Քրջահաւաք

Քրջահաւաք, 19-20-րդ դարերուն քուրջերու եւ հնոտիներու (շիշեր, թուղթեր, ոսկորներ, պարաններ եւ այլն) գնորդ։ Անցեալին եղած է երկրորդային հումքի մշակման համակարգի առաջնային օղակներէն մէկը։ Քրջահաւաքներու հաւաքած հումքը կը յանձնէին՝

քաթանէ լաթերը, թուղթը, գնդաթիակները, պարանները՝ թուղթի արտադրութեան համար
ոսկորները՝ ոսկորներու այրման գործարան՝ սոսնձի եւ պարարտանիւթերու արտադրման համար
բրդեայ լաթեր՝ մանածական գոպծարաններու մշակման համար
լուացած շիշերը եւ խցանները՝ օղեգործարաններ։Բացի այդ քրջահաւաքները նաեւ հնաւաճառներ էին, որոնք քաղաքի աղքատ մարդկանց կը վերավաճառէին հաւաքած հագուստի մէկ մասը։


== Ծագում ==
Հին ժամանակներէն սկսած մարդիկ կը փորձէին երկրորդ անգամ օգտագործել դէն նետած իրերը։ Հնդկաստանի մէջ քրջահաւաքները միշտ անձեռնամխելի կաստային պատկանող մարդիկ էին։ Եգիպտոսի մէջ անոնք «զապալինները» էին, որոնք կը պատկանէին ղպտիներուն։ Միջնադարեան Եւրոպայի մէջ, որպէս կանոն, քրջահաւաքներ կը դառնային ստրուկները, քաղաքի գործազուրկները, քաղաք տեղափոխուած գիւղաբնակները, գոյութեան միջոց չունեցող տարագիրները։
Այսպիսով Ֆրանսիայի տարբեր դարաշրջաններուն քրջահաւաքի արհեստը իր անուանումը ունէր․ օրինակ՝ 13-րդ դարուն այն կը կոչուէր «loqueti`ere» («լաթահաւաք»), յետոյ՝ «pattier» («patte» բառէն՝ «թաթ»), այնուհետեւ՝ «drillier» («շաղափ», ան, ով կը փորփրէ աղբը), եւ վերջապէս՝ «chiffonnier» (քրջահաւաք կամ հնոտիավաճառ, «chiffe»՝ հին լաթ)։
Ֆրանսական Պրետան պրովինցիայի մէջ, ուր հին լաթերու հաւաքումը սկսաւ ծաղկիլ 16-րդ դարէն, քրջահաւաքները տեղի տնտեսութեան կարեւոր բաղկացուցիչն էին։ Արդէն 1828-ին Կոտ Տիու Նոր գործարանը կը վերամշակէր աւելի քան 450 տօննայ լաթ, իսկ Ֆինիստր ռէի մէջ՝ 232 տօննայ։ 19-րդ դարուն գործունէութեան այս տեսակը լայն տարածում գտաւ Փարիզի եւ Նիւ Եորքի մէջ։


== Փարիզի քրջահաւաքները ==

1884-ին Ֆրանսայի մէջ կը հաշուարկէր մօտ 50000 քրջահաւաք, որոնցմէ 7050-ը կ՛աշխատէր Փարիզի, իսկ 2000-ը՝ մերձակայ վայրերուն մէջ։ Փարիզի քրջահաւաքը կը վաստակէր օրական 3 ֆրանկ, իսկ ամբողջ բնագավառը՝ տարեկան մինչեւ 7 մլն ֆրանկ։
Փարիզի քրջահաւաքները կը բաժուէին տիպերու՝

մարդիկ, որոնք կը զբաղուէին լաթերու հաւաքմամբ միայն երեկոյեան կամ գիշերը՝ որպէս հիմնական աշխատանքին յաւելեալ աշխատավարձ (օրինակ՝ ուսանողները)՝ «tiffins», «chineurs»
«իրական» քրջահաւաքները, որոնք իրենց հացը կը վաստկէին միայն այդ գործունեութեամբ՝ «rouleurs»
քրջահաւաքներ, որոնց թոյլ կը մտնէին տուն եւ կը հաւաքէին իրեր, նախքան անոնք դէն կը նետուէին՝ «placiers»
վերի 3 տիպերու հումքի խոշոր գնորդներ։Փարիզի քրջահաւաքները կ՛ապրէին գաղութներով՝ Փարիզի մերձակայքը։ Այդ «գետոներուն» օդը շատ վնասակար էր։ Քրջահաւաքները վատ կը վաստկէին, մշտապէս կարիքի մէջ էին, աղքատիկ գոյութիւն կը պահպանէին։ Հազուադէպ արհեստը կը փոխանցուէր ժառանգաբար։
Իրենց գործունէութեան պատճառով քրջահաւաքները կը համարուէին «ցածրագոյն կաստա», հասարակութեան յատակը։ Անոնց շարքերուն յաճախ կը հանդիպէին աւազակներ եւ յանցագործներ։ Անոնք կը չարաշահէին ալկոհոլը։


== Ժամանակակից աշխարհ ==
Ժամանակի հետ բարգաւաճման ժամանակաշրջանէն յետոյ քրջահաւաքութիւնը նուազեցաւ եւ եւրոպական քաղաքներու մեծամասնութեան մէջ արգելուեցաւ։ Արդիւնաբերութեան զարգացումը եւ նոր արուեստագիտութեան ներմուծումը հանգեցրուց «աղբի» տարատեսակներու մեծամասնութեան գնազրկման։ Այսպիսով, 1865-էն ընկերութիւններու մէջ սկսան ներդնել փայտէ թուղթ ստանալու արհեստագիտութիւնը։ 1900-էն ետք լաթի եւ հին թուղթերու գիները կտրուկ իջան։ Հնոտիները սկսան օգտագործել միայն բարձրակարգ թուղթ ստանալու համար։ 1879-1902-ներուն բնական մազի գինը, որոնք կ՛օգտագործէին թիկնոցներու արտադրութեան մէջ, 60%-ով ինկաւ, քանի որ մազերը փոխարինեցին վուշով։ Հանքահորերէն արդիւնահանուած ֆոսֆատը դուրս մղեց իր ոսկորային նմանօրինակին։ Փոքր իրերու արտադրութեան ժամանակ ոսկորը փոխարինուեցաւ նաեւ ցելիւլոիդով (պլաստմասա)՝ կոճակներ, շախմատի քարեր եւ այլն։ Արդիւնահանման արժանացումը եւ բնական հումքի ստացումը թոյլ տուաւ արդիւնաբերութեան զգալիօրէն ազատուիլ քրջահաւաքներու «արտադրանքէն»։
Արդիւնաբերութիւնը աւելի խստապահանջ դարձաւ աղբանոցէն բերուող նիւթերու եւ իրերու որակի նկատմամբ։
Քրջահաւաքներու հետ պայքարը իրենց դերը խաղցան բնապահպանական կազմակերպութիւնները, որոնք կը պահանջէին արգիլել քրջահաւաքութիւնը անոնց՝ իրերու ձեռքբերման եւ պահպանման ժամանակ սանիտարական նորմերուն չհետեւելու համար։ Այսպիսով, 1920-ին Փարիզի մէջ բռնկաւ ժանտախտի համաճարակ, որ ստացաւ «քրջահաւաքներու ժանտախտ» անուանումը։
20-րդ դարու վերջին քրջահաւաքներու թիւը Եւրոպայի մէջ խիստ նուազեցաւ, սակայն անոնց փոխարէն յայտնուեցաւ աղբահաններու նոր դաս՝ աղքատ տարագիրներ, որոնք համաձայն էին ցանկացած աշխատանքի։


== Արտաքին յղումներ ==
«Виртуальная выставка, посвящённая тряпичникам» (ֆրանսերեն)։ MHEU