armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Հայկազն Եագուպեան

Եագուպեան Հայկազն (1865, Կեսարիա - 1915 (տարագրութեան մէջ)), հայ ուսուցիչ:
Որդին էր վեր. Քերոբէ Եագուպեանի: Նախակրթութիւնը ծննդավայրին մէջ ստանալէ յետոյ 1879-ին կը մտնէ Այնթապի Կեդրոնական Թուրքիոյ Գոլէճը, որուն շրջանը աւարտած է 1883-ին եւ դառնալով Կեսարիա՝ նոյն տարին հիմը դրած է Հայ-Բողոքականներու Արգէոս Բարձրագոյն Վարժարանին եւ տերուէ տարի մէկ դասարան աւելցնելով՝ 1887-ին տուած է իր առաջին ընթացաւարտները: 1887-ին հետեւած է Պէյրութի բժշկական համալսարանին, որուն ընթացքին 2 ու կէս տարի հետեւելէ ետք ստիպուած է կիսահատ թողուլ առողջական պատճառներով եւ դառնալ Կեսարիա, ուր տարի մը հանգիստ ընելէ վերջ՝ կազդուրուած 1891-ին վերստին կը ստանձնէ Արգէոս Բարձր. Վարժարանին ուսուցչապետութիւնը: 1903-1906 Պրուսա կ’երթայ ուսուցչական պաշտօնով եւ 1901-1911-ին դարձեալ Կեսարիոյ մէջ Արգէոս Բարձր.Վարժարանին ուսուցչապետ կ’ըլլայ: 1911-ին կը ստանձնէ Աւետերականներու դպրոցին տնօրէնութիւնը որ մինչեւ 1915 կը շարունակէ, միեւնոյն գիտութեանց դասերը ստանձնելով Միացեալ Ուսումնարանի մէջ:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, Հատոր Դ., էջ 641:
Հայ Կեսարիա, Ալպօյաճեան, էջ 1186:
Լուսաբեր (ամսագիր)

«Լուսաբեր», մանկապատանեկան, գրական-գեղարուեսաական, մանկավարժական պատկերազարդ ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1949-1971 թուականներուն, Թեհրանի մէջ։ Արտօնատէր-խմբագիր՝ Ա. Մուրադխանեան, յետագային խմբագրած է Ա. Գառոնէն (Ա. Տէր-Պաղտասարեան)։ Տպագրած է հայ եւ օտար դասականներու ստեղծագործութիւններ, արձակ եւ չափածոյ գործեր, պիեսներ, երգեր։ Ներկայացուցած է գրականութեան եւ արուեստի նշանաւոր գործիչներու (Կոմիտաս, Պետրոս Ադամեան, Աւետիք Իսահակեան, Ստեփան Զօրեան եւ ուրիշներ) կեանքն ու գործունէութիւնը, ծանօթացուցած Հայաստանի պատմական յուշարձաններուն, երեխաներուն ուսուցանել վարուելակերպի կանոններ։
Սամիրա Թաուֆիք

Սամիրա Ղասդին Քարամոնա, աւելի շատ յայտնի է իր բեմական անունով՝ Սամիրա Թաուֆիք (Արաբերէն՝ سميرة توفيق, ծնած՝ 25 Սեպտեմբեր 1935): Լիբանանցի երգչուհի, որ հռչակացաւ Արաբական աշխարհին մէջ մանաւանդ իր Պետեուինի գաւառաբարբառ Յորդանանեան ձեւով: Թաուֆիք նաեւ Արաբական ֆիլմեր խաղցած է:


== Կենսագրութիւն ==
Սամիրա ծնած է Ում Հարադայն գիւղի մէջ, Սուէյտայի շրջան Սուրիա: Ան ապրեցաւ Ռմէյլի մէջ Պէյրութ, Լիբանան, ուր իր հայրը՝ Ղասթին, որ Հայ էր ծագումով, աշխատեցաւ նաւահանգիստի բանւոր: Երբ պզտիկ էր ան կը վայելէր Արաբական Դասական երգեր մտիկ ընել եւ կը սիրէր Ֆարիտ Ալ-Աթրաշ երգիչը: Ան կը մագլցէր ծառի վրայ եւ բարձր ձայնով կ'երգէր: Ան լսուեցաւ երաժիշտ Ալպերդ Ղաուիէն, , որ սիրեց իր ձայնը: Ղաուի ծանօթացուց Սամիրան Եգիպտացի երաժիշտի Թաուֆիք Պայումի, որ սորվեցուց իրեն դաուաշիհ երգի ձեւը: Պայումի նաեւ իրեն բեմի անուն տուաւ Թաուֆիք, որ կը նշանակէ արաբերէնով յաջողութիւն երբ ըսաւ իրեն Ալ Թաուֆիք Մին Ալլահ, որ կը նշանակէ յաջողութիւնը Աստուծմէ կու գայ: Իր առաջին երգը, որ Պէյրութի Ձայնասփիւռէն ելաւ այս երգը բունով երգուած էր Պայումի, որ կը կոչուէր Maskin Ya Qalbi Yama Tlaawat , որ կը նշանակէ Ոհ իմ Սիրտը, որչափ Ցաւցուցածես:
Ան պայքարեցաւ յաջողութեան համար Լիբանանի մէջ, ան կը մրցակցէր Ֆէյրուզի, Սապահի եւ Ուատիհ Էլ Սաֆիի հետ, բայց ան յաջողեցաւ երբ Յորդանանի մէջ զօրացուց ինզինքը 1960ականներուն եւ 1970ականներուն ատեն: Այնտեղ Յորդանանեան Ռատիոհաղորդումի Հեղինականութիւնը աշխատցուցին իրեն բայց ան միայն պիտի երգէր Պետեուին գաւառաբարբառը: Իր Maskin Ya Qalbi Yama Tlaawat երգը նուագուած Յորդանանեան ձայնասփիւռէն իր առաջինն էր, որ կը նշանակէ Ոհ իմ Սիրտը որչափ Ցաւցուցածես: Սամիրա կատարեց իր առաջին ելոյթը Յորդանանեան Այնաթա գիւղին մէջ:
Սամիրա կը կատարէր ընդհանրապէս հրափայլ, Պետեուին-ձեւի հագուստը, որ իրեն Պետեուիական ըրաւ այսպէս ըսաւ Ժօզէֆ Մասաատ, բայց իր հագուստի տեսակը, որ հագուեցաւ շատ չէր նմանէր իրական Պետեուիական հագուստի: Ան Յորդանանի մէջ հռչակուեցաւ ազգայնական-ներշնչեալ երգերու մեկնաբան: Իր ամէնէն սիրուած սիրոյ երգը եղաւ Al Eyn Mulayitain, որ կը նշանակէ Երկու Պտոյտ Դէպի Ջուր Գարուն, որ կը խօսէր գիւղաբնակ աղջիկ մը, որ կամուրջ կ'անցնէր օրուան մէջ քանի անգամ, որ ջուր կը հաւաքէր իր ընտանիքին, բայց ան իրականութեան մէջ ան տղու մըն էր որ սիրահարուած էր:
Սամիրա կը համարուի առաջին կարեւոր արուեստագիտուհի, որ կը ներկայացնէ Յորդանանեան երգը եւ իրեն նշանաւոր ըրաւ Արաբական աշխարհին մէջ, եւ իր Պետեուիական ձեւը ներշնչեց ուրիշ արուեստագետները, որ իրեն հետեւին Յորդանանին մէջ Nonetheless, Samira's popularity was not matched by other Jordanian singers until the early 1990s with the singer Umar al-Abdallat.:
Սամիրա վերջերս կ'ապրի Հազմիէհ, Լիբանանի մէջ։ Հազմիէհի թաղապետութիւնը իրեն պատուակալ խնճոյք ըրաւ 20 Յուլիս 2015-ին
Մխիթար Գոշի Յուշարձան (Երեւան)

Մխիթար Գոշի յուշարձանը կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտայի վերջնամասին՝ Մատենադարանի հարակին հրապարակին, տեղադրուած է 1967-ին։ Յիշուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։


== Հեղինակներ ==
Քանդակագործ՝ ԽՍՀՄ գեղարուեստի ակադեմիոյ իսկական անդամ Ղուկաս Չուբարեան


== Տուեալներ ==
Յուշարձանը կառուցուած է բազալտով, բարձրութիւնը 3,5 մեթր է։ Մատենադարանի գլխաւոր մուտքի դռնէն դէպի աջ երկրորդ արձանն է։


== Պատմութիւն ==
Մտածող, հասարակական գործիչ, օրենսդիր, առակագիր Մխիթար Գոշի յուշարձանի էսքիզը ընդգրկած եղած է մրցոյթով 1953 թուականին։ Տեղադրուած է 1967 թուականին Մատենադարանի մուտքի մօտ։


== Պատկերասրահ ==

		
		


== Տե՛ս նաեւ ==
Մխիթար Գոշի հուշարձան (Գոշ)
Հայոց այբուբենի հուշարձան
Մեսրոպ Մաշտոցի հուշարձան (Երեւան)
Անանիա Շիրակացու հուշարձան (Երեւան)
‎Գրիգոր Տաթեւացու հուշարձան (Երեւան)
‎Թորոս Ռոսլինի հուշարձան (Երեւան)
‎Մովսես Խորենացու հուշարձան (Երեւան)
‎Ֆրիկի հուշարձան (Երեւան)


== Արտաքին Յղումներ ==
Հուշարձանների տեղեկատվական շտեմարան
Քատաւալ (Փորթուկալ)

Քատաւալ (Փկ.՝ Cadaval) աւան մըն է Փորթուկալի Լիզպոն շրջանին մէջ: 2011 թուականին Քատաւալի բնակչութիւնը 14,228 էր 174.89քմ քառակուսի տարածքի մը մէջ:
Ներկայ քաղաքապետը Արիսթիտէս Լուրենսօ Սէսիոն է, ընտրուած Ընկերվար-Ժողովրդավար Կուսակցութեան կողմէ:


== Բնակչութիւն ==


== Շրջաններ ==
Սկզբնականօրէն, գիւղաքաղաքը բաժնուած է 7 շրջաններու («freguesias»-ներու):
Ալկուներ
Քատաւալ է Փէրօ Մոնիզ
Լամաս է Սէրսալ
Փայնօ է Ֆիկուէյրոս
Թերալ
Վերմելհա
Վիլար


== Նկարասրահ ==

		


== Արտաքին յղումներ ==
Քատաւալի պաշտօնական կայքէջ.
Քատաւալէն նկարներ.
Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա

Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա (անգլերէն՝ Human Rights Now!), 1988-ին վեց շաբթուան ընթացքին տեղի ունեցած քսան համերգներու համաշխարհային շրջապտոյտ «Միջազգային Ներում» ոչ կառավարական կազմակերպութեան հովանին տակ։ Նպատակն էր հասարակութեան հետաքրքրութիւնը արթնցնել «Մարդու Իրաւունքներու Համաշխարհային Յայտարարութեան» 40-րդ տարեդարձին առթիւ։
Համերգներուն մասնակցեցան համաշխարհային ճանաչում ստացած երգիչներ, ինչպէս օրինակ՝ Պրուս Սփրինկսթին եւ Ի Պանտ Սթրիթ  (Bruce Springsteen and the E Street Band), Սթինկ (Sting), Փիթըր Կապրիէլ (Peter Gabriel ), Թրէյսի Չափման (Tracy Chapman) եւ Եուսու Էնտուր (Youssou N'Dour ), ինչպէս նաեւ շրջապտոյտի ընթացքին իւրաքանչիւր երկրի, ուր համերգը տեղի կ'ունենար, արուեստագէտներ։


== Տեղեկութիւններ ==

Մարդու իրաւունքներու համար պայքարող եւ կամ նախկին բանտարկեալ հասարակական գործիչներ, գլխաւորութեամբ Սոնի Վենքադրաթնամ (Հարաւային Ափրիկէ) հասարակական գործիչին (աքթիվիսթ) կը մասնակցին այս շրջապտոյտին։ Իւրաքանչիւր երկրի մէջ ուր համերգը կը կայանայ, հասարակական գործիչները մամլոյ խորհրդակցութեան ընթացքին կ'արծածեն Մարդու Իրաւունքներու հարցը եւ ներկաներուն կը բաժնեն իրենց լեզուին թարգմանուած «Մարդու Իրաւունքներու Համաշխարհային Յայտարարութեան» օրինակներ։ Նաեւ, տեղւոյն վրայ ներկաները կրնան ստորագրել Յայտարարութիւնը եւ անդամագրուիլ Մարդու Իրաւունքներու համաշխարհային շարժումին։


== Շրջապտոյտները ==
Շրջապտոյտներուն ընթացքին տրուած համերգները բացառիկ յաջողութիւն կ'արձանագրեն, մանաւանդ։ Իրենց դրօշմը ձգած են հետեւեալները (ըստ մարզադաշտի մեծութեան եւ ներկաներու թիւին)․ «Քամփ Նու» (90 000), «Ֆերենց Փուշքաս մարզադաշտ» (Նեփսթատիոն) (80 000), «Ճորճ Քենետի մարզադաշտ» (78 000), «Ռիվըր Սթէյթ մարզադաշտ» (75 000), «Հարարէ» (75 000) եւ «Աթէնքի Ողիմպիական մարզադաշտ» (70 000)։


== Համերգներուն ցուցակը ==
  


== Արտաքին յղումներ ==
Մարդու Իրաւունքներու Յայտարարութիւն (անգլերէն)
Միջազգային Ներում (անգլերէն)
Պրուս Սփրինկսթին (յունարէն)
Սթինկ(անգլերէն)
Փիթըր Կապրիէլ (անգլերէն)
Թրէյսի Չափման (անգլերէն)
Եուսու Էնտուր (անգլերէն)
Պետրոս (անձնանուն)

Պետրոս, հայկական արական տարածուած անձնանուն։ Ծագած է յունարէն Πέτρος անունէն, որը քար կը նշանակէ։ Սա անունը տարածուած է բոլոր քրիստոնեայ ժողովուրդներու մէջ։ Եկած է Աւետարանէն։ Յայտնի դառած է Պետրոս առաքեալի անունէն: 
Լատինագիր ձեւն է՝  BEDROS 

Անունէն կազմուած է Պետրոսեան ազգանունը:


== Անուն կրողներ ==
Պետրոս Գալֆայեան (1896 Խարբերդ-1915) երեսփոխան
Պետրոս Դուրեան (1851 Կ. Պոլիս-1872) բանաստեղծ, թատերագիր
Պետրոս Հաճեան (1933 Սուրիա-2012 Արժանթին) արձակագիր
Պետրոս Պալթազարեան (1866 Կ. Պոլիս-1953 Իսթանպուլ) դերասան


== Այլ լեզուներով ==
անգլերէն՝ Peter Փիթըր
յուն․՝ Πέτρος
սպ.՝ Pedro
իտալ.՝ Pietro, Piero
լաթիշ․՝ Pēteris 
գերմաներէն՝ Peter
ռուս.՝ Пётр
ուքր.՝ Петро
ֆրանսերէն՝ Pierre
Մայքըլ Արլէն

Մայքլ Արլէն (անգլերէն՝ Michael Arlen, Տիգրան Գույումճեան, 16 Նոյեմբեր 1895(1895-11-16)[…], Ռուսէ, Պուլկարիա - 23 Յունիս 1956(1956-06-23)[…], ), հայազգի աշխարհահռչակ գրագէտ։


== Կենսագրութիւն ==
1901 թուականին, Երբ դեռ հինգ տարու էր Տիգրան՝ հօրը հետ Լոնտոն կ'անցնի, ուր նախնական կրթութիւնը ստանալէ ետք բժշկութիւն կը հետեւի Էտինպըրկի համալսարանը: Կէս ամիս կը տեւէ սակայն իր ուսումը. կը դառնայ Լոնտոն ու ապրուստը ճարելու համար ինքզինքը կու տայ գրականութեան:
Մեծ պատերազմին իբր պուլկարահպատակ՝ թշնամի կը նկատուի յաջս Անգլիական իշխանութեան, բայց իր սրտաբուխ պաշտպանողականովը կ'արտոնուի կառավարութեան ի նպաստ աշխատիլ եւ գրիչ շարժել: Պատերազմէն վերջ կը նուիրուի վիպագրական ճիւղին. եւ իր բեղուն երեւակայութեամբ եւ գրաւիչ ու խայթհամեղ ոճով յաջորդաբար կ'արտադրէ գործեր. որոնք ցոյց կու տան թէ հեղինակը բրիտանական աշխարհի բարեկեցիկ դասուն կենցաղն ու տիպարները լաւագոյնս ուսումնասիրած էր. Եւ որոնցմով աշխարհահռչակ կը դառնայ, - չէ՞ որ տիեզերական էր գործածած լեզուն, անգլիերէնը: Ահա իր սկզբնական տարիներու երկերը. Կանանչ գլխարկը, Ասպատակութիւն, Անհեթեթ կինը. Լոնտոնեան Արկածախնդրութիւն: Բոլոր անգլիական թերթերը միշտ ներբողած են հայածին Արլէն Մայքլը:
Մ. Արլէն 1924-ին Միացեալ Նահանգաց մէջ լոյս ընծայեց նոր հատոր մը, Չըքնաղ Մայիս, որուն մասին Ուըրլտ թերթի քննադատը խիստ արտայայտուեցաւ սակայն, հեղինակը ներկայացնելու իբր մէկը՝ որ ժողովրդականութիւն շահելու մարմաջէն տարուած, իր գրիչին իջեցուցած է հասարակ վիպասաններու աստիճանին: Որքան որ Արլէն առիթ չէ ունեցած լեզուն սորվիլ եւ հայ մշակոյթով սնանիլ, սակայն ամէն առիթի յայտնած է հպարտութեամբ իր հայ ըլլալը: 1924-ին երբ Ամերիկա գնաց՝ ան շփում ունեցաւ իր ազգակիցներուն հետ: Միացեալ Մահանգներու թերթերէն մին «Գըրրընդ Օբինիըն»  գրեց մեր ազգակցին մասին. «Մ.Արլէն նոր աստղ մըն է գրական երկնակամարին վրայ։ Այս երիտասարդ Հայը կը գրէ անգլիերէն ա'յնքան սահուն եւ խնամեալ՝ որ կարծես անգլիացի մը եղած ըլլար: Իբր զրուացաբան՝կարելի է դասել եթէ ոչ Ասքըր Ուայլտի, գէթ Մաքս Պիրպոմի շարքին»: Ն. Եորք Թայմզ, «Նրբակերտ ու ողջամիտ երկ («Կանանչ գլխարկը»), վախճանը կատարելութեան, որով ստուգիւ պիտի պարծէր մերօրեայ որեւէ վիպագիր. Հրաւէր մը անթերի արուեստի:


== Երկերը ==
«Կանանչ գլխարկը»,
«Ասպատակութիւն»,
«Անհեթեթ կինը»,
«Լոնտոնեան արկածախնդրութիւն»,
«Չքնաղ Մայիս» (1924)։


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, Պուքրէշ, 1938, էջ 278
Թէոդիկ՝ Ամ. Տարեցոյց, 1926, էջ 675։
Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան Իտալիոյ Մասնաճիւղ

Հայկական բարդգործական ընդհանուր միութեան Իտալիոյ մասնաճիւղ, Միջնադարեան Իտալիոյ տարբեր քաղաքներուն մէջ եղած են մեծ թիւով հայ հոգեգորականներ, գործած են կրօնական միաբանութիւններ։ 14-րդ դարի սկիզբ կը յիշուի «Իտալիոյ հայերի եպիսկոպոս» եկեղեցական տիտղոսը։
13-14-րդ դարերէն երկրի շարք մը քաղաքներուն մէջ եղած են շուրջ 40 հայկական եկեղեցի ու մենաստան, որոնք ժամանակի ընթացքին անցած են լատին կրօնական կարգերը եւ ձուլուած Իտալական հաստատութիւններու մէջ։ Միջին դարերու կառուցուած բազմաթիւ հայկական եկեղեցիններէն մինջ այսօր հայերուն կը պատկանի միայն Վենէտիքի Սուրբ Խաչ եկեղեցին որ փոխանցուած է 1717 թուականին Սուրբ Ղազար կղզին հաստատուած Մխիթարեան միաբանութեան: Սուրբ Խաչ եկեղեցին առաջին անգամ յիշուած է 1434 բուականին։ Ամբողջական նորգման ենթարկուելէ եւ ընդհարձակուելէ ետք վերաբացուած է 1982 թուականին (կարճ ժամանակով) եւ ապա՝ 1995 թուականին (1999 ապրիլին դարձեալ դադար առած է կիրակնորիայ պատարագի մատուցումը): Հայաստանեաց առաքելական եկեղեցիի Իտալիոյ հոգեւոր հովիվը (առաջին հավար հովիվ՝ Տէր Եղիշէ քահանայ Կարամեան) սկսած է գործել 1924 թուականէն, մտած է Արեւմտեան Եւրոպայի հայրապետական պատուիրակութեան կազմի մէջ։ 1937-էն մինչեւ 1952 համայնքը մնայուն հովիվ չէ ունեցած։ 1958-ին տէղի ունեցած է Սիլանի նորակարոյց Սուրբ Քառասուն մանուկ հայկական եկեղեցւոյ օծումը (կառուցուած է բարերարներ Յովհաննէս եւ Սարգիս Տիարպեքիրեան նուիրատվութեամբ, ճարտարապէտ՝ Զարի Սուրեան): Հովվական պաշտոնի կոչուած է Օշին արքեպիսկոպոս Նիկպեանը: Անոր հաջորդած են Զգոն արքեպիսկոպոս Յովսէբեանը, Ժիրայր վարդապետ Թաշճեանը, Սարգիս քահանայ Մարզպանը:
Ֆլորենցիոյ հայ առեւտրականներ եւ վկաններ, հավանաբար, հաստատուած են 6-7-րդ դարերուն։ Հայերը այստեղ կառուցած են Սուրբ Մինասնավանքը, որ մինչեւ 9-րդ դարուն պատկանած է Բարսեղեան Միաբանութեան: Եկեղեցիին մէջ կայ քաղաքի պաշտպան Սուրբ Մինասի խճանկարը՝ հայ թագաւորի հանդերձանքով եւ արձանագրութեամբ (Ս. Սինասը, ըստ աւանդութեան, Հայաստանի թագաւոր հռչակուած է): Ֆլորենցեան առեւտրական համբերութիւններ ունեցած է Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան հետ։ Անոնց մինչեւ կապերը բարգավաճած են հատկապէս 14-րդ դարուն, երբ մաքսային եւ այլ առանձնաշնորհումներ ըրած են Ֆլորենցիայի վաճարականներուն։
Նոր Տարի

Ամանոր (Կաղանդ կամ Նոր Տարի), Ամանոր կը կոչուի նոր տարուան առաջին օրը, կը կոչուի նաեւ Կաղանդ կամ Նոր Տարի։ Ամանորը հին ժամանակ պտուղներուն պահապան, տարին նորոգող, պտղաբերութիւն պարգեւող աստուածն էր։
Այժմ Ամանորի երեկոն ուրախութեան եւ խրախճանքի օր է։ Նոր Տարուան նախընթաց գիշերը
մրգեղէններով եւ այլազան տեսակի ուտելիքներով սեղան կը պատրաստուի, եւ ընտանիքի բոլոր անդամներն ու հարազատները ուրախութեամբ կը դիմաւորեն Նոր Տարին, նուէրներ կը փոխանակեն
իրարու եւ բարեմաղթութիւններ կը կատարեն։
Նոր Տարին յատկանշական է նաեւ իր տօնածառով։ Ժամանակին ծառը կը կտրէին, տուն կը բերէին եւ կը զարդարէին փայլուն խաղալիքներով եւ մանր մոմերով։ Այժմ արուեստական ծառ կ՚օգտագործուի։
Նոր Տարուան սովորութիւն է նաեւ «Կաղանդ Պապան» կամ «Ձմեռ Պապին», որ Կաղանդի գիշեր
կու գայ եւ երեխաներուն նուէրներ բաժնելով կ՚ուրախացնէ զանոնք։


== Պայթուցիկ նիւթեր ==

Ամանորի տօնակատարութիւններուն յաճախ կ՚օգտագործեն տարբեր տեսակի պայթուցիկներ եւ ուղղակի կրակ արձակող նիւթեր՝ հրավառութիւններ, հրթիռներ, հռոմէական մոմեր եւ այլն։
Այսօր աշխարհի տարբեր երկրներու մայրաքաղաքները եւ, նոյնիսկ, որոշ երկրներ միլիոնաւոր տոլարներ կը ծախսեն Ամանորին հրարուեստի ցուցադրութեան համար։
Տիգրան Ոսկունի

Տիգրան Ոսկունի (Դամասկոս 1925 - Սան Ֆրանսիսքօ 26 Փետրուար 2005): Գրագէտ, թարգմանիչ,խմբագիր, 
արձակագիր ու հասարակական գործիչ: Մաս կազմած է «Ազդակ-Մարզական»-ի, «Ազդակ Շաբաթօրեակ»-ի, Բագին գրականութեան եւ արուեստի ամսագրին եւ Նոր Կեանք» շաբաթաթերթի խմբագրութեան:


== Կենսագրութիւն ==
Տիգրան Ոսկունի, բուն անունով Տիգրան Գույումճեան, ծնած է Դամասկոս, 1925-ին։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Միացեալ Վարժարանը, իսկ երկրորդականը՝ Դամասկոսի ֆրանսական լիսէն։ 1945-ին, ընտանեօք ան փոխադրուած է Պէյրութ եւ մուտք գործած է լրագրական ասպարէզ։
1976-ին, Տիգրան Ոսկունի կը մեկնի Մ. Նահանգներ եւ կը հաստատուի Սան Ֆրանսիսքօ, ուր կը շարունակէ իր հանրային եւ հրապարակագրական գործը։ Կը խմբագրէ «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթը։
Ոսկունի կը մահանայ 26 Փետրուար 2005-ին։


== Խմբագրութիւն եւ թարգմանութիւն ==
1946-1976, երեսուն տարի Տիգրան Ոսկունի մաս կազմած է «Ազդակ» օրաթերթի խմբագրութեան՝ 1952-1958 վարելով նաեւ «Ազդակ-Մարզական»ի խմբագրութիւնը։ Շրջան մը մաս կազմած է նաեւ «Ազդակ Շաբաթօրեակ»ի եւ աւելի ուշ՝ «Բագին»ի խմբագրութիւններուն։ Ան ֆրանսացի հեղինակներէ թարգմանած է աւելի քան 20 գիրքեր։ Գրած է «Բոցավառ մայրիներ» գիրքը։


== Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պէյրութի մասնաճիւղի վարչութեան անդամ ==
Տիգրան Ոսկունի գործօն մասնակցութիւն բերած է լիբանանահայ ազգային, մշակութային եւ կուսակցական կեանքին։
1961-1962 Տիգրան Ոսկունի եղած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պէյրութի մասնաճիւղի վարչութեան անդամ։ Բազմիցս մասնակցած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի Մերձաւոր Արեւելքի Շրջանային Վարչութեան Պատգամաւորական Ժողովներուն։
1974-ին, միութեան համագաղութային առաջին Պատգամաւորական Ժողովին, Տիգրան Ոսկունի կ’ընտրուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի անդրանիկ Կեդրոնական Վարչութեան անդամ՝ 1974-1979։


== Շքանշան ==
2003-ին, Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ. Կաթողիկոս Տիգրան Ոսկունիի կը շնորհէ «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանը։


== Երկեր ==
Բոցավառ մայրիներ  Հեղինակ՝ Տիգրան Ոսկունի,  Հրատարակիչ:Մատենաշար «Նոր Կեանք», Թուական:1994 Լոս Անճելըս, Գալիֆորնիա


== Աղբիւրներ ==
Բոցավառ մայրիներ
«ԲԱԳԻՆ» Պատմական
Հ.Մ.Ը.Մ.Ի ԱՐԴԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ 11 ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ
ԱԶԴԱԿ օրաթերթ (Լիբանանի հայ համայնքի մամուլը շարքից ...
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՇԱՐՈՒՆԱԿԱԿԱՆ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՀԱՎԱՔ ԳՐԱՑՈՒՑԱԿ
Կուղբ

Կուղբ, կրծողներու կարգի կաթնասունի՝ կաթով սնող եւ կաթ սնուցող, կենդանի է:
Կուղբերը կ'ապրին անտառային հանդարտ գետերու գետնափոր բուներու մէջ: Անոնց մարմինը ծածկուած կ'ըլլայ մետաքսանման խիտ աղուամազերով․ անոր երկարութիւնը կը հասնի մինչեւ 100 սմ.ի: Պոչը տափակ է եւ կը հաշուէ 30 սմ.: Անոն կրնան ըլլալ շաքանակագոյն, մութ սրճագոյն կամ սեւ:

Կուղբերը կրնան առուակներու մէջ ամբարտակներ շինել, անտառի մէջ ջրանցքներ բանալ եւ վարպետ փայտահատի նման հաստ ծառերը կտրտել եւ հիւղակ շինել: Այս կենդանիները ճիւղերով եւ գետնի ցեխով կը շինեն ամբարտակներ, որոնք կանգուն կը մնան նոյինսկ երբ առուակներուն ջուրերը յորդին:
Ամբարտակի կեդրոնը, լճակի մէջտեղի մասին մէջ կը գտնուի կուղբի հիւղակը, որ նոյնպէս շինուած կ'ըլլայ ճիւղերով եւ ցեխով: Հիւղակի բարձրութիւնը կը հասնի մինչեւ 2 մեթրի, տրամագիծ ունենալով՝ 3 մեթր եւ աւելի:
Այս շինարար կենդանիները իրենց հիւղակին մուտքը կը շինեն այնպիսի ձեւով մը, որ անոր մուտքը միշտ ջուրի տակ ըլլայ եւ ո'չ մէկ օտար չկարողանայ հոն մտնել: Անոնք իրենց հիւղակին մէջ կը հանգստանան ցերեկին եւ երեկոյեան կ'երթան փայտ բերելու: 
Կուղբերը ծառը կը կրծեն իր ամէն կողմերէն, ապա կը տապալէ զայն: Ետքը կ'առանձնացնէ ճիւղերը, կրծելով մի քանի մասի կը բաժնէ բունը, կը մտնէ լճակը եւ կ'ուղղուի դէպի իր հիւղակը: Ձմեռը երբ սառի լճակի ջուրը, կուղբերը կը նստին իրենց տաք հիւղակին մէջ եւ կը կրծոտեն ծառի կեղեւները: Կուղբերը շատ աշխատասէր կենդանիներ են, երբ լճակի ափին ծառ չմնայ, անոնք դէպի անտառի խորքը մինչեւ 100 մեթր երկարութեան հասնող ջրանցքներ կը փորեն, ծառերուն հասնելու համար:
Կուղբերը, շատ մը այլ կենդանիներու նման, 3-4 ձագերու ծնունդ կու տան: Ձագերը մէկ կամ երկու օր ետք արդէն կը լողան:
Կուղբերը կ'ապրին մինչեւ 35 տարեկան: Ներկայիս կուղբի որսը արգիլուած է: Կուղբը Գանատայի խորհրդանիշներէն մէկն է. ան հետեւողական աշխատանք կը խորհրդանշէ:
6 Հոկտեմբեր

6 Հոկտեմբեր, տարուան 279-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 280-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
1930, Հաֆէզ Ալ-Ասատ (մահ․՝ 2000), Սուրիացի՝ ռազմական, պետական եւ քաղաքական գործիչ, Սուրիոյ Զինուած ուժերու հրամանատար, պաշտպանութեան նախարար (1966—1972), Սուրիոյ վարչապետ (1970—1971), Սուրիոյի 15-րդ նախագահը (1971—2000)։


== Մահեր ==


== Տօներ ==
Պահաէտտին Շաքիր

Պահաէտտին Շաքիր (1874, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 17 Ապրիլ 1922(1922-04-17), Պերլին, Գերմանական ռայխ ), թուրք քաղաքական գործիչ, հայոց ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակեչպիչներէն, «Միութիւն եւ Յառաջադիմութիւն» կուսակցութեան 2-րդ քարտուղար։
եղած է օսմանեան պետութեան դատական բժշկութեան եւ բժշկական բարոյագիտութեան փրոֆեսէօր: 
Վարած է Պոլսոյ բժշկական դպրոցին բարոյագիտութեան  բաժանմունքին  բժշկապետութիւնը: Եղած է  ուսուցիչ կայսերական բժշկական վարժարանին մէջ, «Իթթիհատ»ի կեդրոնական վարչութեան ղեկավարներէն մէկը, անդամ՝ հայկական տեղահանութեան եւ ջարդերու մասնաւոր յանձնախումբին, եւ ընդհանուր հրամանատարը ու պատասխանատուն բոլոր սպանութիւններուն Հայկական Ցեղասպանութեան ընթացքին: Ան բծաւոր տենդի (typhus) շիճուկի առաջին օրինակները փորձարկած է հայերու վրայ:
17 Ապրիլ 1922-ին Պերլինի մէջ, Արշաւիր Շիրակեան եւ Արամ Երկանեան կը տապալեն Պահաէտտին Շաքիրն ու Ճեմալ Ազմին։


== Արտաքին յղումներ ==
17 Ապրիլ 1922. Պեհաէտտին Շաքիրի Ու Ճեմալ Ազմիի Ահաբեկումը. «Այսպէ՛ս Սպաննեցինք» Հայոց Ցեղասպանութեան Պատասխանատուները։
21 Յուլիս 1922. Ճեմալ փաշայի ահաբեկումը։
Ստեփան Միսաքեան

Ստեփան Միսքճեան 1852, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն, Կայս բժշկանոցէն վկայուած վաղեմի բժիշկ, մանկաբարձ եւ վիրաբոյժ: Այդ ատենին Եէտիգուլէի հիւանդանոցին մէջ պաշտօն վարած է եւ անդամակցած է կաթողիկէ եկեղեցւոյ թաղական խորհուրդին Օրթաքէօյ՝ ուր կը բնակէր:
Խաչէն

Խաչէն, գաւառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգին մէջ 1979-ի ԼՂԻՄ-ի մէջ։ Թ.- ԺԳ. դարերուն Խաչէնի անունով  կոչուած է ամբողջ Արցախ նահանգը, երբ անոր նախարարական իշխանական տան հիմնական նստավայրը  դարձած էր Խաչէնի բերդը։ Կոստանդին Ծիրանածինի վկայութեամբ (Ժ. դար), բիւզանդական արքունիքը համաձայնագիր մը կնքած  է Խաչէնի իշխանին հետ՝ զայն նկատելով Հայաստանի վարչական միաւոր։ Մինչեւ ԺԲ.-ԺԳ. դարերը գրաւուած տարածքով կը համապատասխանէր Արցախին։ Սելճուք-թուրքերուն, ապա մոնկոլներուն նուաճումներուն ատեն Մուխանք գաւառի (Մուղանի դաշտ) մեծ մասը  կ'անցնի Գանձակի մէջ բնակած քրտական Շադդադեան ամիրայութեան ու անոր ժառանգորդներուն։ Խաչէնը կը զբաղեցնէր Արցախի լեռնային ու նախալեռնային մասերը՝ առանց Միւս Հաբանդ գաւառի հարաւային կէսին, որուն կը տիրէր Արցախի Առանշահիկ իշխանական հարստութեան Դիզակի (Ապու-Մուսայի ժառանգներէն սերած) ճիւղը։
Խաչէնի նահանգին սահմանները կ'անցնէին արեւմուտքէն Սեւանայ լիճի արեւելեան ափերով (ներառելով Սոդք եւ Գեղամայ գաւառները), հարաւ-արեւմուտքէն՝ Դարաբաղեան լեռնաշղթայի հարաւային լանջերով եւ Աղաւնոյ (Հագարի) գետին հոսանքով, հիւսիսէն՝ Մռաւ լերան հիւսիսային լանջերով, իսկ արեւելքէն  Մուխանքի արեւմտեան մասը։
ԺԲ. դարու 2-րդ կէսին Խաչէնի իշխանութիւնը բաժնուած էր երեք ճիւղերու, որոնցմէ իւրաքանչիւրին զբաղեցուցած տարածքը ստացած էր իր յատուկ անունը. 

Ներքին Խաչէն (խոխանաբերդցիներու իշխանութեան տիրոյթները՝ Մեծիրանք, Բերդաձոր գաւառները, Միւս Հաբանդի հիւսիսային մասը),
Կեդրոնական Խաչէն կամ Հաթերք (Մեծ Կուանք կամ Մեծ Կուենք գաւառին մեծ մասը, Փառիսոսն ու Կողթը),
Վերին Խաչէն կամ Ծար, որ կը ներառէր Սեւանի արեւելեան ափերը եւ Թարթառ (Տրտու) գետի աւազանը՝ Գեղամայ, Սոդք եւ Ծար գաւառները։Ուշ միջնադարեան աղբիւրներուն մէջ Խաչէն անուան տակ կը հասկցուէր գլխաւորաբար Խաչէնի մելիքութեան բռնած տարածքը Խաչէնագետի աւազանին մէջ, քանի որ նախկին նահանգին տարբեր մասերը, ԺԶ. դարու սկիզբէն, կը զբաղեցնէին Կիւլիստանի, Ջրաբերդի, Ծարի, Սողքի եւ Վարանդայի մելիքութիւնները։
Քորսիքա

Քորսիքա (ֆրանսերէն՝ Corse [kɔʁs], կորսիկերէն՝   Corsica), մեծութեամբ չորրորդ կղզին Միջերկրական ծովու մէջ, Ֆրանսայի 27 երկրամասերէն մէկը, որ ունի յատուկ կարգավիճակ (ֆրանսերէն՝ Collectivité Territoriale de Corse)։ Գլխաւոր քաղաքը Այաչոն է։ Բնակչութիւնը՝ 314 486 մարդ (2011), որմով կը գրաւէ 25-րդ տեղը բոլոր շրջաններու շարքին մէջ եւ 22-րդ տեղը՝ եւրոպական շրջաններու մէջ։ Բնակչութեան հիմնական մասը Քորսիքացիներ են։
9 Նոյ. 2020-ին Քորսիքայի Անսամբլեան ընդուներ է Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման մասին բանաձեւ


== Անուանում ==
Ոմանք կ'ենթադրեն, որ անուանումը առաջացեր է հին ժամանակ այստեղ բնակած քորսեր լիկուրական ցեղի անունէն։ Ոմանք ալ կը գտնեն, որ ան յառաջացեր է փիւնիկերէն ֆորսի՝ «անտառոտ» բառէն (իրապէս կղզիի ընդարձակ տարածութիւնը կը զբաղեցնէ անտառային եւ թփային բուսականութիւնը)։
Կղզու հին յունարէն անուանումը եղեր է Քիրնոս, որ նոյնպէս փիւնիկերէնէն է եւ
կը նշանակէ «եղջիւր, հրուանդան, ժայռ»։


==== Ֆրանսայի միացում ====
1768 թվականի Մայիսին Լեուդովիկոս 15-րդն ընդունել է Ժենովայի հանրապետութեան առաջարկը. Քորսիքա կղզին Ֆրանսիային յանձնելու դիմաց ան ներեր է այդ պետութեան երկու միլիոն լիվր պարտքը: Մշտապէս անհնազանդ քորսիքացիներու կարծիքը Ժենովայի իշխանությունները հաշուի չեն առեր, եւ այդ գործարքէն  դժգոհ կղզիաբնակներն ապստամբեր են նոր տիրողներու դէմ: Ֆրանսան 7500 զինուոր  ղրկեր է ապստամբութիւնը ճնշելու համար, բայց այդ զօրախումբը ջախջախուեր է: Մէկ տարի անց քորսիքացիներուն հնազանդեցնելու համար Լեուդովիկոս 15-րդը 22 հազար զինուոր ղրկեր է Քորսիքա: Ապստամբները դաժանօրէն պատժուեր են: Ընդամէնը հարիւր քորսիքացի ապստամբ  կրցեր է փրկուիլ: Փրկուածներուն մեջ  եղեր է ամուսնական  զոյգ մը. յղի վիճակով  կինն ըսեր է. «Իմ որդին պիտի ըլլայ քորսիքայի վրիժառուն»: Երեք ամիս անց ան արու զաւակ  մը կ'ունենայ, ան կը ծնի մեծագոյն քորսիքացիին, Եւրոպայի առաջին միաւորողին՝ Նաբոլէոն Պոնաբարդին:


== Աշխարհագրութիւն ==
Երկրամասի մակերեսը 8680 քմ² է։ Կը ներառէ Հարաւային Քորսիքա եւ Վերին Քորսիքա նահանգները։
Կղզու կեդրոնին մինչեւ 3000մ բարձրութիւն ունեցող լեռներ են։ Գետերը լեռնային են, ոչ նաւարկելի՝ Կրավոնա, Ռեսթոնիքա, Թարավօ, Թավինիանօ, Ռիցանեզէ եւ այլն։ Ամենախոշոր գետը Կոլոն է (90 կմ)։


== Արտաքին յղումներ ==
CNN coverage of rejection of autonomy proposals in 2003
Քորսիքայի զբոսաշրջական քարտէզներ
Քորսիքայի համալսարանԿաղապար:Ֆրանսայի երկրամասեր