armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Գումգաբուի Գորգերը

Գումգաբուի գորգերը, 19-րդ դարու վերջերը Իսթանպուլի Գումգաբու թաղի մէջ, պալատի շրջակայքի եւ արտասահմանի յաճախորդներու համար մետաքսի վրայ մետաղէ թելերով հիւսուած, Իրանական եւ Օսմանեան նախշեր կրող գորգեր են:
Գումգաբու թաղամասը կը գտնուի Իսթանպուլի պատմական թերակղզիին մէջ, ուր նոյն թաղին մէջ կը գտնուին նաեւ դարաւոր Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարքութիւնը, Սուրբ Աստուածածին Աթոռանիստ Մայր Եկեղեցին եւ Պէզճեան Մայր Վարժարանը: Իսկ պատմական թերակղզիին մէջ կան Բիւզանդիոն կայսրութեան պատկանող եւ նախկին ատեններէ հիմնուած պալատներ, եկեղեցիներ, մզկիթներ եւայլն:

Միջին Անատոլուէն իսթանպուլ ժամանած Հայ վարպետներու կողմէ հիմնադրուած Գումգաբուի գորգագործական արհեստանոցներու մէջ 19-րդ դարուն կը հիւսուէր արտակարգ որակով մաքուր մետաքսեայ գորգեր: Օսմանեան Սուլթաններու Մեծ պալատի մօտակայքը արտադրուող այս գորգերը կը մրցէին Հերեքէի կայսերական արհեստանոցներու հետ եւ այդ պատճառաւ հայ վարպետները կը ստիպուէին հիւսել գորգեր ալ աւելի զարմանալի որակով:
Հերեքէ եւ Գումգաբու իրարու շատ հեռու չէին, բնութային կազմն ալ իրարու շատ նման էր: Հերեքէի գորգագործարանի հայ վարպետները 19-րդ դարու կէսերը, աշխարհի ամենաբարձրորակ եւ թանկագին գորգերը հիւսած են: 

19-րդ դարուն վերջերը եւ 20-րդ դարուն, մետաքսի վրայ մետաղէ թելերով հիւսուած եւ հարուստ հանգոյցներով ուշագրաւ դարձած այս ստեղծագործութիւնները, մանաւանդ նախշերը՝ ներշնչուած են ՝ 16-17րդ դարերու դասական իրանական գորգերէ: Կարգ մը նմոյշները բացառիկ կերպով վերստին կը մեկնաբանէին իրանական գորգերը: Անշուշտ թէ թրքական ազդեցութիւններ ալ կան, որովհետեւ ի վերջոյ այս գորգերը Օսմանական շրջանին Գումգաբուի մէջ հիւսուած են: Միւս կողմէ, փոխանակ այդ շրջանի նեղ պայմաններուն՝ գիտարուեստական (թէքնիքական) ենթակառուցուածքը շատ յառաջացած գանձ մըն էր: Ըստ մասնագէտներու՝ այս գորգերը մետաքսի ու մետաղի հարստութենէն մինչեւ հիւսուածքի որակին եւ օգտագործուած յառաջադէմ գործադրութեան, բնօրինակ 17-րդ դարու իրանական գորգերէն աւելի լաւ են: Բայց Մերձաւոր Արեւելքի գորգագործութեան պատմական գրքերու մէջ Գումգաբուի գորգերուն շատ տեղ չի տրուիր:


== Յայտնի գորգագործական վարպետներնը ==
Յակոբ Գաբուճեան
Զարեհ Բենիամին
Թօսունեան
Կարապետ ԱբելեանՕսմանեան Կայսրութեան վերջին տարիներուն հայ գորգագործերուն շատը հեռացած են Գումգաբուէն եւ ուր որ երթան տարած են իրենց արուեստը այլ երկիրներ ու շարունակած են արտադրել Գումգաբուի գորգերը:
Յակոբ Իշխանեան

Յակոբ Միհրան Իշխանեան (27 Յուլիս, 1938, Գահիրէ, Եգիպտոս), Հայ քանդակագործ մըն է: 


== Կենսագրութիւն ==
Յակոբ Իշխանեան ծնած է 27 Յուլիս, 1938 թուականին, Գահիրէ, Եգիպտոսի մէջ։ 1948 թուականին անոր ընտանիքը ներգաղթած է Հայաստան։ 1964 թուականին աւարտած է Երեւանի պետական գեղարուեստական թատերական հաստատութենէն (այժմ կոչուած Երեւանի գեղարուեստական պետական ակադեմիա): Նոյն թուականին ան մասնակցած է նաեւ հանրապետական եւ միութենական ցուցահանդեսներու։ 1968 թուականին Յակոբ Իշխանեան անդամակցած է Հայաստանի Նկարիչներու Միութեան։ Մինչեւ 1977 թուական դասաւանդած է Երեւանի մանկավարժական հաստատութենէն ներս։ 1977 թուականին տեղափոխուած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, որտեղ մինչեւ ներկայիս կ'ապրի եւ կը ստեղծագործէ։


== Անհատական Ցուցահանդէսներ ==
1988 - Art Center College, Փասատինա (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
1994 - Biscotti Books, Փասատինա (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)


== Խմբային Ցուցահանդէսներ ==
1967 - Պուլկարիա
1969 - Լեհաստան
1971 - Չեխիա
1979- Skyline Center, Թոփանկա (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
1985- Armenian Center, Տիթրոյթ (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
1987- Richard/Bennett Gallery, Լոս Անճելըս (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
1987- Avian Gallery, Նիւ Եորք (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
1988- Downtown Show, Լոս Անճելըս (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
1989- Joslyn Art Center, Թորանս (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
1993- Joslyn Art Center, Թորանս (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
1998- Downey Museum of Art, Տաունի (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
2011 – The Power of Art, by Royal Gallery, Պըրպանք (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)
2014 – History and Landscape, Արարատ Էսքիճեան Թանգարան (Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ)


== Անոր Գործերը ==

«Երաժշտութիւն» - պրոնզ, 1962
«Մկրտիչը» - որձաքար, 1963
«Աղեղնաձիգ» - կաւար, 1963
«Անահիտ» - տուֆ, 1964
«Եվա» - տուֆ, 1964
«Երեբունի» - տուֆ, 1964
«Ցողիկ» - որձաքար, 1965
«Կարմիր կինը» - գաճ, 1966
«Ծնունդ» - խառն, 1967
«Նունէ» - պրոնզ, 1967
«Երիտասարդ հնագէտը» - պրոնզ, 1968
«Յաղթողը» - պրոնզ, 1969
«Մայրութիւն» - 1970
«Երիտասարդութիւն» - վարդագոյն մարմար, 1972
«Խաղաղութիւն նորելուկին» - պրոնզ, 1974 (Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ)
«Տիկինը» - գաճ, 1975
«Աղաւնիներ» - խեցեգործութիւն, 1976
«Արծիւ» - խառն, 1978
«Ծնողներս» - խառն, 1984
«Սէր» - խառն, 1984
«Երազանք» - խառն, 1984
«Համբոյր» - Կրաքար, 1986
«Երկրաշարժ» - Կրաքար, 1988
«Գարուն» - Կրաքար, 1988
«Թինա» - ձեւակերտ, 2002
«Թաթու» - ձեւակերտ, 2002
«Պարպարա» - ձեւակերտ, 2002
«Թաւջութակ» - ձեւակերտ, 2007
«Կիթառ» - ձեւակերտ, 2007
«Տիրամայր» - ձեւակերտ, 2007
«Առաջին օրուայ ծրարներ» խառն
Յակոբ Իշխանեանի գործերէն մաս մը կը գտնուի Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահին մէջ:
		
		
		
		
		


== Գրականութիւն ==
Դանիէլ Տզնունի, «Հայ կերպարուեստագէտներ» 1977 թ. Երեւան 192-193 էջ
Armenian art agenda, AAA Publishing House 1994 ISBN 0-9697-620-0-4 (անգլերէն)
Hagop Ishkhanian 1962-2008 2008 ISBN 978-1-60725-611-3 (անգլերէն)
Hagop Ishkhanian, Miniature world 2013 ISBN 978-1-4675-6135-8 (անգլերէն)


== Արտաքին յղումներ ==
Հակոբ Իշխանյան
Կարի Կարապետեան

Կարի Կարապետեան (լատինատառ՝ Gary Garabedian, արաբերէն՝ غاري غرابيديان) լիբանանահայ շարժապատկերներու տաղանդաւոր բեմադրիչ 1960-ական թուականներուն։ Սկսաւ իր արուեստագիտական կեանքը Լիբանանեան հեռուստանկերութեան մէջ "Ապու Սալիմ ալ Թապըլ» (արաբերէն`  أبو سليم الطبل) հեռատեսիլի serie-ով։ Նկարահանեց «Ալ Այն ալ Սահիրա» (արաբերէն`  العين الساهرة) / «Եա Լէյլ» (արաբերէն` يا ليل) եւ «Ապու Սալիմ ին Աֆրիքիա» (արաբերէն` أبو سليم في أفريقيا) վաթսունական թուականներուն (1963-1965): 
Իր 1969-ին նկարահանած շարժապատկերը «Կարօ» անունով (արաբերէն` غارو, լատինատառ՝ Garo) մեծ համբաւ ստացաւ։ Կը պատմէ կեանքը լիբանանահայ օրինազանց "ղապատայ" անձնաւորութեան մը եւ անոր եղերական մահը երբ Լիբանանի ներքին ապահովութեան ոյժերը զինք հալածեցին եւ սպանեցին։ Գլխաւոր դերերը խաղցած են շատ նշանաւոր լիբանանցի դերասաններ ինչպէս՝ Մահմուտ Սայիտ, Ժօզէֆ Նանօ, Սամիրա Պարուտի, Նատիա Ժամալ եւ Անթուան Քերպաժ։
Կարապետեանը զոհ գնաց մեծ սթուտիոյի հրդեհի մը մէջ երբ կը նկարահանէր «Քուլլունա Ֆիտա'իյյուն» այսինքն "Ամէնքս ֆետայի ենք" (արաբերէն`  كلّنا فدائيون) շարժապատկերը 1969 թուականին պատմելով Պաղեստինեան Դիմադրութեան ֆետայական դրուագ մը։ Պատկերին մէջ կը գործածուէր մուխի ձեռնառումբ մը ներկայացնելու ֆետայական գործողութիւն մը։ Այդ պատճառ դարձաւ հրդեհի մը սթուտիոներէն ներս։ Կարապետեան փրկուած էր հրդեհէն, բայց մերժելով ձեռնծալ մնալ, ետ ներս մտած էր այրող սթուտիոյէն ներս փորձելով փրկել այլ անձեր եւ մահացած այդ փորձին մէջ։
Ռունի Մարա

Մարա Ռունի (17 Ապրիլ 1985(1985-04-17), Պետֆորտ, Ուեսթչեսթըր, Նիու Եորք, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,, Փեթֆորթ, ԱՄՆ), ամերիկացի դերասանուհի, որ մարմնաւորած է Նենսիի դերը «Էլմ Փողոցի Մղձաւանջը» (անգլերէն՝ A Nightmare of Elm Street), ան խաղացած է «Վիշապի դաջուածքով աղջիկը» (անգլերէն՝ The Girl with the Dragon Tattoo) ֆիլմին մէջ, որ իրեն համար առաջադրուած է Ոսկեայ գնդակ եւ Օսքար մրցանակները։
Երշիկ

Երշիկ, տարբեր կենդանիներու աղացած միսի եւ տարբեր համեմներու խառնուրդով պատրաստուած ուտեստ, որ ընդհանպապէս կը թաղանթապատուի աղիքով։ Կան երշիկներու բազմաթիւ տեսակներ՝ թաղանթապատ եւ անթաղանթ, հում ուտելու պիտանի կամ եփուող երշիկներ։


== Պատմութիւն ==
Երշիկի ծագումը կապուած է մսագործութեան զարգացման հետ։ Ժամանակի ընթացքին մսագործները, իրենց աշխատանքը աւելի արդիւնաւէտ դարձնելու եւ կենդանիի մարմնին տարբեր մասերը չվատնելու նպատակով, աղով եւ այլ համեմներով կը մշակէին կենդանիին աղիքները եւ զանոնք կը լեցնէին զօրաւոր համեմուած մսային խառնուրդով։ Ապա, պատրաստուած սնունդը կը չորցուէր։
Իր մէջի աղի ու համեմներու առատութեան պատճառով երշիկը երկար պահուող ուտեստ է։


== Բաղադրութիւն ==
Երշիկներու հումքը խոզի, կովու, հորթի եւ կամ հաւազգիներու (հաւ, սագ, բադ, հնդկահաւ) աղացած միսն է։ Միջուկը պատրաստելու համար կ՛օգտագործուի մէկ կամ մէկէ աւելի կենդանիներու աղացած թարմ միսի խառնուրդը, որուն վրայ կ՛աւելցուին համեմներ, շաքար, ալիւրի տեսակներ, կաթ, ինչպէս նաեւ այլ բնական ու քիմիական յաւելանիւթեր (չոր կամ խոնաւ կաթնասպիտակուց, նատրիումի կազեինատ, սպիտակուցային հարստացուցիչներ, արեան փլազմա եւ կենդանական կամ բուսական ծագման այլ սպիտակուցներ)։
Տնական պայմաններու մէջ պատրաստուած աւանդական երշիկները չունին քիմիական յաւելումները։ Տնական երշիկներու հիմնական բաղադրութիւնն է աղացած կամ ծեծած միս, ալիւրի տեսակներ, համեմներ, կանաչեղէն, եւ ջուր։
Երշիկի համար օգտագործելի միսը պէտք է մաքրուի ոսկորներէ, ճարպերէ, ջիլերէ եւ արիւնոտ երակներէ։


== Երշիկի տեսակներ ==
Երշիկի աւանդական տեսակները կը պատրաստուին կենդանիին լաւ մաքրուած աղիքներով։ Սակայն, ներկայիս կան երշիկի տեսակներ, որոնք կը պատուին քոլաժէնէ պատրաստուած բնաթաղանթներով եւ նոյնիսկ՝ բարակ կերպընկալէ պատրաստուած թաղանթներով։
Երշիկի տեսակներ են հում ապխտած երշիկը, եփած-ապխտած երշիկը, կիսաապխտած երշիկը։


== Արտաքին յղումներ ==
Լեհական կլեիբասա (նրբերշիկ)
Չեխական նրբերշիկի բաղադրատոմսը (չեխերենով)
https://en.wikipedia.org/wiki/Sausage
Սթան Լի

Սթան Լի (անգլերէն՝ Stan Lee, իսկական անունը՝ Սթէնլի Մարթին Լիպըր, 28 Դեկտեմբեր 1922(1922-12-28)[…],  - 12 Նոյեմբեր 2018(2018-11-12)[…], Սեդարս-Սինայ բժշկական կենտրոն, Բևերլի Գրոուվ, Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ամերիկացի գրող, դերասան, արտադրող, հաղորդավար, քոմիքներու հեղինակ, Marvel Comics կազմակերպութեան նախկին տնօրեն։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Նիւ Եորք, Ռումանիայէն արմատներով հրէական ընտանիքէն ներս։ Ծանր պայմաններուն մեծցած է, քանի որ հայրը քիչ կ'աշխատէր: Սաննը ինը տարեկան էր, երբ ընտանիքով տեղափոխուեցան Ուաշինթըն: Հոն ալ ծնած է իր միակ եղբայրը։
Սթանը միջնակարգ դպրոցն աւարտած է Պրոնքս, քանի որ այդ ժամանակ ընտանիքով հոն կ'ապրէին։ Փոքր տարիքէն սկսեալ տարբեր աշխատանքներ կատարած է՝ լուրեր կը ժողվէր, գրի կ'առնէր եւ կը վաճառէր, սէնտուիչներ կը մատակարարէր, նաեւ New York Herald Tribune թերթին վաճառքով կը զբաղէր։
Յայտնի դառնալուն համար Սթանը օգնած են՝ Ռոպի Սոլոմոնը (Սթանի հորեղբայրը), Timely Comics ամսագրի խմբագիր Ճոյ Սայմընը, քոմիքներու հեղինակ Մարթին Կուտմանը եւ այլք։
Որոշ յայտնի նկարիչներու հետ համագործակցելով (որոնցմէ ամենայայտնիները Ճէք Քեորպին եւ Սթիւ Տիթքոն են), Սթան ստեղծած է այնպիսի յայտնի քոմիքներու հերոսներ, ինչպիսիք են՝ Սարդ մարդը, Երկաթեայ մարդը, Հալքը եւ այլ կերպարներ։
Սթանն ունէր սեփական ալիքը YouTube ընկերային կայքին մէջ, որուն անունն էր «Հերոսներու աշխարհը» (անգլերէն՝ World of Heroes):
2018 թուականի Նոյեմբերի 12-ին մահացած է:


== Արտաքին Յղումներ ==
Ալեքսէյ Կեկեչքորի

Ալեքսէյ Ալեքսանտրի Կեկեչքորի (23 Նոյեմբեր 1887(1887-11-23), Քութայիսի նահանգ, Սենակ - 7 Յունիս 1928(1928-06-07), Թիֆլիս, Խորհրդային Միութիւն)), խորհրդային պետական եւ կուսակցական գործիչ, Կովկասի մէջ յեղափոխական շարժման մասնակից։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Քութայիսի նահանգի Սենակի գավառի Նաոգալեզի գիւղին մէջ (Մարտվիլի մոտակայքին մէջ), ազնուականի ընտանիքի մը մէջ։ Կրթութիւնը ստացած է գիւղի երկդասարարնանի դպրոցին մէջ։ 1901 թուականէն սկսեալ ընտանիքէն առանձնացած է եւ աշխատանքի անցած է Բաթումիի Ռոտշիլդի գործարանին մէջ։
1908 թուականէն սկսեալ, էղած է կոմունիստական կուսակցության անդամ։ Կատարած է կուսակցական քարոզչական աշխատանքներ Թիֆլիսի, Բաքւոյ, Չելյաբինսկի, Մեգրելիայի, Դոնի Ռոստովի մէջ։ Փետրուարեան յեղափոխութիւն էն յետոյ, 1917 թուականին մասնակցած է Քութայիսիի բոլլշեւիկեան բիւրոյի ստեղծմանը։
Արիստակէս Տիրացու

Արիստակէս Տիրացու (Յովհաննէսեան, 7 Հոկտեմբեր 1812(1812-10-07), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 27 Փետրուար 1878(1878-02-27), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն), նշանաւոր տաճկահայ երաժիշտ։
Ծաղկեցաւ Կ. Պոլսոյ մէջ ԺԹ-րդ դարուն, երբ դեռ չէր կանոնաւորուած Հայկական ձայնագրութիւնը։ Ապա կամաց-կամաց կը սկսէր վերակենդանանալ՝ շնորհիւ ժամանակի երաժշտագէտներուն։ Այդ երաժշտագէտներու շնորհիւ եւրոպական ձայնագրութիւնը կանոնաւորեցաւ։ Շարականներու մէջ՝ ի հնուց եղած ձայնանիշներէն, կազմեցին հայկական ձայնանիշներու ութնեակը (փօ, է, վէ, բէ, խօ, նէ, պա եւ փօ երկրորդական)։
Արիստակէսը անդրանիկ ձայնագրագէտներից մէկն էր եւ 40 տարիի չափ ձայնագրութեան ուսուցիչ եղաւ։ Ունեցաւ բազմաթիւ աշակերտներ, որոնք ցրուեցան գաւառները եւ բեղմնաւոր գործունէութիւն ցոյց տուին։ Այս նշանաւոր տիրացուն կը մահանայ Կ. Պոլիս 13 Ապրիլ 1878-ին՝ խոր ծերութեան մէջ։


== Աղբիւր ==
Բառարան Հայ Կենսագրութեանց, Հայկ ՏԷր-Աստուածատուրեանց, Ա. հատոր, Թիֆլիս 1904, էջ 148։
Ցեղասպանութեան որբերը

«Ցեղասպանութեան որբերը» (անգլերէն՝ «Orphans of the Genocide»), հայ բեմդրիչ Պարէտ Մարոնեանի ժա­պա­ւէնը՝ Հայոց ցեղասպանութեան մասին։


== Նիւթը ==
Նիւ­թը ցե­ղաս­պա­նու­թեան որ­բե­րու ա­ռօ­րեան է, ի՞նչ կը նշա­նա­կէ ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէ ետք որբ մնալ։
Վաւերագրական ժապաւէնը կը հետեւի Մորիս Միսաք Քէլէշեանին, որուն հետախուզութեանց շնորհիւ կարելի եղած է Պէյրութի մօտակայ Այնթուրա շրջանին մէջ գտնել մօտաւորապէս հազար հայ որբերու պարտադիր թրքացման վայրը հանդիսացած որբանոցը: 
Ժապաւէնը կը պատմէ նաեւ շարք մը այլ որբանոցներու պատմութիւնը՝ լուսարձակի տակ առնելով Մերձաւոր Արեւելքի օգնութեան հիմնարկութեան տարած հսկայ աշխատանքը՝ աւելի քան 150,000 հայ որբերու պատսպարման ու կերակրելու գործին մէջ, 1919-էն 1926 թուականներուն: Այդ օրերուն հաստատուած էին աւելի քան 200՝ ժամանակաւոր կամ մնայուն որբանոցներ, որոնցմէ մէկն էր 22,000 որբերու տուն հանդիսացած որբանոցը Գիւմրիի մէջ:

Շարք մը այլ որբերու կողքին, կը պատմուի նաեւ այն հայ որբուհիին մասին, որ որդեգրուած է Աթաթուրքին կողմէ եւ դարձած Թուրքիոյ ազգային հերոսուհիներէն մէկը:


== Դրդապատճառը ==
«Ցեղասպանութեան Որբերը» ֆիլմին խթաններէն մէկը հանդիսացած է հռչակաւոր եւ հայասէր լրագրող Ռապըրթ Ֆիսքի մէկ յօդուածը՝ Այնթուրայի մէջ հայ որբերը թրքացնելու նպատակով օգտագործուած որբանոցին մասին, որուն խորագիրն էր՝ «Հայկական Ցեղասպանութեան ապրող փաստ մը»:


== Արտագին յղումներ ==
ՊԱՐԵՏ ՄԱՐՈՆԵԱՆԻ «ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՈՐԲԵՐԸ» ՎԱՒԵՐԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՊԱՒԷՆԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹԵԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐՈՒՆ ՈՏՆԱՀԵՏՔԵՐՈՎ։
Պարէտ Մարոնեանի «Ցեղասպանութեան Որբերը»։
Մայրենի Լեզուի Միջազգային Օր

Մայրենի Լեզուի Միջազգային Օր, Նոյեմբեր 1999-ին, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Ընդհանուր ժողովի 30-րդ նիստին` լեզուներու եւ մշակոյթներու բազմազանութիւնը պահպանելու եւ զարգացնելու գլխաւոր առաջադրանքով տրուած որոշումն է։
Միջազգային Մայրենի լեզուի օրը կը յիշատակուի 2000 թուականէն ի վեր։
Պատճառը աշխարհի տարածքին յամեցող խտրականութեանց եւ հալածանքներու հակաքաղաքակրթական «ժառանգութիւն»ն էր, որուն ամէնէն ահաւոր դրսեւորումներէն էին մայրենի լեզուներու դէմ ցուցաբերուած անհանդուրժողութիւնն ու այլամերժութիւնը: Քաղաքակրթութիւններու պատմութեան բազմազգեան բոլոր մատեաններուն մէջ, հազարաւոր տարիներէ ի վեր, մարդկութիւնը դէմ յանդիման գտնուած է բռնակալ ու տիրակալ հզօր ազգերով, որոնք մայրենի լեզուին, նաեւ` այդ ճամբով գերիշխած են  մշակոյթին, փոքր ու տկար ազգերուն պարտադրած մեղսագործութեան:։
Ըստ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գնահատականի՝ աշխարհի վեց հազար լեզուներ կորուստի մատնուելու եզրին են։


== Պատմութիւն ==

1947-ին, երբ անգլիացիները վերջապէս կը հեռանան Հնդկաստանէն, կը կազմաւորուի Փաքիստան  պետութիւնը։ Ան կազմուած էր երկու խոշոր տարածաշրջաններէ, որոնք իրարմէ կտրուկ կը տարբերէին մշակոյթով եւ լեզուով. արեւմտեան Փաքիստանին մէջ կ՚իշխէր ուրտու լեզուն, իսկ արեւելեանին մէջ՝ պենգալերէնը։ Չնայած պենգալերէնը միլիոնաւոր մարդկանց մայրենի լեզուն էր, սակայն 1948-ին Փաքիստանի կառավարութիւնը ամբողջ երկրին համար պետական լեզու կը հռչակէ ուրտուն։
Կառավարութեան որոշումը երկրի արեւելեան մասի բնակչութեան մեծ մասը դժգոհութեամբ կ՚ընդունի, բողոքի ցոյցեր տեղի կ՚ունենան։ Կառավարութիւնը ոչ միայն հաշուի չի նստիր արեւելեան տարածաշրջանի բնակիչներու պահանջներուն հետ, այլեւ կը ճնշէ պենկալերէնի պաշտպանութեան ուղղուած ցոյցերը։ Իսկ 1952-ին Տակկա քաղաքին մէջ կայացած ուսանողական ցոյցը ճնշելու ժամանակ քանի մը մարդ կը զոհուի յանուն իրենց մայրենի լեզուի իրաւունքի պաշտպանութեան: Այս ողբերգական դէպքերուն հետեւանքով արդէն բողոքի զանգուածային ցոյցեր ծայր կ՚առնեն։ Հակամարտութեան ընթացքին 1956-ին պենկալերէնը, ի վերջոյ, պետական լեզուի կարգավիճակ կը ստանայ։
Մայրենի լեզուի իրաւունքներու համար մղուող պայքարը նպաստեց պենկալցիներու ազգային ինքնագիտակցութեան աճին։ Ազգային-ազատագրական պատերազմէն ետք Արեւելեան Փաքիստանը առանձնացաւ, եւ 1971-ին առաջացաւ նոր պետութիւն՝ Պանկլատէշը։
Պանկլատէշի մէջ 21 Փետրուարը կը նշուի որպէս ազգային տօն՝ Մայրենի լեզուի օր, իսկ մայրաքաղաք Տակկայի մէջ զոհուած ուսանողներու յիշատակին յուշարձան կը կանգնեցուի։
Բուռն իրադարձութիւններու յիշատակին Նոյեմբեր 1999-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն 21 Փետրուարը Մայրենի լեզուի միջազգային օր կը հռչակէ։
Տիրան Էօմիւրեան

Տիրան Գրիգորի Էոմյուրյան (1875, Կեսարիա - 1915), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Տիրան Էօմիւրեանը ծնած է 1875 թուականին, Կեսարիա։ 1899 թուականին աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի բժշկա­կան բաժինը։ Գաղատիոյ (Անգարա) հիւանդանոցէն ներս աշխատած է (իբրեւ բժիշկ)։
Հաւանաբար, 1915 թուականին՝ ժանտախտէն մահացած է։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պո­լիս, 1919։
Մեզպուրեան Ա., Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ, Ս­թան­պուլ, 1940։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Հայ Գուսաններ

Գուսան, ստեղծագործող եւ կատարող արուեստագէտ՝ հին եւ միջնադարեան Հայաստանի մէջ։ Դեռ 5-րդ դարուն, «Պատմութիւն Հայոց» աշխատութեան մէջ՝ Մովսէս Խորենացին յիշատակած է Գողթան երգիչներու մասին։
Գողթան երգիչները գուսան-վիպասաններ էին, որոնք ստեղծած եւ կատարած են Հայկազն Տիգրանի, Շամիրամի, Աժդահակի, Արտաշէսի եւ Սաթենիկի եւ ուրիշներու մասին երգեր։ Վաղ միջնադարեան հայերէն թարգմանութիւններուն եւ բնագիրներուն մէջ՝ Գուսանը կ'օգտագործուէր իբրեւ հին յունական միմոս (μίμος) բառի համարժէք, կը ներառէ ընդհանրական իմաստ մը, որ կը համապատասխանէ նոր ժամանակներուն ընթացքին ընդունուած մասնագէտ հասկացողութեան։ Գուսան կոչուած են երգիչները, նուագածոները, պարողները, պատմա-առասպելական զրոյցներ եւ վիպական երգեր աւանդողերը, ժողովրդական հրապարակային թատրոնի դերասանները՝ ձեռնածուները, աճպարարները, լարախաղացները եւ խեղկատակները։ Հայաստանի մէջ՝ կին գուսանները կոչուած են վարձակ։
Ուշ միջնադարի ընթացքին, գուսաններու տարբեր խումբեր պարզապէս վերածուեցան աշուղներու կամ սազանդարներու։


== Տե՛ս նաեւ ==
Գուսանական երաժշտութիւն
Գողթան երգիչներ
Կաքաւիչ
Հնդկաչինական վագր

Հնդկաչինական վագր (լատ.՝ Panthera tigris corbetti), կատուազգիներու ընտանիքի վագրի տեսակ։ Տարածուած է հիմնականին Ասիոյ աշխարհամասին մէջ՝ Քամպոճայի, Լաոսի, Մալեզիայի, Միանմայի, Թայլանտի եւ Վիեթնամի մէջ:
Վագրերու այս տեսակի անուանումը տուած է անգլիացի գիտնական Ճիմ Կորպետը՝ 1968-ին:
Լեռնային վայրերուն մէջ կը բարձրանայն մինչեւ 3000 մ բարձրութեան վրայ։


== Արտաքին տեսք ==
Հնդկաչինական վագրերը ունին նոյն ֆիզիոլոգիական եւ ձեւաբանական կառուցուածքը, ինչպէս պենկալեան եւ ամուրեան վագրերը։ Հնդկաչինական վագրերը կը հասնին 2,55—2,85 մեթրի։
Հնդկաչինական վագրերը կը կշռեն 150 մինչեւ 195 քկ: Սակայն կը հանդիպին հազուագիւտ դէպքեր, երբ հնդկաչինական վագրը կը կշռէ 250 քկ:
Գլուխը համեմատաբար փոքր է, ինչպէս պենկալեան եւ ամուրեան վագրերուն մօտ։ Ունին վառ գոյնի գունաւորում։


== Տարածուածութիւն ==
Տարածուած են բացառապէս Արեւելեան Ասիոյ  շարք մը պետութիւններու մէջ եւ այդ ալ քիչ քանակութեամբ։ Ամէնէն շատ թիւով հնդկաչինական վագրերը կը բնակին Թայլանտի մէջ:
Հազուադէպ կը հանդիպին նաեւ Հնդկաստանի հարաւային հատուածին մէջ՝ Լաոսի հետ սահմանի մօտ։ Տարածուած են նաեւ Քամպոճայի, Լաոսի, Մալեզիայի, Միանմայի, Թայլնատի եւ Վիեթնամի մէջ:
Զիլան Տիգրիս

Զիլան Տիգրիս (1972, Տիարպեքիր, Թուրքիա - 6 Փետրուար 2023(2023-02-06), Տիարպեքիր, Թուրքիա), հայ երգչուհի։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Տիգրանակերտ, ուր ստացած է իր տարրական, միջնակարգ եւ  բարձրագոյն կրթութիւնը: Ան հայկական ծագում ունի մօր եւ հօր կողմէն։
Երգչուհին 2015-ի Օգոստոսին մասնակցած էր Հայաստանի Սփիւռքի նախարարութեան կողմէ կազմակերպուած «Արի տուն» ծրագիրին, որու ծիրէն ներս ալ, 85 հայերու հետ միասին, այցելած էր Հայաստան։
Երգչուհիին Մեծ մայրը (մօր մայրը) իր ամբողջ ընտանիքը կորսնցուցած է Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ։


== Մահ ==
6 Փետրուար 2023-ին, Թուրքիոյ հարաւ-արեւմտեան շրջաններուն մէջ տեղի ունեցած ուժգին երկրաշարժին հետեւանքով փլատակներուն տակ մնացած են երգչուհի Զիլան Տիգրիսն ու իր ամուսինը։ Իսկ 9 Փետրուար 2023-ին, փլատակներուն տակէն մահացած դուրս բերուած են։
Մուհամմէտ Ալի

Մուհամմետ Ալի, (17 Յունուար 1942(1942-01-17)[…], Լուիսվիլ, Կենտուկի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ - 3 Յունիս 2016(2016-06-03)[…], Սկոտսդեյլ, Մարիկոպա շրջան, Արիզոնա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ծնած որպէս՝ Քասիուս Մարսելուս Քլէյ կրտսեր (անգլերէն՝ Cassius Marcellus Clay, Jr. ), ափրիկեցի-ամերիկացի նշանաւոր արհեստավարժ՝ ծանրակշիռ խումբի, բռնցքամարտիկ, մարդասէր եւ հասարակական գործիչ։
Ալին 1960 թուականի 17-րդ ամառնային Ողիմպիական խաղերու ախոյեան՝ թեթեւ ծանրքաշային կարգին, ախոյեան (1964-1966, 1974-1978), 5 անգամ արժանացած էր «Տարուան բռնցքամարտիկ» տիտղոսին (1963, 1972, 1974, 1975, 1978), ըստ «The Ring» ամսագիրին՝ «Տասնամեակի բռնցքամարտիկ»ը (1970-ականներ), պատմութեան մէջ 2-րդ բռնցքամարտիկը, որ «Sports Illustrated» ամսագիրի կողմէն արժանացած է «Տարուան մարզիկ» կոչումին։ 1974-ին, քանի մը մարզային հանդէսներու կողմէն ճանչցուած էր «Դարու մարզիկ»։ Ասպարէզի աւարտին ընդգրկուած է Բռնցքամարտի փառքի սրահին (1987) եւ Բռնցքամարտի միջազգային փառքի սրահին (1990) մէջ։ Վառ բանախօս եղած է։
Թէեւ ծնած է որպէս Քասիուս Քլէյ, 1964 թուականի 25 Փետրուարին մրցամարտին յաղթելէ ետք, կը միանայ Տիթրոյթի մէջ ստեղծուած «Իսլամ ազգ» կրօնական շարժման, 1975-ին կը դառնայ Սիւննի իսլամ եւ կը փոխէ անունը Քասիուս Էքս (անգլերէն՝ Cassius X), այնուհետեւ՝ Մուհամմէտ Ալի եւ հետագային հանդէս կու գայ այդ անունով։ 1967-ին՝ երեք տարի անց՝ աշխարհի ծանրքաշային ախոյեան հռչակուելէն ետք, Ալի կը հրաժարի միանալ ԱՄՆ զինուած ուժերուն, երբ այն ատեն կը մասնակցէր Վիեթնամի պատերազմին, որուն պատճառով ինք կը որակազրկուի 3 տարիով, ինչպէս նաեւ կը զրկուի յաղթած տիտղոսներէն։ Ալի դէմ էր պատերազմներու եւ կրօնական համոզումներու։ Այդ ժամանակ ան կը նշէ. «Ես այդ Վիեթ Քոնկի հետ կռիւ չունիմ․․․ անոնցմէ ոչ մէկը ինձ երբեւիցէ սեւամորթ անուանած չէ» (անգլ.՝ "I ain't got no quarrel with them Viet Cong․․․ No Viet Cong ever called me nigger")։ Վերադառնալով մարզաշխարհ՝ ան ետ կը գրաւէ աշխարհի ախոյեանի տիտղոսը՝ պայքարելով «բռնցքամարտի ոսկէ դարաշրջանի» լաւագոյն բռնցքամարտիկներու դէմ։
Այդ խօսքերով Ալի  բողոքի մեծ ալիք կը բարձրացնէ երիտասարդ Ամերիկացիներու շրջանակին մէջ, որոնք դէմ էին Վիեթնամի դէմ մղուող պատերազմին։ Ալիին խօսքերը, իրենց կարգին, ներշնչանքի աղբիւր կը հանդիսանան սեւամորթներուն իրաւունքներու նշանաւոր պաշտպան Մարթին Լուտըր Քինկի (Martin Luther King, Jr.) համար։
Ալիի անունը կապուած է բռնցքամարտի պատմութեան շարք մը մեծագոյն մարտերուն հետ։ Այդպիսի պատմական հանդիպումներէն ակներեւ է իր եւ Ճօ Ֆրէյզըրի (Joe Frazier) միջեւ տեղի ունեցած 3 հանդիպումները, ինչպէս նաեւ իր ու Ճորճ Ֆորմանի (George Edward Foreman) մարտը, ուր ան 7 տարի անց ի վերջոյ դարձեալ կը նուաճէ կորսնցուցած տիտղոսները։
Մարզական գործունէութիւնը աւարտելէ ետք զբաղած է հասարակական եւ բարեգործական գործունէութեամբ, եղած է ԵՈՒՆԻՍԵՖ-ի բարի կամքի դեսպան (1998-2008)։
1999-ին «Sports Illustrated» հանդէսին կողմէ Ալի կը ճանչցուի «Դարու մարզիկ», իսկ BBC-ի կողմէ՝ «Դարու մարզիկ»։