armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Բագրատ Ուլուբաբեան

Բագրատ Ուլուբաբեան (9 Դեկտեմբեր 1925(1925-12-09), Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ, Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւն, Անդրկովկասի ԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն - 19 Նոյեմբեր 2001(2001-11-19), Եղուարդ, Կոտայքի մարզ, Հայաստան), հայ գրող , պատմաբան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր, բանաստեղծ, արձակագիր, թատերագիր, թարգմանիչ։ ԽՍՀՄ գրողներու Միութեան անդամ 1950 թուականէն։ ԽՄԿԿ անդամ 1947 թուականէն։ Յայտնի է Արցախի պատմութեան վերաբերեալ աշխատանքներով։


== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
Ծնած է Արցախի Մուշկապատ գիւղին մէջ։ 1944-ին աւարտած է Շուշիի մանկավարժական հիմնարկը, իսկ 1946-ին՝ Պաքուի մանկավարժական հիմնարկի հայոց լեզուի եւ գրականութեան բաժինը։ Այնուհետեւ, հայոց լեզու եւ գրականութիւն դասաւանդած է Մարտունիի շրջանի Գիշի գիւղի դպրոցին եւ Ստեփանակերտի ուսուցչական հիմնարկին մէջ։
1949-ին, Ուլուբաբեան Լեռնային Ղարաբաղի Գրողներու Միութեան  պատասխանատու քարտուղար ընտրուած է։ Ան միաժամանակ եղած է «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի խմբագիր, մշակոյթի մարզային վարչութեան պետ եւ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի գործադիր կոմիտէի փոխնախագահ։
1965-ին, ստորագրողներէն մէկը եղած է «13-ի նամակին», որ Ղարաբաղի ողբալի վիճակը պարզող բովանդակութեամբ ուղարկուած էր Խորհրդային Միութեան Համայնավար Կուսակցութեան Կեդրոնական Կոմիտէին, Գերագոյն Խորհուրդին եւ Նախարարաց Խորհուրդին։
1967-ին, Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելու պայքարին իր գործօն մասնակցութեան համար, հեռացուած է իր պաշտօնէն եւ յաջորդ տարի տեղափոխուած է Հայաստան, ուր անդամակցած է Գրողներու Միութեան։


== Աշխատութիւններ ==
Բանաստեղծական երկու հատոր հրատարակելէ ետք 1950ական թուականներուն, այնուհետեւ արձակի անցած է, հրատարակելով հինգ պատմուածքներու եւ վիպակներու ժողովածուներ (1960-1976), ինչպէս եւ երեք վէպեր, որոնցմէ ամենէն նշանաւորը «Սարդարապատ» պատմավէպն է, որ մնացած է արգիլուած մինչեւ 1988։
Գրական գործունէութեան կողքին, Ուլուբաբեան աւելի ծանօթ եղած է իր պատմագիտական աշխատութիւններով։
1969-ին «Արցախի պատմութիւնը հնագոյն ժամանակներէն մինչեւ 10րդ դարը» նիւթով ատենախօսութիւն պաշտպանած է եւ պատմական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան ստացած, իսկ 1973-ին՝ դոկտորի տիտղոս, « Խաչէնի իշխանութեան պատմութիւնը (9ից 10րդ դարեր)» ատենախօսութեան համար։
Աշխատած է Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի պատմութեան հիմնարկին մէջ իբրեւ աւագ գիտաշխատող։ Պատմագիտական գործերը գլխաւորապէս նուիրուած են Արցախի պատմութեան ու մշակոյթին, պատմա-ճարտարապետական յուշարձաններուն, գործիչներուն, որոնց նուիրած է 11 հատոր, եւ Հայաստանի զարգացած աւատապետութեան պատմութեան։
Աշխարհաբարի վերածած է Ղազար Փարպեցիի եւ Մովսէս Խորենացիի պատմութիւնները։
Մահացած է Եղուարդի մէջ։ Թաղուած է Երեւան։
83 (թիւ)

Կաղապար:Արեւելահայերէն

83 (ութսուներեք) կենտ երկնիշ բնական թիւ է 82-ի եւ 84-ի միջեւ


== Թուագիտութիւն ==
 A000040  քսաներեքերորդ պարզ թիւն է
 A005385  եօթներորդ ապահով պարզն է
 A034962  երեք յաջորդական պարզերու գումար է՝ 83=23+29+31
 A034965  հինգ յաջորդական պարզերու գումար է՝ 83=11+13+17+19+23
իր շրջուած տեսքով թիւի հետ գումարելիս կը դառնայ քառակուսի թիւ՝ 83+38=112
անվտանգ պարզ թիւ է


== Գիտութիւն ==
83-ը պիսմութի (83Bi) ատոմային թիվն է


== Աւանդոյթներ ==
83 տարեկան դառնալու պարագային հրեաները կը նշեն տղամարդու երկրորդ Պար Միցվան


== Այլ ==
83-ով ISBN ով կը նշուեն Լեհաստանի մէջ հրատարակուած գիրքերը


== Օրացոյց ==
տարուայ 83րդ օրը Մարտի 24-ն է (նահանջ տարիներուն՝ Մարտ 23-ը)
1983 թուական
Սիւնիքի մարզ

Սիւնիք մարզ Հայաստանի մէջ։ Կը Գտնուի հանրապետութեան հարաւային բաժինին մէջ։ Սահմանակից է Իրանին, արեւմուտքէն՝ Նախիջեւանին, արեւելքէն ԼՂՀ-ին, իսկ հիւսիսէն Վայոց ձորին։


== Աշխարհագրութիւն ==
Սիւնիքի մարզի տարածքին մեծ մասը կը կազմեն ժայռերը, լեռնաշղթաները եւ անդնդախոր ձորերը, որոնց մէջէն անցնելով կը հոսին լեռնային գետակներ։ Ամենամեծ գետը Որոտանն է։ Սիւնիքի միջին բարձրութիւնը ծովու մակարդակէն 2.200 մ. է։ Ամենաբարձր լեռնագագաթներն են Կապուտջուղը (3.904), Ծղուկը (3.581), Մեծ Իշխանասարը (3.550) եւ այլն։ Սիւնիքը կը կոչուի նաեւ Զանգեզուր, Սիսական։


== Պատմութիւն ==
Պատմականօրէն Սիւնիքը մէկն է Մեծ Հայքի 15 նահանգներէն եւ վարչականօրէն բաժնուած եղած է 12 գաւառներու։ Սիսական աշխարհը հռչակաւոր եղած է իր երկնամբարձ ամրոցներով ու հազարամեայ վանքերով։ Այստեղ կը գտնուէր 13-րդ դարուն ստեղծուած Հայաստանի ամենահին համալսարանը՝ Գլաձորը։
Միջնադարեան Սիւնիքը շատ աւելի մեծ տարածք գրաւէր, քան՝ այժմ։ Այն ժամանակ Վայոց Ձորը, Գեղարքունիքը, Նախիջեւանի մեծ մասը եւ ներկայիս Լեռնային Ղարաբաղի մէկ մասը կը մտնէին Սիւնիքի իշխաններուն տիրոյթներուն մէջ։
X-XII դարերուն Սիւնիքը թագաւորութիւն էր, ուր կ՛իշխէր Սիսական տոհմը։ Յետագային այստեղ իշխանած է Օրբելեան տոհմը։ Յայտնի է յատկապէս կոմս Տարսայիճ Օրբելեանը։ Անոր զաւակ Ստեփանոս Օրբելեանը XIII դարուն գրած է «Սիւնիքի Պատմութիւն» մեծարժէք պատմագրութիւնը։
1918-1920 թ.թ. Նախիջեւանի եւ Արցախի նման Սիւնիքը եւս դարձած էր Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի հանրապետութիւններու միջեւ վիճելի տարածք։ 1920-ի Դեկտեմբեր 2-ին Թուրքիան, որ այդ ժամանակ գրաւած էր Հայաստանի Հանրապետութեան մեծ մասը, ստիպեց հայկական կառավարութեան ստորագրել Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով Հայաստանը Ատրպէյճանին կը յանձնէր Սիւնիքը։ Սակայն Սիւնիքի հայ բնակչութիւնը չընդունեց այս համաձայնագիրը եւ զինուած պայքարի ելաւ՝ Գարեգին Նժդեհի հրամանատարութեամբ։
Սիւնիքը անկախ մնաց նոյնիսկ այն ժամանակ, երբ պոլշեւիկները ամբողջութեամբ գրաւած էին Հայաստանի Հանրապետութեան մնացած մասը։ 1920-ի սկիզբներուն, երբ պոլշեւիկները ճնշեցին հայերու Փետրուարեան ապստամբութիւնը, կառավարութեան շատ անդամներ եւ սպաներ նահանջեցին Սիւնիք։ Շուտով այստեղ հռչակուեցաւ Լեռնահայաստանի հանրապետութիւնը, իսկ Գարեգին Նժդեհ ընտրուեցաւ վարչապետ։ Կարմիր բանակը միայն կատաղի կռիւներ եւ բազմաթիւ զոհեր տալէ ետք կարողացաւ 1921-ին այն գրաւել։
Հայկական ԽՍՀ-ի մէջ Սիւնիքը առանձին վարչական միաւոր չէր կազեր, այլ բաժնուած էր քանի մը շրջաններու։ Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացումէն ետք Սիւնիքը կրկին վերածուեցաւ առանձին մարզի։


== Քաղաքներ ==
Կապան, 46.600 (բնակչութիւնը ըստ 2008-ի)
Գորիս, 20.840
Դաստակերտ
Սիսիան, 16.823
Քաջարան, 7.976
Ագարակ, 4.801
Մեղրի, 4.514


== Ենթակառուցուածք ==
2006 թուականէն սկսեալ Սիւնիքէն կ՛անցնի Հայ-իրանական կազամուղը։ Կը Նախատեսուի մօտ ապագային ստեղծել երկաթուղային հաղորդակցութիւն։


== Պատմամշակութային յուշարձաններ ==
Տաթեւ, ամրացուած վանք, Սիւնիքի հոգեւոր կեդրոնը
Վահանավանք
Որոտնավանք
Հարանց անապատ
Բղենո Նորավանք
Երիցավանք
Սիսավանի եղեկեցի
Երնջակ բերդ
Բաղաբերդ
Շլորուտի բերդ
Քարահունջ
Ուղտասարի ժայռապատկերներ
Կուլձորի քարայր


== Ծանոօթագրութիւններ ==
Գրիգոր Ակներցի

Գրիգոր Ակներցին, 13-րդ դարու հայ պատմիչ։


== Կենսագրութիւն ==
Ակներցիի ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են։ 1665 կամ 1666 թուականին ան Արեւելեան Հայաստանէն գացած է Կիլիկիա եւ եղած՝ Ակներ վանքի միաբան։


== Գործեր ==
1273 թուականին, ընդօրինակած է Միքայէլ Ասորիի ժամանակագրութիւնը, որուն որպէս շարունակութիւն գրած է «Պատմութիւն Ազգին Նետողաց» կամ «Պատմութիւն Թաթարաց» երկը։ Միջնադարեան պատմիչներուն մէջ ան եղած է միակը, որուն գործը մեզի հասած է իր ձեռագիրով։ Որոշ շրջան մը այս գործը սխալմամբ վերագրուած է Վարդան Արեւելցիին կամ Մաղաքիա Աբեղային։ Սակայն, ճշդուելէ ետք՝ երկին հեղինակին անձը, անոր ֆրանսերէն, վրացերէն եւ թուրքերէն թարգմանութիւնները լոյս տեսած են բուն հեղինակին՝ Գրիգոր Ակներցիի անունով։


== Ակներցիի երկեր ==
«Պատմութիւն Ազգին Նետողաց» կամ «Պատմութիւն Թաթարաց»ը, զոր մեծ արժէք կը ներկայացէ։ Այս երկով Ակներցի կը ներկայացնէ ՝1220-էն մինչեւ 1273 թուականներու, մոնկոլական ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձութիւնները։ Կարեւոր տեղեկութիւններ կու տայ այդ ժամանակաշրջանին Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած մոնկոլական տիրապետութեան թէ՛ քաղաքական եւ թէ՛ տնտեսական բազմաթիւ հարցերու մասին։ Ան հետաքրքրական տեղեկութիւններ կու տայ նաեւ մոնկոլներու կրօնական հաւատալիքներու, կենցաղի եւ սովորութիւններու մասին։


== Աղբիւրներ ==
Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Հատոր 3 Երեւան 1977
Պիծինա Իվանիշվիլի

Պիծինա  Իվանիշվիլի (վրաց.՝ {{{1}}}, 18 Փետրուար 1956(1956-02-18), Ճորվիլա, Սաչխերեի շրջան, Իմերեթի մարզ, Վրաստան) վրացի պիլիոնատէր եւ քաղաքական գործիչ։ 
Ան Ապրիլ 21, 2012-ին հիմնեց Վրացական Երազ (վրացերէն՝ ქართული ოცნება անգլերէն՝ Georgian Dream) քաղաքական կուսակցութիւններու դաշինքը: Յաղթանակ տանելով 2012-ի Վրաստանի խորհրդարանական ընտրութիւններուն, Հոկտեմբեր 25-ին Իվանիշվիլի իշխանութեան գլուխ հասաւ իբր Վրաստանի վարչապետ: Ան Նոյեմբեր 20, 2013-ին կամաւորապէս հրաժարեցաւ վարչապետի պաշտօնէն:Յուլիս 2021-ին, Ամերիկեան Ֆօրպզ պարբերաթերթի համաձայն, Իվանիշվիլի աշխարհի 589-րդ ամենահարուստ անձն էր 4,8 միլիառ տոլար դրամագլխով. եւ մինչեւ այսօր Վրաստանի ամենահարուստ անձը:Ունի երեք զաւակներ որոնցմէ մէկը երգիչ եւ արուեստագէտ Պերա Իվանիշվիլին է:
Քարլոս Անթառամեան

Քարլոս Էտուարտոյ Անթառամեան (ծնած՝ 1972, Մեքսիքո), մարդաբան։ Կը զբաղի մեքսիկայի հայկական գաղթավայրի պատմութեան եւ հայութեանը վերաբերող թեմաների հետազօտմամբ։


== Կենսագրութիւն ==
Քարլոս Անթառամեանը ծնած է Մեքսիքայի մէջ՝ Էտուարտո Անթառամեանի եւ Սպանա-Հնդիկ ծագումով մեքսիկուհու ընտանիքի մէջ։ Հայրական մեծ մայրը՝ Վիգտորիան ծնած է Պոլիսի մէջ, մեծ հայրը՝ Կարապետը, ով Մեծ եղեռնի վերապրածներէն է, Խարբերդի Խոշի գիւղի մէջ։
Աւարտած է Մեքսիքոյ Ազգային Համալսարանի միջազգային յարաբերութիւններու բաժինը եւ Մորելիայի մէջ (Միչոական) ուսանած է սոցիալական մարդաբանութիւն։ Թեկնածուական թեզը վերաբերած է հայոց ցեղասպանութեան: Ոգեկոչման արարողութիւններ նկարահանած է Փարիզի մէջ, Պուենոս Այրեսի, Ստամպուլի, եւ Երեւանի մէջ։ Իր աշխատութեամբ ցոյց կու տայ եւ կը վերլուծէ ապրիլ-քսանչորսեան առաջին ոգեկոչումէն (Կոստանդնուպոլիս, 1919) մինչեւ օրս կատարուող յիշատակի հանդէսներու միջեւ առկայ ընդհանրութիւններն ու տարբերութիւնները: Նկարահանած է Մեքսիքայի մէջ հայերու ներկայութեան պատմութեան առնչուող փաստագրական ֆիլմ ( “Los armenios en Mռxico: historia y actualidad”): Մեքսիքայի մէջ ինկվիզիցիայի արխիւներուն մէջ յայտնաբերած է 1632 թուականին հայազգի Ֆրանսիսքո Մարդինի մեղքերու համար թողութիւն ստանալու գրուած հայերէն փաստաթուղթը։
Մեքսիքայի մէջ հիմնադրած է «Այբբենգիմէ Հրատարակչութիւնը», ուր հրատարակուած է Մեքսիկայի հայերուն վերաբերող «Արարատից Պոպոկատեպետլէ» (2011) գիրքը եւ Համբարձում Չիթճեանի յուշերու սպաներէն թարգմանութիւնը, որ Մեքսիքայի հրատարակուած առաջին գիրքն է, որ կը վերաբերի Հայոց ցեղասպանութեան:


== Արտաքին Յղումներ ==
“LOS ARMENIOS EN MÉXICO: PASADO Y PRESENTE”-CONFERENCIA DEL DR. CARLOS ANTARAMIAN
Abusing the term "Genocide" in distant domains: The statue of Aliyev and the Khojaly Massacre in two squares in Mexico city
Armenians in 1930s Mexico City
Լեւոն Լեւոնեան

Լեւոն Լեւոնեան (1883, Այնթապ - 1929, Ամերիկա), հայ մանկավարժ։
Լեւոնեան Այնթապի գոլէճը կ'աւարտէ 1902-ին: Կ'երթայ Կիւրին ուր երկու տարի ուսուցչութիւն կ'ընէ։ 1904-ին Այնթապ կու գայ, ուրկէ Ամերիկա կ'անցնի եւ մանկավարժութիւնը մասնագիտութիւն կ'ընէ։ Մէկ տարի կ'ուսանի Պոսթըն եւ երկու տարի ալ Գոլոմպիայի Համալսարանը եւ վերջինէն շրջանաւարտ կ'ըլլայ M.A. տիտղոսով։ Քաղաքական պատճառներով Այնթապ չկարենալ վերադառնալով, 1908-ին կու գայ Պէյրութ ուր Ամերիկեան Համալսարանի մէջ թուրքերէն կը դասաւանդէ երեք տարի։ 1911-ին դարձեալ Ամերիկա կը մեկնի, ուր եւ կը մեռնի 1929-ին որպէս արդիւնք կուրաղիի գործողութեան մը:
Սքոթ Ֆոլի

Սքոթ Քէլըրման Ֆոլի  (անգլերէն՝ Scott Kellerman Foley, ծնած՝ 15 Յուլիս, 1972) Ամերիկացի դերասան, բեմադրիչ եւ թատերագիր մըն է։ Ֆոլի ճանչցուած է իր հեռուստաշարներու մէջ տարբեր դերերուն շնորհիւ, ինչպէս հեռուստաշարներ The Unit, Felicity եւ Scandal, եւ ֆիլմեր ինչպէս՝ Scream 3: Ան նաեւ ունեցած է հիւր դերասանական կերպարներ հետեւեալ հեռուստաշարներուն մէջ՝ Dawson's Creek, House, Scrubs, Grey's Anatomy եւ Cougar Town:


== Վաղ Կեանք ==
Ֆոլի ծնած է Քանսաս Սիթի, Քանսաս Ամերիկեան նահանգին մէջ, ծնողք Քոնի եւ Հիու Ֆոլիներու, ըլլալով առաջին զաւակը հետեւող երկուքին։ Մանկութեան մեծամասնութիւնը անցուցած է Աւստրալիոյ եւ Ճափոնի մէջ, տրուած ըլլալով որ իր հայրը անընդհատ պէտք էր ճամբորդել որովհետեւ ան համաշխարհային դրամատանեան պաշտօնեայ էր։ Ընտանիքը կը հաստատուի Սբ. Լուի, Միսուրի երբ Սքոթը 10 տարեկան էր։ Անոր մայրը կը մահանայ արքանդի քաղցկեղէ երբ ան տակաւին պատանի էր։ Ֆոլի յաճախած է Լատու Երկրորդական Վարժարան, նախքան աւարտելը Քլէյթըն Երկրորդական Վարժարանէն։ Իր արմատները անգլիական, գերմանական, իրլանտական եւ սքոթլանտական են։


== Դերեր ==


=== Ֆիլմ ===


=== Հեռուստաշարներ ===


== Տե՛ս նաեւ ==
Գայթակղութիւն (հեռուստաշար)
Քէրի Ուաշինկթըն
Հենրի Այըն Քուսիք
Քոլամպըս Շորթ
Տարպի Սթանչֆիլտ
Քէյթի Լոուզ
Կիլէրմո Տիազ
Ճէֆ Փէրի
Թոնի Կոլտուին
Պէլըմի Եանկ
Ճաշուա Մալինա
Փորշա Տը Ռոսի
Քորնիլիըս Սմիթ
Ճո Մորթըն
Տղմուտ (գետ)

Տղմուտ (Տղմոտ), գետ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ։ 5-րդ դարու պատմիչներէն Եղիշէն ու Ղազար Փարպեցին, Տղմուտ գետ ըսելով, նկատի կ'ունենան Մակու (Ձանգիմար) գետը, որ իր վտակներով կը հոսի Վասպուրական նահանգի Արտազ գաւառով եւ ամենայն հաւանականութեամբ այդպէս կոչուած է Տղմօտ ըլլալու պատճառով։ Անոր հովիտներուն է Աւարայրի դաշտը, ուր 451-ի Մայիս 26- ին, տեղի ունեցած է Աւարայրի ճակատամարտը՝ հայկական եւ պարսկական զօրաբանակներու միջեւ։
Խմիչքներու Տեսակներ

Խմիչք, որպէս սնունդ կամ հաճոյքի համար գործածուող հեղուկ։ Խմիչքները մեծ դեր ունին նաեւ մշակութային, կրօնական եւ ընկերային (օր. սուրճ խմելը) կեանքի մէջ։


== Ջուր ==
Ջուրը՝ խմիչքներու մեծամասնութեան հիմքը ու աշխարհի վրայ ամէնէն տարածուած բաղադրութիւնն է։


== Կազային խմիչքներ ==
Կազային խմիչք մը կը պատրաստուի ջուրով, շաքարով, եւ բոյրով, որոնք կը խառնեն մեծ անօթի մը մէջ: Ապա, բնածխային կազ կը ներարկեն խմիչքը պարունակող շիշերուն: Վերջապէս, շիշը կը գոցեն եւ կազը մէջը կը լուծուի: Երբ շիշը բանանք, կազի պղպջակները խմիչքին երեսը կ'ելլեն: Կազային խմիչքներու օրինակներ են՝ քոլա, թոնիքի եւլն․։


== Սուրճ ==
Կը պատրաստուի սրճենիի բոված սերմերէն։ Սուրճը աշխարհի ամենատարածուած ըմպելիքներէն մէկն է։ Պրազիլը թիւ 1 սուրճ արտադրող երկիրն է: Սրճենին 7էն 8 մեթր բարձրութիւն կ'ունենայ՝ ծածկուած կարմիր պտուղներով: Ամէն պտուղ սուրճի երկու հատիկ կը պարունակէ: Պտուղները կը քաղուին եւ գետինը կը փռուին, որպէսզի արեւուն տակ չորնան: Մեքենայ մը զանոնք կը բաժնէ իրենց մորթէն: Սուրճի հատիկները ապա կը խանձուին եւ կ'աղացուին:


== Կաթնեղէն ==
Կաթով շինուած սննդեղէն: Կաթնեղէն կը սեպուի նաեւ՝ թան  եւ քէֆիրը։


== Գարեջուր ==
Գարեջուրը կը պատրաստուի գարիի հունտերուն խմորումով: Հատիկները կը թրջեն որպէսզի ծիլ տան: Ծիլ տուած գարին, որ մալտ կը կոչուի, գաղջ ջուրի մէջ կը դրուի: Այս խառնուրդէն կը հանեն անուշ հեղուկ մը քաղցու, որ կ'եռացնեն հմուլի ծաղիկներուն հետ լեղի համ: Բնախմորի ազդեցութեան տակ, քաղցուին շաքարը կը լուծուի ալքոլի եւ բնածխային կազի մէջ: Գարեջուրին համը աւելի զօրացնելու համար՝ երեք ամիս կարասներու մէջ կ'ամբարեն: Վերջապէս, գարեջուրի փրփուրը կը վերցնեն զտումով՝ հեղուկը շիշերու կամ թիթեղէ տուփերու մէջ լեցնելէ առաջ:


== Աղբիւրներ ==
Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարան, Արամ Սեփեթճեան եւ ԼեւոնԹորոսեան, 2001-2002
Խաթրավանք

Խաթրավանք, Խադավանք, ճարտարապետական յուշարձան Արցախի Հանրապետութեան Մարտակերտի շրջանի Վաղուհաս գիւղէն արեւմուտք, Դադիվանքէն հարաւ-արեւելք, Թարթառ գետի աջ ափին։


== Պատմութիւն ==
Հիմնադրուած է վաղ միջնադարուն։ԺԲ. դարուն աւերուած է երկրաշարժէն, ապա՝ սելճուքներու արշաւանքէն։ Համալիրին այժմեան եկեղեցին 1204-ին կառուցած է Յովհաննէս եպիսկոպոս Խաչենեցին։


== Ճարտարապետութիւն ==
Խաթրավանք եղած է միջնադարեան ճարտարապետական նշանաւոր վանական համալիր մը: 
Հոն կը գտնուի խաչքարերու արժէքաւոր հաւաքածոյ մը: Խաթրավանքին պատերու մէջ ագուցուած են հին խաչքարեր եւ վիմագիր արձանագրութիւններ, պատմական յիշատակներու հետ կապուած իրեր եւ առարկաներ:
Վանքը բաղկացած է.

Եկեղեցիէ
Զանգակատունէ
Սեղանատունէ
Օժանդակ շինութիւններէՊահպանուած է Խաթրավանքի 1204-ին գրուած շինարարական վիմագիր արձանագրութիւնը: Հոն կը նշուի, որ եկեղեցին կառուցած է Յովհաննէս Խաչենեցին, որ հաւաքած է խաչեր, ձեռագիր մատեաններ եւ այլ սրբութիւններ, որոնք նուիրած է վանքին:


=== Եկեղեցի ===
Ներսէն խաչաձեւ, արտաքնապէս ուղղանկիւն, չորս անկիւններուն աւանդատուներով յօրինուածք մը ունի: Յատակագիծը անհամաչափ է: Աղօթասրահին մէջ ներառուած են ուղղանկիւն բեմ ունեցող միանաւ թաղածածկ երկու մատուռ-աւանդատուները: Ներսի սիւները սրբատաշ գորշ քարէ են, զարդարուած քանդակներով: Չորս սիւներէն երկուքը ամբողջական են, իսկ միւս երկուքը կազմուած են երկու կտոր քարէ: Խարիսխները քանդակուած են աւետարանիչներու խորհրդանիշներ:
Բեմը աւագ խորանով տեղաւորուած է արեւելեան պատին կիսաշրջանին մէջ: Կան նաեւ երկու մեծ եւ երկու փոքր խորաններ: Ներսէն պատերը ծեփուած են կրաշաղախով: 


=== Զանգակատուն ===
Եկեղեցւոյ կից է փլած զանգակատունը: Կիսաւեր պատերէն կ'երեւի, որ զանգակատունը եղած է կրկնյարկ՝ տորոնագոյն քարով պատուած:


=== Սեղանատուն ===
Զանգակատան հիւսիսային մասը կը գտնուի սեղանատունը: Անիկա թաղածածկ դահլիճ մըն է: Հարաւ արեւելքէն- հիւսիս արեւմուտք երկարող սեղանատան դիրքը կարեւոր դեր կը խաղայ համալիրին ճարտարապետութեան ընդհանուր լուծման մէջ: Անիկա լաւ պահպանուած է: Պատերը եւ թաղը կառուցուած են տեղական կոպտատաշ քարերէ, կրաշաղախով միայն թաղակիր կամարները եւ որմնասիւներն են շարուած սրբատաշ քարերով:
Բաղկացած է երկու դահլիճէ: Մեծ դահլիճը ունի բուխերիկ (օճախ), պատերուն մէջ պահարաններ (խորշեր) եւ մէկ լուսամուտ: Իսկ միւս դահլիճը ունի միայն մէկ պատուհան:


=== Օժանդակ շինութիւններ ===
Եկեղեցւոյ հիւսիս-արեւելեան թեւին կը գտնուի մէկ այլ շինութիւն մը, որ կազմուած է երկու սրահէ: Առաջին մեծ սրահը շինուած է ժամատուներուն յատուկ ոճով եւ նմանութեամբ: Կամարակապ, երդիքաւոր ծածկը քառանիստ է:
Պարիսպապատերը, խուցերը եւ այլ շինութիւնները կը գտնուին բուսածածկոյթներու տակ, այդ իսկ պատճառով վանական համալիրին ամբողջական գլխաւոր յատակագիծին պատկերը անհնար է տալ: Նոյնիսկ շինութիւններուն տանիքները ծածկուած են ծառերով ու թփուտներով: Մեծ եկեղեցւոյ երկթեք ծածկը լիովին ծածկուած է ծառերով:
Խաթրավանքէն արեւմուտք՝ ժայռի մէջ, կը գտնուի Խաթրա բերդը:
Անհեթեթի թատրոնը

Անհեթեթի թատրոնը, 1950ական թուականներուն Փարիզի մէջ ստեղծուած երեւոյթ մըն է, այնուհետեւ տարածուած է Արեւմտեան Եւրոպայի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ։
1950-1960ական թուականներու թատրոնի յառաջադէմ ուղղութիւններէն մէկը եղած է, որ Բ. Աշխարհամարտի պատճառած մեծ ցնցումէն ծնունդ առած է։ Անհեթեթի թատրոնի հիմնադիր անդամներն են՝ Սամուէլ Պեքեթ (իրլանտացի), Էժեն Իոնեսքօ (ռումանացի) եւ Արթիւր Ադամովը (հայ):
Անհեթեթի թատրերգութիւնը ստեղծուած է յետպատերազմեան տարիներուն, որ եղած է կեանքի ու իրականութեան հայելացումը: Այդ թատրերգութիւնը անհատը ներկայացուցած է իբրեւ կատարեալ մինակութիւնը իր մէջ ամփոփող երեւոյթ, որ չէ հասկցուած եւ ոչինչ ունի առնելիք ոճիրներով, յանցագործութիւններով լեցուն աշխարհէն:


== Գլխաւոր արժանիքը ==
Թատրոնին գլխաւոր արժանիքը այն եղած է, որ ան աշխարհի անհեթեթութիւններու խոցերուն կողքէն անտարբեր չէ անցած եւ կարողացած է անհանգստացնել եւ լրջօրէն մտահոգել մարդիկը․ աշխատած է ցոյց տալ իրական աշխարհը։


== Հայ իրականութեան մէջ ==
Հայ թատերագիտութիւնը յարաբերաբար բաւական ուշ զբաղած է անհեթեթի թատրոնով` 80-ականներու սկիզբները: Երեւանի պետական համալսարանի դասախօս Պերճ Թիւրապեան, «Գարուն» ամսագիրի մարտ 1983-ի 195-րդ թիւին մէջ գրած է «Աբսուրդի թատրոնը» խորագիրով ուսումնասիրութիւնը, նաեւ թարգմանելով Սամուէլ Պեքեթի «Վերջին ժապաւէնը» թատերախաղը` նախապատուութիւնը չտալով Արթիւր Ադամովի գործերէն մէկուն։
Մահուան Արգելք

Մահուան արգելք, որոշակի տեղեր մահանալու իրաւաբանական արգելք (ընդհուպ մինչեւ տուգանք հանգուցեալի ընտանիքին եւ այլն)։


== Պատմութիւն ==
Անցեալին կ՛ըլլար միայն քաղաքական կամ կրօնական նկատառումներով, որպէսզի չապականուի սրբազան վայրը։ Յոյներու մօտ Ն.Ք. 5-րդ դարուն մահուան համար արգնլուած վայր էր Տելոս սուրբ կղզին։ Յաճախ կը նշուի, որ Մեծ Բրիտանիոյ մէջ կարելի չէ մահուամբ պղծել խորհրդարանական Վեստմինստէրեան պալատը, իսկ ան, որ պատահաբար այդտեղ կը մահանայ, կրնայ ի նշան մաքրման թաղուիլ թագաւորի հաշուին։


== Կիրառութիւն ==
Մեր ժամանակներուն շարք մը բնակավայրեր ընդունած են մահուան արգելքի օրէնքներ իբրեւ «յուսահատութեան ժեստ» քաղաքի գերեզմանների առատութեան պատճառով։ Այդ օրէնքները կ՚ընդունուին այն յոյսով, որ վերադաս մարմինները յուղարկաւորութիւններու համար նոր տեղամասեր տրամադրելու որոշում կը կայացնեն։
Այսպիսի օրէնքներ կը գործեն Լանխարոնի մէջ (Անտալուսիա, Սպանիա), ֆրանսական երեք բնակավայրերու մէջ (բոլորը Ֆրանսայի հարաւը)՝ Քիւնէօ, Լը Լաւանտու, Սարպուրոն, Շպիցպերկէնի Լոնգյիր քաղաքին մէջ, ինչպէս նաեւ նմանատիպ օրինագիծ կը նախապատրաստի պրազիլական Պիրիտապա-Միրիմ։ Վերջին դէպքին քաղաքապետը իր առաջարկը հիմնաւորած է անով, որ քաղաքը կը գտնուի քանի մը գետերու միաձուլման վայրին մէջ, ուրկէ ալ ձեռք կը բերուի խմելու ջուրը․ իսկ այդ կը նշանակէ, որ նոր թաղումներն ու գերեզմանատուներու աճը վտանգաւոր են շրջակայ միջավայրի վարակման տեսանկիւնէն։
Լոնգյիր քաղաքին մէջ (Շպիցպերկէնի արշիպելագ, Նորվեկիա) կը գործէ օրէնք, որ կ՚արգիլէ մահանալ իր տարածքին մէջ։ Եթէ ինչ-որ մէկուն ցնցած է ծանր հիւանդութիւն կամ տեղի ունեցած է մահացու դժբախտ պատահար, հիւանդին պէտք է անմիջապէս օդով կամ ծովով ուղարկել Նորվեկիոյ այլ հատուած, ուր ան կը մահանայ։ Նոյնիսկ եթէ մահը տեղի կ՚ունենայ քաղաքին մէջ, հանգուցեալին միեւնոյն է կը թաղեն «Մեծ երկրի» վրայ։ Այս հարկադրական միջոցները պայմանաւորուած են անով, որ յաւերժական ցուրտի պայմաններուն թաղումէն ետք մարմինը չի քայքայուիր եւ կը գրաւէ այնպիսի գիշատիչներու ուշադրութիւնը, ինչպիսին են սպիտակ արջերը։
Խարքով

Խարկով (ուքր.՝ Ха́рків), քաղաք Ուքրանիոյ մէջ, բնակչութեան թվաքանակով Ուկրաինաի 2-րդ քաղաքը (մինչեւ 1934 թվականըը՝ Ուկրաինական ՍԱՀ մայրաքաղաքը)։ Կ հանդիսանայ ppԽարկովի մարզ[[ի վարչական կէտրոնը։ Երկրի գիտական, ինդուստրիալ, տրանսպորտային եւ ուսանողական կէտրոնն է կը համարուի։
կը գտնուի Խարկով, Լոպան եւ Ուդա գետերու միախառնման տեղը։ ԽՍՀՄ-ի տարիներին արտադրական, մշակութաին եւ գիտական խոշոր կէտրոններեն մեկն է եղել, իքնաշարժաին երրորդ հանգույցը (Մոսկվայից եւ Լենինգրադից հետո)։ 1 449 000 բնակիչ (2012)։ Հիմնել են ուկրաինացի կազակները մոտ 1655 - 1656 թթուականին։ Անունն ստացել է Խարկով գետեն։ XIX դարի 70-ական թթ. Խարկովը նարոդնիկական շարժման կէտրոններեն էր, 90-ական թթ. սկզբին այստեղ ստեղծվեցուան մարքսիստական առաջին խմբակները, 1898 թուականին՝ ՌՍԴԲԿ կոմիտե, 1917 թուականի մարտի (15)-ին՝ Բանվորներու եւ զինվորներու դեպուտատներու Սովետ։ Սովետական իշխանութիւն հաստատուեց 1917 թուականի նոյեմբերի (23)-ին։ 1941 թուականի հոկտեմբերի 24-ին Խարկովը գրավեցին գերմանա-ֆաշիստական զորքերը, 1943 թուականի օգոստոսի 23-ին ազատագրուեց։ 1970 թուականին Խարկովը պարգեւատրուել է Լենինի շքանշանով։


== Բնակչութիւն ==
Ամառ

Ամառ, տարուան չորս եղանակներէն մին։ Գարնան՝ յաջորդող, իսկ աշնան՝ նախորդող եղանակը։ Եղանակներէն ամէնէն տաքը։
Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին ամառը կը սկսի Յունիս 21–ին եւ կը վերջանայ Սեպտեմբեր 21–ին (Յունիս, Յուլիս, Օգոստոս)։ Իսկ հարաւային կիսագունդի տարածքին՝ կը սկսի Դեկտեմբեր 22–ին եի կը վերջանայ Մարտի 21–ին (Դեկտեմբեր, Յունուար, Փետրուար)։
Ամրան ամիսներուն կը կատարուի արտերը հերկելու գործընթացը, հացահատիկի բերքահաւաքը եւ պտուղներուն հասունացումը։ Հին հայկական նշանաւոր տօներէն մէկը՝ Նաւասարդը, կը տօնէին Օգոստոսի 11-ին, որ կը նկատուէր նաեւ Նոր տարուան սկիզբը։


== Պատկերասրահ ==
1774 թուական

1774 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 74րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1774 ծնունդներ

Ապրիլ 20՝ Յարութիւն Արարատեան (Աստուածատրեան, մ.մօտ 1831), գրող
Անյայտ օրով՝
Գրիգոր Չէլէպի Տիւզեան (մ.1819), ոսկերչապետ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1774 մահեր

Անյայտ օրով՝
Յովհաննէս Ալթըն (ֆրանսերէն՝ Jean Althen, Ալթունեան, ծն.1709), գիւղատնտես
Վիկտոր Միրզայեանց

Վիկտոր Հայկի Միրզաեանց (9 Մայիս, 1946, Քուրկան Թիւպէ, Թաճիքստան - 1997/98, Մոսկուա, ՌԴ), խորհրդային հայ օբերաթոր, կինոբեմադրիչ, Տաջիկստանի Լենինի անուան մրցանակի դափնեկիր (1980), Տաջիկստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1989), ԽՍՀՄ կինեմատոգրաֆիստներու միութեան անդամ (1977)։ Պարգեւատրուած է Տաջիկստանի ԽՍՀ Գերագոյն խորհրդի պատւոգրով։


== Կենսագրութիւն ==
Վիկտոր Միրզաեանց, ծնած է 1946 թուականին Քուրկան Թիւպէի մէջ։ 1971 թուականին աւարտած է ՎԳԻԿ-ի օբերաթորական բաժինը՝ Լէոնիդ Կոսմատովի արուեստանոցը։
1965 թուականէն աշխատած է Տաջիկֆիլմ ստուդիայի մէջ որպէս կինոօբերատորի օգնական, իսկ 1971 թուականէն՝ գեղարուեստական ֆիլմերու օբերաթոր-բեմադրիչ, բեմադրիչ։ Բազմաթիւ անգամներ ընտրուած է Տաջիկստանի կինեմատոգրաֆիստներու միութեան խորհրդի անդամ։
1990-ական թուականներու սկիզբը տեղափոխուած է Ռուսաստան, մահացած է Մոսկուա քաղաքին մէջ։


== Փառատոներ ==
21-րդ Համամիութենական կինոփառատոնի դիպլոմ «Քաւում» (Искупление) ֆիլմի համար (1988, Պաքու)
Ասիոյ, Ափրիկէի եւ Լատինական Ամերիկայի երկրներու 20-րդ միջազգային կինոփառատոնի վկայական «Քավում» (Искупление) ֆիլմի համար (1988, Տաշքենդ)


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Բեմադրիչ ===


=== Օբերաթոր ===


==== Գեղարուեստական ֆիլմեր ====


==== Փաստագրական ֆիլմեր ====


== Արտաքին յղումներ ==
Վիկտոր Միրզաեանցի մասին Ժամանակակից Ռուսաստան կայքին մէջ