armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Մարգարիտա Միքայէլեան

Մարգարիտա Իսահակի Միքայէլեան (30 Օգոստոս 1927, Մոսկուա, Ռուսաստան – 10 Դեկտեմբեր 2004, Մոսկուա, ՌԴ), թատրոնի եւ ֆիլմի հայ բեմադրիչ, սենարիստ, ֆիլմի բեմադրիչ Սերգէյ Միքայէլեանի կինը։


== Կենսագրութիւն ==
Մարգարիտա Միքայէլեան, ծնած է 1927 թուականին Մոսկուայի մէջ։ 1952 թուականին աւարտած է Մոսկուայի Ա․ Լունաչարսկի անուան Թատերական արուեստի պետական հիմնարկի (ԳԻՏԻՍ) բեմադրիչի բաժինը։ 1951 թուականէն ներկայացումներ բեմադրած է Սարատովի, Գորկիի, Մոսկուայի «Սովրեմեննիկ» եւ այլ թատրոններու մէջ։ 1953-1956 թուականներուն եղած է Թաշքենթի Օսթրովսքիի անուան գեղարուեստա-թատերական հիմնարկի դերասանական դասընթացքներու ղեկավարը։ Բեմադրած է շարք մը ներկայացումներ ուզբեկական թատրոններուն մէջ։ 1966-1982 թուականներուն աշխատած է Մոսկուայի Սատիրա թատրոնին մէջ որպէս բեմադրիչ։
Մահացած է 2004 թուականին։ Թաղուած է Պերետելկինսկի գերեզմանոցը։


== Թատերական աշխատանքներ ==
Շողք
Փոքրիկը եւ Կառլսոնը, որոնք կը բնակին տանիքը
Երկարագուլպայ Պեպին


== Ֆիլմագրութիւն ==


=== Բեմադրիչ ===


=== Սենարիստ ===


== Արտաքին յղումներ ==
Մարգարիտա Միքայէլեանի մասին dic.academic.ru կայքին մէջ
Մարգարիտա Միքայէլեանի մասին Կինոյի հանրագիտարանին մէջ
Գէորգ էֆենտի

Գէորգ էֆենտի, հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Գէորգ էֆենտին ծնած է 1894 թուականին, Հալէպ։ 1911-1914 թթ. ուսանած է Դամասկոսի համալսարանի բժշկական բաժինէն ներս։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելուն պատճառով, ըլլալով համալսարանի 3-րդ կարգի ուսանող, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ 4-րդ բանակի առողջապահական գունդի մէջ ծառայած՝ որպէս զինուորական բուժակ։
Մահացած է 1915 թուականի Հոկտեմբեր 18-ին՝ 21 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Օսմաներէն

Օսմաներէնը կամ օսմանեան Թրքերէնը, թրքերէն լեզուի զարգացման փուլերէն մէկն է որ, Օսմանեան կայսրութեան մէջ պաշտօնական լեզու ըլլալով կը գործածուէր։ 13-րդ եւ 20րդ դարերու միջեւ Անատոլիի  եւ Օսմանեան Կայսրութեան բոլոր քաղաքներուն մեջ գործածուած է։ Բառապաշարի մեծամասնութիւնը կը բաղկանայ պարսկերէն եւ արաբերէնէ։ Ժողովուրդի մեջ այս լեզուի համար «Հին թրքերէն» կ՛ըսուի բայց սխալ մէկ արտայայտութիւն մըն է։
92 (թիւ)

Կաղապար:Արեւելահայերէն

92 (իննսուներկու), բնական թիւ է

Տարուայ 92րդ օրը Ապրիլ 2-ն է (նահանջ տարիներուն՝ Ապրիլի 1-ը)


== Թուագիտութիւն ==
իր շրջուած տեսքի թիւին գումարելիս կը ստացուի քառակուսի թիւ՝ 92+29=112


== Այլ ==
+92-ը Փաքիստան զանգելու քոտն է
92-ով ISBN ին մէջ կը նշուեն որպէս միջազգային կազմակերպութիւններու, ինչպէս օրինակ, ԵՈՒՆԵՍՔՕյի հրատարակած գիրքերը
92-ն են հինգանկիւնային վաթսունանիստի գագաթները


== Տես նաեւ ==
1992 թուական
Գենուա

Գենուա կամ Ճենովա, իտալ.՝ Genova), քաղաք Իտալիոյ մէջ։ Կը հանդիսանայ Լիկուրիա մարզին գլխաւոր քաղաքը։ 608, 676 բնակչութեամբ եւ Իտալիոյ մեծութեամբ 6-րդ քաղաքը։ Քաղաքին տարածքը 243, 60 քմ է։ Գենուան Միջերկրական ծովի եւրոպական ամենամեծ քաղաքներէն է եւ կը հանդիսանայ Իտալիոյ գլխաւոր նաւահանգիստը։
Գենուայի մականունն է la Superba (թարգ.՝ հոյակապը), որ պատճառ է քաղաքի փառաւոր անցեալին եւ գեղեցիկ կառոյցներու։ Գենուան նաեւ յայտնի ճանապարհորդ՝ Քրիստափոր Կոլոմբոսի ծննդավայրն է։


== Բնակչութիւն ==
Նշան Պագալեան

Նշան Յովսէփ Պագ(գ)ալեան (1872, Տիգրանակերտ - 1915, Խնուս), հայ բժիշկ։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1872 թուականին Տիգրանակերտ, հայ առաքելական ընտանիքի մէջ։
Աւարտած է Այնթէպ գոլէճը եւ ստացած «պսա­կա­ւոր արուես­տից» վկայական։ 1914 թուականին աւարտած է Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժիը։ Եղած է ՀՅԴ–ի անդամ։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Խնուսի զինուորական հիւանդանոցին մէջ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած։ Բուժելով եւ խնամելով հիւանդանոցի զինուորները, յատուկ հոգատարութիւն ցուցաբերած է հայերուն, զոր թուրք բժշկապետին համար անհաճոյ էր։ 1915 թուականին սպանուած է իր պաշտօնակից բժշկապետի կողմէն՝ Խնուսի մէջ, 43 տարեկան հասակին։


== Գրականութիւն ==
Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ.Պոլիս, 1919։
Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
Հայրապետեան Վ., Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Ե., 1990։
Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալպոմ-ատլաս, Բ. հատոր, Գոյամարտ, 1914-1925, Լոս Անճելըս, 2001։
Քէստենեան Հրաչ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն Շրջանաւարտ Եւ Մեծ Եղեռնին Նահատակուած Հայ Բժիշկներ, “Ազ­դակ”, 01-11-2012։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Քասախ գետ

Քասախ, գետ Հայաստանի Արագածոտնի եւ Արմաւիրի մարզերուն մէջ։ Երկայնքը՝ 89 քմ է, աւազանին մակերեսը՝ 1480 քմ2։
Քասախի ակունքները երեք գետակներ են, որոնցմէ ձախ օժանդակը՝ Քարաղբիւր, սկիզբ կ'առնէ Փամբակի լեռներուն հարաւային լանջերէն, կը հոսի նախկին Ախուրեանի շրջանով։ Աջակողմեան միւս երկու՝ Դազքենդ եւ Ծաղկահովիտ օժանդակները սկիզբ կ'առնեն Արագածի հիւսիսային լանջերէն, կը հոսին Արագածի շրջանով, մեծ մասամբ կը հոսին հարթ մարգագետիններով, եւ Ռյա Թազա գիւղին մօտակայքը կը միախառնուին աջ կեդրոնական հոսանքին։ 
Քասախը վերին հոսանքին մէջ դանդաղահոս է եւ սակաւաջուր, իսկ միջին հոսանքին մէջ կը դառնայ  բաւական ջրառատ ու արագահոս։ Վերին հոսանքին գետին հունը շուրջ 8 ամիս կը ցամքի: Մշտական հոսք ունի Ապարանէն սկսեալ, ուր անոր մէջ կը թափին յորդառատ աղբիւրներէն գոյացած քանի մը ջրառատ գետակներ։ Կը հոսի հարաւ-արեւելեան ուղղութեամբ եւ Ապարանի ջրամբարէն հարաւ, Ափնագիւղ գիւղէն արեւելք կը թեքի դէպի հարաւ եւ, աջէն իր մէջ առնելով Գեղարոտ վտակը, կը մտնէ Քասախի կիրճը։ Աւելի ջրառատ եւ սրընթաց է Քասախի միջին հոսանքը, յատկապէս Աշտարակի եւ Օշականի մօտակայքը, ուր գետին հովիտը մինչեւ 200 մ բարձր հասնող խոր ձոր է։ Օշական գիւղէն ցած՝ Քասախը դուրս կու գայ Արարատեան դաշտ եւ, աջէն իր մէջ ընդունելով Ամբերդ վտակը, գետաբերանային մասին մէջ կը բաժնուի քանի մը բազուկներու եւ ձախէն կը միանայ Սեւ ջուրին։
Ստորին հոսանքին մէջ՝ Արարատեան դաշտին սահմաններուն, Քասախի ջուրերը գրեթէ ամբողջովին կ'օգտագործուին շրջակայ գիւղերու ցանքի տարածութիւնները եւ այգիները ոռոգելու համար։ Այդ պատճառով, հոն ամրան ամիսներուն (ջուրի ամէնէն ուժեղ գոլորշիացումներու շրջանին) Քասախը կը ցամքի։


== Այլ անուններ ==
Քասախ գետը տարբեր ժամանակներու ընթացքին նշանաւոր եղած է նաեւ հետեւեալ անուններով՝ Ապարան, Խարգախ, Խարսաղ, Կսզախ, Կասագ, Կասախ, Կասսախ, Կարբի, Կարբիի ջուր, Կարբի ջուր, Կարբո ջուր, Կարբվո ջուր, Կարբու ջուր, Կարպի, Կարփի, Ղազախ, Վսղարշապատի գետ, Քասախ, Քարբի, Քարբւոյ ջուր, Քարսախ, Քարսահ, Քարսահղ, Քարսաղ, Քարփի, Քացախ, Քսաղ։


== Պատկերասրահ ==
Աֆիոնքարահիսար

Աֆիոնքարահիսար (թուրք.՝ Afyonkarahisar), քաղաք Փոքր Ասիոյ արեւմտեան մասին։ Կը գտնուի ծովի մակարդակէն 1034 մ․ բարձրութեան վրայ, Անգարա մայրաքաղաքէն 250 քմ․ հարաւ-արեւմուտք, Աքար գետի հոսանքի երկայնքին։ Համանուն մարզին վարչական կեդրոնն է։ Բնակչութեան թիւն է 299 673, ըստ 2018-ի մարդահամարին։


== Անուան ստուգաբանութիւն ==
Անունը կը թարգմանուի Աֆիոն - սեւ - բերդ  (Afyon Kara Hisar)․ աֆիոն անունը առած է շրջանը մշակուող ափիոնէն (աֆիոն)։


== Պատմական հակիրճ տեղեկութիւններ ==

Քաղաքին սեւ ապառաժը հին ժամանակներէն ամրացուած եղած է։ Հիթիթներու թագաւորութեան շրջանին կը կառուցուի ամրոցը (Ք․Ա․1350), որ ծանօթ էր Հաթանուա անունով։ Հետագային, քաղաքը յաջորդաբար կը գրաւեն Ֆրիկեացիները, Լիտիացիները, Պարսիկներն ու Մեծն Աղեքսանտրը։  
Մեծն Աղեքսանտրի մահէն ետք, քաղաքը՝ ծանօթ իբրեւ Աքրոինոն (Ακροϊνόν) կ՛իյնայ Սելեւկեաններուն, Պերգամոյի թագաւորութեան, Հռոմէացիներուն եւ Բիւզանդացիներուն ձեռքը։ Բիւզանդիոնի կայսր Լեւոն Գ․ արաբներու դէմ տարած յաղթանակէն ետք՝ 740-ին, քաղաքը Նիքոփոլիս  (Νικόπολις) կ՛ անուանէ («Նիքի»=յաղթանակ,  «փոլիս» =քաղաք)։
Երբ Սելճուք թուրքերը քաղաքը կը գրաւեն (1071), անոր Քարահիսար (սեւ բերդ) անունը կու տան։   Քարահիսարը յաջորդաբար կը գրաւեն Իգոնիոյ Սուլթանութիւնը, Խաչակիրները, Օսմանցի սուլթան Պայազիտ Ա․ (1392), Լենկ Թիմուր (1402)։ 
1428-ին քաղաքը վերջնականապէս կ՛ իյնայ Օսմանցիներուն ձեռքը։  
Օսմանեան գերիշխանութեան ընթացքին, Աֆիոնքարահիսարը կը դառնայ ափիոնի արտադրութեան գլխաւոր կեդրոնը։ Քաղաքին բնակչութիւնը կը բաղկանայ հրեաներէ, հայերէն, յոյներէ եւ թուրքերէ։ ԺԷ․ դարէն բնակչութեան թիւը կ՛ աճի հայերուն ներգաղթէն ետք։  

1902-ին, քաղաքին կեդրոնը ծագած հրդեհը, որ կը տեւէ 32 ժամ, կ՛ աւերէ Աֆիոնքարահիսարին հայկական թաղամասերուն մեծ մասը՝ 1200 տուն եւ Սուրբ Թորոս եկեղեցին։ 
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին, Կելիպոլի ճակատամարտին գերի ինկած անգլիացի զինուորներուն թուրքերը ամայի հայկական եկեղեցւոյ մէջ կը բանտեն․ եկեղեցին կը գտնուէր ապառաժին ստորոտը (կ՛ ենթադրուի ըլլայ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին), ինչպէս եւ հայկական թաղամասը։
Յունաթրքական պատերազմին ընթացքին (15 Մայիս 1919 – 19 Հոկտեմբեր 1922) Աֆիոն եւ շրջակայքը յունական զօրքերը կը գրաւեն։ 27 Օգոստոս 1922-ին կը սկսի յունական բանակին արագ նահանջը որուն կը հետեւին քաղաքը մնացած հայերն ու յոյները։ 1923-ին քաղաքը մաս կը կազմէ Թուրքիոյ Հանրապետութեան։
Մինչեւ 1960 Աֆիոնքարահիսարը ափիոնի արտադրութեան գլխաւոր կեդրոնը կը հանդիսանայ։ Սակայն, միջազգային ճնշումներուն տակ, ափիոնի մշակումի հսկայ տարածութիւնները կը հրկիզուին։  Այժմ կը մշակուի խիստ օրէնքներու հիման վրայ եւ միմիայն դեղագործական գործածութեան համար։


=== Աֆիոնքարահիսարը ներկայիս ===
Աֆիոնքարահիսարի տնտեսութիւնը յենուած է գիւղատնտեսութեան, ճարտարարուեստի եւ ջերմային զբօսաշրջիկութեան։ Հին ժամանակներէն նշանաւոր են ճերմակ լուսաքարի հանքերը։ Աֆիոն Թուրքիոյ ճերմակ մարմարիոնի գլխաւոր արտադրողն է։ 


== Աֆիոնքարահիսարի հայերը ==
Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ Աֆիոնքարահիսարի հայերը


== Աֆիոնքարահիսար բերդը ==
Պատմական ամրոց մը, կառուցուած Ք․Ա․ 1350-ին Հիթիթներու Մուրսիլիս Բ․թագաւորին կողմէն։ Բարձրութիւնը եղած 226 մ․։ Պատմութեան ընթացքին, բերդը բաւական անգամ վերակառուուած է։ 


== Աֆիոնքարահիսարի պատմական կեդրոնը ==
   


== Արտաքին յղումներ ==
Յունաթրքական պատերազմ՝ 1919-1922(անգլերէն)
Փրիւկիա(յունարէն)
26 Յունուար

26 Յունուար, տարուան 26-րդ օրն է։

 25 Յունուար  26 Յունուար  27 Յունուար 


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==


== Մահեր ==
1920, Խաչեր Քէշիշեան, հայ բժիշկ (ծն․՝ 1857, Մա­րաշ)։
1957, Զապէլ Թովմաս Պոյաճեան, հայ նկարիչ, գրող, թարգմանիչ (ծն․՝ 1873, Ամիդ)։


== Տօներ ==
Թռչկանի Ջրվէժ

Թռչկանի ջրվէժ, կը գտնուի ՀՀ Շիրակի եւ Լոռիի մարզերու սահմանին Փամբակ գետի ձախակողմեան վտակ Չիչխան գետի վրայ։ Չիչխան գետը սկիզբ կ'առնէ Շիրակի լեռնաշղթային հիւսիսարեւելեան լանջերէն 2250 մ. բարձրութենէն։ Ունի 29 քմ. երկարութիւն, ջրահաւաք աւազանը 192 քառ. քմ. է։ Բազումի լեռնաշղթային միջլեռնային հովիտին մէջ կը հոսի արեւելք։ Սնումը հալոցքային (42%) եւ ստորերկրեայ (35%) է, վարարումը՝ Մարտ-Յունիս ամիսներուն, որու ընթացքին կը ձեւաւորուի տարեկան հոսքի 62 %-ը։ Վերին հոսքին էջ ափերը ցածրադիր են եւ գետը ունի հարթավայրային բնոյթ. կը հոսի ընդարձակ գետահովիտով։ Միջին հոսանքին մէջ մինչեւ խորը եւ նեղ կիրճի մէջ մտնելը կը յառաջացնէ Թռչկան ջրվէժը, որ յայտնի է նաեւ Չիչխանի ջրվէժ կամ Թռչկան ջուր անունովամբ։ Տեղի բնակիչները ջրվէժը Չռան կ'անուանեն։ Կը գտնուի Լոռիի մարզի Շիրակամուտ գիւղէն շուրջ 10 քմ. հիւսիս-արեւմուտք, հոս եղած է 1988-ի երկրաշարժի կեդրոնը։ Հայաստանի գահավիժող ջրվէժներէն ամենաբարձր եւ ամենաջրառատ ջրվէժն է իր 23,5 մ. բարձրութեամբ ու միջին շուրջ 1.5 թոն վայրկեան ջուրի ծախսով։
Թռչկան ջրվէժը 2008-էն մտած է բնական յուշարձաններու ցանկին մէջ, իսկ 2011-էն տարածքը սահմանուած է իբրեւ յատուկ պահպանուող գօտի։ Այժմ Թռչկանի, իբրեւ բնական յուշարձան, անձնագրաւորման աշխատանքներ կը տարուին։
2011-ին յայտնուեցաւ հանրային ուշադրութեան կեդրոնը՝ ջրվէժին վերի ինկած հատուածին մէջ կառուցուելիք ՀԷԿ-ի պատճառով ջրվէժի գոյութեան վտանգման շուրջ բնապահպաններու շնորհիւ։ «Թռչկան» ջրվէժը Հիւսիսային Հայաստանի բնութեան ամենագեղեցիկ հրաշալիքներէն մէկն է, որ կը գտնուի ՀՀ Շիրակի եւ Լոռիի մարզերու սահմանային հատուածին մէջ` Չիչխան գետի Թռչկան վտակի վրայ եւ իր բարձրութեամբ երկրորդն է Հայաստանի էջ: Հաշուի առնելով այս եզակի բնական վայրին կարեւորութիւնը եւ գեղագիտական առանձնայատուկ արժէքը ՀՀ Կառավարութիւնը իր 14 Օգոստոս 2008-ի թիւ 967-ի որոշմամբ «Թռչկան» ջրվէժը ներառած է Հայաստանի Հանրապետութեան Բնութեան յուշարձաներու ցանկի մէջ, իբրեւ ջրագրական յուշարձան: Ըստ «Բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներու մասին» ՀՀ օրէնքի 19-րդ յօդուածի առաջին կէտի` Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ բնութեան յուշարձանի զբաղեցուցած տարածքին մէջ կ'արգիլուի բոլոր գործունէութիւնները, որոնք կը սպառնան անոր պահպանութեան: Առանց հաշուի առնելու օրէնքի այս դրոյթը 7 Ապրիլ 2010-ին ՀՀ Հանրային ծառայութիւնները կարգաւորող յանձնաժողովին որոշմամբ «Ռոբշին» ՍՊԸ-ին տրուած է 1050 Կվտ դրուածքային հզօրութեամբ «Թռչկան» փոքր հիտրոելեկտրակայանը կառուցելու արտօնութիւն, իսկ ՀՀ բնապահպանութեան նախարարութեան «Բնապահպանական փորձաքննութիւն» ՊՈԱԿ-ի կողմէ «Թռչկան» փոքր հիտրոելեկտրակայանի նախագիծին տրուած է փորձաքննական դրական եզրակացութիւն:


== Գրականութիւն ==
«Հայկական Բնաշխարհ» հանրագիտարան
‎«Թռչկան ջուր» ջրվէժը Չիչխան գետի վրայ կը յիշատակուի Հ.Գ. Գաբրիէլեանի «Հայկական լեռնաշխարհ» գիրքին մէջ (Երեւան, 2000, Էջ 175)։
Նուռ

Կաղապար:Արեւելահայերեն
Կաղապար:Taxobox արւմտ.
Նռնենի (լատիներէն՝ Punica granatum) նռնազգիներու ընտանիքի տերեւաթափ պտղատու թուփերու եւ ոչ մեծ ծառերու ցեղ, երկարաւուն կաշեկերպ տերեւներով, ալ կարմիր ծաղիկներով։


== Կենսաբանական նկարագիր ==

Պտուղը խոշոր, գնդաձեւ է՝ հաստ պտղամաշկով, թաղանթաւոր միջնապատերով։ Սերմերը բազմաթիւ են՝ յուրաքանչիւրը շրջապատուած բաց վարդագոյնէն մինչեւ բալի գոյնի հիւթալի պտղամսով։ Բնի բարձրութիւնը մինչեւ 5 մ է։ Տերեւները կաշեկերպ են, փայլուն, նշտարաձեւ կամ երկարաւուն, ամբողջաեզր։ Ծաղիկները երկսեռ են, մեկական կամ փնջերով, վառ կարմիր։ Պտուղը հատապտղանման է՝ գնդաձեւ, հաստ պտղամաշկով, բարակ թաղանթավոր միջնապատերով։ Սերմերը բազմաթիւ են (ըստ ավանդութեան՝ 365 հատ)՝ պատուած բաց վարդագոյնէն մինչեւ մուգ վարդագոյն (քաղցր, թթվաշաքաղցր) հիւթալի շերտով։


== Տարածքի Մէջ ==
Նռնենին վայրի ձեւով կը հանդիպի Փոքր եւ Միջին Ասիոյ, Անդրկովկասի, Իրանի, Աֆղանստանի մէջ։ Հինէն ի վեր տարբեր ժողովուրդներ անոր պտուղները օգտագործած են ծիսական արարողութիւններու ժամանակ։


== Հայաստանի Մէջ ==
Վայրի վիճակին կը հանդիպի Սիւնիքի (Մեղրի, Գորիս) եւ Լոռիի (Ալավերդի-Ախթալա) մարզերուն մէջ։ Գրանցուած է ՀՀ Կարմիր Գիրքին մէջ։


== Էկոլոգիա ==
Կ'աճէ գետափներուն, գետերու չորցած հուներուն, կիրճերուն, խճոտ եւ կաւոտ լանջերուն, նախալեռներուն, նոսրանտառներուն (400-1100 մ բարձրութիւններուն) եւ այլն։ Չորասեր է։ Կրնայ ընտրասերման հումք ըլլալ չորա- եւ ցրտադիմացկուն սորտեր ստանալու ժամանակ։


== Քիմիական կազմ ==
Նռան հիւթը կը պարունակէ 8-19% շաքարներ, վիդամին C, ուստի օգտակար է ծանր հիվանդութիւններէ ապաքինուողներու համար, բուժիչ է։ Պտուղը կ՝ օգտագործուի թարմ եւ վերամշակուած (դոշաբ, գինի, հիւթ), ինչպէս նաեւ բուժիչ նպատակներով, իսկ կեղեւի եփուկը կամ թուրմը՝ որպէս ճիճուամուղ միջոց։ Տերեւը, արմատը եւ բնի կեղեւը կը պարունակեն 25–32% աղաղանիւթեր։


== Կիրարկում Եւ Նշանակութիւն ==
Ծաղկումը կը տեւէ Մայիսէն-Օգոստոսը, պտուղը կը հասուննայ սեպտեմբերի վերջը։ Նռան ծաղիկներէն ստացուած ներկը կ'օգտագործեն բնական գործուածքներու ներկման համար։ Տերեւները, արմատը եւ բնի կեղեւը կը պարունակէն մինչեւ 32% դաբաղանիւթեր, որոնք եւս կ'օգտագործուին ներկերու ստացման համար, նուրբ կաշիներու դաբաղման համար։ Պէտք է հաւաքել հասուն վիճակին, քանի որ պահելով չի հասուննար։ 
Հայոց մեջ նռնենին համարուած է առատութեան խորհրդանիշ։ Հայկական ճարտարապետական յուշարձաններու պատերուն, խաչքարերու վրայ յաճախ կարելի է տեսնել նռան զարդաքանդակներ։
Առանձար

Առանձար (Միսաք Գույումճեան) (8 Սեպտեմբեր 1877, Թալաս (Կեսարիա) - 13 Սեպտեմբեր 1913, Ատանա), հայ գրող, երգիծաբան։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Կեսարիոյ մօտիկ Թալաս գիւղը, Քերովփէ Գույումճեանի ընտանեկան յարկին տակ։ Աւարտած է Կարնոյ Սանասարեան վարժարանը, իսկ բարձրագոյն ուսման համար մեկնած է Եւրոպա, ուր նախ ուսանած է Միւնիխի համալսարանին մէջ, ապա՝ անցած Զուիցերիա, ուր աւարտած է Զիւրիխի համալսարանի մանկավարժական ճիւղը։


== Գրական Ազպարէզ ==
Ուսանողական տարիներէն նուիրուած է գրական-ստեղծագործական կեանքին՝ երգիծական պատմուածքներով, ներկայացնելով Երկրի հայութեան կեանքը օսմանեան բռնատիրութեան տակ։ Ուսանողական տարիներու այդ պատմուածքներն ու վիպակները ի մի բերելով, 1905-ին, լոյս ընծայած է իր առաջին հատորը՝ Առանձար գրչանունով եւ «Վշտի ծիծաղներ» խօսուն խորագիրը կրող իր արձակ գործերու ժողովածուն, ուր նկարագրուած է հայ կեանքը, իր տառապանքով ու բարքերով, համեմուած հաճելի զուարթախոհութեամբ։
1907-ին հրաւիրուած է Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս, ստանձնելու համար տեղւոյն Ազգային վարժարանին տնօրէնութիւնը՝ միաժամանակ ուսուցչութիւն կատարելու։ Նոյն տարին լոյս ընծայած է իր միակ թատերախաղը՝ «Փրկիչները»։
Առանձար միայն մէկ տարի մնացած է Աղեքսանդրիա։ Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումին հետ, 1908-ին, ան տեղափոխուած է Ատանա եւ ստանձնած՝ տեղւոյն Ազգային վարժարաններուն մէջ ուսուցչական պաշտօններ, ապա եւ նշանակուած՝ տնօրէն։
Ան ծանր տանելով Ատանայի կոտորածը, իր տառապանքին յուզիչ թարգմանը կը դառնան պարզ ու մատչելի արեւմտահայերէնով եւ իրապաշտ շունչով գրուած վիպակները՝ «Կախաղանէն... ամուսնութիւն», «Բուրդի վաճառականութիւն», «Մօրուքի սանտրը» եւ «երկու պատկեր» հանրածանօթ եւ սիրուած գործերը։
Մինչեւ իր վաղաժամ մահը՝ 13 Սեպտեմբեր 1913-ին, Առանձար մնացած է դպրոցի տնօրէն եւ շարունակած է ստեղծագործել։
Մահացած է 1913 թուականի Սեպտեմբեր 13-ին, Ատանայի մէջ։


== Գրչանուն ==
Հայ գրականութեան մէջ Միսաք Գույումճեան ստեղծած է իր անկիւնը՝ Առանձար գրչանունով, որ վերցուած էր հայոց պատմութենէն, Ամատունի նախարարական տոհմէն, Զարեւանդի ճակատամարտին հռչակուած Առանձար Ամատունիէն։


== Երկեր ==
Վշտի ծիծաղ, Թիֆլիս, 1905, 200 էջ:
Փրկիչներ (թատերախաղ), Աղէքսանդրիա, 1907, 180 էջ:
Վշտի ծիծաղ (պատմվածքներ), Երեւան, 1947, 164 էջ:
Վշտի ծիծաղ (պատմվածքներ), Երեւան, 1961, 152 էջ:
Առանձար, Թլկատինցի, Բաշալյան Լեւոն, Երկեր, Երեւան, 1982, էջ 478–604:
Վշտի ծիծաղ (պատմուածքներ), Պէյրութ, 1988, 152 էջ:


== Աղբիւրներ ==
Ալեքսան Աթթարեան «Տիր», 1995, Հալէպ:
Հայ գրականութեան պատմութին, երկրորդ գիրք, Երեւան, 1950, էջ 322:
Ռոպերթ Մուկապէ

Ռոպերթ Մուկապէ (21 Փետրուար 1924(1924-02-21)[…], Kutama, Southern Rhodesia, Բրիտանական կայսրութիւն - 6 Սեպտեմբեր 2019(2019-09-06)[…], Gleneagles Hospital, Տանգլին, Սինկափուր), զիմպապուէացի պետական եւ քաղաքական գործիչ, Զիմպապուէի նախկին նախագահ (1987-2017):


== Գործունէութիւն ==
18 Ապրիլ 1980 թուականէն մինչեւ 31 Դեկտեմբեր 1987 թուականը Զիմպապուէի վարչապետը եղած է։ 1975-2017 թուականներուն Զիմպապուէի իշխող Զիմպապուէի ափրիկէական ազգային միութիւն - Հայրենասիրական Ճակատ (ԶԱԱՄ-ՀՃ) կուսակցութեան նախագահը եղած է: 30 Յունուար 2015-էն մինչեւ 30 Յունուար 2016-ը Ափրիկէական միութիւնը գլխաւորած է: Դաւանանքը կաթոլիկութիւնն է. ճիզուիտական դպրոցէն ներս սորված է: Ստացած է ուսուցչի կրթութիւն: Իշխանութեան գալով, հաստատած է միակուսակցական դրուածք: Յայտնի է «ճերմակ ագարակատէրերու» հետապնդումներով (2001) եւ Միացեալ Նահանգներուն հասցէին քննադատական խօսքերով: Քաղաքականութեան մէջ յայտարարած է ընկերվարութեան նուիրում, կողմնակից եղած է արդիւնաբերութեան ազգայնացմանը եւ կենսական անհրաժեշտ ապրանքներու «կոշտ գիներու» հայեցակարգին:


== Կենսագրութիւն ==


=== Մանկութիւն՝ 1924–1945 ===
Ռոպերթ Կապրիէլ Մուկապէի հայրը, Կապրիէլ Մաթիպիրին հիւսն էր, երբ մայրը՝ Պոնան կը դասաւանդէր վարդապետութիւն գիւղի երեխաներուն համարԿաղապար:Sfnm Պոնան եւ Կապրիէլը ունէին վեց զաւակ, անոնք կը պատկանէին զեզուրու ցեղախումբին, որ շոնաներու ամենափոքր ճիւղերէն մէկն էր։ Մուկապէի հօր պապը Մաթիպիրի կեղծանունով, XIX դարուն ծառայած էր Լոպենկուլա թագաւորին: Ճիզուիտները խիստ կարգապահ էին եւ անոնց ազդեցութեան տակ Մուկապէն ինքնակառավարման կարգապահութիւն ձեռք բերած է, նաեւ դառնալով ջերմեռանդ կաթոլիկ:1930-ականներուն, Մուկապէն բանավէճ մը ունեցած է ճիզուիտներէն մէկուն հետ, որուն արդիւնքին Մուկապէի ընտանիքը վտարուեցաւ գիւղէն ֆրանսացի առաջնորդ հայր Ժան-Պաթիսթ Լուպիերին կողմէ: Անոնք հաստատուեցան եօթ մղոնաչափ հեռաւորութեամբ գիւղի մը մէջ, թէեւ երեխաները թոյլատրուած էին մնալ տարրական դպրոցէն ներս:
1699 թուական

1699 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 99րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1699 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1699 մահեր
Կենատի Մելքոնեան

Կենատի Իշխան Մելքոնեան (12 Օգոստոս 1944(1944-08-12), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն - 30 Մայիս 2002(2002-05-30), Երեւան, Հայաստան), հայ բեմադրիչ, սենարիստ, ֆիլմի նկարիչ, դերասան։
Կենատի Մելքոնեան ծնած է 1944 թուականին Երեւանի մէջ։ 1962 թուականին աշխատած է Հայֆիլմին մէջ որպէս լուսաւորիչ, բեմադրիչի օգնական, երկրորդ բեմադրիչ, այնուհետեւ բեմադրիչ։
1969 թուականին կ'աւարտէ Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հաստատութեան բեմադրական ֆաքիւլթէն[1]։
2012 հունիս 15-ին Երեւանին Արամի 64 հասցէին տեղի ունեցաւ անուանի կինոռեժիսորի հիշատակին նուիրուած հուշատախտակի բացման արարողութիւնը, որում ներկայ էին կինոռեժիսորին ընտանիքի անդամները, բարեկամները եւ գործընկերները։ Հուշատախտակի հեղինակն է քանդակագործ Տիգրան Արզումանեանը։
Չոմախլու

Չոմախլու, Կապադովկիոյ Մաժակ գաւառի գիւղ:
Կը գտնուի հայկական Կեսարիոյ (այժմ` Թուրքիոյ Քայսէրի նահանգի վարչական կեդրոնը) շրջանի համանուն գաւառին մէջ։ Էվերէկ գիւղաքաղաքի կողքին` պզտիկ գիւղ մը:
Առաջին Համաշխարհային պատերազմի նախօրէին գիւղը ունեցած է 282 տուն (1750 շունչ) հայ բնակիչ: Անոնք կը զբաղէին անասնապահութեամբ, երկրագործութեամբ եւ արհեստներով:
Գիւղին մէջ կը գտնուէին երկու առաքելական` Ս. Յակոբ եւ Ս. Լուսաւորիչ եւ մէկ կաթողիկէ եկեղեցիներ, երեք դպրոց: Չոմախլուի բնակիչները կոտորուած են 1915-ին, Մեծ Եղեռնի ժամանակ: Սակաւաթիւ են փրկուածները, որոնք ապաստանած են զանազան երկիրներ:
Այս պատմական գիւղը ծնած է, Հայոց ցեղասպանութեան անդառնալի հետեւանքներէն անմասն չմնացող արեւմտահայ գրող, բանաստեղծ, արձակագիր եւ երաժշտագէտ Յակոբ Ասատուրեանը: Ան իր
վէպին սկզբը կը ներկայացնէ հայրենի գիւղը.

Գիւղին անուանի զաւակներէն է նաեւ, Երկրորդ աշխարհամարտին, ամերիկեան բանակի օդուժին պատերազմական օդանաւի օդաչու Գառնիկ Անանեանը: Ան իր P-40 օդանաւին վրայ՝ ի պատիւ իր ծնողներուն արձանագրած է «THE CHOMAKLOU KID»… ու այդ օդանաւով կատարած է Նացի Գերմանիոյ օդուժին դէմ իր թռիչքներն ու յաղթանակը: Հերոս Չոմախլուցին իր յուշերու յառաջաբանին մէջ գրած է.

Չոմախլուցի է նաեւ «ՌԱԿ Մամուլ»-ի եւ Լիբանանի «Զարթօնք» Օրաթերթի գլխաւոր խմբագիր Սեւակ Յակոբեան:


== Արտաքին յղումներ ==
Որպէս օտար թռչուն` հեռաւոր Ամերիկայում. ԱՄՆ-ի հայկական եկեղեցին եւրոպական է:
Էմերսըն Մնանկակուա

Էմերսըն Տամպուտզօ Մնանկակուա  (listen , 15 Սեպտեմբեր 1942(1942-09-15), Zvishavane, Southern Rhodesia), զիմպապուէական քաղաքական գործիչ մըն է, Զիմպապուէի երրորդ եւ ներկայիս նախագահն է 2017-ի Նոյեմբեր 24-էն: Երկար ժամանակ իր նախորդ Ռոպերթ Մուկապէի դաշնակիցը եւ ZANU–PF կուսակցութեան ղեկավար անդամն ըլլալով, Մնանկակուան Զիմպապուէի փոխնախագահ եղած է 2014-էն մինչեւ 2017 Նոյեմբերի հեռացումը: 2017-ի Նոյեմբեր 21-ին Մուկապէն պաշտօնազրկուեցաւ:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Զվիշաւանէ, Հարաւային Ռոտեզիա 15 Սեպտեմբեր 1942-ին Մաֆիտի եւ Մհուրաի Մնանկուաներէն որպէս ընտանիքի վեց երեխաներէն մին: , որոշ աղբիւրներ ծննդեան թուական կը նշեն 1946-ը: Ան շովա ազգութեան քարանկա ազգային խումբին անդամ է: Անոր ծնողքը քաղաքականապէս աշխոյժ ագարակատէրեր էին եւ իր ընտանիքին հետ միասին ան Զամպիա փախած էր, սպիտակներուն իր հօր ցուցաբերած դիմադրութեան պատճառաւ:
1960-ականներու սկիզբին Մնանկակուան առաջին անգամ Ռոպերթ Մուկապէն հանդիպած է Հանդիպումը ոգեւորուած է Մնանկակուան զբաղիլ քաղաքականութեամբ՝ Զիմպապուէի ազատագրութեան գործին: Մնանկակուայի աշխուժութիւնը յանգեցուց անոր դպրոցէն վտարուելուն: Ան ետքը միացաւ ճերմակ փոքրամասնութեան կառավարումէն Զիմպապուէի ազատագրութեան պայքարին, որ այն ատենը Ռոտեզիա անունը կը կրէր:


== Մահափորձ ==
Զիմպապուէի երկրորդ քաղաք Պուլաուայեոյի մարզադաշտին մէջ 24 Յունիս 2018-ին Մնանկակուայի ամպիոնէն հեռանալէն ետք նռնիկ մը նետուեցաւ եւ պայթեցաւ: ZANU-PF կուսակցութեան քանի մը անդամներ, որոնց շարքին՝ առաջին եւ երկրորդ փոխնախագահները, ինչպէս նաեւ առաջին փոխնախագահի տիկինը վիրաւորուեցան: Մնակակուան չէ վնասած:
Եգիպտոս

Եգիպտոս, պաշտօնապէս՝ Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետութիւն։ Երկիր մըն է հիւսիսային Ափրիկէի մէջ։ Իր տարածքին մէջ կ'իյնայ նաեւ Սինայի շրջանը, որ կը սեպուի երկրային կամուրջ դէպի Ասիա։ Եգիպտոս ունի 1.001.450 քարակուսի քմ. տարածութիւն։ Եգիպոսի դրացիներն են Լիպիան՝ արեւմտուքէն, Սուտանը՝ հարաւէն, ու Կազայի գօտին եւ Իսրայէլը՝ արեւելքէն։ Երկրին հիւսիսը կը գտնուի Միջերկրականի ծովափը, իսկ արեւելքէն՝ Կարմիր ծովը։

Եգիպտոսը ամենամեծ բնակչութիւն ունեցող Ափրիկեան երկիրներէն մէկն է։ Բնակչութեան մեծամասնութիւնը Նեղոս գետի ափերուն կը բնակի, քանի որ հոն է որ հողագործութիւնը կարելի է։ Այլ շրջանները Սահարայի անապատին մաս կը կազմեն։
Եգիպտացիներուն մեծ զանգուածը կ'ապրի քաղաքներու մէջ, ընդհանրապէս Գահիրէ եւ Աղեքսանդրիա։


== Ծանօթագրութիւներ ==

Կաղապար:Աֆրիկայի երկրներ
Կաղապար:Ասիա
59 (թիւ)

59 (յիսունինը) կենտ երկնիշ բնական թիւ մըն է 58-ի եւ 60-ի միջեւ


== Յատկութիւններ ==
 A000040  տասնեօթներորդ պարզ թիւն է, յաջորդ պարզ թիւի՝ 61-ի հարազատն է
 A005385  վեցերորդ ապահով պարզն է
փրասէոտիմիոն քիմիական տարրի 59Pr ատոմային թիւն է
Ելփիս (59 Elpis) աստեղնեակի կարգահամարն է
Microsoft Windows-ի  Alt + 59 -ի գործադրումով կը ստացուի ; նշանը
59-ը Ֆրանսայի Նոր տարածքի կարգային թիւն է
տարուայ 59րդ օրն է Փետրուար 28-ը
1959 թուական