armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Տարօնի հերոսամարտեր

Տարօնի հերոսամարտեր, Տարօնի շրջանին մէջ լարուածութիւնը ծայր առած էր 1915 թուականի Յունուարին։ Սասուն ապաստանած Ռուբէնն ու Կորիւնը կազմակերպեցին շրջանին ինքնապաշտպանութիւնը։ Մարտին Սասունը գրեթէ պաշարուած էր եւ դիմադրական կռիւներ սկսած էին տարբեր դիրքերու վրայ։ Մայիսին Մշոյ դաշտի գիւղերը պաշարուեցան քրտական զինեալներու եւ ոստիկաններու կողմէ, իսկ Յունիսին գիւղէ-գիւղ եւ Մուշ քաղաքին միջեւ կապն ու երթեւեկը խզուեցան։
Թրքական իշխանութիւնը մինչեւ Յուլիսի սկիզբը զինուորական խիստ պաշարումի տակ առաւ Մուշի հայկական թաղերը եւ թնդանօթներ զետեղեց շրջակայ դիրքերուն վրայ։ Կիրակի, 10 Յուլիսին թրքական զինուած հրոսակներ հայոց տուները մտնելով անխնայ սկսան սուրէ անցընել անոնց բնակիչները, կողոպտել ու հրդեհել տուները։ Յուսահատական այս կացութեան մէջ, վերի թաղի հայկական դիրքերէն կրակ բացուեցաւ ոստիկաններուն վրայ, եւ կռիւը սկսաւ։
Մուշի դիմադրական ուժերու հրաամնատար հռչակուեցաւ Հաճի Յակոբ Կոտոյեան, իսկ անոր օգնական՝ Տիգրան Մկրտիչեան։ Հայկական դիրքերէն պարպուած առաջին գնդակներուն հետ քաղաքի երեք կողմերուն զետեղուած թնդանօթները սկսան որոտալ հայկական թաղերուն ուղղութեամբ, մինչ թրքական զօրքն ու խուժանը սկսան յառաջանալ դէպի հայկական թաղերը, կատաղի դիմադրութեան հանդիպելէ եւ մեծ թիւով զոհեր տալէ ետք նահանջեցին։
Առաջին օրուան կռիւները գլխաւորաբար «Վերի թաղ»ին մէջ կեդրոնացած էին, որ քանի մը ժամուան 
ընթացքին սաստիկ ռմբակոծումներուն եւ հրդեհներուն պատճառով աւերակոյտի վերածուեցաւ։ Ամբողջ 
գիշերը շարունակուած անհաւասար կռիւէ ետք, յաջորդ օր, Յուլիս 12-ի կէսօրին, երբ այլեւս 
թնդանօթներու եւ հրդեհներու կրակին տակ դիմադրութիւնը շարունակել անկարելի էր, ժողովուրդին 
մեծամասնութիւնը «Ձորու թաղ» փոխադրուեցաւ, ուր կեդրոնացաւ վերջին դիմադրութիւնը։ Նոյն օրը, կէս 
գիշերին, մութէն օգտուելով, կռուող ուժերուն եւ ժողովուրդին մէկ մասը, Տիգրան Մկրտիչեանի 
գլխաւորութեամբ, անընդհատ կռուելով պաշարման շղթան պատռեցին, ցրուեցան շրջակայքը եւ կռիւը 
շարունակելով հասան Քանի լեռները։
Քաղաք մնացողները Հաճի Յակոբ Կոտոյեանի գլխաւորութեամբ Յուլիս 14-ին շարունակեցին կռիւը, եւ անհաւասար գօտեմարտին բոլորն ալ նահատակուեցան։ Մուշի կողքին, դաշտի կարգ մը գիւղեր առանձին-առանձին դիմադրութիւն կազմակերպեցին։ Ալիջանցիք չորս օր դիմադրեցին, բայց յետոյ ստիպուած ձգեցին գիւղը եւ քաշուեցան մօտակայ լեռները։ Աւրանցիք ամբողջ օր մը դիմադրեցին, որմէ ետք 12 օր կռիւը շարունակեցին մօտակայ անտառներուն մէջ ու լեռներուն վրայ։ Վարդենիսցիք տասնհինգ օր ամբողջ դիմադրեցին, մինչեւ որ հոն ապաստանած վեց հազար հայեր, Վարդենիսէն եւ շրջակայքէն, ռուսական բանակի նահանջէն ետք Արարատեան դաշտ անցան։
Սուրբ Կարապետի շրջանին մէջ Յուլիս 7-էն սկսած ինքնապաշտպանութեան կռիւները շարունակուեցան մինչեւ 1916 թուականի Յունուար. շատեր զոհուեցան իսկ ողջ մնացողները ռուսական բանակին միացան։
Հերոսական դիմադրութիւն տեղի ունեցաւ նաեւ Նեմրութի լանջերու պուրակներուն մէջ, ուր երեք հարիւր երիտասարդներ Ապրիլէն սկսեալ երեք ամիս շարունակ դիմադրեցին, մինչեւ որ ռուսական բանակը հասաւ եւ ազատեց զանոնք։
Գէորգ Ներսէսեան

Գէորգ Ներսէսեան (1920-1989), ծնած է Թրակիա, Յունաստան: Հայերէնի ուսումը ստացած է տեղւոյն Արամեան վարժարանին մէջ։ Հասակ նետած է գրասէր ընտանեկան մթնոլորտի մէջ։ Իր հայրը անցեալին գրական մասնակցութիւնը բերած է Պոլսահայ զանազան թերթերու։ Եղբայրը՝ Խոսրով Ներսէսեան, «Հայրենիք» օրաթերթի խմբագիրներէն էր, ծանօթ՝ «Գիսաւոր» ծածկանունով (մահացած՝ 1989-ին)։
Գէորգ Ներսէսեան երկրորդ համաշխարհային պատերազմին գտնուած է Գերմանիա. 1950-ին հրաշքով ազատուած, փախադրուած է ԱՄՆ: Ընդգրկած է վաճառականութեան ասպարէզը եւ փայլուն յաջողութեամբ շարունակած է մինչեւ 1985, իր հանգստեան կոչուիլը։
Հայկական եւ ամերիկեան բազմաթիւ կազմակերպութիւններու մէջ ստանձնած է պատասխանատու պաշտօններ։ Եղած է Պոսթոնի Հայ-անկախ ռատիօ ժամի հիմնադիր-ատենապետը։ Անդամ է Պոսթընի Պոլսահայ Միութեան։ Եղած է Վարդանանց Ասպետներու Պոսթընի մասնաճիւղի վարչական անդամ։
Աշխատակցած է «Նաւասարդ» ամսագրին բազմաթիւ պատմուածքներով, նաեւ այլ թերթերու՝ տալով յօգուածներ զանազան հարցերու շուրջ։
Աշխտած է պատրաստէլ անգլերէն լեզուով գիրք մը։
Բախտաւորուած է երկու փաստաբան դուստրերով եւ բժիշկ հայ փեսաներով։
Գէորգ Ներսէսեան ականատեսի աչքով գրի առած զգայացունց նիւթերով կը տպաւորէ ընթերցողը։ Գործած է պարզ եւ յստակ լեզու մը։


== Աղբիւրներ ==
Սփիւռքահայ արդի գրականութիւն (խմբ. խմբագրող և համադրող՝ Սեդա Ծաղիկեան-Տէմիրճեան), Միշիկըն էջ 749։
Զվիատ Կամսախուրտիա

Զվիատ Կամսախուրտիա (վրաց.՝ ზვიად გამსახურდია, 31 Մարտ 1939 - 31 Դեկտեմբեր 1993), վրացի հանրային, քաղաքական եւ պետական գործիչ, գրող, գիտնական, այլախոհ, ազգայնական, բանասիրական գիտութիւններու դոկր.: Վրացական ԽԸՀ Գերագոյն խորհուրդի նախագահ (1990-1991), նորանկախ Վրաստանի առաջին նախագահը (1991-1992): 


== Կենսագրութիւն ==
Զվիատ Կամսախուրտիան 1939 թուականի Մարտ 31-ին ծնած է վրացի գրող Կոնստանդինէ Կամսախուրտիայի եւ Միրանտա Փալաւանտիշվիլիի ընտանիքին մէջ։ Հօր կողմէն նախնիները կը սերին Ռուսիոյ կայսրութեան մէջ ազնուական համարուող Կամսախուրտիաներու տոհմէն, իսկ մօրենական կողմէն՝ Փալաւանտիշվիլիներու իշխանական տոհմէն:


=== Քաղաքական Գործունէութիւն ===
Զվիատ Կամսախուրտիան Վրաստանի առաջին նախագահ ընտրուած է Գերագոյն խորհուրդի 1991 թուականի Ապրիլ 14-ի արտահերթ նիստին: Մայիս 26-ին կայացաւ առաջին նախագահական համընդհանուր ընտրութիւնը, որուն քուէներու 87% ցուցանիշով յաղթանակ տարաւ Զվիատ Կամսախուրտիան:
1992 թուականի Յունուար 10-ին ռազմական յեղաշրջումի պատճառաւ Զվիատ Կամսախուրտիան հեռացաւ Թիֆլիսէն դէպի Ազրպէյճան, քաղաքական ապաստան խնդրելով, մերժում ստանալով, շարժուեցաւ դէպի Հայաստան եւ ապաստանեցաւ Իջեւանի մօտ:
1993 թուականի Դեկտեմբերի վերջին Զվիատ Կամսախուրտիայի համար առաւել դժուար էր պահուըտիլ զինք փնտռող կառավարական ջոկատներէն: 1993 թուականի Դեկտեմբեր 31-ին ան մահացած է Սամեկրելո շրջանի Ծուելի Խիպուլա գիւղի տուներէն մէկուն մէջ: Տանտէրի խօսքով Կամսախուրտիան անձնասպան եղած է՝ ատրճանակէն իր գլխին կրակելով:
Յարութիւն Քհնյ. Շէրպէթճեան

Յարութիւն Քհնյ. Շէրպէթճեան, ծնած է մուսալեռցի ծնողքէ, Խտրպէկ գիւղը, 1870, իՆ;
Նախնական ուսումր ստացած է ծննդաւաայրի ծխական վար ժարանը, ուրրկէ Հայերէն լեզուն ու տարրական այլ գիտելիքներ սովոսրելէ ետք, հետեւած է արհեստի ու հողամչակութեան։


== կենսագրութիւն ==
Ան հետաքրքրուաղ է նաեւ գիւղի ազգային եւ եկեղեցական կեանքով։ կրօնագիտութիւնը զինք մղած է եկեղեցի, ուր դպրած դասին մաս կազմած է հարատեւութեամբ ու ինքնաշխատութեամբ սորված է շարականներ, պատարաքի երգեցողութիւն ու քիչ մըն ալ գրաբար։
Յդ օրերու պայմաններու ընտանիք մը ապրեցնելու կարելիութիւնները ապահովելէ ետք, պատրաստուած է ամուսնութեան ու հայրենակից օրիորդի մը հետ պսակուած Խտրպէկի մէջ։
ընտանիք կազմելէ եետք շարունակած է յաճախել եկեղեցի եւ օգտակար ծառայութիւններ մատուցած՝ եկեշեցւոյ եւ իր հայրենակիցներուն եւ իր գործօն մասնակցութիւնը բերելով հաւագական աշխատանքներուն։
Եկեղեցւոյ թաղականութիւնն ու տեղւոյն ազգայինները զինք հրաւիրած են քահանայական կոչման։ Սիրով ընդարաջած է անոնց փափաքին եւ պատրսատուած՝ Սիս մեկնելու։
Իր քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումը տեղի ունեցած են Սիսի մէջ,1905-ին։
Քաոասնօրեայ պատրաստութեան շրջանը լրանալէ ետք նշանակուած է հոգեււոր Հովիւ։ Խտրպէկի հայրեւնակիցնեւրուն։
Իր հօտին հոգետարութեան, մտայնութեան կենցաղին ծանօթ ըլլալով, ամենակարճ ժամանակամիջոցին թափանցած է ներքին կեանքին եւ յաճախակի իր այցելութիւններով օգտակար թելաթրութիւններ կատարած իրենց զաւակները եկեղեցւոյ ու հողին կապուած պահելու համար։
Իր հաղորդական բանաւորութեամբ կապած է ժողովուրդը իրեն։ Ասոնք վստահած են իրենց հոգեւոր հովիւին, որովհետեւ անոր անձին ու գործոնէութեան մէջ տեսած են քաջութիւն, պատաճանաչութիւն եւ ժողովուրդին նկատմամբ հայրական սէր ու հոգածութիւն։
երբ մուսա լերան գոյամարտի նախապատրաստական շխատանքները կը կատարուէին, ան ռողովուրդը կ՛արաջնորդէ դէպի լեռ ու կը մասնակցըի ինքնապաշպանութեան կռիւներուն եւ այդ կենաց ու մահու ճակատամարտներուն չի լքեր իր հայրենակիցները ու չի խուսափիր իր պատասխանատուութիւններէն, այլ մինչեւ մերջ կը մնայ պաատնէշի վրայ։
Հետագային, իբր բարոյական գնահատանք Տէր Յարութիւնի վարքագիծին, անգիր օրէնքին նման, հայրենակիցներ իրեն վերապահած են պատարագելու իրաւունքը մուսա լեռան վրայ հերոսամարտի տօնախմրութեան ընթացքինՍփիւռքահայ արդի գրականութիւն (խմբ. խմբագրող և համադրող՝ Սեդա Ծաղիկեան-Տէմիրճեան), Միշիկըն էջ էջ 82։։
Սոնա Վան

Սոնա Վան (Տէր Յովհաննիսեան, 8 Փետրուար 1952(1952-02-08), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախօս, բժիշկ։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Երեւան: Մասնագիտութեամբ բժիշկ է: 1978 թուականէն կ'ապրի Քալիֆորնիա: Ամերիկեան համալսարանէն ներս ստացած է կլինիկական եւ հոգեւոր հոգեբանութեան մագիստրոսի կոչում:
1996-1997 թուականներուն եղած է «Եղիցի լոյս» (Լոս Անճելըս) գրական, մշակութային ամսագիրի հրատարակիչ-խմբագիր։ 2006 թուականէն «Նարցիս» գրական-գեղարուեստական, մշակութային հանդէսի հիմնադիր գլխաւոր խմբագիր հովանաւորը, իսկ 2013 թուականէն՝ նաեւ գլխաւոր խմբագիրը։ 
Իր մուտքը գրական աշխարհ եղած է «Փշրանքներ» գործով ապա՝ «Ես Անուն Չունեմ» ժողովածուի հրատարակումով։
Հեղինակ է հինգ բանաստեղծական ժողովածուի, որոնք թարգմանուած են եօթէ աւելի լեզուներու (անգլերէն, ֆրանսերէն, ռուսերէն, գերմաներէն, պարսկերէն, թուրքերէն, յունարէն, ուքրաներէն, արաբերէն)։ Հեղինակ է քնարաերգական չորդ ժողովածուներու՝

«Լոյսի Ծուէններ», 1996,
«Ես Անուն Չունեմ», 2003,
«Ես Ձայն Եմ Լսում», 2006,
«Չառա Անունով Թռչունը», 2011:


== Պարգեւներ ==
Մովսէս Խորենացի մետալ, հայապահպանութեան գործին մէջ ներդրած աւանդի համար,
Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան Ոսկէ մետալ,
Սփիւռքի նախարարութեան Ոսկէ մետալ, եւ այլ գրական մշակութային մրցանակներ։
Մորիկ

Մորիկ (լատ.՝ Flavius Mauricius Tiberius Augustus, յուն․՝ Φλάβιος Μαυρίκιος Τιβέριος Αὔγουστος) (539, Արփսուս, Երրորդ Հայք, Բիւզանդական Կայսրութիւն - 27 Նոյեմբեր 602, Նիքոմետիա, Բիւթանիա, Բիւզանդական Կայսրութիւն) բիւզանդական կայսր 582-602: Մորիկը Բիւզանդիայի ամենափառաւոր կայսրերէն էր։ Ան, օգտուելով Պարսկաստանի մէջ տիրող խառնակ իրավիճակէն, կ'ամրապնդէ Բիւզանդիոյ դիրքերը արեւելքէն:
Ըստ միջնադարեան հայ մատենագիրներուն (Շապուհ Բագրատունի, Ստեփանոս Տարօնեցի, եւ Կիրակոս Գանձակեցի) ան ծագումով հայ է, ընտանիքը Օշական գիւղէն է, սակայն որոշ նորագոյն ուսումնասիրողներ 
կը ժխտեն անոր հայ ըլլալը: Ըստ բիւզանդական պատմիչ Եւակրի Մորիկը Փոքր Հայքի Արփսուս քաղաքէն է:


== Արտաքին յղումներ ==
Բիւզանդական քաղաքականութիւնը Հայաստանի մէջ Մորիկ կայսեր օրօք
Ռուբինա


== Կենսագրութիւն ==
Ռուբինա ծնած է Ահւազ, Իրան։ Մանուկ հասակին կորսնցնուցած է հայյրը եւ փոխադրուած, Նոր–Ջուղա։ Իր ուսումը ստացած է տեղւոյն հայկական վարժարանին
մէջ։
1955–ին զինքը կ'ուղարկեն Հնդկաստանի Փունա քաղաքը՝ իր մեծ հօրաքրոջխնամքին յանձնելով։ 1960–ին կը վերադառնայ Թեհրան եւ կ'ամուսնանայ։ Սկսած է գրել 1975–ին։ Իր բանաստեղծութիւններու առաջին ժողովածոն Իմ Սիրտը հրատարակուած է 1977-ին։ Իր քերթուածները լոյս տեսած են նաեւ Թեհրանահայ Գրական Շրջանակի։
Աղբիւր

Աղբիւր, ստորերկրեայ ջուրի բնական ելքը Երկրի մակերեւոյթ՝ պայմանաւորուած տեղանքի երկրաբանական կառուցուածքով, կտրտուածութեամբ, ջրատար շերտերու դասաւորութեամբ։


== Բնութագիր ==
Աղբիւր կը յառաջանայ, երբ ռելիէֆի բացասական ձեւերը կը հատեն ջրատար հորիզոնները։ Աղբիւրը կը սնուի տարբեր եեսակներու ստորերկրեայ ջրերէ եւ կը կոչուի անոնց անունով (օրինակ, արտեզեան ջրեր, գետնաջրեր, եւ այլն)։ Կարստային շրջաններու մէջ կ'ըլլան մեծ ելք ունեցող Աղբիւրներ (վոկլիւզներ), երիտասարդ հրաբխականութեան շրջաններուն մէջ՝ տաք Աղբիւրներ եւ կեյզերներ։
Աղբիւրները կը ստորաբաժանուին ըստ՝

ջուրի ելքի բնոյթի (վերընթաց, վարընթաց),
ջերմաստիճանի (պաղ, գոլ, տաք, գերտաք),
ջուրի քանակի փոփոխականութեան (մշտական, ժամանակաւոր),
հանքայնացման (քաղցրահամ, հանքային)։Հաւերժական սառցոյթի շրջաններուն մէջ կը հանդիպինք սեզոնային, տեղաշարժուող սառը Աղբիւրներ, երիտասարդ հրաբխականութեան շրջաններու մէջ՝ տաք Աղբիւրները եւ կեյզերներ։


== Հայաստանի մէջ ==

Աղբիւրներով առաւել հարուստ են ՀՀ լեռնային շրջանները։ Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի եւ միջլեռնային գոգաւորութիւններու մէ' բազմաթիւ են մեծ ծախս (0, 1 -2, 5 հզ․ լ/վ) ունեցող Աղբիւրները։ Հայաստանի մէջ կը հաշուենք մօտ 10 000 աղբիւր։
Անոնցմէ են Մեծամորի, Աշոցք-Զոյգաղբիւրի, Ապարանի, Նազրեւան-Բազմաղբիւրի, Արզնու, Ակունքի, Արգելի, Արզականի, Սոլակի, Մաքրականի, Սարուխանի, Հացառատի, Գառնի-Գողթի, Ջերմուկի, Շաքիի եւ այլ աղբիւրներ, որոնց գումարային ծախսը (առանց Մեծամորի Աղբիւրախմբի) կը գերազանցէ 45-46 հզ․ լ/վ։
Կ'օգտագործուին կենցաղային, արդիւնաբերական ջրամատակարարման, ոռոգման նպատակներով։ ՀՀ հարուստ է նաեւ հանքային աղբիւրներով։
ՀԽՍՀի մէջ կը հաշուենք շուրջ 10 հազար աղբիւրներ, որոնք կ'օգտագործուին կենցաղային եւ արդիւնաբերական ջրամատակարարման, ինչպէս նաեւ ոռոգման եւ բուժական նպատակներով։

Կաղապար:Քոյրյղումներ
Հարաւային Ամերիկայի ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան Վայրերու ցանկ

Այստեղ ներկայացուած են Հարաւային Ամերիկայի  ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան Վայրերու ցանկը։


== Տե՛ս նաեւ ==
ԵՈՒՆԵՍՔՕ
Համաշխարհային ժառանգութիւն
Ասիոյ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան Վայրերու ցանկ
Եւրոպայի եՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան վայրերու ցանկ
Ափրիկէի ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան վայրերու ցանկ
Հյուսիսային Ամերիկայում Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկ
Օվկիանիայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկ


== Արտաքին յղումներ ==
ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան Վայրերու ցանկ.  ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի պաշտօնական կայք (անգլերէն)
ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան Վայրերու վիճակագրութիւն. ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի պաշտօնական կայք (անգլերէն)Կաղապար:ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկեր
Կի Մանուկեան

Կի Մանուկեան (արաբերէն՝ غي مانوكيان‎, ֆրանսերէն՝ Guy Manoukian), լիբանանահայ երաժիշտ, դաշնակահար եւ յորինող։


== Ալպոմներ ==
1999։ Senses
2003։ Sarab
2005։ Live in Cairo
2009։ Assouman


== Մրցանակներ ==
Armenian Music Awards - Best Dance Album (Լոս Անճելոս)
Music of the Year for «Harem» - Best Arabic Tune (Պէյրութ 2002)
Arabian Music Awards - Best dance Album (Տուպայ 2003)


== Արտաքին յղումներ ==
Պաշտօնական կայք
Կի Մանուկեանը Myspace ցանցի ւրայ
Կի Մանուկեանի YouTube կայքը
Խրիմի Մանրանկարչական Դպրոցը

Խրիմի կամ Ղրիմի մանրանկարչական դպրոց, Հայկական Մանրանկարչութեան դպրոց Ղրիմի մէջ։ Խրիմի հայկական գաղութը գոյատեւած է ԺԳ.- ԺԹ. դարերուն։ Հոն կառուցուած եկեղեցիներուն եւ վանքերուն մէջ գրուած եւ նկարազարդուած են բազմաթիւ ձեռագիրներ (Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարանին մէջ կը պահուին Ղրիմի մէջ ընդօրինակուած շուրջ 300 հայերէն ձեռագիրներ)։


== Իւրայատկութիւններ ==
Խրիմի մանրանկարչական դպրոցը հայ մանրանկարչութեան կարեւոր ճիւղերէն մէկն է։ Խրիմի հայ նկարիչներուն ստեղծագործութիւններուն մէջ նկատելի են հայրենի արուեստին աւանդներն ու Կիլիկեան մանրանկարչութեան ազդեցութիւնը (ԺԴ. դարու վերջերուն Խրիմ գաղթած էին նաեւ Կիլիկիայէն հայ մանրանկարիչներ)։ Խրիմի մանրանկարչութեան վրայ որոշակի ազդեցութիւն ձգած է նաեւ նոր միջավայրը, ուր ապրած եւ ստեղծագործած են տարբեր ժողովուրդներ։
Հայ մանրանկարիչները ստեղծած են այնպիսի արուեստ մը, որ կը բնորոշուի բարձր արհեստավարժութեամբ, գծային ու երփներանգային ձեւերու իւրօրինակ զուգորդումով։ 
Յետնամասի ոսկեգոյնը յաճախ կը փոխարինուի գոց կապոյտով, որ մանրանկարներուն կը հաղորդէ ընդգծուած արտայայտչականութիւն եւ խորհրդաւորութիւն։ 
Գրչութեան կարեւոր կեդրոններն էին Կաֆա կամ Թէօտոսիան (այսօր` Ֆէոտոսիա) եւ Մուրխաթը (այժմ՝ Ստարի Կրիմ)։ Հոն աշխատած են Գրիգոր Սուքիասեանցը, Առաքելը (ԺԴ. դարու հայ մանրանկարիչ), ողջ Խրիմի մէջ հռչակաւոր Նատերի որդիները՝ Աւետիսն ու Ստեփանոսը եւ վերջինիս որդին՝ Յովհաննէսը։ 
Երբ ԺԵ. դարու վերջաւորութեան թաթարները եւ թուրքերը գրաւած են Խրիմը, հայ գաղութին մշակութային կեանքը անկում արձանագրած է։


== Գրչատուներու Գործունէութիւնը ==
Գրչատուներու գործունէութիւնը կրկին կ'աշխուժանայ ԺԷ. դարուն։ Նկարիչներէն են Նաղաշ էոլպեն, Նիկողայոս Ծաղկարարը եւ Խասպեկը, որոնք կը շարունակեն իրենց նախորդներուն լաւագոյն աւանդութիւները։
Տպագրութեան արհեստագիտութեան զարգացումով մանրանկարչական արուեստը իր տեղը կը զիջի փորագրութեան եւ հաստոցային գեղանկարչութեան։ Այս ասպարէզներուն մէջ եւս Խրիմի հայերը մեծ յաջողութիւններ ձեռք կը բերեն, որոնց ամէնէն ցայտուն ներկայացուցիչը աշխարհահռչակ ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկիի ստեղծագործութիւններն են։


== Գրականութիւն ==
Ալպոյաճեան Ա․, Պատմութիւն հայ գաղթականութեան, Ե․ 2, Գահիրէ, 1955։
Միքայէլեան Վ․, Խրիմի հայկական գաղութի պատմութիւն, Ե․, 1964։ ․Կաղապար:Հայկական մանրանկարչություն
Պաղդասար Վարդանեան

Պաղդասար Վարդանեան (1883, Զմառա, Սեբաստիոյ նահանգ - 1915, Սեբաստիոյ մօտ), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1883 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի, Սեբաստիոյ գաւառի, Տեւրիկի գաւառակի՝ Զմառա աւանին մէջ։ Դեղագործ Վահան Վարդանյանի եղբայրն է։ Նախնական եւ միջնակարգ կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի Ազգային Արամեան վարժարանէն ներս։ Աւարտած է Յիսուսեան միաբանութեան Սեբաստիոյ բարձրագոյն վարժարանը (գոլէճ) եւ կատարելագործած է ֆրանսերէն լեզուն։
1906 թուականին աւարտած է Պէյ­րութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինը։ 1906 թուականին վերադարձած է Սեբաստիա եւ որպթս բժիշկ աշխատած։ Ունեցած է ընտանիք։ Եղած է Սեբաստիոյ ՀՅԴ կազմակերպութեան եռանդուն գործիչներէն։
1915 թուականի Մարտին Պաղդասար Վարդանեան լուր ստացած է, թէ՝ հայդուկ Սե­բաս­տա­ցի Մու­րա­տ բծաւոր տենդով ծանր հիւանդ է Սա­խա­րի լե­րան վրայ եւ անյետաձգելի բուժման կարիք ունի։ Բժիշկ Պաղդասար եւ բժիշկ Արմենակ Հայրանեան գաղտագողի բարձրացած են սարը եւ խոնաւ քարայրի մէջ գտած են ծանր հիւանդ՝ Սեբաստացի Մուրատը։ Նշանակած են անհրաժեշտ բուժումը, դեղերը տուած եւ վերադարձած։ Մի քանի օրէն Մուրատը լաւացած է, եւ թուրքերու դէմ կռիւներու ընթացքին նորանոր սխրանքներ գործելով հասած է մինչեւ Կովկաս։ Սակայն երկու բժիշկները ձերբակալուած ու բանտարկուած են։
1915 թուականի Մայիսին կամ Յունիսին, Սեբաստիոյ մօտակայքը՝ Մաշարլար Երի վայրին մէջ, Սեբաստիոյ արիւնարբու նահանգապետ Մուամմերին հրահանգով թուրք ոստիկան-զինուորներուն ձեռքով ընտանիքի անդամներուն հետ միասին սրախողխողի ենթարկուած է՝ 32 տարեկան հասակին։ Այնուհետեւ անոնց մարմինները կտոր-կտոր ըրած են՝ ի սարսափ միւս հայերուն։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
Համբարձումեան Վահան, Գիւղաշխարհ, Փարիզ, 1927։
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Կազմեց Առաքել Ն. Պատրիկ, Պատմագիրք Յուշամատեան Սեբաստիոյ Եւ Գաւառի Հայութեան, հ. Ա., Նիւ Եորք, Պէյրութ, 1975, 880 էջ։
Թէ­ո­դիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։
Համբարձումեան Վահան, Գիւղաշխարհ, Երեւան, 2000։
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923 թթ.), գիրք 1, Սեբաստիոյ նահանգ, Երեւան, 2004։
Իսկահատեան Յ., Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան, Գիրք Գ․, Պէյրութ, 2011, 395 էջ։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Սուրբ Աստուածածին Վանք (Արտեր)

Արտերի Սուրբ Աստուածածին վանքը, կը գտնուի Վանայ լիճի կամ Բզնունեաց ծովու Արտեր կղզիին վրայ:


== Պատմութիւն ==
Արտեր Կղզիին վրայ կը կառուցուին մենաստան եւ եկեղեցի, որոնք կը նուիրուին Ս. Աստուածածնին: Ժամանակի ընթացքին եկեղեցին կը քանդուի: 1766-ին Յակոբ վարդապետ Բատականցիի ջանքերով եկեղեցին կը վերանորոգուի եւ նոր բաժիններով կ'օժտուի, որուն հետեւանքով վանքին մէջ միաբանական կեանքը կը ծաղկի: 1772-ին Յակոբ վարդապետ կը նահատակուի եւ իր հօտը կը ցրուի: Արտերի վրայ կառուցուած են երկու եկեղեցիներ, որոնցմէ մէկուն վրայ գրուած է հետեւեալ արձանագրութիւնը.«Ի թուին ՉԽԱ (1292) ի հայրապետութեան Տեառն Ստեփանոսի, որ մականուն հա... բարեխօս է առ Աստուած վասն փրկութեան...:»Յետագային, Քուրտերու ձեռքով կղզիի եկեղեցիները կը կողոպտուին եւ աւերակ կը դառնան:


== Աղբիւրներ ==
Վասպուրական-Վանի Վանքերը, Դկտ. Հ. Համազասպ Ոսկեան, Վիեննա, Մխիթարեան Տպարան, էջ 133-135:


== Տե՛ս նաեւ ==
Արտեր կղզի
Աբրահամ Լիճ

Աբրահամ լիճ, արհեստական[լիճ, Հիւսիս Սասկաչեվան գետի վրայ։ Այս գետը կը գտնուի Քանատայի Ալպերդա նահանգի արեւմտեան բաժինին մէջ։ Աբրահամ լիճի մակերեւոյթը 53.7 քմ2 է իսկ լայնքը 32 քմ։


== Պատմութիւն ==
Այս լիճը հիմնուած է Հիւսիս-Սասկաչեվան գետի հոսանքի վերի բաժինին վրայ, Քանատական լեռներու ստորոտը։ Աբրահամ լիճը կառուցուած է 1972-ին՝ Պիկորն թումբը կառուցելու ատեն։ Պիկորն թումբի կառուցման վերջաւորութեան, այսինքն Փետրուար 1972-ին,  Ալպերդայի կառավարութիւնը մրցոյթ մը կազմակերպած էր՝ լիճին անունը ընտրելու համար։ Նահանգի ուսանողներուն թելադրած էին անուններ առաջարկել, նկատի առնելով լիճին պատմական նշանակութիւնը եւ կարեւորութիւնը, ինչպէս նաեւ նշանաւոր մարդոց անունները նկատի առնելով։ Լիճը անուանուած է Սասկաչեվան հովիտի տասնիններորդ դարու բնակիչ՝ Սիլաս Աբրահամի անունով։
Ասկերանի Դէպքեր

Ասկերանի դէպքեր. վիճաբանութիւններ եւ Բախումներ Ասկերանի հայ բնակչութեան եւ ազերի ագգայնամոլներու միջեւ։ Տեղի ունեցած են 1988-ի Փետրուարի 21-ին։ Հայաստանի հետ վերամիաւորուելու մասին ԼՂԻՄ ժողովական պատգամաւորներու մարզխորհուրդի 1988-ի Փետրուարի 20-ի որոշումէն յետոյ ազերի ծայրահեղականները կը որոշեն մտնել Ստեփանակերտ եւ այնտեղ կարգ ու կանոն հաստատել»։ Ամբոխը՝ 8 հազարէն աւելի, Աղդամի կողմէն շարժուած է դէպի Ասկերանի շրջան, ներխուժած նաֆթամթերքի ձեռնարկութիւն. կազի գրասենեակ, կոմունալ ծառայութեան կոմբինատ, ջարդած սարքաւորումները, տրանաղուտի միջոցները. գիտարուեստական գույքը, հրդեհած ալիւրաղացը եւ ՆԳ պետաւտոտեսչութեան կէտը։


== Կանխումը ==
Ասկերանի հայ բնակչութեան եւ ամբոխի միջեւ տեղի ունեցած են ընդհարումներ, որոնք կանխուած են խորհրդային բանակի միջամտութեամբ։ Վնասուածքներ ստացած են 23 հայ բնակիչներ, որոնցմէ 15-ը հրապիտալացուած են։ Դէպքերու կապակցութեամբ ԽՍՀՄ դատախազութիւնը քրեական գործ հարուցած է։ Ազրպէյճանի ՆԳ աշխատակիցները փակած են Ասկերան տանող բոլոր ճանապարհները։ Միեւնոյն ժամանակ Ստեփանակերտի մէջ, մարզի շրջաններուն եւ Երեւանի մէջ տեղի ունեցած են զանգուածային հանոսհաւաքներ, բողոքի ցոյցեր։
1802 թուական

1802 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու երկրորդ տարին


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1802 ծնունդներ

Փետրուար 26՝
Վիքթոր Հիւկօ (ֆրանսերէն՝ Victor Marie Hugo, մ.1885), ֆրանսացի գրող
Գաբրիէլ Պատկանեան (մ.1889), բանաստեղծ, արձակագիր, պատմաբան


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1802 մահեր
Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեան

Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեան (1 Յունուար 1984(1984-01-01) կամ 1980, Պուրճ Համուտ, Լեռնային Լիբանանի նահանգ, ԼիբանանՊուրճ Համուտ, Մաթնի շրջան, Լեռնային Լիբանանի նահանգ, Լիբանան), հայ քաղաքական եւ պետական գործիչ։ Լիբանանաի Երիտասարդութեան Եւ Մարմնակրթութեան նախարար։


== Կենսագրութիւն ==
Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեան յաճախած է Ազգային Եղիշէ Մանուկեան քոլեճ, երկրորդական ուսումը ստացած է Ազգային Լ. եւ Ս. Յակոբեան քոլեճին մէջ, աւարտած է Լիբանանեան համալսարանի ընկերային գիտութիւններու բաժանմունքը: Ունի մագիստրոսի աստիճան` ընկերային հոգեբանութեան մէջ, Լիբանանեան համալսարանէն: Նաեւ ունի «Ծրագիրներու կառավարման» վկայական` Հայկազեան համալսարանէն:
2017-էն մինչեւ այսօր տնօրէն է «Զուարթնոց» յատուկ դաստիարակութեան կեդրոնի: 2013-էն 2017 եղած է նոյն կեդրոնի ընկերային ծառայողը:
2007-էն 2008 իբրեւ ընկերային ծառայող աշխատած է Լիբանանի Հայոց թեմի ազգային առաջնորդարանին մէջ։
2005-էն 2008 եղած է «Թռչնոց բոյն»-ի ընկերային ծառայողը:
Անդամակցած է ՀՄԸՄ-ին եւ ստանձնած զանազան պարտականութիւններ:
Ամուսնացած է եւ ունի երկու զաւակ:


== Երիտասարդութեան Եւ Մարմնակրթութեան Նախարար ==
21 Յունուար 2020-ին Լիբանանի վարչապետ Հասսան Տիապ կազմեց նոր կառավարութիւն մը: 20 մասնագէտներէ բաղկացած կառավարութեան կազմին մէջ «հայկական» աթոռը վստահուեցաւ Վարդինէ Օհանեանին, որ կը ստանձնէ Մարմնակրթուեան եւ երիտասարդութեան նախարարութիւնը։


== Աղբիւրներ ==
Տիապ Կազմեց 20 Հոգինոց Մասնագէտներու Կառավարութիւն, Որ Դիմաւորուեցաւ Բողոքի Ցոյցերով. Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեան` Երիտասարդութեան Եւ Մարմնակրթութեան Նախարար
Նոր Կառավարութեան Մէջ Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեան` Երիտասարդութեան Եւ Մարմնակրթութեան Նախարար
Դաւիթ Իշխանեանը Շնորհաւորած Է Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեանը` Նախարարի Պաշտօնին Նշանակուելու Առիթով
Նախարար Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեանի Այցելութիւնը` ՄԱՀԱԵՄ- Նախագահին
Արամ Ա. Կաթողիկոս Ընդունեց Հայ Համայնքի Նոր Նախարար Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեանը
2021 թուական

2021 թուական, ԻԱ․ դարու 21րդ տարին է


== Դէպքեր ==


==== Յունուար ====
19 Յունուար․ Պոլսոյ քաղաքապետական խորհուրդին միաձայն որոշումով, Թուզլայի հայկական որբանոցը, ուր Տինք անցուցած է իր մանկութիւնը, պիտի վերածուի «Քամփ Արմէն» ճամբար անունով երիտասարդական կեդրոնի


=== Ապրիլ ===
29 Ապրիլ․ 516 Արոուքա կամուրջին պաշտօնական բացում


==== Յուլիս ====
Միլուոքի Պաքս ΝΒΑ ախոյեան կը պսակուի յաղթելով Սանս խումբին 105-98 արդիւնքով․ ախոյեանութեան ամենաթանգաին մարզիկը Եանիս Անթեթոքունպօն կը հանդիսանայ


== Ծնունդներ ==


== Մահեր ==


==== Յուլիս ====
19 Յուլիս․ Թոլիս Վոսքոփուլոս (ծն․26 Յուլիս 1940), անուանի յոյն երգիչ, երգահան, ինչպէս նաեւ  բանաստեղծ ու դերասան


==== Սեպտեմբեր ====
2 Սեպտեմբեր․ Միքիս Թէոտորաքիս, յոյն բանահիւս, յօրինող, երգահան, խմբավար եւ քաղաքագէտ, դափնեկիր՝ «Լենին Խաղաղութեան մրցանակ» եւ «Բրիտանական Ժապաւէնի Ակատեմիոյ Մրցանակներ» (BAFTA) պարգեւներու