Յարութիւն Տէտէեան

Յարութիւն Տէտէեան (1832 – 1868), հայ տպագրիչ։
«Տէտէեան» անունը անխզելի կապերով լծորդուած է Իզմիրեան ա՛յն դպրոցին, որ 1853- 1878 թուականների շրջանին հարիւր հազարաւոր հատորներ, գլխաւորաբար եւրոպական հեղինակներու թարգմանութիւններ հրապարակելով (ընտրեալ հայերէնով մը), օժանդակեցին աշխարհաբառի համար եղած ջանքերուն ընդդէմ՝ գրաբարական զօրաւոր խմբակի մը։
Իզմիր արդէն տպարան ունեցած էր անցեալ դարուն մէջ 1762 թուականին հրատարակուած ըլլալով հոն «Եղնիկ» մը, անկէ վերջ 1838 թուականէն սկսեալ բողոքականութեան իբր վառարան բազմաթիւ գիրքեր լոյս ընծայուած են, ամէնքն ալ կրօնական Կ. Կրիֆթի տպարանէն։ Սակայն Տէտէեանի հիմնած տպարանը 1854 թուականին եղած է ամէնէն օգտակարն ու յարատեւը։
Յարութիւն Տէտէեան ծնած է 1832 Մարտ 10-ին Զմիւռնիոյ (Իզմիր) մէջ եւ աշակերտած տեղւոյն Մեսրոպեան վարժարանի։ Իր երիտասարդ հասակին մէջ իսկ ջերմ փափաքը կ՛ունենայ տպարան հաստատելու եւ օգտուելով նիւթական հրամանագիրը առնելով, հաստատել իր տպարանը Հայոց թաղին մէջ (Ռէշիտէ Մեծ փողոց), գիրերը բերել կու տայ Վենետիկէն ու Վիեննայէն եւ մանաւանդ Պոլսոյ Միւհենտիսեան տպարանէն։ Սակայն ինք այդչափով ալ չգոհանալով Փարիզ կ՛ուղեւորուի, ուրկէ կը գնէ մամուլ մը եւ նոր տառեր ձուլել կու տայ. այս միջոցին իր եղբայրները, Կարապետ եւ Սարգիս կ՛աջակցին իրեն նիւթապէս եւ բարոյապէս։
Այդպէսով տպարանը կազմակերպելէ վերջ, կը սկսի գործի եւ 1853–ի Յուլիսին կը հրատարակէ Արփի Արարատեան անունով թերթ մը բանասիրական, ազգային, ուսումնական եւ տնտեսական սոյն թերթը ութածալ երկէջեան էր եւ տպագրութիւնը անխնամ, թերթը երկու մաս ունէր, մէկ մասն ժամանակակից ազգային ամսաթերթերու նման այլ եւ այլ յօդուածներ, թարգմանութիւններ ու ոտանաւորներ կը պարունակէր, իսկ երկրորդ մեծագոյն մասը քանի մը եւրոպական եւ արեւելեան հեղինակութիւններու թարգմանութիւններ (Մոլիէր, Շէքսպիր, Օսմ. պատմութիւն, Հազար ու մէկ գիշերներ եւն.), որոնք թերթ առ թերթ իւրաքանչիւր թիւի հետ արուելէ յետոյ զատ–զատ դիրքեր կը կազմէին։ Ասոնց մէջ նշանաւոր է Օսմ. պատմութեան պատկերները, իբր գեղատիպ նկարներ։ Այս ուղղութիւնով երկու տարի շարունակուեցաւ թերթը, իսկ Գ. տարին մինչեւ 1856 Յունուար (7–րդ թիւ), որմէ ետք դադրեցաւ։
Տէտէեան խմբագրական մեծ արժանիքով մը չփայլեցաւ իր այս թերթով, հետեւաբար մեծ տեղ մը չգրաւեց իր սոյն հանդէսը Հայ պարբերականներուն մէջ։ Սակայն իր թերթին դադրելովն չդադրեցաւ իր գործունէութիւնը, այլ աւելի լուրջ ձեւ ու կերպարանք ստացաւ, ո՛չ միայն ինք ըրաւ թարգամնութիւններ (Մօնթէ-Քրիսթօ Ա. Տիւմա, Գաթէրին Հօուարտ եւն.), այլ եւ իր հրատարակչական ձեռնարկովն քաջալերեց Մամուրեանի, Չիլինկիրեանի, Մսերեանի, Նուպարեանի պէս գրագէտներ, որոնց շնորհիւ հայացան Վիքթօր Հիւկօի, Տիւմայի, Լամարթաինի եւ այլ հեղինակներու գործերը, եւ վէպը իբր ամէնէն հրապուրիչ ձեւը ժողովուրդին ընթերցասիրութիւնը վառելու, իր նպատակին հասաւ այդպէսով։
Սակայն Տէտէեան իր այդքան աշխատութեանց արդիւնքն տակաւին չկրցած վայելած, զգաց թէ դժնդակ եւ անյոյս հիւանդութեան մը ծանր թաթը ծանրացած էր իր վրայ, ինչ որ սակայն արհամարեց իր գրասիրական ջերմ փափաքովը պատակած, ու գրեթէ գրիչը ձեռքը փորձեր սրբագրելու զբաղած՝ մեռաւ 1868 Դեկտեմբեր 25–ին։
Մահուընէն վերջ իր եղբայրներն շարունակեցին նոյն գործը յարատեւելով եւ հրատարակելով նորագոյն հատորներ մինչեւ 1893 տարին։


== Իր թարգմանութիւնները ==
«Հազար Ու Մէկ Գիշերներ» (կէսը)
«Մօնթէ-Քրիսթօ» (6 հատոր 1867)
«Գաթէրին Հօուարտ»
«Մոլիէրի Ագահը»
«Ակամայ Բժիշկը»
«Սէրը Բժիշկ Է»
«Ժընըվիէվ»
«Անգեղիայ Գաճեօլի»


== Աղբիւր ==
Յիշատակարան, Վ. Գ. Զարդարեան, Ա. հատոր, Կ. Պոլիս 1911, էջ 47: