Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք

Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանքը (1201-1204), ունէր նպատակ եւ թիրախ Երուսաղէմը գրաւել, Եգիպտոս ներխուժելէ ետք։  Սակայն, կը շեղի իր նախնական ծրագրէն եւ խաչակիրները Կոստանտնուպոլիսը գրաւելով կը հիմնեն Լատինական Կայսրութիւնը։


== Պատմական տուեալներ ==


=== Դ․ Խաչակիրներու արշաւանքին ծրագիրը ու Կոստանտնուպոլսոյ գրաւումը ===
Խաչակիրներուն Դ․ Արշաւանքը զուտ կրօնական բնոյթ չունէր, այլ զանազան շահերու խառնուրդ մըն էր։  Մէկ կողմէն կրօնական, բարոյական գոհունակութիւն եւ տնտեսական շահ,  միւս կողմէն՝ արկածախնդրութեան եւ նիւթական շահերու փափաք։  Վերջինս կը գերիշխէ։     
Առաջին ծրագիրն էր նախ Եգիպտոս ներխուժել եւ Աղեքսանտրիան գրաւել, ու ապա՝ Երուսաղէմը։  Սակայն առաջին ծրագիրը տեղի կու տայ երկրորդին՝ նախ Կոստանտնուպոլիսը գրաւել։
Խաչակիրներու բանակին մեծ մասը Վենետիկ կը հաւաքուի Մայիս 1202-ին։ Սակայն, զինուորներուն թիւը սպասուածը չէ․ 35 000 փոխարէն, Վենետիկ հաւաքուած են 12 000։  Կ՛ առաջանան տնտեսական հարցերու շուրջ վէճեր՝ շատ մասնակիցներ կը մերժեն լիուլի վճարել նախապէս որոշուած իրենց համապատասխան բաժինը։  Սակայն, պէտք է գումարներ ապահովել։  Շատեր կ՛առաջարկեն յարձակիլ հարեւան հարուստ շրջաններ, որպէսզի նիւթական պահանջները լրացուին։  Վենետիկը կը պատրաստուի արշաւել Տալմաթիոյ ափերուն գտնուող Զարա (Զատըր) քաղաքին վրայ։ Կարգ մը կարտինալներ կը համաձայնին, հակառակ Պապին հրամանին եւ ուրիշ եւրոպացի վեհապետներու փափաքին՝  չյարձակիլ քրիստոնեայ պետութիւններու վրայ։
24 Նոյեմբեր 1202-ին Խաչակիրները արագ պաշարումէ ետք կը գրաւեն Զարա քաղաքը։ Հռոմի պապը, Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանքին ղեկավարներուն ուղարկած նամակով մը կը հրամայէ բոլորին վերադառնալ իրենց խոստումին՝ ուղղուիլ դէպի Երուսաղէմ։   Սակայն արշաւանքին մասնակցող վեհապետները վախնալով թէ այս հրահանգով բանակը պիտի լուծուի,  նամակին պարունակութիւնը չեն յայտներ եւ կը պատրաստեն Կոստանտնուպոլսոյ դէմ արշաւանքը։ 
Վենետիկի Հանրապետութեան եւ Բիւզանդական կայսրութեան միջեւ առեւտրական մրցակցութիւնը եւ դեռ կենդանի յիշատակը Կոստանտնուպոլսոյ մէջ «Լատիններու Ջարդ»ին Σφαγὴ τῶν Λατίνων  (Ապրիլ 1182), ինչպէս նաեւ Իսահակ Բ․ի զաւկին, Ալեքսիոսին խոստումները՝ Բիւզանդիոնը Վենետիկին վճարէ բոլոր պարտքերը, Դ․ Արշաւանքին բանակին հայթայթէ 10 000 զինուորներ ու Երուսաղէմին մէջ պահէ 500 ասպետներ, շարժառիթն են որպէսզի Խաչակիրները յարձակին Բիւզանդիոնի հարուստ մայրաքաղաքին վրայ։


=== Յարձակում Կոստանտնուպոլսոյ վրայ ===

Այդ ժամանակաշրջանին, Բիւզանդական Կայսրութիւնը տկարացած էր, որովհետեւ բիւզանդական գահին վրայ բարձրացած Անկելոսներու Տան ներքին պառակտումը կը շարունակուէր։  Եղբօրը դէմ դաւադրութենէն ետք, գահին բարձրացած Ալեքսիոս Գ․ կը մերժէ Խաչակիրներու Արշաւանքին մասնակցութեան ծախսերուն Բիւզանդիոնի բաժինը վճարել։  Խաչակիրները, 1203  Յուլիսին, Կոստանտնուպոլսոյ արեւմտեան ափը Ղալաթա (կամ Փերան) կը գրաւեն եւ Ոսկեղջիւրի ծոցը մտնելով կը հրկիզեն հոն գտնուող բոլոր նաւերը։  Խաչակիրներու Դ․ արշաւանքին հետ կը դաշնակցին Անկելոսներու տոհմէն ինքզինքնին անիրաուած սեպողները՝ գլխաւորութեամբ հետագային Ալեքսիոս Դ․ին։  
Ալեքսիոս Գ․ կը փախչի հետը տանելով կայսերական գանձը։  Մայրաքաղաքին բնակիչները Իսահակ Բ․ (Ալեքսիոսին կողմէն գահէն տապալուած եւ կոյր մնացած եղբայրը), բանտէն կ՛ազատեն եւ գահին վրայ կը բարձրացնեն։  Խաչակիրներուն պահանջով, անոր զաւակը՝ Ալեքսիոս (խաչակիրներուն հետ դաշնակցած եւ քաղաք հասած) գահակից կը յայտարարուի Ալեքսիոս Դ․ անունով։ 
Կայսերական գանձը պարապ ըլլալով Ալեքսիոս Դ․, որպէսզի  խաչակիրներուն տուած իր խոստումին տէրը կանգնի բնակչութեան վրայ ծանր տուրքեր կը դնէ եւ եկեղեցիներուն զարդարանքէն արծաթը եւ ոսկին կը հաւաքէ։  Սակայն կայսրին այս քայլերէն ժողովուրդը կը դժգոհի եւ ապստամբութիւն կը պայթի։  Երկու գահակից թագաւորները կը տապալին եւ Կոստանտնուպոլսոյ ժողովուրդը կայսր կը հռչակէ Տուքաս տոհմէն Ալեքսիոս Ե․։  Վերջինիս կողմնակիցները խաչակիրներուն ընդիմադիրներն են։  Ալեքսիոս Ե․ չ՛ ընդունիր խաչակիրներուն հետ իր նախորդներուն ըրած համաձայնութիւնը եւ կը սկսի կազմակերպել մայրաքաղաքին պաշտպանութիւնը, հաւանական յարձակման մը դիմաց։
Բիւզանդացիներուն եւ խաչակիրներուն միջեւ փախումը անխուսափելի կ՛ երեւի։  1204 Մարտին, Վենետիկի եւ Խաչակիրներուն միջեւ Հռոմէական կայսրութեան բաժանման համաձայնագիր մը կը ստորագրուի։ 
*Համաձայնութեան առաջին նախադասութիւնը այսպէս կը սկսի․-«Քրիստոսի անունով, քաղաքը զէնքերով պիտի գրաւենք»
Համաձայնագրին գլխաւոր կէտերն են․- 

Լատիններուն կառավարութիւնը կը հաստատուի քաղաքին մէջ եւ անոնց դաշնակիցները կը մասնակցին աւարին բաժանման։
Վեց վենետիկցիներէ եւ վեց ֆրանսացիներէ բաղկացած կոմիտէ մը պիտի ընտրէ անոր  որ պիտի կարենայ կառավարել ըստ՝ «Աստուծոյ, Հռոմէական Սուրբ Եկեղեցւոյ եւ Կայսրութեան փառքին»։
Լատին Կասրը իր տրամադրութեան տակ պիտի ունենայ քաղաքին մէկ չորրորդը, քաղաքէն դուրս տարածքները եւ քաղաքին մէջ գտնուող երկու պալատները։
Քաղաքին մնացեալ երեք քառորդը կը կիսուին վենետիկցիներն ու խաչակիրները։
Բոլոր խաչակիրները որոնք աւարէն բաժին պիտի ստանան, պարտին հաւատարմութիւն խոստանալ նոր կայսրին, բացի Վենետիկի վեհապետէն՝ Էնրիքօ Տանտոլօ Enrico Dandolo։


== Կոստանտնուպոլսոյ վերջնական գրաւումը եւ կողոպուտը ==
Խաչակիրները համաձայնագրէն ետք, 9 Ապրիլ 1204-ին կը սկսին լայնածաւալ յարձակումները Կոստանտնուպոլսոյ դէմ․ ցամաքէն եւ ծովէն։  Բիւզանդիոնի ղեկավարութիւնը անկարող է դիմադրել նման յարձակում։  Կայսրը եւ ազնուականները քաղաքը կը լքեն եւ կը մեկնին դէպի Թրակիա։  Առանց դիմադրութեան, խաչակիրները յաղթական քաղաք կը մտնեն ու կը հաստատեն Լատինական Կայսրութիւնը։ 

Երեք օր անդադար բռնութեամբ եւ ագահութեամբ քաղաքը կը կողոպտեն, յոյն բնակչութիւնը սուրէ կ՛անցընեն։  Դարերու ընթացքի հաւաքուած բոլոր պիտոյքները։ Չեն յարգուիր նոյնիսկ եկեղեցիները, մասունքները, յուշարձանները։  Այս կողոպուտին բացի զինուորներէն եւ ասպետներէն, կը մասնակցին նաեւ լատին կրօնաւորներ։  Կը քանդուին յուշարձաններ, կը փճանան ձեռագիրներ, իսկ Սուրբ Սոֆիա (Այիա Սոֆիա) եկեղեցին լրիւ կը կողոպտուի։ Մայրաքաղաքին գրաւման եւ կողոպուտին վկայ՝ պատմաբան Նիքիթաս Խոնիաթիս, իր վկայութիւններուն մէջ մանրամասնութեամբ կը նկարագրէ կողոպուտը։  Աւարները կը մեկնին դէպի արեւմտեան եւրոպայի երկիրները եւ կը զարդարեն եկեղեցիներ եւ պալատներ։  Մասունքները կը տարուին ու կը պահուին ֆրանսական վանքերու մէջ, սակայն անոնց մեծ մասը կը փճանայ ֆրանսական յեղափոխութեան ժամանակ (1789)։  Կոստանտնուպոլսյ ձիարձակարանի գլխաւոր քանդակներէն՝ «Պղինձէ Քառաձի»ն կը փոխադրուի Վենետիկ եւ մինչեւ այսօր բնագիրը կը պահուի թանգարանին մէջ, իսկ անոր պատճէն կը զարդարէ Սուրբ Մարկոս տաճարի Basilica Cattedrale Patriarcale di San Marco նախադուռը։