհրան Մեսրոպեանը յաճախած է տեղի Սահակեան հայկական դպրոցը: Պատանի հասակին հմուտ եղած է նկարչութեան ու գծանկարչութեան մէջ, այնուհետեւ զարգացուցած է իր հմտութիւնները՝ վայելչագրութիւն, թուաբանութիւն, նկարչութիւն եւ շինարարութիւն սորվելով, ինչպէս նաեւ տարբեր լեզուներ՝ ֆրանսերէն, թրքերեն, հայերէն, անգլերէն, որոնք կիրառած է իր յետագայ գործին մէջ:

15 տարեկան հասակին, Միհրանի հայրը, նկատելով տղայի նկարչական ունակութիւնները, զինք կ՛ուղղարկէ Կոստանդնուպոլիս՝ Միմար Սինանի անուան գեղարուեստի ակադեմիոյ մուտքի քննութիւնները յանձնելու համար: Քննութեան արդիւնքը շատ փայլուն էր, եւ այդ պատճառով ալ, Մեսրոպեան շատ դիւրութեամբ կ՛ընդունուի եւ չորս տարի ետք կ՛աւարտէ։ 1908-ին՝ ակադեմիան աւարտելէ ետք, Մեսրոպեան դասընկերոջ հետ ճարտարապետական ընկերութիւն կը հիմնէ, սակայն այդ ընկերութեան մէջ յաջողութիւն չգտնելով՝ կը հեռանայ Իզմիր):


== Տես նաեւ ==
Սարգիս Թորոսեան
Պալեան ընտանիք
Հայկական ճարտարապետութիւն
Ճէյմս Փիքընզ

Ճէյմզ Փիքընզ (անգլերէն՝ James Pickens Jr., ծնած 26 Հոկտեմբեր, 1954, Քլիվլընտ, Օհայիո, ԱՄՆ) Ամերիկացի դերասան մըն է: Ան ճանչցուած է իր Դկ. Ռիչըրտ Ուէպըր դերով ABC կայանի բժշկական տրամա Grey's Anatomy հեռուստաշարին մէջ, ինչպէս նաեւ իր երկրորդական դերին համար իբրեւ Ալվին Քըրշ Fox Network ընկերութեան երեւակայական The X-Files հեռուստաշարին մէջ:


== Վաղ Կեանք ==
Փիքընզը ծնած է Քլիվլընտ, Օհայիո, ԱՄՆ: Ան սկսաւ իր դերասանական կեանքը երբ կը յաճախէր Bowling Green State University համալսարանը: Իր առաջին դերասանական դերը համալսարանական թատրոն մըն էր, գրուած Չաք Կորտոնի կողմէ, Matters of Choice անունով կտոր մը: Փիքընզ ստացաւ իր Bachelor of Fine Arts վկայականը BGSU ուսումնարանէն 1976-ին:


== Ասպարեզ ==
Փիքընզը սկսաւ իր ասպարեզը դերասանական Roundabout Theatre ընկերութեան մօտ, Նիւ Եորք, ԱՄՆ, իր առաջին դերը ըլլալով Ուալթըր Լի՝ A Raisin in the Sun թատերական կտորին մէջ: 1981-ին Փիքընզը ներկայացաւ Negro Ensemble Company ընկերութեան A Soldier's Play արտադրութեան մէջ, թատերական դեր ունենալով Տէնզըլ Ուաշինկթընի եւ Սամուէլ Լ. Ճէքսընի հետ:
1990-ին, Փիքընզը կը փոխադրուի արեւմտեան բաժինը ԱՄՆ-ի եւ կը սկսի իր Հոլիուուտեան կեանքը ստանցնելով Զէք Էտուըրտս դերը տրամա Another World հեռուստաշարին մէջ 1986էն 1990 թուականները: Ան կը սկսի ունենալ երկրորդական դերեր տարբեր հեռուստաշարներու մէջ, ինչպէս X-Files, Curb Your Enthusiasm, The West Wing, Roseanne, Beverly Hills, 90210, JAG, եւ Six Feet Under:
2002-ին, Փիքընզը ունէր դեր մը իբրեւ կենդանաբնական պարտեզի մը պատասխանատու բժիշկը Red Dragon ֆիլմին մէջ:
28 Փետրուար, 2007-ին, "The Gift of Peace" ներկայացումը տեղի ունեցաւ UCLA համալսարանի Freud Playhouse թատերասրահին մէջ, ուր Փիքընզը ներկայացաւ իբրեւ մարդ մը, որու կեանքի փորձարութիւնները զինք կը մղեն խաղաղութեան շարժումին մէջ մաս կազմելու. իր հետ դերասաններ որոնք մասնակցեցան կը ներառէին Էտ Ասնըր, Պարպրա Պէյն, Էյմի Պրէնմէն, Ճորճ Քո, եւ Ուէնտի Մալիք 1
2005-ին, Փիքընզը կը ստանցնէ գլխաւոր դերերէն մէկը ABC կայանի բժշկական տրամա Grey's Anatomy հեռուստաշարին մէջ իբրեւ Դկ. Ռիչըրտ Ուէպըր:


== Անձնական Կեանք ==
Փիքընզ կ'ամուսնանայ 27 Մայիս, 1984-ին, Ճինա Թէյլըրի հետ, նախքին անդամ մը Musique խումբին, եւ միասին կ'ունենան 2 զաւակ: Ազատ ժամերուն ձի կը քշէ: Ան ձի մը ունի Սմոքի անունով:
Փիքընզի երկու զաւակները Քառլ-Թարփսն ու Կէվինն են, երկուքն ալ դերասանական ասպարեզին մէջ կը գտնուին: Քառլը արդէն ունեցած է տարբեր տեսակի դերեր տարբեր հեռուստաշարներու մէջ, ինչպէս Hangin' with Mr. Cooper, ուր իր ընկեր Օմար Կուտինկը կար նաեւ:
Փիքընզի հայրը կ'աշխատէր Քլիվլընտի քաղաքապետարանին մէջ:


== Դերեր ==


=== Ֆիլմ ===


=== Հեռուստաշարներ ===


== Տե՛ս նաեւ ==
Grey's Anatomy
Էլըն Փոմփէո
Սանտրա Օհ
Քաթրին Հէյկլ
Ճասթին Չէյմպըրզ
Թ. Ռ. Նայթ
Չանտրա Ուիլսըն
Իսայահ Ուաշինկթըն
Փաթրիք Տէմբսի
Ուեզլի Շուլթզ

Ուեզլի Շուլթզ (30 Դեկտեմբեր 1982(1982-12-30)), ան գլխաւոր երգիչն ու կիթառահարն է Ամերիկեան The Lumineers խումբին, որ կը բաղկանայ 3 անդամներէ՝ Ուեզլի Շուլթզ, Ճերեմայա Ֆրէյթս եւ Նէյլա Փեքարեք:


== Կեանք եւ գործընթացք ==

Ուեզլին ծնած եւ մեծցած է Նիւ Ճըրսիի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ: Շուլթզին ամէնէն մտերիմ բարեկամը եղած է Ճոշ Ֆրէյթսը, որ մահացած է թմրամոլութեան պատճառաւ 2002 թուականին, 19 տարեկանին: Ճոշին մահէն ետք, Ուեզլին կապուեցաւ անոր փոքր եղբօր հետ՝ Ճերեմայա Ֆրէյթսին որ թմբակահար մըն է: Անոնք սկսան միասին նուագել ու իրենց ցաւերը արտայայտել երաժշտութեան միջոցաւ, երգեր գրելով եւ կարճ համերգներ կատարելով Նիւ Եորքի շուրջ: Երկու ընկերները շրջապտոյտեր կատարեցին «Ուեզլի Ճերամայա» խմբակի անունով, եւ հրատարակեցին իրենց առաջին ալպոմը որ կը պարունակէ The Lumineers խումբին նշանաւոր երգերը, օրինակ՝ «Flowers In Your Hand» եւ «Darlene»:
Ժամանակ մը ետք, իրենց խումբին կը միանայ դասական ջութակահարը՝ Նէյլա Փեքարեքը ու կ'ըլլայ 3-րդ անդամը The Lumineers խումբին:
2012 թուականին, 3 անդամներէ բաղկացած խումբը կը հրատարակէ իր առաջին ալպոմը, զայն կոչելով The Lumineers: Այս ալպոմին երգերէն են՝ «Ho Hey», «Stubborn Love» եւ «Submarines»:
Այնթապի Բերդ

Այնթապի Բերդ (թրքերէն՝  Gaziantep Kalesi, Կազիանթէփ Քալէսսը), Այնթապ քաղաքի կեդրոնին մէջ գտնուող լեռնակի մը վրայ շինուած բերդ։ Ի սկզբանէ, Հիթիթներու (որոնք Հայերու նախնիներէն կը համարուին) ժամանակ  կը գործածուէր որպէս հսկողութեան կէտ, իսկ Հռովմէացիներուն ժամանակ անիկա կը վերածուի բերդի։ Այս ամրոցը ծանր վնասներ կրեց 2023-ի թուրքիոյ եւ Սուրիոյ մէջ տեղի ունեցած երկրաշարժներէն։


== Պատմութիւն ==

Բլրագագաթը առաջին անգամ գործածուած է Հիթիթներուն կողմէն որպէս դիտանոց։ Հռովմէական կայսրութեան ժամանակ՝ Քրիստոսէ ետք Բ եւ Գ  (2-րդ եւ 3-րդ) դարերուն, անիկա կ՛ընդլայնուի եւ կը վերածուի գլխաւոր ամրոցի։ Բիւզանդացիներուն ժամանակ՝ Յուստինիանոս Ա կայսրի օրերուն (Ք․Ե․ ՈԼԸ-ՈՀԶ, այսինքն 527-565 թուականներ), կը շարունակուի անոր ընդլայնումը, եւ կ՛ենթարկուի վերանորոգումի։ Բերդի կլորաձեւ շրջագիծը հազար երկու հարիւր մեթր է (երեք հազար ինը հարիւր ոտք)։ Պարիսպները շինուած են վէմերէ, եւ բերդը ունի 12 մարտկոց։ 
Բերդը բազում անգամներ վերանորոգուած է։ Անիկա կրած է փոփոխութիւններ որոնք տեղի ունեցան Այյուպիներուն օրերուն, ԺԲ եւ ԺԳ դարերուն (12-րդ, 13-րդ), ինչպէս նայեւ օսմանցիներուն ժամանակ, անիկա ՌՋԻ-ՌՋԻԱ (Հայկական թուանշաններով 1920-1921) թուրքերուն կողմէն գործածուեցաւ Ֆրանսացիներուն դէմ կռիւին ժամանակ։2023 թուականի Փետրուարի 6-ին, ամրոցը մեծ վնասներ կրեց երկու յաջորդական երկրաշարժներուն հետեւանքով։ Արեւելեան ու հարաւային մարտկոցներէն մի քանի հատը փլուզուեցան, իսկ բերդին շուրջը գտնուող երկաթէ ճաղերն ու պատերը լուրջ վնասներ կրեցին։


== Նկարներ ==
Թոր (այլ կիրառումներ)

Թոր՝ երկրաչափական մարմին
Թոր՝ ռուսական արտադրութեան հրթիռային համակարգ
Թոր՝ Խաւարի Աշխարհը՝ հոլիուուտեան ֆիլմ
Արմէն Ճիկարխանեան

Արմէն Ճիկարխանեան (3 Հոկտեմբեր 1935(1935-10-03), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Անդրկովկասի ԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն - 14 Նոյեմբեր 2020(2020-11-14), Մոսկուա, Ռուսիա), շարժանկարի եւ թատրոնի հայ նշանաւոր դերասան,  բեմադրիչ Խորհրդային Միութեան  ժողովրդական արթիստ։


== Կենսագրական գիծեր ==
Աւարտած է Երեւանի Ա. Չեխովի անուան միջնակարգ դպրոցը: 1953-54 թուականներում աշխատած է «Հայֆիլմ» շարժապատկերի սթիւտիոյին մէջ: 1954-58 թուականներուն սորված է Երեւանի գեղարուեստական-թատերական հիմնարկի դերասանական կաճառին մէջ` Վարդան Աճէմեանի, ապա` Արմէն Գուլակեանի արուեստանոցներուն մէջ:
Առաջին անգամ բեմ բարձրացած է 1955-ին` Երեւանի Կ. Ստանիսլավսկիի անուան ռուսական տրամաթիքական թատրոնին մէջ: 
1955-67 թուականներուն աշխատած է Երեւանի Կ. Ստանիսլավսկիի անուան ռուսական տրամաթիքական թատրոնին մէջ` իբրեւ դերասան:
1967-ին տեղափոխուած է Մոսկուայի Լենինեան կոմսոմոլի թատրոն: 1969-96 թուականներուն խաղցած է Մոսկուայի Վ. Մայակովսկիի անուան թատրոնին մէջ: 
Դերեր ստանձնած է բազմաթիւ ռուսական ֆիլմերու մէջ: 1979-ին Վլատիմիր Վիսոցքիի հետ խաղցած է «Հանդիպման վայրը փոխել չի կարելի» ժապաւէնին մէջ:
1981-ին նկարահանուած է ռուս-ֆրանսիական «Թեհրան 43» ժապաւէնին մէջ: 1996-էն ղեկավարած է Մոսկուայի տրամաթիքական թատրոնը: Նկարահանուած է աւելի քան 250 շարժանկարներու մէջ:
17 Ապրիլ

17 Ապրիլ, տարուան 107-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 108-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
1885, Բարսեղ Կանաչեան, տաղանդաշատ խմբավար, յօրինող եւ երաժշտական-հասարակական գործիչ (մահ․՝ 1945)։
1932, Կարէն Տեմիրճեան, հայ քաղաքական եւ պետական գործիչ, ՀԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար (1974–1988), ՀՀ Ազգային ժողովի նախագահ (1999), Հայաստանի Ազգային հերոս (1999, յետմահու) (մահ․՝ 1999)։


== Մահեր ==
1916, Սիմոն էֆենդի, հայ բժիշկ (ծն.՝ անյայտ)։
2015, Յարութիւն Լեւոն Քեհէեան, հայ ֆութպոլիստ, յարձակող, կիսապաշտպան։ Մարզական վաստակաւոր վարպետ։ Հայաստանի վաստակաւոր մարզիչ (ծն․՝ 1930)։


== Տօներ ==
Արաքս (ամսագիր, Փարիզ)

«Արաքս», մանկա-պատանեկան ամսաթերթ։ Հրատարակուած է 1952–1955-ին, Փարիզի մէջ։ Խմբագիր՝ Շ. Տէր-Մելքոնեան։ Տպագրած է հայ գրողներու (Յ. Թումանեան, Ա. Իսահակեան, Ա. Խնկոյեան) մանկական ստեղծագործութիւնները, առակներ, երգեր, պատկեր-պատմուածքներ, բանաստեղծութիւններ։ «Արաքս» ամսաթերթը աշխատած է իր մանուկ ընթերցողներուն դաստիարակել հայրենիքի նկատմամբ սիրոյ եւ նուիրուածութեան զգացումներով, տպագրած է տեղեկութիւններ Խորհրդային Հայաստանի արուեստի եւ մշակոյթի գործիչներուն մասին։
Թեքսաս

Թեքսաս (անգլերէն՝ Texas), նահանգ ԱՄՆ-ի հարաւային մասին մէջ։ Թեքսաս բնակչութեամբ եւ տարածութեամբ երկրորդն է Միացեալ Նահանգներուն մէջ։ Նահանգը կը գտնուի Միացեալ Նահանգներու Հարաւ կեդրոնական մասին մէջ, անիկա սահմանակից է Մեքսիքոյին հարաւէն, Նիու Մեքսիքօ նահանգին արեւմուտքէն, Օքլահոմային հիւսիսէն, Արկանզասին հիւսիս արեւելքէն եւ Լուիզիանային արեւելքէն։ Թեքսասի տարածութիւնը կը կազմէ 696241 Քմ քառակուսի, իսկ բնակչութիւնը 26,9 միլիոն (Յուլիս 2014)։
Հյուսթըն Թեքսասի ամէնէն մեծ քաղաքն է եւ չորրորդ ամէնէն մեծը՝ ԱՄՆ-ի մէջ, մինչ Սեն Անթոնիոն երկրորդ մեծագոյնն է նահանգին մէջ եւ եօթներորդ մեծագոյնը՝ ԱՄՆ-ի մէջ։ Միւս մեծ քաղաքներն են Էլ Փասօն եւ Օսթինը, որոնք նահանգին կեդրոնն են։ Թեքսասի մականունն է Lone Star State, որպէսզի ընգծուի այն հանգամանքը, որ Թեքսաս եղած է նախկին անկախ պետութիւն մը եւ Մեքսիքոյէն անկախութիւն ստացած է ։ Նահանգին անուանումը եկած է «Tejas» բառէ, որ կը նշանակէ ընկեր։
1743 թուական

1743 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 43րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1743 ծնունդներ

Մարտ 23՝ Յովսէփ Արղութեան (Երկայնաբազուկ, մ.1801), ազգային-ազատագրական եւ եկեղեցական գործիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1743 մահեր
Աշխէն Թումանեան

Աշխէն Թումանեան (1891, Թիֆլիս - 1968), հայ հասարակական գործիչ, թարգմանչուհի, գրադարանավարուհի, բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի աւագ դուստրը, իրաւաբան Գէորգ Խատիսեանի կինը, Յովհաննէս Թումանեանի տուն թանգարանի առաջին տնօրէնը:


== Կենսագրութիւն ==
Աշխէն Թումանեանը ծնած է 1891-ին, Թիֆլիս: Ուսանած է Թիֆլիսի երրորդ իգական քիմիագիտարանէն ներս, որ աւարտելէն ետք շարունակած է կանանց բարձրագոյն դասընթացները: «Դաշնակցութեան գործ»-ի դատավարութեան ժամանակ, 1912-ին Գէորգ Խատիսեանը Յովհաննէս Թումանեանի դատապաշտպանն էր: 1922-ին Աշխենը տեղափոխուած է Ստեփանաւան՝ քաղաքի գործադիր կոմիտէին մէջ աշխատելու, ապա տեղափոխուած է Երեւան: 1925-ին Աշխէն Թումանեանը Հանրային գրադարանին կից ընթերցասրահի վարիչն էր, իսկ 1926-1933 թուականներուն նոյն գրադարանի տնօրէնը: Աշխատած է նաեւ Հայկական հանրագիտարանին մէջ: Բազմաթիւ թարգմանութիւններ կատարած է հայերէնէն ռուսերէն, օրինակ՝ հօրը «Գիքորը» պատմուածքը: Աշխէն Թումանեանը Երեւանի Յովհաննէս Թումանեանի թանգարանի առաջին տնօրէնն էր հիմնադրման օրէն մինչեւ 1966-ը:


=== Ճամբորդութիւններ ===
Աշխէնը պարբերաբար կ'ըլլար Մոսկուա եւ Սանկտ Պետերպուրկ՝ ուղեկցելով Յովհաննէս Թումանեանին։ Անոնց հետ էր նաեւ Աշխէնի ամուսինը։


== Անձնական կեանք ==
1911-ին ամուսնացած է իրաւաբան Գէորգ Խատիսեանի հետ, որուն Յովհաննէս Թումանեանը կ'անուանէր Գիգա։ Անոնց ամուսնական կեանքը անյաջող էր, քանի որ Աշխէնը ամուսնացած էր ճարահատեալ, եւ անոնք ունէին սիրոյ պակաս։ Աշխէնի կեանքը լի եղած է ողբերգական դրուագներով։
Աշխէն Թումանեանը ունեցած է մէկ որդի՝ Յովհաննէս Թումանեան (Յովիկ, 1915-1940):
Կանաչ Կիրակի

Կանաչ Կիրակի,այս Կիրակին կը կոչուի Աշխարհամատրան կամ Կանաչ Կիրակի: «Աշխարհամատուռ» կը նշանակէ բոլոր քրիստոնեաներու մատուռը, որ Երուսաղէմի առաջին եկեղեցին է, հիմնուած առաքեալներու կողմէ: Իսկ «Կանաչ» ըսելով՝ նկատի ունինք ծաղկած ու կանաչած Եկեղեցին: Կանաչը կը խորհրդանշէ նաեւ Եկեղեցւոյ մշտականութիւնը եւ անմահութիւնը:


== Կանաչ Կիրակիին խորհուրդը ==
Աշխարհամատրան Կիրակին տօնն է Ընդհանրական Եկեղեցւոյ, որովհետեւ այս Կիրակի օրը կը հիմնուի, կը հաստատուի ու կը տարածուի Քրիստոսի Եկեղեցին ամբողջ աշխարհի տարածքին:
Տօնն է աշխարհի Եկեղեցւոյ եւ ոչ թէ աշխարհի եկեղեցիներու, որովհետեւ Եկեղեցին մէկ է՝ թէեւ բազում մասերու բաժնուած ըլլայ, որու մասին կ'ըսէ Սողոմոնը.
«Թող վաթսուն թագուհի եւ ութսուն հարճ ըլլան, թող ազնիւ օրիորդներ ունենայ արքան, մինչ
Այսօր նաեւ Եկեղեցւոյ նաւակատիքն է, որ աւելի պայծառ է, քան Եկեղեցւոյ միւս նաւակատիքները, քանզի ասիկա անմիջապէս կը յաջորդ է Նոր Կիրակիին, որու մէջ մեր Տէրը նորոգեց Եկեղեցին, քանզի նաւակատիքը տաճարի նորոգման տօնահանդէսն է:
Եկեղեցին ըլլալով մէկ՝ խորհուրդով երկու մաս ունի՝ հին ու նոր: Հինը ձեւաւորուած է Դրախտին մէջ՝ վերցուելով Ադամի կողէն, եւ աճիլ մինչեւ Քրիստոս, իսկ Նորը շինուեցաւ Գողգոթայի վրայ՝ Քրիստոսի կողէն, եւ աճելու է մինչեւ աշխարհի վախճանը: Ինչպէս Հին եկեղեցին Ադամի զօրութեամբ էր, այդպէս ալ Նորը՝ Քրիստոսի: Հին եկեղեցւոյ մասին ըսուած է. «Աներեւոյթ էր ու անպատրաստ» (Ծննդ. Ա 2), իսկ նորին համար ըսուած է. «Աստուած ըսաւ Լոյս ըլլայ եւ եղաւ» (Ծննդ. Ա 3): Հինէն եկեղեցին անտեսանելի էր ու զուրկ գեղեցկութենէն եւ միայն Հրեաստանի մէջ երեւելի էր, իսկ Նորը Ս. Հոգիի իջնելով գեղեցկացաւ,  Քրիստոսի հաւատքով լուսաւորուեցաւ եւ եղաւ երեւելի բոլոր ազգերու մէջ:
Եկեղեցին, հինի ու նորի բաժնուելով, չի կորսնցներ իր միութիւնը, որովհետեւ Հին եկեղեցւոյ մէջ կատարուող կարգերը ստուերներն էին Նոր եկեղեցւոյ կարգերու՝ ըստ այս խօսքին. «Արդարեւ, Օրէնքը հանդերձեալ բարիքներու ստուերն էր, եւ ոչ թէ իրողութիւններու բուն կերպարանքը» (Եբր. Ժ 1): Անմահ Գառան մորթուելով՝ ստուերական օրէնքներն ինքըստինքեան վերացան, ինչպէս արեգակի ծագումով կը չքանան ստուերները:
Եկեղեցին նաեւ նիւթական բաժանումներ ունի, որոնց մէջ առաջինը կը կոչուի Աշխարհամատրան, այսինքն՝ մայր բոլոր եկեղեցիներու, եւ կարգուած է բոլոր հաւատացեալներու համար: Ժամանակային առումով առաջինը կառուցուած է Ս. Էջմիածինը՝ Տրդատ արքային կողմէն, ապա Երուսաղէմ Ս. Յարութեան տաճարը՝ Հեղինէ թագուհիին կողմէ: Այնուհետեւ Կոստանդիանոս կայսրը Հռոմի մէջ կը կառուցէ Ս. Պետրոս եկեղեցին: Չնայած որ Ս. Յարութեան տաճարն առաջինը չէ կառուցուած, սակայն Խաչեալին զօրութեամբ ան գերազանց է միւս եկեղեցիներէն: Քանի որ Սողոմոնի տաճարին փոխարէն կառուցուած, ինչպէս եւ Սիոնը՝ Սինա լերան փոխարէն եղաւ։ Եւ որ աւելի կարեւոր է, կառուցուած է Գողգոթայի վրայ եւ սրբուած է Տիրոջ Արեամբ:Ասիկա եւս կը կոչուի Աշխարհամատուռ, ինչպէս Նոյեան տապանը, քանի որ այն ընդհանուր է բոլոր քրիստոնեաներու համար:
Երուսաղէմի տաճարը կառուցուելէ ետք հայրապետները կը հաստատեն Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ տօները՝ մէկն այս գարնանային ժամանակներուն մէջ եւ մէկն ալ՝ աշնան:
1996 թուական

1996 թուական, նահանջ տարի, 20րդ դարու 96րդ տարին է


== Դէպքեր ==


==== Յունուար ====
08 Յունուար՝ ափրիկեան ընկերութեանը պատկանող ռուսական արտադրութեան Անթոնով 32Բ բեռնատար օդանաւը Քինշասային մօտ ինկաւ շուկային վրայ զոհերը՝ 227 (225-ը գետնին վրայ)


==== Փետրուար ====
10 Փետրուար՝ Կարրի Կապարովը պարտուեցաւ Deep Blue համակարգչային ծրագիրին
17 Փետրուար՝ երկրորդ խաղին Կարրի Կապարովը յաղթեցաւ Deep Blue համակարգչային ծրագիրը


==== Օգոստոս ====
04 Օգոստոս՝ ամառնային Ողիմպիական խաղերուն փակումը Աթլանթային մէջ, Միացեալ նահանգներ
09 Օգոստոս՝ Պորիս Ելցինը երկրորդ անգամը նշանակուեցաւ Ռուսիոյ դաշնութեան նախագահ
16 Օգոստոս՝ Շիքակոյին մէջ երեք տարեկան տղան 6.1մ բարձրութենէն ինկեր է կորիլլայի վանդակին մէջ եւ մնացեր է անվնաս
29 Օգոստոս՝ Ռուսական Թուփոլեւ-154-ը բախուեցաւ լերանը Նորվեկիոյ Շփիցպերկենին վրայ զոհերը՝ 141 հոգի


==== Նոյեմբեր ====
01 Նոյեմբեր՝ Ալ Ճազիրայ բազմալեզու կապուղին սկսաւ իր հաղորդումները Տոհայէն, Քաթար
17 Նոյեմբեր՝ Ռուսիոյ դաշնութեան Քասփիյսք քաղաքին մէջ պայթիւնի զոհ դարձաւ 32 հոգի


==== Անստոյգ ամսաթիւով՝ ====
Կը հիմնուի Armenian Navy Band, ժողովրդական «աւան-կարտ» (avant garde folk) նուագախումբ


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1996 ծնունդներ


==== Յունիս ====
18 Յունիս Ալեն Հալիլովիչ Alen Halilović խրուաթ ֆութպոլիստ


==== Նոյեմբեր ====
16 Նոյեմբեր Ռոպերթ Ապաճեան (զ.2016)


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1996 մահեր 


==== Յունուար ====
14 Յունուար Օննօ Թունչպօյաճեան Ohannes Tunçboyacıyan (ծն.1948) թուրքիացի երաժիշտ


==== Փետրուար ====
13 Փետրուար Սպարտակ Կնտեղցեան (ծն.1924, Ալէքսանտրափոլ) ճարտարապետ
22 Փետրուար Վահագն Դաւթեան (ծն.1922, Արաբկիր) հայ բանաստեղծ


==== Մարտ ====
18 Մարտ․ Օտիսէաս Էլիթիս (ծն․ 1911, Կրետէ )Գրականութեան Նոպելեան մրցանակի դափնեկիր նշանաւոր յոյն բանաստեղծ եւ արձակագիր


==== Մայիս ====
29 Մայիս Հրանդ Շահինեան (ծն.1923) հայ, խորհրդային մարմնամարզիկ


==== Յունիս ====
27 Յունիս
Խաչատուր Աւետիսեան (ծն.1926, Լենինական) հայ երաժշտահան, քանոնահար
Ստեփան Թովմասեան (ծն.1923, Լենինական) հայ խորհրդային փիլիսոփայ
28 Յունիս Լեւոն Զօրեան (Ստեփան Զօրեանի որդին է, ծն.1926, Ղարաքիլիսէ) ճարտարապետ


==== Յուլիս ====
10 Յուլիս Ալեք Մանուկեան Alex Manoogian (ծն.1901, Զմիւռնիա, Օսմանեան Կայսրութիւն) մեծահարուստ բարերար, ճարտարագէտ, արդիւնաբերող


==== Օգոստոս ====
12 Օգոստոս Վիքթոր Համբարձումեան (ծն.1908, Թիֆլիս) հայ աստղագէտ


==== Սեպտեմբեր ====
07 Սեպտեմբեր Թուփաք Շաքուր Tupac Amaru Shakur  (ծն.1971) ամերիկացի րէփր, երգերու հեղինակ


==== Դեկտեմբեր ====
23 Դեկտեմբեր Արամ Գարամանուկեան Aram Karamanoukian (ծն.1910, Այնթապ) իրաւաբան, սուրիական բանակի հայազգի զինուորական


==== Անստոյգ օրով ====
Անդրանիկ Անդրէասեան (ծն.1909) սփիւռքահայ արձակագիր
Չաքափուլի

Չաքափուլի (վրաց.՝ ჩაქაფული) վրացական ազգային ճաշատեսակ, որ կը ներկայացնէ թարմ միս՝ շոգեխաշած կանաչիով եւ համեմներով։ Առաւել յաճախ կ՝օգտագործուի ոչխարի միս (բայց նաեւ խոզի եւ այլ միս), իսկ տօնական տարբերակի համար՝ գառան միս։ Ուտեստին իւրայատուկ կծուութիւն կը հաղորդէ թարմ թարխունը, ինչպէս նաեւ յաճախ կ՝օգտագործուի սալոր։ Այս բաղադրիչները միսին կը հաղորդեն քիչ մը թթուութիւն եւ նուրբ բուրմունք։ Չաքափուլին կը մատուցեն որպէս առանձին ուտեստ գինիի, կանաչիի եւ հացի հետ միասին, կ՝ուտեն միայն տաք եղանակներուն։
Վրաստանի մէջ Չաքափուլին կը պատրաստեն հիմնականին ուշ գարնանը եւ ամրան սկիզբը, քանի որ այդ ժամանակահատուածին մէջ կան անոր համար անհրաժեշտ մթերքները։ Յաճախ զայն կը պատրաստեն Զատկին կամ եկեղեցական այլ տօներու ժամանակ, ինչպէս նաեւ Կիորկոպայի տօնին (Սուրբ Գէորգ զօրավարի օրը), որ կը նշուի Մայիսի սկզբը եւ կը համարուի Վրաստանի մէջ նշուող առաւել կարեւոր եկեղեցական տօներէն մէկը։ Այդպիսի տօներուն ընդունուած է այցելել քաղաքէն հեռու գտնուող սուրբ վայրեր, այդ պատճառով ալ Չաքափուլի կ՝եփեն՝ խարոյկի վրայ մեծ կաթսաներով, այդպէս ուտելիքը կը ստանայ իւրատեսակ համ։