Արշակ Ալպօյաճեան

Արշակ Ալպօյաճեան (17 Յունիս 1879(1879-06-17), Սկիւտար, Պոլսոյ վիլայէթ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 24 Յունիս 1962(1962-06-24), Գահիրէ, Եգիպտոս), բանասէր, գրագէտ հրապարակագիր եւ պատմաբան:


== Կենսագրութիւն ==
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Պէրպէրեան վարժարանի մէջ, որմէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք 1895 թուականին անցած է Կենդրոնական, 1899-ին կը ձգէ դպրոցը եւ մինչեւ 1908 թուական առեւտրական ասպարէզի մէջ կ'ըլլայ, աշխատակցելով միեւնոյն ատեն լրագիրներու: 1908 Յունուարին վարչական պաշտօնեայ «Բիւզանդիոն»ի մինչեւ 1918-ը:
Ալպօյաճեանի հանրային կեանքը սկսած է 1908-ին, Գում-գաբուի Յառաջդիմասէր Ընկերութեան հիմնադիրներէն մին ըլլալով: Նոյն թուականին ատենապետն եղած է Գում-գաբուի Մայր եկեղեցւոյ թաղական խորհուրդին։ Անդամակցած է կարճ ատեն մը Զորից Թաղերու Աղքատախնամին:
1909-ին Ռամկավար կուսակցութեան անդրանիկ անդամներէն մէկը եւ յետոյ բազմիցս անոր Կ. Պոլսոյ եւ Գահիրէի վարչութեան անդամ: Հրաժարած է կուսակցական կեանքէն 1930-ին:
1910-ին երեսփոխան ընտրուած է Մաքր-գիւզէն եւ ապա Պէօյիւքտէրէն: Մասնակցած է յանձնաժողովներու: 1922-ին  Ատենապետ ազգային ժողովի: 1926-ին անդամ եւ ատենադպիր Գահիրէի Քաղաքական ժողովին, մինչեւ դիւանապետութեան կոչուիլը:

1915-1922 Բերայի Եսայեան վարժարանի լրացուցիչ կարգերուն պատմութեան ուսուցիչ եղած է:
1919-1922 տնօրէն Ազգային Պատրիարքարանի տեղեկատու դիւանին:
1922-1923 Յունաստանի մէջ, նախ Քորֆուի (Քերքիրա ) Նիր Իսթ Ռիլիֆի որբանոցը ուսուցիչ, շրջիկ թղթակից «Վերջին Լուրը» թերթին:
1923-1926 Գալուստեան վարժարանի (Գահիրէ) ուսուցիչ:
1926-1935 դիւանապետ Ազգ Առաջնորդարանի:Ալպօյաճեան 1936-1937-ին Գահիրէի մէջ խմբագրած է «Ազատ Միտք» 8 էջնոց շաբաթաթերթը ։ , որ մէկ տարուան կեանք ունեցած է:
Ալպօյաճեանի գլուխ-գործոցն է «Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ» ընդարձակ, 2000 էջերէ աւելի բաղկացած գործը, զոր լոյս ընծայեց 1937-ին:
1962 Յունիսին Գահիրէի մէջ կը մահանայ Արշակ Ալպօյաճեան:


=== Հրատարակուած մենագրութիւններ ===
Արշակ Ալպօյաճեան հրատարակեր է ծաւալուն մենագրութիւններ, որոնցմէ յիշատակութեան արժանի են մասնաւորապէս հետեւեալները.-

«Սրբուհի Տիւսաբ» (Վենետիկ, 1901),
«Գրիգոր Զօհրապ - իր կեանքը եւ իր գործը», (Կ. Պոլիս, 1919),
«Մինաս Չերազ» (Գահիրէ, 1927),
«Գրիգոր Կեսարացի պատրիարք եւ իր ժամանակը» (Երուսաղէմ, 1936),
«Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ» (Ա-Բ հատորներ, Գահիրէ, 1937),
«Թորգոմ պատրիարք Գուշակեան» (Գահիրէ, 1940),
«Պատմութիւն հայ դպրոցին» (Ա հատ., Գահիրէ, 1947)
«Պատմութիւն հայ գաղթականութեան» (Ա. հատ., Գահիրէ, 1941, Բ հատ., 1955, Գ հատ., 1961),
«Պատմական Հայաստանի արտաքին եւ ներքին սահմանները» (Գահիրէ, 1950),
«Պատմութիւն Եվդոկիոյ  (Թոխաթ, Թոքաթ),  հայոց» (Գահիրէ, 1952),
«Արաբական միացեալ հանրապետության Եգիպտոսի նահանգը եւ հայերը» (Գահիրէ, 1960),
«Յուշամատեան Քութինահայերու» (Պէյյրութ, 1960) եւ այլն։


=== Աշխատութիւններ ===
Արշակ Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Մալաթիոյ Հայոց. Տեղագրական, պատմական եւ ազգագրական, Պէյրութ, 1961։
Արշակ Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Եւդոկիոյ Հայոց. Տեղագրական, պատմական եւ ազգագրական, Գահիրէ, 1952։
Արշակ Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Հայ գաղթականութեան. Հայերու ցրումը աշխարհի զանազան մասերը, Ա, Քրիստոսէ առաջ Զ. դարէն մինչեւ ԺԱ դար Քրիստոսի, Գահիրէ, 1941։
Արշակ Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Հայ գաղթականութեան. Հայերու ցրումը աշխարհի զանազան մասերը, Գ, Նոր դարու սկիզբէն մինչեւ Ի. դարու սկիզբը, Գահիրէ, 1961։
ԱլպօյաՃյան Արշակ, Սպանիա եւ Հայաստան.- «Պատմա-բանասիրական հանդէս», 1959, N 4, pp. 86-104։
ԱլպօյաՃյան Արշակ, Զմիւռնիոյ տպարանները. «Պատմա-բանասիրական հանդէս», 1964, № 2, էջ 67-84։
Արշակ Ալպօյաճեան, Գրիգոր Կեսարացի պատրիարք եւ իր ժամանակը, Գահիրէ, 1936։
Արշակ Ալպօյաճեան, Առաքելութիւն ի Հապէշիստան ԺԷ դարուն (պատմական նշմար), Գահիրէ, 1946։
Արշակ Ալպօյաճեան, Յուշամատեան Քութինահայերու, Պէյրութ, 1961։
Արշակ Ալպօյաճեան, Իրաքի հայերը. խմբագրեց եւ հրատարակութեան պատրաստեց Վարդան Գրիգորեանը, Երեւան, 2003, 202 էջ։


== Աղբիւրներ ==
Հայ հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Ա. հատոր, էջ 72։