Վիքթոր Հիւկօ

Վիքթոր Հիւկօ (26 Փետրուար 1802(1802-02-26)[…], Բեզանսոն, Ֆրանսա - 22 Մայիս 1885(1885-05-22)[…], Փարիզ, Ֆրանսա), ֆրանսացի հռչակաւոր գրագէտ, բանաստեղծ, թատերագիր, քաղաքական գործիչ, ֆրանսական վիպերգական շարժումի առաջնորդ եւ տեսաբան:


== Կենսագրութիւն ==


=== Մանկութիւն ===
Վիքթոր Հիւկօ եղած է երեք եղբայրներէն կրտսերը (երէց եղբայրները կը կոչուէին Աբել (1798-1865) եւ Եւկենի (1800-1837)): հայրը՝ Ժոզէֆ Լէոփոլտ Սիկիսպըր Հիւկօ (1773-1828), Նափոլէոնի բանակին մէջ հրամանատար էր, իսկ մայրը՝ Սոֆի Թղէպուշէն (1772-1821), դաշնակահարուհի:
Հիւկօ իր մանկութիւնը կ'ապրի Մարսէյլի, Քորսիքայի, Իտալիոյ (1807) եւ Մատրիտի (1811) մէջ: Ընտանիքը յաճախ կը տեղափոխուի հօրը աշխատանքին պատճառով, յաճախ ապրելով նաեւ Փարիզի մէջ: Այս ճամբորդութիւնները գրագէտին հոգիին մէջ կը ձգեն խոր տպաւորութիւններ, որոնք իրենց արտայայտութիւնը կը գտնեն անոր գործերուն մէջ:
1813-ին, Հիւկոյի մայրը՝ Սոֆի Թղէպուշէն, սիրային յարաբերութիւն ունենալով հրամանատար Լակորիին հետ, կ’ամուսնալուծուի եւ զաւկին հետ կը հաստատուի Փարիզ:


=== Պատանեկութիւնը եւ գրական գործունէութեան սկիզբը ===

1814-1818 Հիւկօ կ’ուսանի Լիւդովիկոսի բարձրագոյն վարժարանին մէջ։ 14 տարեկանին սկիզբ կ'առնէ անոր գրական գործունէութիւնը։ Կը գրէ «Athelie ou les scandinaves» եւ մօրը նուիրուած «Yrtatine" անտիպ ողբերգութիւնները, ինչպէս նաեւ «Louis de Castro» թատերախաղը: 15 տարեկանին Ֆրանսական ակադեմիայի բանաստեղծական գրականութեան մէկ մրցոյթին կ’արժանանայ պատուոյ յիշատակութեան իր «Les avantages des études» բանաստեղծութեան համար, իսկ 1819-ին «Jeux Floraux» մրցանքին 
կը ստանայ երկու մրցանակ` «Vierges de Verdun» եւ «Rétablissement de la statue de Henri III» բանաստեղծութիւններուն համար:
1822 Հոկտեմբերին Հիւկօ կ’ամուսնանայ Ատել Ֆուսէի հետ (1803 - 1868): Անոնք կ’ունենան հինգ զաւակ՝

Լէոփոլտ (1823-1823)
Լէոփոլտինա (1824-1843)
Շառլ (1826-1871)
Ֆրանսուա-Վիքթոր (1828-1873)
Ատել (1830-1915)
1823-ին կը հրատարակուի «Իսլանտացի Հանը» (Han d’Islande) վէպը: Շարլ Նոտիէի հիմնաւորուած քննադատութիւնները հիմք կը դառնան Հիւկոյի եւ Նոտիէի հետագայ բարեկամութեան, որ կը շարունակուի երեք տարի (1827-1830): Այս ժամանակներուն Հիւկօ կը վերահաստատէ կապը իր հօրը հետ եւ կը գրէ «Տաղեր հօրս» (Odes à mon père, 1823), «Երկու կղզի» (1825) եւ «Ճակատամարտէն ետք» (Après la bataille) բանաստեղծութիւնները: Հիւկոյի հայրը կը մահանայ 1828-ին:
Հիւկոյի «Քրոմուել» (Cromwell) թատրերգութիւնը, որ գրուած է Ֆրանսական յեղափոխութեան հռչակաւոր դերասան Ֆրանսուա-ժոզէֆ Տալմայի համար, կը հրատարակուի 1827-ին եւ պատճառ կը դառնայ բուռն վէճերու: Թատերախաղին նախերգանքին մէջ հեղինակը կը ժխտէ դասականութեան պայմանները, յատկապէս` տեղի եւ ժամանակի միասնութիւնը, օգտագործելով վիպերգական թատերախաղի յատկանիշներ:
1829-ին լոյս կը տեսնեն «Մահապարտի վերջին օրը» (Dernier Jour d’un condamné), իսկ 1834-ին` «Քլոտ Կէօ» (Claude Gueux) վիպակները: Այս գործերուն մէջ Հիւկօ կը ներկայացնէ իր բացասական կեցուածքը մահապատիժի նկատմամբ:
«Փարիզի Աստուածամօր տաճարը» վէպը կը հրատարակուի 1831-ին:


== Հիւկոյի թատրոնի նուիրուած տարիները ==

1830-1843 տարիներուն Վիքթոր Հիւկօ կը գրէ միայն թատերական գործեր, սակայն նաեւ կը հրատարակէ բանաստեղծական երկեր, ինչպէս`«Աշնան տերեւներ» (Les Feuilles d’automne, 1831), «Մթնշաղի երգեր» (Les Chants du crépuscule, 1835 ), «Ներքին ձայներ» ( Les Voix intérieures, 1837), «Շողեր եւ ստուերներ» (Les Rayons et les Ombres, 1840):
1828-ին Հիւկօ կը բեմադրէ իր առաջին թատերախաղերէն՝ «Էմի Ղոպսաղը» (Amy Robsart): 1829-ին ծնունդ կ'առնէ «Էղնանի» (Hernani) թատերախաղը (առաջին բեմադրութիւնը տեղի կ'ունենայ 1830-ին), որ գրական վէճեր կը ստեղծէ հին եւ նոր արուեստի ներկայացուցիչերու միջեւ: Այս թատերախաղէն ներշնչուած, Թէոֆիլ Կօթիէ կը դառնայ Նոր արուեստի հաւատարիմ պաշտպանը: Այս վէճերը գրականութեան պատմութեան մէջ ծանօթ են իբրեւ «ճակատամարտ` «Էղնանիի» համար»:
1841-ին Հիւկօ կ’ընդունուի Ֆրանսական ակադեմիա, իսկ 1845-ին կը ստանայ աւագ ազնուականի տիտղոս (pair de France): 1848-ին կ'ընտրուի Ազգային ժողովի անդամ։ 1851-ական տարիներուն ան դէմ էր պետական յեղաշրջումի։ Երբ Նափոլէոն կը դառնայ Երրորդ իշխանութեան ղեկավար` Հիւկօ կ’արտաքսուի երկրէն: 1870-ին կը վերադառնայ Ֆրանսա, իսկ 1876-ին կ’ընտրուի ծերակոյտի անդամ:


=== Կեանքի վերջին տարիները ===

Հիւկօ մահացած է թոքախտի պատճառով, 22 Մայիս 1885-ին, 83 տարեկանին: Թաղման արարողութիւնը տեւած է 10 օր։ Մասնակցած է շուրջ մէկ միլիոն անձ: Թաղուած է Ֆրանսական պանթէոնին մէջ:


= Գործեր =
Վիքթոր Հիւկոյի առաջին գործերը յաջողութիւն եւ հռչակ կ'ապահովեն իրեն կեանքի առաջին տարիներէն սկսեալ: Առաջին բանաստեղծական երկը՝ «Տաղեր եւ զանազան բանաստեղծութիւններ» (Odes et poésies diverses), կը հրատարակուի 1822-ին, երբ ան 20 տարեկան էր։ Լիւդովիկոս ժԸ. թագաւորը տարեկան գումար մը կը տրամադրէր Հիւկոյի: 1826-ին լոյս կը տեսնէ «Ձօներ եւ գեղօններ» հատորը:
Հիւկոյի առաջին հասուն գործը` «Մահապարտի վերջին օրը» ( Le Dernier Jour d’un condamné) վիպակն է, որ գրուած է 1829-ին: Այս գործը հզօր ներգործութիւն ունեցած է Չարլզ Տիքընզի եւ Տոսթոեւսկիի վրայ։ «Քլօտ Կէօ» (Claude Gueux) կարճ, իրական հիմք ունեցող վաւերագրական պատմութիւնն է մարդասպանի մը, որ մահապատիժի ենթարկուած է Ֆրանսայի մէջ: Լոյս տեսած է 1834-ին: Սակայն Հիւկոյի առաջին լիարժէք վէպը կը նկատուի «Փարիզի Աստուածամօր տաճարը» (Notre-Dame de Paris), որ հրատարակուած է 1831-ին եւ թարգամանուած է շարք մը լեզուներու:


== Բանաստեղծութիւններ ==

Հիւկօ հեղինակ է բազմաթիւ բանաստեղծութիւններու: Անոր բանաստեղծական երկերը  հրատարակուած են քսանմէկ, իսկ յետ մահու՝ ութ հատորով:


== Հրատարակուած գործեր՝ կեանքին ընթացքին ==
Odes et poésies diverses (1822)
Nouvelles Odes (1824)
Odes et Ballades (1828)
Les Orientales (1829)
Les Feuilles d’automne (1831)
Les Chants du crépuscule (1835)
Les Voix intérieures (1837)
Les Rayons et les Ombres (1840)
Les Châtiments (1853)
Les Contemplations (1856)
La Légende des siècles (առաջին մաս1859)
LesQuasimodo" Les Chansons des rues et des bois (1865)
L’Année terrible (1872)
L’Art d’être grand-père (1877)
La Légende des siècles (Երկրորդ մաս1877)
Le Pape (1878)
La Pitié suprême (1879)
Religions et religion (1880)
L’Âne (1880)
Les Quatre Vents de l’esprit (1881)
La Légende des Siècles (Վերջին մաս, 1883)


== Յետ մահու երկեր ==
La Fin de Satan (1886)
Dieu (1891, 1941)


=== Անտիպ գործերու յետմահու հրատարակութիւններ ===

Les Années funestes (1898)
Dernière Gerbe (1902, 1941)
Océan, Tas de pierres (1942)
Le Verso de la page (1960)
Œuvres d’enfance et de jeunesse, 1814-20 (1964)


== Վէպեր ==
Հան իսլանտացի (Han d’Islande, 1823).
Պիւկ-Ժարկալ (Bug-Jargal, 1826)
Մահապարտի վերջին օրը (Le Dernier jour d’un condamné, 1829).
Փարիզի Աստուածամօր տաճարը (Notre-Dame de Paris, 1831, հայերէնի թարգմանուած է ).
Քլոտ Կէօ (Claude Gueux, 1834).
Թշուառները (Les Misérables, 1862. հայերէնի թարգմանուած է:).
Ծովը աշխատողները  (Les Travailleurs de la Mer, 1866).
Մարդը, որ կը խնդայ (L’Homme qui rit, 1869).
Իննսուներեք (Quatre-vingt-treize, 1874. հայերէնի թարգմանուած է).


== Թատերգութիւններ ==

Էմի Ռոպսարթ (Amy Robsart, 1828, հրատ.1889).
Հերնանի (Hernani, 1830).
Միարիոն Տելորմ (Marion Delorme, 1831).
Արքան կը զուարճանայ (Le Roi s’amuse, 1832. հայերէնի թարգմանուած է [11]).
Լուքրեչիա Պորճիա (Lucrèce Borgia, 1833, հայերէնի թարգմանուած է [12]).
Մարիա Թիւտոր (Marie Tudor, 1833).
Անճելօ, Փատովայի Բռնակալը (Angelo, tyran de Padoue, 1835).
Ռիւ Պլաս (Ruy Blas, 1838).
Պիւրկրաւները (Les Burgraves, 1843).
Թորքուէմատա (Torquemada, 1882).
Ազատ թատրոն. մանր թատերգութիւններ եւ պատառիկներ (Théâtre en liberté, 1886).


== Բեմադրուած օփերաներ ==
Lucrezia Borgia, 1833
Il Giuramento, 1837
Ernani de Verdi, 1844
Rigoletto de Verdi, 1851
Marion Delorme d’Amilcare Ponchielli, 1885
Torquemada de Nino Rota, 1943


== Երաժշտական կատակերգութիւններ ==
Թշուառները (Les Misérables), 1980
Փարիզի Աստուածամօր տաճարը (Notre-Dame de Paris), 1999


== Երգեր ==
Georges Brassens : Gastibelza, La Légende de la Nonne
Julos Beaucarne : Je ne songeais pas à Rose
Colette Magny : Les Tuileries, Chanson en canot
Malicorne : La fiancée du timbalier
Pierre Bensusan : « Demain, dès l’aube, à l’heure où blanchit la campagne »
Gérard Berliner : composition théâtrale Mon Alter Hugo208, qui donnera aussi lieu à l’album Gérard Berliner chante Victor Hugo


== Աղբիւրներ ==
Գրական հանրագիտարան 1929-1939 (հեղինակ՝ Ի.Նուսինով)