armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Շարժակներ եւ Շարժընթացներ

Շարժակը, (moteur) մեքենայ մըն է որ վառելանիւթին մէջ գտնուող ուժանիւթը կը վերածէ ինքնաշարժը, մոթոսիքլեթը կամ գնացք տեղափոփոխ ուժի:


== Շարժընթաց ==
Շարժընթացը (Boite de vitesse) կարելի կը դարձնէ որ ինքնաշարժը արագօրէն սուրայ առանց շարժակին արագ հոլովումին: Ծնկաձեւ լիսեռը մխոցներուն երթուդարձ շարժումը կը վերածէ հոլովական շարժումի որ կը փոխանցուի շարժիչ բունին:


== Հեծանիւի մը շարժընթացները ==
Հեծանուորդը հեծանիւը յառաջ կը մղէ՝ առջեւի ատամնանիւին առանցքին վրայ հաստատուած ոտնակներու միջոցաւ: Շղթայ մը կը միացնէ այդ մեծ ատամնանիւը ետեւի անիւին առանցքին վրայ հաստատուած փոքր ատամնանիւին: Այդպէսով ետեւի անիւը ոտնակներէն աւելի արագ կը դառնայ եւ հեծանիւը յառաջ կը մղէ մեծ արագութեամբ:


== Ներքին Այրման Շարժակներ ==
Կառքերու շարժակներուն մեծամասնութիւնը կը պատկանի ներքին այրման տեսակին: Օդ-պենզին խառնուրդը կը պայթի՝ մղելով մխոգները որ շարժիչ բունը դարձնեն:


== Ելեկտրական Շարժակ ==
Ելեկտրական շարժակաները կը գործածուին արդիւնաբերութեան մէջ եւ կարգ մը փոխադրամիջոցներու պարագային՝ մեթրօ, գնացք, ինքնաշարժ...


== Տիզել Շարժակը ==
Տիզել շարժակի մը աշխատելակերպը որոշ չափով կը նմանի պենզինի շարժակինին, միայն առանց ելեկտրական կայծատուի: Կազիւղի խառնուրդը այնքան զօրաւոր կերպով կը ճնշուի որ ջերմաստիճանը բաւարար չափով կը բարձրանայ առանց կայծի պայթելու համար:


== Շարժակ՝ չորս եղանակով ==
Շարժակի իւրաքանչիւր մխոց կը կատարէ երթուդարձի շարժում մը շարունակական չորս եղանակով շրջանառութեան մը հիման վրայ.- ներթողում, ճնշում, պայթում եւ արտաքսում:


==== Ներթողում ====
Ներթողման կափարիչը կը բացուի եւ մխոցը կ'իջնէ գլանին յատակը՝ ներծծելով օդ-պենզին խառնուրդը:


==== Ճնշում ====
Ներթողման կափարիչը կը գոցուի: Մխոցը վեր կ'ելլէ ճնշելով օդ-պենզին խառնուրդը:


==== Պայթում ====
Կափարիչները փակ են: Կայծատուին կայծը կը պայթեցնէ այդ խառնուրդը՝ ինչ որ մխոցը ուժգին կերպով վերստին դէպի վար կը մղէ:


==== Արտաքսում ====
Արտաքսման կափարիչը կը բացուի, մխոցը վեր կ'ելլէ եւ կ'արտաքսէ այրումի կազերը:


== Աղբիւրներ ==
ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿՍ 2001-2002 ԻՆՉՊԷ՞Ս Կ'ԱՇԽԱՏԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ CCM
Նուպար Փափազեան

Նուպար Փափազեան (անյայտ, Ակն, Ակն գաւառակ, Սեբաստիոյ գաւառ- 1915, Կիւմիւշ-Մատեն), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Սեբաստիոյ նահանգի, Սեբաստիոյ գաւառի Ակն գաւառակի կեդրոն՝ Ակն քաղաքին մէջ։ Բժշկական կրթութիւն ստացած ու որպէս բժիշկ աշխատած է։ 1915 թուականի ամրան ձերբակալուած է եւ տարուած՝ Արաբկիր, ապա՝ Կիւմիւշ-Մատեն, ուր ալ սպանուած է։


== Գրականութիւն ==
Թէոդիկ, Գողգոթայ հայ հոգեւորականութեան, Նիւ Եորք, 1985։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Սիրելի Կողովագնդակ (Dear Basketball)

Սիրելի Կողովագնդակ (Dear Basketball)․ Օսքարի մրցանակակիր, կարճ տեւողութեամբ ամերիկեան ժապաւէն, 2017-ի արտադրութիւն։
Հեղինակն ու պատմողն է Քոպի Պրայընթ, իսկ երաժշտութիւնը յօրինողը՝ Ճոն Ուիլիամզ։
Ժապաւէնը կը խօսի Քոպի Պրայընթի մէկ նամակին մասին՝ ուղղուած «The Players' Tribune» թերթին, որմով կը յայտարարէր իր հրաժարումը Պասքէթպոլի Ազգային Միութենէն (NBA)։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==

Ժապաւէնին բաշխումը կը կատարուի առցանց՝ «go90» սպասարկութեան կողմէն։
Ժապաւէնին տիտղոսը Պրայընթի նամակին խորագիրն է, իսկ շարժուն պատկերներու ժապաւէնի վերածման համար կը գործակցին «Կրենիթի սթուտիոզ» (Granity Studios) եւ «Պիլիվ Ինթըրթէյնմընթ Կրուփ» (Believe Entertainment Group) ընկերութիւնները։


== Համառօտ բովանդակութիւն ==
Քոպի Պրայընթ, Կողովագնդակի Ազգային Միութենէն (NBA) հրաժարելու նախօրեակին, կը նկարագրէ փոքր տարիքէն մինչեւ իր ասպարէզին վերջաւորութեան ունեցած սէրը կողովագնդակին հանդէպ, տեղեկագրելով, թէ մէկը միւսին ինչ տուած է՝ կողովագնդակը եւ նոյն ինքը։


== Մրցանակներ ==
«Օսքար»ի մրցանակակիր․ շարժուն պատկերներու կարճ տեւողութեամբ ժապաւէն, 4 Մարտ 2018։
«Էնի մրցանակ» (Annie Award)․  շարժուն պատկերներու կարճ տեւողութեամբ ժապաւէն, 2 Փետրուար 2018։
«Էմի Մարզական մրցանակ» (Sports Emmy Award)․ գծագրեալ ուրուագիծի լաւագոյն արտադրութիւն, 9 Մայիս 2019։        


== Արտաքին յղումներ ==
Քոպի Պրայընթ(անգլերէն)
Ճոն Ուիլեամս(անգլերէն)
Թը Փլէյըրս Թրիպիւն (անգլերէն)
Go90(անգլերէն)
31 Մայիս

31 Մայիս, տարուան 151-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 152-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 214 օր


== Դէպքեր ==
1859. Լոնտոնի մէջ գործարկուեցաւ Պիկ Պեն ժամացոյցը

2003. Փարիզ ժամանեցաւ «Քոնքորտ» (անգլերէն) տեսակի վերջին օդանաւը
2013. (285263) 1998 QE2 (անգլերէն) աստղակերպը առաւելագոյնս մոտեցաւ Երկրին


===== Երկրաշարժներ =====
0526. Անտիոքի երկրաշարժէն զոհուեց 250 000 մարդ
1935. երկրաշարժն աւերեցաւ Փաքիստանի Քվեթա քաղաքը, (անգլերէն) զոհուեց 40 000 մարդ
1970. Փերուի Անքաշի տարածաշրջանի երկրաշարժի (անգլերէն) զոհ դարձաւ 47 000 մարդ


== Ծնունդներ ==
 31 Մայիսի ծնածներ 

1819. Ուոլթ Ուիթմըն (անգլերէն՝ Walt Whitman, մ.1892), ամերիկացի գրող
1963. Վիքթոր Օրպան (հունգարերէն՝ Orbán Viktor ) հունկար իրաւաբան, Հունկարիոյ ներկայիս վարչապետ
1992. Վէնաս Կէյմինկ (անգլերէն՝ VanossGaming), համացանցի գործունեայ


== Մահեր ==
 31 Մայիսի մահացածներ 


== Տօներ ==
Ծխախոտի դէմ պայքարի համաշխարհային օր
Հանրապետութեան օր՝
 Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն
 Գարնան օր (Միացեալ Թագաւորութիւն)
 1814-1864 թուականներու Կովկասեան պատերազմի զոհերու յիշատակի օր (Ապխազիա)
Յակոբ Էմինեան

Յակոբ Սերովբէ Էմինեան (1878, Ռոտոս - 1915), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Յակոբ Էմինեան ծնած է 1878 թուականին, Ռոտոս քաղաքին մէջ։ 1899 թուականին աւարտել է Անաթոլիոյ գոլէճը եւ ստացած «պսա­կա­վոր ար­վես­տից» վկայական։
1905 թուականին բժշկութեան վկայականը կը ստանայ Սուրիական բողոքական գոլէճէն (ապա՝ Պէյ­րու­թի Ամե­րի­կեան հա­մալ­սա­րան) բժշկական բաժինը։
1908 թուականէն Եւդոկիոյ մէջ ծառայած որպէս բժիշկ։ Մերզիֆոն մէջ՝ որպէս բժիշկ, առողջապահութեան ուսուցչութեամբ զբաղած է (LastPosition Teacher in Hygien and General Pratectioner in Merzifoun, Asia Minor)։
1914 թուականէն սկսած, Առա­ջին աշ­խար­համարտի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Եւդոկիոյ մէջ ծառայած է իբրեւ զինուորական բժիշկ։ Հրաժարած է իսլամ ընդունելու առաջարկէն։
1915 թուականին՝ Եւդոկիոյ մէջ, կախաղան բարձրացուած է բժիշկներ՝ Միսաք Փանոսեանի եւ Արմենակ Սերայտարեանի հետ միասին՝ 37 տարեկան հասակին։ Այլ տուեալով՝ 1915 թուականին սպանուած է Սե­բաս­տի­ոյ նահանգի Եւդոկիոյ գաւառի Զիլէ աւանին մէջ։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Ալպօյաճեան Ա., Պատմութիւն Եւդոկիոյ հայոց, Գա­հի­րէ, 1952։
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռ­նի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915 - 1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երե­ւան, Ապ­րիլ 24, 1985։
Յարման Արսէն, Հայերը օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
Խաչատրեան Լ., Բաբլումեան Ա., Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու (1915-1923 թթ.), գ. 1, Սեբաստիոյ նահանգ, Ե., 2004։
Քէստենեան Հրաչ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն Շրջանաւարտ Եւ Մեծ Եղեռնին Նահատակուած Հայ Բժիշկներ, «Ազ­դակ», 01-11-2012


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
359 (թիւ)

359 (երեք հարիւր յիսունինը) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 358-ի եւ 360-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A000040  եօթանասուներկուերորդ պարզ թիւն է
 A005385  տասնչորսերորդ ապահով պարզն է
 A003072  երեք խորաններու գումար է՝ 358=23+23+73
 A006567  տասնիններորդ զրապ թիւն է
 Alt   359  գործադրելիս կը ստացուի g տողատառը
Պիւթագորասի եռեակի թիւ է՝ 3592+644402=644412
առաջին հինգ բնական թիւերով ստացուող է՝ 359=-1+23×45
տարուայ 359րդ օրն է Դեկտեմբեր 26-ը (նահանջ տարիներուն՝ Դեկտեմբեր 25-ը)
359 Գէորգիա աստեղնեակի կարգային թիւն է
+359-ը Պուլղարիա զանգելու միջազգային քոտն է
Հայկ Քիրազեան

Հայկ Քիրազեան (Ժան Կեռաս) (ծնած է 1925 Գահիրէ- մահացած 23 փետրուար 2020 Գահիրէ, Եգիպտոս) սփիւռքահայ յայտնի ու վաստակաշատ լրագրող: Այս վերջինը Միջին Արեւելքի մասնագէտ մըն էր։ Գիտէր ֆրանսերէն, անգլերէն, արաբերէն եւ հայերէն։


== AFP գործակալութեան եւ «Լը Մոնտ» օրաթերթին աշխատակից ==
Փարիզի «Նոր Յառաջ» թերթի հաղորդումներով, 1966 թուականէն սկսեալ տողավարձով լրագրութիւն ընել սկսած էր AFP գործակալութեան եւ «Լը Մոնտ» օրաթերթին համար։ 
1971 թուականին պաշտօնապէս միացած էր «Լը Մոնտ»ի խմբագրական կազմին։ Ամբողջ քսանհինգ տարի Միջին Արեւելքի բոլոր ճակատներէն լուսաբանումներ կատարած էր ֆրանսական այս հեղինակաւոր օրաթերթին համար։
Գործակիցները կը սիրէին զինքը անուանել՝ «Քիր»։ 
Տասնամեակներու ընթացքին թէ՛ դէպքերու վայրերէն եւ թէ Փարիզէն ամենայն բծախնդրութեամբ Հայկ Քիրազեան լուսաբանած էր կարեւորագոյն իրադարձութիւններ։ Ան ականատես եղած էր Նասըրի մահուան, Իսրայէլ-Պաղեստին կռիւներուն ու բանակցութիւններուն, Եմէնի քաղաքացիական պատերազմներուն, Լիբանանի պատերազմին, Իրանի իսլամական յեղափոխութեան, իսլամի քաղաքականացումին եւ այլն։ 
1991 թուականին հանգստեան կոչուելէ վերջ Հայկ Քիրազեան շարունակած էր աշխատակցիլ «Լը Մոնտ Տիփլոմաթիք» թերթին։
Ան 2009 թուականին Հայկ Քիրազեան իր խորհուրդներով աջակցութիւն ցուցաբերած էր նաեւ «Նոր Յառաջ» թերթի հիմնադրութեան։


== Աղբիւրներ ==
ԼՐԱԳՐՈՂ ՀԱՅԿ ՔԻՐԱԶԵԱՆԻ
ԼՐԱԳՐՈՂ ՀԱՅԿ ՔԻՐԱԶԵԱՆԻ
Պօղոս Առաքելեան

Պօղոս Առաքելեան (1850, Վան, Վանի էյալէթ (նահանգ), Օսմանեան Կայսրութիւն - 1895, Ատըեաման, Թուրքիա), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Պօղոս Առաքելեան ծնած է մօտ 1850 թուականին, Վանի նահանգի կեդրոն՝ Վան քաղաքի մէջ։ Բժշկական կրթութիւնն աւարտած է ԱՄՆ-ի մէջ՝ հաւանաբար 1875 թուականին։ Երեք տարի (1875-1878 թթ.) Խարբերդի մէջ որպէս բժիշկ աշխատած է, այնուհետեւ (1878) ընտանիքով տեղափոխուած է Ատըեաման եւ քաղաքային բժիշկ աշխատած։
1895 թուականին՝ Ատըեամանի մէջ տեղի ունեցած հայկական կոտորածի ժամանակ, զոհուած է իր կրտսեր դստեր հետ միասին՝ մօտ 45 տարեկան հասակին։ Այդ ողբերգութենէն ետք, կինը՝ Բամբիշ Խանըմը, տեղափոխուած է ԱՄՆ-ի Թրոյ քաղաքը, ուրկէ ալ՝ Լոս Անճելըս, ուր մահացած է 1931 թուականին՝ 74 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1938։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Գարեգին Սրուանձտեանց

Գարեգին Սրուանձտեանց  (7 Նոյեմբեր 1840, Վան - 17 Նոյեմբեր 1892, Պոլիս), խմբագիր, բանահաւաք, ուսուցիչ ու խմբագիր:


== Կենսագրութիւն ==
Գարեգին Սրուանձտեանց ծնած է Վան ,1840 Դեկտեմբերին։վարագայ ժառանգաւորաց վարժարանին մէջ աշակերտած է Խրիմեանին: 1861-ին՝ կ’անցնի Թիֆլիս եւ իր այդ ուղեւորութեան տպաւորութիւնները կը ղրկէ Պոլսոյ «Մեղու» թերթին։կ’աշխատակցի նաեւ վարագի մէջ տպուող «Արծիւ Վասպուրական» պարբերաթերթին ,որուն տնօրէնը կը դառնայ յետագային։հոն հրատարակութեան տուած անստորագիր գրութիւնները յաճախած կը շօշափեն գաւառի կեանքը։
1867-ին կը վարէ կարնոյ ազգային վարժարանի տնօրէնութիւնը եւ նոյն տարին կը ձեռնադրուի վարժապետ, վարագայ վանքին։1878-ին, Ներսէս պատրիարք վարժապետեանի թելադրանքով կը շրջի հայաստանի գաւառները ու յաջորդ տարի ,Պոլիս դառնալով ,իր տպաւորութիւնները կամփոփէ «Թորոս Աղբար»հատորին մէջ, նոյն տարին իբրեւ առաջնորդ կը մեկնի Անգլիայ, ուր կը մնայ մինչեւ 1884 թուականը։Յաջորդ տարի կը ձեռնադրուի Եպիսկոպոս եւ կը ծառայէ մինչեւ 1888 ,որմէ ետք կ’անցնի Պոլիս իբրեւ քարոզիչ բերայի Ս.Երրորդութիւն եկեղեցւոյ։Սրուանձտեանց կ'ընտրուի դպրեվանքի խնամակալութեան անդամ եւ ղալաթիոյ կեդրոնական վարժարանի ուսուցիչ։
Գարեգին Սրուանձտեանց լոյս ընծայած է հետեւեալ գործերը ,«Հնոց եւ Նորոց»-1874-ին, «Գրոց եւ Բրոց»։«Սասունցի Դաւիթ»-1874-ին, «Շուշան Շաւարշանայ»1875 ին,«Մանանայ»-1876 ին,«Թորոս Աղբար»երքու հատոր 1878-ին։
1892 ստամոքսի ծանր հիւանդութեան հետեւանքով կը փոխադրուի Ազգային հիւանդանոց եւ կը վախճանի նոյն տարւոյն 17 Նոյեմբերին։


== Երկեր ==
Հնօց եւ նօրոց, Կ. Պոլիս, 1874, 192 էջ:
Գրօց ու բրօց եւ Սասունցի Դաւիթ կամ Մհերի դուռ, Կ. Պոլիս, 1874, 192 էջ:
Նոր ընթերցարան, տետրակ Ա, Կ. Պոլիս, 1875, 72 էջ:
Նոր ընթերցարան, տետրակ Բ, Կ. Պոլիս, 1875, 120 էջ:
Շուշան Շաւարշանայ, Կ. Պոլիս, 1875, 109 էջ:
Մանանայ, Կ. Պոլիս, 1876, 458 էջ:
Թորոս Աղբար, Կ. Պոլիս, 1879, 244 էջ:
Համով–հոտով, Կ. Պոլիս, 1884, 384 էջ:
Հայաստանի ճամբորդ, Կ. Պոլիս, 1884, 488 էջ:
Քրիստոնեական ուսումն Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, Կ. Պոլիս, 1884, 144 էջ:
Քրիստոնեական ուսումն Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, Կ. Պոլիս, 1894, 164 էջ:
Համով–հոտով, Թիֆլիս, 1904, 416 էջ:
Գրօց ու բրօց, Կ. Պոլիս, 1910, 88 էջ:
Սասունցի Դաւիթ կամ Մհերի դուռ, Կ. Պոլիս, 1910, 44 էջ:
Շուշան Շաւարշանայ, Կ. Պոլիս, 1911, 64 էջ:
Համով–հոտով, հատ. Ա, Փարիզ, 1949, 208 էջ:
Համով–հոտով, հատ. Բ, Փարիզ,1950, 216 էջ:
Կոմիտաս վարդապետ (հայ երաժշտութեան առաքեալը), Պէյրութ, 1969, 77 էջ:
Երկեր, հատ. 1. Գրոց ու բրոց, Սասունցի Դավիթ կամ Մհերի դուռ, Մանանա, Համով-հոտով, Երեւան, 1978, 666 էջ:
Երկեր, հատ. 2, Երեւան, 1980, 564 էջ:
Թորոս Աղբար: Համով–հոտով, Վենետիկ, 1997, 84 էջ:


== Աղբիւրներ ==
Ծաղկաքաղ Արեւմտահայ Գրականութեան,Պէյրութ 2009 էջ(41):
Կատարինէ Զալեան-Մանուկեան

Կատարինէն եղած է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան իրական հիմնադիրներէն Արամ Մանուկեանի կինը: Անոնք ամուսնացած են 1917ին, երբ Արամը Երեւանի “դիկտատորն” էր: Անոնց ամուսնական կեանքը տեւեց երկու տարէին ալ քիչ, քանի որ 1919ի Յունուար 29ին Արամը մահացաւ բծաւոր տիֆէն: Կատարինէն եղած է բժշկուհի` նուիրուած որբերու ու գաղթականներու օգնութեան գործին:
Կատարինէն խորհրդարանի պատգամաւոր ընտրուեցաւ, երբ Արամ Մանուկեանը մահացած էր երկու ամիս առաջ: Դուստրը` Սեդա Մանուկեանը, քանի մը ամսական էր: Երբ Հայաստանը խորհրդայնացաւ, Կատարինէն մանկահասակ դստեր հետ ապաստանեցաւ քրոջ մօտ, ապա մեկնեցաւ Կրասնոտար` Արամի ազգականներուն մօտ: 1927ին վերադարձաւ Երեւան եւ կրկին նուիրուեցաւ բժշկութեան:

Կատարինէն մահացած է 1965ին:Արամի եւ Կատարինէի դուստրը` Սեդա Մանուկեանը, մինչեւ 1976 թուականը կ՛ապրէր Երեւան, ապա տեղափոխուած է Մոսկուա, ուր մահացած է 2005ին` 86 տարեկանին: 1998ին ան այցելած է Երեւան` Սարդարապատի թանգարանին նուիրած հօր իրերը եւ լուսանկարներ:


== Աղբիւրներ ==
20-րդ դարի ականավոր հայ կանայք ցուցահանդէս-ֆլէշ մոպը Երեւանի մէջ
Կոմիտասի Յուշարձան (Սենթ Փեթերսպուրկ)

Կոմիտասի Յուշարձան, յուշարձան Ռուսաստանի Սենթ Փեթերսպուրկ քաղաքի Վասիլեոստրովսկի վարչական շրջանի կեդրոնական այգիին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Հայ մեծ երգահան, երաժշտագէտ, վարդապետ Կոմիտասի յուշարձանը տեղադրուած է հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեայ տարելիցի շրջանակին մէջ՝ 2015 թուականի Նոյեմբեր 6-ին: Յուշարձանի բացման արարողութեան մասնակցած են Երեւանի քաղաքապետ Տարօն Մարգարեանը, Սենթ Փեթերսպուրկի նահանգապետ Գէորգի Պոլտաւչենկոն, Ռդ-ում ՀՀ արտակարգ եւ լիազօր դեսպան Օլեգ Եսայեանը, Սան Փեթերսպուրկի Հայաստանի գլխաւոր հիւպատոս Հրայր Կարապետեանը, Երեւանի քաղաքապետարանի ներկայացուցչութեան ղեկավար Արմենակ Կարապետեանը, Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետ Տիգրան Բարսեղեանը, Սենթ Փեթերսպուրկի հայ համայնքի ներկայացուցիչներ, փեթերսպուրկցիներ:


== Տուեալներ ==
Գրանիտէ յուշարձանի բարձրութիւնը 3.3 մեթր է, պատուանդանը՝ 1.7 մեթր:


== Հեղինակներ ==
քանդակագործ` Լեւոն Բէյբութեան
ճարտարապետ` Մաքսիմ Աթայեանց


== Տե՛ս նաեւ ==
Կոմիտասի Մահարձան
Կոմիտասի Յուշարձան (Երեւան)
Կոմիտասի Յուշարձան (Փարիզ)
Կոմիտասի Յուշարձան (Տիթրոյիթ)
Կոմիտասի Յուշարձան (Վաղարշապատ)
Կոմիտասի Կիսանդրի (Քեպէք)
Կոմիտասի Կիսանդրի (Փարիզ, արեւմտահայերէն)
Բիւզանդ Ալլահվէրտի

Բիւզանդ Ալլահվէրտի (15 Մայիս 1895(1895-05-15), Կեսարիա, Թուրքիա - անհայտ), բժիշկ, որդի Կեսարացի Յակոբի:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Կեսարիա 1895 15 Մայիսին: Նախնական ուսումը ըրած է Զմիւռնիոյ եւ Կեսարիոյ Ազգային վարժարաններուն մէջ. Միջնակարգ ուսումը՝ Կեսարիոյ «Միացեալ» ուսումնարանի երկրորդական վարժարանի մէջ, ապա նոյն քաղաքին Ս. Կարապետ վանքի Բարձրագոյն վարժարանէն վկայուած 1913-ին: Այդ տարին Պոլսոյ բժշկական վարժարանը մտնելով 1918-ին վկայական կը ստանայ եւ կը մասնակցի ընդհ. Պատերազմին ենթասպայի աստիճանով:
Ընդհ. Պատերազմէն ետք (Նոյեմբեր 1918) Պոլիս կը հաստատուի, բժշկութեամբ կը զբաղի Գատըգիւղի մէջ. Միեւնոյնը պաշտօնավարելով Ֆրանսական հիւանդանոցը՝ մինչեւ իր Պուլկարիա մեկնումը (Նոյեմբեր 1922). կը հաստատուի Վառնա, կը սորվի տեղական լազուն, Տօքթ. Ալլահվէրտի եւ պետական քննութեամբ՝ Բիւզանդ իրաւունք կը ստանայ Պուլկարիոյ մէջ բժշկութիւն ընելու: 1934-ին Փարիզի մէջ կը հետեւի ներքին հիւանդութեանց, մասնաւորապէս կ’ուսումնասիրէ սիրտի ու թոքերու հիւանդութիւնները:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Ա, էջ 67:
Կառավար (համաստեղութիւն)

Կառավար (լատ.՝ Auriga, սեռականը՝ Aurigae, հապաւումը՝ Aur)՝ համաստեղութիւն հիւսիսային կիսակամարին վրայ։ Անիկա Բ դարուն Պտղոմեոսի նշած 48 համաստեղութիւններէն մեկը եւ ժամանակակեն 88 համաստեղութիւններէն մեկն է։ Հիւսիսային միջին լայնութիւններէն կ'երեւի ամբողջ տարին։


== Բնութագրական Տուեալներ ==
Մեծ դրական թեքումի պատճառաւ համաստեղութիւնը կ'երեւի մինչեւ հարաւային 34°-ը: Աւելի հարաւ գտնուողներու համար անիկա մասնակիորէն կամ ամբողջովին կը գտնուի հորիզոնին ետեւը:

Մակերես՝ 657 քառ.աստ. (21րդ)
3.00մ-էն պայծառ աստղեր՝ 4 հատ
Ամէնապայծառ աստղը Կապելլան է (հիւսիսային կիսակամարին պայծառութեամբ երրորդն է), որն աստղերու բարդ համակարգ է: Համաստեղութեան պատկերին վրայ  կը նոյնացուէ Ամալթէա այծին հետ, որ պատկերուած է իր երկու ուլերին հետ: Արեգակէն հեռաւորութիւնը 42.9 լոյս-տարի է (13.2 պս), թեքումը՝ +46° :
Ասուպային անձրեւներ՝ Աւրիկիտներ, Տելթա աւրիկիտներ
Հարեւաններ՝ Ցուլ, Պերսեւս, Ընձուղտ, Լուսան, Երկուորեակ


== Պատկերում ==

Կառավարը կը նոյնացուէ Աթէններու հերոս Էրիխթոնիոսին, որ Հեփեստոսի հողածին զաւակն էր եւ Աթէններու թագաւոր Ամփիկտիոնի դէմ կը կռուէր քառաձի կառքին վրայ հեծած:
Աւանդաբար, աստղագիտական քարտէզներուն վրայ Կառավարը կը պատկերուէ ձախ ուսին վրայ այծ մը բռնած տեսքով եւ երկու ուլերով ձախ թեւին տակ: Այծը կը մարմնաւորէ յունական դիցաբանութեան Ամալթէա այծը, որ Կրետէ կղզիին վրայ կերակրած էր Զեւսը: Ան բռնած ունի նաեւ սանձեր աջ ձեռքին: Սակայն, տարիներու հետ Կառավարի պատկերները ունեցած են հակասական բովանդակութիւններ: Աջ ձեռքին երբեմն կը պատկերէին մտրակ: Երբեմն ալ Կառավարը կը պատկերէին ոչ թէ որպես կառք վարող, այլ որպէս Բելերոփոն, որ Պեգասին հեծած բախուեցաւ Ողիմպոս լերան եւ զոհուեցաւ: Սա պատմուածքին վարկածով Եուպիտերը խղճահարեցաւ Բելերոփոնը անոր անմտութեան համար եւ զայն տեղափոխեցաւ աստղերուն քով:
Արթիւր Ադամով

Արթիւր Ադամով (Յարութիւն Ադամեան, 23 Օգոստոս 1908(1908-08-23)[…], Քիսլովոտսք, Փիաթիկորսք, Թերեքի մարզ, Ռուսական Կայսրութիւն - 15 Մարտ 1970(1970-03-15), Փարիզ, Փարիզի շրջան), հայ ֆրանսագիր թատերագիր, բանաստեղծ եւ թարգմանիչ։ Անհեթեթի թատրոնի հիմնադիրներէն մէկը։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Թիֆլիս, Կովկասի մէջ նաւթի հանքեր ունեցող հարուստ ընտանիքի մը մէջ։ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին ընտանիքին հետ մեկնած է շրջապտոյտի, սակայն պատերազմն ու որոշ իրադարձութիւններ պատճառ դարձած են, որ ան կանուխ տարիքէն անցնի Զուիցերիա եւ ապա` Փարիզ, ուր հաստատուած է վերջնականապէս։
Ան հետաքրքրուած է փիլիսոփայութեամբ, անդամակցած է Ֆրանսայի Համայնավար կուսակցութեան եւ մեծապէս տպաւորուած հոգեվերլուծումով եւ ռուսական թատրոնով։ Ֆրանսերէնի թարգմանած է` ֆրոյտեան դպրոցի այլախոհ եւ մշակութային թեքումով երեք սաներէն` Ֆռոմմ, Հոռնէ, եւ Եունկ։


== Գործունէութիւն ==
Ան գրած է թատրերգութիւններ, բանաստեղծութիւններ։ Անհեթեթի թատրոնի հիմնադիր 3 անդամներէն մէկը եղած է, սակայն Փարիզի մէջ ստեղծագործող երեքը ֆրանսացիներ չէին: Անոնցմէ մէկը իրլանտացի էր, երկրորդը՝ ռումանացի, երրորդը՝ հայ: Դժբախտաբար հայ թատրոնը բացառապէս ծանօթ է իրլանտացիին, ռումանացիին, սակայն գրեթէ ծանօթ չէ երրորդին՝ հայուն:
Ադամով Անհեթեթի թատրոն եկած է գերիրապաշտներու դպրոցէն` անցնելով Անթոնին Արթոյի դպրոցէն, եւ դարձած է երեք սիւներէն մէկը անհեթեթի թատրոնին` գործածելով նաեւ Սթրինտպերկի երազահմայական (onirisme) ոճը մեծ յաջողութեամբ` իր «L’Invasion» («Ներխուժում» թատերախաղին մէջ:
Ադամով ցաւ զգացած է, որ ինք չէ յաջողած հաւատրիմ մնալ իր մայրենի լեզուին: Մինչդեռ անոր գործերը բեմադրուած են աշխարհի բազում հեղինակաւոր թատրոններու մէջ։
Անցեալ դարու յիսունականներուն զայն լուսանկարած է «Getty Images» հանրայայտ գործակալութիւնը, անոր մասին գրած է «Encyclopedia Britanika»ն, թէեւ ներկայացուած է իբրեւ ֆրանսացի, հեղինակ, որ ազգութեամբ հայ է, գրած է «Larousse»-ը, զայն յիշատակած են գրեթէ բոլոր ակադեմական շտեմարանները` «Oxford reference»էն մինչեւ «IMDb», անոր գիրքերը կը վաճառուին աշխարհի նշանաւոր գրախանութներու մէջ եւ առցանց միջոցներով։


== Գործերը ==
Արթիւր ստեղծագործած է երկու համաշխարհային պատերազմներուն ընթացքին․ ան գրած է․

«Ներխուժումը» (1951),
«Ծաղր եւ ծանակը» (1952),
«Փինկփոնկը» (1955),
«Ճանապարհի ուղղութիւնը» (1953),
«Ինչպէս որ էինք»-ը (1954) ձաղկելով մարդոց իրեղէնացումն ու կեղեքումը դրամատէրներուն կողմէ:


== Ադամով եւ իր ինքնութիւնը ==
Ադամով իր ամբողջ կեանքին տեւողութեան ինքզինք անբախտ զգացած է` կանուխ տարիքէն զրկուած ըլլալով իր հայրենի միջավայրէն:
Ան իր «Confessions» («Խոստովանութիւններ») խորագրուած մտերիմ հատորին մէջ գրած է.
Արամ Կլորիկ

Տոքթ. Արամ Կլորիկ (1906, Մանչեսթեր, Լանկաշիր, Անգլիա, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւն - 1998), հայ բժիշկ, ականջի մասնագէտ։


== Կենսագրական գիծեր եւ կրթութիւն ==
Ծնած է Անգլիոյ Մանչեսթըր քաղաքը։ Ան երկու տարեկանին ծնողքին հետ Միացեալ Նահանգներ հաստատուած է: Հայրը, որ նոյնպէս կոչուած է Արամ Կլորիկ, ծնած է Հայաստան, 19 տարեկանին` Անգլիա գաղթած ու հոն ան ամուսնացած է Պէաթրիս Ալեն անունով անգլուհիի մը հետ: Միացեալ Նահանգներու մէջ Կլորիկ ընտանիքը հաստատուած է Քենեքթիքթ նահանգի Նիւ Լանտըն քաղաքին մէջ: 
Երիտասարդ Արամ Կլորիկ իր կրթութիւնը ստացած է Նիւ Լանտընի  պետական նախակրթարանին եւ բարձրագոյն վարժարանին մէջ: Ապա անցած է Մասաչուսեց նահանգի Էթլենթիք քոլեճը եւ ընդունուած է իբրեւ բժշկական ճիւղի ուսանող:
Ապա անցած է Քալիֆորնիա եւ հետեւած է Լոս Անճելըսի մէկ արուարձանին մէջ գտնուող Աւետարանիչներու քոլեճի բժշկական դասընթացքներուն:
Ան իր բժշկական վկայականը ստացած է 1938-ին:


== Գործունէութիւն ==
Տոքթ. Արամ զանազան հիւանդանոցներու մէջ ծառայած է սկզբնական շրջանին: Բժշկութեան մէջ իր առաջին քայլերը առած է երեխաներու հիւանդութեանց բժշկութեան մարզին մէջ: Սակայն մեծ հետաքրքրութիւն ունեցած է ականջի հիւանդութեանց հանդէպ:
1941-ին ականջի առողջապահութեան դասախօս նշանակուած է Աթլանթայի Էմորի համալսարանին մէջ:
Աւելի ետք` 1946-47 թուականներուն, ան նշանակուած է օգնական փրոֆէսօր նոյն համալսարանին մէջ:
Բ. Աշխարհամարտին, Միացեալ Նահանգներու պատերազմի մտնելէն ետք, կոչուած է զինուորական ծառայութեան եւ ղրկուած՝ Իսլանտա եւ Անգլիա: Անգլիոյ մէջ ամուսնացած է Մարկարեթ Տընհամի հետ եւ ունեցած են երկու աղջիկ:
Արտասահման գտնուած միջոցին, ան ուսումնասիրած է պարագաներ, երբ ենթականերու լսողութիւնը խանգարուած է ռումբերու պայթիւնին կամ շատ բարձրերը կատարուած թռիչքներուն պատճառով:
Պատերազմէն ետք նշանակուած է լսողութեան բաժնի պետ` Ուոլթըր Ռիտ զինուորական հիւանդանոցին մէջ: Ուաշինկթըն, ուր միեւնոյն ատեն վարած է Ամերիկացի վեթերաններու լսողութեան կեդրոնը: նոյն շրջանին Ճորճ Ուաշինկթըն համալսարանի դասախօս կարգուած է:
1952-ին ընդունած է Հարաւային Քալիֆորնիայի համալսարանի դասախօսի պաշտօնը` ականջի, քիթի եւ կոկորդի հիւանդութիւններու համար:
Լոս Անճելըսի հիմնարկը իրմէ խնդրած է, որ հիմնէ հետազօտութեանց կեդրոն մը` լսողութեան շուրջ: Ան դարձած է հիմնարկութեան աղմուկի հետազօտման կեդրոնի յանձնախումբին տնօրէնը: Պրպտումի այս կեդրոնին մէջ գործած է 12 տարի, մինչեւ 1964 Յուլիս, երբ հրաւիրուած է Տալլասի Քոլլիըր լսողական եւ լեզուական կեդրոնին իբրեւ պատասխանատու:


== Ստեղծագործութիւն ==
Տոքթ. Կլորիկ ճարտարարուեստի մէջ գործածութեան համար պատրաստած է ականջի խցաններու շարք մը: Պարզ եւ փոքր ձգախէժէ խցաններ: Ծանրութիւնը հազիւ 35 կրամ է: Այս խցանները նախ որդեգրուած են Քալիֆորնիոյ օդանաւաշինական ճարտարարուեստին կողմէ, 1949-ին: Ապա հրապարակ հանուած են «Սաունտ սենթըր»-ի վաճառանիշով:
Աւելի ուշ Միացեալ Նահանգներու զանազան շրջաններէն ապսպրանք ստացուած է 100 հազար կտորի համար: