armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Մհեր Յովհաննիսեան

Մհեր Սուրէն Յովհաննիսեան, պատմաբան, պատմական գիտութիւններու թեկնածու, տոցենտ, ԵՊՀ Հայագիտական հետազօտութիւններու ինստիտուտի փոխտնօրէն։


== Կրթութիւն ==
Ծնած է 26 Նոյեմբեր 1982-ին ՀՀ Սիւնիքի մարզի Կապան քաղաքը։ 1989-2000-ներուն ուսանած է տեղի թիւ 13 միջնակարգ դպրոցէն ներս: 2000–2004-ներուն ուսանած է Երեւանի պետական համալսարանի Պատմութեան ֆակուլտետի պաքալորիան։ 2004–2006-ներուն ուսումը շարունակած է Երեւանի Պետական համալսարանի Պատմութեան ֆակուլտետի մագիստրատուրայէն ներս՝ Հայոց պատմութիւն մասնագիտութեամբ։ 2006-2009-ներուն ուսանած է Երեւանի Պետական համալսարանի ասպիրանտուրայէն ներս: 2009-ին պաշտպանած է թեկնածուական ատենախօսութիւն «ՀՅԴ-Պոլշեւիկ յարաբերութիւններն Անդրկովկասում (1917-1918 թթ.)» թեմայով եւ ստացած՝ պատմական գիտութիւններու թեկնածուի գիտական աստիճան: Հեղինակ է տասնմէկ գիտական յօդուածներու, մէկ համալսարանական, մասնագիտական-ուսումնական ծրագիրի։


== Աշխատանքային գործունէութիւն ==
2004-2010-ներուն որպէս պատմութեան ուսուցիչ աշխատած է Երեւանի Ա. Ս. Պուշկինի անուան թիւ 8 դպրոցէն ներս։ 2009-էն սկսեալ աշխատած է Երեւանի Պետական համալսարանի Հայագիտական հետազօտութիւներու ինստիտուտէն ներս որպէս Հայագիտական հետազօտութիւնների ինստիտուտի Վիրտուալ հայագիտութեան եւ տեղեկատուութեան բաժնի վարիչ։ 30 Մարտ-10 Յուլիս 2012-էն եղած է ԵՊՀ Հայագիտական հետազօտութիւններու ինստիտուտի գիտական քարտուղար: 10 Յուլիս 2012-էն կը հանդիսանայ նոյն ինստիտուտի փոխտնօրէնը: ԵՊՀ Հայագիտական հետազօտութիւններու ինստիտուտի «Հայագիտութեան հարցեր» հանդէսի խմբագրական խորհուրդի անդամ: 2016-էն կը հանդիսանայ «Հայաստանի պատմագէտներու միութիւն» ՀԿ-ի գործադիր տնօրէն։ 15 Սեպտեմբեր 2017-էն Հայաստանի հանրային ռատիոյի եթերէն կը վարէ «Համասփիւռք» հեղինակային հաղորդումը: 2010-2018-էն կը հանդիսանայ ԵՊՀ Պատմութեան ֆակուլտետի Հայոց պատմութեան ամպիոնի ասիստենտ, 2018-էն' տոցենտ։


== Երկեր ==
Դաշնակցութեան «թիկունքային քաղաքականութեան» առանձնայատկութիւնները։
Պոլշեւիկներ-Դաշնակցութիւն բանակցութիւնները Թիֆլիսում (1917 թ. Դեկտեմբեր -1918 թ. Յունուար)։
Դաշնակցութիւն-Պոլշեւիկներ համագործակցութեան դրդապատճառները Պաքւում։
Դիւանագիտական «փնտռտուքները» Դաշնակցութեան եւ պոլշեւիկների միջեւ 1918թ.։
«Հայոց ցեղասպանութեան» թեման ԵՊՀ հայագիտական հետազօտությունների ինստիտուտի 2009-2013 թթ. ուսումնասիրութիւններում։
Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Թ. հատոր /գրախօսութիւն/։


== Գրականութիւն ==
Երեւանի պետական համալսարանի 90-ամեայ պատմութեան ֆակուլտետը, խմբ. Էդիկ Գ. Մինասեան, Երեւան, 2009, էջ 294:
ԵՊՀ պատմութեան եւ հայ բանասիրութեան ֆակուլտետների 95-ամեայ ուղին, Երեւան, ԵՊՀ հրատ., 2014։


== Արտաքին յղումներ ==
ԵՊՀ Հայագիտական հետազօտութիւնների ինստիտուտ. Մհեր Հովհաննիսեան
Երեւանի պետական համալսարան ի Պատմութեան ֆակուլտետ. Հայոց պատմութեան ամպիոն. Մհեր Հովհաննիսեան
ԵՊՀ Հայագիտական հետազօտութիւնների ինստիտուտի «Հայագիտութեան հարցեր» հանդէս


== Աղբիւրներ ==

ՀՀԻ (2012)։ «ՄՀԵՐ ՍՈՒՐԵՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ»։ արտագրուած է՝ 28.09.2015 Յաւելման թուական
Երուսաղէմի Պաշարում (1244)

Երուսաղէմի պաշարում (1244), տեղի ունեցած է Խաչակիրներու Զ․ արշաւանքին ընթացքին․ հետեւանքն էր գրաւել եւ աւերել Երուսաղէմը։


== Ընթացքը ==
Խաչակիրներուն Զ․ արշաւանքը կը գլխաւորէր Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան Sacrum Romanum Imperium կայսր Ֆրիտրիխ Բ․ Հոհենշտաուֆեն։ Ան զինք կը հռչակէ Երուսաղէմի արքայ, քանզի անոր կինը՝ Իոլանտա տէ Պրիեն ժառանգած էր «Երուսաղէմի թագուհիի» տիտղոսը իր մօրմէն՝ Մարիա Մոնֆերացի։
Ֆրիտրիխի բանակին թուաքանակը եւ հեղինակութիւնը բաւարար էր, որպէսզի առանց ռազմական գործողութիւններու Երուսաղէմը, Բեթղեհեմը, Նազարեթը եւ շարք մը այլ տարածքներ ու բերդեր վերադարձուին Այուպեան սուլթան ալ-Քամիլի հետ կնքուած պայմանագրով։ Սակայն Երուսաղէմը քրիստոնեաներու տիրապետութեան տակ կարողութիւն չունէր դիմանալ երկար ժամանակ, որովհետեւ անոնք շրջակայքին մէջ չունէին բաւարար տարածքներ քաղաքի անվտանգութիւնը ապահովելու համար։
1244-ին Այուպեանները Խորեզմիշահիներուն (որոնց կայսրութիւնը 1231-ին Մոնկոլները աւերած էին) կը թոյլատրեն յարձակիլ քաղաքին վրայ։  Արագ պաշարումէ ետք, 15 Յուլիսին Խորեզմիշահեր Երուսաղէմը կը գրաւեն եւ կողոպուտի ու աւերի կը ձեռնարկեն։  Այս արիւնահեղութիւնը կը հրահրէ Ֆրանսայի թագաւոր Լուի Թ․ Սուրբին կազմակերպել Խաչակիրներու Է․ արշաւանքը։


== Աղբիւրներ ==
The Siege on Orthodox Wiki
The Siege on Encyclopædia Britannica
The Siege on Timeline:History of Jerusalem
The Siege on The Jewish History Resource CenterԿաղապար:Խաչակիրների ճակատամարտերը Մերձավոր Արեւելքում
Էրըն Փոլ

Էրըն Փոլ Սթըրթէվընթ (27 Օգոստոս 1979(1979-08-27), Emmett, Իտահօ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), Ամերիկացի դերասան: Ամէնէն շատ ճանչցուած է իր «Ճէսի Փինքմըն» դերով AMC կայանի Breaking Bad  հեռուստաշարքին մէջ, որուն շնորհիւ ալ արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու, ինչպէս՝ «Critics' Choice Television Award for Best Supporting Actor in a Drama Series 2014», «Satellite Award for Best Supporting Actor – Series, Miniseries or Television Film 2013», եւ «Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actor in a Drama Series» (միակ դերասանն է, որ այս մրցանակը երեք անգամ ստացած է՝ 2010, 2012 եւ 2014 թուականներուն), ինչպէս նաեւ ստացած է երեք «Saturn Award for Best Supporting Actor on Television» (2009, 2011, 2013), կատակերգութեան եւ ողբերգութեան մէջ:
Սիրվարդ Մկրեան

Սիրվարդ Արտաշէսի Մկրեան (19-20-րդ դդ.), արեւմտահայ արձակագիր, մշակութային գործիչ։
Թղթակցած է «Գեղարուեստ» (Վենետիկ), «Հայ կին» (Կ. Պոլիս) պարբերականներուն։
Յայտնի է նաեւ Սիրվարդ ծածկանունով։


== Մատենագիտութիւն ==


=== Մամուլ ===
Յուշատետրէս...։ «Հայ կին» (Կ. Պոլիս), 1919, № 1, էջ 8-9։


== Ծանոթագրութիւններ ==
Կարթագէն

Կարթագէն (փիւնիկերէն՝ 𐤒𐤓𐤕𐤇𐤃𐤔𐤕, Qart-ḥadašt, լատիներէն՝ Carthago, արաբերէն՝ قرطاج‎, Картадж, ֆրանսերէն՝ Carthage, հին յունարէն՝ Καρχηδών), հին քաղաք (թանգարան), ներկայիս կը գտնուի Թունիսի տարածքին՝ Թունիս քաղաքի մերձակայքը։


== Պատմութիւն ==
Հիմնուած է ՔԱ մօտաւորապէս 820 թուականներուն, փիւնիկեցիներուն կողմէ: 
Փիւնիկերէն լեզուով կը նշանակէր «Նոր քաղաք». հոնկէ կը ղեկավարուէին արեւմտեան Միջերկրականի առեւտրական ուղիները:
Քաղաքը պաշտպանուած էր 32 քմ երկարութեամբ հսկայ պարիսպով մը: Ունէր վաճառականութեան յատկացուած նաւահանգիստ մը եւ ռազմական նպատակներով օգտագործուող նաւահանգիստ մը:
Անոր հզօրութիւնը դէմ ելած է Հռոմի հզօրութեան, եւ երկու պետութիւնները երեք պատերազմներ մղած են իրարու դէմ: Կարթագէն պարտուած դուրս եկած է այս պատերազմներէն: 


== Հին քաղաքը ==
Կարթագէնի հիմնական տեսարժան վայրը հին քաղաքի աւերակներն են, որոնք ժամանակին նոյնքան հզօր ու մեծ եղած են, որքան Հռոմը: 2-րդ դարուն կառուցուած ամֆիթատրոնը հնգաստիճան կառոյց է, որ կրնար տեղաւորել հինգ հազար հանդիսատես: Ամֆիթատրոնի ասպարէզը  եզակի եղած է, այն իմաստով, որ անիկա կրնար ծովին ջուրով լեցուիլ, եթէ բեմադրութիւնը ներգրաւէր ծովային մարտեր: Այդ տեսարանը սիրուած էր ե՛ւ Կարթագէնի, ե՛ւ Հռոմի մէջ:
Կարթագէնի պարիսպները քանդուած են Ք.Ա. 146 թուականին:


== Պատկերասրահ ==

		
		


== Ծանօթագրութիններ ==
Էքաթոմվէոն

Էքաթոմվէոն․ Ատիկեան օրացոյցի առաջին ամիսը (23 Յունիսէն - 23 Յուլիս)։ Ամառուան արեւադարձէն ետք կը հետեւի նոր լուսնկային («Նումինիա»)։ Յստակ թուականներ չկան, որովհետեւ Ամիսները կը փոխուին «Նումինիա»ով։
Թիսէասի ժամանակ, Աթէնք, այս ամիսը Քրոնիոն (Κρονιών - Քրոնոսի ի պատիւ) կը կոչուէր։ Ապա, անունը առաւ էքաթոմվէա տօնէն, որ կը տօնուէր Ափոլոնասի ի պատիւ։ Այդ տօնին ընթացքին կը զոհէին էքատօմվէ (εκατόμβαι. εκατό=հարիւր), այսինքն 100 կովերու, ցուլերու փառաւոր զոհաբերումը։ 
Էքաթոմվէոն ամսուան տօներն էին Փանաթինէա, Քրոնիա եւ Սինիքի։ Մեծագոյն տօնը Փանաթինէան էր, ի պատիւ Աթինա աստուածուհիին։
   


== Տե՛ս նաեւ ==
‎Փիանեփսիոն
Հոգեֆիզիքական հիւանդութիւններ

Հոգեֆիզիքական հիւանդութիւններ, հոգեֆիզիքական հիւանդութիւնները յաճախ բոլորին  պատահող, յատկապէս տարեցներու ու փոքրերու պարագային ուշագրաւ երեւոյթ է:հոգեֆիզիքական հիւանդութիւնը, ուր անհատի ֆիզիքական եւ հոգեկան ազդակները փոխազդուելով պատճառ կը դառնան զանազան հիւանդութիւններու, որոնք յաճախ կ՛ունենան ֆիզիքական-առողջապահական տուեալներ, բայց նաեւ հոգեբանական ազդակներ:


== Ազդակները որոնք կը նպաստեն հոգեֆիզիքական զանազան հիւանդութիւններու ==
1- Ժառանգական եւ կենսաբանական ազդակները,
2- Անցեալի, մանկութեան հետ առնչուած զանազան փորձառութիւնները,
3- Անհատի դաստիարակչական ազդակը,
4- Զանազան մշակոյթները, ընկերային պայմանները եւ օրէնքները, կենսաձեւերը կը ստեղծեն ազդակներ, որոնք առաւել կամ նուազ կ՛ազդեն հոգեֆիզիքական հիւանդութիւններու զարգացման:
րեք հոգեֆիզիքական հիւանդութիւններ:
1- Սոմաթիկ համակարգի խանգարում.- Անհատը շարունակաբար կը գանգատի ցաւերէ, որոնց հիմքը կը կազմէ հոգեկան անհանգստութիւնը, որ յաճախ կը դրսեւորուի շատ տարօրինակ ձեւերով: Ենթական ցաւերու կողքին կը թուէ նաեւ յոգնածութիւնը, որոնք  իրեն համար շատ «հարազատ» են, թէեւ բժշկականօրէն չունին որեւէ հաստատում:
Այս վիճակը կրնայ ժամանակի ընթացքին զարգանալ եւ անհատին կեանքին կեդրոնական, շարունակական մտահոգութիւնը դառնալ, ուր յաճախ հոգեկան ընկճուածութեան պայմաններու տակ ատիկա կը ստանայ շատ աւելի ծանր վիճակներ:
2- Դարձի խանգարում (Քոնվըրժըն).- Այս հոգեֆիզիքական խանգարումը յաճախ արդիւնք է յանկարծակի անակնկալ պատահարի մը, որ շատ ծանր ազդելով ենթակային հոգեկանին վրայ, իր ֆիզիքական դրսեւորումը կ՛ունենայ, երբ անհատը յանկարծ կը դադրի խօսելէ, լսելէ, տեսնելէ, կամ լուսնոտութենէ տառապողի նման ախտանշաններէ կը տառապի: Ժամանակ մը ետք աստիճանաբար անհատը կրնայ վերադառնալ իր անցեալի բնականոն վիճակին:
3- Շինծու խանգարում.- Այս պարագան կը յատկանշուի զանազան հոգեֆիզիքական վիճակներով: Անհատը կրնայ ստեղծել եւ վերագրել իր անձին հիւանդութիւն մը, օրինակ` երբ ընտանիքին մէջ կայ շաքարախտի պարագայ մը, անհատը ազդուելով այս վիճակէն ինքզինք կը ներկայացնէ իբրեւ «շաքարախտաւոր»: Ան դիմելով շաքարախտի դեղերու օգտագործման, կ՛ունենայ ծանր հետեւանքներ:


== Աղբիւր ==
Լ.Օ.Խ.,տոքթ. Ժան Քլոտ Եազպեք ,3 փետրուար 2016
Քաշաթաղի Պետական Հնաբանական Թանգարան

Քաշաթաղի պետական հնաբանական թանգարան, թանգարան Արցախի Քաշաթաղի շրջանին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Արցախի Քաշաթաղի շրջանի երկրաբանական թանգարանը հիմնադրուած է 18 Մայիս 1996-ին՝ թանգարաններու միջազգային օրը: Թանգարանին մէջ ներկայացուած են ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի տարածքին 1995-էն ետք իրականացուած հնաբանական պեղումներու ընթացքին յայտնաբերուած հնութիւնները, որոնք կը լուսաբանեն Արաքս եւ Ակարի գետերու հովիտին մէջ գտնուող Ղարաբաղի այս մասի մշակոյթի զարգացման պատմութիւնը։ Ուշագրաւ են Կերէն բնակավայրի պեղումներու ատեն ձեռք բերուած փաստերը, ուր յայտնաբերուած են Ք.Ա. 9-րդ - 5-րդ դարերու նիւթական մշակոյթի առարկաներ։ Ղարաբաղի իւրայատուկ կաւին զուգահեռ՝ թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին այս տարածաշրջանին յայտնաբերուած գեղեցիկ եւ նրբագեղ մարդակերպ անօթներ, որոնք կ՚ապացուցեն տեղի բնակչութեան զարգացման բարձր մակարդակը։ Նոյն ժամանակաշրջանի գերեզմանաթումբերուն մէջ գտնուած կիսաթանկարժէք քարէ պատրաստուած կանացի իւրայատուկ զարդերը կը համարուին այդ թանգարանի գրաւչութիւնը։ Թանգարանը ունի շուրջ 3400 ցուցանմուշ, ինչպէս՝ պատմագրական, հնաբանական եւ ազգագրական նիւթ, հին հայկական գորգեր, դրամներ:


== Հասցէ ==
Պատկերասրահը կը գտնուի Արցախի Քաշաթաղի շրջանի Միր փողոցի 19 հասցէին վրայ։
190 (թիւ)

190 (հարիւր իննսուն)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 189-ի եւ 191-ի միջեւ


== Յատկութիւններ ==
 A005349  յիսունհինգերորդ բերկրալի թիւն է
 A007770  ուրախ թիւ է
 A007304  սեպային թիւ է
կիրառութիւններ
190 Իսմենէ աստեղնեակի կարգային թիւն է
 Alt + 190 -ի գործադրումով կը ստացուի ╛ նշանը
Տարուայ 190րդ օրն է Յուլիս 9-ը (նահանջ տարիներուն՝ Յուլիս 8-ը)
Հոգեւոր Սիրոյ Օր

Հոգեւոր սիրոյ օր կամ Կերկեթոպա, քրիստոնէական հնագոյն տօներէն մէկը, որ Վրաստանի մէջ աւանդաբար կը տօնեն Յուլիս 16-ին։ Առաւել շուքող կը նշուի Կերկեթիի Սուրբ Երրորդութեան եկեղեցիին մէջ, ուր տօնի առթիւ կը կատարեն յատուկ ծառայութիւն ու կը կարդան տօնական մաղթանք։
Վրաց ուղղափառ եկեղեցւոյ մամուլի ծառայութիւնը կը բացատրէ, թէ Այս տօնը կը տարբերի կաթոլիկ Սուրբ Վալընթայնի օրէն, որ կը նշուի Փետրուար 14-ին։ Կեկեթոպա տօնը կը վերաբերի հոգեւոր սիրոյ։ Աստուած սէր է»:
Տօնը սկսաւ դարձեալ նշուիլ Վրաստանի կաթողիկոս-պատրիարք Իլիա Բ.-ի շնորհիւ։
Վրաստանի ազգային շոու-պիզնըսի ներկայացուցիչներէն մէկուն՝ Պեսիքա Չուպինիձէի նախաձեռնութեամբ Վրաստանի խորհրդարանը կը հաստատէ եւս մէկ Սիրոյ տօն, որ ի տարբերութիւն Հոգեւոր սիրոյ օրուան, նուիրուած է տղամարդու ու կնոջ միջեւ գոյութիւն ունեցող լուսաւոր յոյզերուն:
Պեհէշթ է Զահրա

Պեհէշթէ Զահրա (պարս․՝ بهشت زهرا)՝ Իրանի ամէնախոշոր գերեզմանատունը, որ Թեհրանին մէջ է եւ կապուած է Թեհրանի մեթրոյի առաջին գիծին:


== Անունը ==
Գերեզմանատունին անունը թարգմանաբար կը նշանակի Զահրայի Դրախտ՝ իսլամի հիմնադիր Մուհամէտ մարգարէի կրտսեր դուստր Ֆաթիմա ազ-Զահրայի անունով:


== Պատմութիւն ==
1950-ականներու սկիզբին նախատեսուած էր Թեհրանը մայրաքաղաք կարգելու հետ կապուած բոլոր գերեզմանատուները տեղափոխել Դէպի մի քանի խոշորները: Պեհէշթէ Զահրան շինուեցաւ 1960-ականներու վերջերը Թեհրանի հարաւային մասին մէջ Ղոմ քաղաքի ուղղութեամբ եւ բացուեցաւ 1970-ին: Առաջին թաղուած մարդը եղաւ Մոհամատ-Թաղի Խիալը:

Նահատակներու հատուածին մէջ թաղուած են Իրան-իրաքեան պատերազմի զոհերէն շատեր:


== Նշանաւոր Թաղուածներ ==

Ռեզա Շահ Փալաւիի ընտանիքիա անդամներ՝
դուստրեր՝
Համտամո Սոլթանէ Փահլաւի (1903-1978)
Սատիղէ Փահլաւի (1917-1990)
կրտսեր որդի՝ Համիտ Ռեզա Փահլաւի (1932-1992)
կինը՝ Էսմաթ Տովլաթշահի (1904-1995)
Փահլաւիի օրոք քաղգործիչներ՝
վարչապետներ՝
Մոհամմէտ Սայէտ (1883-1973)
Ամիր Ապպաս Հովէյտա (1919-1979)
նախարարներ՝
կրթութեան՝ Փարոխրու Փարսա (1922-1980)
արտաքին գործերու՝ Ապպաս Արամ (1906-1985)
ներքին գործերու՝ Ամիրթէյմոր Ղալալի (1894-1988)
2009-ի ցոյցերու զոհեր՝
Նետա Աղա-Սոլթան (ծն.1983)
բնագէտ Ռամին Փուրան Տարճանի (ծն.1983)
Մոսթաֆա Ղարիմ Պէյկի (ծն.1983)
Մոհսէն Ռուհոլամինի (ծն.1984)
Մոհամատ Մոխթարի (ծն.1989)
Սոհրապ Աարապի (ծն.1990)
Իսլամական հանրապետութեան գործիչներ՝
Մոհամատ Հոսէյն Փահմիտէ (1967-1980) պատերազմի հերոս
վարչապետներ՝
Մոհամատ-Ճաւատ Պահոնար (1933-1981)
Մոհամատ-Ալի Ռաճաի (1933-1981, նախագահ 1981-ին)
Իրանի հոգեւոր եւ գերագոյն առաջնորդ՝ Ռուհոլլա Խոմէյնի (1902-1984)
Քնարա-պատմողական տեսակներ

Քնարա-պատմողական տեսակներ, գոյութիւն ունին գրական սեռի տեսակներ, որոնք կը պատկանին քնարական եւ պատմողական սեռերուն հաւասարապէս։ Այս տեսակներէն են՝ առակը, աւանդավէպ-քերթուածը (պալլատը), երկարաշունչ դիւցազնավէպ-քերուածը (պոէմ), եւն։
Ինչպէս զուտ քնառականները, այս տեսակները եւս շատ փոփոխուած են հնադարէն ասդին։
Մինչ առակը բաւական կայուն ձեւ ունի յոյն Եզովբոսէն մինչեւ ֆրանսացի լաֆոնթէնը, եւ Վարդան Այգեկցիէն մինչեւ նշան Պէշիկթաշլեան, պալլատը նորանոր ձեւեր ստացած է շնորհիւ ռուս Պուշկինի, անգլիացի Օ. ուլայտի Յ. Թումանեանի եւ Չարենցի գրիչներուն։


== Աղբիւր ==
Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 215:
Ուրթ (գետ)

Ուրթ (ֆր.՝ Ourthe), 165 կիլոմեթր երկարութիւն ունեցող գետ Պելճիքայի Թագաւորութեան Վալոնիա երկրամասին մէջ, Արտէնեան լեռնաշղթային մէջ: Կ՛առաջանայ Արեւմտեան Ուրթ եւ Արեւելեան Ուրթտ գետերու միախառնումով: Մաաս գետի աջակողմեան վտակներէն է:


== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
Արեւմտեան Ուրթի ակունքը կը գտնուի պելճիքական Լիւքսեմպուրկ նահանգին մէջ՝ Լիպրամոնդ-Չեւինյի քաղաքէն ոչ հեռու: Արեւելեան Ուրթի ակունքը նոյնպէս Լիւքսեմպուրկ նահանգին մէջ է, Լիւքսեմպուրկ պետութեան հետ սահմանէն ոչ հեռու, Կուվէ քաղաքին մօտակայքը: Նիսրամոնտ քաղաքին մօտ Ուրթի երկու հատուածերը կը միանան, որմէ ետք գետը նախ կը հոսի հիւսիսարեւմտեան ուղղութեամբ, ապա՝ դէպի Հիւսիս: Նուասօ քաղաքին մօտ Ուրթ գետը կարճ տարածութեան վրայ կը հոսի Նամիւր նահանգով, Տիւրպուա համայնքը անցնելէ ետք մուտք կը գործէ Լիէժ նահանգ եւ այդ նահանգին կեդրոնը՝ Լիէժ քաղաքին մէջ  կը միանայ Մաասին:
Ուրթ գետի կարեւոր վտակներէն են Ամփլեվի եւ Ֆեստրոմ: Գետին ափերուն գտնուող համեմատաբար մեծ քաղաքներն են Ուֆալիզ, Լա Ռոշ ան Արտէն, Հոտտօն, Տիւրպուա, Ամուար, Էսնեու:
Լիէժ նահանգին մէջ (Անկլեր) 1991-2001 տարիներուն կատարուած են Ուրթի ջրահոսքի չափումներ, որոնց արդիւնքով պարզ դարձած է, որ գետին հունով իւրաքանչիւր վայրկեան կը հոսի միջին հաշուով 241 խորանարդ մեթր ջուր: Վարարումներու ժամանակ այդ ցուցանիշը հասած է վայրկեանը 310,5 խորանարդ մեթրի, իսկ աւելի երաշտ տարիներուն կազմած է 110,4 խորանարդ մեթր մէկ վայրկեանի մէջ: 
. 
 :


=== Ուրթը շարժանկարներու մէջ ===
Ուրթ գետի եւ անոր հովիտի մասին շարժապատկերի բեմադրիչ Ժան Տելար 1953-ին նկարահանած է «Ուրթի գետահովիտը» (La vallée de l'Ourthe) փաստավաւերագրական կարճամեթրաժ ժապաւէնը (տեւողութիւնը՝ 20 վայրկեան):


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Contrat Rivière Ourthe
Carte
Le Parc naturel des deux Ourthes
Maison du Tourisme Ourthe-Amblève
L'épopée du Canal de Meuse et Moselle
Le canal de l'Ourthe
Les bassins hydrographiques wallons - Codification et superficie
1904 թուական

1904 թուական, նահանջ տարի, 20րդ դարու չորրորդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
Ապրիլ 15՝ Գուրգէն Գ. Սեւակ (, մ.1981), հայ մանկավարժ, լեզուաբան, հայագէտ
Մայիս 15՝ Յակոբ Ս․Անասեան (մ.1988, Լոս Անճելըս), պատմաբան-աղբիւրագէտ, մատենագէտ ու բանասէր
ամերիկահայ նկարիչներ՝
Մարտ 15՝ Արման Մանուկեան (անգլերէն՝ Arman Manookian, մ.1931, Հոնոլուլու)
Ապրիլ 15՝ Արշիլ Կորքի ( անգլերէն՝ Arshile Gorky, մ.1948)


=== Անստոյգ ամսաթիւով ===
Ահարոն Ստեփանեան (մ․1973), յօդուածագիր, գրաշարապետ եւ հրապարակագիր


== Մահեր ==
13 Յունիս՝ Նիքիֆորոս Լիթրաս (ծն․ 1832), յոյն գեղանկարիչ եւ գեղանկարչութեան ուսուցիչ
Յունիս 28՝ Կարապետ Իւթիւճեան (ծն.1823), հրապարակագիր
Յուլիս 3՝ Թէոտոր Հերզլ (եբր.՝ תאודור הרצל‎,  հունգարերէն՝ Herzl Tivadar, ծն.1860), հրեա լրագրող, հասարակական եւ քաղաքական գործիչ
Յուլիս 15՝ Անթոն Փաւլովիչ Չեխով (ռուս.՝ Антон Павлович Чехов, ծն.1860), ռուս գրող եւ թատերագիր
Անստոյգ ամսաթիւով՝
Միհրան Ասքանազեան (ծն.1854), գրող
Մելքոն Տիրացուեան (ծն.1837), նկարիչ
Ազգային-ազատագրական մարտիկներ՝
Ապրիլ 13՝ Հրայր Դժոխք (Արմենակ Ղազարեան, ծն.1864)
Անստոյգ ամսաթիւով՝
Գայլ Վահան (Մինաս Տոլպաշեան, ծն.1872)
Աշոտ Երկաթ (Արմենակ Լեւոնեան, ծն.1871)
Գէորգ Ախվերդեան

Գէորգ Ախվերդեան (5 Յունիս 1818(1818-06-05), Թիֆլիս, Վրացական նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն - 17 Նոյեմբեր 1861(1861-11-17), Թիֆլիս, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Տփխիս (Թիֆլիս), 1830 թուականին կը ղրկուի Մոսկուայի Լազարեան Ճեմարանը, ուր 1834 թուականին ուսումը աւարտելով կը մտնէ տեղւոյն համալսարանի բժշկական կաճառը (ակադեմիան)։ Համալսարանին մէջ նիւթական նեղութիւններ կրելով 1839 թուականին կ'աւարտէ եւ Տփխիս կը վերադառնայ, ուր զինուորական բժիշկի պաշտօն կը ստանայ։ Զինուորական նախարար Չերնիշեւը, որ շատ լաւ կը ճանչնար Գէորգ Ախվերդեանին, 1842 թուականին անոր իր քով կը հրաւիրէ անձնական բժիշկի պաշտօնով. սակայն Գէորգ Ախվերդեան մտադրած էր գործել իր հայրենի Տփխիս (Թիֆլիս) քաղաքին մէջ։
1846-ին ան կը վերադառնայ Տփխիս եւ իր հետ կը բերէ հայերէն գիրքերու հարուստ ժողովածու մը, որ պատահմամբ ձեռք բերած էր Մոսկուայի մէջ։ Տփխիսի մէջ ան կը հետեւի իր տոհմական գրականութեան պատմութեան, կը զբաղի ձեռնագիրներով, որուն մէկ հարուստ ժողովածուն կը գտնուէր Հ. եւ Ա. Էֆէնջեաններու մատենադարանին մէջ։ Ան առանձնապէս իր ուշադրութիւնը կը դարձնէ հայոց ժողովրդական բանահիւսութեան վրայ եւ 1852-ին կը հրատարակէ Մոսկուայի մէջ Սայեաթ-Նովայի նշանաւոր երգիչի բանաստեղծութիւներու ժողովածուն։ Կը մահանայ Տփխիսի մէջ ծանր հիւանդութենէ ետք 17 Նոյեմբեր 1861-ին։


== Աղբիւր ==
Բառարան Հայ Կենսագրութեանց, Հայկ ՏԷր-Աստուածատուրեանց, Ա. հատոր, Թիֆլիս 1904, էջ 59:
Ապրեսեան

Ապրեսեան, հայկական մականուն։


== Մականունը կրողներ ==
Աբէլ Դաւիթի Ապրեսեան (1860-1930-ական թթ.), լրագրող, հրապարակախօս, հրատարակիչ։
Աշոտ Շահէնի Ապրեսեան (1964-1993), ազատամարտիկ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից։
Դերենիկ Զաքարի Ապրեսեան (1899-1939), խորհրդային կուսակցական եւ պետական գործիչ։
Զաքար Ապրեսեան (1872-1926), մանկավարժ, թղթակից։
Յակոբ Արսէնի Ապրեսեան (1890-1922), գրող, մանկավարժ։
Հրանդ Զաքարի Ապրեսեան (1903-1982), փիլիսոփայ, բանասէր, գեղագէտ։
Մարգարիտա Հրանդի Ապրեսեան (1960), մանկավարժ, թարգմանիչ։
Միքայէլ Մարտինի Ապրեսեան (1954-2012), Ղարաբաղեան պատերազմի մասնակից, «Արցախ» գունդի հրամանատար։
Եուրի Դերենիկի Ապրեսեան (1930), լեզուաբան։
Ջումշուդ Ապրեսեան (19-20-րդ դարեր), թղթակից։
Սամուէլ Ապրեսեան
Սամուէլ Եուրիի Ապրեսեան (1965-1992), ազատամարտիկ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից։
Սամուէլ Սերգեյի Ապրեսեան (1963-1990), ազատամարտիկ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից։
Սարգիս Արշակի Ապրեսեան (1918-199?), դերասան։


== Գրական հերոսներ ==
Ապրեսեան, Մկրտիչ Սարգսեան «Շահմարի առեղծուածը» վիպակի հերոսներէն։
Արմենակ Միսիրեան

Արմիս (բուն անունով՝ Արմենակ Միսիրեան, 23 Մարտ 1901(1901-03-23), Ատըեաման, Թուրքիա - 14 Նոյեմբեր 1977(1977-11-14), Փարիզ), հայ  գեղանկարիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ, Թուրքիա, ապա Հալէպի մէջ, ուր հաստատուած է 1915 թուականէն ետք։ 1930 թուականին տեղափոխուած է Փարիզ, ու յաճախած է Ժիւլիան եւ Կրանտ Շոմիեր ակադեմիաները։ Մասնակցած է ֆրանսահայ նկարիչներու «Անի» ընկերութեան ցուցահանդէսներուն։ իբրեւեւ գեղանկարիչ, ան հռչակաւոր դարձած է եւ ճանաչցուած է 1952 թուականին։ 1959 թուականին արժանացած է «Փոփուլիստ» սալոնի առաջին մրցանակին։ Ան Փարիզի, Ցիւրիխի եւ Ամսթերտամի մէջ ցուցադրած է Մեծ եղեռնին, եւ իր ժողովրդի վերապրումին նուիրուած քսան կտաւ:
1956 թուականին այցելած է Խորհրդային Հայաստան։ 1964 թուականին Երեւանի մէջ կազմակերպուած է Արմիսի անհատական ցուցահանդէսը։ Իր գործերուն մէկ մասը նուիրած է Հայաստանի պետական պատկերասրահին («Երեք բարեկամներ», 1955, «Ընտանիք», 1959, «Սայլը նրբանցքում», 1960, «Երիտասարդութիւն», 1961, «Կիթառահարը», 1963 եւ այլն)։ 1965 թոաւականին Հալէպի մէջ լոյս տեսած է Արմիսի «Դրուագներ նկարչական կեանքէս» գիրքը։
1632 թուական

1632 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 32րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1632 ծնունդներ

Օգոստոս 29՝ Ճոն Լոք (անգլերէն՝ John Locke, մ.1704), բրիտանացի բնագէտ եւ իմաստասէր
Հոկտեմբեր 31՝ Եան Վէրմիր (հոլ.՝ Jan Vermeer, մ.1675), հոլանտացի նկարիչ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1632 մահեր
Ժիրայր Աբիկեան

Աբիկեան Ժիրայր Յ. (ծն.՝ 1889, Պոլիս) ելեկտրօ-ճարտարագէտ, որդի Զմիւրնիացի Յովհաննէսի (Մարգար Զագարիա Խօճենցի սերունդէն), (Պարտիզակցի Մկրեան մօրմէ)։
Շրջանաւարտ Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանէն: Փարիզ կ'անցնի Կրենոպլի համալսարանէն կը ստանայ ելեկտրօ-ճարտարագէտի տիպլոմը, տոքթէօռ աստիճանով։
1916-17 Ռոպէրթ քոլէճի մէջ (Պոլիս) ելեկտրօ-ճարտարագիտութեան ուսուցիչ կը կարգուի եւ կը վարէ պետական հաստատութեանց մէջ պաշտօններ իբրեւ մասնագետ։ 1921-ին կնութեան կ'առնուի Դանիէլ Վարուժանի այրին Արաքսին (ծն.՝ Թաշճեան)։
1923-5 Ամերիկա կ'անցնի եւ 1926-ին Հնդկաստան ու Ափրիկէ կը ճամբորդէ եւ կը հաստատուի Նիւ Եորք։ Աշխատակցած է Պոլսոյ Շահնազար «Հայրենիք»ին, յետոյ Պոսթոնի «Հայրենիք»ին, Ֆրէզնոյի «Ասպարէզ»ին։ «Անկախ Խոհեր» պարբերաթերթը խմբագրած է, որուն մէկ թիւը միայն լոյս տեսած է։
Իր այժմու հասցէն է Girair O. Apikian, 242 South Str. New york n.y. (U.S.A.):


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հայր Մկրտիչ Վարդապետ Պոտուրեան, 1913 Պուքրէշ, Ա. հատոր, էջ 20։
33 (թիւ)

33 (երեսուներեք)՝ կենտ երկնիշ բնական թիւ մըն է 32-ի եւ 34-ի միջեւ


== Թուագիտութիւն ==
1033-ի անունն է տեկիլիոն, որուն ուշագրաւ յատկանիշն է՝ 1033=233+533
 A007489  առաջին չորս բազմորոշիչներու գումարն է՝ 33 = 1! + 2! + 3! + 4!
 A001358  տասնմեկերորդ կիսապարզ թիւն է


== Գիտութիւն ==
արսէնիւմ քիմիական տարրի (33As) ատոմային թիւն է
Պոլիհիմնիա (33 Polyhymnia) աստեղնեակի կարգահամարն է


== Մշակոյթ ==
33 հատ են՝
վրացերէնի գիրերը՝ აԿաղապար:· ბԿաղապար:· გԿաղապար:· დԿաղապար:· ეԿաղապար:· ვԿաղապար:· ზԿաղապար:· თԿաղապար:· იԿաղապար:· კԿաղապար:· ლԿաղապար:· მԿաղապար:· ნԿաղապար:· ოԿաղապար:· პԿաղապար:· ჟԿաղապար:· რԿաղապար:· სԿաղապար:· ტԿաղապար:· უԿաղապար:· ფԿաղապար:· ქԿաղապար:· ღԿաղապար:· ყԿաղապար:· შԿաղապար:· ჩԿաղապար:· ცԿաղապար:· ძԿաղապար:· წԿաղապար:· ჭԿաղապար:· ხԿաղապար:· ჯԿաղապար:· ჰ
ռուսերէնի այբուբենի տառերը՝ АаԿաղապար:· БбԿաղապար:· ВвԿաղապար:· ГгԿաղապար:· ДдԿաղապար:· ЕеԿաղապար:· ЁёԿաղապար:· ЖжԿաղապար:· ЗзԿաղապար:· ИиԿաղապար:· ЙйԿաղապար:· КкԿաղապար:· ЛлԿաղապար:· МмԿաղապար:· НнԿաղապար:· ОоԿաղապար:· ПпԿաղապար:· РрԿաղապար:· СсԿաղապար:· ТтԿաղապար:· УуԿաղապար:· ФфԿաղապար:· ХхԿաղապար:· ЦцԿաղապար:· ЧчԿաղապար:· ШшԿաղապար:· ЩщԿաղապար:· ЪъԿաղապար:· ЫыԿաղապար:· ЬьԿաղապար:· ЭэԿաղապար:· ЮюԿաղապար:· Яя
33-ին կ'ըսեն նաև՝ «Քրիստոսի տարիք», նկատի ունենալով այդ տարիքին խաչուիլը
33⅓ պտ/վրկ-ը ձայնասկաւառակներէն մեծ մասի պտտման արագութիւնն է
+33-ը Ֆրանսա զանգելու միջազգային քոտն է


== Օրացոյց ==
Տարուայ 33րդ օրն է Փետրուար 2-ը
1933 թուական


== Արտաքին յղումներ ==
Prime Curios! 33 Prime Pages-էն (անգլերէն)