Կեդրոնասիական Արաբերէն

Կեդրոնասիական արաբերէն, Արաբերէնի կեդրոնասիական բարբառներ (արաբ․՝ العربية الآسيوية الوسطى‎‎), անյետացման եզրին գտնուող արաբերէն լեզուի տարատեսակութիւն՝ տարածուած Աֆղանիստանի, Տաճիկիստանի եւ Ուզպեքիստանի արաբներու շրջանը: Կեդրոնական Ասիոյ արաբական բարբառները խիստ տարբեր են արաբական այլ յայտնի տարատեսակներէն եւ կը ձեւաւորին բարբառներու անկախ խումբ:
Կեդրոնասիական բարբառները եղած են նստակեաց եւ քոչուոր կեդրոնասիական արաբներու լեզուն, որոնք բնակած են Սամարղանդի, Պուխարայի, Կաշկատարիոյ, Սուրխանտարիոյ (ներկայիս Ուզպեքիստան), Խաթլոն շրջանին (ներկայիս Տաճիկիստան) եւ ժամանակակից Աֆղանիստանի քանի մը շրջաններու մէջ: Կեդրոնասիական բարբառը շատ ընդհանրութիւններ ունի Արաբական թերակղզիի եւ Իրաքի բեդուինների բարբառների հետ:
Առաջին արաբները Կեդրոնական Ասիա եկած են 8-րդ դարուն, Արաբական արշաւանքներու ժամանակ: Այս տարածքին մէջ խալիֆի իշխանութեան հաստատումէն եւ հողերու բնակիչներու կողմէ իսլամութիւնը ընդունումէն ետք արաբերէնը դարձաւ գրականութեան եւ գիտութեան լեզու: Կեդրոնասիական արաբներու մեծ մասը ապրած է մէկուսացուած համայնքներու մէջ եւ չեն խառնուած տեղի բնակչութեան հետ մինչեւ 20-րդ դարու 60-ականներու վերջը: Այս հանգամանքը թոյլ տուաւ, որ արաբերէնը շարունակէ պահպանուիլ մինչեւ 20-րդ դար:
19-րդ դարու վերջը շատ արաբ հովիւները լքեցին ժամանակակից Ուզպքիստանի եւ Տաճիկիստանի տարածքն այն պատճառով, որ այդ հողերը անցած էին Ռուսական կայսրութեան տիրապետութեան տակ եւ գաղթեցին Աֆղանիստանի հիւսիս: Ներկայիս այդ արաբները արաբերէնի չեն տիրապետեր եւ կը խօսին ուզպեքերէն: ԽՍՀՄ-ի կազմաւորումէն ետք Ուզպեքիստանի եւ Տաճիկիստանի կեդրոնասիական արաբները ստիպուած էին հրաժարուիլ քոչուորական կեանքէն եւ սկսան խառնուիլ ուզպեքներու, տաճիկներու եւ թուրքմէններու հետ: 1959-ի Մարդահամարի տուեալներով արաբերէն խօսած է կեդրոնասիական արաբներու միայն 34%-ը, միւսները իրենց մայրենի լեզու համարած են ուզպեքերէնը կամ տաճիկերէնը: Ներկայիս Կեդրոնասիական արաբերէն կը խօսին Սուրխանդարի, Կաշքատարի եւ Պուխարայի հինգ գիւղերու մէջ։ 1980-ականներու սկիզբին հաղորդուած էր, որ այդ լեզուի կրողները հիմնականին տարեցներն են: Ուզպեքիստանի մէջ կայ կեդրոնասիական արաբերէնի երկու ոչ-փոխըմբռնելի բարբառներ` կաշկատարիական եւ պուխարական:
Տարիներ շարունակ Իսահակ Վիննիքովը ուսումնասիրած է ԽՍՀՄ կեդրոնասիական արաբներու մշակոյթը, լեզուն եւ բանահիւսութիւնը: «Պուխարայի արաբներու լեզուն եւ բանահիւսութիւն» աշխատութեան մէջ հաւաքագրուած է 67 բնագիր, Ջոգարի եւ Արաբխանայի մէջ բնակուող 25-64 տարեկան արաբներու խօսքերէն:
Վերջերս ուսումնասիրութիւնները Խորասանի արաբերան բարբառը (կը խօսին Իրանի Խորասանի շրջանին մէջ) կը համարեն Կեդրոնական Ասիոյ արաբական ընտանիք եւ կը գտնեն, որ այն սերտօրէն կապուած էր կաշկատարիական բարբառի հետ:


== Գրականութիւն ==
Советская этнография. — Издательство Академии наук, 1972.
Джарылгасинова Р. Ш., Толстова Л. С. Этнические процессы у национальных групп Средней Азии и Казахстана. — Наука, 1980. — 232 с.
Винников И. Н. Язык и фольклор бухарских арабов. — М., 1969. — 359 с.
Церетели Г. В. Арабские диалекты в Средней Азии // Доклады советской делегации на XXIII Международном конгрессе востоковедов. Секция семитологии. — М, 1954.
Церетели Г. В. Арабские диалекты в Средней Азии. — Тбилиси, 1956. — Т. 1.
Кармышева Б. Х. Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана. По этнографическим данным. — Наука, 1976. — 321 с.