armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Զօրայր Միրզայեան

Զօրայր Միրզայեան (1916-1964)- Ծնած Թեհրան՝ ուր նախակրթութիւնը ստանալէ ետք ազգային վարժարանի մէջ, աւարտած է Ամերիկեան Գոլէճի դասընթացքը։ 1930ական թուականներէն սկսեալ աշխատակցած է Թեհրանի «վերածնունդ» եւ «ալիք» օրաթերթերուն, Պէյրութի « Բաբգին» ամսագրին, « Սփիւռք», շաբաթաթերթին եւ Պոստընի «պայքար» գրական եռամսեայ հանդէսին։
Քերթողական իր ստեղծումներէն մաս մը հրատարակուած է «Թաց Մայթը» խորագրուած հատորիկով մը, մինչ բանաստեղծութիւններէն եւ արձակ էջերէն շատեր ցրուած կը մնան առորեայ եւ պարբերական մամուլի մէջ։
Եղած է մանաւանդ թարգմանական աշխատանքի հանդէպ շեշտուած հետաքրքրութիւն ունեցող մտաւորական մը՝ հայերէնի վերածելով պարսիկ եւ օտար յայտնի գրագէտներէ գործեր,- ինչպէս Մարք Թուէյնին «Պատմուածքներու ժողովածու»ն, տաստաեւսկիի «Հեզիկը», Պապա Թահերի «Քառեակները»ը, նա. «պարսկական գրականութեան պատմութիւնը» եւ Ապու Սինայի կեանքը» անունով աշխատասիրութիւնները։
Որա՜կ տալու կոչուած քերթող մը եւ արձակագիր մըն էր, որ կանուխ մեռաւ :
Պօղոս Փօլ Էսապլեան

Պօղոս Փօլ Էսապլեան ծնած է Անգարա: Ուսումը կը ստանայ Վիեննայի Մխիթարեաններու մօտ: Անդամ նոյն միաբանութեան:Ապա՝ հրաժարելով Մխիթարեան ուխտէն,կանցնի Ամերիկայի միացեալ նահանգներ, ուր տարիներ շարունակ կը վարէ Պըրքլիի(Գալիֆորնիա) համալսարանին Հայագիտական դասաւանդութիւնները: Հայագիտական իր վաստակին մաս կը կազմեն տատիանի համաբարբառն ու հայերէն աւետարաններու առաջին թարգմանութիւնը, Վիեննա, 1937, Դիոնիսիոս Բարսալիբիի հակաճառութիւնը հայոց դէմ, Վիեննա 1938, Հայ ժողովուրդը դարերու ընդմէջէն (գերմաներէն), 1946, Հուլեան եւ Գիգորեան տոմարներու համեմատութիւնը (անգլերէն) քննական աշխատասիրութիւնները:
Պօղոս Էսապալեան կը մեռնի 1973 թ.ի վերջերուն:


== Աղբյուրներ ==
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս , Հատոր ԻԴ., Պէյրութ, 1973, էջ 355
Արմենուհի Գեւոնեան

Արմենուհի Գեւոնեան (ծնեալ՝ Տէր Կարապետեան, 1902, Մուշ - 20 Յունիս 2002(2002-06-20), Փարիզ), հայ երգչուհի, կրթական, մշակութային գործիչ, Մշոյ աշխարհի դուստր եւ «Տարօնի սոխակ»։
Դուստրը գրող, ազգային գործիչ, լրագրող, Օսմանեան խորհրդարանի երեսփոխան, ՀՅԴ անդամ՝ Մշոյ Գեղամի (1856-1918) եւ Կիւլիզարի, որ նոյնպէս պատմական դէմք եղած է:
Արմենուհիի դուստրն է ֆրանսահայ նշանաւոր պատմաբան, Ֆրանսայի «Լեժիոն տ՚Օնէօր» պետական պատուոյ շքանշանակիր Անահիտ Տէր Մինասեան (ծնեալ՝ Գեւոնեան), իսկ որդին է Գեղամ Գեւոնեան:


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Մուշ: 1914 թուականին փոխադրուած է Պոլիս, շրջանաւարտած է Էսայեան վարժարանէն, ուր ետքը ուսուցչութիւն ըրած է, ինչպէս նաեւ պաշտօնավարած է Ղալաթիոյ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ գաղթականաց դպրոցին մէջ։


=== Պոլսոյ մէջ ===
Պոլսոյ շրջանը եղած է անոր երաժշտական ունակութիւններու բացայայտման ժամանակը: Իբրեւ սկսնակ երգչուհի սկսած է երգել ձեռնարկներուն, աշակերտած է Գրիգոր Սիւնիին, իսկ յետոյ դարձած է մեներգիչ՝ Կոմիտասի նորակազմ երգչախումբին մէջ:


=== Փարիզի մէջ ===
1925 թուականին Արմենուհի Տէր Կարապետեան իբրեւ հայ գաղթականներու խումբի մը ղեկավար, գաղթած է Փարիզ։ 
Արշակ Չօպանեանի յանձնարարութեամբ ան Փարիզի մէջ երգեցողութեան դասեր առած է դաշնակահարուհի, երգչուհի եւ մանկավարժ Մարգարիտ Բաբայեանէն, մօտէն առընչուած է Արմենակ Շահմուրատեանի երգարուեստին։ 
Փարզրի մէջ ամուսնացած է Լեւոն Գեւոնեանին հետ, ունեցած՝ զաւակներ։ 


== Գործունէութիւն ==
1930-ական թուականներուն երգչուհին նուիրուած է Տարօնի ժողովրդական երգերու հաւաքման, մշակման, տարածման գործին։ Փարիզի մէջ աշխատած է Կաթողիկոսական Պատուիրակութեան գրասենեակին մէջ, Գրիգորիս Եպսկ. Պալաքեանի մօտ, ապա «Յառաջ»ի խմբագրատան մէջ:
1948 թուականին Փարիզի մէջ ունեցած է իր անդրանիկ համերգը, կրկին աջակցութեամբ Արշակ Չօպանեանի: Իր յաջորդ փարիզեան համերգները տեղի ունեցած են 1960-70-ականներուն:
1964-1978 թուականներուն երգահանդէսներ ունեցած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու հայաշատ քաղաքներուն մէջ, նաեւ՝ Սուրիա, Լիբանան, Պոլիս, Վենետիկ, Հայաստան։ Թղթակցած է սփիւռքահայ մամուլին:


== Աշխատութիւններ ==
Տարօնի իր գրի առած երգերը «Տարօնի եւ այլ ժողովրդական երգեր» խորագրով թողարկուած է ձայնասկաւառակով, նոյն երգերէն հաւաքածոյ մըն ալ 1978 թուականին թողարկուած է Երեւանի մէջ:
1992 թուականին Երեւանի մէջ կը հրատարակուի «Կիւլիզար (Յուշեր)» աշխատութիւնը: Իր մօր՝ Կիւլիզարի պատմութիւնը ան գրած է ֆրանսերէն, հրատարակած է «Կիւլիզարի սեւ հարսանիքը» գիրքը, ինչպէս նաեւ 1946 թուականին Փարիզի մէջ, Շաւարշ Նարդունիի հետ հրատարակած են «Կիւլիզար. Նշխարներ Մշոց Գեղամին» գիրքը:
Արմենուհի Գեւոնեանի երգերը այսօր թուայնացուած եւ համացանցին վրայ են: Այդ երգերը կենդանցուցած են նահապետական գիւղը, անոր խրախճանքները, առօրեան, ընտանիքները, ցաւերն ու հերոսական պայքարները։


== Արտաքին յղումներ ==
Մուշ – Երգ՝ Արմենուհի Գեւոնեան։
Ռաֆայէլ Էրիսթավի

Ռաֆայէլ Էրիսթավի (վրաց.՝ რაფიელ ერისთავი, նաեւ՝ Արակվիս Էրիսթավի, Էրիսթով-Արակվսքի, 9 (21) Ապրիլ, 1824, Չալա գիւղ, Կախէթի մարզ, Վրաստան, Ռուսիոյ կայսրութիւն - 19 Փետրուար (4 Մարտ) 1901, Թելաւ), վրացի բանաստեղծ, թարգմանիչ, ազգագրագետ ու բանահիւսագետ։ Սերած է իշխանական տոհմէ։


== Կենսագրութիւն ==
Ռաֆայէլ Էրիսթավի, ծնած է 9 (21) ապրիլ 1824-ին Կախէթի Չալա գիւղին մէջ։ Սորված է Թիֆլիսի մէջ ՝ ազնուականներու երեխաներու համար նախատեսուած դպրոցի մը մէջ եւ զայն աւարտած է 1845 թուականին: 1846 թուականին սկսած է աշխատիլ որպէս քաղաքացիական ծառայող։
Ամուսնացած է Ֆեոդոսյա Էրիսթովա-Գուրիյսկի հետ (1845-1891):
Ռաֆայէլ Էրիսթավիի բանաստեղծութիւնները առաջին անգամ տպագրուած են 1854 թուականին: Գրած էբանաստեղծութիւններ, պատմուածքներ, պիեսներ ու ազգագրագիտական թեմաներով էսսեներ: «Տերգդալեուելբի» խմբակի գրողներիու ազդեցութեամբ 1860-ական թուականներուն սկսած է գրել քաղաքական թեմաներով բանաստեղծութիւններ։ Սակայն անոր ստեղծագործութիւններու հիմնական թեման եղած է գիւղացիութեան կեանքը։


== Ստեղծագործութիւններ ==
«Դատարանէն խնդրողը»
«Մուրացկանն ու աղքատը»
«Նկար»
«Մեծ ընտանիք»
«Մայրենի լեզու»
«Խեւսուրի հայրենիքը» (1881)
Տիրայր Արք. Փանոսեան

Տիրայր Արք. Փանոսեան (ծն.՝1937 Հալէպ, Սուրիա- Վախճանած՝ 18 Մարտ 2020, Անթիլիաս, Լիբանան) Կիլիկեան Աթոռի անմոռանալի ու երէց միաբաններէն: Վարած է ուսուցչական պաշտօն դպրեվանքէն,զանազան վարժարաններէ ներս: Վարած է Հայ Եկեղեցւոյ կիրակնօրեայ վարժարաններու վարիչ-տնօրէնի պաշտօնը եւ հինգ տարի հրատարակած է «Դրազարկ» տարեգիրքը։


== Կենսագրութիւն ==
Տիրայր Արք. Փանոսեան,աւազանի անունով Փանոս։ Ծնած է Հալէպ, Սուրիա, 1937 թուականին։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Հալէպի Կրթասիրաց ազգային վարժարանին մէջ, ապա 1961 թուականին՝ ընդունուած Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան դպրեվանքը։ 1963 թուականին ձեռնադրուած է սարկաւագ եւ 1965 թուականին՝ աբեղայ, վերակոչուելով Տ. Տիրայր։ 
1967 թուականին ստացած է վարդապետական աստիճան, որպէս աւարտաճառ ներկայացնելով «Համառօտ պատմութիւն հայ-լատինական յարաբերութեանց սկիզբէն մինչեւ 1382 թուական», որ ապա հրատարակուած է։ Համալսարանական ուսումը ստացած է Անգլիոյ մէջ, 1968-1970 թուականներուն, ստացած է Leader of Christian Education վկայագիրը։ 1995 թուականին ստացած է ծայրագոյն վարդապետութեան աստիճան։ Եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւն եւ օծում ստացած է 1997 թուականին, իսկ արքութեան տիտղոս՝ 2010 թուականին։
1965-1972 թուականներու միջեւ վարած է Մայրավանքի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր տաճարի լուսարարապետի պաշտօնը։
1972-1979 թուականներուն ծառայած է Ատրպատականի թեմէն ներս՝ իբրեւ կաթողիկոսական փոխանորդ։
Վարած է ուսուցչական պաշտօն դպրեվանքէն եւ զանազան վարժարաններէ ներս։ 1966-1972 թուականներուն վարած է Հայ Եկեղեցւոյ կիրակնօրեայ վարժարաններու վարիչ-տնօրէնի պաշտօնը եւ հինգ տարի հրատարակած է «Դրազարկ» տարեգիրքը։ Մայրավանքին մէջ զանազան պաշտօններու կողքին ստանձնած է մատենադարանապետի պաշտօնը 1984-1997 թուականներուն եւ նոյն պաշտօնը վերստանձնած՝ 2005-2019 թուականներուն։ 1998 թուականին վարած է Կաթողիկոսարանի տպարանի տեսուչի, իսկ 1999-2000 թուականներուն՝ «Թռչնոց բոյն»ի տեսչութեան պաշտօնները։
Հանգուցեալ սրբազանը եղած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան հաւատարիմ, նուիրեալ եւ աշխատունակ միաբաններէն մէկը։ Գիրն ու գրականութիւնը, յատկապէս գեղանկարչութիւնը մնայուն ներկայութիւն դարձած են իր կեանքին մէջ։
Հոգելոյս  Տ. Տիրայր Արք. Փանոսեանի Վերջին օծման ու թաղման կարգի յուզումնախառն արարողութիւնները կատարուեցաւ Ուրբաթ, 20 Մարտ 2020-ին, առաւօտեան ժամը 10-ին, Անթիլիասի Մայրավանքին մէջ՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոսի նախագահութեամ, եւ ապա, սրբազան հօր մարմինը ամփոփուեցաւ Մայրավանքի միաբանական դամբարանին մէջ։


== Աղբիւրներ ==
ԱՆԹԻԼԻԱՍԻ ՄԷՋ ՀՐԱԺԵՇՏ
Նիակարայի ջրվէժը

Նիակարայի ջրվէժը (անգլերէն՝ Niagara Falls), ջրվէժ ԱՄՆ-ի Նիւ Եորք եւ Քանատայի Օնթարիօ նահանգներուն միջեւ։ Ջրվէժները Նիւ Եորքի Պաֆըլօ քաղաքին հիւսիս արեւելեան կողմէն  27 Քմ. հեռաւորութեան վրայ կը գտնուին, իսկ Թորոնթոյի հարաւ-արեւելքէն՝ 121 Քմ. (75 մղոն): 
ԱՄՆԻ-ի եւ Քանատայի սահմանին գտնուող՝  աշխարհի ամէնէն նշանաւոր  շքեղ ջրվէժին անունը հաւանաբար, առնուած է հնդկերէնէ  եւ թարգմանաբար կը նշանակէ «գետնին շրխկացող ջուր»: Մէկ վայրկեանուան ընթացքին Նիակարա այնքան ջուր կը տեղափոխէ, որքան պէտք պիտի ըլլար 150 ողիմպիական լողաւազան լեցնելու համար: Ջրվէժը հիանալի տեսարան մը կը պարզէ զբօսաշրջիկներուն առջեւ:
1859-ին ճոպանագնաց Շառլ Պլոնտեն կը յաջողի հատել ջրվէժը: Քանի մը հոգի ալ յաջողած է յատուկ տարազով սուզուիլ ջրվէժին մէջ եւ ողջ մնալ: Իսկ 41 տարեկան թռչող լարախաղաց Նիք Վալէնտա 2012-ին առաջին անձը կը հանդիսանայ, Նիակարայի ամենալայն մասէն սկսելով, Ամերիկայի ցամաքամասէն Քանատա կ'անցնի օդին մէջ պրկուած մետաղալարի մը վրայ քալելով։
Թափող ջուրին քանակութեամբ աշխարհի մէջ ամենահզօրը Նիակարայի ջրվէժն է (համանուն գետին վրայ) Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ։ Բարձրութիւնը 53 մ. է, լայնքը՝ 1200 մ.։
Ամերիկեան կողմէն ամենաբարձր ջրվէժները 56 մ. են, իսկ քանատական կողմէն՝ ՝ 54 մ.:


== Երեք ջրվէժները ==

Նիակարայի ջրվէժը կազմուած է 3 մեծ ջրվէժներէ։ Ամէնէն նշանաւորը Քանատական կողմի Ձիաւոր (Horseshoe) ջրվէժն է, իսկ ամերիկեան կողմի ջրվէժները ուղիղ են եւ բաժնուած են Այծի կղզիին կողմէ (այծեր): Ամերիկեան կողմը փոքր ջրվէժ մը կայ, որ կը կոչուի «հարսնցուի վարագոյրի ջրվէժ» (հարսի վարագոյր) ՝ Լունա կղզիին կողքին:


== Ջրվէժին սառոյցի վերածուելու դիպուածներ ==
Գետին եւ անձրեւի ջուրերուն միակ գրանցուած ամբողջական սառոյցը 29 Մարտ 1848-ին է, սառի խցանման պատճառով: 1912-ին ամերիկեան կողմի ջրվէժները կը սառին, իսկ միւս երկուքը կը հոսին:1885, 1902, 1906, 1911, 1932, 1936, 2014, 2017 եւ 2019 թուականները կը նշուին որպէս ջրվէժին  մասնակի սառեցման թուականներ:


== Փոխադրամիջոցներ ==
Նաւերը կրնան շրջանցել Նիակարայի ջրվէժը Ուելլենտ ջրանցքին (Welland Canal) միջոցով, որ 1950-ականներու կէսերուն կատարելագործուած է: Այն օրերուն, երբ ծովային ջուրերը իրենց ընթացքը կը շեղէին մօտակայ Պաֆըլօ քաղաքէն,  անոր հացահատիկի ջրաղացներու ոչնչացման պատճառ կը դառնային: Սակայն միւս կողմէ Նիակարա գետին հովիտին մէջ գտնուող այլ արդիւնաբերութիւններ կը ծաղկէին գետին արտադրած ելեկտրական ուժին օգնութեամբ: Այնուամենայնիւ, 1970-էն ի վեր տարածաշրջանը տնտեսապէս անկում  ապրած է:
Նիակարա ջրվէժին, Օնթարիոյի, Քանատայի եւ Նիակարայի քաղաքները, Նիւ Եորք, ԱՄՆ, կապուած են երկու միջազգային կամուրջներու հետ: Անձրեւներէն վայրէջք կատարող անձրեւին տակ գտնուող կամուրջը թոյլ կու տայ տեսնելու անկիւններու ամենամօտ տեսարանը եւ բաց է ոչ առեւտրական փոխադրամիջոցներու երթեւեկութեան եւ հետիոտներուն համար: Whirlpool Rapids Bridge- ը կը գտնուի Ծիածանի կամուրջէն մէկ մղոն (1,6 Քմ.) դէպի հիւսիս եւ Նիակարա գետին ամենահին կամուրջն է: Նիակարայի Ջրվէժներ (Niagara Falls) միջազգային օդակայանը եւ Պաֆըլօ Նիակարա (Buffalo Niagara) միջազգային օդակայանը անուանուած են ջրվէժին անունով, ինչպէս նաեւ Նիակարայի համալսարանը, անհամար առեւտրական կեդրոններ եւ նոյնիսկ աստղակերպեր:


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Նիակարայի ջրվէժին պաշտօնական կայքը
Ջրվէժը երկու կողմերէն դիտուած
2010

2010 թուական, ԻԱ․ դարու 10րդ տարին է


== Դէպքեր ==


==== Մարտ ====
14 Մարտ․ Տը Փասիֆիք (The Pacific), հեռատեսիլի յարմարցուած ժապաւէններու շարքը առաջին անգամ կը ցուցադրուի Ա․Մ․Ն․ մէջ


==== Սեպտեմբեր ====
19 Սեպտեմբեր․  Աղթամարի Սուրբ Խաչ Եկեղեցւոյ մէջ, 95 տարի ետք, պատարագ տեղի կ՛ունենայ
30 Սեպտեմբեր․ 95 տարի ետք, Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ գմբէթին վրայ խաչը կը զետեղուի


== Ծնունդներ ==


== Մահեր ==
Անտեան Լեռնաշղթայ

Անտեան Լեռնաշղթայ, հարաւային Ամերիկայի մէջ, Վենեզուէլա, Գոլոմպիա, Էքուատօր, Փերու, Պոլիվիա, Արժանթին եւ Չիլիի հողամասերուն վրայ գտնուող, Խաղաղական Ովկիանոսին զուգահեռ Հիւսիսէն Հարաւ շուրջ 7000 քմ. երկարող Անտեան լեռները աշխարհի ամենաերկայն լեռնաշղթան է:

Ագօնգակուան 6962 մեթր բարձրութեամբ Անտեան լեռնաշղթային ամենաբարձր լեռն է: Անտեան լեռները 60 միլիոն տարի առաջ կազմուած են: Անտեան լեռնաշղթային վրայ մօտաւորապէս 5000մ. 3000մ. եւ 2000մ. բարձրութեամբ լեռներ կան:
Անտեան լեռնաշղթային վրայ ինչպէս մարած, նոյնպէս ալ տակաւին ժայթքող հրաբուխներ կը գտնուին: Հարաւային եւ Կեդրոնական Փերու, Հարաւային Չիլի, Էքուատօր եւ Գոլոմպիայի հողերուն վրայ 70 ժայթքող հրաբուխներ կը գտնուին:
Անտեան լեռներու ծովու մակարդակէն 914 մեթր բարձրութեան վրայ գտնուող վայրերուն օդի բարեխառնութիւնը մօտաւորապէս 24-էն 28-ի միջեւ կը փոխուի:
Անտեան լեռներու վրայ կարելի է տեսնել զանազան կենդանիներու եւ բոյսերու տեսակներ:
Անտեան լեռներու հողերէն արծաթ, կապար, զինկ, կլայեկ, պղինձ, ածուխ, երկաթ, զմրուխտ, եւ ոսկիի մետաղներ կը հանեն: Իսկ քարիւղով հարուստ են Արեւելեան հողամասերը:
Անտեան լեռնաշղթային վրայ կ'ապրին զանազան ցեղերու պատկանող բնակիչներ: Էքուատօրի, Պոլիվիայի եւ Փերույի բնակիչներուն մեծամասնութիւնը Կարմրամորդ ցեղին կը պատկանին:
Արժանթինի եւ Չիլիի Անտերու մէջ բնակչութիւնը քիչ է: Իսկ Կեդրոնական եւ Հիւսիսային Անտերու մէջ բնակչութիւնը խիտ է:


== Աղնիւրներ ==
Անտեան լեռնաշղթայ
Գալուստ Կիւլպէնկեանի կիսանդրի (Երեւան)

Գալուստ Կիւլպէնկեանի կիսանդրի, կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր համայնքին մէջ՝ Կիւլպէնկեան-Խաչատրեան փողոցներու խաչմերուկին յարակից տարածքին վրայ։


== Պատմութիւն ==
Հայ մեծ բարերար Գալուստ Կիւլպէնկեանի կիսանդրին տեղադրուած է 2014 թուականի Հոկտեմբեր 4-ին։ Յուշարձանի բացման հանդիսութեան մասնակցած են Երեւանի քաղաքապետ՝ Տարօն Մարգարեան, Արաբկիր վարչական շրջանի ղեկավար՝ Հրայր Անտոնեան, «Գեղագիտութեան ազգային կենտրոն» ՊՓԲԸ գլխաւոր տնօրէն, ճարտարապետ՝ Լեւոն Իգիթեան, կիսանդրիի հեղինակ, քանդակագործ՝ Գարեգին Դաւթեան, ՀՀ սփիւռքի նախարարի խորհրդական՝ Ստեփան Պետրոսեան, նախարարութեան աշխատակազմի համահայկական, միջազգային եւ եկեղեցական կառոյցներու հետ կապերու վարչութեան պետ՝ Կամօ Սարգսեան, պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններու ներկայացուցիչներ, մշակութային գործիչներ եւ համայնքի ներկայացուցիչներ։
ՀՀ սփիւռքի նախարարութեան նախաձեռնութեամբ 2012 թուականին Երեւանի Օղակաձեւ զբօսայգի 4-րդ հատուածին մէջ հիմնուած է «Հայ Բարերարների Ճեմուղի», ուր տեղադրուած են Պօղոս Նուպարի, Ալեքսանդր Մանթաշեանցի, Ալեք Մանուկեանի, Միքայէլ Արամեանցի, Յովհաննէս Լազարեանի, Գալուստ Կիւլպէնկեանի յուշարձանները, ինչպէս նաեւ բարերարութեան հաւաքական կերպարը խորհրդանշող յուշակոթողը։


== Հեղինակ ==
Քանդակագործ՝ Գարեգին Դաւթեան


== Պատկերասրահ ==
Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի (Նորաշէն)

Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, Հայ Առաքելական եկեղեցի ներկայիս Վրաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Թիֆլիսի կեդրոնական մասին մէջ՝ Լիսիձէ փողոցի եզրին։ Կառուցուած է 1467 թ.-ին հայազգի Սատաթի կողմէն իր հօր՝ պրն. Սուլթանի, պապի՝ պրն. Թաւաքալի, կողակցի՝ Լիշելի եւ այլոց յիշատակին։ Եկեղեցւոյ շուրջ եղած է նաեւ հայկական գերեզմանատուն, ուր ամփոփուած են Լիտիա Թամամշեանի, Վարդանովներու, քաղաքագլուխ Եղիա Փրիտոնեանցը, Կատարինէ Փրիտոնեանի եւ այլոց աճիւնները։
Եկեղեցին տարբեր ժամանակաշրջաններուն վերանորոգուած է Թիֆլիսի հայ ազգաբնակչութեան ջանքերով։ Մասնաւորապէս՝ 1650 թ.-ին Խոճա Նազարը վերակառուցած է քայքայուած հին եկեղեցին, իսկ գմբէթը՝ ուստա Պետրոսը։ 1795 թ.-ին Բեհբութեան Մելիք-Աւետիքի հրամանով եւ Գրիգոր քահանայի նախաձեռնութեամբ։ Նոյն թուականին Աղա-Մահմատ խանը արշաւած է Տփղիսի վրայ, որուն հետեւանքով տուժած է նաեւ Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին։ 1808 թ.-ին դարձեալ նորոգուած է գործակալ Տէր-Ղազարի եւ պրն. Մունթոեանի գլխաւորութեամբ։ Աստուածածին եկեղեցին 1875 թ.-ին ամենայն հայոց կաթողիկոսի թոյլտուութեամբ նորոգուած է եկեղեցւոյ կղմինտրէ տանիքը։ Շէնքի ներսը նորոգումներ կատարուած են նաեւ 1897 եւ 1900 թ.-ներուն։
Հարիւրամեակներ շարունակ Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին հայ եւ օտար հեղինակներն ու այցելուները իրենց թողած գրաւոր աղբիւրներուն մէջ կը յիշեն որպէս Տփղիսի գլխաւոր հայկական եկեղեցիներէն մէկը։ Այդ փաստը չեն թաքցներ նաեւ վրաց ուսումնասիրողները, որոնք 1989 թ.-էն ետք որդեգրեցին եկեղեցւոյ բռնի վրացականացման քաղաքականութիւնը։


== Խորհրդային ժամանակաշրջան ==
Թիֆլիսի ոչնչացուած հայկական տասնեակ եկեղեցիներու թիւին էր նաեւ Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածինը, որու քանդման համար «Արմեանսկիյ բազար» փողոցի վերակառուցման պատրուակով 1924-1925 թ.-ին կազմուած մասնագէտներու խորհուրդը (յուշարձաններու պահպանութեան բաժնի վարիչ Ս. Կակաբաձէ, Գ. Չուբինաշվիլի, Գ. Չիտաեայ, Ն. Սեւերով, Շ. Չխենկելի, քաղաքի բարեկարգման բաժնի պետ՝ Ս. Քուրդիեանի, վերահսկիչ՝ Աբաշիձէ եւ Ագլաձէ) 2 Յուլիս 1925-ին ձայներու մեծամասնութեամբ կ՝որոշէ քանդել Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, բայց Ն. Սեւերովի համառութեան շնորհիւ որոշումը չի հաստատուիր։


== Վրացականացման շրջան ==
Վրաստանի անկախացումէն ետք նոր թափով սկսան Վրաստանի տարածքին գտնուող, մասնաւորապէս՝ մայրաքաղաք Թիֆլիսի հայկական եկեղեցիներու եւ այլ շինութիւններու բռնի վրացականացումը։


== Պատկերներ ==

		
		
		


== Արտաքին Յղումներ ==
Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ նկարները flickr.com-ում (2008թ.-ի ամառ):
Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ 3D մոտել տարբերակով ներկայացումը:
Վրաց պետական քաղաքականութիւնը Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ հանդէպ (լուսանկարներ):
1651 թուական

1651 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 51րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1651 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1651 մահեր
Եուրի Սարդարով

Եուրի Սարդարով (անգլ.՝ Yuri Sardarov կամ Yuriy Sardarov, 28 Յունուար 1988(1988-01-28), Պաքու, Խորհրդային Միութիւն) Ամերիկացի դերասան եւ արտադրիչ է: Ան նաեւ թատերական ներկայացումներու դերասան է:  Ան գլխաւոր դեր ստանցնած է Chicago Fire հեռուստաշարին մէջ, մինչեւ իր կերպարին մահը երրորդ եղանակին մէջ:


== Վաղ Կեանք ==
Սարդարով կէս հայ է, կէս վրացի: Ան գաղթած է ԱՄՆ երկու տարեկանին: Ծնողքը երաժիշտներ էին: Ան մեծ հօր անունը ստացած է, որուն հետ Եուրին շատ մօտ եղած է եւ ունի նմանատիպ կիւրեղագիր թաթուներ: Ունի եղբայր մը, Նիք, որ իրմէ 11 տարի փոքր է: Սարդարով Կլէնպրուք Հիւսիսային Երկրորդական Վարժարանը յաճախած է, Շիքակոյի մօտ եւ աւարտեց 2006 թուականին: Թատերական դերասանութեան պսակային վկայականը կը ստանայ Միշիկընի Համալսարանէն:
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Թիֆլիս)

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց
Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, հայկական եկեղեցի էր Թիֆլիսի մէջ, Վրաստան։ Ոչնչացած է Լաւրենտի Բերյայի հրամանով 1930-ական թթ.։


== Անուն ==
Կը գտնուէր Սուրբ Սարգիս փողոցի վրայ, ուրկէ ալ ստացած է իր անունը։


== Պատմութիւն ==
Կառուցումը սկսած է 1737 թ-ին Նորաշէնի եկեղեցիի եպիսկոպոսապետի՝ Տեր-Սուքիասի նախաձեռնութեամբ։
1795 թ-ին Աղա Մուհամմէդ խանի զօրքրեը քաղաք կը մտնեն եւ կ՛աւերեն եկեղեցին։
Ռուսական կայսրութեան կազմի մէջ մտնելով կը սկսի Թիֆլիսի բուռն զարգացումը։ 1831 թ-ին Ղրիմիէն ժամանած Մանուէլ Կիւմուշխանեցին Սուրբ Սարգսի եպիսկոպոսապետ կը նշանակուի եւ կը սկսի եկեղեցւոյ վերաշինումը։
Սուրբ Սարգիսը բարձր էր, ներսէն զարդարուած որմնանկարներով։


== Աւերում ==
Եկեղեցին ոչնչացած է 1937-38 թթ. Լաւրենտի Բերեայի հրամանով այլ 11 հայկական եկեղեցիներու հետ միասին։ Ոչնչացման ժամանակ երկու աշխատող զոհուեցաւ։


== Ծանօթագրութիւններ ==
(ռուս.) Թիֆլիսի հայկական եկեղեցիներ - Սուրբ Սարգիս


== Տե՛ս նաեւ ==
Վրաստանի Հայերը
Վրաստանի հայկական տաճարներու ցանկ
Վահագն Գարագաշեան

Վահագն Գարագաշեան (, Այնճար), լիբանանահայ բանաստեղծ եւ խմբագիր։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Լիբանանի Այնճար հայաւանին մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի Ազգային Յառաջ-Գ. Կիւլպէնկեան  վարժարանին մէջ, ապա Պէյրութի Ազգային Սուրէն Խանամիրեան վարժարանին մէջ։
Պէյրութի Հայկազեան Համալսարանին մէջ հետեւած է քաղաքական գիտութեանց եւ հայագիտութեան ճիւղերուն։ Այս ժամանակահատուածին իբր փոխ-տնօրէն պաշտօնավարած է Այնճարի Ազգային Յառաջ-Գ. Կիւլպէնկեան վարժարանէն ներս։
1991-ին հաստատուած է Աւստրալիա եւ ուսումը շարունակած պեղումնագիտութեան մարզէն ներս։ Սիտնիի մէջ տարի մը վարած է «Հորիզոն» ռատիօժամի տնօրէնի պաշտօնը։
1995-ին փոխադրուած է Միացեալ Նահանգներ, ուր 1995-1996 տարիներուն Պոսթոնի մէջ վարած է «Հայրենիք»ի օգնական խմբագրի պաշտօնը, իսկ 1996-1999-ին՝ խմբագրի պաշտօնը։
1999-ի Հոկտեմբերին ստանձնած է ՀՅԴ Գանատայի Կեդրոնական Կոմիտէի պաշտօնաթերթ «Հորիզոն»ի խմբագրի պաշտօնը։
Իր քաղաքական եւ հասարակական յօդուածները լոյս տեսած են «Ասպարէզ»ի, «Կամք»ի, «Ազատ Օր»ի, «Ազդակ»ի, «Երկիր»ի, «Armenian Weekly»ի, «Հորիզոն»ի եւ այլ թերթերու մէջ։
Գրական գետնի վրայ իր բանաստեղծութիւնները լոյս տեսած են «Նոր Գրականութիւն» խմբակի «Հերեան» եւ «Սէր» հրատարակութիւններուն մէջ, ինչպէս նաեւ Հայաստանի «Գարուն» գրական ամսագրին մէջ։
Քուուճճուաք

Քուուճճուաք (ինուքթիթութ լեզուով՝ ᑰᔾᔪᐊᖅ , լատինատառ Kuujjuaq) Գանատայի Քէպէք նահանգի Նունավիք շրջանի (ինուքթիթութ լեզուով՝ ᓄᓇᕕᒃ լատինատառ Nunavik) մայրաքաղաքն է: Քաղաքին բնակչութիւնը 2,754 է 2016 մարդահամարի համաձայն: Քաթիվիք Շրջանային Կառավարութեան կեդրոնն է: Քաղաքը կը գտնուի Քոքսոաք (լատինատառ՝ Koksoak) գետի արեւմտեան ափին: Քաղաքի բնակչութեան հսկայ մեծամասնութիւնը Ինուիթ է:


== Բնակչութիւն ==
Դիմ Տանգըն

Թիմըթի Թէոտոր Տանքըն (անգլերէն՝ Timothy Theodore Duncan, 25 Ապրիլ, 1976), ամերիկացի պասքէթպոլիսթ է։ Ողջ մասնագիտական ասպարեզի ընթացքին հանդէս եկած է Պասքէթպոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Սան Անթոնիո Սբըրզ» ակումբին մէջ՝ որպէս ծանր յարձակող եւ կենդոնական։


== Վաղ կեանքը ==
Տանqընը վաղ տարիքին եղած է լողորդ։ 1989 թուականին Հիւկո կոչուող ջրհեղեղը կ'աւերէ անոր լողաւազանը, իսկ մայրը կը մահանայ 1 տարի ետք։
Տանքըննը կը ձգէ լողը եւ լրջորէն կ'սկսի զբաղիլ պասքէթպոլով։


== Պասքէթպոլային Ասպարէզը ==
Տանքընը 4 տարի յաճախած է Ուէյք Ֆօրեսթ համալսարանը, որմէ ետք կը մտնէ 1997 թ. NBA-ի տրէֆթ։ Ան կ'ընտրուի «Սան Անթոնիո Սբըրզի» կողմէն ՝ առաջին ընտրութեամբ։ Անոր շնորհիւ Թիմը կը հաղթէ NBA-ի մրցանակը 1999, 2003, 2005, 2007 եւ 2014 թուականներուն։ Իսկ 2002 եւ 2003 թուականներուն կը դառնայ կանոնաւոր առաջնութեան ամենարժէքաւոր պասքէթպոլիսթ (MVP)։


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտոնական կայք
Էջը NBA.com կայքում
Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում
Յակոբ Թէրզան

Փրոֆ. դոկտ. Յակոբ Սրկ. Թերզեան  (31 Հոկտեմբեր 1927(1927-10-31), Պոլիս, Թուրքիա - 4 Ապրիլ 2020(2020-04-04), 7th arrondissement of Lyon, Ֆրանսա), աշխարհահռչակ ֆրանսահայ աստղագէտ, ֆրանսական աստղագիտութեան կարեւոր դէմքերէն մէկը։ 


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1927-ին, Պոլիս: Աւարտած է Պոլսոյ համալսարանը (1945-ին ուսողութիւն, 1949-ին աստղագիտութեան մագիստրոս) եւ իբրեւ ուսողութեան ուսուցիչ աշխատած է Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանին մէջ: 
1956-ին տեղափոխուած է Ֆրանսա: 1967-1998-ին աշխատած է Լիոնի աստղադիտարանին մէջ, 1982-1983-ին եղած է այդ աստղադիտարանին տնօրէնի տեղակալը: 1965-ին Լիոնի համալսարանին կողմէ արժանացած է ուսողութեան գիտութիւններու դոկտորի, 1980-ին` փրոֆեսորի տիտղոսներուն: 
Թէրզան յայտնաբերած է եւ իր անունով կոչուած են բազմաթիւ աստղակոյտեր: Ան իր բազմամեայ գործունէութեամբ եւ կարեւոր արդիւնքներով լուրջ աւանդ ունեցած է դիտողական աստղագիտութեան մէջ: Հրատարակած է 100-է աւելի գիտական յօդուածներ՝ կարեւորագոյն աստղագիտական հանդէսներու մէջ:
Ան եղած էր առաջին ուսանողը, որ այդ երկու ճիւղերէն միաժամանակ վկայուած էր՝  առաջնութեան աստիճանով։ Աւելի վերջ հաստատուած էր Ֆրանսա, ուր իր գիտական գործունէութեան ամենաբեղուն շրջանը բոլորած էր Լիոնի մէջ։ Ֆրանսայի Աստղագիտութեան ընկերակցութեան եւ Համաշխարհային աստղագիտութեան միութեան կ՚անդամակցէր։ 
Ան դասընկերն էր՝ երանաշնորհ Գարեգին Բ. Պատրիարքին, որու գահակալութեան շրջանին (1990-1998) վերահաստատած էր իր կապը՝ ծննդավայրին հետ։ 
Աշխատած է Բիւրականի աստղադիտարանին մէջ, Վիքտոր Համբարձումեանի հետ։
Տարիքի բերումով հանգստեան կոչուած է Լիոնի բնակարանին մէջ, ուր իր կեանքը բոլորած է։


== Պարգեւներ, կոչումներ եւ տիտղոսներ ==
Ունեցած է ակադեմական եւ այլ բազմաթիւ կոչումներ, տիտղոսներ։ Եղած է սարկաւագ։ Արժանացած է բազմաթիւ պարգեւներու․
2013-ին Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի հրամանագիրով պարգեւատրուած է Անանիա Շիրակացիի շքանշանով:
Սահակեան Նունեան Վարժարան

Սահակեան Նունեան Վարժարան, Պոլսոյ մէջ հայկական վարժարան։


== Պատմականը ==
Սուլթան Ապտիւլ Մէճիտի յատուկ հրովարտակով 1831-ին Նունեան մանկամսուրն ու Սահակեան վարժարանը կը շինուի Պոլսոյ Սամաթիա թաղին մէջ։ 1876-ին բարերար Կիւմիւշեան եւ Գալուստեան ընտանիքներու օժանդակութեամբ, փայտաշէն այս շէնքերը քարուկիրի վերածուեցան։ 1943-ի հրդեհը Նունեան մանկամսուրը հրոյ ճարակ դարձուց։ 1962-ին եւ 1973-ին Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկի եւ բարեսէր ազգայիններու օժանդակութեամբ վարժարանը վերանորոգուելով ամբողջովին քարուկիրի վերածուեցաւ։ 1960-ին միջնակարգ, 1966-ին լիսէի բաժինները բացուեցան։

Վարժարանը ներկայիս մանկապարտէզի, նախակրթարանի, միջնակարգի եւ քառամեայ լիսէի բաժիններով ուսում կը ջամբէ երկսեռ աշակերտներու։
		


== Աղբիւրներ ==