armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Աղօրիք

Աղօրիք, հացահատիկ, եւ այլ հատիկներ աղալու հարմարանք։


== Պատմութիւն ==
Հայտնի է, որ ժամանակին (վաղ նէոլիթ) եւ անցած է կատարելագործման շարք մը փուլեր։ Նախնական ձեւը կազմուած եղած է անողորկ երկու աղացաքարին՝

վերինը՝ աւելի փոքր, ուռուցիկ մակերեսով, շրջանաձեւ (աշխատացուած են մէկ ձեռքով) կամ ձուաձեւ, մակոյկաձեւ (աշխատեցուած են երկու ձեռքով), *ներքեւինը ունեցած է աւելի մեծ, լայն ու երկարաւուն, գոգավոր մակերես։Ցորենը լեցուցած են ներքեւի քարի վրայ եւ վերինը հետ ու առաջ շարժելով մանրացուցած։ Հետագային ստեղծուած է երկանքը՝ բաղկացած զոյգ տափակ, բոլորակ, տաշած քարերուն։
Վերին աղացաքարը պտտցուցած էր ձեռքով։ Աւելի ուշ աղացաքարը պտտեցնելու համար սկսան օգտագործել ջուրի ուժը, յայտնագործուեցաւ ջրաղացը։ Ք.Ա. 6-րդ հազարամեակին աղօրիք օգտագործած են Առաջաւոր Ասիոյ մէջ։ Մոտ 10-րդ դարին երեւան եկաւ հողմաղացը, իսկ 18-րդ դարու՝ շոգաղացը։
Ներկայիս աղօրիքի տարբեր ձեւերուն փոխարինած են կատարելագործուած ալրաղացային սարքեր ու մեքենաներ։


== Միջնադարեան Հայաստանի մէջ ==
Միջնադարեան Հայաստանի մէջ, համաձայն վիմական եւ մատենագրական տուեալներու, հինէն ի վեր գործած են ջրաղացներ։ 10-13-րդ դարերուն վիմական արձանագրութիւններուն բազմաթիւ յիշատակութիւններ կան վանքերուն, եկեղեցիներուն մէկ կամ երկու ակ ջրաղացներու նուիրաբերութեան մասին։
Զաքարեան Իվանէ աթաբեկը եւ իր կինը՝ Խոշաքը, 1231 թուականին Վերին Շիրակի ջրաղացներէն ստացուող հարկը կը շնորհեն Շիրակավանին։ Դոփեան տոհմի իշխան Հասանի կինը՝ Մամքանը, 1310-ական թուականներուն Գեղարքունիքի Բրդի այրք գիւղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է ընծայել մէկ ջրաղաց եւ կալուածներ։
Արագածոտն գաւառի տեր Վաչուտեան Վաչէի եղբայր Սմբատ իշխանը (13-րդ դարի սկիզբ) մահանալով, իր կնոջը՝ Զմրուխտին ցգած է միակ ջրաղացը, որ Զմրուխտն ընծայած է Հոռոմոսի վանքին։


== Արտաքին յղումներ ==
Millstone Dressing Tools
European millstone quarries: a database
1979 թուական

1979 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 79րդ տարին է


== Դէպքեր ==


=== Անստոյգ ամսաթիւով՝ ===
Ապու Մինա կը յայտարարուի Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1979 ծնունդներ


==== Յունիս ====
26 Յունիս Միսթըր Հատսըն Mr Hudson պրիթանացի երգիչ


==== Յուլիս ====
01 Յուլիս Փաթրիք Պապումեան Patrik Babumian գերմանացի ծանրաբարձ


==== Օգոստոս ====
27 Օգոստոս Էրըն Փոլ Սթըրթէվընթ Aaron Paul Sturtevant ամերիկացի դերասան


==== Սեպտեմբեր ====
02 Սեպտեմբեր Ճոնաթան Քայթ Jonattan Kite ամերիկացի դերասան


==== Հոկտեմբեր ====
11 Հոկտեմբեր Պէյ Տունա Bae Doona 배두나 հարաւային քորեացի դերասանուհի եւ նկարիչ
12 Հոկտեմբեր Նի Եո Ne-Yo (Շաֆէր Չիմէր Սմիթ) R&B երգիչ, երգահան


==== Նոյեմբեր ====
29 Նոյեմբեր The Game Ճէյսըն Թերըլ Թէյլըր ամերիկացի րէփըր


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1979 մահեր 
8 Յունուար․ Փոլ Ֆարաճեան (ծն․1910, Հաճըն) լուսանկարիչ


==== Անստոյգ օրով ====
Յակոբ Մարթայեան (ծն.1895, Կ.Պոլիս) բանաստեղծ
Յարութ Կոստանդեան (ծն.1909, Պարսկաստան) հայ գրող
Արամ Շաւարշ (ծն.1917, Կ.Պոլիս)


== Արտաքին յղումներ ==
1979-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն 1979(անգլերէն)
Աքուինքում

Աքուինքում կամ Աքվինկում (լատիներեն՝ Aquincum) քաղաքը Հռոմեական կայսրութեան մի բնակավայր էր այսօրվա Բուդապեշտի տարածքի մէջ։ Այն եղել է Հռոմեական կայսրութեան Ներքին Պաննոնիա նահանգի կէտրոնը։ Աքվինկումը Հռոմեական կայսրութեան կարեւորագոյն քաղաքներից մէկն էր Ք.հ. 1-ին դարից մինչև 5-րդ։ Ռազմական նշանակութիւն ուներ իր աշխարհագրական դիրքի պատճարով, մաս կազմելով հռոմեական Լիմեսի։
1573 թուական

1573 թուական, ոչ նահանջ տարի, 16րդ դարու 73րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1573 ծնունդներ

Յուլիս 15՝ Ինիկոու Ճոունզ (անգլերէն՝ Inigo Jones, մ.1652), անգլիացի ճարտարապետ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1573 մահեր
Սասունցի Դաւիթ

Սասունցի Դաւիթ, Սասնայ Ծռեր հայկական ժողովրդական դիւցազնավէպին հերոսներէն մէկը: Հակառակ անոր, որ Սասունցի Դաւիթին նուիրած է դիւցազնավէպին չորս մասերէն միայն մէկը, սակայն ամբողջ վէպը յաճախ կը կոչուի «Սասունցի Դաւիթ»:
Հայ ժողովուրդին կենսական ուժը, իր լաւագոյն ձգտումները, խոհերն ու զգացումները մարմնաւորուած են վէպին գլխաւոր հերոսին՝ Դաւիթի կերպարին մէջ: Դաւիթ գերմարդկային ուժ ունեցող անխոցելի հսկայ մըն է՝ հայրենասէր, ժողովրդասէր, ռամիկին ու աշխատաւորներուն պաշտպանը, անձնուրաձ է եւ քաջ, մարդասէր ու խաղաղասէր: Դաւիթ հայ ժողովուրդին սիրելի հերոսը ըլլալով՝ ժողովուրդին կողմէ անոր շնորհուած է  աստուածային տիտղոս՝ «Դաւիթ» կոչումով: Ժողովուրդը սիրելով իր հերոսը, մանկութենէն զինք օժտած է ազատասիրական ոգիով:
Մկնիկ

Համակարգչային մկնիկը սարք է նախատեսված էկրանի գրաֆիկական պատկերների հեռակառավարման համար։ Մկնիկները լինում են 2 կամ 3 կոճակներով, որոնցից երկուսը լիովին բավարարում են օգտագործողի աշխատանքին։
Ներկայիս յաճախ կը կիրառեն օբդիգակամեքանիգական մկնիկները, տեղադրուած է գնդիկ մը ամրացուած է երկու ուղղահայաց պտտուող «laser»ներու միջեւ, որոնցմէ մէկը կ՛արձագանքէ X-երու առանցքով տեղաշարժման դեպքին, իսկ միւսը՝ Y-ներու։ Հարթ մակերևույթի վրայ մկնիկները տեղաշարժելու գնդիկը շարժում է՝ իր հերթին շարժեցնելով «laser»ները։ Վերջինները վրայ կան փոքրիկ գոորտինադային սկավառակներ՝ միգրոսգոբիկ բացվածքներով։ Կուրսորի դիրքի մասին տեղեկութիւն ստանալու համար կիրառվել են ինֆրակարմիր եւ ֆոտո ընդունիչները։ Ինֆրակարմիր ճառագայթը անցնելով նշուած բացվածքներու միջեւ, ընկալուած է ֆոդոընդունիչներով և համապատասխան ելեգդրանական ազդանշանը կը հաղորդէ համակարգչին։
Օպտիկական մկնիկներու առաջինները ինֆորմացիան կը ստանայէին գործունեութեան մակերևույթին անդրադարձուած լոյսից։ Ժամանակին օբդիգական մկնիկը փոքրիկ տեսախցիկ միգրոբրոսեսըրներ են, որ կը մշակէ ստացուող ազդանշանը։
Անլար մկնիկները 2 տեսակի են՝ ինֆրակարմիր ճառագայթի միջոցով եւ ռադիոհաղորդման օգնութեամբ ինֆորմասիա հաղորդող մկնիկներ։


== Գրականութիւն ==
«Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների տեխնիկական բազան», ՀՊՏՀ; Երեւան 2006։
Սաֆիա Զաղլուլ

Սաֆիա Զաղլուլ (1876, Գահիրէ, Եգիպտոսի Խտիվութիւն, Օսմանեան Կայսրութիւն - 12 Յունուար 1946(1946-01-12)), եգիպտացի քաղաքական գործիչ, ֆեմինիստ, Վաֆտ ազատական-ազգայնական կուսակցութեան առաջնորդներէն մէկը։


== Կենսագրութիւն ==
Թրքական արմատներով Զաղլուլը ծնած է 1876-ին։ Ան քաղաքական, պետական եւ ռազմական գործիչ Մուսթաֆա Ֆահմի Փաշայի՝ Եգիպտոսի նախկին վարչապետի, դուստրն է։
1896-ին ամուսնացած է Սաատ Զաղլուլի հետ, եգիպտացի իրաւաբան, յեղափոխական ու 26 Յունուար 1924-էն մինչեւ 24 Նոյեմբեր վարչապետն էր։


== Գործունէութիւն ==
Ամուսինին՝ Սաատ Զաղլուլի 1919-ին Սէյշելեան կղզիներ աքսորելէն ետք, ան դարձաւ Վաֆտ ազատական-ազգայնական կուսակցութեան գլխաւոր դէմքը։ Ան կազմակերպեց 500 կանանցէ բաղկացած ցոյց։ 1927-ին ամուսինին մահէն ետք ան կը զբաղեցէ առանորդի կեդրոնական դիրքերը։ Փաստացի ան Վաֆտի կանանց առաջնորդն էր։ 1937-ին կուսակցական պառակտումէն ետք ան հեռացաւ քաղաքական կեանքէն։
Ան յայտնի էր որպէս Umm al-Misriyyin (եգիպտացիներու մայր) անունով եւ Գահիրէի մէջ գտնուող իր տունը կը կոչուի "Bayt al-Umma" (Ազգի տուն)։


== Արտաքին յղումներ ==
This day in history: Mother of Egyptians Safeya Zaghloul dies in 1946
344 (թիւ)

344 (երեք հարիւր քառասունչորս) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 343-ի եւ 345-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A000578  երկու խորաններու գումար է՝ 344=13+73
 A003072  երեք խորաններու գումար է՝ 344=43+43+63
 Alt   344  գործադրելիս կը ստացուի X գլխատառը
տարուայ 344րդ օրն է Դեկտեմբեր 11-ը (նահանջ տարիներուն՝ Դեկտեմբեր 10-ը)
344 Տեզիտերաթէ աստեղնեակի կարգային թիւն է
Շրջասութիւն

Շրջասութիւնը, Կը կայանայ իր մը, անձ մը, երեւոյթ մը քանի մը բառերէ կազմուած լեզուական դարձուածքով մը անուղղակի «անուանելու» մէջ, փոխանակ իր անունով կոչելու։ Այսպէս, երբ Պարոնեան կը գրէ. «Տիրասէր» բառը, որ կը գործածես, անախորժ կը հնչէ սահմանադրութեան եւ ազատութեան դարուս մէջ, պարզ «Մեր դարուն» ըսելու տեղ, շրջասութիւն գործածած կ՛ըլլայ. կամ երբ կը գրէ աւազակները կը մերկացնեն իրենց պաշտօնակիցը, փոխանակ գայմագամի։


== Աղբիւր ==
Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Բ.-Գ. տարիներ, էջ 143:
Ուհուրու Քենեաթա

Ուհուրու Մուիկաի Քենեաթա (26 Հոկտեմբեր 1961(1961-10-26), Նայրոպի, Բրիտանական կայսրութիւն, քաղաքական գործիչ մըն է եւ Քենիայի հանրապետութեան չորրորդ նախագահը: Ուհուրուն վերընտրուած է 2017 Օգոստոսի ընտրութիւններուն, հաւաքելով քուէներու 54%-ը:


== Կենսագրութիւն ==
Ան Ճոմոյ Քենեաթային որդին է, Քենիայի առաջին նախագահի եւ իր չորրորդ կնոջ՝ Մամա Նկինա Քենեաթայի: Անոր ընտանիքը կը սերի պանթու էթնիք խումբի Քիքուեու ցեղախումբէն: Անոր անձնանունը կու գայ սուահիլերէն ուհուրու բառէն, որ կը նշանակէ «ազատութիւն» եւ տրուած է Քենիայի անկախութեան սպասումով: 
Ուհուրուն յաճախած է Նայրոպիի Ս. Մարիամ դպրոցը: 1979-ի եւ 1980-ի միջեւ ան աշխատած է որպէս գանձապահ Քենիայի առեւտրային դրամատան մէջ:
Ս. Մարիամի դպրոցէն ետք Ուհուրուն յաճախեց ուսանելու համար տնտեսագիտութիւն, քաղաքագիտութիւն եւ կառավարում Միացեալ նահանգներու մէջ: Աստիճանաւորուելէն ետք Ուհուրուն վերադարձաւ Քենիա եւ հիմնեց Wilham Kenya Limited ընկերութիւնը, որով ան կը ժողվէր եւ կ'արտահանէր գիւղատնտեսական մթերք:


== Քաղաքական Գործունէութիւն ==
2002 թուականին ՔԱԱՄ կուսակցութենէն յառաջադրուեցաւ նախագահի թեկնածու: Գործող նախագահ Տանիէլ արափ Մոիի ցանկութիւնն էր, որ իշխանութիւնը անարիւն փոխանցէ իր կողմնակից մէկուն: Սակայն, կրեց ջախջախիչ պարտութիւն աւելի փորձառու Մուաի Քիպաքիէն, որ ան դարձաւ Քենիայի երրորդ նախագահը: Պարտութենէն ետք, նախկին նախագահ Մոիէն իր ինքնուոյնութիւնն ապացուցելու համար Քենեաթան ստեղծեց իր սեփական Ազատա-ժողվարական կուսակցութիւնը:
Այնուամենայնիւ, ան պահպանեց ՔԱԱՄ կուսակցութեանն իր անդամութիւնը: 2005 թուականի Յունուարի վերջին դարձաւ ՔԱԱՄ-ի նախագահ, սակայն 2007 թուականի Յունիսին ստիպուած էր լքել այդ կուսակցութիւնը:
4 Մարտ 2013 թուականի ընտրութիւններուն յաղթանակ տանելով, Քենիայի նախագահը դարձած է: Երկրի կեդրոնական ընտրական յանձնաժողովի տուեալներով ան յաղթած է իր մրցակից, երկրի վարչապետ Ռաիլա Օդինային, հաւաքելով քուէներու աւելի քան 50%-ը:
Ադդա Գետի Ճակատամարտ

Ադդա գետի ճակատամարտ, ճակատամարտ, որ տեղի ունեցած է 15 ապրիլ-էն 28 ապրիլ 1799-ին Ռուսական կայսրութեան եւ անոր դաշնակից Աւստրիական կայսրութեան եւ Ֆրանսայի միջեւ։ Այս ճակատին վրայ աւստրո-ռուսական զօրքերը կը գլխաւորէր նշանաւոր հրամանատար Ալեքսանտր Սուվորովը, իսկ Ֆրանսայի ուժերու հրամանատարը Ժան Վիկթոր Մորոն էր։ Այս ճակատամարտը առաջին մեծ յաղթանակն էր իտալական քարոզարշաւի դէմ։
Ճակատամարտի սկիզբը դրուեցաւ այն ժամանակ երբ ռուս-աւստրիական բանակի հրամանատար Ալեքսանտր Սուվորովի ուժերը գրաւեցին իտալական Բրեշիա եւ Բերգամո քաղաքները։ Ֆրանսական ուժեր ուղարկուեցան ռուսական առաջխաղացումը կանխելու համար եւ Հիւսիսային Իտալիոյ Ադդա գետի մօտ տեղի ունեցաւ շատ մեծ ճակատամարտ։
Ռուսական եւ Աւստրիական կայսրութեան զօրքերը շատ դիւրին ջախջախեցին Ֆրանսական բանակի զինուորները եւ յաղթանակ տարին ճակատամարտին։ Ճակատամարտի վերջակէտը դրուեցաւ Միլանի մէջ։ Ռուսական զօրքերը Միլանի մէջ հեռացան Աւստրիոյ զօրքերէն եւ ճակատամարտը աւարտեցաւ։


== Գրականութիւն ==
Eggenberger, David. An Encyclopedia of Battles. New York: Dover Publications, 1985. ISBN 0-486-24913-1
Smith, Digby. The Napoleonic Wars Data Book. London: Greenhill, 1998. ISBN 1-85367-276-9


== Արտաքին յղումներ ==
The Austrians Advance by Enrico Acerbi
Д. Милютин. Сражение на р. Адда. 1799 г.
Реляция А. В. Суворова Павлу I о ходе военных действий, сражении на р. Адде и занятии Милана
Материалы о битве на реке Адда на сайте Militerra.com45.53°N 9.52°E﻿ / 45.53; 9.52
Աւստրիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական Կուսակցութիւն

Աւստրիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական Կուսակցութիւնը (Sozialdemokratische Partei Österreichs, SPÖ; Հնչում՝ Սոցիալտեմոգրադիշէ Բարդայ Օէսդըռայշս, Էս-Բէ-Օէ) հիմնուած է 30 Դեկտեմբեր 1888-ի 1 Յունուար եւ 1889-ի միջեւ Հայնֆէլտ, Ստորին Աւստրիոյ մէջ: Ան Աւստրիոյ ամէնէն հին եւ գործօն կուսակցութիւնն է եւ մեծ դեր խաղացած է երկիրի քաղաքականութեան մէջ:  


== Ստուգաբանութիւն ==
1883-1934՝ Սոցիալ-Դեմոկրատական Աշխատողներու Կուսակցութիւն (Sozialdemokratische Arbeiterpartei, SDAP),
1934-1945՝ կուսակցութիւնը արգիլուած էր
1945-1991՝ Ընկերվարական Կուսակցութիւն Աւստրիա (Sozialistische Partei Österreichs, SPÖ)
1991-ներկայ՝ Աւստրիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական Կուսակցութիւն


== Պատմութուն ==


=== Հիմնադրութիւն ===

Գերմանիոյ 1867-ին հիմնուած ընկերային-ռամկավարական (սոցիալ-դեմոկրատական) կուսակցութենէն ոգեշնչուած, Աւստրիոյ մէջ արդէն մեծ թիւով աշխատաւորներու միութիւններ կային, օրինակ՝ Աշխատաւորներու եւ գործակցականներու միութիւններ, իբրեւ «ծայրայեղ» կամ «չափաւոր» կոչուած գաղափարագէտներու խումբեր:
Վիքթոր Ատլըր, չքաւորներու բժիշկ մը, այս բոլոր միութիւնները կը միացնէ եւ 30 Դեկտեմբեր 1888-էն -1 Յունուար 1889, Հայնֆելտի մէջ կը հիմնէ «Սոցիալ-Դեմոկրատական Աշխատաւորներու Կուսակցութիւն»-ը: Ատլըր կուսակցութեան առաջին ատենապետը կ'ընտրուի եւ անոր գաղափարը բոլորովին Քարլ Մարքսի «Համայնավար Օրակարգ»-ին վրայ չի հիմնուիր, այլ անիկա ապագայի տարբեր նպատակ մը կը հետապնդէ: Կուսակցութեան բուն նպատակները եւ գաղափարները կ'ընդգրկէին՝ հանրութեան քուէի իրաւունք տալ, ուսանողական հաստատութիւններու հիմնում ու յառաջացում եւ աշխատաւոր դասակարգի բարելաւում: Կուսակցութիւնը հետզհետէ ժողովրդականութիւն կը շահի եւ անդամներուն թիւը կը բազմանայ:


=== 1889-1918՝ Աւստրիոյ Կայսրութեան տակ ===
Վիքթոր Ատլըր 1 Մայիս 1890-ին կը հռչակէ աշխատաւորներու օր եւ նոյն տարուան 1 Մայիսին կուսակցութիւնը Վիեննայի Փրաթըր պարտէզին մէջ ցոյց մը կը կազմակերպէ, որուն կը մասնակցի 100,000 հոգի, որ օրին Աւստրիոյ մէջ կատարուած ամէնէն մեծ ցոյցը կը համարուի: Նոյնիսկ Աւստրիոյ կայսրը՝ Ֆրանց Ժոզէֆ Ա. կը մասնակցի այս ցոյցին եւ այլ ցուցարարներու հետ կը քալէ պարտէզին մէջ: 
1897-ին Վիմպէրկի մէջ տեղի ունեցած կուսակցութեան համաժողովին բուն կէտերը «հին Աւստրիոյ» մէջ ազգային վէճերու մասին էին: Այդ պատճառով կուսակցութիւնը որոշեց ունենալ բաժանումներ իւրաքանչիւր ազգի համար՝ Գերմանացի, Չեխ, Լեհ, Իտալացի եւայլն: 
1907-ին Վիքթոր Ատլըրի միջոցաւ տղամարդիկ կը ստանան քուէարկելու իրաւունքներ եւ նոյն տարին արդէն կայսրութեան խորհրդարանի առաջին ընտրութիւնները տեղի կ'ունենան:


== Ծանօթագրութիւն ==
364 (թիւ)

364 (երեք հարիւր վաթսունչորս) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 363-ի եւ 365-ի միջեւ


== Յատկութիւններ Եւ Կիրառութիւններ ==
 A000292  քառանիստ թիւ է
 A005349  բերկրալի թիւ է՝ կը բաժնուէ իր նիշերու գումարին 364:13=28
տասներկու յաջորդական պարզերու գումար է՝ 364=11+13+17+19+23+29+31+37+41+43+47+53
 Alt   364  գործադրելիս կը ստացուի l տողատառը
տարուայ 364րդ՝ նախավերջին օրն է, Դեկտեմբեր 30-ը (նահանջ տարիներուն՝ Դեկտեմբեր 29-ը)
364 Իսարա աստեղնեակի կարգային թիւն է
Հեծեծմունք (Պետրոս Դուրեան)

Հեծեծմունք, Պետրոս Դուրեանի գլխաւոր ողբերգութիւնը՝ իր հիւանդութիւնը, զինք տառապեցուցած է նաեւ իրմէ դուրս, իրմէ առաջ հարուածելով իր մտերիմ մէկ բարեկամը՝ Վարդան Լութֆեանը, իրեն պէս զգայուն, բանաստեղծ հոգի մը։
Պետրոս Դուրեան հոս կը խօսի իր մահացած բարեկամին մասին՝ այնքան պարզ ու բնական, կարծես ան իր քովը ըլլար եւ ոգեկոչելէ ետք իրենց միասին ապրած պահերը: Ապա՝ անոր մահն ու իր ցաւը, բանաստեղծը՝ անգամ մը եւս, իր հարցականները կ'ըսէ հանդերձեալ կեանքի մասին։
Անել (արեւմտահայերէն)

ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ Անել
Ալեքսանտրէթի Սանճաք

Ալեքսանտրէթի Սանճաք,  քաղաք, որ գոյութեան ընթացքին ձեռքէ ձեռք անցնելով՝ տարբեր անուններ ստացած է՝ Ալեքսանտրեթթէ, Ալեքսանտրիա, Իսկենտերուն, Կատիսոն եւ այլն։ 
Ներկայիս՝ բռնազաւթուած Արեւմտեան Հայաստանի մէջ կը կրէ Իսքենտերուն անուանումը:


== Պատմութիւն ==
Քաղաքը հիմնադրուած է Ք.Ա. 4-րդ դարուն՝ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի կողմէ՝ ի պատիւ պարսիկներուն դէմ տարած յաղթանակին։
1097-ին Ալեքսանտրէթ գրաւուած է խաչակիրներու կողմէ, իսկ այնուհետեւ այն մտաւ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան կազմ։ Ըստ արաբ պատմիչ Մարքիզիի Ալեքսանտրէթ եղած է Կիլիկիոյ առաջին քաղաքը։
17-րդ դարուն Ալեքսանտրէթ արդէն անցած է թրքական տիրապետութեան ձեռքը։ Քաղաքը կը գտնուէր յարմար ծովախորշի ափին, անոր համար ալ քաղաքին դերը իբրեւ նաւահանգիստ՝ ժամանակի ընթացքին աճած է։
Մինչեւ 1915-ի Մեծ Եղեռնի տարիները հայերը զբաղած են արհեստներով, այգեգործութեամբ եւ պարտիզպանութեամբ։ Քաղաքին մօտակայքը կան նաւթի պաշարներ։ 
Քաղաքն ունեցած է եւրոպական ոճով կառուցուած տուներ։ Ալեքսանտրէթի մէջ կը գտնուէին Քառասուն Մանկունք եւ Ս. Խաչ հայկական եկեղեցիները։ Քաղաքին մէջ կար 4 հայկական վարժարան։
Ալեքսանտրէթի շրջակայքը կային հայաբնակ գիւղեր, որոնց ողջ հայութիւնը թուրքերու կողմէ զանգուածաբար ոչնչացուած է 1915-1920 թուականներուն։
Ալեքսանտրէթի սանճաքը Սուրիոյ 15-րդ նահանգը եղած է։ 1937 թուականին, ձեւականօրէն մնալով Սուրիոյ կազմին մէջ, անցած է Ֆրանիայի եւ Թուրքիոյ համատեղ հսկողութեան տակ։ 1938 թուականին այնտեղ ստեղծուած է Հաթայի ինքնավար պետութիւնը։ 1939-ի Յունիսին վերջինս միացուած Է Աթաթուրքեան Թուրքիոյ։
2023 թուականի Փետրուարի 6-ին տեղի ունեցած աղէտալի երկրաշարժին արդիւնքով հսկայական վնասներ կրած է Ալեքսանտրէթ քաղաքը, բազմաթիւ մարդիկ զոհուած են, այդ թուին՝ հայազգի բնակիչներ:
Լաւրենտի Բարսեղեան

Լաւրենտի Բարսեղեան (7 Յունուար 1937, Երեւան- 6 Դեկտեմբեր 2014, Երեւան), հայ պատմաբան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1998)։ Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-ինստիտուտի հիմնադիր-տնօրէն (1995)։


== Կենսագրութիւն ==
Բարսեղեան ծնած է 1937-ին, Երեւան։ 1959-ին աւարտած էր Երեւանի պետական համալսարանը։ Իր սկզբնական մասնագիտութիւնը եղած է հայ ժողովուրդի հնագոյն պատմութիւնը։
1968-1972-ին ղեկավարած է Էրեբունի ամրոցի, Գառնիի տաճարի, Յովհաննէս Թումանեանի տուն-թանգարանի (Դսեղ) վերականգնումի աշխատանքները։
1970ական թուականներուն անցած է մշակութային կազմակերպչական աշխատանքի, ուր աւելի քան 40ամեայ վաստակը մը կ'ամբարէ։ Այսպէս, 1973-1978-ին Հայաստանի Մշակոյթի նախարարութեան մշակութա-լուսաւորչական հիմնարկներու վարչութեան պետ:
1978-1985-ին` Հայաստանի ազգագրութեան պետական թանգարանի տնօրէն (Սարդարապատ), 1984-1985-ին՝ Հայաստանի պատմութեան պետական թանգարանի տնօրէն:
1988-1991-ին՝ Հայաստանի Նախարարներու Խորհուրդին առընթեր պատմութեան եւ մշակոյթի յուշարձաններու պահպանութեան եւ օգտագործման գլխաւոր վարչութեան պետ:
1992-1995-ին՝ Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի նախագահի ընդհանուր հարցերի գծով տեղակալը:
1995-2006-ին՝ Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-ինստիտուտի տնօրէնը։


== Երկեր ==
Լաւրենտի Բարսեղեանի աշխատութիւնները՝ հինգ գիրքեր եւ զանազան յօդուածներ, կը վերաբերին հայ ժողովուրդի ծագման ու կազմաւորման հարցերուն եւ հայոց ցեղասպանութեան։ Ան մինչեւ կեանքին վերջաւորութիւնը Խաչատուր Աբովեանի անուան Մանկավարժական համալսարանի թանգարանագիտութեան ամպիոնի վարիչն էր։


== Մրցանակներ ==
Ստացած էր Խորհրդային Միութեան Նախարարներու Խորհուրդին եւ Հայաստանի Հանրապետութեան պետական մրցանակները։
Bratsch

Bratsch, 1972-ին ձեւաւորուած ֆրանսական երաժշտական խումբ, որ կազմալուծուած է 2015-ին: Կատարած է գնչուական, ճազ, ռուսական, հայկական ժողովրդական երաժշտութիւն:
Խումբը ձեւաւորած է Տէն Ղարիպեանը եւ Պրունօ Ժիրարը: Թողարկած է աւելի քան 10 ալպոմ: Խումբը յայտնի եղած է իր երաժշտական ազդեցութիւններու բազմազանութեամբ եւ անդամներու ու այցելու երգիչներու վարպետութեամբ:
Խումբին ալպոմները կ՛ընդգրկեն «Նուպար», «Ո՜վ, սիրուն սիրուն», «Նա մի նազ ունի», «Արեւիդ մեռնեմ, սիրուն ջան.Հայկական վալս» եւ այլ երգեր: Շարլ Ազնաւուրի հրաժեշտի արարողութեան ժամանակ Էլիզէեան պալատի Հաշմանդամներու Տան երգչախումբի երգիչներէն մէկը կատարած է «Արեւիդ մեռնեմ, սիրուն ջան. Հայկական վալս»:
Խումբին բաժանումէն ետք Տէն Ղարիպեանը հիմնադրեց «Ղարիպեան եռեակ»-ը:


== Անդմաներ ==
Տէն Ղարիպեան՝ կիթառ, բուզուկի, վոքալ
Պրունօ Ժիրար՝ ջութակ, վոքալ
Տէօ Ժիրար՝ կոնտրապաս
Նանօ Բեյլէթ՝ քլարնէտ
Ֆրանսուա Քասթիէլօ՝ աքորտէոն, վոքալ


== Սկավառակագրութիւն ==


=== Ալպոմներ ===
1976: Musiques de partout
1978: J'aime un voyou, maman
1981: Live à la Potinière
1989: Notes de voyage
1990: Sans domicile fixe
1992: Transports en commun
1993: Gipsy Music From the Heart of Europe
1994: Correspondances
1994: Le Mangeur de lune
1996: Ecoute ça chérie
1997: Terre Promise
1998: Rien dans les poches
1999: On a rendez-vous (Live)
2001: La vie, la mort, tout ça...
2003: Nomades en vol (Best of)
2005: Ca s'fête (Best of Live for 25th anniversary)
2007: Plein du monde
2011: Urban Bratsch
2013: Brut de Bratsch 1973→2013 (3xCD+DVD)
Լեմնոս

Լիմնոս (յուն․՝ Λήμνος)․ հրաբխային կղզի Էգէական ծովու հիւսիսային մասին մէջ, Յունաստան։ Տարածութիւնը 476 քմ2 է, իսկ ծովուն մակերեսէն բարձրութիւնը՝ մինչեւ 470 մ․։  Բնակչութեան թիւն է 17 000, ըստ 2011-ի մարդահամարին։ Մայրաքաղաքն է Միրինա։  Երկրորդ գլխաւոր քաղաքը՝ Մուտրոս (ուր 30 Հոկտեմբեր 1918-ին ստորագրուեցաւ զինադադարի դաշնագիրը), կը գտնուի արեւելեան կողմը, համանուն ծոցին ափին։


== Անուանում ==
Կղզիին անուանման մասին տարբերակենրը հետեւեալներն են․-

Առաջացած է փիւնիկերէն «սպիտակ» բառէն․ փիւնիկեցի ծովագնացներու վրայ մեծ տպաւորութիւն ձգած է պեմզայէն կազմուած բլուր մը։
Առաջ եկած է հոմերեան (օմիրոսեան) Լի՛իոն բառէն, որ մշակուած դաշտ, արտ կը նշանակէ։
Հին յունարէն լիի՛ս (կը նշանակէ հօտ) եւ միլօ (կը նշանակէ ոչխար) բառերէն․ այսինքն հօտերու կղզի։Վերջին տարբերակը կ՛ ենթադրուի աւելի հաւանակը ըլլալ, որովհետեւ Էգէականի միակ դաշտային, հարթ մակերեսով կղզին է եւ հին ժամանակներէն գեղջկային եւ անասնապահական ապրանքներու գլխաւոր արտադրիչը եղած է։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==

Լիմնոսի մայրաքաղաքն է Միրինա․ անունը առած է կղզիին առաջին թագաւորին՝ Թոանտա, կնոջ անունէն։  Մինչեւ 1955 Միրինան Քասթրօ կը կոչուէր (Բիւզանդական շրջանին այս անունը հաստատուած էր) եւ մինչեւ այսօր տեղացիները այդպէս կ՛ անուանեն։
Բնակչութիւնը գլխաւորաբար կը զբաղի անասնապահութեամբ, երկրագործութեամբ եւ ձկնորսութեամբ։  Անտառներ չունի, սակայն դաշտերը բարեբեր են, ուր գլխաւորաբար կը մշակուին  արմտեղէն եւ որթատունկեր։  Արմտեղէնի արտերը մինչեւ ծովափները կը հասնին, իսկ շնորհիւ այգեստաններուն, գինին կղզիին կարեւոր արտադրութիւններէն է։   Վերջին տասնամեակներուն սկսած է զարգանալ զբօսաշրջութիւնը։


== Պատմական տեղեկութիւններ ==


== Պատկերասրահ ==
Ուատիի Սաատէ

Ուատիի Սաատէ (արաբերէն՝ وديع سعادة‎6 Յուլիս 1948(1948-07-06), Շապթին, Հիւսիսային Լիբանան, Լիբանան), լիբանանցի բանաստեղծ եւ լրագրող։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է հիւսիսային Լիբանանի Պաթրուն քաղաքի Շապթին գիւղը: 1973-ին, հրատարակելէ ետք «Գիշերը եղբայրներ չունի» խորագրեալ քերթողագիրքը, կը գաղթէ Աւստրալիա, ուր կ'աշխատի իբրեւ բանուոր:
1980-ական թուականներուն սկիզբը կը վերադառնայ Պէյրութ եւ մաս կը կազմէ «Նահար» թերթի խմբագրութեան: Տասնամեակ մը ետք կը մեկնի Աւստրալիա:
Անոր ստեղծագործութիւններէն մի քանին թարգմանուած են գերմաներէնի, անգլերէնի, ֆրանսերէնի, սպաներէնի եւ իտալերէնի։


== Աշխատութիւններ ==


=== Քերթողագիրքեր ===
Ուատիհ Սաատէ հրատարակած է` «Գիշերը եղբայրներ չունի», «Ջուրերը, ջուրերը», «Մարդ մը գործածուած օդին մէջ, կը նստի եւ կը մտածէ կենդանիներու մասին», «Աթոռը ուղեւորի մը, որ հանրաշարժէն վար իջաւ», «Հաւանաբար ամպի մը պատճառով», «Փորձ` երկու ափեր ձայնով միացնելու», «Օդին կարկտնումը» եւ «Ուատիհ   Սաատէի կեանքին մէկ ուրիշ համադրումը» խորագրեալ քերթողագիրքերը: 
Սաատէի քերթուածները ծնունդն են իր հոգեկան տառապանքին: Ան կը բացայայտէ իր ցաւատանջ վիճակը զօրեղ պոռթկումով մը, որ կը ժայթքէ իր ներաշխարհի հրաբորբոք ակունքներէն: Իր անձին մէջ ան կ'եղերերգէ համամարդկային վիշտը, որ յաւիտենապէս դառն է եւ անամոք, ինչպէս` կեանքի եւ մահուան միջեւ մղուող պայքարը: Իր քնարաշունչ լաւագոյն գործը կարելի է համարել այն քերթուածաշարը, որ կը կոչուի` «Գիշերը եղբայրներ չունի…»:
Արդարեւ, «Մայրիներուն ծիածանը» խորագրեալ հատորը իր յղացքով եւ բովանդակութեամբ գնահատելի իրագործում մըն է, որուն միջոցով լիբանանահայ ընթերցողները կը ծանօթանան լիբանանցի եօթը արդի բանաստեղծներու գրական գործերուն եւ անոնց համապատասխան լեզուամտածողութեան, գրելակերպին եւ գեղարուեստական ըմբռնումներուն:


=== Արձակ գործերը ===
Գրած է նաեւ «Բացակայութեան գրութիւնը» եւ «Հովին ձերբակալումը» խորագրեալ արձակ գործերը: