Լէօ

Լէօ (Առաքել Գրիգոր Բաբախանեան) (26 Ապրիլ (8 Մայիս) 1860, Շուշի, Պաքուի նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն - 14 Նոյեմբեր 1932(1932-11-14), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ պատմաբան, գրող, գրականագէտ, հրապարակախօս, ՀԽՍՀ գիտութիւններու եւ արուեստի հիմնարկի իսկական անդամ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1860-նի ապրիլի 26-ին, Շուշի (Արցախ)։ Հետեւած է Շուշիի Թեմական եւ Քաղաքային վերակազմեալ վարժարաններուն։ 1878 թուականին աւարտած է Շուշիի քաղաքային վերակազմեալ դպրոցը։ Շուշիի եւ Պաքուի մէջ աշխատած է իբրեւ նոտարային գրագիր, հեռագրիչ, «Արօր» տպարանի կառավարիչ։


== Գրական գործունէութիւն ==
Պատանեկան տարիներէն Լէոն աշխատակցած է «Մշակին» ձգելով պատմագիտական, գրական եւ հրապարակախօսական մեծ ժառանգութիւն, հայոց պատմութեան մեծահատոր գործեր եւ բազմաթիւ հրապարակախօսական յօդուածներ։
1877 թուականէն աշխատակցած է «Մշակ», «Արձագանք», «Արմենիա», «Մուրճ», «Հանդես ամսօրյա», «Տարազ», «Հորիզոն», «Համբավաբեր» եւ այլ պարբերականներու, տպագրած հարիւրաւոր քննադատ, յօդուածներ, վիպակներ, պատմագիտական ու գրականագիտական ուսումնասիրութիւններ։ Մինչեւ պատմագիտական իր աշխատութիւնները, Լէոն իր գրական գործունէութեան առաջին տաս
ամեակին զբաղած է գրական–հրապարակախօսական աշխատանքներով, գրած է վէպեր, պատմուածքներ, վիպակներ որոնք յաջորդաբար լոյս տեսած են՝ Թիֆլիսի, Պաքուի, Շուշիի, Վենետիկի, Ս. Ղազարի եւ Պոլսոյ հայ մամուլի էջերուն մէջ։
1906–1907 թուակններուն դասաւանդած է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանէն ներս, ապա տեղափոխուախ է Թիֆլիս եւ նուիրուած գիտական աշխատանքի։
1924 թուականին Խորհրդային Հայաստանի կառավարութեան հրաուէրով ան Թիֆլիսէն եկած է Երեւան եւ աշխատանքի անցած իբրեւ Պետական համալսարանի աւագ դասախօս (ուր դասախօսած է հայոց պատմութիւն)։ Անոր դասախօսութիւնները տպագրուած են ձեռագիրի իրաւունքով եւ Յակոբ Մանանդեանի դասախօսութիւններուն հետ միասին դարձած հայոց պատմութեան համալսարանական առաջին դասագիրքերը։
ԵՊՀ-ի մէջ հայագիտական առարկաներու դասաւանդումը գիտական մակարդակի վրայ դնելու գործին մէջ Յակոբ Մանանդեանի, Մանուկ Աբեղեանի, Հրաչեայ Աճառեանի եւ ուրիշներու հետ միասին մեծ երախտիք ունի նաեւ Լէոն։
1925 թուականին Լէոյին շնորհուած է փրոֆէսորի կոչում։ Նոյն թուականին ան դարձած է ՀԽՍՀ գիտութեան եւ արուեստի հիմնարկի (1930 թուականէն՝ ՀԽՍՀ գիտութիւններու ինստիտուտ) իսկական անդամ։
Վախճանած է 1932-ի Նոյեմբեր 14-ին՝ Երեւան։
Լէոյի անունով Երեւանի մէջ անուանուած են դպրոց եւ փողոց։ Լէոյի պրոնզաձոյլ կիսանդրին կը գտնուի ԵՊՀ կեդրոնական մասնաշէնքի նախասրահին մէջ։


== Աշխատութիւններ ==
Լէոյի յայտնի աշխատութիւնները՝

«Հայոց պատմութիւն»
«Անցեալից»
«Թուրքահայ յեղափոխութեան գաղափարախօսութիւնը»
«Հայկական տպագրութիւն»
«Գրիգոր Արծրունի»
«Ստեփանոս Նազարեան»
«Ս. Մեսրոպ»
«Խոջայական կապիտալ»
«Պատմութիւն Ղարաբաղի հայոց թեմական հոգեւոր դպրոցի»
«Վանի թագաւորութիւնը»
«Հայոց հարցի վաւերագրերը»Լէոի գեղարուեստական գործերէն են՝ «Ոսկու ժխորի մէջ» վիպակը եւ «Մելիքի աղջիկը» պատմավէպը, որ առաջին անգամ տպագրուած է «Մշակ» լրագիրի մէջ։


== Գեղարուեստական ստեղծագործութիւնները ==
«Սնապաշտութեան քուրմ», 1884 (պատմուածք)
«Դարտամահ», 1890 (պատմուածք)
«Արնագին», 1890 (պատմուածք)
«Այծարածը», 1904 (պատմուածք)
«Մի բուռը մոխիր», 1904 (պատմուածք)
«Պանդուխտ», 1888 (պատմուածք)
«Կորածները», 1889 (պատմուածք)
«Ոսկու ժխորի մէջ», 1901 (պատմուածք)
«Վահան Մասմիկոնեան», 1888 (պատմական զրոյց)
«Սպանուած հայրը», 1891 (պատմական զրոյց)
«Վերջին վէրքեր», 1891 (պատմական զրոյց)
«Թաթախման գիշեր», 1892 (պատմական զրոյց)
«Լեռնցիները», 1896 (պատմական զրոյց)
«Մելիքի աղջիկը», 1898 (պատմա-աւանդական վէպ)
«Վարդանանք», 1916 (թատերախաղ)


== Աղբիւրներ ==
Պետրոսեան, Հ., Հայ գիտնականներ, հրապարակախօսներ, ժուռնալիստներ, Երեւան, 1960, էջ 319-324։


== Արտաքին յղումներ ==
ԱՆԻ-Լէօ՝ ելեկտրոնային գիրք
Նորայր Սարուխանեան, Հայոց պատմութեան երախտաւորը
Լէօ՝ մեծ հայրենասէրը եւ քաղաքացին