armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Սրապիոն Հէքիմեան

Սրապիոն Հէքիմեան (Օգոստոս 16, 1831, Կոստանդնուպոլիս — Մարտ 7, 1892, Կոստանդնուպոլիս), թատերական-մշակութային գործիչ, թատերագիր, բանաստեղծ ու համբաւաւոր հաշուակալ, թատերագիր։


== Կենսագրութիւն ==
Սրապիոն Հէքիմեան ծնած է Կոստանդնուպոլիս, 1931-ին: Ան թոռն էր կարնեցի բժիշկ Յովսէփ Հէքիմեանի: Ուսումը ստացած է ծննդավայրի Մխիթարեաններու տարրական դպրոցին մէջ, ապա 1833-ին կ'ուղարկուի Վենետիկ, ուր կ'ուսանի Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին մէջ եւ յաջողութեամբ կ'աւարտէ զայն: Կը հմտանայ եւրոպական շարք մը լեզուներու մէջ։ Պոլիս վերադառնալէ ետք, կ'երթայ Խրիմ, իր եղբօր օգնելու առեւտրական գործին մէջ, ապա կրկին կը վերադառնայ Պոլիս եւ 1853-ին Ֆրանսացի ճարտարագէտներու խումբի մը հետ որպէս հաշուագէտ եւ քարտուղար կը մեկնի Պուլկարիա: Պոլիս վերադառնալով, 1857-ին կ'ամուսնանայ Աննա Մանասեանի հետ՝ դուստրը Փարիզի մէջ Օսմանեան Կայսրութեան դեսպան Մանաս էֆէնտիի:
Բերայի մէջ ան թատերախումբ մը կը կազմէ համախմբելով Միջագիւղի, Խասգիւղի եւ շրջակայ վայրերու խոստմնալից ուժերը: Ան ծնունդ կու տայ Արեւելեան թատրոնին, ինք վարելով անոր տնօրէնութիւնը եւ անձնապէս տրամադրելով մեծ գումարներ: Թատերախումբը ներկայացումներ տուած է հայերէն, թուրքերէն, իտալերէն լեզուներով: Գլխավոր դերերը կատարած է ինքը։ Այս թատրոնին համար ալ Հէքիմեանը գրած է «Մանուէլ» պատմական ողբերգութիւնը, որ երկար տարիներ ներկայացուած է արեւմտահայ եւ արեւելահայ բեմերու վրայ (դերերը խաղացած են Պ. Ադամեանը, Գ. Չմշկեանը, Յ. Աբելեանը)։
Հէքիմեան նաեւ ինքնուրոյն ու թարգմանական բանաստեղծութիւններով, գրականութեան ու թատրոնի նուիրուած յօդուածներով հանդէս եկած է «Բազմավէպ», «Երկրագունդ», «Ծաղիկ», «Մասիս», «Մուսայք», Մասեաց» եւ այլ պարբերականներու մէջ։ Հէքիմեանի ստեղծագործութիւններէն են «Արտաշէս եւ Սաթենիկ» (1848), «Հարմակ եւ Աշխէն» (1850), «Վահրամ», «Սմբատ Ա.» տրամաները։
«Տաղք եւ Քերթուածք» խորագիրով հատորի մը մէջ (1952) ամփոփուած են իր չափածոյ գործերը: Շուտով, իր թատերախաղերը ամփոփուած են այլ հատորի մը մէջ:
Մահացած է 1892-ին: Կաթողիկէ ըլլալով, թաղուած է հայ կաթողիկէներու Շիշլիի գերեզմանատունը, Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի եւ Պետրոս Ադամեանի շիրիմներուն կողքը:


== Մատենագիտութիւն ==


=== Մամուլ ===
Կինն Զարմայրա (պոէմ): Բանասէր, 1851, № 4:


== Աղբիւր ==
«Թատերական Դէմքեր», Նշան Պէշիկթաշլեան, հրատարակութիւն՝ Գ.Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի թիւ 4, էջ 1090-1091։
Կարպիս Թիւլպէնտճեան

Կարպիս Թիւլպէնտճեան (1894, Բաբերդ - 1927, Մարսէյ), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Կարպիս Թիւլպէնտճեան ծնած է 1894 թուականին, Կարնոյ նահանգի Բա­բեր­դի գա­ւա­ռի կեդրոն Բա­բերդ քաղաքին մէջ։ 1896 թուականին՝ ջարդի ժամանակ, կորսնցուցած է ծնողները։ 1903 - 1906 թթ. յաճախած է Կարին քաղաքի Կարմիր վանուց ժառանգաւորաց վարժարանը։
1906 թ. փոխադրուած է Կ. Պոլիս եւ ուսանած է Կեդրոնական, ապա Էսայեան վարժարաններուն մէջ։
Ուսանած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական համալսարանի դեղագործական բաժինին մէջ։ Նիւթական պայմաններու պատճառով ուսումը ձգած է թերաւարտ։ Կ. Պոլսոյ Բերա թաղամասին մէջ որպէս դեղագործ աշխատած է։ Եղած է ՀՅԴ-ի անդամ։
1914 թուականին դաշնակցական ըլլալուն պատճառով, ենթարկուած է թուրքական ոստիկանութեան հետապնդումներուն։ Սկիզբը՝ թաքնուած է ոստիկանութիւնէն, ապա գործած է կեղծանունով։
1914 թուականին, Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Մաքրի գիւղին մէջ (Պաքըրքէոյ) զինվորական դեղագործ ծառայել։
1918 թուականին, պատերազմն աւարտվելէ ետք, իր հօրեղբօրորդի Ա. Բաբերդեանի եւ Պ. Եմենիճեանի հետ լծուած է որբահաւաքութեան ազգանուէր, սակայն յոյժ վտանգավոր գործին, որ վարում էր Ա. Չագըրյանը։
1922 թուականի վերջերուն Կ. Պոլսէն անցած է Ֆրան­սա, ուր որպէս դեղագործ աշխատել է։ Քայքայուած առողջութիւնը վերականգնելու եւ կազդուրուելու նպատակով որոշ ժամանակ ապրած է Կիպրոս։
Մահացած է 1927 թուականի Փետրուար 23-ին, Մար­սէյի մէջ՝ 33 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Թէոդիկ, Ամէնուն տարեցոյցը, 1928, Փարիզ, 1929։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Սերովբէ Պէնկլեան

Սերովբէ Պէնկլեան (28 Յունիս 1838(1838-06-28), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 28 Փետրուար 1903(1903-02-28), Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս), հայ դերասան եւ թատերական գործիչ։
Յաճախած է Բերայի ազգային երկսեռ վարժարանը։ Փոքր տարիքէն աշխատած է եւ այդ իսկ պատճառով դպրոց չէ յաճախած: Աշխատած է ըմպելարանի մը մէջ՝ իր եղբօր հետ: Չորս եղբայր ունեցած է եւ արհեստ չէ ունեցած։ 
Սերովբէ կարդալ չէ գիտցած, իսկ հայերէն արտասանութիւնն ալ օտար առոգանութիւն ունեցած: Հայերէնով ներկայացման մը հանդիսատես ըլլալով, զգացած է, որ ինք ընդունակ է դերասանութեան, եւ 1857-1858-ին բարձրացած է բեմ Խասգիւղի մէջ, մասնակցելով Մազաքեան-Աճէմեանի թատերախումբի ներկայացումներուն:
1861-1862 մտած է Արեւելեան թատրոնի խումբին մէջ իբրեւ դերասան։ 1863 թուականին Էքշեանի խումբին հետ մեկնած է Զմիւռնիա եւ հանդէս եկած քաղաքի այլ թատերախումբերու մէջ։ 1868 թուականին մաս կազմած է Յակոբ Վարդովեանի «Օսմանեան թատրոն»ի մէջ։
1878 թուականին կազմակերպած է մասնագիտական օփերեթային խումբ մը, որ բեմադրած է հայկական եւ թարգմանական օփերէթներ։ Խումբին մէջ հանդէս եկած են Սիրանոյշը, Գարագաշեան քոյրերը, Մարտիրոս Մնակեանը, Դաւիթ Թրեանցը, Դ․ Շիրինեանը, Մ․ Չափրաստը եւ ուրիշներ։ Սերովբէ Պէնկլեանի թատերախումբը հիւրախաղերով այցելած է Թուրքիոյ, Յունաստանի, Եգիպտոսի շարք մը քաղաքներ։ Պէնկլեանի լաւագոյն դերերէն եղած են՝ Բել (Ռ․ Սետեֆճեանի «Հայկ դիւցազն»), Մերզուկ (Շ․ Լեկոքի «Ժիրոֆլե-ժիրոֆլիա»), Արիֆ, Հոր-հոր աղա (Տիգրան Չուխաճեանի «Արիֆ», «Լեպլեպիճի Հոր-հոր աղա»), Շապուհ (Մ․ Պեշիկթաշլեանի «Արշակ Բ.», բեմադրութիւն Սերովբէ Պենկլեանի, 1899, Փարիզ)։


== Աղբիւրներ ==
«Թատերական Դէմքեր», Նշան Պէշիկթաշլեան, Գէորգ Մելիտինեցի Գրական Մրցանակ, էջ 63-78։
1592 թուական

1592 թուական, նահանջ տարի, 16րդ դարու 92րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1592 ծնունդներ

Յունուար 5՝ Շահ Ճահան (մ.1666), մեծ մոկուլներու 5րդ կայսր


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1592 մահեր
Վիքթոր Օրպան

Վիքթոր Օրպան (հունգարերէն՝ Orbán Viktor ծն.31 Մայիս 1963)՝ հունկար իրաւաբան եւ քաղաքական գործիչ: Հունկարիոյ ներկայիս վարչապետն է, այդ պաշտօնին է 2010 թուականէն: Նաեւ մինչ այդ վարչապետի պաշտօնն զբաղեցրած է 1998-էն մինչեւ 2002 թուականը: Ազգային-պահպանողական Ֆիտես (հունգարերէն՝ Fidesz) կուսակցութեան առաջնորդն է:


== Կենսագրութիւն ==


=== Վաղ Տարիներ ===
Ծնած է Սեքէշֆեհերուար (հունգարերէն՝ Székesfehérvár) գիւղական միջին խաւի ընտանիքին մէջ որպէս գիւղտնտեսական ձեռնարկատէր Տեոզեոյ Օրպանի (հունգարերէն՝ Győző Orbán, ծն. 1940) եւ խօսքաբոյժ Էրժեպէթ Շիփոշի (հունգարերէն՝ Erzsébet Sípos) աւագ որդի:: Օրպանն իր մանկութիւնն անցկացուցած է երկու մօտակայ՝ Ալսութտոպոժ (հունգարերէն՝ Alcsútdoboz) եւ Ֆելսութ (հունգարերէն՝ Felcsút) գիւղերուն մէջ:


=== Ուսում ===
Սեքէշֆեհերուար ուսանած ատենը սորված է անգլերէն: Երկու տարի ռազմական ծառայութենէ ետք իրաւաբանութիւն ուսանած է Պուտափեշտի Լորանտ Եթուեոշ համալսարանէն (հունգարերէն՝ Eötvös Loránd Tudományegyetem) ներս, աստիճանաւորուած է 1987 թուականին եւ իր թեկնածուական թեզը գրած է Լեհական համերաշխութեան շարժումի առարկայով: Ատկէ ետք երկու տարի ապրած է Սոլնոք (հունգարերէն՝ Szolnok) եւ ապա անցած է Պուտափեշտ եւ աշխատած է Գիւղտնտեսութեան եւ պարէնի նախարարութենէ ներս:

Մինչեւ քաղաքականութեան մէջ մտնելը կարճատեւ քաղաքագիտութիւն ուսանած է Օքսֆորտին մէջ, ստանալով կրթաթոշակ Սորոսի հիմնադրամին կողմէն: Իրա նձնական դասախօսը եղած է Հեկելական քաղաքական փիլիսոփայ Զպիկնիեւ Փելժինսքին(անգլերէն՝ Zbigniew Pelczynski): 1990-ին Յունուարին վերադարձած է Հունկարիա՝ մասնակցելու համար առաջին ետհամայնավարական խորհրդարանի ընտրութիւններուն:
Տասնչորս եւ տասնհինգ տարեկանին եղած է Համայնավար Երիտասարդական Կազմակերպութեան քարտուղար իր դպրոցէն ներս: Օրպանն ըսած է յետագայ հարցազրոյցներուն մէջ, որ իր քաղաքական հայացքները արմատապէս փոխուած են ռազմական ծառայութեան ատենը, բնութագրելով համայնավարական վարչակարգին իր աջակցութիւնը որպէս «միամտութիւն»:
Աթանասիոս Սաֆար Ալ Աթթար

Աթանասիոս Սաֆար Ալ Աթթար (1638 - 4 Ապրիլ 1728(1728-04-04)),  ասորի կաթոլիկներու Մէրտինի առաջնրդ։ 


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Մէրտին: Ծանօթ եղած է ասորերէն, թրքերէն, պարսկերէն, արաբերէն ու իտալերէն լեզուներուն: Շրջան մը գտնուած է Թիֆլիս:
Ընտրուած է ասորի կաթոլիկներու Մէրտինի առաջնրդ: Հանգանակութիւն կատարելու համար՝ 1691-ին մեկնած է Հնդկաստան, ուր մնացած է հինգ տարի եւ հաւաքած գումարով վանք մը հիմնած է Հռոմի մէջ:
1721-ին նշանակուած է ասորի կաթոլիկ համայնքի մօտ առաքելական նուիրակ ու մնացած է այդ պաշտօնին վրայ եօթը տարի:
Վախճանած է Հռոմ, 1728-ին եւ թաղուած՝ իր կառուցած վանքին մէջ։


== Աղբիւրնիւններ ==
Հ. Իսհաք Վրդ. Արմալէի յօդուածը, "المشرق» -"Ալ Մաշրէք», Պէյրութ, ԺԱ., թիւ 8, Օգոստոս 1908, էջ 563-570:
Գերմանիկ (հանդէս)

«Գերմանիկ», քառամսեայ (սկիզբը՝ եռամսեայ եւ երկամսեայ) հանդէս։ Լոյս կը տեսէ 1930 թուականէն, Նիւ Եորքի մէջ։ Մարաշի Հայրենակցական միութեան Ամերիկայի շրջանակի հրատարակութիւն է։ Հիմնադիր խմբագիրը Գ․ Գալուստեանն էր, խմբագիրը՝ Ա․ Փօլատեանը։


== Գործունէութիւն ==
Նպատակն էր սփիւռքի մարաշցիներուն ներգրաւել Հայրենակցական միութեան կրթական, մշակութային գործունէութեան ոլորտը, ամրապնդած անոնց կապը Խորհրդային Հայաստանի հետ։ Պարբերաբար ակնարկներ կը տպագրէր հայրենադարձ մարաշցիներու, Նոր Մարաշ աւանի մասին, կը հրատարակէր Խորհրդային Հայաստան այցելած մարաշցիներու տպաւորութիւնները, ազգագրական նիւթեր։ «Գերմանիկը» կը ներկայացնէր մասնաճիւղերու կեանքը, կը տպագրէ Միութեան շրջաբերականներն ու յայտարարութիւնները, ինչպէս նաեւ գրական, գեղարուեստական եւ պատմական գործեր։ Ունէր անգլերէն բաժին։
Nike

Nike (կը հնչուի՝ "Նայքի") , մարզական հագուստ եւ պարագաներ արտադրող ամերիկեան ընկերութիւն:


== Կարողութիւնը ==
Ընկերութեան վաճառանիշը կը գնահատուի 10.7 միլիար տոլար եւ կը համարուի ամենասուղ մարզական ճարտարարուեստ:. 20 Սեպտեմբեր 2013 թուին կը մտնէ Տոուճոնսի արդիւնաբերական ցուցակին մէջ:
2007 թուականին ընկերութեան եկամուտը գերազանցել է 16 միլիար տոլարի, իսկ 2012 թուականի տուեալներով Նայքը ամբողջ աշխարհի մէջ ունեցած է աւելի քան 44 հազար աշխատող:


== Պատմութիւնը ==
Ընկերութիւնը հիմնադրուած է Մարկոյ Փարքերի եւ Ֆիլ Նայթի կողմէ 25 Յունուար 1964 թուականին «Blue Ribbon Sports» անուան տակ եւ պաշտօնական վերանուանուած է «Nike» 30 Մայիս 1978 թուականին:
Գրասենեակը կը գտնուի Օրեկոն նահանգի Պիւերթոն քաղաքին մէջ:


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտօնական կայք
Ալեքսանտր Յարութիւնեան

Ալեքսանտր Գրիգոր Յարութիւնեան (23 Սեպտեմբեր 1920(1920-09-23), Երեւան, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն - 28 Մարտ 2012(2012-03-28), Երեւան, Հայաստան), երգահան եւ բազմաժանր ստեղծագործող: Խորհրդային եւ հայ երաժշտահան եւ դաշնակահար, Երեւանի պետական երաժշտանոցի փրոֆէսոր (1977), յայտնի է յատկապէս իր շեփորի քոնչերթոյով, որ Նիւ Եորք Թայմզը նկարագրած է որպէս հնչեղ:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Երեւան, Գրիգոր եւ Ելեոնորա Յարութիւնեաններու ընտանիքէն ներս։ Հայրը զինուորական էր։
1927 թուականին մտած է Երեւանի պետական երաժշտանոցի մանկական խումբը, իսկ 1934-ին արտօնութիւն ստացած է երաժշտանոցի արուեստանոցը ուսանելու։ Աւարտած է Երեւանի երաժշտանոցը Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի նախօրէին։
1946-1948-ին ստեղծագործած է Մոսկուայի հայ մշակոյթի տան մէջ։ 1954-ին եղած է Հայֆիլհարմոնիայի գեղարուեստական ղեկավարը: 1970-2008 դասաւանդած է Երեւանի երաժշտանոցին մէջ։


== Ստեղծագործական կեանք ==
1949-ին Յարութիւնեան կը գրէ «Տօնական նախերգանք»ը, որ առաջին անգամ կը ներկայացուի Լենինկրատի ֆիլհարմոնիքի մեծ դահլիճէն ներս, Եւկէնի Մրաւինսքիի ղեկավարութեամբ: Մոսքուայի երաժշտական համաժողովին Արամ Խաչատրեանը անոր ներկայացուց որպէս խոստումնալից խորհրդային երաժշտահան:

«Սայեաթ-Նովա» օփերա
192 (թիւ)

192 (հարիւր իննսուներկու)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 191-ի եւ 193-ի միջեւ


== Յատկութիւններ ==
 A005349  յիսունվեցերորդ բերկրալի թիւն է
 A007770  ուրախ թիւ է
տասը յաջորդական պարզ թիւերու գումար է՝ 192=5+7+11+13+17+19+23+29+31+37
կիրառութիւններ
192 Նաւսիքէ աստեղնեակի կարգային թիւն է
 Alt + 192 -ի գործադրումով կը ստացուի └ նշանը
Տարուայ 192րդ օրն է Յուլիս 11-ը (նահանջ տարիներուն՝ Յուլիս 10-ը)
Զապէլ Թագուհին

Զապէլ Ա. Ռուբէնեան, Կիլիկիոյի Հայոց թագուհի (1222-1252, Լեւոն Բ.-ի եւ Սիպիլ Լուսինեանի դուստրը, Ռուբինեաններու թագաւորական տոհմին վերջին շառաւիղը։


== Կենսագրութիւն ==
Զապէլին ծննդեան թուականին հետ կապուած քանի մը տարբերակներ կան՝ 1212, 1213, 1215, 25 Յունուար 1216 , 27 Յունուար 1216 եւ 25 Յունուար 1217։ Ծնած է Սիս։
1222-ին հօրը կամքով գահաժառանգ նշանակուած է, իսկ անոր խնամակալը դարձած Կոստանդին Գունդստապլը, որ կը ստանձնէ երկիրին կառավարումը, մինչեւ Զապէլին մեծնալը։ Կիլիկեան թագաւորութիւնը այդ ընթացքին ապրած է ծանր ռազմաքաղաքական շրջան, սակայն 2 Մայիս 1219-ին Զապէլը կը թագադրեն Կիլիկիոյ հայոց թագուհին:
Կոստանդին Գունդստապլը 1222-ին քաղաքական նկատառումներով մանկահասակ թագուհին կ'ամուսնացնէ Անտիոքի դուքսին որդիին՝ Ֆիլիփին հետ՝ վերջինիս յանձնելով հայկական գահը։ Անոր լատինամետ քաղաքականութեան պատճառով 1225-ին Կոստանդին Ֆիլիփը կը տապալէ եւ մահապատիժի կ'ենթարկէ (Ֆիլիփ  հայասէր չէր, արքունիքը լեցուցած էր խաչակիր ասպետներով:), իսկ 1226-ին Զապէլը կ'ամուսնացնէ իր որդիին՝ տասներեքամեայ Հեթումին հետ, վերջինս հռչակելով Հայոց թագաւոր։ Երբ Զապէլ չափահաս կը դառնայ, ամուսնութիւնը կը հաստատուի, եւ Հեթումն ու Զապէլը կ'ունենան երեք որդի եւ հինգ դուստր, որոնցմէ Լեւոն Գ. հետագային կը դառնայ գահակալ:
Պահպանուած են Զապէլին եւ Հեթում Ա.-ի պատկերներով դրամներ։ Զապէլ թագուհին աչքի ինկած է քաղաքական ու հասարակական մեծ գործունէութեամբ: 

 
Զապէլ թագուհին կը մահանայ վաղ տարիքին` 22 Յունուար 1252-ին, մայրաքաղաք Սիսի մէջ: Անոր մահը կը սգայ ողջ հայոց աշխարհը: Թաղման թափօրը Կոստանդին կաթողիկոսի առաջնորդութեամբ Սիսի արքայական պալատէն կը շարժի դէպի Դրազարկի վանք: Կը թաղուի իր հիմնած այժմ կործանած Դրազարկ վանքին մէջ: 
Եղած է օրինակելի հայուհի, նուիրուած է գիրի, գիրքի, արուեստի, մշակոյթի, եւ հանրային շինարարութեան: Ունեցած է հանրային ծառայութեան բարձր գիտակցութիւն, հիմնած է հիւանդանոց եւ վանք: Ունեցած է ութ զաւակ:
Գերմանիոյ Բաժակ


== Եզրափակիչներ ==


== Արտաքին յղումներ ==
DFB Pokal Պաշտօնական կայքը Կաղապար:En icon
League321.com - National cup results. Կաղապար:En icon
«Գերմանական ֆութպոլ» կայքին մէջ Բաժակին մասին (ռուս.)
Գիտական շարժում

«Գիտական շարժում», ամսաթերթ։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1923-ին, Հալէպի մէջ։ Խմբագիր՝ Վ․ Կարանֆիլեան։ Տպագրած է յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ սոցիոլոգիայի, գրականութեան, բժշկութեան, գիւղատնտեսութեան մասին, անդրադարձած՝ դպրոցի եւ մանկավարժութեան խնդիրներուն։
418 (թիւ)

418 (չորս հարիւր տասնութ) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 417-ի եւ 419-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A007304  սեպային թիւ է
 Alt   418  գործադրելիս կը ստացուի կիւրեղեան в տողատառը
418 Ալեմանիա աստեղնեակի կարգային թիւն է
Վերապրած Մայրը (յուշարձան, Լաս Վեկաս)

Կաղապար:Տեղեկաքարտ հուշարձան
«Ձերապրած մայրը» յուշարձան, յուշարձան ԱՄՆ նեւադա նահանգի Լաս Վէկաս քաղաքի հայկական սուրբ Կարապետ եկեղեցու բակին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Յուշարձանը կառուցուած է ի յիշատակ հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ զոհ դարձած բոլոր կանանց։ Յուշարձանի բացումը տեղի ունեցած է 2013 թուականի մայիսին` ՀԱԷ ԱՄՆ Արեւելեան թեմի առաջնորդ, արքեպիսկոպոս Մուշեղ Մարտիրոսեանի հովանու տակ։ Յուշարձանի ստեղծման նախաձեռնողը Գարի Դերազուն է, որ նաեւ միջոցնէր նուիրաբերած է կոտորածի զոհ դարձած բոլոր կանանց յիշատակը յաւէրժացնող յուշարձանի ստեղծման համար:


== Հեղինակ ==
Հեղինակ՝ Ռոման Գալստեան


== Ծանոթագրութիւններ ==
Ուֆա

Ուֆա (ռուս.՝ Уфа), Պաշքորտոստանի մայրաքաղաքն է։ Բնակչութիւնը՝ 1 115 560 մարդ (2017)։
Հիմնուած է որպէս ամրոց Իվան Ահեղի կողմէն՝ 1574 թուականին։ Քաղաքի կարգավիճակ ունի՝ 1586 թուականէն։


== Բնակչութիւն ==


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտոնական կայք (անգլերէն)
1726 թուական

1726 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 26րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1726 ծնունդներ

Յովսէփ Էմին (մ.1809), ազգային-ազատագրական պայքարի գործիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1726 մահեր
Միրզա Քէթէնճեան

Միրզա Քէթէնճեան Թորոսի (նաեւ՝ Էմիրզա, մօտաւորապէս 1885- անյայտ), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է մօտաւորապէս 1885 թուականին։ 1912 թուականին աւարտած է Կոստանդնուպոլ­սոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Եդեսիա քաղաքին մէջ որպէս բժիշկ աշխատած է։ Եղած է ՀՅԴ գործիչ։
1915 թուականի Ապրիլին բանտարկուած է Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ, ապա աքսորուած՝ Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչի՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ։ Չանղըրըի աքսորավայրէն դիմած է փախուստի։ Գասթեմունիի մէջ ձերբակալուած է, բայց շնորհիւ տեղի ոստիկան զինուորներու հրամանատարի բարեացակամութեան, ազատուած է Տէր Զօրի աքսորուելէ։ Չանղըրըիի մէջ կանչուած է զինուորական ծառայութեան՝ որպէս հարիւրապետ զինուորական բժիշկ։ Այնուհետեւ Անգարա, ապա Գոնիա գացած է։ 1920 թուականին Եդեսիայ մէջ (Ուրֆա) եղած է թուրքական բանակին դէմ հայոց ինքնապաշտպանական հերոսամարտի ղեկավարներէն։


== Գրականութիւն ==
Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Վիեննա, 1922։
Սիմոն Հովիւեան, «Ապ­րի­լե­ան Նա­հա­տակ­նե­րուն Շա­ւի­ղով, Մեծ Եղեռ­նի 60-ամե­ա­կի Սե­մին», Պէյրութ, 1975, 349 էջ։
Պալաքյան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Երեւան, 1991։
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (Թուրգերէն), Սթամպուլ, 2001։
Աւագեան Կարինէ, Եղեռնահուշ մասունք կամ խոստովանողք եւ վկայք խաչի, Երեւան, 2002։
Աւագեան Կարինէ, «Չան­ղը­րըի 1915 թուականի ապ­րի­լի 11, Յի­շա­տակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ», 2008, հ. 1-12։
Իսկահատեան Յ., Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան, Գիրք Գ․, Պէյրութ, 2011, 395 էջ։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Հրաչ Բարթիկեան

Թաւատառ գրութիւն (7 Յուլիս 1927(1927-07-07), Աթէնք, Յունաստան - 16 Օգոստոս 2011(2011-08-16), Երեւան, Հայաստան),  հայ պատմաբան, բիւզանդագէտ, հայ–բիւզանդական յարաբերութիւններու պատմութեան ուսումնասիրող։ Պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1972), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս։ Աթէնքի ակադեմիայի եւ Հռոմի «Տիբերինա» արուեստի, գրականութեան եւ գիտութեան ակադեմիայի ակադեմիկոս։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Աթէնք։ Հայրը՝ Միքայէլ Բարթիկեան, եղած է բանասէր ու հրապարակագիր։ Սորված է տեղական հայկական վարժարանի մը եւ ապա՝ յունական երկրորդական վարժարանի մը մէջ, որմէ շրջանաւարտ եղած է 1945ին։ Յաջորդ տարին իր ընտանիքով Հայաստան հաստատուած է՝ 1946-1948-ի ներգաղթի ընթացքին։
Հրաչ Բարթիկեան իր բարձրագոյն ուսումը ստացած է Երեւանի պետական համալսարանէն, 1953-ին գերազանցութեամբ՝ պատմութեան ճիւղէն շրջանաւարտ ըլլալով։ Այնուհետեւ, Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի Պատմութեան հիմնարկի հայցորդ (ասպիրանտ) դարձած է, սորվելով Լենինկրատի (Ս. Փեթերսպուրկ) մէջ՝ նշանաւոր հայագէտ՝ Յովսէփ Օրբելիի ղեկավարութեան տակ։ Իր թեկնածուական ատենախօսութիւնը՝ «Պաւլիկեան շարժման պատմութեան ուսումնասիրութեան աղբիւրներ» ն էր, որ ռուսեր1նով լոյս տեսած է Երեւանի մէջ երեք տարի ետք։ 1971ին պաշտպանած է դոկտորական ատենախօսութիւնը՝ «Բիւզանդական Դիգենիս Ակրիտաս էպոսը եւ նրա նշանակութիւնը հայագիտութեան համար» նիւթով:


== Գործունէութիւն ==
Մինչ այդ, 1957-էն մինչեւ 2010, Պատմութեան հիմնարկին մէջ աշխատած է իբրեւ կրտսեր գիտաշխատող (1957-1961), աւագ գիտաշխատող (1961-1980) եւ միջին դարերու պատմութեան բաժնի վարիչ (1980-2010)։


=== Հրատարակութիւններ ===
Շուրջ 150 գիտական յօդուածներու կողքին, ան հրատարակած է 17 հատոր, ներառեալ հայերէն թարգմանութիւնները՝ ուսումնասիրութեամբ եւ ծանօթագրութիւններով, զանազան նշանաւոր բիւզանդացի պատմիչներու (Պրոկոպիոս Կեսարացի, Կոստանդին Ծիրանածին, Յովհաննէս Սկիլիցես, Թէոփանոս Խոստովանող, եւ ուրիշներ), «Դիգենիս Ակրիտաս» բիւզանդական դիւցազներգութեան հայերէն թարգմանութիւնը, Մատթէոս Ուռհայեցիի «Ժամանակագրութեան» աշխարհաբար թարգմանութիւնը եւ փաստաթուղթերու ժողովածու մը՝ «Յունական արխիւային փաստաթղթեր հայ-յունական յարաբերութիւնների մասին Առաջին Հանրապետութեան շրջանում (1918-1920)»։


=== Հայ-բիւզանդական յարաբերութիւններու ուսումնասիրութիւն ===
Բարթիկեան իր գիտական կեանքը սկսած է պաւլիկեան շարժման ուսումնասիրութեամբ եւ այնուհետեւ ինքզինք նուիրած է հայ-բիւզանդական յարաբերութիւններու ուսումնասիրութեան՝ Բագրատունեաց շրջանի ընթացքին ու անկէ ետք՝ էական նպաստ մը բերելով այս կալուածին։ Նաեւ եղած է վիմագրական արձանագրութիւններու եւ կնիքներու բեղուն հետազօտող մը։
Պատմաբանը նաեւ ծանօթ մասնագէտ մը եղած է Կիլիկիոյ հայկական պետութեան եւ Բիւզանդիոնի յարաբերութիւններուն։ Այս պատճառով, ան հրաւիրուած է մասնակցելու Ազգ. Առաջնորդարանի կողմէ կազմակերպուած ու առաջնորդ Մեսրոպ արք. Աշճեանի նախաձեռնած 1993-ի գիտաժողովին, որ նուիրուած էր Կիլիկիոյ պատմութեան։
Ան ընտրուած է անդամ գիտական շարք մը մարմիններու՝ Աթէնքի ակադեմիա (1980), Հռոմի «Թիպերինա» արուեստի, գրականութեան ու գիտութիւններու ակադեմիա (1987) եւ Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիա (1996)։


== Պարգեւներ ==
Արժանացած է․

Հայաստանի Գիտ. Ակադեմիայի «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանին (1980),
Սելանիկի համալսարանի «Արիստոտէլ» մետալին (1981),
Հայաստանի նախագահի մրցանակին (2005), եռահատոր «Հայ-բիւզանդական ուսումնասիրութիւններ» աշխատութեան համար։
Յարութիւն Պ․ Խալիպեանց

Յարութիւն Պ․ Խալիպեանց (22 Փետրուար 1790, Նոր Նախիջեւան - 1871)
Ծնած է Նոր Նախիջեւանի մէջ 22 Փետրուար 1790-ին, իր պապն էր Յարութիւն Սպանդարեան, որ յետոյ կոչուեր է Խալիպեան։ 1760 թուականին՝ Յարութիւն աղա, Խրիմէն եկած է Ագուլիս քաղաքին քովերը՝ գիւղ մը։ Խրիմի այդ քաղաքը Թէոդոսիա, իր բնակութիւնը հաստատելով, տեղւոյն Անեցի ժողովուրդին հետ մտերմացեր եւ մեծ յարգանք ու պատիւ ստացեր էր, երբ Խրիմի հայերը Նոր Նախիջեւան գաղթել կ'ուզեն 1777-ին, ժողովուրդը զինք պատգամաւոր կ'ընտրէ, որ երթայ Ազովի կողմերը՝ բնակութեան համար յարմար տեղ մը ընտրելու։
Այդ գործը յաջողութեամբ աւարտելով դարձեալ ժողովրդին խնդրանքով Փեթերսպուրկ գացեր է, ուր՝ Նախիջեւան գացող հայերուն համար «Կատարինէ կայսրուհի»էն ընդուներ է պարգեւագիր մը, որուն առանձնաշնորհումները երկար ատեն վայելեցին Նախիջեւանի հայերը։
Յարութիւն աղա Փեթերսպուրկի մէջ կը մահուան , իր որդին Պօղոս Խալիպեան նախիջեւան գացող ժողովրդեան գլխաւորներէն ըլլալով, մեծամեծ օգնութիւններ կ'ընէ ժողովուրդին ու Ռուս տէրութեան կողմէն ալ աստիճանի արժանանալով կը մահուան , տղայ հասակին մէջ, որբ թողնելով Յարութիւն Խալիպեան իշխանը։
Յարութիւն իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ կոստանդնուպոլսեցի Յովհաննէս վարժապետէն, իր ընկերներուն մէջ ամէնէն յառաջադէմը կ'ըլլայ, այնպէս որ երկու տարուան մէջ կը սովրի քերականութիւն եւ ճարտասանութիւն։ Ամուսնացած է 1815-ին, փեսայանալով Նախիջեւանցի Օտապաշեան Գէորգի։
Յարութիւն Խալիպեան չորս անգամ շարունակաբար ընտրուեցաւ քաղաքական գլուխ (Ռուսերէն կօլօվա) պաշտօն, զոր վարեց տասներկու տարի ու Տէրութենէն ընդունեց Խորհրդական պատուոյ աստիճանը։
Խալիպեան Յարութիւն իշխանը պարզ եւ համարձակ, միանգամայն խոհեմ ու խորագէտ բնաւորութեամբ, գործունեայ, հայրենասիրութեամբ սիրելի եւ պատկառելի եղած է թէ՛ քաղաքացիներուն եւ թէ՛ Տէրութեան նոյն ժամանակի քաղաքագէտներուն, որոնցմէ օգտուիլ ուզեր է, իր անձէն աւելի, ազգին պէտքերուն համար։ Իր իշխանութեան ժամանակ Նախիջեւանի ազատութիւնները եւ արըօնութիւնները անթերի պահպանել յաջողելով՝ քաղաքին մեծամեծ օգուտներ ըրած է։ Երկու անգամ նախիջեւանը կը պահանջէր՝ մօտաւորապէս 442 հազար ռուպլիէն աւելի, Խալիպեան այդ պարտքէն ազատելէն զատ նաեւ քաղաքին մէջ հաստատած է դեղարան, գաւառական դպրոց ու թղթատուն, ասկէ զատ դատական գործերուն լաւ ուղղութիւն մը տուած էր, որով 1844-ին՝ երբ կառավարութենէն քննիչ եկած է, գոհ մնալով, ի վարձ իր ծառայութիւններուն, Տէրութենէն ընդունած է անգամ մը թանկագին ժամացոյց, երկու անգամ ալ Ձարին կողմէ բարեհաճութեան նամակ։
Իր գործերուն մէջ ամէնէն նշանաւորն է երջանկայիշատակ Ներսէս Աշտարակեցի կաթողիկոսին հետ ունեցած մտերմութիւնը եւ իրեն յանձնուած ծանր պաշտօնը։
Ներսէս 1805 թուականէն մասնաւոր համակրանք ունեցաւ իշխանին վրայ, երբ ան պատանի՝ Յովհաննէս Վարժապետի քով կը սովրէր։ Ներսէս այն ատեն ծայրագոյն վարդապետ էր։
Յետոյ 1828-ին երբ առաջնորդական պաշտօնով Թիֆլիսէն «Քիշնեւ» կ'երթար, Նախիջեւանէն անցած ժամանակ դարձեալ մտերմացաւ Յարութիւն իշխանին հետ, իսկ 1842-ին սկսաւ անոր յանձնել վիճակին մէջ եղած եկեղեցական դրամները ժողովելու, ցրուած գումարները հաւաքելու ու իր քովը ամբողջը պահելու հոգը։
Տեսնելով այս գործին մէջ անոր ցոյց տուած եռանդն ու հաւատարմութիւնը, հետզհետէ այնքան աւելցուց անոր վրայ վստահութիւնը, որ վիճակին հոգեւորական դատարաններուն վերատեսուչ անուանեց, Կաթողիկոս ըլլալէն ետքն ալ, Մայր-Աթոռին գործակատար անուանեց զինքը։
5 Նոյեմբեր

5 Նոյեմբեր, տարուան 309-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 310-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==
1912, Վուտրօ Ուիլսընը Միացեալ նահանգներու նախագահ կ՛ընտրուի։


== Ծնունդներ ==


== Մահեր ==
2014, Վլադիմիր Մովսիսեան, ՀԽՍՀ կուսակցական եւ պետական աշխատող, ՀՀ պետական գործիչ (ծն.՝ 1933)։


== Տօներ ==