armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Սորպոն

Սորպոն (ֆրանսերէն՝ Sorbon), համայնք Ֆրանսայի Շամփայն-Արտեն մարզի Արտեններ գաւառի մէջ:
Բնակչութիւնը 2008 թուականի դրութեամբ կը կազմէ 206 մարդ, բնակչութեան խտութիւնը` 14.28 մարդ/քմ²: Բնակավայրը կը զբաղեցնէ 14.43 քմ² տարածք:


== Աշխարհագրութիւն ==
Կը գտնուի Փարիզ քաղաքէն 165 քմ հիւսիս-արեւելք, Շալոն ան Շամփայն քաղաքէն 65 քմ հիւսիս, Շառլվիլ Մեզիեր քաղաքէն 37 քմ հարաւ-արեւմուտք:


== Բնակչութիւն ==
Բնակչութեան քանակը ըստ տարիներու

Աղբիւրներ` Ֆրանսայի ընկերաբանական գիտութիւններու բարձրագոյն դպրոցի տուեալներ


== Տնտեսութիւն ==
2010 թուականին ունէր 146 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցմէ աշխոյժ էին 106-ը, իսկ ոչ աշխոյժները` 40: Աշխուժութան ցուցանիշը կը կազմէ 72,6 %: 106 աշխատունակ մարդոցմէ աշխատեր է 103 անձ (56 տղամարդ եւ 47 կին): Գործազուրկ  եղեր են 3 անձ (1 տղամարդ եւ 2 կին): 40 անաշխատունակներէն 14-ը եղեր են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 16-ը` թոշակառուներ, իսկ 10-ը չեն աշխատեր տարբեր պատճառներով:


== Տե՛ս նաեւ ==
Արտեններ գաւառի համայնքներու ցանկ
Գեղամ Սեւան

Գեղամ Սեւան (8 Յունուար 1926(1926-01-08), Պոլիս, Թուրքիա - 8 Մայիս 1991(1991-05-08), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), խորհրդահայ գրականագէտ եւ արձակագիր։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Իսթամպուլ։ Յաճախած է Վիեննական Մխիթարեան վարժարան։ Հետեւած է Իսթամպուլի համալսարանի իրաւագիտական ֆաքիւլթէի դասընթացքներուն։ Վկայուած է Երեւանի մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ճիւղէն։
Ուսուցչագործած է Պէյրութի Մխիթարեան եւ Երեւանի 26 Կոմիսարներու անուան միջնակարգ վարժարաններուն մէջ։ իբրեւեւ գիտաշխատող պաշտօնավարած է Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի գրականութեան ինստիտուտին մէջ։ Աշխատակցած է Պոլսոյ, Պէյրութի եւ Հայաստանի մամուլին։
Պէյրութի մէջ մասնակցած է «Գիրք գրականութեան եւ արուեստի» հանդէսի խմբագրական աշխատանքներուն (1959)։ Երեւանի մէջ, գործակիցներու հետ պատրաստած է հայ գրականութեան դասագիրք մը (1964)։ Անաւարտ ձգած է «Պարսկահայ գրականութիւն» ուսումնասիրութիւնը եւ «Սիրոյ պանթէոն վէպը։
Անդամ եղած է Հայաստանի Գրողներու Միութեան։
1949-ին կը հաստատուի Պէյրութ, իսկ 1962-ին Երեւան, ուր մահացած է 1991-ին։


== Հրատարակուած գործեր ==
«Ագռաւները թառեցան (վէպ)», Պէյրութ, 1949։
«Սեւ ծովը նոյնն է միշտ (պատմուածքներ)», Պէյրութ, 1954։
«Նահրէն Րաս Պէյրութ (թատերգութիւն)», Փարիզ, 1955։
«Կանաչ անապատ (պատմուածքներ)», Երեւան, 1957 (կը պառունակէ «Սեւ ծովը նոյնն է միշտը»), 332 էջ։
«Բիւրեղեայ դղեակ (վէպ)», Ա. հտ. Պէյրութ, 1959, 192 էջ:
«Ծիծեռնակները ցածէն անցան (պատմուածքներ)», Պէյրութ 1961։ Երեւան, 1964 (կը պարունակէ նաեւ «Բիւրեղեայ դղեակ»ը), 411 էջ։
«Վազգէն Շուշանեան (կեանքն ու ստեղծագործութիւնը) (մենագրութիւն)», Երեւան, 1968, 159 էջ:
«Հայոց թաղը (պատմուածքներ», Երեւան, 1967, 220 էջ:
«Երեք սերունդ (վիպակներ)», Երեւան, 1974, 204 էջ:
«Ամէն մարդ իր ճանապարհով (պատմուածքներ)», Երեւան, 1979, 478 էջ:
«Սփիւռքահայ գրականութեան ուրուագիծ», Երեւան, Ա. հտ. 1980, 320 էջ, Բ. հտ. 1997։
«Յակոբ Մնձուրի (մենագրութիւն)», Երեւան, 1981, 200 էջ:
«Ինչո՞ւ, ինչի՞ համար (վէպ)», Երեւան, 1982, 320 էջ:
«Հող եւ սէր (վէպ)», Երեւան, 1986։
«Համաստեղ (մենագրութիւն)», Երեւան, 1989։
Կարապետ էֆենտի

Կարապետ էֆենտի (անյայտ - 23 Մարտ 1915, Կարին), հայ բժիշկ։
Ատացած է բժշկական բարձրագոյն կրթութիւն։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Կարնոյ 3-րդ դաշտային հիւանդանոցին մէջ ծառայած է, որպէս զինուորական բժիշկ՝ հրամանատարի աստիճանով։
1915 թուականի Մարտ 23-ին մահացած է՝ Կարին։


== Գրականութիւն ==
Ատաշ Ատնան, 20-րդ դարու նահատակ եղած բժիշկները (թուրքերէն), Թուրքիա, 1997։
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։


== Աղբիւրներ ==
Յարութիւն Մինասեան,  Օսմանեան կայսրութիւնում  Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Տէյվիտ Կանթ

Տէյւիտ Կանթ (Անգլերէն՝ David Gaunt) (1944) (ծնած Լոնտոնի մէջ, 1944-ին) Անգլիացի պատմաբան, Շուէտի «Սօտըրթօն» համալսարանի «Պպալթեան եւ Արեւելեան Եւրոպայի հետազզօտութիւններու կեդրոն»-ին մէջ ուսուցչապետ (փրոֆէսօր), եւ «Եւորպայի Կաճառ»-ի (Academia Europaea) անդամ։ Ասորիներու Ցեղասպանութեան մասին իր գիրքը՝ «Կոտորածներ, Դիմագրաւում, Պաշտպաններ» (Անգլերէն՝ Massacres, Resistance, Protectors) կը նկարագրուի որպէս «վերջին տարիներուն հրատարակուած գիրքերէն ամէնակարեւորը»։
Լոս Անճելըսի Հայերը

Լոս Անճելըսի Հայերը, սկզբնական շրջանին հայերու մեծ մասը զբաղած էր գիւղատնտեսութեամբ եւ արդիւնաբերութեամբ։ Ներկայիս մեծ թիւ կը կազմեն մտաւորականները (ճարտարագէտներ, դասախօսներ, բժիշկներ, փաստաբաններ, արուեստագէտներ), նաեւ մեծ արդիւնաբերողները, գործարանատէրերն ու առեւտրականները։ Համայնքին ազգային կեանքը կը կազմակերպեն եկեղեցին, ազգային կուսակցութիւններու տեղական կազմակերպութիւնները, հայրենակցական, մշակութային, կրթական ու մարզական միութիւնները։ Լոս Անճելըս Հայ առաքելական եկեղեցւոյ ԱՄՆ-ի Արեւմտեան թեմի կեդրոնն է. կը գործեն 25 առաքելական (17-ը՝ էջմիածնապատկան, 8-ը՝ Անթիլիասապատկան), 6 աւետարանական, 1 կաթոլիկ եկեղեցիներ։ 1964-ին բացուած է առաջին ամէնօրեայ դպրոցը՝ Սրբոց Նահատակաց Ֆերահեան ազգային երկրորդական վարժարանը, այնուհետեւ՝ Մեսրոպեան ազգային վարժարանը, Ռոզ եւ Ալեք Փիլիպոս, Մանուկեան-Տէմիրճեան, Վահան եւ Անուշ Շամլեան, Մխիթարեան հայրերու, Սահակ-Մեսրոպ հայ քրիստոնեայ, Արշակ Տիգրանեան, Շառլոթ եւ Էլիզ Մերտինեան աւետարանական, Ալֆրետ եւ Մարգարիտ Յովսէփեան (Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ), Հայ քոյրերու, Արի Կիրակոս Մինասեան, «Մաշտոց» երեկոյեան եւ շաբաթօրեայ հայոց լեզուի վարժարանները, Էմմանուէլ Աստուածաշունչի, Մաշտոց քոլեճները, Աստուածաբանական բարձրագոյն դպրոցը։ Կը գործեն նաեւ միօրեայ դպրոցներ։ 1976-1992-ին գործած է Լա Վեռնի Ամերիկահայ միջազգային քոլեճը։ Քալիֆորնիա նահանգային համալսարանը (UCLA) կը գործեն Գրիգոր Նարեկացիի անուան հայագիտական եւ հայ կրթական հիմնարկութեան հայ ժողովուրդի արդի պատմութեան ամպիոնները։
11 Սեպտեմբերի Ահաբեկչական Յարձակումներ

11 Սեպտեմբերի Ահաբեկչական Յարձակումներ (երբեմն կ'անուանին նաեւ պարզապէս 11 Սեպտեմբեր կամ 9/11), 11 Սեպտեմբեր 2001-ին իսլամական «Ալ Քայիտա» ահաբեկչական կազմակերպութեան կողմէն իրականացուած շարք մը ահաբեկչական յարձակումներն էին Նիու Յորքի մէջ, Միացեալ Նահանգներ։
«Ալ Քայիտա» ահաբեկչական խմբաւորման 19 ահաբեկիչները առեւանգած էին չորս մարդատար ուղղաթիռներ, որոնցմէ երկուքը՝ «American Airlines Flight 11»-ը եւ «United Airlines Flight 175»-ը ուղարկուած էին Մանհաթըն, ուր բախած էին Համաշխարհային առեւտուրի կեդրոնի Հիւսիսային եւ Հարաւային աշտարակներէն։ 2 ժամուան հրդեհէն ետք աշտարակները ինկան։ Առեւանգուած օդանաւներէն երրորդը ուղարկուած էր դէպի Փենթակոն, իսկ չորրորդը՝ ինկած էր Փենսիլվանիա նահանգին մէջ։
Փիլիսոփայ

Փիլիսոփայ (հին յունարէն՝ φιλόσοφος - իմաստասէր, իմաստութեան ձգտող, իմաստութիւն փնտռող), մարդ, ով կը զբաղի փիլիսոփայական խնդիրներու ուսումնասիրութեամբ։ Լայն ընկալմամբ, իւրաքանչիւր մարդ (մտածող էակ) փիլիսոփայ է, քանի որ իր ներդրումն ունի մտածողութեան զարգացման մեջ։ Նեղ ընկալմամբ փիլիսոփայ կը կոչուի այն մարդը, ով որոշակի գիտելիքներ ունի տրամաբանութեան բնագաւառին մէջ եւ կրնայ առաջադրել ու լուծել փիլիսոփայութեան բնագաւառի խնդիրներ։ Փիլիսոփայ կրնայ կոչուիլ այն մարդը, որ կը պատկանի որոշակի փիլիսոփայական դպրոցի մը, որ կը կիսէ տուեալ դպրոցի գաղափարները կամ կ’ապրի համապատասխան այդ գաղափարներուն։
Գառնիկ Ստեփանեան

Գառնիկ Ստեփանեան (14 Փետրուար 1909(1909-02-14), Թերճան, Էրզինճան, Թուրքիա - 1 Յուլիս 1989(1989-07-01), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Միութիւն), հայ գրականագէտ, գրող, բառարանագիր, թատերագէտ, Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ եւ Գրողներու միութեան անդամ։


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Էրզինճան (պատմական հայկական Երզնկա): Փոքր տարիքէն ականատես եղած է Համաշխարհային Ա. պատերազմի արհաւիրքին եւ ընտանիքին հետ տեղահան ըլլալով հասած է մինչեւ Մալաթիա. ապա անցած է Սեբաստիա, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը: 
Փոքր տարիքէն մուտք գործած է որբանոց եւ փոխադրուած է Յունաստան, ապա այլ վայրեր:


== Գործունէութիւն ==
Ստեփանեան 1925 թուականին հասած է Եգիպտոս, ուր որպէս գրաշար աշխատած է «Արեւ» օրաթերթին եւ «Ոսկետառ» տպարանին մէջ: Որոշ ժամանակ Եգիպտոսի մէջ աշխատելէ ետք 1930 թուականին վերադարձած է Հայաստան եւ գրաշարութեան գործը շարունակած՝ Երեւանի Պետական հրատարակչութեան տպարանէն ներս:
Հայաստանի մէջ որոշած է շարունակել իր ուսումը եւ 1938 թուականին աւարտած է Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական կաճառը:
Ուսումը աւարտելէ ետք ունեցած է մեծ գործունէութիւն։ Աշխատած է «Սովետական Հայաստան» եւ «Տեղեկագիր» պարբերականներու խմբագրութեան մէջ: Ապա աշխատած է Գրականութեան կաճառի, Եղիշէ Չարենցի գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի, ինչպէս նաեւ Գիտութիւններու ակադեմիայի արուեստի կաճառին մէջ:


== Աշխատութիւններ ==
Ստեփանեան կատարած է բանասիրական աշխատանք։ Գրած է աւելի քան քսան մենագրութիւն՝ Արուսեակ Փափազեանի, Պետրոս Ադամեանի, Արփիար Արփիարեանի, Յակոբ Պարոնեանի, Հրաչեայ Աճառեանի, Վահրամ Փափազեանի եւ այլոց մասին: Ան նաեւ թրքերէնէ հայերէն թարգմանած է Յովսէփ Վարդանեանի «Ագապի» վէպը (1953), որ առաջին թրքական վէպն է (սկզբնապէս լոյս տեսած 1851ին՝ հայատառ թրքերէնով), ինչպէս եւ Պարոնեանէն կարգ մը հայատառ թրքերէն գործեր։
Այս բոլորի կողքին զբաղած է նաեւ ուսուցչութեամբ։ 1937-1939 թուականներու հայոց լեզու եւ գրականութիւն դասաւանդած է Երեւանի «Ալեքսանդր Թամանեան» շինարարական ուսումնարանէն ներս։ 
1939-1940 թուականներու միջեւ գրաբար լեզու դասաւանդած է Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական կաճառէն ներս:
1971-ին ան իր դոկտորական աւարտաճառը պաշտպանած է։
Անոր կարեւոր նպաստը հայագիտութեան եղած է երեք հատորնոց «Կենսագրական բառարան»ը (1973, 1981, 1990), որ դժբախտաբար անաւարտ մնացած է։


== Մրցանակներ եւ կոչումներ ==
Շնորհիւ իր վաստակին, Ստեփանեան 1967 թուականին արժանացած է Արուեստի վաստակաւոր գործիչի կոչման։
1980 թուականին, իր «Հայ նոր գրականութեան պատմութիւն» հինգ հատորնոց հաւաքական աշխատութեան համար արժանացած է պետական մրցանակի:
Հրանտ Մաթեւոսեան

Հրանտ Մաթեւոսեան (12 Փետրուար 1935(1935-02-12), Ահնիձոր, Թումանյանի շրջան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Անդրկովկասի ԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն - 19 Դեկտեմբեր 2002(2002-12-19), Երեւան, Հայաստան), հայ արձակագիր եւ բեմագիր։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է 1935-ին, Ահնիձոր, Հայաստանի հիւսիսը։ Միջնակարգ կրթութիւնը գիւղի եւ գաւարի դպրոցներուն մէջ ստացած՝ ապա աւարտած է Երեւանի մանկավարժական հիմնարկի պատմա-լեզուական բաժինը (1962)։
Արդէն այդ տարիներէն՝ ուշադրութիւն գրաւած է իր «Ահնիձոր» գրական ակնարկը, որ ուժեղ գրիչով կը պատկերէ ժամանակի (փաստօրէն՝ մասամբ նաեւ դեռ մինչեւ այսօրուան) հայ գիւղաշխարհը՝ իր տիպարներով, տագնապներով ու հարցադրումներով։ 1967-ին աւարտած է Մոսկուայի շարժա-բեմագրային (սենարիական) բարձրագոյն դասընթացքները, նոյն տարին հրատարակելով առաջին գործը՝ պատմուծք-վիպակներու ժողովածու մը։
Հետեւող երկու տասնամեակներուն, արտադրած է այլ երկեր, որոնք առաջինին պէս վարպետ շարժանկարիչի ոսպնեակով կը պատկերեն հայ գիւղաշխարհը, լայն ընդհանրացումներով՝ դէպի յետ-60-անական Հայաստանի (եւ նոյն ծիրի երկիրներու) քաղաքակրթական հարցերը, տագնապները։ Արդէն իր իսկ, ապա նաեւ ուրիշ գրագէտներու երկրէն, Մաթեւոսեան պատրաստուած է շարժա-բեմագրութիւններ, նկարահանուած Հայֆիլմի աշխատանոցներուն մէջ։
Մահացած է Երեւան, 2002-ին։


=== Կրթութիւն ===

Կիրովականի մանկավարժական հիմնարկ
1958-1962 - Երեւանի մանկավարժական հիմնարկի պատմա-լեզուաբանական բաժին։
1966-1967 - Մոսկուայի շարժա-բեմագրային (սենարիական) բարձրագոյն դասընթացքներ։
1965-1967 - Մոսկուայի բարձրագոյն բեմագրային դասընթացներ։


=== Մրցանակներ ===
1967՝ "Дружба народов" ամսագիրի մրցանակ
1984՝ Գրականութեան ՀԽՍՀ պետական մրցանակ
1996՝ ՀՀ Մեսրոպ Մաշտոց շքանշանի ասպետ


== Գործեր ==
Իր գործերը թարգմանուած են բազմաթիւ լեզուներու՝ ռուսերէնէ մինչեւ գերմաներէն, չեխերէն, անգլերէն եւն.։


=== Գործերէն ===
«Օգոստոս» (1963)
«Մենք ենք, մեր սարերը» (շարժա-բեմագրութիւն, 1969)
«Ծառերը» (վիպակներ, 1978)
«Մեր Վազքը» (պատմուածքներ, 1978)
«Տէրը» (վիպակներ, 1983)
«Չէզոք Գօտի» (թատերգութիւն, 1983)։


== Գրականութիւն Հրանտ Մաթեւոսեանի մասին ==
Կիմ Աղաբեկեան, Հրանտ Մաթեւոսյան. Ծմակուտի վիպասքը, Երեւան, Երեւանի համալսարանի հրատարակչութիւն, 1988, 356 էջ։


== Աղբիւր ==
Յարութիւն Քիւրքճեան, Հայ կեանք եւ գրականութիւն, Բ-Գ կարգեր (գիրք), էջ 292:


== Արտաքին հղումներ ==
Հրանտ Մաթեւոսեանի պաշտօնական կայք:
Արշակ Յարութիւնեան

Արշակ Յարութիւնեան (5 Ապրիլ 1869(1869-04-05), Թիֆլիս, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 27 Յուլիս 1936(1936-07-27), Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Անդրկովկասի ԽՖՍՀ, Խորհրդային Միութիւն), հայ դերասան, ՀԽՍՀ վաստակաւոր դերասան (1934)։


== Կենսագրութիւն ==
Արշակ Յարութիւնեանը ծնած է 1869-ին, Թիֆլիս։ Եղած է հայ թատրոնի ամենահին դերասաններէն մէկը։ Աւարտած է Ներսիսեան դպրոցը։ 1887 թուականէն ան դերասանական գործունէութեան սկսած է։ Աշխատած է Թիֆլիսի եւ Պաքուի թատրոններուն մէջ, խաղցած է Գէորգ Չմշկեանի եւ Գ. Տէր-Դաւթեանի խումբերուն հետ, Դ. Պետրոսեանի, Յովհաննէս Աբելեանի, Մայսուրեան-Զարիֆեան եւ այլ խումբերու հետ հանդէս եկած է Կովկասի, Միջին Ասիոյ, Պարսկաստանի եւ Թուրքիոյ մէջ։ Հիմնականօրէն խաղցած է ուժեղ խառնուածքի դրամատիկական դերեր, հարազատութեամբ վերարտադրած է յատկապէս սունդուկեանական կերպարները։ 25 Յունուար 1922-ին, Երեւանի Առաջին Պետթատրոնի բացման օրը խաղցած է «Պեպօ» ներկայացումին մէջ, ուր հանդէս եկած է գլխաւոր դերով։


== Խաղցած դերերը թատրոնի մէջ ==
Պեպօ՝ «Պեպօ»
Սաղաթել՝ «Պատուի Համար»
Սուլէյման՝ «Դաւաճանութիւն»
Զամբախով՝ «Խաթաբալա»
Սարգիս՝ «էլի Մէկ Զոհ»
Օսեփ՝ «Քանդած Օճախ»
Գրիգոր Աղա՝ «Ժայռ»
Յագօ՝ «Օթելլօ»
Կլաւդիոս՝ «Համլեթ»Յօդուածներով եւ բանաստեղծութիւններով հանդէս եկած է«Արաքս», «Թատրոն», «Մշակ», «Տարազ» եւ այլ պարբերականներու մէջ։
1897 թուականին Թիֆլիսի մէջ լոյս կը տեսնէ անոր «Բանաստեղծութիւններ» խորագրով ժողովածուն։ 1926 թուականէն նկարահանուած է ֆիլմերու մէջ՝ «Շորն ու Շորշորը», «Զամալլու», «Գիքոր», «Մեր Կոլխոզի Մարդիկ»։


== Աղբիւրներ ==


== Արտաքին յղումներ ==
Արշակ Հարությունեան
Հրաչ Փափազեան

Հրաչ Փափազեան (աւազանի անունով՝ Կարապետ-Կարպիս, 19 Յունիս 1892(1892-06-19) - 16 Օգոստոս 1960(1960-08-16)), հայ իրաւաբան, ՀՅԴ բիւրոյի անդամ։


== Կենսագրութիւն ==
Եօթը տարեկանին փոխադրուած է Սեբաստիա, ուր հինգ տարի մնալէ ետք, 1904-ին ղրկուած է Պոլիս իր ազգականներուն մօտ։ Հոն ստացած է իր կրթութիւնը, աւարտելով համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքը։ 1910-ին մտած է Հ. Յ. Դաշնակցութեան շարքերը։
1914-ին անցած է Հալէպ, Եղեռնէն փրկուելով, իսկ 1919-ին վերստին վերադարձած Կ.Պոլիս։ Ան մեծապէս նպաստած է «Նեմեսիս» գործողութեան կազմակերպման ու գործադրութեան աշխատանքներուն, յատկապէս Պերլինի մէջ։
Վերադառնալով Պոլիս, այնուհետեւ անցած է Յունաստան 1922-ին, զբաղելով ազգային, քաղաքական եւ կուսակցական աշխատանքներով։
Ընդմիջումներով Աթէնք եւ Սելանիկ մնացած է մինչեւ 1926-ի վերջերը եւ ապա կուսակցական գործով հաստատուած է Հալէպ, ուր վարած է կուսակցական (ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ), հանրային եւ պետական (Սուրիոյ խորհրդարանի անդամ) երկարամեայ գործունէութիւն։ 1957 թուականին փոխադրուած է Լիբանան։
Ծանրօրէն հիւանդ, Փափազեանի կեանքի վերջին ամիսները տառապալից եղած են։ Աչքերը փակած է16 Օգոստոս 1960-ին, Շթորայի մէջ, եւ ազգային յուղարկաւորութեամբ թաղուած Ֆըրն Շըպպեքի գերեզմանատան մէջ, Պէյրութ:
Աղաթոնիսի

Աղաթոնիսի (յուն․՝ Αγαθονήσι), Էգէականի կղզի, Տոտեքանիսա, Յունաստան։  


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Աղաթոնիսի Տոտեքանիսայի հիւսիսային կղզին է, շատ մօտիկ Սամոսին եւ թրքական ափերուն։  Տարածութիւնն է 13,4 քլ․² եւ բնակչութեան թիւը՝ 185։

Կղզին ունի երիզաձեւ ծովափներ, որոնք ապահով ծովախորշեր են շրջանէն անցնող նաւերուն համար։  Շրջապատուած է փոքր ժայռակղզիակներէ, ինչպէս օրինակ Փիթա, Սթրոկիլի, Փրասօ, Ներոնիսի, Ղլարոս (կամ Քացաղանի) եւ Քունելոնիսի։
Բնակիչները կը զբաղին ձկնորսութեամբ, երկրագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ։  Վերջին տասնամեակին կը զարգանայ նաեւ զբօսաշրջիկութիւնը։
Աղաթոնիսի ունի երեք բնակավայրեր․- 

Մեղալօ Հորիօ (120 բնակիչ)․ ամենամեծ եւ հնագոյն վնակավայրը, ծովէն անտեսանելի (հին ժամանակներուն այդպէս կառուցուած, որպէսզի բնակիչները ծովահէններու արշաւանքներէն պաշտպանուին),
Միքրօ Հորիօ (15 բնակիչ),
Այիոս Եորղոս (15 բնակիչ)․ կղզիին նաւահանգիստն է։


== Պատմական տեղեկութիւններ ==
Հնադարին, կղզին կը կոչուէր Փսեթուսա, Թրաղէա (այդպէս կ՛ անուանէ Թուքիտիտիս), իսկ Ստրաբոն եւ Ստեփան Բիւզանդացին շրջական ժայռակղզիակներուն հետ կ՛ անուանեն՝ Թրաղեէ, իսկ Պլութարհոս (Փլութարհոս)՝ Թրաղիա։
Կղզին յաջորդաբար կը հաստատուին Քարես, Դորեացիներ եւ Յոնիացիներ։  Ք․Ա․ 494-ին տեղի կ՛ ունենայ Լատի նաւամարտը պարսիկներուն եւ յոնիացիներուն միջեւ։ 
Բիւզանդական շրջանին եղած է աքսորավայր։  1522-ին, ան ալ, ինչպէս Տոտեքանիսայի կղզիներուն մեծ մասը, օսմանցիներուն գերիշխանութեան տակ կը գտնուի։ 6 Օգոստոս 1824-ին հոն կ՛ ապաստանի պարտուած թրքական-եգիպտական նաւատորմը, իսկ երկու շաբաթ ետք՝ 29 Օգոստոսին, կղզիին արեւելեան մասին տեղի կ՛ ունենայ Ղերոնտասի նաւամարտը։ 
Կղզին, հետեւելով Տոտեքանիսայի մնացեալ կղզիներուն ճակատագրին, 1912-ին կ՛ անցնի իտալական գերիշխանութեան տակ, իսկ 1943-ին՝ գերմանացիներուն։  7 Մարտ 1948-ին վերջնականապէս Յունաստանին կը միանայ։ 


== Բնապահպանում ==
Աղաթոնիսի յայտարարուած է NATURA 2000 Բնապահպանման շրջան (ապաստան վտանգուած թռչուններու համար)․ բազէ (Falco eleonorae տեսակ), Էգէականի ճայ (αιγαιόγλαρος), եւայլն։
     


== Արտաքին յղումներ ==
Լատի նաւամարտ(անգլերէն)
1727 թուական

1727 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 27րդ տարին է


== Դէպքեր ==
Թուրքերը Հալիձորի վերդը կը պաշարեն։ Հայկական ուժերը Մխիթար Սպարապետի գլխաւորութեամբ կը յաջողին դուրս գալ բերդէն եւ թշնամին պարտութեան մատնել։ Այս կռիւէն ետք, Պարսկաստանի Շահ Թահմազը կը ճանչնայ Սիւնիք-Ղարաբաղի անկախութիւնը։


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1727 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1727 մահեր
Եւրոպական E117 Երթուղի

E117` եւրոպական ինքնաշարժերու երթուղի մըն է

E 117 երթուղին կը սկսուէ Ռուսիոյ Միներալնիյէ Վոտի քաղաքէն, Ռազմավիրական ճամբայով կը մտնէ Վրաստանի մայրաքաղաք Թպիլիսի, հոնտեղէն` Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւան, ապա հետեւելով դէպի Իրանի սահման, կը հասնէ Մեղրի քաղաք եւ ապա՝
Երթուղիի երկարութիւնն է 1050քմ։


== Երթուղի ==
Ռուսիա
 Միներալնիյէ Վոտի, Փեաթիկորսք, Նալչիք, Պեսլան
 Պեսլան - Վլատիկաւկազ - Նիժնիյ Լարս
Վրաստան
 Լարս - Մցխէթ
 Մցխէթ - Թպիլիսի
 Թպիլիսի - Մարնէուլ – Պոլնիս - Ղարէթ - Կուկութ
Հայաստան
 Գոգաւան - Վանաձոր - Աշտարակ
 Աշտարակ – Երեւան
 Երեւան – Արտաշատ - Երասխ – Գորիս – Քաջարան – Մեղրի - Ագարակ
Իրան
 Նիւրտիւզ
Յարութիւն Քհնյ. Թումայեան

Տ. Յարութիւն Քհնյ. Թումայեան, (1884)
Ծնած է Ալպէստանէ եարփուղ կամ եփեսոս (Արարիսոս) գիւղը, 1884-ին։
Նախնական ուսումը ստացած է Ջէյթունի կեւդրոնական վարժարանին մէջ։


== կենսագրութիւն ==
Ւր մէջ ուսումնակրթական կարողութիւնը շեշտուած ըլլալով, որպէս ասպարէզ սիրած է կրթական կեւանքը,
որովհեւտեւ հաւատացած է սերունդներուն դաստիարակութիեան սրբազան կարեււորութեան ու աոաքելութեւան։ Այս գիտակցութենէն առաջնորդուած՝ մտած է ուսուցչական կեւանքի մէջ։ Յաջորդարար կրթական պաշտօններ վարած է կիլիկեւան շրջանակի վարժարաններուն մկջ։ Տեղւոյն ացգայիններր, ժողովուրդր իր կրթական կարողութիւնր, վարքն ա բարքը եւ ազգային ու եկեղեցական կեանքին ու արժէքներուն կապուածաթիւնր նկատի աոնելով, զինք հրաւիրած են քահանայական կոչման։ Ան ժողովուրդին րուռն փափաքին
ընդաոաջելով, ձեոնադրուած է քահանյ, 1912-ին։
քահանայական պատրաստութեան քաոասնօրեայ շրջանը լրանալէ ետք, պաշտօնավարած է Անտիոքի մէջ, 1912–1915։
Երեք տարի Անտիոքի մէջ քաՀանայագործելէ ետք, ան հրաւէր ստացած է Եգիպտոսի Հայ գաղութէն։ Փոխադրուած է Եգիպտոս եւ ժամանակ մր ետք անցած է Մերսին։ Այստեւղալ երկար ժամանակ չէ պաչտօնավարած։ Ապա մէկնած է Պէյրութ ուր կարճ ժամանակաշրջան մը Քահանայագործելէ
ետք, ծրագրած է տեւղափոխուիլ այլ հայկական քաղութ։ Ան Ւր միտքը դրածը գործադրող եղած է։ կապեր հաստատած է կիպրոսի փոքրաթիւ հայ գաղութի պատասխանատունեւրուն
հէտ եււ յաջողած է ծրագիրր իրականացնեւլ։ Ւ վերջոյ, փոխադրուած է կիպրոս ու հոգեււոր հովիւ նշանակուած է Նիկոսիոյ հայ գաղութին։ Հոս վերջ զտած է իր թափաոական կեւանքը։
Դժբախտաբար արխիւնեւրու աղքատութեան պատճաոով միայն այս հակիրճ տեղեկութիւննեւրր կարելի եղած է ունենալ իր մասին։ Հաւանական ենթաղրութիւն է որ ան իր մահկանացուն կնքած է Նիկոսիոյ մէջ։
Հայկ Աւետիսեան

Հայկ Գրիգորի Աւետիսեան, (1 Մայիս, 1956 Երեւան), հայ ազգագրագէտ, հնագէտ: Պատմական գիտութիւններու բժիշկ (2002), մասնագէտ (2003)։


== Կենսագրութիւն ==
1973-ին աւարտած է Երեւանի թիւ 118 միջնակարգ դպրոցը, 1983-ին՝ Երևանի Պետական Համալսարանի պատմութեան հիմնարկը։ Այնուհետեւ ընդունուած է ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ Ազգագրութեան հիմնարկի հեռակայ ընկերութիւնը։ 1985-էն դասախօսած է Երևանի Պետական Համալսարանի պատմութեան հիմնարկին մէջ։ 1989-ին պատրաստած է թեկնածուական, 2003-ին՝ տոքթորական ատենախօսութիւն։ 1995-2003 թուականներուն եղած է ԵՊՀ գիտքարտուղար, 2004-2009 թուականներուն՝ ԵՊՀ Պատմութեան հիմնարկի ատենապէտ։ 2009-էն Երեւանի Պետական Համալսարանի Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան ամպիոնի վարիչն է։
Հայկ Աւետիսեան գործուն մասնակցութիւն ունեցած է Թալինի, Օշականի, Արէնիի պեղումներուն, ղեկավարած է Արագածի, Արամուսի, Այգեշատի հնագիտական արշաւախումբերը:
Հայկ Աւետիսեան հեղինակ է Հայաստանի եւ Առաջաւոր Ասիոյ մ. թ ա. առաջին հազարամեակի կէսի մշակոյթին նուիրուած հրապարակումներուն: Այս հետազօտութիւններուն մէջ ան հմտօրէն համադրելով հնագիտական եւ պատմագիտական նիւթը, հանգած է շարք մը կարեւորագոյն հետեւութիւններու:


== Պարգեւներ ==
Ֆրիտյոֆ Նանսէնի ոսկեայ յուշամետալ, 2006


== Երկեր ==
Արամուս, Հալէպ, 2012, 66 էջ - http://www.armin.am/images/menus/1093/Av-Aramus1.pdf


== Գրականութիւն ==
Երեւանի պետական համալսարանի 90-ամեայ պատմութեան հիմնարկը, խումբ. Է. Գ. Մինասեան, Երեւան, 2009։


== Արտաքին յղումներ ==
Հայկ Ավետիսյան
Մայիս Թ․Աւդալբեգեան

Մայիս Թ. Աւդալբեգեան, (1918-1983), բնագրագէտ եւ գրականագէտ։
Մայիս Թադեւոսի Աւդաբեգեան ծնած է Իգդիր (Երեւանի նահանգ), 5 Ապրիլ 1918-ին: Դուստրը ականաւոր գիտնական-հայագէտ Թադեւոս Աւդալբեգեանի։ Ան իր նախակրթութիւնն ու միջնակարգ ուսումը աւարտելէ ետք մուտք կը գործէ Երեւանի Պետական Համալսարան, որուն Լեզուագիտական Բաժանմունքի ընթացքը կ'աւարտէ 1940-ին: Ապա՝ ուսուցչական պաշտօնով կը մեկնի Փարպի գիւղ, որուն միջնակարգ դպրոցին մէջ հայերէն լեզու եւ հայ գրականութիւն կը դասաւանդէ: 1942-ին կը վերադառնայ համալսարան՝ իբրեւ ասպիրանդականի ուսանող, ու մեծանուն հայագէտ Մանուկ Աբեղեանի ղեկավարութեամբ կը մասնագիտանայ հայ հին եւ միջնադարեան գրականութեան: 1944-1947-ներուն կը պաշտօնավարէ Գրականութեան Հիմնարկէն ներս :1946-ին կը պաշտպանէ «Խաչատուր Կեչառեցի» խորագրով աւարտաճառը, ապա կը ստանայ Բանասիրական Գիտութիւններու թեկնածու աստիճանը: 1947-1953-ներուն՝ Լենինականի Մ. Նալբանդեանի անուան Մանկավարժարան կը դասաւանդէ հայ հին գրականութեան  պատմութիւն: 1953թ. ին կը վերադառնայ Երեւան ու կրկին պաշտօնի կը կոչուի Մ.Աբեղեանի անուան Գրականութեան Հիմնարկէն ներս: 1972-ին, «Հայ Գեղարուեստական Արձակի Սկզբնաւորումը» վերնագիրով իր աւարտաճառը պաշտպանելէ ետք, կ'արժանանայ Բանասիրական Գիտութիւններու Դոկտոր աստիճանին: 1977-ին կը ստանձնէ նոյն հիմնարկին Հայ Հին եւ Միջնադարեան Գրականութեան Բաժնի վարիչի պաշտօնը, զոր կը վարէ մինչեւ իր կեանքի վերջը:
Բնագէտ եւ գրականագէտ Մայիս Աւդալբեգեանի գիտական ստեղծագործութիւնը նշանակալից է միջնադարեան գրական յուշարձաններու քննական բնագրերու պատրաստութեամբ ու հրատարակութեամբ, ինչպէս եւ անոնց գրականագիտական ուսումնասիրութեամբ: Անկախ հայագիտական մամուլին մէջ լոյս տեսած իր սերտողութիւններէն, առանձին հատորներով ան հրատարակած է՝ «Խաչատուր Կեչարեցի» (Երեւան, 1958), «Գրիգորիս Աղթամարցի» ( Երեւան, 1963),« Հայ Գեղարուեստական Արձակի Սկզբնաւորումը»  (երեւան,1971), «Յայսմաւուրք» ժողովածուներ եւ անոնց պատմագրական արժէքը (երեւան, 1982), աշխատասիրութիւնները: Ան հեղինակակից է նաեւ «Էջեր Հայ Միջնադարեան Արձակից» (Երեւան, 1957) երկին:
Մայիս Աւդալբեգեան կը մահանայ 5 Փետրուար 1983-ին, Երեւան:


== Աղբիւր ==
Հայկազեան Հանրագիտական Հանդէս, Հատոր Ժ., Պէյրութ, 1984, էջ 371
Սփլիթ

Սպլիտ (խորւ.՝ Split, իտալ.՝ Spalato), քաղաք Խորվաթիաիւմ, որը ունի ավէլի քան 1700-ամյա պատմութիւն։ Դալմացիաի խոշորագոյն քաղաքն է եւ Զագրեբէն յետոյ երկրորդը Խորվաթիաիւմ։ Հայտնի կուրորտային տարածաշրջանի կենտրոն է, որը կը գտնվէ Ադրիատիկ ծովի ափէն Զադար եւ Դուբրովնիկ քաղաքնէրի մեջտէղը։ Սպլիտի բնակչութիւնը կը կազմէ ավէլի քան 221,456 մարդ (2007)։


== Քույր-քաղաքնէր ==


== Ծանոթագրութիւննէր ==


== Արտաքին հղումնէր ==
Սպլիտի պաշտոնական կայքը
Կայք Սպլիտի մասին Կաղապար:Ref-hr (անգլերէն)
Դիկոլետիանոսի դղյակը (անգլերէն)
Քաղկեդոնականութիւն

Քաղկեդոնականութիւնը Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի կանոնները ընդունած եկեղեցիներու դաւանաբանական ուսմունքի անուանումն է հայ միջնադարեան գրականութեան մէջ։
Քաղկեդոնի Տիեզերաժողովը տեղի ունեցաւ 451 թուականի աշնան, Կ. Պոլսոյ արուարձան՝ Քաղկեդոնի մէջ, Բիւզանդիոյ կայսր՝ Մարկիանոսի նախաձեռնութեամբ։
Քաղկեդոնի Տիեզերաժողովը հերքեց միաբնականութիւնը ընդունած Եփեսոսի 449 թուականի ժողովին կանոնները եւ հաստատեց երկաբնականութիւնը։
Այս վարդապետութեան հետեւողները՝ երկաբնակները ճանչցան Քրիստոսի երկու բնոյթի մասին դաւանաբանական ուսմունքը։
Հայաստանը մերժուած ըլլալով Մարկիանոս կայսրէն, աջակցութեան համար Պարսից Տէրութեան դէմ իր ազատագրական պայքարին՝ չմասնակցեցաւ Քաղկեդոնի ժողովին եւ չճանչցաւ ժողովին կանոնները մնալով միաբնակ։


== Աղբիւր ==
Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 12, էջ 405: