armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Սուրէն Երեմեան

Սուրէն Տիգրանի Երեմեան (ռուս.՝ Сурен Тигранович Еремян, 10 Ապրիլ, 1908 – 17 Դեկտեմբեր,1992) Հայ հնագէտ եւ քարտէսագէտ մըն էր, որուն հետազոտութիւնները Հայ ազգի եւ ընդհանուր Կովկասի միջնադարեան կազմաւորութեան շուրջ են: Ան 30 տարի աշխատեցաւ վերակազմելու համար Աշխարհացոյցը, 7րդ դարու աթլաս մը Անանիա Շիրակացիի կողմէ պատրաստուած:


== Երկեր ==
Հայաստանը Մեսրոպ Մաշտոցի ժամանակ 360-440 թվականներին։ Սեւակ Գ. «Մեսրոպ Մաշտոց, Հայկական գրերի ու մատենագիտության սկզբնավորումը» գիրքին մէջ, 1962։
Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյցի»- ի։ (Փորձ VII դարիհայկական քարտեզի վերակազմության ժամանակակից քարտեզագրական հիմքի վրա), 1963։
Հայ ժողովրդի սննդի բնապատմական հիմունքները, 1963։
Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական եւ քաղաքական պատմությունը XIII-XIVդարերում, 1964  (ռուսերէն)
Происхождение некоторых орудий пашенного земледелия в древней Армении, 1964 (ռուսերէն)
Выдающийся ученый, этнограф, искусствовед: (К 70-летию со дня рождения С. С. Лисициан), 1964  (ռուսերէն)
Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, 1965։
О некоторых историко-географических параллелях в "Повести временных лет" и "Истории Тарона" Иоанна Мамиконяна, Киев, 1965.
Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն ժողովուրդը։ Սովետական Հայաստան, 1966։
Հայ ժողովրդի կազմավորումը: 1966։
Աղվանից աշխարհի գրականության հարցերի շուրջը, 1966։
Զաքարյանների իշխանություն, 1977։
Մեծ Հայքն ըստ VII դարի «Աշխարհացոյց» - ի, 1981։
Մարզպանական Հայաստան, 1981։
Аборигены Армянского нагорья, 1981 (ռուսերէն):
Դրվատանքի արժանի գործ, Սովետական Հայաստան, 1982։
Ագաթանգեղոսի հին վրացերեն խմբագրությունները, 1982:
Века повествуют о дружбе: (К 1500-летию города Киева),1982 (ռուսերէն):
Капитальный труд: Шестой и седьмой тома Армянской советской энциклопедии,1982 (ռուսերէն):
Դավիթ Անհաղթի կուլտուր-պատմական միջավայրը:«Դավիթ Անհաղթը` հին Հայաստանի մեծ փիլիսոփան» գրքում, 1983։
Естественно-исторические основы питания армянского народа: В кн., 1983 (ռուսերէն):
Навеки с Россией: (К 200-летию к заключения Георгиевского трактата), 1983 (ռուսերէն):
Грузинское феодальное княжество Кахети в VIII-XI вв. и его взаимоотношения с Арменией: ,1983 (ռուսերէն):
Առաջաբան։ Բաժին Ա։ Բաժին Բ։ Բաժին Դ.: «Հայ ժողովրդի պատմություն» [հատոր 8], 1984։
Օրացույցի պատմությունից։ Երկրագունդը ըստ Անանիա Շիրակացու։ Գիտություն եւ տեխնիկա, 1984։
Հայ ժողովրդի պատմություն։ Հ. 2 Հայաստանը վաղ ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանում։ Երեւան, 1984։


== Յաւելեալ ==
Mahé, Jean-Pierre. "In Memoriam: Souren Eremyan, 1908-1993". Revue des Études Arméniennes. NS : XXIV, 1993, pp. 339–40. (ֆրանսերէն)


== Աղբիւրներ ==
ՀՀ ԳԱ նախագահություն, պատմության եւ տնտեսագիտության բաժանմունք, պատմության ինստիտուտ «Ս. Տ. Երեմյան», պատմաբանասիրական հանդես №1, 1992, էջ 255-256
1959 թուական

1959 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 59րդ տարին է

1956 • 1957 • 1958 • 1959 • 1960 • 1961 • 1962


== Դէպքեր ==


==== Յունուար ====
08 Յունուար՝ Շարլ տը Կոլը դարձաւ Ֆրանսայի հինգերորդ հանրապետութեան առաջին նախագահը
21 Յունուար՝ բացուեցաւ Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանը
2 Փետրուար՝ Ուրալեան լեռներուն Տեաթլովի խումբի ինն անդամներու խորհրդաւոր կործանումը


===== Ալասքա =====
03 Յունուար՝ Ալասքան ճանչուեցաւ Միացեալ նահանգներուն 49րդ նահանգը
04 Յուլիս՝ Միացեալ նահանգներու դրօշին աւելցուեցաւ 49րդ աստղը


===== Կիպրոսի Անկախացում =====
19 Փետրուար՝ Միացեալ թագաւորութիւնն ընդունեցաւ Կիպրոսը անկախութիւն շնորհելու որոշում
15 Օգոստոս՝ Կիպրոսը Միացեալ թագաւորութենէ ստացաւ անկախութիւն
04 Հոկտեմբեր՝ Կիպրոսը դարձաւ Միաւորուած ազգերու անդամ
14 Դեկտեմբեր՝ Մակարիոս Գ.-ը դարձաւ Կիպրոսի նախագահ


===== Ամուսնութիւններ =====
10 Ապրիլ՝ Ճափոնի թագաժառանգ Աքիհիթոն ամուսնացաւ Շոտա Միչիքոյի հետ
02 Դեկտեմբեր՝ Իրանի Մոհամմատ Ռէզա Փահլաւի շահն ամուսնացաւ Ֆարահ Տիպային հետ


===== Պատահարներ =====
02 Դեկտեմբեր՝ Ֆրանսայի հարաւին Մալփասէի ամբարտակի փլուզումի զոհ դարձաւ 423 հոգի


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1959 ծնունդներ
{{Լուսանկարի հատված|պատկեր=Վազգեն Սարգսյան.jpg|դիրք=right|ստորագրություն =Վազգէն Սարգսեանծն.5 Մարտ 


==== Փետրուար ====
14 Փետրուար Ռենէ Ֆլեմինկ Renée Fleming ամերիկացի սոփրանոյ երգչուհի
16 Փետրուար Արթուր Մկրտիչեան (մ.1992, Ստեփանակերտ) ազգագրագէտ, քաղաքական գործիչ
27 Փետրուար Վարդան Պետրոսեան բեմային կատակերգակ դերասան


==== Մարտ ====
5 Մարտ Վազգէն Սարգսեան (մ.1999) հայ հասարակական - քաղաքական եւ ռազմական գործիչ, արձակագիր


==== Յունիս ====
11 Յունիս Հիու Լորի Hugh Laurie անգլիացի դերասան, դաշնակահար, երգիչ, արտադրող
06 Հոկտեմբեր Բեկոր Աշոտ (իսկական անունը՝ Աշոտ Ղուլեան, զ.1992, Դրմ­բոն), Արցախեան ազատամարտի մասնակից


==== Նոյեմբեր ====
11 Նոյեմբեր Միշէլ Մոսէսեան Michel Mossessian ֆրանսահայ ճարտարապետ


==== Դեկտեմբեր ====
24 Դեկտեմբեր Ալեքսանտր Արզումանեան դիւանագէտ, քաղաքական գործիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1959 մահեր 


==== Աւգոստոս ====
28 Օգոստոս Ռաֆայէլ Լեմքին Rafał Lemkin (ծն.1900) հրէական ծագումով լեհ իրաւագէտ


==== Նոյեմբեր ====
13 Նոյեմբեր Արիս Շաքլեան (ծն.1900) բանաստեղծ, արձակագիր


==== Դեկտեմբեր ====
08 Դեկտեմբեր Մկրտիչ Պոտուրեան (ծն.1881) հայագէտ, հանրագիտակ


== Արտաքին յղումներ ==
1959-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1959(անգլերէն)
Ծաղկանոյշ Ծատուրեան

Ծաղկանոյշ Ծատուրեան (1941) Ծնած է Նոր Ջուղա։ Երեք տարեկան կորսնցուցած է իր տեսողութիւնը, բժշկական սխալ դարմանումի մը հետեւանքով։ Եօթը տարեկան իր մէջ կը զգայ երգի ու երաժշտութեան առընթեր, գրելու եւ կարդալու հակումը։ Սակայն դեռ ծանօթ չըլլալով պռայլեան տառերուն, իր հօրը օգնութեամբ կը ծանօթանայ հայ մեծ բանաստեղծներու ստեղծագործութեանց։ Իր հայրը Ահարոն Ծատուրեան ուսուցիչ էր Նոր Ջուղայի հայոց ազգային դպրոցներու մէջ։
Ծաղկանոյշ կը յաճախէ Սպահանի պռայլեան միութեան «Նուրբախշ» դպրոցը. կը սորվի պռայլեան տառերը եւ կը ծանօթանայ անգլերէն ու պարսկերէն լեզուներուն։ Կը սորվի նաեւ պռայլեան մեքենագրութիւն։
Երբ Թեհրան կը փոխադրուի, կապ կը հաստատէ Հայրենիքի հետ, ուրկէ իրեն կ'ուղարկեն դասագիրքեր, վէպեր, բանաստեղծութեան եւ պատմուածքներու հաւաքածոներ, ամսաթերթեր, երգարանեներ՝ հայերէն պռայլեան տառերով։


== Աղբիւրներ ==
Սփիւռքահայ արդի գրականութիւն (խմբ. խմբագրող և համադրող՝ Սեդա Ծաղիկեան-Տէմիրճեան), Միշիկըն էջ 87։
Ծովի աղ

Ծովի աղ, ծովու ջուրի շոգիացումին հետեւանքով արտադրուած աղ։ Կը գործածուի իբրեւ ուտելիքներու համեմ, խոհարարութեան, արդուզարդի գիտութեան եւ պահածոներու մէջ։ Կ՛անուանուի նաեւ՝ արեւու աղ եւ կամ պարզապէս աղ։ Ծովու աղը կ՛արտադրուի նախապատմական ժամանակաշրջանէն։


== Խառնուրդ ==

Շուկայի մէջ վաճառուած աղի տեսակները կը տարբերին իրենց բաղադրութեամբ։ Սակայն գլխաւոր բաղադրիչը նատրիոն քլորիդն է։ Շուկայի աղի խառնուրդը կրնայ տարբերի տեսակէ տեսակ, սակայն բնական ծովի աղի ելեկտրաբարձ հիւլէին բաղադրութիւնը ընդհանրապէս կայուն է։


== Պատմական ակնարկ ==

Ծովի աղը յիշատակուած է Պուտական «Վինայա Փիթաքա» արձանագրութեան մէջ (Ք․Ա․ 5-րդ դար)։ Արտադրութեան կերպն է ծովի աղջուրի շոգիացումը։ Տաք եւ չոր կլիմաներուն, շոգիացումը կը կատարուի բնական ձեւով՝ արեգակնային կենսուժով։ Իսկ տարբեր կլիմաներով շրջաններու մէջ կը գործածուին վառելանիւթի աղբիւրներ։  
Ծովի աղի արդի արտադրումը ամբողջութեամբ կը գտնուի Միջերկրականի աւազանը, ինչպէս նաեւ կարգ մը տաք եւ չոր կլիմայով շրջաններ։ Այսպիսի տեղեր այժմ կը կոչուին աղի աշխատանոցներ եւ փոխարինած են հին՝ աղարան կամ աղահանք անունը։


=== Հին եւ միջնադարեան աղարան ===

Հին եւ կամ միջնադարեան աղարան մը կը հիմնուէր հոն ուր՝

Աղի շուկան հասանելի էր
Բաց ծովէն պահպանուած խորշ էր
Աժան եւ դիւրին գործածելի կենսուժի յարմարութիւնը կար, եւ կամ պարզապէս արեւը
Ուրիշ առեւտուր մը կար որ աղէն կ՛օգտուէր, ինչպէս օրինակ անասնաբուծութիւն եւ կամ կաշեգործութիւնԱյս ձեւով աղաւազաններն ու արօտավայրերը մէկը միւսին տնտեսապէն նեցուկ կը կանգնին։


== Համ ==

Կարգ մը խոհաբաններ (gourmet) կը հաւատան թէ ծովի աղը աւելի համով է քան սեղանի աղը։ Ծովի աղը իր համի բազմազանութիւնն ու գոյները կը պարտի տեղական կաւի եւ ջուրի լօռիի, ուրկէ ան կ՛արտադրուի, ինչպէս նաեւ մետաղի պարունակութենէն։ Ինչպէս օրինակ, Քորէա եւ Ֆրանսա՝ վարդագոյն-մոխրագոյն, Հնդկասդանի կարգ կը տեղեր՝ սեւ, Հաուայ՝ սեւ եւ կարմիր, Հիմալայաներ՝ վարդագոյն։ Սակայն, կարգ մը շրջաններու մէջ բնական գոյնին կ՛աւելցնեն քիմիական գոյն, օրինակ՝ Հաուայ․ կ՛աւելցնեն սեւ լաւայի փոշի եւ եփուած կարմիր կաւ։

Յունաստան հարուստ է բնական ծովի աղով։ Քիթիրա, Մեսոլոկի, Լեսվոս (Քալոնի) շրջաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ ուրիշ կղզիներու մէջ ծովի աղը կը տրամադրուի բնական արտադրուած ձեւով։ Հարուստ է բնական փոքրաքանակ տարրերով, յատկապէս մակնեզիոմ, կրածին, փոթքսիոմ, պրոմ, ֆոսֆոր եւ ուրիշ։


== Առողջապահութիւն ==
Ծովի աղը կենարար է։ Հիփոքրաթիս (Իփոքրաթիս) առաջիններէն էր որ հասկցաւ անոր բուժարար յատկութիւնները։ Կը պարունակէ 92 կարեւոր փոքրաքանակ տարրեր։ Անոր գլխաւոր բաղադրիչները նատրիոն քլորիդը (NaCl) եւ մանիշը (Ionide) անհրաժեշտ են մարդուն առողջութեան համար։
          


== Արտաքին յղումներ ==
Վինայա Փիթաքա(անգլերէն)
Նիկողայոս Ալադաթեան

Նիկողայոս Ալադաթեան (1833, Թիֆլիս - 25 Յուլիս 1875, Թիֆլիս), հայ դրամատուրգ, Գայիանեան օրիորդաց ուսումնադիրներէն մէկը։
1856-ին աւարտելով Տփխիսի ճեմարանը (Կիմնազիումը), կ'անցնի Մոսկուա, ուր կ՛ամբողջացնէ ուսումը։ 60-ական թուականներուն Տփխիս կը դառնայ։ 1858-ին երբ խումբ մը պատանիներ թատերասիրաց խումբ կը կազմեն եւ հայերէն ներկայացումներ կ՛ուզեն ներկայացնել, ան կը գրէ կատակերգութիւն մը՝ «Վա՜յ իմ կորած 50 ոսկի» վերնագրով, որ երկար ժամանակ կը ներկայացուի հայ բեմի վրայ։
1868-ին Տփխիսի (Թիֆլիսի) քաղաքային ընտրութիւններուն կ'ընտրուի որպէս աւագ ներկայացուցիչ, եւ Երիմիա Արծրունիի հրաժարումէն ետք մէկ տարի քաղաքապետի պաշտօն կը վարէ։ 1869-ին միտք կը յղանայ Գայիանեան օրիորդաց ուսումնարան մը հիմնելու գաղափարը. կը մասնակցի հիմնադիրներու խումբին եւ կը սկսի աշխատիլ ուսումնարանի նիւթական ապահովութեան համար։ Կը մահանայ թոքախտով 25 Յուլիս, 1875-ին Տփխիսի մէջ։
Եպիսկոպոս

Եպիսկոպոս, եկեղեցւոյ Նուիրապետութեան բարձրագոյն աստիճանն է, վկայակոչուած Սուրբ Գիրքով։ Առաքելական ժամանակներուն եպիսկոպոսները կը նշանակուէին եւ կը ձեռնադրուէին անմիջապէս Քրիստոսի առաքեալներէն՝ որպէս իրենց իրարայաջորդներ։ Յունարէնէն թարգմանաբար եպիսկոպոս կը նշանակէ հսկիչ՝ վերէն նայող։
Եպիսկոպոսի իրաւունքները եկեղեցւոյ մէջ գրեթէ անսահմանափակ են (կը սահմանափակուին միայն եկեղեցական ժողովներով կամ կաթողիկոսի կողմէն)։ Անոնց վերապահուած է վարել կարեւորագոյն պաշտօնները եկեղեցական համակարգին մէջ, առաջնորդել հոգեւոր թեմերը, եկեղեցիներ օծել եւ ձեռնադրել ու օծել հոգեւորականներ։ Եպիսկոպոսի օծութիւնը անպայման տեղի կ՛ունենայ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի կողմէ։ Ի դէպ Կաթողիկոսի օծումն ալ իր հերթին տեղի կ՛ունենայ առնուազն 12 եպիսկոպոսի կողմէ։ Եպիսկոպոսը եկեղեցւոյ ճշգրիտ վարդապետութեան հետեւողն ու հաստատողն է։ Եպիսկոպոսութիւնը կը տրուի միայն կուսակրօն հոգեւորականներուն, ուստի իր առօրեայ հանդերձներով եպիսկոպոսը գրեթէ չի տարբերիր վարդապետէն. տարբերութիւնը միայն սքեմի ներսի մանշակագոյն երիզներն են եւ պանակէն՝ աստուածածնայ պատկերով հաւկթաձեւ զարդը կուրծքին։ Եպիսկոպոսի առօրեայ զգեստը յաճախ կ՛ըլլայ բաց գոյնի՝ սպիտակ, մոխրագոյն, մարմնագոյն, կապոյտ։ Ծիսական հանդերձներով, սակայն եպիսկոպոսը էականօրէն կը տարբերի քահանայէն. նախ որ ուրարի փոխարէն կը կիրարկուի եմիփորոն՝ երկար ու լայն ուրար, զոր կը փաթթեն ուսերուն, պարանոցին եւ կը ծածկեն ամբողջ կուրծքը (ցոյց կու տայ, որ եպիսկոպոսն ամբողջովին յանձնառու է Քրիստոսի լոյսին), թագի փոխարէն խոյր` բարձր սրածայր գլխանոց եւ եպիսկոպոսական գաւազան։
Վեհափառ Հայրապետին կողմէ մեծ նպաստ ունեցած եպիսկոպոսներուն յատուկ կոնդակով, որպէս՝ պատուոյ նշան կը շնորհուի  արքեպիսկոպոսի կոչում («արք» նախածանցը կը նշանակէ որպէս մեծ)։ Գործնականում ան ոչինչով կը տարբերի եպիսկոպոսէն։
Եպիսկոպոսին կ՛անուանեն՝ Սրբազան Հայր, իսկ գրաւոր կը դիմեն՝ Գերաշնորհ Սրբազան Հայր կամ օր. Գերաշնորհ Տէր ԱՆՈՒՆ եպիսկոպոս (կամ արքեպիսկոպոս) ԱԶԳԱՆՈՒՆ։ Առօրեայ կեանքին մէջ կը դիմեն որպէս կուսակրօնի (Աստուծոյ օգնութիւնը մաղթելու սկզբունքով)` «Աստուած օգնական, Սրբազա՛ն Հայր»։


== Արտաքին յղումներ ==
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին
Արարատյան Հայրապետական թեմ
Սեպուհ Ասլանեան

Սեպուհ Ասլանեան, ակադեմիկոս, պատմաբան, համալսարանի դասախօս:
Լամբրոպա

Լամբրոպա (վրաց.՝ ლამპრობა), հնագոյն սուանական ազգային տօն՝ ի նշան թշնամիներու դէմ տարուած յաղթանակին եւ նուիրուած է Ս. Գէորգին: կը տօնուի Զատիկէն 10 շաբաթ առաջ, իբրեւ կանոն կը նշուի Փետրուարին: Տօնակատարութիւններուն հիմնական  մաս կը կազմեն վառող խարոյկները, ջահերով երթը եւ տօնական ուտեստները։


== Տօնակատարութիւնը ==
Լամբրոպայի օրը սուաններու տուներուն մէջ ընտանիքի տղամարդոց թիւով ջահեր կը վառեն։ Իսկ եթէ տան մէջ յղի կին կայ, ապա ջահ կը վառեն նաեւ ի պատիւ այդ երեխային, որ կրնայ մանչ ըլլալ։ Ջահը կը պատրաստեն ծառի մը ամբողջական բունէն, որուն վերի մասը բաժնուած կ'ըլլայ քանի մը մասերէ։
Անոր ընթացքին մասնակցող տղամարդիկ վառող ջահերով եւ սուաներէն լեզուով երգելով կը շարժին դէպի եկեղեցի։ Եկեղեցւոյ դրան ջահերէն մեծ խարոյկ կը պատրաստեն, հոն ալ սեղաններ կը պատրաստեն։ Ամբողջ գիշերը՝ մինչեւ արեւուն առաջին ճառագայթներուն դուրս գալը, սուանները կ'աղօթեն եւ կենաց կ'ըսեն։
Պոպ Մարլի

Րօպէրդ Նէսդա (Պոպ) Մարլի (6 Փետրուար 1945(1945-02-06)[…], Նայն Մայլ, British West Indies, Բրիտանական կայսրութիւն - 11 Մայիս 1981(1981-05-11)[…], Jackson Memorial Hospital, Մայամի, Ֆլորիտա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ) Ճամայքացի ռեկիի երգիչ, յօրինող, երաժիշտ եւ կիթառահար է, որ ձեռք ձգած է համազգային հռչակ: 5 տարէկանին, մօրը Քինկսթոնի փոխադրուելու որոշում տուած է: Պոպ եւ ընտանիքը, իր ամբողչ կեանքին ընթացքին Պոպին ամէնամտերիմ ընկերներէն մէկը եղող Պաննի Լիւինքսթոն եւ իր ընտանիքին հետ բնակած են:


== Երաժշտանոցային Ալպոմներ ==
Սալմա Հայէք

Սալմա Վալկարմա Հայէք Խիմէնէս-Փինօ (սպ.՝ Salma Valgarma Hayek Jiménez-Pinault, 2 Սեպտեմբեր 1966(1966-09-02)[…], Coatzacoalcos, Մեքսիքօ), մեքսիքական եւ ամերիկեան դերասանուհի, արտադրող։ Ամենայաջող մեքսիքական դերասանուհիներէն եղած է Հոլիվուտի քարմեն Միրանտաէն յետոյ։ Հայէքը նկարահանած է աւելի քան 30 ֆիլմեր։ Ան առաջին մեքսիքացին է, որ շահած է «Օսքար» մրցանակը, լաւագոյն դերի համար (2002)։


== Կենսագրութիւն ==
Սալմա Հայէքը ծնած է Մեքսիքայի Վերակրուս նահանգի Կոացակոալկոս քաղաքի մէջ։ Ան իսպանական ծագում ունեցող Տիանա Հիմենես Մետինայի ու լիբանական ծագում ունեցող Սամի Հայէք Դոմինգեսի դուստրն էր։ Սալմայի մայրը օբերայի երգչուհի էր, հայրը՝ նաֆթային ընկերութեան ղեկավար, որ մէկ անգամ ներկայացած է Կոաղակոալկոսի քաղաքապետի թեկնածու։ Սալմայի անունը (Սալիմ անուան իգական տարբերակն է) ծագում ունի արաբերէն «salima» բառէն, որ կը նշանակէ է «խաղաղութիւն, անվտանգութիւն, առողջութիւն»։ Սալման մեծցած է բարեպաշտ ընտանիքի մէջ եւ 12 տարեկանին ղրկուեր է կրթութիւնը շարունակելու կաթողիկէ դպրոց, որ նախատեսուած էր աղջիկներու համար եւ կը գտնուէր Լուիզիանայի մէջ։
Ղեւոնդ Դուրեան

Ղեւոնդ Դուրեան (Զըմպայեան, 1879, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 24 Դեկտեմբեր 1933(1933-12-24), ), հայ եկեղեցակաեւ գործիչ, արքեպիսկոպոս։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Սկիւտար: Ուսումը կը ստանայ Պէրպէրեան վարժարանին մէջ, ուրկէ անցնելով Արմաշի Դպրեվանքը, յաջողապէս կ’աւարտէ իր ուսման ընթացքը ու 1901-ին տասը ընկերներով վարդապետ կը ձեռնադրուի: Տարի մը յետոյ կը կոչուի Օրմանեան պատրիարքի անձնական քարտուղարութեան եւ ապա կ’ընտրուի պատրիարքական փոխանորդ, պաշտօն զոր կը վարէ արժամապէս Օրմանեան, Իզմիրլեան, Դուրեան, Արշարունի պատրիարքներու եւ տեղապահ Մանկունի Ս.ի օրով:
Քանիցս եղած է անդամ Կրօնական Ժողովի եւ վարած է նաեւ Գատըգիւղի քարոզչութեան պաշտօնը:
1912-ին ընտրուած է Առաջնորդ Ատրինապոլսոյ, որու վրայ ձեռնադրուած է եպիսկոպոս, 1914-1919 վարած է Պուլկարիոյ առաջնորդութիւնը, իսկ 1920-1922 Իզմիրի առաջնորդութիւնը, ուսկից հազիւ կրցած է կեանքը ազատել, եւ ապա մինչեւ 1930 Մանչէսթրի մէջ հոգեւոր հովուութիւն ըրած է եւ ապա Ամերիկայի Առաջնորդ ընտրուած: Այդ տարին աշնան գրաւած է առաջնորդական աթոռը Նիւ Եորքի մէջ, ուր մինչեւ 1933 պաշտօնավարելէ ետք 24 Դեկտեմբերին զզուելի ոճիրի մը զոհ երթալով դաշունահար կ’իյնայ Նիւ Եորքի Ս. Խաչ եկեղեցւոյ մէջ՝ արարողութեան պահուն: Իբրեւ ոճրագործներ՝ դատարանը մէկէ աւելի անհատներ բանտարկեց ցմահ:
Դուրեան Սրբազանի աճիւնները 1938-ին Ս. Խաչ եկեղեցին կը փոխադրուին:
Դուրեան Սրբազան մասնակցած է Միջազգային Եկեղեցական Համաժողովներու եւ արժանաւորապէս ներկայացուցած է Հայ Եկեղեցին:
Ունի կարեւոր երկասիրութիւններ, որոնց գլխաւորներն են Պարզ Քարոզներ, Զորս Աւետարանները, Ձեռաց Պատարագամատոյց Մկրտութեան Խորհուրդը, հայ-անգլ. Դպրեվանքեան Քարոզներ: Իզմիրի մէջ խմբագրած է «Դափնի թերթ»ը (1921-1922): Խմբագիր վարիչ եղած է, Պոլիս հրատարակուող «Տաճար» շաբաթաթերթին եւ ատեն մը «Լոյս» կրօնաթերթին: «Հանդէս Ամսօրեայ»ի մէջ ունի ուսումնասիրական յօդուածաշարք մը «Ս. Գրոց բնապատմական բառարան» խորագրով:
Ամերիկա անցնելէ ետք եւս աշխատակցած է Ռամկավար թերթերուն:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, Հատոր Դ., էջ 633:
Մաշտոց Ա. Քհնյ. Ոսկերիչեան

Տէր Մաշտոց Ա. Քհնյ. Ոսկերիչեան աւաղանի անունով՝ Եդուարդ, ծնած է զէյթունցի ծնողքէ, արծուէբոյն Զէյթունի մէջ 1888-ին։
Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ Ծաղկոցին մէջ։ Երեք տարիներ ետք, յաճախած է Կեդրոնական բարձրագոյն Նախակրդարանը, որուն տնօրէնն էր Պրն. Յովհաննէս Ահարոնեան:
1906-ին, Կ. Պոլիսէն, Կարնոյ Սանասարեանէն, Զէյթունէն ու այլ շրջաններէն կ'ուղուին ուսանողներ Սիսի Ժառանգաւորացին համար։ Եդուարդ ընդունուած ու ղրկուած է դպրեվանք ուսանելու։
Սուլթան Համիտի ժամանակաշրջանին, հինգ օրուան տաժանագիր ճամբորդութենէ մը վերջ ու ջորեպանի մը ուղեկցութեամբ Եդուարդ Սիս հասած է Սեպտեմբեր 1906-ին։
Դմրեվանքին մէջ, ուսանողներ Եդուարդը կը կոչեն «Ուլնեցի»: Երեք տարի օրինաւորապէս ուսանելէ ետք, 1909-ի Ատանայի կոտործի պատճառով Սիսի դպրեվանքը փակուած է եւ քանի մը շաբաթ վերջ, տեղւոյն հայասէր կառավարիչին կարգադրութեամբ՝ Եդուարդ ու երկու մարաշցի ուսանողներ, երկու ոստիկաններու պաշտպանութեան տակ, արիւնի ու դիակներու վրայէն քալելով հասած են Մարաշ: Ապա, երկու օր վերջ, Եդուարդ ինքզինք նետած է զորովագութ իր մօր գրկին մէջ։
1909-1910 ուսումնական տարեշրջանին, ան կոչուած է ուսուցչական պաշտօնի Կեդրոնական Վարժարանին մէջ, որուն տնօրէնն էր Պրն. Տիգրան Գոչունեան:
1911-ին Եդուարդ մտած է Տարսոնի Ամերիկեան Գոլէճը ու նոյն տարուան վերջերը մեկնած է Կ. Պոլիս եւ անկէ անցած Պրուսա-Պիլէճիկի հայաշատ գիւղերը ու նշանակուած ուսուցիչ Հիսարլըզ գիւղին, ուր մնացած է մինչեւ 1914 թուական։
1915-ի Ա. Աշխարհամարտի սկիսբի օրերուն, կրթական առաքելութեամբ մեկնած է Էտիրնէ։ Ադրիանուպոլսոյ մէջ մէկ տարի պաշտօնավարելէ ետք, իբրեւ քաղաքական ամրաստանեալ ձերբակալուած ու բանտարկուած է Թուրքերու կողմէ եւ շղթաեակապ մնացած բանտիմ մէջ, 85 Էտիրնեցի ազգայիններու հետ։
Արտաքին միջամտութեամր Եդուարդ ազատ արձակուած է բանտէն։ Բայց ոստիկանութիւնր զինք հանգիստ չէ ձգած։ Թրքական բանակին մէջ զինուորագրած են զինք ու ղրկած են Պաղեստինի ճակատը։ Իր ճարպիկութեամբ թէեւ փախուստ տալով ճակատէն անցած է անգլիացիներուն կողմը, բայց այլազան միջոցներով կրկին ձերբակալուած է ու պատերազմական ատեանին կողմէ դատապարտուած գնդակահարութեան։ Բարեբախտաբար, տակաւին վճիոր չգործադրուած, ներքին պատճառներով՝ ճակատը քայքայուած է ու ինք փրկուած՝ է ստոյգ մահէ։ Այնուհետեւ Եդուարդը գերի տարուած է Գահիրէ ու Հելիոպոլսոյ գերանոցր, ուր ժամանակ մր մնալէ ետք, աղատ արձակուած է արտաքին միջամտութեամր։ Ապա, ան մեկնած է Բոր-Սայիտ ու տեղւոյն հայկական բանակին մէջ կամաւոր արձանագրուած։
1918-ին Բոր-Սայիտի հայկական Վրանաքաղաքի մէջ կրկին վարած ուսուցչական պաշտօնը։
1918-ին զինադադարէն վերջ, Մերսինի Հ.Բ.Ը.Միութեան որբանոցին մէջ ուսուցչոգթեան պաշտօն վարած է ժամանակ մը։ Ապա, Կիլիկիոյ պարպումին, փոխադրուած է Հալէպ, ուր 1920-1930 թուական դարձեալ ուսուցչութեամբ պարապած՝ Ազգ. Հայկական Վարժարանին մէջ։
Իբրեւ փորձառու կրթական մշակ, Եդուարդ ուսուցչական վկայական ստացած է Կ. Պոլսոյ Ազգ. Կեդրոնական Վարչութեան Ուսումնական Խորհուրդէն։
Տէր Մաշտոց, Առաջնորդ Սրբազան Հօր Հաւանութեամբ տեղափոխուած է Լիբանանի Թեմ եւ հոգեւոր հովիւ նշանակուած՝ Զահլէյի հայ գաղութին։
Ան հրաժեշտ տուած է աշխարհիմ 1962-ին:
Վաղարշաւան

Վաղարշաւան (ծանօթ է նաեւ Բասենոյ բերդ կամ Բասենոյ քաղաք անուններով), կը գտնուի Արաքսի եւ Մուրցի միախառնման հանգուցակէտին վրայ:
Հիմնած է հայոց Վաղարշ Բ․ թագաւորը, իր ծնած վայրին վրայ, ուր մայրը զինք ծննդաբերած է ձմեռոց երթալու ժամանակ:
Արաքսի ափով երկարող տարանցիկ ճամբու վրայ գտնուելով Վաղարշաւան բազմամարդ աւան դարձած եւ պարսպապատուած է: Հրեաներ եւս բնակեցուած են հոն եւ Վաղարշաւան վաճառաշահ քաղաք դարձած է: Մինչեւ ԺԱ. դար բարեկարգ բնակավայր մը եղած է:
Սելճուքներ 1048-1049-ին աւերած են զայն, որմէ ետք անշուք գիւղի մը վերածուած է: Աւերակները կը գտնուին ներկայ Քէօփքիւքէօյ գիւղին մօտակայքը:
Սմբատ Եպս. Սաատէթեան

Սմբատ Եպս. Սաատէթեան (1871, Ատապազար, Թուրքիա - 1915, Էրզինճան, Թուրքիա), Նահատակ կղերական, Արմաշական Եպիսկոպոս։
Սմբատ Եպս. Սաատէթեան (1871-1915), 44 տարեկան: Ծնած է Ատափազար, 1871-ին։ Արմաշական Վրդ․՝ օծակից Խոսրովի: 1895-ին ձեռնադրուած է։ Եղած է Կէյվէի հայաբնակ գիւղերու քարոզիչ (1896 եւ Պալաթի ու Կէտիկ Փաշայի եկեղեցիներուն (1897), Շ․ Գարահիսարի (1898-1907)։ Ն․ Լամբրոնացիի վրայ իր մէկ ուսումնասիրութիւնը վարձատրուած է Իզմիրեանցէ 1903-ին։1910-ին ձեռնադրուած է Եպիսկոպոս եւ նշանակուած Կարին-Էրզրումի Առաջնորդ:
1915 Յուլիս 15-ին Կարինի կառավարիչէն կանչուած է անորոշ պատճառով, եւ ամբաստանուած՝ Երզնկայի հայոց թեմին զէնք փութացնել առաջարկած ըլլալու յանցանքով:
Բացայայտ այդ սուտէն ետք, Երզնկա տարուած է, իր հետ նաեւ վեց քահանայ հայրեր եւ բոլորն ալ նահատակուած:


== Աղբիւրներ ==
«Յուշարձան Ապրիլ Տասնըմէկի», Կ․ Պոլիս, Տպագրութիւն Օ․ Արզուման 1919, Էջ 82։
Երեւանի Յայտարարութիւններ (թերթ)

«Երեւանի Յայտարարութիւններ» երկօրեայ երգիծական թերթ։ Հրատարակուած էր 1883-1886 թուականին, Երեւանի մէջ։ Խմբագիր հրատարակիչ՝ Է․ Տէր Գրիգորեանց։
Թերթը փորձած է փոքրածաւալ, դիւրըմբռնելի նիւթերով օգնել գրագիտութեան տարածման, ծաղրած է «կենցաղի բացասական կողմերը»։
Տպագրած է ուսումնական, եկեղեցական եւ այլ լուրեր, վիճակագրական տուեալներ փոստային առաքումներու, սննդամթերքներու գիներու մասին, եղանակի տեսութիւն։ Տեղ կը յատկացնէր թատերական նորոյթներուն, հանդէս եկած հայկական պարբերականներուն օգնութիւն կազմակերպելու նախաձեռնութեամբ։
Քեֆալոնիայի հայերը

Քեֆալոնիա (Յունաստան) կղզիին մէջ հայերու ներկայութիւնը կարճատեւ եղած է։ Անոնց ներկայութիւնը 25 տարի տեւած է (1923-1948)։


== Համայնքը ==


=== Քեֆալոնիա ժամանում ===
1922 թուականի Սեպտեմբերին, առաջին հայ գաղթականները Կալիփոլի կամ՝ Կէլիպոլէն (արեւելեան Թրակիա, Թուրքիա) կղզին կը հասնին։ Կը յաջորդէ «էվրոս» նաւը 2 000 գաղթակններով, որոնցմէ 1 500 հայեր են։ 


=== Համայնքին ստեղծումը ===
Առաջին հերթին հայերը համայնքի կը վերածուին․ իրենց հետ Քեֆալոնիա հասած երկու հայ հոգեւորականներուն հետ համայնքը կը կազմակերպեն եւ սկիզբներուն եկեղեցական արարողութիւններուն համար կը գործածեն յունական Այիա Փարասքեւի եկեղեցին եւ ապա «կը ստեղծեն» իրենց հոգեւոր վայրը, Արղոսթոլիի մաքսատան դիմացը։  Այս ձեւով կը պահեն իրենց ինքնութիւնը, միութիւնը եւ սովորութիւնները։  Լեզուի դժուարութիւնն ալ (յունարէն) դեր կը խաղայ անոնց առանձնանալուն։
Առաջին շաբաթներու, ամիսներու շուարած վիճակէն ելլելով հայ գաղթականներուն մեծամասնութիւնը կղզիէն կը սկսի մեկնիլ․ շատեր արտասահման, իսկ մեծ մասը  Յունաստանի այն վայրերը, ուր հայերու մեծ զանգուածներ հաստատուած են՝ Քոքինիա, Աթէնք ․․․։
Կ՛արժէ հոս ակնարկել Կէլիպոլէն ժամանած հայ գաղթականներուն պատմութիւնը։ Կէլիպոլի հայութիւնը կ՛իմանայ թէ թուրքերուն քաղաք հասնիլը ժամերու հարց է, անմիջապէս կը կազմակերպուի եւ մեկնումի ատեն իր հետ կը փոխադրէ Սուրբ Թորոս եկեղեցւոյ սպասները։ Կէլիպոլի նաւահանգիստէն մեկնող ֆրանսական նաւուն մէջ մտնելով կը փրկուի։ Նաւը երբ Արղոսթոլի կը հասնի, նաւուն պատասխանատուները կ՛իջեցնեն հայ գաղթականները։ Անոնք, աւելի ուշ, Փիրէայի Քոքինիոյ եւ Աթէնքի Տուրղութիի շրջանները կը տեղափոխուին։ Մանրամասն պատմութիւնը կարդալ հոս Արղոսթոլի կը մնան մօտ 50 ընտանիք։ Գաղթականները արհեստով ընդհանրապէս երկաթագործ, ոսկերիչ, դերձակ, որմադիր, ժամագործ են։ Անոնց «անորոշ» հպատակութիւնը լաւ աչքով չի դիտուիր տեղացիներէն։ Սակայն, հայերը իրենց աշխատութեամբ արագօրէն կը շահին տեղացիներուն յարգանքը։ Տնտեսապէս լաւ վիճակի հասնողները, կը ստանան յունահպատակութիւնը։


=== Համայնքին նոսրացումը ===
Հոկտեմբեր 1940-ին, Բ․ Համաշխարհային Պատերազմը երբ կը ծագի, Քեֆալոնիա մնացած հայերուն կեանքի պայմանները կը դժուարանան․  ռմբակոծումներ, անգործութիւն, ուտելիքի պակաս, անօթութիւն։ Կղզիին մէջ կը ծագին նաեւ գաղափարական - դասակարգային ընդհարումներ, որ կը տարածուին նաեւ հայերուն մէջ։
Պատերազմի աւարտին, այդ փոքրաթիւ հայերէն շատեր Սովետական Հայաստան կը մեկնին, իսկ շատեր ալ՝ Արժանթին։


== Հայ որբերու ժամանումը Քեֆալոնիա ==
1922ին, մի­ջազ­գա­յին մար­դա­սի­րա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րը մօտաւորապէս 8 000 հայ որ­բեր կը փո­խադրեն ­Յու­նաս­տան։ Անոնք կը խնամուին Յունաստանի տարածքին գտնուող զանազան հաստատութիւններու մէջ։  Քեֆալոնիա կը հասնին 314 հայ որբեր, որոնք յաջորդող 1-2 տարուայ ընթացքին կը փոխադրուին ուրիշ շրջաններ եւ  շատեր ալ ուրիշ երկիրներ։
 


== Տես նաեւ ==
Քոքինիոյ հայկական գաղութը
Սելանիկի հայկական գաղութը
Քերքիրայի հայերը
Կորնթոս՝ Հայերու ներկայութիւնը Կորնթոս
Փաթրայի հայերը
Սիրոս․ Հայ որբերը եւ Near East Relief Որբանոցը
Արսէն Պալեան
Կորնթոս


== Աղբիւրներ ==
Ամենուն Տարեգիրք, 1960, Կարօ Գէորգեան