armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Մարաթոն Էանդիտա

Մարաթոն Էանդիտա կամ Մարաթոնաս, Մարաթոնիա (յուն․՝ Μαραθώνας Αιαντίδας, հին յուն․՝ Μαραθών)․ Ատիկէ, Յունաստան։ Հնադարեան բնակավայր-քաղաք եւ Էանդիտայի քաղաքապետութիւն (հին Ատիկէի շրջան եւ հին Աթէնքի տոհմացեղախումբերէն՝ ֆիլի/ֆիլես φυλή/φυλές)։ Հռչակ կ՛ունենայ երբ Աթենացիներն ու Փլաթէեսները Ք․Ա․ Օգոստոս-Սեպտեմբեր 490-ին Մարաթոնի ճակատամարտին ընթացքին պարսիկներուն կը յաղթեն, ինչպէս նաեւ երբ Ֆիտիփիտիս (Ք․Ա․ 6-րդ դար) միօրեայ առասպելական վազքովը կը ներշնչէ համանուն մրցումը՝ Մարաթոնի վազքը։


== Անուանում ==
Անունին համար կան հետեւեալ տարբերակները․-

Յառաջ եկած է առասպելական հերոս Մարաթոն կամ Մարաթօ։ Ըստ Փաֆսանիասին, զաւակն ու թոռն էր Էփոփէա Սիքիոնացիին (Սիքիոնա՝ հին Կորնթոսի արեւմտեան մասին կառուցուած հին քաղաք) եւ կամ Փոսիտոնաս աստուծոյ ծոռը։ Մարաթոս Ատիկէ կ՛ապաստանի հօրը խստութեան պատճառով։ Ըստ Փլութարհոսին, Մարաթոնն էր որ Տիոսքուրիներուն կ՛առաջնորդէ Ատիկէ, որպէսզի ազատագրեն իրենց փոքրիկ քոյրը՝ Գեղեցիկ Հելենը, զոր Թիսէաս Փիրիթոոս բարեկամին հետ առեւանգած էին։
Մարաթօ բոյսին անունէն ու շրջանը տարածուած էր։


== Հին քաղաքին վայրը ==
Մարաթոն Էանդիտա կը գտնուի Փենտելի եւ Փարնիթա լեռներուն միջեւ, Աթէնքէն 40 քլ․ հիւսիս-արեւելք, Ատիկէի արեւելեան ծովափներուն։


== Պատմական ակնարկ ==


=== Թեթրափոլիս ===
Մարաթոն Էանդիտա Փրովալինթոս, Ինոի եւ Թրիքորիթոս քաղաքներուն հետ Ատիկէի Թեթրափոլիս կը կազմէին (թեթրափոլիս=չորս քաղաք)։ Ինոի, Թրիքորիթոս եւ Մարաթոն կը պատկանէին Էանդիտա տոհմացեղախումբին։ Իսկ ասոնցմէ Մարաթոն կը սեպուէր «սաֆոս» σαφώς, այսինքն՝ ամենակարեւորը։ Առասպելը կը պատմէ թէ Թեթրափոլիսի հիմնադիրը Ատիկէի առասպելական Քեքրոփաս թագաւորն է (Ք․Ա․ 3000)։ Հետագային, Թիսէաս զայն Աթէնքին կը միացնէ։


=== Հին Խորհրդարանի կազմին մէջ ===
Մարաթոն, իբրեւ «Էանդիտա ֆիլիս»ի մաս, հին 500-անդամեայ Խորհրդարանի առաջին (Ք․Ա․ 508 - Ք․Ա․ 307/306) եւ երկրորդ (Ք․Ա․ 307/306 - Ք․Ա․ 224/223) շրջաններուն 10 անդամներով կը մասնցակէր։ Երրորդ շրջանին (Ք․Ա․ 224/223 - Ք․Ա․ 201/200)՝ 600-անդամեայ խորհրդարանին մէջ 13 անդամներով։ Չորրորդ (Ք․Ա․ 201/200 - Ք․Ա․ 126/127) եւ հինգերորդ (Ք․Ա․ 126/127 - Գ․րդ դար) շրջաններուն անծանօթ է մասնակցողներուն թիւը։  


=== Մարաթոնի բնակիչները ===
Մարաթոնի բնակիչը Մարաթոնիոս կը կոչուէր։ Քաղաքի կառուցման մասին յստակ թուական չկայ։ Սակայն Հոմերոսին Ոդիսականին մէջ բնակավայրին մասին նշումներ կան։


=== Մարաթոնի ճակատամարտը ===
Ք․Ա․ 490-ին, Մարաթոնի դաշտին մէջ պարսիկներուն Յունաստան առաջին արշաւանքի ընթացքին, տեղի կ՛ունենայ նշանաւոր Մարաթոնի ճակատամարտը։


== Հնաբանական պեղումներ ==
Հնաբանական պեղումներէն յայտնաբերուած են․- 

Նախայունական գերեզմանատուն,
Մարաթոնի ճակատամարտին ընթացքին Փլաթէեսներուն (Աթենացիներուն դաշնակիցներ) թումբը,
Մարաթոնացի զինեալներուն թումբը,
«Սորոս», աթենացիներուն թումբը,
Մարաթոնացի պատանին Ք․Ա․ 340-330,
Տիոնիսոս աստուծոյ նուիրուած երկու տաճարներ,
Միջին Պղնձադարի ժամանակաշրջանի գերեզմանատուն։Յայտնաբերուած հնաբանական իրերը կը հիւրասիրուին Մարաթոնայի Հնաբանական եւ Աթէնքի Հնաբանական Ազգային Թանգարաններուն մէջ։
Մեղարա Իվլէա

Մեղարա Իվլէա (յուն․՝ Μέγαρα Υβλαία - հին յունարէն՝ Μέγαρα Ὑβλαῖα), հին յունական գաղթօճախ, Սիչիլիա (Sicilia), Իտալիա․ կը գտնուի Սիրաքուսայէն 20 քլ․ հիւսիս-արեւմուտք, շատ մօտիկ Աուկուստա քաղաք-նաւահանգիստին։   


== Պատմական ակնարկ ==

Գաղթօճախը կը հիմնուի Մեղարայէն գաղթած յոյներէ, Ք․Ա․ 728-ին․ ըստ Թուքիտիտիս պատմաբանի արձանագրութիւններուն։  Թուքիտիտիս կը գրէ թէ մեղարացի թափառաշրջիկներ Լամիսի առաջնորդութեամբ կը հասնին Սիչիլիա։  Նախ կը հաստատուին Սիրաքուսեսի մօտակայ Թափսոս թերակղզին եւ Լամիսին մահէն ետք, հետեւելով Իպլոն բնիկ Սիչելեացի առաջնորդի ցուցմունքներուն, վերջնականապէս կը հաստատուին շրջանը, որ ծանօթ է իբրեւ Մեղարա Իվլէա։  Ըստ Ստրապոնի եւ Հիոսցի Սքիմնոսի, մեղարացիներուն հաստատումը Իվլա կը պատահի միաժամանակ Հալքիտացիներուն Նաքսոս հաստատման հետ, նախ քան կորնթոսցիներուն Սիրաքուսես հաստատուիլը՝ Ք․Ա․ 734։   Թուքիտիտիսի տուած տեղեկութիւնները աւելի արժանահաւատ կը նկատուին։


=== Մեղարա Իվլէայի պաշարումը եւ կործանումը ===
Ք․Ա․ 483-ին, Ղելոն Սիրաքուսցին երկար պաշարումէ ետք կը կործանէ Մեղարա Իվլէան։  Բնակչութեան մեծամասնութիւնը իբրեւ ստրուկ կը ծախուի, իսկ հարուստները Սիրաքուսես կը փոխադրուին։  Երբ Աթէնք Սիչիլիա կ՛ արշաւէ (Ք․Ա․ 415 - 413), Լամահոս զօրավարը կ՛ առաջարկէ արագօրէն գրաւեն Սիրաքուսես, սակայն աթենացիները անոր առաջարկին չեն հետեւիր․ հետեւանքն է յաջորդ տարին մեծ կորուստներով պարտուին։


== Հնագիտական պեղումներ ==
ԺԶ․ դարուն, լուրեր կը տարածուին 100 դամբաններով մեծ մեռելաքաղաքի մը (նեքրոփոլիս) համար։  Հնագիտական պեղումները կը սկսին 1891-ին եւ կը յայտնաբերեն պարիսպի մը հիւսիսային մասը եւ խրամ մը՝ քաղաքը ողողումներէ պաշտպանելու համար։  
Պեղումներէն ի յայտ կու գայ թէ Մեղարա Իվլէայի նաւահանգիստը կը գտնուէր քաղաքին հիւսիսը։  Ք․Ա․ 7-րդ դարուն քաղաքը յատուկ ծրագրով մը կազմակերպուած էր․ արեւելեան կողմը կը գտնուէր այդ ժամանակի ամենայայտնի շուկաներէն մէկը։


== Պատկերասրահ ==
Առաջին Սիրոյ Երգը (ֆիլմ)

Առաջին սիրոյ երգը, 1958 թուականին Հայժապաւէն արուեստանոցը նկարահանուած գեղարուեստական ժապաւէն: Գլխաւոր դեր կը խաղայ Խորէն Աբրահամեանը՝ երգիչ: Վարունցի դերը:


== Սիւժէ ==
Երաժշտական, մելոդրամատիկ տաղանդաւոր, բայց յաջողութիւններէն շփացած երգիչի մասին, որ անցնելով փորձուններու միջոցով՝ կը կարողանայ ուղղել սխալներն ու արժանանալ սիրած կնոջ վստահութեանը:


== Դերերը ==
Հրաչեայ Ներսիսեան - Տիգրան Վարունց, Արսէնի Հայրը
Վաղարշ Վաղարշեան - Աւետ Ալեքսանդրի Մելիք-Նուպարեան, երաժիշտ
Խորէն Աբրահամեան - Արսէն
Էլեոնորա Սուդակովա - Ռուզան
Սեմիոն Սոկոլովսկի - Վարուժան
Օլգա Գուլազեան - Վարդուշ
Թամարա Լանկո-Կիմանյան - Օֆելիա
Նիկոլայ Տէր-Սեմիոնով - Մամիկոնեան
Վերջալոյս Միրիջանեան - Փառանձեմ, Մամիկոնեանի կինը
Ա. Սողոմոնյան - Օնիկ
Իւան Գրիկուրով - հողափորիչի վարորդ
Ա. Սելիմխանով - Դոդիկ
Գէն (Գուրգէն Շահնազարեան) - առեւտրական
Ամասի Մարտիրոսեան - պահակ


== Դրուագները ==
Տ. Բախշինեան - Ռուզանի եւ Արսենի որդի, Թաթուլ Դիլաքեան, Աննա Գարագաշ - ընկերուհին, Մուրադ Կոստանեան - Տիգրան Վարունցի դրացին


== Ստեղծագործական Խումբ ==
բեմադրող նկարիչ - Վալենտին Պոդպոմոգով
հնչիւնային օպերատոր - Նինա Ջալալյան
ռեժիսոր - Ա. Հայրապետեան
նկարիչի օգնական - Ռաֆայել Ս. Բաբայան
մոնտաժ - Վալենտինա Հայկազեան
երգերու տեքստերի հեղինակներ - Ն. Ադամյան, Հարոլդ Ռեգիստան
երգերու կատարումը - Սերգեյ Դավիդյան
խմբագիր - Սաբիր Ռիզաեւ
տնօրէն - Աշոտ Դիլանեան


== Հետաքրքիր Փաստեր ==
պրեմիերա - Ապրիլ 4 1958 թ. Երեւան
պրեմիերա Մոսկուա Օգոստոսի 4 1958 թ.
ժապաւէնը դարձաւ ԽՍՀՄ 1958 թ. ամենաշատ դիտւող ժապաւէնը - 24.6 միլիոն հանդիսատես
Առնո Պապաճանեանը ժապաւէնի համար գրեց 3 երգ՝ «Երեւանի սիրուն աղջիկ», «Իմ Երեւան», «Դու իմ սիրոյ արեւ», որոնք ժապաւէնի ցուցադրումէն յետոյ դարձած են հայ ժողովուրդի ամենասիրուած երգերէն։
Ատիլէ Նաշիթ

Ատիլէ Նաշիթ (Ատելա Էօզճան, 17 Յունիս 1930(1930-06-17), Պոլիս, Թուրքիա - 11 Դեկտեմբեր 1987(1987-12-11), Պոլիս, Թուրքիա), եղած է շարժանկարի դերասան, ու հաղորդավար։ Դերասանի ընտանիքէն կու գայ։ Մայրը թրքահայ դերասան ու հայրը կատակերգակ է։ Շարժանկարի կեանքը սկսած է 1947 թուականին «Եարա» ֆիլմով։ 1950 թուականին ամուսնացած է դերասան Զիյա Քէսքինին հետ։ Հօրը մահէն ետք հեռացաւ դպրոցէն ու 14 տարեկանին մտաւ Ստամպուլի Քաղաքապետական Թատրոն, մանուկներու բաժինը։ Ամենաժողովրդական ֆիլմն է «Հապապամ Սընըֆը»ն։ Ընդհանրապէս մարմնաւորած է մայր դերը։ 1976 թուականին ստացաւ ամենալաւ դերասանուհիի մրցանակը՝ Անթալիա Ոսկենարինջ Փառատօնին։ 1985 թուականին ընտրուած է Տարուան Մայրը։ Մահացած է 11 Դեկտեմբեր 1987 թուականին, 57 տարեկան։


== Աղբիւրներ ==
Özturan, Hazan. "Ոգեկոչել Ատիլէ Նաշիթ " Olarak Anmak"
Պարթեւաստան

Պարթեւաստան կամ Պարթեւստան (Պարթեւական թագաւորութիւն կամ Պարթեւական տերութիւն, պարսկերէն՝ پارتھا, կարդ.՝ Փառթհա), Կասպից ծովու հարաւային եւ հարաւ-արեւելեան շրջաններուն մէջ Ք․ա․ 250 թուականին առաջացած պետութիւն, որուն բնիկ ժողովուրդը՝ պարթեւները Ք․ա․ 3-2 դարերու ընթացքին կարողացան իրենց տիրապետութեան ենթարկել Հնդկաստանէն մինչեւ Միջագետք ինկած ընդարձակ տարածքները։ Թուլանալով Հռոէեական տերութեան հետ վարուող անընդմէջ պատերազմներու ընթացքին՝ դադրած է գոյութիւն ունենալէ Ք․ե․ 220-ական թուականներուն՝ իյնալով իրենց հպատակ պարսիկներու ապստամբութեան արդիւնքին։ Պարթեւաստանը իր գոյութեան ընթացքին կը կառավարուէր Արշակունի հարստութեան կողմէն, որուն մէկ ճիւղաւորումը Ք․ե․ 1-ին դարուն կը բարձրանայ նաեւ Հայոց գահ։


== Աղբիւրներ ==
Մանկավարժութեան Եւ Հոգեբանութեան Հիմնախնդիրները

Մանկավարժութեան Եւ Հոգեբանութեան Հիմնախնդիրները, Միջբուհական կենսորցիումի «Մանկավարժութեան Եւ Հոգեբանութեան հիմնախնդիրները» գիտական պարբերականը միտուած է նպաստելու Հայաստանի մէջ բարձրագոյն մանկավարժական կրթական համակարգի բարելաւման եւ առաջնթացին։


== Աղբիւր ==
Գիտական տեղեկատուական վերլուծութեան եւ մոնիթորինգի կեդրոն, Հայաստանի մէջ հրատարակուող գիտական պարբերականներու ցանկ
Մելքոն Իսքէնտէրեան

Մելքոն Իսքէնտէրեան (1781, Պաղտատ, Baghdad Eyalet, Օսմանեան Կայսրութիւն - անհայտ, Երուսաղէմ, Օսմանեան Կայսրութիւն), հայ գրագէտ։


== Կենսագրութիւն ==
Բնիկ պաղտատցի: Կը փոխադըրւի Պոլիս ուրկէ Պէյրութ կը ղրկուի որպէս նամակատան տնօրէն։ Երեք տարի պաշտօնավարելէ յետոյ Ա. Ընդհ. Պատերազմին, ըստ թրքական հայերը ծովեզըրեայ վայրերէն դէպի ներքին գաւառները քշելու քաղաքականութեան, կ՛աքսորուի Երուսաղէմ ուր անգլիացիներու գերի կ՛իյնայ։:
Թալլին

Թալլին (էսթոներէն՝ Tallinn), Էսթոնիոյ մայրաքաղաքը, խոշոր մարդատար (ճամբորդական) եւ բեռնատար նաւահանգիստ։ Կը գտնուի աւելի երիտասարդ Հելսինքիի հակառակ ափը։ Բնակչութիւնը շուրջ 400 հազար է՝ մօտաւորապէս երկրի բնակչութեան մէկ երրորդը։ Մինչեւ 1980 թ. կոչուած է«Ռէալ»։


== Պատմութիւն ==
Հնագիտական տուեալներով հին էսթերը 10-րդ դարուն կառուցած են ամրակուռ քաղաքավայր մը «Վերին քաղաք»։ Այնուհետեւ անոր ստորոտին վրայ յառաջացած է էսթոնական առեւտրա-արհեստաւորական աւան՝ «Ստորին քաղաք»ը։ Առաջին անգամ գրաւոր աղբիւրներուն մէջ ան յիշատակուած է 1154 թուականին։
Ռուսական տարեգրութիւններուն մէջ յայտնի է Քոլիւան ձեւով, սքանտինաւները անուանած են Լինտանիսէ։
1219 թուականին քաղաքը գրաւած են դանիացիները եւ անուանուած է Ռէալ (Ռէւել)՝ Ռիաւալա (էսթոնիոյ հիւսիս-արեւմտեան մաս) վայրի անունով։ Էսթոնացիները չեն ընդունած նոր անուանումը եւ սկսած են քաղաքը կոչել Թալլին (Taani Linna — դանիական քաղաք)։
1558—1583 թուականներու Լիւոնեան պատերազմի ընթացքին ռուսական զօրքերը 1570—1571 եւ 1577 թուականներուն, ապարդիւն պաշարել են Թալլինը։
1700-1721 թուականներու հիւսիսային պատերազմի ժամանակ՝ 1710 թուականի Սեպտեմբերին, Թալլինը գրաւած է Պետրոս I-ը։ Ան պահպանած է իր իրաւունքներն ու արտօնութիւնները, ամբողջ էսթոնիոյ հետ մտած Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ եւ ղարձած Ռէւելի (1783 թուականէն՝ էսթլանտական) նահանգի կեդրոնը։ 1870 թուականին գործարկուեր է Թալլին-Փեթերսպուրկ երկաթուղին։
19-րդ դարու վերջաւորութեան եւ 20-րդ դարու սկզբը թալլինը դարձած է հիււսիս-արեւմտեան Ռուսաստանի խոշոր արդիւնաբերական կեդրոն։ Ռուսաստանի մէջ, բեռնելու շրջանառութեամբ, Թալլինի նաւահանգիստը 4-րդն էր (Փեթերսպուրկէն, Ռիկայէն, Օտեսայէն յետոյ)։
1897 թուականին Թալլինն ունէր աւելի քան 64,5 հազար բնակիչ, 1900 թուականին մեծ արդիւնաբերութեանբ կը զբաղէր շուրջ 6 000 բանւոր։
1918 թուականի Փետրուար 24֊-էն եղած է նորանկախ Էսթոնիոյ հանրապետութեան, 1940 թուականէն՝ Էսթոնիոյ ԽՍՀ֊-ի մայրաքաղաք։
1941 թուականին քաղաքը գրաւած են գերմանացիները, որուն ընթացքին շատ ազգայնական էսթոնացիներ համագործակցած են նացիստներու հետ։ 1944 թուականի խորհրդային կարգերու վերականգումէն ետք, ճնշուած ու վտարուած է քաղաքի բնակչութեան զգալի մասը, փոխարէնը վերաբնակեցուած են ռուսեր։ ԽՍՀՄ-ի փլուզման ժամանակ ռուսերը կը կազմէին բնակչութեան գրեթէ կէսը։
Ներկայիս, անոնք բնակչութեան մէկ երրորդն են։
Աքքա

Աքքա (եբր.՝ עכו‎, արաբերէն՝ عكا‎), Աքքօ, Սեն-Ժան տ’Ակռ,  հնադարեան քաղաք արեւմտեան Գալիլիոյ մէջ, որ կը գտնուի Հայֆա քաղաքէն 23 Քմ Հիւսիս՝ Միջերկրական Ծովու ափին։


== Բնակչութիւն ==
Ըստ (2010)-ի մարդահամարին՝ քաղաքը ունէր 46.300 բնակիչ՝

66,4 % - Հրեայ
25,7 % - Արաբ-իսլամ
2,4 % -Արաբ-քրիստոնեայ
0,2 % - Տիւրզի
5,3 % - այլք


== Պատմութիւն ==
Քաղաքը ըստ հնագէտներու ունի 4000 տարուան պատմութիւն: Աքքա իր երկարամեայ պատմութեան ընթացքին յաճախ ձեռքէ ձեռք փոխանցուած է։
Քաղաքին մասին առաջին անգամ յիշուած է Թութմոս Գ.-ի արշաւանքներուն ատեն։ Աւելի ուշ՝ քաղաքին տիրած են խեթերը: Ք.Ա. 725-ին Ասորեստանի արքայ՝ Սալմանասար Ե., կը նուաճէ քաղաքը։ Պարսկական տէրութեան ատեն քաղաքը ծառայած է իբրեւ՝ ռազմա-ծովային կայան եւ մեծ դեր  խաղացած է Եգիպտոսի դէմ պատերազմելու ատեն։ Ստրաբոն քաղաքը կը ներկայացնէ իբրեւ՝ պարսից զօրքերու հաւաքատեղի եգիպտացիներուն դէմ պատերազմելու համար։ Ք.Ա. 539-ին Բաբելոնեան գերութենէն ազատած հրեաները վերադառնալով չեն գրաւեր քաղաքը, վերջինս կը մնայ Տիւրոսի կազմին մէջ։ Յոյն պատմիչները քաղաքը կ'անուանեն Ակէ, որ կը նշանակէ՝ ապաքինում։ Ըստ յունական առասպելին, Հերակլես հոս կը գտնէ բուժիչ խոտաբոյսեր, որոնցմով կը բուժէ իր վէրքերը։ Ք.Ա. 333-ին Աղեքսանտր Մակեդոնացի կը գրաւէ քաղաքը եւ կը վերանուանէ՝ Պտղոմայիս։ Իր մահէն ետք, քաղաքը կ'անցնի Պտղոմէոսներուն, ապա Սելեւկեաններուն: :
25 Ապրիլ

25 Ապրիլ, տարուան 115-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 116-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==
Արձնիի Ճակատամարտը՝ 775 թուական։
1134-ին, առաջին անգամ կը յիշատակուի Զակրեպ քաղաքին անունը։


== Ծնունդներ ==
1907, Գուսան Աշոտ, հայ նշանաւոր գուսան (մահ.՝ 1989)


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Գլուխ Սոխ

Սոխ (լատ.՝ Allium cepa), ամէնատարածուած, արժէքաւոր եւ հնագոյն բանջարեղէններէն է, կը մշակուի կլիմայական բոլոր գոտիներուն եւ կ'օգտագործուէ գրեթէ բոլոր կերակուրներու մէջ։ Նաեւ կ'օգտագործուէ թարմ վիճակով, որպէս աղցանային բանջար։
Սոխին սննդարար յատկութիւնները կը բնորոշուեն ատոր մէջն եղած շաքարներով (6-10%), պրոթէիններով (2%-ին մօտ) եւ հանքային աղերով (0.6 - 1.12%)։
Սոխի քալորիականութիւնը մոտ 400 է, ատկէ զատ, սոխը տակաւին հին ժամանակներէն յայտնի է որպէս ուժեղ բակտերիասպան եւ բուժիչ յատկութիւններով բուսատեսակ։ Պարզուած է, որ սոխի հիւթին մէջ մի քանի վայրկեանին կրնան ոչնչանալ թիֆի, տիզէնթերիայի, տիֆթերիայի եւ այլ հիւանդաբեր բակտերիւմներ։


== Նկարագրութիւն ==

Սոխը երկամեայ բոյս է, ներկայիս տեսակներու ցողունները կը հասնեն 15-էն 45 սմ բարձրութեան: Տերեւներուն գոյները դեղնաւունէն մինչեւ կապտա-կանաչաւուն են եւ կ'աճեն հովհարաձեւ: Ատոնք գլանաձեւ եւ մսեղ են: Մինչեւ բարձրութեան քառորդը հաստ են եւ ապա կը դառնան սրածայր: Հասունանալիս, սնունդի պաշարները կը հաւքուեն ցողունին հիմքին քովը եւ արմատը կը սկսէ ուռչիլ: Աշնանը ցողունները կը թառամեն, սոխուկի դուրսի թեփուկները կը դառնան չոր եւ փխրուն եւ արդէն կարելի կ'ըլլայ բերքը հաւքել: Հողին մէջ ձմեռուան թողնելու պարագային գարնանը գլուխի միջուկը կը սկսէ զարգանալ:


=== Արցունքաբերութիւնը ===

Թարմ կտրատած սոխը կ'արձակէ ցնդող syn-propanethial-S-oxide կազ եւ յաճախ շրջապատի մարդոց աչքերը վառուելու զգացմունք եւ յաճախ անկառաւարելի արցունք կ'յառաջացնէ:
Աչքերու արցունքոտուելէն կարելի է խուսափել սոխը հոսող ջուրին տակ կամ ջուրով լեցուն ամանի մէջ կտրտելով: Մեկ այլ միջոց մըն է կտրատելուն ատենը բերնին մէջ ջուր առնելը: Ծծումբի միացութիւններ պարունակող հիմնական մասը արմատին քովն է, եւ այն ձգելը նոյնպէս պիտի նուազեցնի արցունքաբերութիւնը:
2008-ին Նոր Զելանտային մէջ ստեղծուեցաւ անարցունք սոխ:


== Քիմիական Բաղադրութիւնը ==
Բոյսը կը պարունակէ մօտ 10 տոկոս շաքարներ, 1,5-2 տոկոս սպիտակուցներ, բջջանիւթ, եթերային իւղեր, պեկտին, լորձ, ֆերմենտներ, եոտ, ծծումբ, կիտրոնի եւ խնձորի թթուներ եւ շաքարային տիապեթի պարագային՝ օգտակար գլիկոզիդներ։ Քաղկիոնի (31 մկ), քաղիոնի (175), լուսաբերի (58) եւ մակնէզիումի (14 մկ) փոխհարաբերակցութիւնը ճերմակ կճեպով սոխին մէջ շատ բարենպաստ է կաղկիոնի իւրացման համար։ Կանաչ սոխը կը պարունակէ 2 մկ պեթա-կարոտին, 30 մկ ասկորբինաթթու, 0.3 մկ նիկոտինաթթու, 0,9 մկկ բիոտին, 18 մկկ ֆոլացին, 1 մկ E կենսամին։ Գլուխ սոխը կը պարունակէ 10 մկ ասկորբինաթթու, 1,2 մկ նիկոտինաթթու, 0,9 մկկ բիոտին, 9 մկկ ֆոլացին, 0,2 մկ E։ Բոյսը կը պարունակէ նաեւ B1, B2, B5, B6 վիթամիններ։


== Արտադրութիւն ==
2014-ին չոր սոխի արտադրութիւնը եղած է 88.5 միլիոն թօն, որուն առաջատարներ Չինաստանը եւ Հնդկաստանը արտադրած են ամբողջի 25%-ը եւ 22%-ը:


== Տես նաեւ՝ ==
Սոխի ապուր
Սխտոր
Մակար Ա. Թեղուտցի

Մակար Ա. Թեղուտցի (Տէր-Պետրոսեան, 1813, Թեղուտ, Էրզրումի էլայեթ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 16 Ապրիլ 1891(1891-04-16), Վաղարշապատ, Երեւանի նահանգ, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն), Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1885-էն։ Յաջորդած է Գէորգ Դ. Կոստանդնուպոլսեցիի։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է  6 Ապրիլ 1813-ին Պիթլիս նահանգի Թեղուտ գիւղը։
1821-ին, ութ տարեկանին բերուած է Էջմիածին վանքի դպրոցը ուսանելու համար: 1828-ին ընդունուած է Էջմիածինի Ժառանգաւորաց դպրոցը, որու շրջանը փայլուն յառաջադիմութեամբ աւարտած է 1834-ին։ 1838-ին ձեռնադրուած է սարկաւագ, 1842-ին՝ ստացած վարդապետի աստիճան, նոյն տարին  նշանակուած է Ժառանգաւորաց դպրոցին աւագ ուսուցիչ, 21 Օգոստոս 1843-ին՝ նոյն դպրանոցին տեսուչ: 30 Ապրիլ 1847-ին կը նշանակուի Սինոտի անդամ, 1848-ին Ներսէս Աշտարակեցիի հրամանով մեկնած է Պարսկաստան՝ հայերէն հին ձեռագիրներ որոնելու: Վերադառնալէ ետք 1849-ին նշանակուած է Մայր Աթոռի մատենադարանի վերատեսուչ։ 14 Փետրուար 1851-ին իր ջանասիրութեան ու հաւատարմութեան համար Ներսէս Աշտարակեցիէն կը վարձատրուի վարդապետական ականակուռ խաչով:
Ան  զգալի աշխատանք  կատարած է տարբեր վայրերու սուրբ գրչագիր մատեանները Ս. Էջմիածինի մէջ կեդրոնացնելու ուղղութեամբ։ 1852-ին Ներսէս Ե. Աշտարակեցիի  կողմէ օծուած է եպիսկոպոս, այնուհետեւ իրեն շնորհուած է արքութեան պատիւ եւ նոյն թուականին ալ նշանակուած է Մայր Աթոռի լուսարարապետ։ Մակար Ա. Թեղուտցիի օրով է, որ Գէորգեան ճեմարանի 3 շրջանաւարտներ առաջին անգամ փափաքած են դառնալ կուսակրօն՝ իրենք զիրենք նուիրելով հայ եկեղեցւոյ։ Առ այդ, Մակար Թեղուտցի կաթողիկոս 1886-ի ամրան խումբ մը արեւմտահայ եւ արեւելահայ վարդապետներ  եպիսկոպոս կը ձեռնադրէ: Անոնց շարքին էին արեւմտահայ հասարակական-քաղաքական, հոգեւոր-մշակութային կեանքին մէջ առաջնակարգ տեղ գրաւած Գարեգին Սրուանձտեանցն ու Մաղաքիա Օրմանեանը: 
Մահացած է 16 Ապրիլ 1891-ին Վաղարշապատի մէջ՝ սրտի կաթուածէ: Անոր մարմինը ամփոփուած է Էջմիածինի Մայր տաճարին բակը։
Կաթողիկոսական գահին Մակար Ա. Թեղուտցիին յաջորդած է Մկրտիչ Խրիմեանը։
Իշխանուհի (անձնանուն)

Իշխանուհի, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն իշխան բառի իգական ձեւէն։ Նոր անուն է։
Թիֆլիսի Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն

Թիֆլիսի Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն, Թիֆլիսը 18-րդ դարու սկզբէն, հայ երաժշտական մշակոյթի կեդրոն էր, ուր կազմաւորուած է վիրահայ աշուղ, դպրոցը՝ Սայեաթ-Նովա, Շամչի Մելքօ, Բուդաղ Օղլան, Քիչիկ-Նովա, Ֆրէյդուն, Հագիր եւ ուրիշներ։ Կեանքի վերջին շրջանին, Թիֆլիսի մէջ ստեղծագործած է նաեւ՝ Ջիւանին։ 19-րդ դարու վերջերը եւ 20-րդ դարու սկզբը, նկատելիօրէն զարգացած էր հայ մասնագէտ երաժշտութիւնը։ 1885 թուականին հայկական առաջին խմբերգային համերգով հանդէս եկած է՝ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան։ Հիմնադրուած են երաժշտական դպրոց (1876), ուսումնարան (1886), Ներսիսեան դպրոցի մէջ ստեղծուած են երգչախումբեր (ղեկ.՝ Մակար Եկմալեան), համերգային կեանքի աշխուժացման՝ նպաստած են Գենարիոս Ղորղանեանը եւ Վասիլ Ղորղանեանը։ 1907 թուականին՝ ստեղծուած է Արւելեան երաժշտական ընկերութիւնը, 1912 թուականին՝ Թիֆլիսի հայոց երաժշտական ընկերութիւնը, 1917 թուականին՝ Հայոց երգչախմբային ընկերութիւնը, 1919 թուականին՝ հայ երաժիշտեսաբաններու «Կոմիտաս» ընկերութիւնը։ Թիֆլիս, կը ստեղծագործեն նշանաւոր երաժիշտներ՝ Արշակ Ադամեանը, Կարօ Ձաքարեանը, Ազատ Մանուկեանը, Վանօ Մուրադելին, Անուշաւան Տէր-Ղեւոնդեանը, Վարդգէս Տալեանը, Միքայէլ Միրզաեանը, Վաչէ Ումր-Շատը, Պեկլար Ամիրջանեանը, Սաշա Օգանեզաշուիլին եւ ուրիշներ։ «Հայարտան» երաժշտական մասնաճիւղին (հիմնադիրներ՝ Արմէն Տիգրանեան, Սարգիս Բարխուդարեան, նախագահ՝ Ռոմանոս Մելիքեան) կից ստեղծուած է մանկավարժ, արուեստանոց (1927 թուականէն՝ ուսումնարան)։ Թիֆլիսի օփերայի եւ պալեթի թատրոնին՝ կ'աշխատին երգիչներ՝ Լեւոն Իսեցկին, Հայկանուշ Դանիելեանը, դիրիժորներ՝ Տմիթրի Շիկանեանը, Սուրէն Չարեքեանը, պարուհի՝ Լիւբով Վոինովա-Շիկանեանը եւ ուրիշներ։
Պարգեւ Շիրինեան

Վաստակաշատ Հ.Մ.Ը.Մ.ական, հրապարակախօս, հայ մամուլի բազմամեայ սպասաւոր եղբ. Պարգեւ Շիրինեան (1962-էն մինչեւ մահը վեր Հրազդան գրչանունով ծանօթ) ծնած է Ատանա, 1 Յունուար 1920-ին։ Կիլիկիոյ հայութեան տարագրութեամբ, ծնողքին հետ ան կը փոխադրուի Պէյրութ եւ նախնական ուսումը կը ստանայ Ազգային Ս. Նշան վարժարանը, որմէ ետք կը յաճախէ Համազգայինի Նշան Փալանճեան Ճեմարան, ուր ազգային կրթութիւնը կը ստանայ հայ մշակոյթի մեծ երախտաւորներ Լեւոն Շանթի եւ Աղբալեանի շունչին տակ։
Փոքր տարիքէն եղբ. Պարգեւ մաս կը կազմէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պէյրութի սկաուտական թեւին, իբրեւ գայլիկ։ Միութենական իր գործունէութիւնը, սակայն, առաւելաբար կը յատկանշուի Հ.Մ.Ը.Մ.ական կեանքին նուիրուած մամլոյ իր երկարամեայ աշխատակցութեամբ։ 1976-ին ան կը հաստատուի Մ. Նահանգներ։ 1978-1984 ան կը ստանձնէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Արեւմտեան Մ. Նահանգներու յաջորդական երեք Շրջանային Վարչութիւններուն գործավար-քարտուղարութիւնը։ Շրջան մը կ’ըլլայ Շրջանային Վարչութեան անդամ։ Եղբայր Շիրինեան կը մասնակցի Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պատգամաւորական Ե. ժողովին (1991, Աթէնք) եւ տարիներ շարունակ կ’աշխատակցի միութեան պաշտօնաթերթ «Մարզիկ»ին։
Հաւատաւոր Հ.Մ.Ը.Մ.ական մը ըլլալու կողքին, եղբ. Շիրինեան եղած է ուխտեալ եւ համեստ դաշնակցական։ 
Մամլոյ իր բեղուն ծառայութիւնը կը սկսի երիտասարդութեան օրերէն, նախ իբրեւ յօդուածագիր ու սրբագրիչ, ապա՝ իբրեւ փոխ խմբագիր, խմբագիր եւ հեղինակ։ Եղբ. Շիրինեան շրջան մը կը խմբագրէ Հ.Յ.Դ. Պէյրութի «Բաբգէն Սիւնի» Պատանեկան Միութեան «Ովասիս» պարբերաթերթը եւ կ’աշխատակցի Նշան Փալանճեան ճեմարանի Շրջանաւարտից Միութեան «Ակօս» ամսագիրին։ Հետագային, ան կը խմբագրէ ու կը հրատարակէ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի կեանքին ու գործին նուիրուած հատորը, կը խմբագրէ Միսաք Թորլաքեանի «Օրերուս հետ» յուշագրական աշխատասիրութիւնը եւ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Նորընծայի Բ. Կարգի եւ Ա. Կարգի գիտելիքներու գիրքը։ Հ.Մ.Ը.Մ.ի 70-ամեակին առիթով, ան կը խմբագրէ «Հ.Մ.Ը.Մ.ի 70-ամեակ-Յուշատետր 1918-1988» հատորը։
Բազմակողմանի եղած է եղբ. Պարգեւ Շիրինեանի ներդրումը մեր հանրային կեանքին, իբրեւ Հ.Մ.Ը.Մ.ական, համազգայնական, կուսակցական գործիչ, ազգային-եկեղեցական զանազան մարմիններու եւ ժողովներու անդամ ու պատգամաւոր։ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Արեւմտեան Մ. Նահանգներու Շրջանային Վարչութեան կողմէ ան կ’արժանանայ «Տիպար Հ.Մ.Ը.Մ.ական»ի տիտղոսին։ Տարբեր առիթներով, իր ծառայութիւններուն համար կը ստանայ բազմաթիւ յուշատախտակներ եւ գնահատագիրներ։
1985-ին, Լոս Անճելըսի մէջ կը նշուի հանրային իր գործունէութեան 50-ամեակը եւ այս առիթով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. կաթողիկոս յատուկ կոնդակով մը զինք կը պարգեւատրէ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով։
Եղբ. Պարգեւ Շիրինեան կը մահանայ 30 Յունուար 1997-ին։


== ԱՂԲԻՒՆԵՐ ==
Homenetmen100
Յարութիւն Աթանասեան

Աթանասեան Յարութիւն (ծն․՝ 1884, Ատաբազար), հրապարակախօս, խմբագիր եւ մանկավարժ:


== Կենսագրութիւն ==
Նախնական ուսումը աւարտէլէ ետք 1899-ին կը մտնէ ուսուցչական ասպարէզ. ինքնաշխատութեամբ կը հետեւի ուսողութեան. Օսմ. Սահմանադրութենէն յետոյ Ատաբազարի Կեդրոնական վարժարանի (երկրորդական) ուսողութեան ուսուցիչ կը կարգուի, պատերազմէն յետոյ տնօրէն՝ Նշանթաշի ազգային որբանոցին եւ Որբերու կեդրոնին, ապա Ատաբազարի մէջ ունեցած է մասնաւոր վարժարան:
1922էն ի վեր հաստատուծ է Ռումանիա ուր իբր ուսուցիչ պաշտօնավարած է Պուքրէշ և խմբագրութիւնով:


== Ստեղծագործութիւն ==
Իր հեղինակութիւններնէն, Գրահաշիւ տպ. Պոլիս 1904. Տարերք թուաբանութեան տպ. Ատաբազար Տարերք երկրաչաբութեան,կիսով տպուած Ատաբազար և պատերազմին փճացած , Հաշիւ Ա. տարի տպ. Պուքրէշ 1924, Պտղատու ծառեր տպ. ֆրումոասա 1931, Պատուաստ և յօտում պտղատու ծառերու տպ. Ֆրումոասա 1931, Ուղեցույց հունգարերէն լէզուի տպ. Ֆրումոասա 1932: Յ. Գ. Ատրուշան անունով հեղինակութիւններն են, Ուղեցույց Ռում, լեզուի տպ. Պուքրէշ 1924, Ընտանեկան զբօսանք տպ. Ֆրումոասա 1930, Մեր Առողջութիւնը տպ. Ֆրումոասա 1930: Հրատարակած է Գարուն և Կոկոն մատենաշարներու մանկական գիրքերը: Խմբագրած է Գարուն (Պուքրէշ 1924) և Կոկոն (Ֆրումոասա և Պուքրէշ 1934-5) մանկական և պատենական և Գիտութիւն ու Գիտելիք (Ֆրումոասա 1930-1) դիտական ամսաթերթերը:


== Աղբիուրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, Պուքրէշ 1938, Հատոր Ա․, էջ 48։
Լառնաքա

Լառնաքա (յուն․՝ Λάρνακα), քաղաք Կիպրոսի Հանրապետութեան արեւելեան ափին։ Ըստ 2010 թուականի տուեալներու բնակչութիւնը կը կազմէ 72,000 մարդ։ Լառնաքան կղզիին երկրորդ առեւտրական նաւահանգիստն է եւ կարեւոր հանգստավայր (զբօսաշրջիկներու)։ Կիպրոս կղզիին մեծագոյն օդակայանը՝ Լառնաքայի Միջազգային Օդակայանը, կը գտնուի Լառնաքայի ծայրամասի տարածքին։


== Քոյր-քաղաքներ ==


== Ծանօթագրութիւնենր ==
Ճամբու Ճաշ

Ճամբու ճաշ (անգլ.՝ street food) հասկացողութիւնը` համաշխարհային խոհանոց մուտք գործած է 21-րդ դարուն։ «Ճամբու Ճաշ»ը արագ է եւ աժան. ան դիւրաւ կը գոհացնէ մարդկային ախորժակը։
Աշխարհի մէջ միլիոնաւոր մարդիկ ճամբու ճաշ կը սպառեն եւ այս կերակրատեսակը կամուրջ կը հանդիսանայ տարբեր մշակոյթներու խոհանոցներուն միջեւ։ Օրինակ՝ խումբ մը ընկերներ կրնան հոթ տոկ ուտել Պէյրութի մէջ, իսկ իրենց պաշտօնակիցները կրնան շաուրմա վայելել Նիւ Եորքի փողոցներուն մէջ։

Սու Քուին եւ Քարոլ Ուիլսըն, ճաշի գիրքերու երկու հեղինակներ, գրած են գիրք մը` «Ճամբու Ճաշի Համաշխարհային Ատլաս» կամ “The World Atlas of Street Food" անունով։ Գիրքին մէջ անոնք ներառած են աշխարհի այն բոլոր երկիրները, ուր կարելի է համեղ "Ճամբուն ճաշ" ճաշակել։ Անոնք իրենց գիրքին մէջ տեղադրած են նաեւ այդ երկիրներու մէջ ընդհանրացած ուտեստներու բաղադրատոմսերը։


== Լիբանանի Ճամբու Ճաշ ==
Պէյրութը եւս նշուած է այս գիրքին մէջ, իր շաուրմայի բաղադրատոմսով։ Իսկ Լիբանանեան Պրումմանայի մէջ կայացած Souk Al Akel-ը (հայ.՝ Ուտելիքի Շուկայ) պատկերը տեղադրուած է գիրքին կողքին վրայ։ Անհրաժեշտ է յիշել, թէ Պէյրութը 2016-ին «Travel & Leisure»-ի ցանկին մէջ գրաւեց առաջին դիրքը, իբրեւ "Աշխարհի Ուտելիքի Միջազգային Լաւագոյն Քաղաք" (անգլ.՝ "The Best International City for Food in the World") տիտղոսով։