armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Յովհաննէս Աճէմեան

Յովհաննէս Աճէմեան, դերասան եւ քանդակագործ ծնած 1840ական թուականին, 1855-1861 կ'աշակերտի Վենետկոյ Մ. Ռափայէլեան վարաժարանին, Պոլիս դառնալով՝ իբր դերասան կը մասնակցի իր ընկերներուն թէ' Պոլիս եւ թէ' Իզմիր: Թատրոնի հանգստեան շրջանին քանդակագործութեան արուեստը առաջ կը տանի եւ անով կ՝ապրի: 1866-ին Բերայի մէջ կազմուած դերասանական նոր խումբին գլխաւոր անդամներն են Յովհաննէս Աճէմեան եւ Արուսեակ: Այս խումբին առաջին ներկայացումը կը տրուի Նաումի թատրոնին մէջ, թատերախաղն էր Ռիսթորիի՝ Յուդիթը զոր թարգմանած էր Թ. Թէրզեան:
1869 Յունուար 11-ին Նաումի թատրոնին մէջ Հայ Դերասանաց Ընկերութիւնը կը ներկայանացնէ Ռոմանոս Սէտէֆճեանի մէկ ողբերգութիւնը. այդ խաղին մէջ աւագ դերակատարը նոյնինկն Յովհաննէս Աճէմեան կ՝ըլլար:
Ամիս մը վերջը՝ Փետրուար 24-ին կը ներկայացուի Սափփով քերթողուհի ողբերգութիւնը, այս թատերախաղին մէջ առաջին դերակատարն էր Յովհաննէս Աճէմեան, իր ընկերներն էին Ադամեան, Վարդովեան, Արուսեակ եւ Երանուհի Գարագաշեան: 1870-ին Կամաւոր ընկերութեան անունով թատերախումբին մէջ կը մտնէ Աճէմեան, ներկայացումները կը կատարուին Քրիսթալ թատրոնին մէջ: 1861-1862 թատերաշրջանի ներկայացումներու շարքին մէջ կը տեսնենք նաեւ Աճէմեանի գրած Կոմիտասին Ցուցակը անունով թատերախաղը: Ունի նաեւ Տիւմա (որգի) Աղեքսանդրի Գամելիագարդ Տիկինի թարգմանութիւնը: Ուրիշ թարգմանութեանց շարքին մէջ կը յիշեմ Աւազակները, Պէլ Էլէն, Բարիզու հնավաճառը, Կճագործը, Պարոն Բուրսոնիաց: Իբրեւ հեղինակութիւն նաեւ Անճարակ Պսակը:
Ժամանակակից հեղինակներ եւ արեւստագէտ անձեր կը վկային թէ Աճէմեան՝ նման Էքշեանի՝ զարգացած դերասան մըն էր: Մուրատեան վարժարանէն վերադարձին՝ պարտպած է քանդակագործութեան: Գերասանական ասպարէզը կը սկսի Սրապիոն Հէքիմեանի խումբին մէջ մտնելով. յետոյ կը մասնակցի Արեւելեան թատերախումբին. Ականատես հանդիսականները հիացուցած է իր թատերական արուեստի վարպետութեամբը. կ'ըսեն թէ «Ժողովուրդէն շատ գնահատուած արուէստագէտ մըն էր անիկա. Խանդավար ծափերու արժանացած»: Իր գրած է Կոմիտասին ցուցակը կատակերգութեան ներկայացումին ինքը միայն երեք դեր կը կատարէ՝ հետզհետէ դէմք, ձայն եւ հագուստ փոխելով, այս մասին տարօրինակ ճարտարութիւն եւ յաջողութիւն ցոյց տուած է:


== Աղբյուրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիջ Վարդ. Պատուրեան, Էջ 115-116:
Ճիհան Իպրահիմ

Ճիհան Իպրահիմ (նաեւ Ճիճի Իպրահիմ, անգլ.՝ Gigi Ibrahim, արաբ․՝ جيجي إبراهيم‎‎, 12 Փետրուար 1988, ԼոնԿ Պիչ, Լոս Անճելըս շրջան, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), սոցիալիստական շարժման եգիպտացի ակտիվիստ, լրագրող եւ պլոկեր: Ան «քաղաքացիական լրագրողներու» նոր սերունդի վառ ներկայացուցիչն է, որ 2011-ի Եգիպտական յեղափոխական իրադարձութիւններու ընթացքին ընկերային կայքերը օգտագործած է Թահրիրի հրապարակին մէջ տեղի ունեցող դէպքերու մասին տեղեկացնելու համար:


== Գործունէութիւն ==
14 տարեկանէն ապրած է ԱՄՆ-ի մէջ (2002-2008 թուականներուն), ուր մասնակցած է հակապատերազմական բողոքներուն, ներգաղթի մասին օրէնքին դէմ հանդէս եկող եւ ոստիկաններու կողմէ հետապնդուող գաղթականներուն օգնող խումբի գործունէութեան: Աւարտած է Գահիրէի ամերիկեան համալսարանը՝ ստանալով գիտական աստիճան «քաղաքագիտութեան» բնագավառին մէջ:
Մինչեւ համալսարան ընդունուիլը Ճիճի Իպրահիմը առնչութիւն չէ ունեցած աշխատաւորներու շարժման եւ ընդդիմութեան բողոքներու հետ: Ան «ձախ» շարժման մէջ ներգրաւած է «Սոցիալական մոպիլիզացիան ավտորիտար վարչակարգի պայմաններուն» դասախօսութիւններու շնորհիւ, որ կը կարդար լրագրող եւ ակտիւիստ-տրոցկիստ Հոսսամ էլ-Համալաւին: Վերջինս յետագային դարձաւ անոր ամուսինը:
Անդամակցելով Միջազգային սոցիալիստական միտում քլիֆեան ինտէրնացիոնալի «Յեղափոխական սոցիալիստներ» եգիպտական բաժանմունքին՝ Ճիճի Իպրահիմը մասնակցած է 2009-2010 թթ. քաղաքական ցոյցերուն: Եղած է 25 Յունուար 2011-ին Թահրիրի հրապարակի հաւաքի նախաձեռնողներէն: Այն կատալիզատոր կը ծառայէր Հոսնի Մուպարաքի դէմ զանգուածային ժողովրդական շարժման համար:
Միեւնոյն ժամանակ ան քննադատած է Ուաէլ Ղունէյմի նման ընդդիմադիր ակտիւիստներուն՝ նախագահի պաշտօնանկութեան մասին յայտարարութիւնէն ետք ժողովուրդին ոգեւորութեան կոչ ընելով եւ պահանջելով համակարգային փոփոխութիւններ Եգիպտոսի սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական համակարգերուն, ոստիկանութեան կամայականութիւններու դադարեցում եւ ձեռնարկութիւններու յանձնում աշխատաւորներուն:
Ճիճի Իպրահիմի եւ շարք մը «ֆեյսբուքեան յեղափոխականներու»՝ որպէս «Թահրիրի հրապարակի լիտերներու» լուսանկարները տեղադրուած են «Թայմ» ամսագրի շապիկին: Յետագային Ճիճի Իպրահիմը իր համերաշխութիւնը արտայայտած է արտասահմանին մէջ տեղի ունեցող սոցիալական շարք մը շարժումներուն, մասնաւորապէս, Մեծ Բրիտանիայի մէջ մասնակցած է ուսանողական ցոյցերուն:


== Արտաքին յղումներ ==
Gigi's Revolution by Inigo Gilmore
Gigi Ibrahim's blog
Gigi Ibrahim on Al Jazeera
Gigi Ibrahim's interview on The Daily Show
Gigi's Revolution by Inigo Gilmore on Public Broadcasting Service
Fear No More: Power of the People interview by Phil England in New Internationalist
Վարդան Օզինեան

Վարդան Օզինեան Գիտնական, դիւանագէտ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ, բազմամեայ ու երախտաշատ երիցագոյն վեթերան:


== Կենսագրութիւն ==
Փրոֆ. Վարդան Օզինեան ծնած է Կոստանդնուպոլիս՝ հայ առաքելական ծնողքէ: Աւարտելէ ետք Պոլսոյ Ազգային Կեդրոնական վարժարանը, մասնագիտացած է Physic-ի,
Physical Chemistry-ի ե ւ Mathematics-ի գծով, ապա նաեւ՝ տնտեսագիտութեան, քաղաքական գիտութիւններու եւ յարակից ուսմանց բնագաւառներու մէջ: Իր պատրաստութեան առաջին քայլերը եղած են նախ Պոլսոյ մէջ, յետոյ՝ Զուիցերիա, Փարիզ, Սթոքհոլմ, Միացեալ Նահանգներ՝ Մասսաչուսէթսի շրջանին մէջ: Աշխատած է միջազգային, միջպետական յայտնի ընկերութիւններու մօտ…:
Վարդան Օզինեան ոգի ի բռին մաքառեցաւ եւ պայքարեցաւ արեւմտահայ դպրոցի առաքելութեան կենսագործման ի խնդիր, արեւմտահայերէնի կենսունակ պահպանման ի խնդիր, Մելգոնեան կրթական հաստատութեան վերաբացման համար: Ան հիմնասիւներէն մէկն էր, եթէ ոչ՝ գլխաւոր հիմնասիւնը Pro Educato հիմնարկին, իր կնոջ՝ Մելգոնեանցի, մեծ մանկավարժ Պօղոս Գէորգեանի դստեր, Գոհարիկ Գէորգեանի հետ միասին:
Վարդան Օզինեան տիկինը՝ Գոհարիկ  մահացած է Ֆրանսայի, Պուլոնյի «Ամպրուազ Փարէ» հիւանդանոցին մէջ: Վարդան Օզինեան  Ֆրանսայի մայրաքաղաքի Սեն-Ժոզէֆ հիւանդանոցի մէջ, 90 տարեկան հասակին մահացաւ 28 օգոստոս 2019-ին, յետ կարճատեւ հիւանդութեան 
:


== Աղբիւրներ ==
ԱՆԸՆԴՈՒՆԵԼԻԻ, ԱՆԴԻՄԱԴՐԵԼԻԻ ԵՒ ԱՆԶՕՐՈՒԹԵԱՆ ԽԱՉՄԵՐՈՒԿԻՆ 2019-08-20 ԱՐԱ ԳՕՉՈՒՆԵԱՆ
Անընդունելիի, անդիմադրելիի եւ անզօրութեան խաչմերուկին. Արա Գօչունեան
Յարութիւն Պէրպէրեան

Յարութիւն Պէրպէրեան (1951, Հալէպ), հայ բանաստեղծ, գրաքննադատ ու մանկավարժ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Հալէպ: Ուսումը ստացած է Պէյրութ (երկրորդական՝ Ազգային Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան Քոլէճ, յաճախած է Հայկազեան համալսարան՝ մասնագիտանալով գլխաւորաբար անգլերէն լեզուի ու գրականութեան մէջ: Այնուհետեւ Քանատայի Գոնգորտիա եւ ՄքԿիլ համալսարաններուն մէջ հետեւած է մանկավարժութեան ։ Քանատայի մէջ կը դառնայ հայ լեզուի եւ գրականութեան ուսուցիչ, Մոնթրէալ:
Գրած է կանուխէն, բանաստեղծութիւններ եւ գրական-վերլուծական փորձեր՝ գրական մամուլի մէջ (յատկապէս՝ «Բագին»ի, որու խմբագրութեան մէջ է տասնամեակ մը):

Քերթուածներու առաջին ժողովածուները եղան՝ «Կորիզ» եւ «Ոսպնեակ» (1979 եւ 1984):
Շարունակուող արտադրութիւն կ'ունենայ (նոր ժողովածու մը՝ «Անցման Եղանակ», 1993-ին). նաեւ կ'ունենայ աշխատակցութիւն գրական մամուլին հետ։


== Աղբիւրներ ==
Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Երկրորդական Բաժին (Բ. եւ Գ. տարիներ), Յարութիւն Քիւրքճեան, էջ 210:
10 Յունուար

10 Յունուար, տարուան 10-րդ օրն է։

 9 Յունուար  10 Յունուար  11 Յունուար 


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
1931, Աւետիս Եափուճեան, եգիպտահայ գրող, պատմաբան, հրապարակագիր, գրականագէտ, թարգմանիչ։
1871, Նիկողաիոս Ադոնց (Տէր-Աւետիքեան), հայ պատմաբան, հայագէտ, բիւզանդագէտ եւ բանասէր (մահ.՝ 1942)։


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Հովիտ (հանդէս)

«Հովիտ», գրական, հասարակական եւ քաղաքական շաբաթական հանդէս։ Լոյս տեսած է 1906-1917-ին (1906-1910-ին՝ «Հովիւ» անուամբ), Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիր-հրատարակիչներ՝ Ե. Երզնկեան, Յ. Յովսէփեան (1910 թթ-ին)։ Մեծ տեղ յատկացուցած է հայերէնին, հայ եկեղեցիին, կրթութեան ու մանկավարժութեան։ Ձգտած է ընտանիք-դպրոց կապի ամրապնդման։ Անդրադարձած է արեւմտահայութեան վիճակին, բողոքած հայկական կոտորածներու դէմ Թուրքիոյ մէջ։ Քննադատած է դաշնակցութեան, մեղադրած անոր երիտթուրքերու հետ գործակցելու համար։ Ունեցած է հարուստ գրական-բանասիրական բաժին։ Տպագրած է Ե. Գեղամեանի՝ «Մշակ» թերթի 40-ամեայ ուղիի եւ Գ. Արծրունիի գործունէութեան մասին, «Իսրայէլ Օրին եւ իր քաղաքական ծրագիրը», «Հայերի ազատագրական շարժումները ԺԸ դարում» ուսումնասիրութիւնները, Պեսսիմիստ-ի (Գ. Տեր-Ղազարեան) «Նախնական կուլտուրայի պատմութիւն», Յ. Յովհաննիսեանի պոեզիային նուիրուած գործերը, Ա. Ալպոյաճեանի յօդուածաշարը հայ տպագրութեան 400-ամեայ պատմութեան վերաբերեալ, պատմուածքներ, բանաստեղծութիւններ, դրամատիկական գործեր եւ այլն։ Անդրադարձած է Թիֆլիսի ժողովրդական տան գործունէութեան, Հաւլաբարի թատրոնի ներկայացումներուն։
Վիվիեր (գաւառակ)

Վիւիեր (ֆրանսերէն՝ Vivières), գաւառակ Ֆրանսայի հիւսիսը գտնուող Էնա երկրամասին Փիքարտի շրջանէն ներս։


== Բնակչութիւն ==
2010 թուականին գաւառակին մէջ կ՛ապրէր 400 մարդ։
Կաղապար:Բնակչություն
Կաղապար:Geo-stub
Ցիքնոփեմփթի

Ցիքնոփեմփթի․ (յուն․՝ Τσικνοπέμπτη) մաս կը կազմէ յունական բարեկենդանի (Ափոքրիես Απόκριες) աւանդական տօնակատարութիւններուն։ Բառացի թարգմանութեամբ՝ «ծխոտ Հինգշաբթի» (τσικνα ցիքնա=բոհրած միսի հոտ եւ Πέμπτη փեմփթի=Հինգշաբթի)։ Այդ օրը Յունաստանի ամբողջ տարածքին կը սպառի մեծ քանակութեամբ խորոված, բոհրած մսեղէն։ 


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==

Յունական Բարեկենդանը՝ Ափոքրիես, կը տեւէ երեք շաբաթ։ Շաբաթները կարգով՝

Փրոֆոնի (Προφωνή, նախածանուցման շաբաթ),
Քրէաթինի (Κρεατινή, միսի շաբաթ․ κρέας=միս)
Թիրինի (Τυρινή, պանիրի շաբաթ. τυρί=պանիր)Ցիքնոփոմփթին Քրէաթինի շաբթուան Հինգշաբթին է։ Այդ օրը յոյները մեծ քանակութեան խորոված միս կը սպառեն։ Մարդիկ մսեղէնի կերուխումը ընդհանրապէս տունէն դուրս կը տօնեն հաւաքներով եւ պարախմբումներով։


== Տեղական սովորութիւններ ==
Ըստ յունական ժողովրդագրութեան, Թիվա Ցիքնոփեմփթիին օրը, կը սկսի երկու երիտասարներու ձեւական միջնորդական ամուսմնութիւնը՝ գիւղական հարսանիքը (վլահիքոս ղամոս βλάχικος γάμος), եւ կը վերջանայ Փակեալ Խորանի օրը հարսին օժիտի շքերթով եւ խնամիներուն խնճոյքով։ Այս «հարսանիքին» տեւողութեան ընթացքին, անպակաս են ճակաճանութեան խօսքերը, քէֆը եւ պարը։ Այս սովորութիւնը կապ ունի հին Յունաստանի մէջ Տիոնիսոս աստուծոյ պաշտամունքին հետ։
Փաթրա քաղաքին «Փաթրինօ քարնավալի» (Փաթրայի բարեկենդանի տօնախմբութիւն)․ հարիւրաւոր փաթրասցիներ, Ցիքնոփեմփթիին օրը, կանուխէն քաղաքին բոլոր կէտերուն խորովարաններ կը զետեղեն, նոյնիսկ խանութներուն առջեւ։ Անօ Փոլիին Թասի թաղամասը այս տօներուն կեդրոնը կը հանդիսանայ։ Կը սպառեն մեծ քանակութեամբ խորոված միս եւ գինի։
Քերքիրայի մէջ կը կատարեն «Քորֆիաթիքա Փեթեղոլեցա» (Κορφιάτικα Πετεγολέτσα կամ փեթեղոլիա πετεγόλια եւ կամ փեթեղոլա πετέγολα)․ յայտնի է իբրեւ «քերքիրացիներու բամբասանքը» որ Քերքիրայի Բարեկենդանի տօնակատարութիւններուն մաս կը կազմէ։
Քոզանի քաղաքին մէջ տօնական ճրագվառ՝ «ֆանոս» (φανός) կ՛ ընեն։ Քաղաքին թաղամասերու մէջ մարդիկ ճրագվառ կ՛ ընեն, կը պարեն, գինի կը խմեն եւ մսեղէն կը սպառեն։
Քսանթի․ Ժողովրդակագրական միութիւններ քաղաքի կեդրոնական հրապարակին կը ձեռնարկեն «Աւանդական ճաշատեսակներու իրիկուն», ուր առատ գինի եւ մսեղէն կը մեծարուի երաժշտութեան ընկերակցութեամբ։
Ֆլորինա քաղաքին Քսինօ Ներօ շրջանը, բարեկենդանեան պարհաւաքոյթ (դիմակը պարտաւորիչ է) կը կազմակերպուի աւանդական երաժշտութեամբ։
Սերես․ քաղաքին թաղամասերուն մէջ մարդիկ խարոյկ կը վառեն ու մսեղէն կը խորովեն։ Ապա, կրակին վրայէն կը ցատկեն։ 


== Նոյնանման տօներ ==
Նոյնանման տօներ կարգ մը երկիրներու մէջ ծանօթ են իբրեւ «Ուտիք Հինգշաբթի», ինչպէս օրինակ՝ Լեհաստան, Գերմանիա, Իտալիա, Սպանիա, եւայլն։ Լիբանան ծանօթ է իբրեւ «Խամիս ալ սաքարա» Khamis El sakara (խմելու Հինգշաբթի)։
     


== Արտաքին յղումներ ==
Khamis El sakara (խմելու Հինգշաբթի)(անգլերէն)
Փաթրայի բարեկենդանը(յունարէն)
Քսինօ Ներօ Ֆլորինա․ բարեկենդանը(յունարէն)
Քսանթիի բարեկենդանը(յունարէն)
Լոձ

Լոձ (לאדזש, Lodzh;) Լեհաստանի երրորդ մեծ քաղաքը։ Կը գտնուի երկրին կեդրոնական մասին մէջ եւ ըստ Դեկտեմբեր 2009-ի կատարուած մարդահամարի տուեալներուն՝ ունի 670 642 մարդ (31 Մարտ 2021) բնակչութիւն։ Լոձը՝ Լոձի վոյվոտութեան մայրաքաղաքն է, կը գտնուի Վարշաւայէն շուրջ 135 քմ. հարաւ արեւմուտք։ Քաղաքին զինանշանը նաւակի տեսքով թեք զէնք է, ի նշան քաղաքին անուան, որ բառացիօրէն կը թարգմանուի «նաւակ»։


== Պատմութիւն ==
Լոձը գրառումներուն մէջ առաջին անգամ կը յիշատակուի 1332-ին՝ փաստաթուղթին մէջ, երբ Լոձիա գիւղը կը յանձնուի եպիսկոպոս Վլոցլավեկին։ 1423-ին Վլադիսլաւ Եակովլեւ թագաւորը Լոձ գիւղին կը շնորհէ քաղաքի կարգավիճակ։ Մինչեւ Ժը. դար քաղաքը փոքրիկ բնակավայր էր Մազովիոյ եւ Սիլեսիոյ միջեւ գտնուած առեւտրական ճամբուն վրայ, Ժզ. դարուն Լոձ ունէր 800 բնակիչ, որ հիմնականին մէջ կը զբաղէր մօտակայ հացահատիկային տնտեսութեամբ։
1793-ին Լեհաստանի երկրորդ բաժանումով Լոձը կը դառնայ Պրուսիոյի թագաւորութեան մաս, Հարաւային Պրուսիոյ մարզ եւ գերմաներէն կը կոչուէր «Լոտճ»։ 1798-ին Պրուսիա կ'ազգայնացնէ քաղաքը, եւ կը կորսնցնէ Կույավիա արքեպիսկոպոսին քաղաքի կարգավիճակը։ 1806-ին Լոձ կը միանայ Նափոլէոնի դքսութեան հետ Վարշաւայի մէջ եւ 1810-ին ունէր 190 բնակիչ։ 1815-ին Վիեննայի քոնկրէսի պայմանագիրով ան  Լեհաստանի քոնկրէսի մաս կը դառնայ, որ Ռուսաստանի Կայսրութեան կ'ենթարկուէր։


=== Մասնատման դար ===
Ըստ 1815-ի պայմանագիրին կը նախատեսուէր վերակառուցել կիսաքանդ քաղաքը եւ ըստ 1816-ի ցարին հրովարտակին, շարք մը գերմանացի ներգաղթեալներ՝ տարածքին ձեռքբերման փաստաթուղթ կը ստանան, որպէսզի հողը մաքրեն եւ գործարաններ ու տուներ շինեն։


== Բնակչութիւն ==


== Քաղաքի տեսարաններ ==
Առողջաբանութիւն

Առողջաբանութիւն (Hygiene),  գիտութիւն՝ առողջութեան մասին, որ կ'ուսումնասիրէ շրջակայ միջավայրին ազդեցութիւնը մարդուն կազմուածքին վրայ եւ անոր հիման վրայ կը մշակէ միջոցառումներ միջավայրին վնասակար ազդեցութեան եւ հիւանդութիւններու յառաջացման կանխարգելման նպատակով։


== Առողջաբանութեան (Hygiene) Ակնարկ ==
Առողջաբանութեան խթանումը հիւանդութիւններու նուազեցման ամէնէն արդիւնաւէտ առողջապահական գործողութիւնն է:
2020-ի դրութեամբ 2,3 միլիառ մարդ տարրական առողջաբանական ծառայութիւններ չունէր (ձեռքերը օճառով եւ ջուրով լուալու դրութիւն), իսկ 1,6 միլիառ մարդ ունէր լուացուելու սարքաւորումներ, սակայն չունէր ջուր եւ օճառ:
Ամբողջ աշխարհի տարածքին, 2020 թուականին մարդոց 70%-ը օգտագործած է առողջաբանական տարրական ծառայութիւններ:


=== Ձեռքերու Առողջաբանութիւն ===

Հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ ձեռքերը օճառով եւ ջուրով լուալը կրնայ նուազեցնել փորհարութեան պատճառով մահը մինչեւ 50%:
Հետազօտողները գնահատած են, որ եթէ բոլորը կանոնաւոր կերպով լուան իրենց ձեռքերը, տարեկան 1 միլիոն մահ կարելի է կանխել:
Սննդային հիւանդութիւններու բռնկումներուն մեծ տոկոսը կը տարածուի վարակուած ձեռքերով: Ձեռքերը լուալը կրնայ նուազեցնել սննդային հիւանդութիւններու եւ այլ վարակներու վտանգը:
Ձեռքեր լուալը կրնայ նուազեցնել շնչառական հիւանդութիւնները (օրինակ` պաղարութիւնը) ընդհանուր բնակչութեան մօտ 16-21%-ով:
Ձեռքերու ալքոլային հականեխիչներու օգտագործումը Միացեալ Նահանգներու դասարաններուն մէջ նուազեցուցած է վարակի պատճառով բացակայութիւնները մօտ 20%-ով` 16 տարրական դպրոցներու եւ 6000 աշակերտներու շրջանակին մէջ:
Ձեռքեր լուալու մշակոյթը միջավայրի մէջ.58%-ով կը նուազեցնէ փորհարութեան հիւանդութիւնները տկար դիմադրութեան համակարգ ունեցող մարդոց մօտ:
29-57%-ով կը նուազեցնէ դպրոցականներու ստամոքս-աղիքային հիւանդութիւններու պատճառով բացակայութիւնները:


=== Դէմքի Եւ Մարմինի Առողջաբանութիւն ===
Առողջ մարդոց աւելի քան 50%-ի մօտ Staphylococcus Aureus պաքթերիան (ցպկամարմին) կայ, որ կ'ապրի քիթի միջանցքներու եւ կոկորդի մէջ, մազերու եւ մաշկի վրայ: Լոգնալու առաջին 15 վայրկեանին միջին մարդը կը թափէ պաքթերիայի 6 x 106 (CFU): Աւազաններ մտնելէ առաջ լոգնալը կը կանխէ մանրէներու տարածումը` նուազեցնելով մանրէաբանական բեռը (microbial load):
Միջին լողորդը ջուրի մէջ կը ներդնէ առնուազն 0,14 կրամ աղտ, աւազան մտնելէ ետք` առաջին 15 վայրկեանին: Լողալէ առաջ լոգնալը կ՛օգնէ կանխելու մանրէներու տարածումը:
Թրախոման (Trachoma), որ կանխարգիլելի կուրութեան գլխաւոր պատճառն է ամբողջ աշխարհի մէջ, կապուած է դէմքի առողջաբանութեան չգոյութեան հետ: Մօտ 41 միլիոն մարդ կը տառապի թրախոմայէ, եւ շուրջ 10 միլիոն մարդ` թրախոմայի պատճառով տեսողութեան խանգարումներէ, կամ անդառնալիօրէն կոյր է:
Աչքի ոսպնեակներու (lens) ոչ պատշաճ առողջաբանութիւնը կամ զանոնք յաճախ չախտահանելը կը մեծցնէ Acanthamoeba պաքթերիաներու աչքի վարակի ձեռքբերման վտանգը:
Ասեղնորդի (pinworm) տարածումը կարելի է թեթեւցնել պատշաճ առողջաբանութեամբ, եղունգները կտրելով եւ երեխաներուն առաւօտեան արթննալէ ետք անմիջապէս լոգցնելով:
CFU (Colony Forming Unit)- Մանրէաբանութեան մէջ օգտագործուող միաւոր, որ կը գնահատէ նմուշի մը մէջ քանակը այն պաքթերիաներուն կամ սնկային բջիջներուն, որոնք կենսունակ են եւ կրնան բազմապատկուիլ վերահսկուած պայմաններու մէջ:
ՌՊԳ-7

ՌՊԳ-7 կամ ձեռքի հակաթանկային նռնականետ, դիւրակիր, բազմակի օգտագործման թնդանօթի դէմ ռումբ: ՌՊԳ-7 անունը ծագած է ռուսերէն՝ Ручной Противотанковый Гранатомёт (ձեռքի հակաթանկային նռնականետ) անուանումէն ետք։ Սկիզբը արտադրուածէ Խորհրդային Միութեան մէջ։ Այժմ ան արտադրուած է ռուսական Բազալտ ընկերութեան կողմէ։ Զէնքի ԳՌԱՈՒ-ի ցանկը՝ 6G3:
ՌՊԳ-7-ը իր ամրութեան, պարզութեան, աժան գինի եւ արդիւնաւետութեան շնորհիւ դարձեր է աշխարհի ամենալայն կիրառութիւն ունեցող թնդանօթի դէմ զէնքը։ Ներկայ դրութեամբ՝ շուրջ 40 երկիր, կ'օգտագործէ եւ այդ երկիրը կ'արտադրէ զէնքի շարք մը տեսակներ։ Այն ժողովրդականութիւն կը վայելէ պարտիզանական անկանոն ուժերու շրջան։ ՌՊԳ-ն վիեթնամեան պատերազմին (1960-ներուն կէսին) սկսած մինջեւ 2010-ներուն Աֆղանիստանի պատերազմին օգտագործուած է աշխարհի գրեթէ բոլոր հակամարտութիւներու ժամանակ։


== Նախկին օգտագործողներ ==
Կաղապար:Դրօշաւորում/Աֆղանիստան
Կաղապար:Դրօշաւորում/Ալպանիա
Կաղապար:Դրօշաւորում/Սէուտական Արաբիա
Կաղապար:Դրօշաւորում/Ալճերիա
Կաղապար:Դրօշաւորում/Քուպա
Կաղապար:Դրօշաւորում/Ղանա
Կաղապար:Դրօշաւորում/Յորդանան
Կաղապար:Դրօշաւորում/Նիճերիա
Կաղապար:Դրօշաւորում/Հիւսիսային Քորիա
Կաղապար:Դրօշաւորում/Սենեկալ
 Հայաստան
Կաղապար:Դրօշաւորում/Եգիպտոս
: Ձևափոխված RPGL-7G տարբերակը արտադրում են STC DELTA և TAM ընկերությունները։
Կաղապար:Դրօշաւորում/Հունգարիա
Կաղապար:Դրօշաւորում/Իրան
Կաղապար:Դրօշաւորում/Իրաք

 Լիբանան


== Ծանօթագրուիւններ ==
Հայ ազգի ստեղծումը

Հայ ազգի ստեղծումը, ըստ Մովսէս Խորենացի պատմահօր գրութեամբ Հայկ Նահապետի և Բելի հակամարտութիւնը տեղի կ՛ունենայ Ք.ա. 2492 թուականին, Օգոստոս 11-ին: Հեթանոս հայերը՝ Հայկին յաղթանակին օրը կը նշէին իբրեւ տարուան սկիզբը, Նաւասարդ, Նահապետին դուստրին անունով, մեծ տօնակատարութիւններով: Սակայն՝ հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ կեանքը սկսած է հազարաւոր տարիներ առաջ:
1990-ական թուականներուն պեղումներու շնոհիւ, կատարուած գերմանացի հնագէտի Գլաուս Շմիտ (Klaus Schmidt) գլխաւորութեամբ, այսօրուայ Թուրքիոյ Ուրֆա քաղաքին մօտ, որ կը գտնուէր Մեծ Հայքի տարածքին՝ յայտնաբերուեցաւ 13.000 տարի առաջ կառուցուած տաճար, համաշխարհային պատմութեան առաջինը: Տարածքին՝ գտնուած են երկու արձաններ, որ կը ցոլացնեն արմենոյտ տղամարդու կերպարը: Խոշորագոյն քարերու փոխադրութիւնը և տեղադրումը, այդ ժամանակներու պայմաններով, կը փաստէ աշխատաւոր մարդոց հաստատութիւն՝ այսինքն քոչւոր կեանքը լքել:      


== Աղբիւրներ ==
Արմենիքա, յունարէն պարբերաթերթ
Քէօֆթէ

Քէօֆթէ (կոլոլակ), հայկական մսային կերակուր։ Կը պատրաստեն հիմնականին տաւարի թարմ միսէ։ Միսը փայտէ թակիչովկը ծեծեն սալաքարի վրայ, կը խառնեն սոխ, աղ, պղպեղ եւ այլ համեմունքներ, ձեռքով կը հարեն մինչեւ համաձոյլ զանգուած դառնալը, կը պատրաստեն խոշոր գնդիկներ, կ՛եփեն ջուրի մէջ եւ կ՛ուտեն իւղով կամ սոխառածով։ Առանձնապէս յայտնի են Գաւառի, Վարդէնիսի եւ Էջմիածնի քէօֆթաները։
«Քէօֆթա» բառը կու գայ պարսկերէնէն. kūfta կամ کوفتن  կը նշանակէ «մանրացնել» կամ «միսէ գնդիկներ»։


== Արտաքին յղումներ ==
Պատրաստենք միասին. Իզմիրի քէօֆթա
Փանոս Ճերանեան

Փանոս Ճերանեան (1942, Պէյրութ)


== Կենսագրություն ==
Ծնած է Պէյութի Նոր Մարաշ թաղամասին մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Մեսրոպեան վարժարանին մէջ, երկրորդական ուսումը՝ Մխիթարեան հայերու մօտ։ Բարձրագոյն ուսման հետեւաղ է Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ եւ արժանացած՝ Քաղաքական Գիտութեանց Մագիստրոսի տիտղոսին։ Ատեն մը հետեւած է Պէյրութի Հայկազեան Քոլէճի հայագիտութեան դասընթացքներուն։
Բանաստեղծութիւններ գրել սկսած է պատանեկան տարիներուն դպրոցական ամսագրերու մէջ։
1975- էն ի վեր կ՛աշխատակցի «Բագին» գրական ամսագրին, ստորագրելով բանաստեղծութիւններ։ Ներկայիս աշխատակիցն է նաեւ Գանատայի «Հորիզոն» ամսագրին։
Լոյս ընծայած է բանաստեղծութեանց հետեւեալ հատորները։
Քամիներ (Պէյրութ, 1979), եւ Ընդմիջուած Լռութիւն (Պէյրութ, 1991):
Փ. Ճերանեան ներկայիս պաշտօն կը վարէ ճաբոնական առեւտրական հաստատութեան մը մէջ։
Շնորհալի բանաստեղծը ճկուն, ինքնատիպ ու գրաւիչ ոճով կու տայ ճշմարիտ պատկերներ, իր իմացականութիւնները։ Ուշագրաւ են քերթուածին վերջիներկու տողերը։
Բեմական Խօսք

Բեմական խօսք, բեմէն հնչող խօսք, գրական երկին բեմական մարմնաւորում տալու հիմնական միջոցներէն մէկը։
Թատրոնի պատմութեան ընթացքին բեմական խօսքը դիտուած է իբրեւ դերասանի վարպետութեան գնահատման գլխաւոր չափանիշերէն մէկը, սակայն տարբեր դարաշրջաններու չափանիշները փոխուած են՝ ըստ թատրոնի ոճական ուղղութիւններու փոփոխութեան (հին թատրոն, 17-18-րդ դարու ֆրանսական դասական թատրոն, ուր բեմական խօսքը գրեթէ անթերի էր, ռոմանթիք թատրոն, ուր բեմական խօսքը կառուցուած է յուզիչ կտրուկ հակադրութիւններու վրայ եւ այլն)։ 
19-րդ դարու կէսերէն, երբ իրապաշտութիւնը իբրեւ ուղղութիւն հաստատուն նաեւ թատրոնի մէջ, բեմական խօսքը սկսաւ աւելի մօտենալ խօսակցական լեզուին եւ առաջնահերթ կարեւորութիւն ստացաւ գործող անձի բնաւորութիւնը, ներաշխարհը, հոգեբանութիւնը բացայայտելու պարագան։ Անոր շնորհիւ հարստացաւ եղանակի արտայայտչական հնարաւորութիւններու պատկերացումը:
Բեմական խօսքի տեսութեան մէջ կարեւոր էին Կոնստանթին Ստանիսլավսկիի դատողութիւնները՝ «Խօսել նշանակում է գործել», «Խօսքի գործողութիւն»։


== Բեմական խօսքը հայկական թատրոնին մէջ ==
Բեմական խօսքը հայկական թատրոնին մէջ սկսած է մշակուիլ 19-րդ դարու 60-ական թուականներէն՝ Պետրոս Ադամեանի, Ազնիւ Հրաչեայի, Սիրանոյշի, Յովհաննէս Աբելեանի ստեղծագործութիւններուն մէջ։ Հետագային զարգացաւ Վահրամ Փափազեանի, Իսահակ Ալիխանեանի, Յովհաննէս Զարիֆեանի, Յասմիկի, Սաթենիկ Ադամեանի, Օլկա Գուլազեանի, Արուս Ոսկանեանի, Հրաչեայ Ներսիսեանի, Վաղարշ Վաղարշեանի եւ ուրիշներու շնորհիւ:
Բեմական արուեստի ճիւղերէն է ասմունքի արուեստը, որուն ներկայացուցիչն է Սուրէն Քոչարեանը («Կենդանի խօսքի ոլորտներում» գիրքը)։
Սպեր

Սպեր (Իսպեր, Ըսպեր), Բարձր Հայք նահանգի հնագոյն բնակավայրերէն է։ Յիշատակուած իբրեւ աւան, բերդաքաղաք, քաղաք։ Կը գտնուի Ճորոխ գետի աջ ափին, գեղատեսիլ այգեշատ ձորի մէջ։


== Պատմութիւն ==
Քաղաքին մասին յիշատակուած է յունահռոմէական, հայկական, արաբական եւ վրացական աղբիւրներու մէջ։ Այն եղած է Բագրատունիներու տիրոյթը։
15-րդ դարու վերջին քառորդին Սպերը զաւթած են օսմանեան թուրքերը։  
1915 թուականի Ցեղասպանութեան ժամանակ Սպերի հայերը բռնութեամբ տեղահանուած են։ Մեծ մասը զոհուած է գաղթի ճանապարհին։ Սակաւաթիւ փրկուածներն ապաստանած են տարբեր երկիրներ։ Այժմ Սպեր (Իսփիր) աւան է  բռնազաւթուած Արեւմտեան Հայաստանի էրզրում նահանգին մէջ։


== Օգտակար հանածոներ ==
Սպերի շրջակայքը կան ոսկիի եւ մետաղական այլ հանքեր։ 


== Բնակչութիւն եւ տնտեսութիւն ==
20րդ դարու սկիզբները Սպեր 340 տուն բնակիչ ունէր, որմէ 40-50 տունը հայեր էին, իսկ մնացեալը՝ թուրքեր, յոյներ։ 19րդ դարու սկիզբը մօտ 900 տուն բնակիչ ունեցող Սպեր, յետագայ տասնամեակներուն հայերու արտագաղթէն ետք, վերածուեցաւ անշուք գիւղաքաղաքի։
Կը զբաղէին արհեստներով, այգեգործութեամբ եւ առեւտուրով։ 


== Պատմամշակութային կառոյցներ ==
Հայերն ունէին եկեղեցի (Սուրբ Աստուածածին)։ Քաղաքին մօտ բարձր ժայռի վրայ պահպանուած է Սմբատաւան բերդի աւերակները։
Շրջակայ լեռներուն մէջ պահպանուած էին հայկական եկեղեցւոյ աւերակներ, իսկ Ճորոխի վրայ՝ հնագոյն կամուրջ մը:


== Ծանօթագրութիւն ==
Մանուէլ Ջախջախեան

Հայր Մանուէլ Վրդ․ Ջախջախեան (25 Մարտ 1770(1770-03-25) - 5 Յունուար 1835(1835-01-05) կամ 1836, Վենետիկ, Աւստրիական Կայսրութիւն), հայ բառարանագիր, բանաստեղծ եւ թարգմանիչ։ Հմուտ դասական յունարէն եւ լատիներէն լեզուներուն։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Կիւմիւշխանէ: 1791-էն եղած է Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։
Զբաղած է քարոզչութեամբ, ապա մանկավարժական, գիտական գործունէութեամբ։ 1815-16 թուականներուն խմբագրած է «Դիտակ Բիւզանդեան» պարբերականը։


=== Բանաստեղծութիւններ ===
Գրած է բանաստեղծութիւններ, որոնց մի մասը տպագրուած է «Մխիթարեան տաղարան» (1824) ժողովածոյին մէջ՝ Վահրամ Ռուբինեան ստորագրութեամբ։


=== Թարգմանութիւններ ===
Թարգմանած է Գ. Գոռացցայի («Արհեստ բարւոք սիրելոյ», 1819), Ս.Գեսների («Քերթուած ի մահն Աբելի», 1825թ.), Ֆ. Ֆենելոնի («Արկածք Տելեմաքայ որդւոյն Ոդիսեայ», 1827) եւ այլոց ստեղծագործութիւններէն։ 


=== Բառարաններ ===
1804-ին Վենետիկի մէջ լոյս տեսած է անոր  «Բառարան յիտալական լեզուէ ի հայ եւ ի տաճիկ» աշխատութիւնը (45.000 բառայօդուած, համառոտը՝ 1825՝ 30.000 բառայօդուած), իսկ 1837-ին, յետ մահու՝ «Բառագիրք ի բարբառ հայ եւ իտալական»-ը (60.000 բառայօդուած), որ հայ երկլեզուեան բառարանագրութեան լաւագոյն նմուշներէն է. կ'ամփոփէ հայ մատենագրութեան մէջ օգտագործուած, ինչպէս նաեւ իր ժամանակի կենսունակ բառերը, նորաբանութիւնները։
Թարգմանութեան հետ միաժամանակ տրուած են բառին բացատրութիւնը, յաճախ՝ հոմանիշը, գրաբար, բարբառային համարժէքները, նշուած փոխառութիւնները։ Վերջաւորութեան ներկայացուած են հայկական անձնանունները (Վարդան-Vartano) եւ տեղանունները (Երասխ-Arasse)՝ իտալերէն արտասանութեամբ կամ թարգմանութեամբ։
Մահացած է Վենետիկ:


== Աղբիւրներ ==
Մխիթարեաններու Նպաստը Հայ Մշակոյթին եւ Հայագիտութեան, Հայր Տաճատ Եարտըմեան, 1987, էջ 36։