armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Գուրգէն Մահարի

Գուրգէն Մահարի (աւազանի անունով՝ Գուրգէն Աճէմեան․ 1 Օգոստոս 1903(1903-08-01), Վան, Վանի Նահանգ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 17 Յունիս 1969(1969-06-17), Պալանգա), բանաստեղծ եւ արձակագիր։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Վան։ Մանկութեան եւ պատանութեան տարիները կ՛անցընէ ծննդավայրը, ուր կը ստանայ նախնական կրթութիւնը Երամեան վարժարանին մէջ եւ հազիւ աւարտած՝ կը ճաշակէ Ա․ Համաշխարհային պատերազմի դառնութիւնները։  Կանուխէն հայրը կը կորսնցնէ։ Ցեղասպանութեան ժամանակ, «կ՛ապրի» Վանի ինքնապաշտպանական կռիւները ու ռուսական բանակին նահանջով կը հետեւի գաղթին՝ դէպի Երեւան։ Գաղթի ճամբուն, մեծ մայրը կը մահանայ եւ կը կորսնցնէ մայրն ու հարազատները։ Կը պատսպարուի Թիֆլիսի, Ալեքսանդրուպոլսոյ (այժմ՝ Կիւմրի) եւ Երեւանի որբանոցներուն մէջ։
Կը վերագտնէ մայրն ու հարազատները։
1918 թուականին, առաջին բանաստեղծութիւնները լոյս կը տեսնեն Երեւանի «Վան-Տոսպ» եւ «Աշխատանք» թերթերուն մէջ։
Կ՛աւարտէ Երեւանի համալսարանի լեզուագրական բաժինը։
1922 թուականին կը հրատարակուի իր բանաստեղծութիւններուն առաջին հատորը՝ «Արտամետեան գիշերներ» խորագրով, իսկ 1932-ին, «Մրգա­հաս» խո­րագ­րով բա­նաս­տեղ­ծու­թիւններուն երկ­րորդ հա­տո­րը կը ձօնէ Եղիշէ Չարենցին։
Կ՛անդամակցի Հայաստանի Պրոլետարական Գրողներու Ընկերակցութեան մէջ։
1936 թուականին Մահարին ալ կ՛ենթարկուի  Խորհրդային կարգերու հա­մա­տա­րած հա­լա­ծան­քին ու բռնա­դա­տու­թեանց։  Մա­հա­պա­տիժ չ'ստա­նար, բայց Սիպիր աք­սո­րի կը դա­տա­պար­տուի մին­չեւ Սթա­լի­նի մա­հը։ Աք­սո­րի ընթացքին կ՛ա­մուս­նանայ լիթ­վա­ցի Ան­տո­նի­նա­յի հետ։
1953-ին աք­սո­րէն Երեւան կը վե­րա­դառնայ․ առողջութիւնը քայքայուած է։ Մայրը արդէն մահացած է։ Սակայն կը վերսկսկի ստեղծագործել։ Կը հրատարակէ «­Ծաղ­կած փշա­լա­րեր» վի­պա­կը, որ կը  թարգմանուի ռու­սե­րէնի, ֆրան­սե­րէնի եւ անգ­լե­րէնի․ կը վերաբերի աքսորի տարիներուն։
Կը մահանայ 1969 թուականի Յունիս 17-ին, Լիթուա կամ  Լիթուանիա ու կը թաղուի Երեւան։


== Գործեր ==
Բանաստեղծական ժողովածուներ

«Մրգահաս»
«Ծովի երգեր»
«Հնձաններ»
«Ան­դունդն ի վեր»
«Ա­նանձ­նա­կան»
«­Պոեմ­ներ»Արձակագրութիւններ (ինք­նա­կեն­սագ­րա­կան գոր­ծե­ր)

«Մանկութիւն»
«Պատանեկութիւն»
«Երիտասարդութեան Սեմին»
«Այրուող Այգեստաններ»Վիպակ
«­Ծաղ­կած փշա­լա­րեր»


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ (Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան,Պիւքրէշ, 1938)


== Արտաքին յղումներ ==
«Աշխատանք» թերթ
«Ծաղկած փշալարեր»
«Մրգահաս»
«Մօրս»
Հորիզոն Գրական - Հորիզոն շաբաթաթերթի գրական յաւելուածը ՊԱՏՄԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ԳՈՒՐԳԷՆ ՄԱՀԱՐՈՒ «ԱՅՐՈՒՈՂ ԱՅԳԵՍՏԱՆՆԵՐ» ՎԷՊԸ, ՆԱՐԻՆԷ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ, 2019-6-21
Բագարան

Բագարան, Ախուրեանի աջ ափին՝ Արշարունիք գաւառին մէջ գտնուող քաղաք, զոր Աշոտ Բագրատունին 885-ին դարձուցած է հայոց նորանկախ պետութեան մայրաքաղաքը։ Անիկա Հայաստանի հին բնակավայրերէն է, զոր հիմնած է Երուանդ Վերջինը (Ք.Ա. 220-201)՝ Երուանդաշատին հետ միաժամանակ։ Բագարանը ունէր հաստ պարիսպներով միջնաբերդ մը, որուն շուրջ տարածուած էր քաղաքը: Հոն էին Բագրատունիներու ապարանքներն ու տոհմական դամբարանը, եկեղեցիներ, որոնցմէ նշանաւորը Ս. Թէոդորոսն է: Ձորին մէջ եւ բլուրներուն վրայ պահպանուած շինութիւններու փլատակները, ինչպէս եւ հինգ եկեղեցիներուն գոյութիւնը կը վկայեն, որ քաղաքը հիանալի կառուցապատուած ու բազմամարդ եղած է:
Բագրատունեաց թագաւորութեան անկումէն ետք,  քաղաքը աւերած են սելճուք-թուրքերը, իսկ 1394-ին` Լենկ Թիմուրի հրոսակախումբերը։ Բագարանի փառքը չէ վերականգնած: Ի. դարասկիզբին անիկա սովորական գիւղ էր՝ 800 բնակիչով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին գիւղը աւերուած է ու լքուած։ Հրաշքով փրկուած բնակիչները Արաքսի ձախ ափին հիմնած են ներկայի Բագարան գիւղը։
Խորհրդային Միութեան դրօշակ

Խորհրդային Միութեան դրօշակ, պետական դրօշն էր Խորհրդային Միութեան, 1923 թուականէն սկսեալ մինչեւ այդ պետութեան տապալումը՝ 1991 թուական։ Դրօշակին պատկերն ու նպատակը ծագած են Ռուսիոյ յեղափոխութենէն: Դրօշը նաեւ միջազգային նշան մըն է համայնավար շարժումին, եւ ունի երկու ծածկանուններ՝ Կարմիր Դրօշը եւ Մուրճն ու Մանգաղը:

1917 թուականէն առաջ, արդէն կարմիր դրօշ մը կը ներկայացնէր յեղափոխութիւն: Մուրճն ու մանգաղը կարմիր դրօշակին աւելցան Ռուսիոյ յեղափոխութեան ժամանակ, որ կը ներկայացնեն գործաւորներուն եւ գիղացիներուն միութիւնը: Կարմիր դրօշակը ենթարկուած է փոփոխոթիւններու եւ անոր աւելցած է կարմիր աստղ խորհրդանշանը, որ կը ներկայացնէ համայնավար շարժումին իշխանութիւնը:
Առաջին դրօշակը որ կը պարունակէր կարմիր աստղը եւ մուրճն ու մանգաղը որդեգրուած է 12 Նոյեմբեր, 1923 թուականին: Դրօշակին վերջնական փոփոխութիւնը կատարուեցաւ 1980 թուականին, անոր կարմիր գոյնը վերածելով աւելի բաց կարմիր գոյնի մը: Դրօշակը մնաց Խորհրդային Միութեան պետական դրօշը մինչեւ անոր փլուզումը:
Ներկայիս կարմիր դրօշակը իր յետսամասի դեղին աստղով եւ մուրճն ու մանգաղով դեռ կը ներկայացնեն քանի մը համայնավար շարժումներու պետական նշանը:


== Դրօշակին ձեւաւորումը ==
Աստղը եւ մուրճն ու մանգաղը կը գտնուին դրօշակին բարձրագոյն ձախ բաժինը: Յեղափոխութեան կարմիր գոյնը ծագած է Փարիզի հաղորդակցութեան վիճակէն, 1871 թուականէն: Աստղը եւ մուրճն ու մանգաղը արդէն ինքնուրոյն կը ներկայացնեն համայնավարութիւնը եւ ընկերավարութիւնը:
Մուրճը կը ներկայացնէ արուստի գործաւորները եւ մանգաղը կը ներկայացնէ գիւղացիները, որ միասին կը կազմեն ընչազուրկ դասակարգը:
Դրօշակին ձեւաւորումը վաւերացուեցաւ 1955 թուականին:


== Պատմութիւնը ==

Ռուսիոյ յեղափոխութեան ժամանակ Վլատիմիր Լենին եւ իր անդամակիցները ներառեցին դրօշակին ձեւաւորումին մէջ նաեւ պարունակել թուր մը, սակայն այս գաղափարը չգործադրուեցաւ երբ Լենին ըսաւ: «Թուրը մեր նշանը չէ:»:
Առաջին պաշտօնական դրօշակը որդեգրուեցաւ Դեկտեմբեր 1922 թուականին՝ միութեան առաջին համաժողովին ընթացքին: Երկրորդ դրօշը որ կը պարունակէր կարմիր զինանշանը, օրինաւոր պետական նշան մը եղաւ միայն 4 ամիս ու փոխարինուեցաւ կանոնաւոր մուրճն ու մանգաղ նշանով 12 Նոյեմբեր 1923 թուականին:
Յաջորդ փոփոխութիւնը փոխեց մուրճին ու մանգաղին չափերը, իսկ վերջին փոփոխութիւնը կատարուեցաւ 15 Օգոստոս 1980 թուականին որ փոխեց յատակի կարմիր գոյնը աւելի բաց կարմիր գոյնի մը ու դրօշը այսպէս մնաց մինչեւ 25 Դեկտեմբեր 1991:


== Տե՛ս նաեւ ==
Խորհրդային Միութիւն
Կարմիր աստղ
Մարտիրոս Փանոսեան

Մարտիրոս Ռաթեւոս Փանոսեան (29 Յուլիս 1952(1952-07-29), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), խորհրդային հայ գրանցող, սցենարիստ, դերասան, մասնագէտ։


== Կենսագրութիւն ==
Մարտիրոս Փանոսեանը ծնած է 1952 թուականին։ Աւարտած է ՎԳԻԿ-ի ռեժիսուրայի բաժինը։ ՌԴ կինեմատոգրաֆիստների միութեան անդամ է։2 Սեպտեմբեր 2013 թուականին Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար ստացած է երկրորդ աստիճանի մետալ։ Աւելի քան 20 խաղարկային եւ փաստագրական ֆիլմերու գրանցող եւ սցենարիստ է։


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Ռեժիսոր ===


=== Սցենարիստ ===


== Արտաքին յղումներ ==
Режиссура телевидения - Фаносян Мартирос
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշակոթող (Կալկաթա)

22.58°N 88.35°E﻿ / 22.58; 88.35
Կաղապար:Տեղեկաքարտ հուշարձան
Հայոց ցեղասպանութեան յուշակոթող, յուշակոթող Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքին մէջ, հայկական Սուրբ Նազարէթ եկեղեցիին բակը։


== Պատմութիւն ==
Յուշակոթողը կառուցուած է հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակին 50-ամեայ տարելիցին առթիւ: Կը գտնուի Կալկաթայի հայկական Սուրբ Նազարէթ եկեղեցիին բակը։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1865 թուականի Ապրիլ 24-ին:


== Տուեալներ ==
Յուշակոթողի վրայ փորագրուած է. «Յիշատակ յիսնամէկի բիիարիոր նահատակացն մերոց յընթացս համաշխարհային Ա. պատերազմին եամի տէառս, ապրիլ, 1914-1918 կանգնէաց զայս յուշարձանն երախտագէտ սերունդ ժողովրդէանն Հայոց Կալկաթայի 24-4-1965»:


== Պատկերասրահ ==
Աուրանկապատ

Աուրանկապատ, քաղաք Հնդկաստանի մէջ, շրջանային կեդրոն է Մահարաշթրա նահանգին։ Յայտնի զբօսաշրջային կեդրոն է, քանզի այդտեղէն կ'անցնի Համաշխարհային ժառանգութիւն նկատուող Աճանթայի եւ Էլլորայի ժայռակերտ տաճարներ տանող ուղին։


== Անուանում ==

Անունն ստացուած է Մեծ Մոնղոլներու կայսեր Շահ Ճահանի որդիէն՝ Աուրենկզեպնէն, զոր գահի տիրանալու համար բանտ դրած է հօրը։


== Ճարտարապետութիւն ==
Ճարտարապետական կոթողներուն նշանաւորն է Պիպի-Քա-Մաքպարան։ Ան կառուցած է Աուրենկզեպը իր կնոջ գերեզմանին վրայ՝ ամէն կերպ փորձելով նմանցուցած է Ակրայի մէջ կառուցուած ԹաՃ Մահալին։
Քաղաքին լաւագոյն շէնքերէն է հիւրանոցը, որուն պատերը զարդարուած են Աճանթայի որմնանկարներով։


== Աղբիւրներ ==
Կամսար Աւետիսեան, Արեւելքի մարգարիտը, Երեւան, Հայպետհրատ, 1964, էջ 32-35։
Լէոնարտօ տի Քափրիօ

Լէոնարտօ Ուիլհեմ տի Քափրիօ (անգլերէն՝ Leonardo Wilhelm DiCaprio, ծնած 11 Նոյեմբեր, 1974, Հոլիուուտ, Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի դերասան եւ ֆիլմի արտադրիչ մըն է: Վաղ 1990-ական թուականներուն, տի Քափրիօ սկսաւ իր դերասանական ասպարէզը ստանձնելով շատ կարճ դերեր հեռատեսիլի ծանուցումներու մէջ, որմէ ետք ստանձնեց երկրորդական դերեր տարբեր հեռուստաշարներու մէջ, ինչպէս Santa Barbara եւ Growing Pains: 1993-ին, ան սկսաւ իր ֆիլմի ասպարէզը երբ ստանձնեց գլխաւոր դեր մը իբրեւ Ճոշ Critters 3 (1991) ֆիլմին մէջ։ Ան ստանձնած է գլխաւոր դեր մը This Boy's Life (1993) օրագրական գիրքին վրայ հիմնուած ֆիլմին մէջ, ինչպէս նաեւ ստանձնեց եւ ստացաւ գովասանք իր What's Eating Gilbert Grape (1993) ֆիլմին դերին համար: Ան հռչակ շահեցաւ երբ ան գլխաւոր դեր ստանցնեց The Basketball Diaries (1995) եւ Romeo + Juliet (1996) ֆիլմերուն մէջ, սակայն բոլորէ աւելի հռչակ տուող դերը եղաւ Ճէքի դերը Ճէյմզ Քամերընի Titanic (1997) ֆիլմը, որ աշխարհի ամէնէն դիտուած եւ շահաբեր ֆիլմերէն մէկն է:


== Դերեր ==


=== Ֆիլմ ===


==== Իբրեւ դերասան ====


==== Իբրեւ Արտադրիչ ====


=== Հեռուստաշարներ ===
410 (թիւ)

410 (չորս հարիւր տասը) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 409-ի եւ 411-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A005349  բերկրալի թիւ է
 A007304  սեպային թիւ է
 A001043  հարեւան պարզերու գումար է՝ 410=199+211
 A127333  վեց յաջորդական պարզերու գումար է՝ 410=59+61+67+71+73+79
երկու ձեւով երկու քառսիներու գումար է՝ 410=7²+19²=11²+17²
 Alt   410  գործադրելիս կը ստացուի կիւրեղեան Ъ գլխատառը
410 Քլորիս աստեղնեակի կարգային թիւն է
Դանիէլ Աշըգեան

Դանիէլ վրդ. Աշըգեան (Բարսեղեան) (1848, Կեսարիա, Թուրքիա - 1917, Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս), միաբան Երուսաղէմայ Ս. Յակոբայ վանքին:
Ծնած է Տէրէվանք (Կեսարիա) 1848-ին, մկրտութեան անունով Գրիգոր։ Ուսած Երուսաղէմայ Ժառանգաւորաց վարժարնին մէջ, ուր 1871-ին աբեղայ կը ձեռնադրուի վանքին մէջ այլեւայլ պաշտօններ վարելէ ետք 1877-ին հայրենիք կը մեկնի եւ վանահայր կը կարգուի Տէրէվանքի: 1878-ին Մնացական Սէմէրճեանի հետ Եոզղատի մօտ Թէրզիլիի մօտ կեդրոնական վարժարան մը բանալու խորհուրդը կը յղանայ: Աապաւինեալ տետրակով հանգանակութեան կը ձեռնարկեն։ Թէ՛ եկեղեցական եւ թէ՛ աշխարհական երեւելիները չեն վստահիր, կը հակառակին եւ ծրագիրը կը վիժի:
Քաղաքական դէպքերու հետեւանքով Աշըքեան Տրիպոլիս կ’աքսորուի. Ներման արժանանալէ ետք Աղեքսանդրիա կը հաստատուի, կը զբաղի Աղքատախնամ գործերով, 1917-ին Աղեքսանդրիոյ մէջ կը մահուան :


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Ա․, էջ 183:
Չեխիոյ Հայերը

Չեխիոյ Հայերը (չեխ․՝ Arménská menšina v Česku), Չեխիոյ Հանրապետութեան ազգային փոքրամասնութիւններէն մէկը, Հայկական սփիւռքի մասը։ Չեխահայ համայնքը կը պատկանի Եւրոպայի ձեւաւորուած նորաստեղծ հայկական համայնքների թվին։
Համաձայն Չեխիոյ Հանրապետութեան վիճակագրական գրասենեակի 2009 թուականի տուիալներուն՝ Չեխիոյ մէջ կը բնակուի 2025 հայ, մինչդեռ համաձայն նոյն գրասենեակի 2005 թուականի տուիալներուն՝ երկրում բնակվում էր 1046 հայ։ Համաձայն Չեխիայի մէջ Հայաստանի դեսպանութեան 2010 թուականի պաշտօնական տուիալներուն՝ երկրին մէջ կը բնակի աւելի քան 3500 հայազգի անձ, որոնցէն մշտական բնակութեան թոյլտւութիւն կը ստանայ աւելի քան 2 հազար մարդ, եւս 1,5 հազարը արձանագրուած է որպէս ժամանակաւոր բնակուող։ Ոչ պաշտօնական տուիալներով Չեխիոյ մէջ կը բնակի 12.000 հայ։ Կը գործէ 2 հայկական եկեղեցի։


== Պատմութիւն ==
Համայնքին մէջ հիմնականին երիտասարդ մասնագետներ են՝ ճարտարագետներ, նկարիչներ, լրագրողներ, երաժիշտներ, շինարարներ, բանուորներ, փոքր թիւ կը կազմեն գործարարները։ Ներկայիս Չեխիոյմէջ (հիմնականին՝ Պրահայ) կը բմակի շուրջ 10-12 հզ. հայ (ոչ պաշտօնական տուիալներով)։ 1999 թ-էն Պրահայի մէջ կը հրատարակուի ՕՐԵՐ համաեւրոպական անկախ ամսագիրը։


== Տե՛ս նաեւ ==
Օրեր (ամսագիր)


== Արտաքին Յղումներ ==
Հայոց դեսպանութեան պաշտօնական կայք


== Ծանօթագրութիւններ ==

Կաղապար:Հայկական սփիւռք
Հին Յունարէն

Հին յունարէն (յուն․՝ αρχαία ελληνική γλώσσα), հնդեւրոպական լեզուախմբի լեզու, յունարէնի նախնին, որը տարածուած է յունական մարդաշխարին մէջ մ.թ.ա. 2 հազարամեակէն մինչեւ մ. թ. V դար։
Կառանձնացուի՛ն լեզուի զարգացման տարբեր ժամանակահատուածներ՝ նախայունարէն (XX-XVII դարեր մ.թ.ա.), միկեներէն (XVI-XII դարեր մ.թ.ա.), պոստմիկեներէն (XI-IX դարեր մ.թ.ա.), յնամենի (VIII-VI դարեր մ.թ.ա.), դասական (V-IV դարեր մ.թ.ա.), յելենիստական (III դար մ.թ.ա. - IV դար մ.թ.ա.)։ Լեզուի զարգացման ամէն աստիճանին եղաց են զգալիօրէն տարբերուող բարբառներ։ Հին յունարէնը Պտղոմեոսի, Հոմերոսի եւ այլ դասական յոյն գրողների լեզուն էղաց էր։
Միջին դարերու ընթացքին թարցած է Բիւզանդական Կայսրութեան գրական լեզուն, դասականի կարգավիճակ է ստացել Արեւելեան Եւրոպայի մէջ։ Վերածննդի ժամանակ եւ ազդել է նոր յունարէնի - կաֆարեւուսայի զարգացմանը։
Արման Մանարեան

Արման Քրիստափոր Մանարեան (15 Դեկտեմբեր 1929(1929-12-15), Արաք, ԻրանԹեհրան, Իրան - 16 Փետրուար 2016(2016-02-16), Երեւան, Հայաստան), խորհրդային հայ շարժանկարի բեմադրիչ, սենարիստ, ՀԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1975), դերասան Երուանդ Մանարեանի կրտսեր եղբայրը։


== Կենսագրություն ==
Արման Մանարեան ծնած է 1929 թուականին, Թեհրան։ 1946 թուականին ներգաղթաշ է Հայաստան։ Ուսանած է Երեւանի Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանին, ապա՝ Երեւանի պետական երաժշտանոցին մէջ։ Այնուհետեւ ուսումը շարունակած է «Համամիութենական կինեմատոգրաֆիայի պետական հիմնարկ»-ին մէջ։ 1961 թուականին նկարահանած է «Տժվժիկ» կարճ ժապաւէնի ֆիլմը։ Ետքը՝ «Կարինէ» (1967), «Հեղնար աղբիւր» (1971), «Վերադարձ» (1972), «Մորգանի խնամին», «Բիւրականի Աստղադիտարանը» եւ այլ ժապաւէններ։ Գրած է մի քանի ֆիլմերու սենարներ։
Ան նաեւ «Սասնայյ ծռեր» գծանկարային երկար ժապաւէնին բեմադրողն ու բեմագրութեան հեղինակն է: Սենարիոն թէեւ գոյութիւն ունեցածէ դեռեւս 1995 թուականէն, սակայն նկարահանումները սկսած են միայն 2001 թուականին եի աւարտած 2009 թուականին։ Հնարաւոր եղած է աւարտել տարեկան ընդամէնը 10 վայրկեաննոց հատուած։ «Սասնայ ծռեր» մանկական շարժանկարը բեմադրող ղեկավար եւ սենարի հեղինակ Արման Մանարեանն է, բեմադրող նկարիչը՝ Վարդան Զաքարեանը։ Երգահան Արման Մանարեանի որդին է՝ Հայկ Մանարեանը, եւ դաշնակահար ու երգահան Խաչիկ Սահակեանը։ «Սասնայ ծռեր»ու հերոսներուն ձայները հնչիւնաւորած են դերասաններ Կարէն Ջանիբեկեանը, Ժենիա Աւետիսեանը, Երուանդ Մանարեանն ու ուրիշներ։ մանկական շարժանկարին մէջ Խորէն Աբրահամեանի ձայնն ալ կը հնչէ։Մանարեան 2012 թուականին արժանացած է «Հայակ» հայկական ամենամեայ առաջին ժապաւէններու մրցանակաբաշխութեան յատուկ մրցանակին:


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Ռեժիսոր ===


=== Սենարիստ ===
Մարք Յովսէփեան

Մարք Դանիէլ Յովսէփեան (5 Յունիս 1937, Մակատան, [ՌԽՖՍՀ), խորհրդային հայ բեմադրիչ, ֆիլմի նկարիչ, ՌԴ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1996)։


== Կենսագրութիւն ==
Մարք Յովսէփեան, ծնած է 1937 թուականին Մագադանի մէջ։ 1963 թուականին աւարտած է ՎԳԻԿ-ի օբերաթորական բաժինը՝ Բորիս Վոլչեկի արուեստանոցը, իսկ 1967 թուականին՝ Սենարիստներու եւ բեմադրիչներու բարձրագոյն դասընթացները։ 1967 թուականէն Մ․ Գորկի անուան կինոստուդիայի բեմադրիչը եղած է։


== Մրցանակներ եւ պարգեւներ ==
1968 - ՀԼԿԵՄ մրցանակ «Վիքթոր Չերնիշեւի երեք օրը» ֆիլմի համար 1999 - «Ռոսիա» ոչ խաղարկային ֆիլմերի կինոփառատոնի մէջ (Եկատերինբուրգ) գլխաւոր մրցանակ՝ «№ 12 գնացքի ուղեւորը․ Յիշողութիւններ եւ Տոլստոյի մասին» ֆիլմի համար։


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Բեմադրիչ ===


=== Ֆիլմի նկարիչ ===


== Արտաքին յղումներ ==
Марк Осепьян (ռուս.)
Վին Տիզլ

Վին Տիզլ (անգլերէն՝ Vin Diesel, ծնած է յուլիս 18, 1967, Մանհեթն, Նիւ Եորք, ԱՄՆ), ամերիկացի ժամանակակից դերասան, ռեժիսոր եւ պրոտիւսր։
Խաղցած է մոտ 20 ֆիլմ, 14 ֆիլմի պրոտիւսր է, 5 ֆիլմի ռեժիսոր։ Առաւել յայտնի ֆիլմերէն են՝ «Փրկելով շարքային Ռայանին», «Սեւ անցք», «Ֆորսաժ», «Երեք իքս», «Միայնակը», «Ռիդիկի քրոնիկները», «Ճաղատ դայակը», «Եռակի ֆորսաժ. Տոկիոյի դրիֆթ», «Ֆորսաժ 4», «Ֆորսաժ 5» եւ այլն։


== Կենսագրութիւն ==


=== Մանկութիւն ===
Մարկ Սինկլեր Վինսենթը ծնած է 1967 թուականի յուլիս 18-ին Նիւյորքեան Գրինվիչ-Վիլիջ շրջանին մէջ՝ ոչ հարուստ ընտանիքի զաւակ։ Ծնած օրէն իր երկւորեակ եղբոր՝ Փոլի հէտ, որ չէր նմաներ Վինին, մեծացած եւ դաստիարակուած է մոր` Դելորոյի կողմէն, որ հոգեբան էր եւ հետաքրքրուած էր աստղագիտութեամբ։ Ընտանիքը ապրած է Նիւյորքեան բազմաբնակարանային տանը եւ փողի պակաս ուներ։ Իրական հորը ապագա դերասանը չէ ճանաչցած։ Հոր ծագումը բանավեճների առիթ կը հանդիսանայ, մէկ տարբերակով Դիզելը կիսով չափ իտալոամերիկացի է, կիսով չափ աֆրոամերիացի, միւս տարբերակով` անոր նախնիներուն մեջ եղած են գերմանացիներ, իտալացիներ, իռլանդացիներ, մեքսիկացիներ եւ դոմինիկացիներ։ Ինքը` Դիզլը, երբեք չէ խոսած իր էթնիկական պատկանելիութեան մասին, սակայն ընդհգծում էր տարբեր մշակիւյթներու պատկանելիութիւնը։1970 թուականին, երեք տարեկան հասակին Վին Տիզլի մոտ հայտնուեցան դերասանութեան նկատմամաբ առաջին հակումները։ ինչը բացասաբար անդրադարձավ ընտանիքի նիւթական բարեկեցութեան վրայ։ Բայց մինչէւ խորթ հայրը` աշխատելով թատրոնի ղեկավար եւ դասաուանդելով դերասանական հմտութիւններ Նիւ-Եորքեան համալսարանին մէջ, էականորեն ազդեց տղայի բնաւորութեան եւ ձգտումներու ձեւաւորման վրայ։ Իրվինը յաճախ իր երեխաներուն տանում թատրոնի ներկայացումներու եւ կինոֆիլմերի պրեմիերաների։
Մոտակա տարիներուն սպասւում է անոր մասնակցութեամբ 3 ֆիլմ՝ «Ռիդդիկ» (2013), «Ֆորսաժ 6» (2013), «Երեք իքս. Քսանդեր Քեյջի վերադարձը» (2014)


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Դերակատարումներ ===


=== Պրոտիւսր ===


=== Ռեժիսոր ===


=== Սցենարիստ ===
Սիմոն Քիւփէլեան

Սիմոն Քիւփէլեան Սերոբի (1885, Մարաշ, Մարաշի գաւառ, Հալէպի նահանգ - անյայտ, Պաղտատ), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1885 թուականին Հալէպի նահանգի, Մարաշի գաւառի կեդրոն՝ Մարաշ քաղաքին մէջ, վարպետ դերձակ Սերոբ Քիւփէլեանի ընտանիքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրէն ներս, այնուհետեւ ուսանած է ամերիկացի մի­սի­ո­ներ­ներու Այնթէպի Կեդրոնական Թուրքիոյ գոլէճին մէջ։ 1906 թուականին աւարտած է ամերիկացի միսիոներներու Տարսոնի Սէյնթ Փօլ գոլէճը, 1910 թուականին՝ Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը եւ ստացած՝ բժիշկի վկայական։ 1910-1915 թուականներուն Մարաշի մէջ որպէս բժիշկ աշխատած է։
1915 թուականի ամրան՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, ի թիւս բազմաթիւ հայ բժիշկներու, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած՝ սպայի աստիճանով։ 1915 թուականին հազարաւոր հայ ընտանիքներու կարգին, անոր ընտանիքը եւս աքսորուած է Տէր Զօրի անապատը։ Բժիշկը, ըլլալով թուրքական բանակի սպայ, մեծ դժուարութեամբ կարողացած է ընտանիքը փրկել ողջակիզուելէ։ Ծառայութեան բերումով ուղարկուած է Պաղտատի ռազմաճակատ եւ իր բախտակից հայ բժիշկներուն նման թուրքերու կողմէն գնդակահարուած է։
1918 թուականին ընտանիքը վերադարձած է հայրենի «Քահրաման Մարաշ» եւ իրենց տունը գտած է աւերուած։ Անկէ ետք ընտանիքը որոշած է տեղափոխուիլ ԱՄՆ։ Ամուսնացած է՝ ազգութեամբ յոյն, Մարիին հետ։ Որդին՝ Նեսիպ Սիմոնի Քիւփէլեան (1886, Մարաշ - անյայտ, ԱՄՆ), եղած է բժիշկ եւ բնակած ԱՄՆ։ Միւս որդին՝ Վահէ Սիմոնի Քիւփէլեան (1912, Մարաշ - 1988, Ուաշինկթըն), եղած է ամերիկեան ռազմական խորհրդատու եւ ղեկավարած է ինքնաթիռներու ու բաղիստրական հրթիռներու ստեղծումը։


== Գրականութիւն ==
Գալուստեան Գրիգոր Հ., Մարաշ, Նիւ Եորք, 1934։
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
Գալուստեան Գրիգոր Հ., Մարաշ կամ Գերմանիկ եւ հերոս Զէյթուն, Նիւ Եորք, 1988։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Ռափայէլ (անձնանուն)

Ռափայէլ, հայկական արական տարածուած անուն է։ Ունի աստուածաշնչային ծագում՝ եբրայերէն (եբր.՝ רפאל‎} բառէն, որ կը նշանակէ՝ «բժշկութիւն Աստուծոյ»։ Հայերէնին անցած է յունարէնի միջոցաւ (յուն․՝ Ραφαήλ}:
Կը գործածուէ նաեւ Ռաֆայէլ ձեւով:

Լատինագիր ձեւը՝  RAPAYEL 
Անունէ ստեղծուած մականուն՝ Ռափայէլեան


== Անունը Կրողներ ==
Ռափայէլ՝
Ռափայէլ Չմշկեան (ծն.1929 Թիփղիս) վրաստանցի հայազգի ծանրորդ
Ռափայէլ Պատկանեան (1830-92 ՆՆ) հայ գրող
Ռաֆայէլ
Ռաֆայէլ իտալ.՝ Raffaello Sanzio 1483-1520) Վերածննդի դարու իտալացի կերպարավորող
Ռաֆայէլ Աթայեան (1907 ՆՋ-90 Երեւան) արձակագիր, գրականագէտ
Ռաֆայէլ Իշխանեան (1922-95 Երեւան) լեզուաբան, գրականագէտ
Ռաֆայէլ Իսրայէլեան (1908 Թիփղիս-73 Երեւան) հայ ճարտարապետ
Ռաֆայէլ Լեմքին (1900-59 ՆԵ) հրեայ ծագումով լեհ իրաւաբան
Ռաֆայէլ Թրեանց (1799-1858) կրթական գործիչ
Ռափաէլ
Ռափաէլ Էրիսթաւի (1824-1901) վրացի բանաստեղծ, թարգմանիչ


== Այլ Լեզուներով ==
անգլերէն, գերմաներէն Raphael
արաբերէն՝ رافائيل‎ Րաֆա'իլ
չեխերէն, ֆիններէն, նորվեկերէն, փորթուկալերէն, ռումաներէն, սլովէներեն, սպաներէն Rafael
եբր.՝ רפאל‎ Րաֆա'էլ
իտալ.՝ Raffaello, Raffaele
լեհ.՝ Rafał
ճափ.՝ ラファエル Րաֆաէրու
յուն․՝ Ραφαήλ Րաֆաիլ
հնդկերէն}} रफएल Րափա'էլա
պարս․՝ رافائل Րաֆաիլ
ռուս.՝ Рафаэль Րաֆաէլ
Կաղապար:Lang-sb Րաֆաիլոյ
քորէայերէն՝ 라파엘 Լափաէլ
ֆրանսերէն՝ Raphaël
Աղեքսանդր Բ Բիւզանդացի

Աղեքսանդր Բ. Բիւզանդացի նաեւ Աղեքսանդր Պոլսեցի՝ Ղարաղաշ, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, ընտրուած է Մինաս Ա. Ակնեցիէն ետք, իբր յաջորդ Էջմիածնի Ս. Աթոռին 1753 թուին։
Ան բազմամեայ բազմապաշտ միաբաններէն եղած է, որ մէկ ու կէս տարի ծառայելէն ետք վածճանած է՝ 11 Նոյեմբեր 1755-ին, թաղուեած՝ Մայր Տաճարի արեւմտեան դրան հարաւային կողմը, զանգակատան տակ։
Գեղարօտի ջրվէժ

Գեղարօտի ջրվէժ, ջրվէժ Հայաստանի մէջ։ Բնութեան յուշարձանը կը գտնուի Արագածոտնի մարզին մէջ, Արագած գիւղէն 11 քմ. հիւսիս-արեւմուտք։ 
Գրանցուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Բնապահպանութեան նախարարութեան բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ։ 
Բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ ներառուած է 14 Օգոստոս 2008-ին, ընդունուած «Հայաստանի Հանրապետութեան բնութեան յուշարձաններու ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարութեան որոշման համաձայն։ 
Արագածի լանջին՝ ծովու մակարդակէն մօտ 3000 մեթր բարձրութեան վրայ՝ Քասաղ գետի Գեղարօտ վտակի վրայ է այս հիասքանչ ջրվէժը: Կը գտնուի Արագածոտնի մարզի Արագած գիւղէն մօտ 12 քմ. հեռաւորութեան վրայ։ Ձմրան կը սառի, իսկ ամրան սառնորակ ջուրերը կը գահավիժին մօտ 17 մեթր բարձրութենէն: 
Շատ նման է Թռչկան ջրվէժին:


== Ծանօթագրութիւն ==
Աւետիք (հանդէս)

«Աւետիք», կրօնաբանասիրական հանդէս։ Հայ կաթողիկէ պատրիարքութեան պաշտօնաթերթ։ Լոյս տեսած է 1932-1971 թուականներուն իբրեւ ամսաթերթ, խմբագրութեամբ Մեսրոպ եպիսկոպոս Թերգեանի եւ Վարդան վարդապետ Թէքէեանի։ 1983-ին վերահրատարակուած է իբրեւ եռամսեայ, 1994-էն՝ քառամսեայ։ Նոր շրջանին խմբագրական աշխատանքները կատարած են Մեսրոպ վարդապետ Ճուրեանը, Մանուէլ եպիսկոպոս Պաթագեանը, Վարդան Զորենցը (Վարդան եպիսկոպոս Աշգարեան), Կոմիտաս վարդապետ Պէօճիւքեանը, Գէորգ վարդապետ Եդիայեանը եւ Յովսէփ վարդապետ Քելեկեանը։ Կը լուսաբանէ Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ դերն ու գործունէութիւնը սփիւռքի մէջ, իսկ ԽՍՀՄ-ի մէջ վերակառուցման տարիներէն եւ Հայաստանի վերանկախացումէն ետք՝ նաեւ հայրենիքին մէջ։ Կը հրատարակէ հայ ժոդովուրդի, յատկապէս՝ հայ կաթողիկէ համայնքի պատմութեան, հայ մշակոյթի տարբեր ճիւղերուն նուիրուած գիտական, գիտահանրամատչելի եւ բարոյագիտական բնոյթի յօդուածներ։
Գրականութիւնը 1960-2000-ական տարիներուն

Գրականութիւն, 1960-ականներու աւարտին՝ Սփիւռք եւ Հայաստան, կը գտնուին մշակութային շրջափոխութեան որոշ փուլ մը, որ կը յատկանշուի դրական եւ ՛բացասական երեսներով։
Սփիւռքեան որոշ կարեւոր գօտիներ, հակառակ շրջանային անկայանութիւններու, ապրած են մշակութային բարգաւաճում։ Առաջին փորձերը եղած են՝ կրթական ցանցը տարածելու դէպի Արեւմուտք՝ Եւրոպա եւ հիւիս՝ Ամերիկա։
Բարձրագոյն հիմնարկներ եւ ՚հայագիտական ամպիոններ բազմացած են, օրաթերթային մամուլը՝ մորթ փոխած։ Գրական պարբերականներ ճամբայ հանուած են՝ «Բագին», «Շիրակ», «Ահեկան»՝ Պէյրութ, «Անդաստան»՝ Փարիզ,  ընթացիկ մամուլի գրական յաւելուածներ՝ Մոնթրէալէն ու Լոս Անճելըսէն՝ Թեհրան։ Նորահաս սերունդի մէկ թեւը, Սուրիա եւ լիբանանէն, մասամբ՝ նոյնիսկ հասնելով մինչեւ Պոլիս, Փարիզ, ճիգ դրսեւորած է լուրջ ինքնանորոգման մը ուդդութեամբ․․․ Հայրենի հողի վրայ, «ձիւնհալ»ը կարելի դարձուցած է գրական աննախընթաց ծաղկում մը, յատկապէս արձակի մարզին մէջ։ «Գարուն» եւ «Գրական Թերթ», աւանդապահ «Սովետական Գրականութիւն» օրկանի կողքին, կը թարմացնեն գրական մթնոլորտը։