armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Խաչապուրի

Խաչապուրի (վրացերէն՝ ხაჭაპური խաճապուրի), վրացական խոհանոցի կերակուր է, ազգային հացաբուլկեղէնի տեսակ, որ կը ներկայացնէ պանիրով բլիթ։
Անուանումը առաջացած է «թթուասեր» (ხაჭო — «խաճոյ») եւ «հաց» (პური ` կ՚արտասանուի «պուրի»։ Սակայն երբեմն թխուածքը կ՚ըլլայ միսով եւ ձուկի միսով, բայցեւայնպէս կրկին կ՚անուանեն խաչապուրի, որ սխալ է։


== Պատմութիւն ==

Բացի խաչապուրիէն Վրաստանի մէջ գոյութիւն ունի լոբիանի (լոբիով տափակ կարկանդակ), կուբդարի (համանման կարկանդակ միսով)։ Խաչապուրիի մօտիկ ազգականն է բալկարոկարաչեւեան խիչին (պանրագետնախնձորային լոշիկներ կամ մսային լցոնով) եւ օսեթական թխուածքի որոշ տեսակներ։
2010-ին Վրաստանի սեփականութեան ազգային ինտելեկտուալ կեդրոնը ընդունեց օրիանագիծ «խաչապուրիի» անուանման վերաբերեալ։ 2011-ի Սեպտեմբերին Վրաստանի կառավարութիւնը արտօնագրեց խաչապուրին եւ շարք մը այլ ազգային կերակուրներ։


== Պատրաստումը ==
Խաչապուրիի պատրաստման շատ տեսակներ կան՝ մեգրելական, իմերեթական եւ այլն։ Կան նաեւ տեսքով շատ տարբեր. իմերեթական խաչապուրին կլոր է, մեգրելականը նոյնպէս, բայց վերէն պատուած են սուլուգունի պանիրի շերտով, աջարական խաչապուրին նաւակաձեւ է ու ձուով լեցուած, ռաչինականը՝ կլոր, լոբիի լցոնով, եփուած ռաչինական բեկոնով։
Լցոնի դասական տարբերակը իմերեթական պանիրն է (չկինտի-քուելի)։ Չնայած ընդունուած կարծրատիպին՝ խաչապուրիի լցոնի մէջ սուլուգունի չի մտներ։
Խմորի աւանդական տեսակներէն կարելի է համարել անթթխմորը, «ամոքահունց խմոր». խմորիչի բացակայութիւնը որոշ չափով կը լրացնեն մածունի մէջ եղած կաթնաթթուային օրգանիզմներու հաշուով։ Բացի մածունով աւանդական խմորէն կան նաեւ կրօնական ծիսական տարատեսակներ՝ խմորիչով եւ աղի (ասոնք վերջին շրջանին նորամուծութիւններ են)։
Թխուածքը կը պատրաստուի թաւայի վրայ, եթէ պատրաստուած է մածունով ու կը թխուի ջեռոցի մէջ, եթէ խմորիչով է կամ աղի։


== Արտաքին յղումներ ==
Պատրաստենք միասին. Խաչապուրի
1729 (թիւ)

1729 (հազար եօթ հարիւր քսանինը)՝  բնական թիւ մըն է, կը յաջորդէ 1728-ին եւ կը նախորդէ 1730-ին:


== Ճանչուած Անունը ==
Յայտնի է Հարտի-Ռամանուճանի թիւ անունով, շնորհիւ բրիտանացի թուաբանագէտ Կ.Հ.Հարտիի պատմածի, երբ ան հիւանդանոց տեսակցութեան գացած է իր հնդիկ  գործընկեր Սրինիվասա Ռամանուճանը:
Ան կը մէջբերէ իրենց զրոյցը՝
Այդ երկու տարբեր եղանակներն էն՝

1729 = 13 + 123 = 93 + 103Մէջբերումին երբեմն կը նշուի «դրական խորանարդներ», քանի որ բացսականի թոյլտւութեան պարագային պիտի ունենայինք աւելի փոքր լուծում՝ 91-ը, որը 1729-ի բաժանարարն է՝

91 = 63 + (−5)3 = 43 + 33


== Այլ Յատկութիւններ ==
Հարշատ թիւ է, քանի որ կը բաժնուէ իր թուանշաններու գումարի վրայ: Նոյն յատկութիւնը կը պահպանէ նաեւ ութնիշային (1729 = 33018, 3 + 3 + 0 + 1 = 7) եւ տասնվեցային (1729 = 6C116, 6 + C + 1 = 1910) համակարգերուն, բայց ոչ երկնիշային համակարգի մէջ:
Մասահիքոյ Ֆուճիվարան ցուցնած է, որ 1729-ը չորս դրական ամբողջ թիւերէն մեկն է (միւսների հետ, որոնք են 81-ը, 1458-ը եւ պարզապէս 1-ը), որոնց թուանշանները գումարելով եւ ստացուածի հակադարձով բազմապատկելով կը ստանանք ելքային թիւը՜1 + 7 + 2 + 9 = 19
19 × 91 = 1729


== Տես նաեւ ==
1729 թուական
5040
Լեւոն Մեսրոպ

Լեւոն Մեսրոպ (Մեսրոպեան, 1880, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 16 Ապրիլ 1960(1960-04-16), Փարիզ), հայ գրող, բանասէր եւ հասարակական-մշակութային գործիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Կրթութիւնը ստացած է Կոստանդնուպոլսոյ մէջ (1904-ին աւարտած Ռոպերթ Քոլէճը):
Եւրոպա մեկնած, ապա պատերազմէն ետք վերջնականապէս Փարիզ հաստատուած, զբաղած է նախ՝ գորգի առեւտուրով, յետոյ վերջնականապէս նուիրուած է գրականութեան։ Ֆրանսահայ մամուլին եւ Միացեալ Նահանգներու «Հայրենիք» ամսագիրին մէջ՝ հրապարակած է վիպակներ, բանասիրական աշխատանքներ, վէպեր, որոնցմէ անջատ հատորով լոյս տեսած են «Զարի», «Հաշիշին», «Քերպելայի գիշերները» եւ այլն։ Ինչպէս եւ թատերակներ՝ «Մատաթ Րէիս», «Օտարականը», «Շամիրամ Երկրորդ»:
Ուսումնասիրութիւններէն եւ ժողովածուներէն՝ «Քիւրտիստան եւ Քիւրտերը», «1915 - Աղէտ եւ Վերածնունդ», «Տէր-Զօր»՝ մեծ մասամբ կ'արտացոլացնեն հեղինակին խոր շահագրգռութիւնը հայկական ցեղասպանութեան հիմնահարցին հանդէպ։
Պարսկերէնէ հայերէն թարգմանած է Օմար Խայյամի քառեակները («Օմար Խայյամ», 1923)։
1946-ին եւ 1954-ին մասնակցած է Հայաստանի գրողներու համագումարներուն։
Լեւոն Մեսրոպ կը մահանայ 1960-ին, Փարիզի մէջ։
«Ֆրէտ Հարթման եւ Տատա Ռօսթէմ» հրատարակուած է «Հայրենիք» ամսագրին մէջ (1937-ի Օգոստոսէն սկսեալ): Իբր թերթօն վերահրատարակուած է «Ազդակ»ի մէջ, 1988-1989-ին:


== Երկեր ==
«Կախարդող Լեռը», Ե․, 1955:


== Աղբիւրներ ==
«Ֆրէտ Հարթման եւ Տատա Ռօսթէմ», Լեւոն Մեսրոպ, Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» հրատարակչատուն։
«Կենսագրական Բառարան», Գառնիկ Ստեփանեան, Գ. Հատոր, Երեւան, 1990:
1814 թուական

1814 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 14րդ տարին


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1814 ծնունդներ

Ապրիլ 6՝ Միքլոշ Իպլ (հունգարերէն՝ Ybl Miklós, մ.1891), հունկարացի ճարտարապետ
Նոյեմբեր 6՝ Ատոլֆ Սաքս (ֆրանսերէն՝ Adolfhe Sax, մ.1894), բելգիացի երաժշտական գործիքներու վարպետ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1814 մահեր
Զամպիա

Զամպիա, որ Հիւսիսային Ռոտեզիոյ նախկին բրիտանական հոգատարութիւնն է, կը գտնուի հարաւային Կեդրոնական Ափրիկէի մէջ, սահմանակից ունենալով, հիւսիսէն՝ Քոնկոյի Հանրապետութիւնը եւ Թանզանիա, արեւելքէն՝ Մալաուի եւ Մոզամպիք, հարաւէն՝ Ռոտեզիա (հարաւային) եւ Պոցուանա, արեւմուտքէն՝ հարաւ-արեւմտեան Ափրիկէ եւ Անկոլա։
Հողը բարեբեր է եւ կան արօտավայրեր։


== Գլխաւոր քաղաքներ ==
Գլխաւոր քաղաքներն են՝ մայրաքաղաքը՝ Լուզաքա, Նտոլա, Քիթուէ։


== Պատմութիւն եւ Կառավարութիւն ==
Քրիստոնէութեան  սկզբնական շրջաններուն, Զամպիա բնակավայրն էր հնդիկ գաղթականներու։ Արաբները հոն հաստատուիլ սկսան  740-էն։ 1888 - 1924 կառավարուեցաւ Բրիտանական Հարաւային Ափրիկէի ընկերութեան կողմէ, իսկ այդ թուականին բրիտանական կառավարութիւնը ստանձնեց երկրին վարչութիւնը։
Բրիտանական հասարապետութեան շրջագիծէն ներս Զամպիա Հիւսիսային Ռոտեզիա անուան տակ մէկ երկիրն էր Նիասալանտի եւ Հարաւային Ռոտեզիոյ հետ կազմուած դաշնակցային պետութեան։ Սակայն բնիկները ընդդիմացան այդ վարչաձեւին։ Մ. Բրիտանիա չյաջողեցաւ իր կամքի պարտադրել եւ երկիրը անկախութիւն ստացաւ 24 Հոկտեմբեր 1964-ին։ Նախագահ ընտրուեցաւ Ազգայնական կուսակցութեան պետ Քենեթ Քաունտա։ Նախագահը՝ կ՛ընտրուի ժողովրդային ուղղակի քուէարկութեամբ։ Խորհրդարանը ունի 80 անդամ, որոնց 75-ը կ՛ընտրուի ուղղակի քուէարկութեամբ, իսկ հինգը կը նշանակուին նախագահին կողմէ։
Սահմանադրութիւնը մասնաւոր տրամադրութիւն ունի հոն բնակող սպիտակամորթներուն համար։
Զամպիա անդամ է ՄԱԿին (1 Դեկտեմբեր 1964), Ափրիկէի  Միութեան Կազմակերպութեան եւ Բրիտանական հասարակապետութեան։
Կը հետեուի չէզոք քաղաքականութեան։
Պաշտօնական լեզզուն է պասուքոն, կը խօսուին անգլերէն եւ Ափրիկէնտերներու լեզուն, ինչպէս նաեւ պանթու բարբառներ։


== Տնտեսական Պայմաններ ==
Գլխաւոր արտադրութիւնն է պղինձը,  որուն համար աշխարհի Գ. երկիրն է։ Ունի նաեւ զինկ,  կապար, քոպալթ եւ մանկանէզ։ Որպէս երկրագործական արտադրութիւն, ունի ծխախոտ, եգիպտացորեն, կաղին։ Կան հարուստ անտառներ։ Բաղդատաբար դրացի երկիրներուն, Զամպիա հարուստ է, շնորհիւ իր պղինձին։


== Աղբիւր ==
Երուանդ Մոնոֆարեան (1968), «Հանրագիտակ», Համազգայինի տպարան, Պէյրութ, էջ 101-103։
Խոսրով Բ.

Խոսրով Բ, հայոց Արշակունի թագաւոր (279-287)։ Սպաննուած՝ 287 թուականին, պարթեւ Անակի կողմէն։ Անոր փոխարինած է որդին՝ Տրդատ Գ․ Մեծը։


== Կենսագրութիւն ==
Խոսրով Բ․-ը հայոց թագաւոր Տրդատ Բ․-ի (252-287) որդին էր։ Յաջորդած է հօրը եւ հռոմէացիներու օգնութեամբ հաստատուած հայկական գահին։ Երբեմն անուանումով կը շփօթեցնէ իր պապի՝ Խոսրով Ա-ի (211-252) կամ որդիին՝ Խոսրով Գ․ Կոտակի հետ (330-338)։


== Ընտանիք ==
Անձնական կեանքի մասին շատ տեղեկութիւններ չեն պահպանուած։ Մասնաւորապէս յայտնի է, որ հօր հետ մանսակցած է Արտաշիր Սասանեանի դեմ արշաւանքներուն։
Կնոջ անունը չէ պահպանուած։ Ունեցած է երկու զաւակ՝ Տրդատ եւ Խոսրովիդուխտ։


== Սպաննութիւն ==
Խոսրով Մեծը զրադաշտականութիւն կը դաւանէր, եւ քրիստոնէութեան տարածմանը կը խոչնդոտէր։ Սպաննուած է քրիստոնեաներու կողմէն, սակայն մահուան մասին տեղեկութիւնները ամբողջական չեն։ Անոր մասին կը գրէ նաեւ պատմահայր Մովսէս Խորենացին։
Սպաննուած է 287 թուականին՝ պարթեւ Անակի կողմէն՝ Վաղարշապատի մէջ։ Հայ ազնուականութիւնը վրէժ կը լուծէ անոնցմէ, կը սպաննուին Անակի ընտանիքի բոլոր անդամները, բացի երիտասարդ Գրիգորէն։
Նոր Քարէ Դար

Նոր քարէ դար կամ Նէոլիթ (յուն․՝ νέος , նէոս՝ նոր, եւ յուն․՝ λίθος , լիթոս՝ քար), քարէ դարու վերջին դարաշրջանը, յաջորդած է մէզոլիթին։ Տեւած է մօտ երկու հազարամեակ՝ Ն.Ք. 10-րդ հազարամեակի կէսերէն մինչեւ Ն.Ք. 11-րդ հազարամեակի կէսերը։
Նէոլիթ դարաշրջանի սկիզբը կը բնութագրուի քարէ եւ ոսկորէ յղկուած գործիքներու օգտագործմամբ, խեցեգործութեան եւ երկրագործութեան առաջացմամբ Դարաշրջանի աւարտը կը յատկանշուի վաղ մետաղամշակութեամբ (էնեոլիթի սկզբնաւորմամբ)։
Նէոլիթեան մարդիկ, զարգացած հաւաքչական, որսորդական եւ ձկնորսական իւրացնող տնտեսութեան զուգահեռ, սկսած են զբաղուիլ արտադրող տնտեսութեամբ՝ նստակեաց երկրագործութեամբ (ցորենի, գարիի, ոսպի եւ այլ բոյսերու մշակութեամբ), կենդանիներու (շուն, այծ, ոչխար, խոզ, աւելի ուշ՝ մեծ եղջերաւոր անասուններ) ընտելացմամբ եւ բուծանումով։ Սկսած է զարգանալ մանածագործութիւնը, հիւսելը։ Մայրիշխանութիւնը հասած է իր ծաղկման եւ աստիճանաբար տեղի տուած հայրիշխանութեանը։ Զգալիօրէն աճած է բնակչութիւնը, աստիճանաբար կազմաւորուած են ցեղախումբերը, ձեւաւորուած ցեղային լեզուները։
Հանրութեան կեանքին մէջ կատարուած արմատական փոփոխութիւնները ընդունուած է անուանել «նէոլիթեան յեղափոխութիւն» (անգլիացի հնագէտ Գ․ Չայլդի հետեւութեամբ), իբրեւ մարդկութեան պատմութեան մէջ առաջին տնտեսական յեղաշրջում։
Ըստ նորագոյն տուեալներուն՝ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ հնագոյն երկրագործական-անասնապահական մշակոյթը սկիզբ կ՛առնէ Ն.Ք. 8—7-րդ հազարամեակներուն (Երիքովը՝ Պաղեստինի, Ջարմոն՝ Հիւսիս-Արեւելեան Միջագետքի, Չաթալ-Հույուկը՝ Փոքր Ասիոյ մէջ եւն)։
Եւրոպայի մէջ նէոլիթեան մշակոյթը զարգացած է Մերձաւոր Արեւելքի եւ Միջերկրածովեան մշակոյթի զգալի ազդեցութեամբ, այդ երկրամասերէն Եւրոպա թափանցած են շարք մը մշակելի բոյսեր, ընտանի կենդանիներու տեսակներ եւ այլն։ Հայաստանի տարածքին նէոլիթեան կայաններ ու բնակավայրեր յայտնաբերուած են Թալինի շրջանին մէջ (Զաղաներ, Արեգունի բլուր, Բառոժ եւ այլն) եւ Արարատեան դաշտին մէջ (Կղզեակ բլուր, Մաշտոցի բլուր, Տէրտէրի ձոր եւ այլն)։ Գտնուած են քարէ (օբսիդիան, որձաքար եւ այլն) պրիզմայաձեւ միջուկներ, դանակներ, յղկուած, գայլիկոնուած կոթատեղի փորուածքով կացիններ, մուրճեր, գուրզեր, բրիչներ, աղօրիքներ, սանդեր, մանգաղներ, նետասլաքներ, ոսկորէ ասեղներ, ուլունքներ, իլիկի գլուխներ եւ այլն։
Ոսպապուր

Ոսպապուրը ոսպով պատրաստուած ապուր մըն է, որ ունի թէ բուսակերային (պասային) տեսակներ եւ թէ մսային տարբերակներ: Կ՛օգտագործուին դեղին, շագանակագոյն, սեւ եւ կամ կարմիր ոսպի տեսակները՝ պատրաստելու համար թանձր ապուր մը։


== Պատմութիւն եւ գրականութիւն ==
Թրքական էզոլեղի ապուրը պատրաստուած է ձաւարէ եւ կարմիր ոսպէ։ Մարթէնները յայտնաբերած են Յունաստանի Ֆրանչթի քարանձաւային պալիոլիթի եւ մեսոլիտիկ շերտերուն մէջ (9,500-էն 13,000 տարի առաջ), վերջին մզոլիթի Մուրեյպէտի մէջ, Սուրիոյ Ապու Հուրէյրայի եւ Ք.Ա. 8000 Երիքովի տարածքին մօտակայքը: Հին յոյները սիրահար էին ոսպապուրի. այս մասին կը վկայէ Արիստոֆենը. 

Ոսպապուրը նաեւ կը յիշատակուի Աստուածաշունչին մէջ. Ծննդոց 25: 30-34, Եսաւը պատրաստ է հրաժարիլ իր անդրանիկ իրավունքէն քաղցր կարմիր ոսպապուրի (որոշ տարբերակներու «խառնաշփոթ»), որ կը պատրաստէր իր եղբայրը՝ Յակոբը :


== Զանազանութիւն ==
Ոսպապուրը կարելի է պատրաստել բանջարեղէններով, ինչպէս՝ ստեպղին, գետնախնձոր, կարոս, ազատքեղ, լոլիկ, դդում, սոխ: Այս ճաշին համար ընդհանրապէս օգտագործուող համեմունքներն են սխտորը, փոշի կարմիր պղպեղը, քիմիոնը, ձիթապտուղի ձէթը եւ քացախը: Մատուցելու ժամանակ ճաշը երբեմն կը զարդարեն խոտաբոյսերով, կարագով, ձիթապտուղի ձէթով, սերով կամ մածունով: Հնդկական ոսպապուրը կը պարունակէ շարք մը անուշաբոյր համեմունքներ: Մերձաւոր Արեւելքի մէջ կիտրոնի հիւթ աւելցնելը սուր համ կու տայ ապուրին եւ թեթեւցնէ անոր ծանրութիւնը: Եգիպտոսի մէջ ոսպապուրը աւանդաբար կը սպառուի ձմռան։


== Սնունդը ==
Ոսպապուրը ընդունուած է իբրեւ սննդարար ճաշ, որ սպիտակուցի լաւ աղբիւր է եւ միաժամանակ կը պարունակէ բնաթելեր, երկաթ եւ փոթասիոմ: Հիպոկրատ ոսպը կը յանձնարարէր լէարդի հիւանդութիւն ունեցող հիւանդներուն:
Նուէր Սիլահլը

Նուէր Սիլահլը-Տատուրեան (1973), հայ բանաստեղծ:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Պոլիս, ուսած տեղւոյն «Տատեան» եւ «Սահակեան-Նունեան» վարժարաններուն մէջ, ապա վկայուած որպէս ճարտարապետ՝ Պոլսոյ «Եըլտըզ Թեքնիք» համալսարանէն։
Փոքր տարիքէն սիրած է նկարչութիւնը եւ իր ստեղծագործութիւնները ներկայացուած են անհատական ու հաւաքական ցուցահանդէսներու մէջ․ 1988-էն սկսեալ երեք տարի աշակերտած է արուեստագէտ Քրիստին Սալէրիի։ Ներկայիս կը շարունակէ հետեւիլ Համալսարանի նկարչութեան դասընթացքներուն։
Ամուսնացած է Նորայր Տատուրեանի հետ եւ բախտաւորուած երեք զաւակներով։ Անոնք այժմ կ'ապրին Փասատինա։


== Ստեծագործութիւններ ==
Գրել սկսած է նախակրթարանի տարիներէն։ Առաջին բանաստեղծութիւնը հրատարակուած է 1982-ին «Նոր Մարմարա» օրաթերթին, ինչպէս նաեւ «Նոր Սան» պարբերաթերթին մէջ, որուն խմբագրական մարմնին մաս կը կազմէ։
1990-ին, Տ. Շնորհք Ս. Պատրիարք Գալուստեան անուան, արձակ եւ չափածոյ գրութիւններու մրցոյթներուն՝ շահած է առաջնութեան երկու մրցանակներ։ Իսկ «Նոր Սան»ի կողմէ կազմակերպուած հարցրազրոյցի մրցանքին հանդիսացած է երկրորդ։
Ն. Սիլահլը պոլսահայ նոր սերունդի տաղանդաւոր բանաստեղծներէն մին է։ Ինքնատիպ ոճ, գաղափարի նորութիւններ, սրամտութիւն, եւլն. գլխաւոր յատկանիշերը կը կազմեն իր քերթողութեան։


== Աղբիւրներ ==
Սփիւռքահայ արդի գրականութիւն (խմբ. խմբագրող և համադրող՝ Սեդա Ծաղիկեան-Տէմիրճեան), Միշիկըն էջ 50։
Ընկերային Փիլիսոփայութիւն

Ընկերային փիլիսոփայութիւնը գոյութիւն ունի շատ հին օրերէ պատմութեան մէջ:

Մշակոյթի պատմութեան մէջ հասարակութեան մասին առաջին գիտելիքները ձեւաւորուած են հին աշխարհին մէջ, մինչդեռ հասրակութեան մասին գիտութիւնները ձեւաւորուած են շատ աւելի ուշ: Մինչեւ օրս կան որոշ մտածողներ, որոնք կասկածի տակ կը դնեն հասարակութեան մասին գիտութեան գոյութեան հարցը եւ իրենց տեսակէտը կը հիմնաւորեն` ելլելով անոնցմէ, որ հասարակութիւնը կազմուած է ազատ կամքով եւ ստեղծագործական գործունէութեամբ օժտուած անհատներէ, որոնց գործունէութիւնը օրինաչափութեան չի ենթարկուիր: Այդ իսկ պատճառով ալ հասրակութեան մէջ չկան եւ չեն ալ կրնար ըլլալ առարկայական օրէնքներ եւ օրինաչափութիւններ, եւ նման պարագաներու մէջ խօսիլ հասարակական գիտութեան գոյութեան մասին անիմաստ է:
Գույութիւն ունի նաեւ հակառակ տեսակէտը (օրինակ՝ մարքսիսթներու), համաձայն որուն` հասարակութեան օրէնքները գոյութիւն ունին մարդոց կամքէն ու գիտակցութիւնէն անկախ, եւ հասարակական զարգացման օրէնքներն ու օրիաչափութիւնները նոյնքան առարկայական են եւ անհարժեշտ, որքան բնութեան օրէնքները: Ըստ այդմ ալ նոյնքան առարկայական են հասարակութեան մասին գիտութիւնները, որքանով որ առարկայական են բնութեան մասին գոյութիւն ունեցող գիտութիւնները:
Մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը, փիլիսոփայութեան մէջ գերակայողը եղած է հասարակութեան գաղափարապաշտական մեկնաբանութիւնը: Հասարակութեան զարգացման օրէնքներն ու օրինաչափութիւնները գաղափարապաշտօրէն կը բացատրուէին ոչ միայն գաղափարապաշտները, այլեւ նիւթապաշտները: Եւ ինչպէս յաճախ կ'ըսէին նիւթապաշտները՝ անոնք էինք ներքեւը, այսինքն բնութեան երեւոյթները բացատրելու համար, իսկ գաղափարապաշտները վերն են, այսինքն հասարակական երեւոյթներու բացատրման բնագաւարին մէջ:
8 Հոկտեմբեր

8 Հոկտեմբեր, տարուան 281-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 282-րդ) օրն է

Տարուայ աւարտին կը մնայ 84 օր


== Դէպքեր ==
1480՝ Ուկրայ գետի մեծ դիմակայութիւնը Ռուսիոյ մէջ
1860՝ Լոս Անճելըսի եւ Սան Ֆրանսիսքոյի միջեւ կը բացուէ հեռախօսագիծ
1962՝ Ալճերիան կը միանայ ՄԱԿ-ին
1906՝ Լեւ Թոլսթոյը կը յրաժարէ Նոպելեան մրցանակէն
1990՝ Երուսաղէմի «Լերան գմբէթ» մզկիթի մօտ Իսրայէլի ոստիկանութիւնը կը սպաննէ 17 պաղեստինցիներու


== Ծնունդներ ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 8 Հոկտեմբերի ծնածներ

1897՝ Ռուբէն Մամուլեան (անգլերէն՝ Rouben Mamoulian, մ.1987), ամերիկահայ բեմադրիչ
1964՝ Վաչէ Տաղլեան (մ.1983), Լիզպոնի գործողութիւնը իրականացնողներէն մէկը
1985՝ Պրունօ Մարս (անգլերէն՝ Bruno Mars, իսկ.անունը՝ Փիթըր Ճին Հերնանտէս), ամերիկացի երգիչ


== Մահեր ==
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 8 Հոկտեմբերի մահացածներ

1935՝ Խնկօ Ապէր (Աթաբեկ Խնկոյեան, ծն.1870), մանկագիր, թարգմանիչ
1936` Ստեփան Մկրտիչ Կանայեան (ծն․1860), հայ բանասէր-պատմաբան, մանկավարժ


== Տօներ ==
Խրուաթիա՝ Անկախութեան օր (Հարաւսլաւիայէն 1991)։
Հնդկաստան՝ Օդուժի օր
Փերու՝ Նաւատորմի օր
Կոմիտասի կիսանդրի (Փարիզ)

Կոմիտասի կիսանդրի, կիսանդրի Ֆրանսայի մայրաքաղաք Փարիզի՝ Վիլ-Ժուիֆ հոգեբուժարանի բակին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Հայ մեծանուն երգահան, երգիչ, երաժշտական ազգաբան, երաժշտագէտ, վարդապետ եւ դասատու Կոմիտասի կիսանդրիին բացումը տեղի ունեցած է 21 Հոկտեմբեր1995-ին, Փարիզի Պոլ Գիրօ հիւանդանոցի Վիլ-Ժուիֆ հոգեբուժարանի բակին մէջ։ Այդ հոգեբուժարանին մէջ մահացած է Կոմիտասը։
Քանդակի հեղինակն է ծագումով հայաստանցի, այժմ Շաւիլ ապրող եւ ստեղծագործող Արշաւիր Եղիազարեանը։ Բացման արարողութեան ներկայ եղած են շարք մը քաղաքական գործիչներ, ինչպէս նաեւ մօտ 500 այլ հիւրեր։


== Տուեալներ ==
Կիսանդրին պատրաստուած է պրոնզէ, պատուանդանը՝ որձաքարէ։


== Պատուանդան ==
Պատուանդանին ֆրանսերէն փորագրուած է.

Սկիզբը ֆրանսական իշխանութիւնները դէմ եղծ են բնագիրի նման տարբերակին, սակայն յետագային քաղաքական հեղինակութիւնները համարձակոած են ընդունելու ցեղասպանութեան յղմամբ այս բնագիրը։


== Տես նաեւ ==
Կոմիտասի մահարձան
Կոմիտասի յուշարձան (Երեւան)
Կոմիտասի յուշարձան (Փարիզ)
Կոմիտասի Յուշարձան (Տիթրոյիթ)
Կոմիտասի յուշարձան (Վաղարշապատ)
Կոմիտասի Յուշարձան (Սան Փեթերսպուրկ)
Կոմիտասի կիսանդրի (Քուբեկ)
Պոլոնիա

Պոլոնիա (իտալ.՝ Bologna, [boˈloɲɲa], լատ.՝ Bononia, Felsina), քաղաք Իտալիոյ հիւսիսը, Պոլոնիոյ նահանգի «Էմիլիա-Ռոմանիա» վարչական տարածաշրջանի կեդրոնը։ Եւրոպայի հնագոյն համալսարանական կեդրոններէն մէկն է։ Բնակչութիւնը կը կազմէ 374 հազար մարդ (ըստ 2004-ի կատարուած մարդահամարի տուեալներուն)։ Կը գտնուի Փօ գետի աւազանի մէջ։ Քաղաքի մակերեսը՝ 140 քմ.² է, իսկ բարձրութիւնը ծովու մակերեւոյթէն՝ 54-300 մ.։


== Բնակչութիւն ==


== Կլիմայ ==
Կաղապար:Եղանակի աղիւսակ
Սմբատաբերդ

Սմբատաբերդ (Ցաղաց Քարի բերդ), այս պաշտպանական համալիրը կը գտնուի Վայոց ձորի մարզին՝ Արտաբոյնք գիւղին արեւելքը։
Սմբատաբերդին մէջ պահպանուած են 5-րդ դարէն պատմական տեղեկութիւններ եւ պատմութիւններ, օրինակ՝ ամրոցին մօտ հայերուն եւ պարսիկներուն միջեւ տեղի ունեցած արիւնահեղութեան ճակատամարտին պատմութիւնը:
Սմբատաբերդը ունի բարձր ու լայն (2-3 մեթր) պարիսպներ (որոնք կանգուն շարուած են սրածայր ու խոշոր քարերով), եւ պաշտպանուած է Արտաբունի եւ Եղեգիսի խոր ձորերով։ Ամրոցին հիւսիսային (գլխաւոր) եւ արեւելեանը մուտքերը ունին սրահներ, ինչպէս նաեւ անոնց տանիքը պաշտպանուած է պահակներով։
Բերդը պատով մը կը բաժնէ հիւսիսային եւ հարաւային մասերը, որոնց մէջ կը գտնուին միջնաբերդի, բնակելի շենքերու եւ ջրաւազաններու աւերակներ։ Ջուրը հոն կը հասնի Ցաղաց Քարի վանքին մօտիկ աղբիւրներէն:


== Աւանդութիւն ==
Կ'ըսուի թէ այս բերդը կառուցուած է Սիւնիքի Սմբատ իշխանին կողմէ։ Այս պատճառով ալ այդ շրջանի բնակիչները ամրոցը կոչած են Սմբատի բերդ։


== Պատկերասրահ ==
Գրիգոր Ալիքսանեան

Ալիքսանեան Գրիգոր (ծն․՝ 1833, Արսլանպէկ), ատամնաբոյժ։
Ալիքսանեան ծնած է Արսլանմէկ 1833 թուականին, ուր ստացած է նախնական ուսում, յետոյ 1903-1905 Պարտիզակի Մխիթարեան վարժարանը, Արմաշի դպրոցը աւարտելէ ետք անցած է Պոլսոյ Կեդրոնականը ու մտած պետական համալսարանը իրաւաբանական ճիւղին հետեւելու։ Ընդհանուր պատերազմին 1914-1918 իբրեւ պահեստի սպայ ծառայած է բանակին եւ ծառայած է բանակին եւ հաստատուած է Սպանիա, ուր աւարտած է Մատրիտի ատամնաբուժական վարժարանի ընթացքը գործած է Աստուրիոյ մայրաքաղաքին Օվիէտոյի մէջ:


== Աղբիւրներ ==
Հայ հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա. Հատոր, էջ 65։
Վահան Չերազ

Վահան Չերազ (16 Օգոստոս 1886(1886-08-16), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1928, Թիֆլիս, Խորհրդային Միութիւն), յայտնի հայ մարզիկ, Պոլսոյ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան սկաուտական շարժման հիմնադիրներէն մէկն էր:


== Կենսագրութիւն ==
Վահան Չերազը եղբօրորդին է յայտնի հասարակական-քաղաքական գործիչ, մտաւորական, խմբագիր եւ գրող Մինաս Չերազի։ Ան հիմնադիրներէն եղաւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի սկաուտական շարժման։ Առաջինն էր, որ ֆութպոլը բերաւ Օսմանեան Կայսրութիւն. հիմնեց ֆութպոլի խումբեր եւ կազմակերպեց խաղեր։ 1920 թուականին, անսալով Հայաստանի Հանրապետութեան Կրթութեան նախարար Նիկոլ Աղբալեանի կոչին՝ Պոլիսէն փոխադրուեցաւ Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գիւմրի), հայրենիքի մէջ մարզական կեանքին զարկ տալու համար։ Այդ շրջանին, Ցեղասպանութենէն վերապրած որբերու մէկ մասը Ալեքսանդրապոլ կեդրոնացած էր։
Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք, մինչ իր ընկերներէն շատեր կը փախչէին, ան նախընտրեց մնալ հայրենիք, իր սկաուտներուն մօտ, արհամարհելով իրեն սպառնացող վտանգը եւ ծանօթներու զգուշացումները։ Հակառակ որ Վահան Չերազ շարքային դաշնակցական չէր, 1927 թուականին՝ զինք այդպէս զրպարտելով, Թիֆլիսի մէջ Բերիան անձամբ սպաննեց զինք։
Չերազի կինը՝ Վարդանուշ Չերազը գնդակահարուեցաւ 1937 թուականին։ Վարդգէս Անդրէասեան՝ Վարդանուշի եղբայրը, որդեգրեց անոնց որբ մնացած դուստրը՝ Բիւրակնը։ Վախնալով հետապնդումներէ, ան փոխեց աղջկան ազգանունը, դարձնելով Անդրէասեան։ Բանասէր Բիւրակն Անդրէասեան-Չերազ այժմ կը բնակի Երեւանի մէջ։


== Նշումներ ==


== Գրականութիւն ==
Վազգէն Անդրէասեան «Վահան Չերազ եւ իր երգն Հայաստանի», 1977, Պէյրութ, տպ. Սեւան
1865 թուական

1865 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 65րդ տարին


== Դէպքեր ==
Ապրիլ 14՝ մահացու վիրաւորուեացաւ Միացեալ նահանգներու նախագահ Ապրահամ Լինքոլնը
Անյայտ օրով՝
Հիմնուեցաւ Nokia ընկերութիւնը
Հրատարակուած գիրքեր՝
Յուլիս 4՝ Լուիս Քերըլ. Ալիսը Հրաշքներու Աշխարհին Մէջ


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1865 ծնունդներ

Փետրուար 2՝ Լեւոն Թադէոսեան (մ.1935, Փարիզ), քաղաքական-պետական գործիչ
Փետրուար 25՝ Անդրանիկ Օզանեան (Զօրավար Անդրանիկ, մ.1927), զօրահրամանատար, պետական գործիչ
Մարտ 5՝ Մանուկ Աբեղեան (մ.1944), հայագէտ, գրականագէտ, լեզուաբան
Մարտ 11՝ Փանոս Թէրլէմէզեան (մ.1941), հայ նկարիչ եւ հասարակական գործիչ
Ապրիլ 28՝ Աղեքսանդր Ծատուրեան (մ.1917), բանաստեղծ, թարգմանիչ
Նոյեմբեր 4՝ Յովհաննէս Աբէլեան (մ.1936), դերասան
Դեկտեմբեր 28՝ Ֆելիքս Վալոթոն (ֆրանսերէն՝ Félix Edouard Vallotton, մ.1925), ֆրանսացի նկարիչ, քանդակագործ]
Անյայտ օրով՝
Գէորգ Աբուլեան (մ.1933), մտաւորական եւ դաստիարակ
Սիմոն Զաւարեան (մ.1913), հասարակական գործիչ
Ստեփան Սարեան (մ.1915, Տրապիզոն), բնագէտ, մշակութային գործիչ
Գեղամ Տէր Կարապետեան (Մշոյ Գեղամ, մ.1918, Կ.Պոլիս), ազգային-ազատագրական շարժումի գործիչ
Կարապետ Ղազարեան, հայ հասարակական գործիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1865 մահեր

Ապրիլ 15՝Ապրահամ Լինքոլն (անգլերէն՝ Abraham Lincoln, ծն.1809), Միացեալ նահանգներուն 16րդ նախագահը
Օգոստոս 30՝Գրիգոր Անանեան (ծն.1770, Կ.Պոլիս), արքունի հայազգի բժիշկ
Հոկտեմբեր 14՝ Յակոբ Կրճիկեան (ծն.1806), հանրային եւ ազգային գործիչ
Սեպտեմբեր 2՝ Ուիլիամ Համիլթըն (անգլերէն՝ William Rowan Hamilton, ծն.1805), իրլանտացի թուաբանագէտ
Անյայտ օրով՝
Մատթէոս Չուխաճեան (ծն.1802), եկեղեցական գործիչ
Պոլիվիա

Պոլիվիա, Հարաւային Ամերիկայի կեդրոնին գտնուող պետութիւն։
Մակերեստը լեռնային է։ Տարածքը կը կազմէ կեդրոնական Անդերի լեռնաճիւղերը եւ անոնց միջեւ գտնուող Պունա սարահարթը։ Յարթավայրերը կը գտնուին հիւսիս արեւելքին, աստիճանաբար իջած են դէպի Ամազոնի Դաշտավայրէն։


== Բնական Պաշարներ ==
Կան անագի, նավթի, գազի, պղնձի, ցինկի, կապարի, արծաթի հանքավայրեր։


== Կլիմա ==
Կլիման արեւադարձային է։
Գետերը՝ Բենին, Մամորեն եւ Գուապորեն, որոնք արագահոս են, ջրառատ։ Միախառնուելով կ՛անցնին Մարդեյրա Գետէն։ Խոշոր լիճերն են Պոպոն եւ Տիտիկակայի արեւելեան մասը։


== Բնակչութիւն ==
Հնդկական ցեղերը հին ժամանակներէ ի վեր կը բնակին Պոլիվիայի մէջ։ Գրեթէ 300 տարի Պոլիվիան, Սպանիայի  գաղութն էր՝ Վերին Պերու անունով։ Ամերիկայի Սպանական գաղութներու անկախութեան պատերազմի ընթացքին Սիմոն Պոլիվարի զորքերը ազատեցին երկիրը (1825 թուականին) այս պատճառաւ երկիրը անուանեցին Պոլիվիայի Հանրապետութիւն։ Բնակչութեան %60-ը հնդիկ է՝ կեչուաներ, այմարաներ եւ այլք։


== Տնտեսութիւն ==
Տնտեսութեան հիմքը հանգարդիւնաբերութիւն է, գլխաւորապէս՝ անագի, նավթի, ծարիրի, կապարի եւ ցինկի արդիւնահանումը։ Կան սննդի եւ մալածագործութեան արդիւնաբերութեան ձեռնարկութուններ։


== Գիւղատնտեսութիւն ==
Գիւղատնտեսական գլխաւոր մշակաբոյսերն են սուրճ, եգիպտացորեն, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, կակաոն եւ այլն։ Անասնապահութեամբ կը զբաղին։


== Մշակոյթ ==
Երկիրը պահպանած է հնդիկներու մշակոյթի որոշ աւանդութիւնները։ Ազգային մշակոյթի ամենաորոշ երեւոյթը դիմակահանդէսներն են, որ Փետրուար-Մարտ ամիսներուն կը կազմակերպուին  խոշոր քաղաքներուն։ Դիմակահանդէսների օրերուն ներկայացումներ (դիաբլադոս) տեղի կ՚ունենան, որոնց հիմքը բարի եւ չարի պայքարն է։


== Տես նաև ==
Հարավային Ամերիկայի երկրների ցանկ
Դարբնոց (ամսագիր)

Դարբնոց, խորհրդային վաղ շրջանի գրական-գեղարուեստական, քննադատական ամսագիր։ Հանդիսացած է Վրաստանի պրոլետարական գրողներու ասոցիացիայի հրատարակութիւնը։
Լոյս տեսած է 1922-1923 թուականներուն, Թիֆլիսի մէջ։ Տպագրած է բանաստեղծութիւններ եւ արձակ գործեր, գրախօսած հայ գրողներու երկերը։ Լուսաբանած է գրականութեան եւ գեղարուեստի հարցեր։ Լայն տեղ յատկացուցած է ֆուտուրիզմին։ Անդրադարձած է Վրաստանի պրոլետարական գրողներու ասոցիացիայի հայկական մասնաճիւղի աշխատանքներուն։
Ռ. Պոննի Կապրիէլ

Ռ. Պոննի Կապրիէլ (20 Մարտ 1994(1994-03-20), Հիւսթըն), ամերիկացի մանըքեն է, ոճաբան եւ կարի ուսուցչուհի: «Միսս տիեզերք» 2023 գեղեցկութեան միջազգային մրցոյթին յաղթականը՝ իբրեւ Միացեալ Նահանգներու ներկայացուցիչ։ 


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Հիւսթըն, Թեքսաս։


== «Միսս տիեզերք» 2023 ==
Մրցոյթը տեղի ունեցած է ամերիկեան Լուիզիան նահանգի Նիւ Օրլիընզի մէջ, աշխարհի չորս ծագերէն 84 թեկնածուներ մասնակցեցած են մրցոյթին, որ 71-րդը եղած է իր տեսակին մէջ:
2012-էն ի վեր ոչ մէկ ամերիկուհի նուաճած էր այս տիտղոսը: 28 տարեկան Կապրիէլը դարձած է 9-րդ ամերիկուհին, որ արժանացած է «Միսս տիեզերք» տիտղոսին: