armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Անգլիական Այգի (Երեւան)

Անգլիական այգի կամ Երեւանի թատերական այգի, Երեւանի մէջ առաջին հասարակական այգին է, միակը՝ մինչեւ 1920 թուական։
Համարվում է ալտերի հիմնական բնակելի վայրը:


== Պատմութիւն ==
Անգլիական Այգին կը գտնուի Գրիգոր Լուսաւորիչի, Մովսէս Խորենացիի եւ Իտալիոյ փողոցներուն միջեւ։ Հիմնուած է 1850 թուականին։ Պաշտօնական բացումը կատարուած է 3 Հոկտեմբեր 1910-ին։
Այգիին ձեւաւորումն ու բարեկարգումը երկարած է 19-րդ դարու 60-ական թուականներէն մինչեւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին նախորդած տարիները։ 1 Յուլիս 1895-ին պայմանագիրով այգին կը յանձնուի Լեւոն Պակլնճեանին նորոգելու համար, սակայն ան կը թերանայ։ Այգին կը ձեւաւորուի եւ կը գեղեցկանայ Իսահակ Մելիք-Աղամալեանի քաղաքապետ դառնալէն ետք։ Աղամալեան, այգիին համար Ռուսաստանէն եւ Լեհաստանէն ծառեր բերել կու տայ։ Նոր ծառուղիներ կը բացուին, անցուղիները կը ծածկուին կարմիր փշրանքով։ Այգին կը կառուցուի եւրոպական չափանիշերով, որուն պատճառով կը կոչուի «Անգլիական Այգի»։ Ըստ ոմանց անուանումը եկած է այգին բարեկարգող օտարներուն պատճառով, իսկ ուրիշներ կը կարծեն, որ վերէն նայելով այգին կը նմանի անգլիական դրօշին։ Վերակառուցումի պատճառով այգին 10 տարի փակ կը մնայ։ Կը վերաբացուի 3 Հոկտեմբերին։
Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան օրերուն «Անգլիական Այգին» անխնամ կը մնայ։ Խորհրդային կարգերու հաստատման տարիներուն «Անգլիական Այգին» կը վերածուի նահատակուած յեղափոխականներու պանթէոնի։ Այգիի գլխաւոր ծառուղիին աջ կողմը կը թաղուին 1920-ին պոլշեւիկեան մայիսեան ապստամբութեան ղեկավարները, իսկ 1921-ին հոն կը թաղուի զինկոմ Լիպարիտ Մխճեանը, որուն մասին Եղիշէ Չարենց գրած է «Իմ ընկեր Լիպոն»։ Այգին կը վերակոչուի 26 կոմիսարներու (գործակալներու) անունով, որ կրճատուելով կը կոչուի «Կոմայգի»։ 1938-ին այգիի տարածքին մէջ կը կառուցուի Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ազգային ակադեմիական թատրոնի նոր շէնքը։Հոն կը գտնուի նաեւ «Մասիս» ճաշարանը։ Այգիին մէջ տեղադրուած են Գաբրիէլ Սունդուկեանի, անոր ստեղծած կերպար՝ Պեպոյի եւ ջրավաճառ պատանիին արձանները։ 2000 թուականին «Բիւրակն» ՍՊԸ-ն 99 տարի ժամկէտով վարձակալած է Անգլիական Այգիի տարածքը։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		


== Արտաքին յղումներ ==
Անգլիական այգի/Կոմայգի եւ շրջակայք` կենդանի պատմութիւն
Սուսերամարտիկներ

Սկիzբները անոնք չարագործներ էին, որ կը պայքարէին իրենց
ապրուստին համար։
Առաջին անգամ անոնք հանրութեան մէջ ցուցադրուած են Ն. Ք. 263֊ին Հռոմայեցիներու յուղարկաւորութեանց արարողութիւններուն, ապա Ն. Ք. 215֊ին տօնական խրախճանութեանց միջոցին։Սպարտակ իշխանութեան ժամանակ իրենց ըմբոստութիւնը ( 73 Ն. Ք.) նուաճած էր կրասոսէ (71 Ն. Ք.) ։Երբ դակիան նուաճուած էր Տրայինանոսէ, 123 օր տօնախմբելու համար իր յաղթանակը, 1000 սուսերամարտիկներ կռուած են 103֊ին։ Այս վայրենի կռիւները ջնջուած են մեծ Կոսկանդիանոսի կողմէ արեւելքի մէջ 325֊ին, իսկ արեւմուտքի մէջ Թէոդորիկի կողմէ 500֊ին։


== Աղբիւր ==
«Հանրագիտակ», Պապէսեան Յովհաննէս , Կաթողիկութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան (1961)։
Կարմիր Վարդանի Ապստամբութիւն

Կարմիր Վարդանի Ապստամբութիւն, Պարսկական բռնապետութեան դէմ Արեւելեան Հայաստանի մէջ ապստամբութիւնը տեղի կ՚ունենայ 571-572-ականներուն, որուն մասին հայոց պատմիչներէն տեղեկութիւններ կը հաղորդեն Սեբէոսը (Է. դար) եւ Ասողիկը (ԺԱ. դար): Պատմիչները ապըստամբութեան պատճառները կը համարեն հարկերու աննախընթաց ծանրացումը, հայ իշխաններու իրաւունքներու ոտնահարումը եւ կրօնափոխութեան հարկադրանքը:
Պատմական տեղեկութիւններուն համաձայն, Խոսրով Նուշիրվանը արտակարգ լիազօրութիւններով Հայաստանի մարզպան կը նշանակէ Սուրէն Վշնասպը: Վերջինս գալով Հայաստան, առաջին հերթին կը ծանրացնէ ժողովուրդէն գանձուող հարկերը, կը հալածէ հայ իշխանները եւ վերջապէս զրադաշտականութիւնը Հայաստանի մէջ տարածելու համար կը ցանկայ կառուցել ատրուշաններ: Այդ ժամանակ հայկական զօրքերու հրամանատարն էր Վարդան Մամիկոնեանը, որ ի տարբերութիւն Ե. դարու Հայոց Սպարապետի, պատմութեան մէջ կը կոչուի Կարմիր Վարդան: Ան պարսկական արքունիքի նկատմամբ խոր դժգոհութիւն ունենալէն բացի, անձնական թշնամանք ունէր Սուրէն մարզպանի դէմ, որովհետեւ վերջինս սպանած էր իր եղբայրը՝ Մանուէլը:
Ժամանակի կաթողիկոսն էր Յովհաննէս Բ. Գաբեղենեցին: Ապստամբութեան կազմակերպման մէջ Սպարապետն ու Կաթողիկոսը ղեկավար դեր  կը կատարեն: Ապստամբները յատուկ պատգամաւորութիւն  կ՚ուղարկեն բիւզանդական Յուստինիանոս կայսեր մօտ՝ խնդրելով անոր զօրակցութիւնը: Ապստամբները օգնութիւն կը խնդրեն նաեւ բախտակից վրացիներէն ու աղուաններէն, որոնք կը խոստանան օգնել հայերուն: Հայաստանի մէջ ապստամբները կը սկսին կազմակերպել իրենց զօրամասերը՝ հասցնելով տասը հազար հոգիի: Վարդան Մամիկոնեանը եւ կաթողիկոսը կը պահանջեն դադրեցնել ատրուշաններու շինարարութիւնը եւ կարգաւորել ժողովուրդէն գանձուող հարկերը: Խոսրով թագաւոր զօրք կու տայ Սուրէն մարզպանին եւ կը կարգադրէ շտապ ճնշել ապստամբութիւնը: Վերջինս 15 հազարնոց բանակով կը մտնէ Հայաստան եւ կը հասնի՝ Դուին: Հայոց ապստամբական ուժերը 2 Փետրուար 572-ին կը յարձակին Դուինի մէջ գտնուող պարսկական զօրքերուն վրայ։ Պարսիկները խուճապի կը մատնուին, մեծ կորուստներ կու տան եւ կը դիմեն փախուստի: Կռիւի մէջ  կը սպանուի մարզպան Սուրէնը:
Խոսրով թագաւորը նոր բանակ  կ՚ուղարկէ Հայաստան՝ Միհրան Մեհեվանդակի գլխաւորութեամբ: Պարսկական զօրքերը այս անգամ նոյնպէս կը պարտուին եւ կը վտարուին Հայաստանէն:
Հայաստանը, Վրաստանն ու Աղուանքը առժամեայ կը թօթափեն պարսկական լուծը  եւ կ՚անցնին Բիւզանդիայի գերիշխանութեան տակ: Այդ պատճառով Բիւզանդիայի եւ Պարսկաստանի միջեւ կը բռնկուի նոր պատերազմ, որ որոշ ընդհատումներով կը տեւէ 20 տարի:
Յակոբ Փանոսեան

Յակոբ Փանոսեան (8 Յունիս 1946(1946-06-08), Այնճար, Զահլեի շրջան, Պեքաա, Լիբանան), հայ գիտնական։ Ճարտարագիտութեան դոկտոր, ինքնաշխատ համակարգերու կառավարման բնագաւառի գիտնական, ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանեան անդամ, Քալիֆորնիոյ ԱՐՓԱ հիմնարկի նախագահ, Քալիֆորնիոյ պետական համալսարանի Նորթրիճի մասնաճիւղի դասախօս։
Ընտրուած է Հայաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի արտասահմանեան անդամ արդարօրէն արժանանալով Ակադեմիկոս-ի կոչումին:


== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Այնճարի մէջ ուր ստացած է իր նախնական եւ երկրորդական կրթութիւնը Այնճարի Հայ Աւետարանական Վարժարանին մէջ:
Համալսարանական ուսումը ստացած է Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ մասնագիտանալով ուսողութեան մէջ: Մագիստրոսի վկայականը ստացած է Ամերիկայի Հարաւային Քարոլայնայի համալսարանէն՝ աւարտելով կիրառական ուսողութեան բաժինը, իսկ դոկտորի վկայականը՝ Քալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի մասնաճիւղէն աւարտելով ճարտարագիտութեան բաճինը եւ մասնագիտանալով կառավարման բնագաւառին մէջ:


== Գործունէութիւն ==
Իբրեւ գիտաշխատող աշխատած է Թեքստրոն, Ռաքըտայն, Պոյինկ եւ Եունայթըտ Թէքնոլոճիզ ընկերութիւններուն մէջ՝ ծրագրաւորելով հրթիռային սարքաւորումներու կառավարման համակարգեր:
Դոկտ. Յակոբ Փանոսեան գիւտերու հեղինակ է, անոնցմէ տատանումներու մարման նոր եղանակը լայն ընդունելութիւն գտած է: Այս գիւտին համար ան արժանացած է ԱՄՆ-ի կառավարութեան պարգեւին: Ան անդամ է բազմաթիւ կազմակերպութիւններու եւ հեղինակ է աւելի քան 80 գիտական յօդուածներու:
Դոկտ. Յակոբ Փանոսեան սարքած է ամենաբարդ հրթիռային շարժիչի կառավարման օրէնքներու ծրագրաւորումը որ փորձարկուած է ՆԱԶԱ-ի կողմէ եւ կրնայ օգտագործուիլ ապագայ ձայնի արագութենէն տասը անգամ աւելի արագ օդանաւ-հրթիռ նորատիպ համակարգերու վրայ:
Ան հիմնադիրն է Ամերիկահայ ճարտարագէտներու եւ գիտնականներու ընկերակցութեան (1983): Ան նաեւ հիմնադիրն է ԱՐՓԱ (1992) մասնագիտական կազմակերպութեան որ օգտակար կը դառնայ Հայաստանի գիտութեան, տնտեսութեան, կրթութեան, առողջապահութեան եւ այլ բնագաւառներու զարգացման:
Մանէ Թանտիլեան

Մանէ Վանյայի Թանտիլեան (կամ՝ Մանե Թանդիլյան, ծնած 3 Ապրիլ, 1978) Հայ հնագէտ եւ քաղաքական գործիչ, Հայաստանի Ազգային Ժողովի անդամ եւ նախկին Նախարար Աշխատանքի եւ Ընկերային Հարցերու Նախարարութեան 12 Մայիս, 2018 թուականէն մինչեւ հրաժարականը յանձնելը՝ 14 Նոյեբեր, 2018 թուականին:


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Ալաւերտիի մէջ, եւ աւարտած է Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարանէն պատմութեան ոլորտին մէջ, 1999 թուականին: Երեք տարի ետք ան աւարտեց առեւտրութեան մագիստրոսով մը Հայաստանի Ամերիկեան Համալսարանէն:  2005 թուականին ան հիմնեց եւ վարեց Հայկական Խորհուրդը Միջազգային Եւրոպական Շարժման (անգլ.՝ Armenian Council of the International European Movement): Ան ամուսնացած է եւ ունի երկու զաւակ:


== Քաղաքական ասպարեզ ==
15 Դեկտեմբեր, 2015 թուականին ի վեր ան անդամ է Լուսաւոր Հայաստան կուսակցութեան, եւ ստանցնեց կուսակցութեան խորհուրդի գարտուղարական դերը 22 Դեկտեմբեր 2017 թուականին:2017ի Ազգային Ժողովի ընտրութիւններուն ընտրուեցաւ իբր անդամ, Ելք կուսակցութիւններու դաշնութեան թեկնածութեամբ:11 Մայիս 2018 թուականին, Դաւշեայ Յեղափոխութենէն ետք, ան նշանակուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան Աշխատանքի եւ Ընկերային Հարցերու Նախարար:12 Յունիս 2018 թուականին, դէմ կողմնորոշուելով կառավարութեան կողմէ կուտակային կենսաթոշակային համակարգի պարտադիր բաղադրիչի ներդրմանը, կը հրաժարի նախարարութեան պաշտօնէն, սակայն Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան կը մերժէ իր հրաժարականը 21 Յունիսին եւ ան կը շարունակէ գործել իբր նախարար:14 Նոյեմբեր 2018 թուականին դարձեալ հրաժարականը կը ներկայացնէ մասնակցելու համար 9 Դեկտեմբեր 2018 թուականի ազգային ժողովի ընրութիւններուն իբր թեկնածու: Ան կ'ընտրուի Ազգային Ժողովի անդամ:
Համշեն

Համշեն կամ Համամշեն, հայկական կիսանկախ իշխանութիււն, ապա՝ հայաբնակ գաւառակ Սեւ ծովու հարաւ-արեւելեան ափին, VIII դարու վերջերուն-XX դարու սկիզբին։ Ներկայիս կը գտնուի Թուրքիոյ մէջ՝ Արեւմտեան Հայաստան։ Համշենագիտութիւնը 19րդ եւ 20րդ դարերէն սկսեալ դարձաւ հետաքրքրութիւն մը հայ եւ օտար հեղինակներու համար։


=== Պատմական Ակնարկ ===
17-18րդ դարերուն կրօնափոխութեան հետեւանքով ձեւաւորուած է կրօնափոխ հայութեան 2 մեծ հանրութիւն.- համշենի հայերը եւ դերսիմի հայերը։ Այս երկու հանրութիւնները հեռացան հայկականութենէն կրօնափոխութեան եւ լեզուն կորսնցնելու հետեւանքով, բայց ամբողջովին չձուլուեցան եւ չթրքացան։


=== Ուրկէ՞ եկած է «համշեն» անունը ===
8րդ դարու վերջը Բիւզանդիոնի կայսրի կողմէ հայ Ամատունի նախարարներու նուիրուած Տամբար քաղաքը յարձակման կ'ենթարկուի եւ կը հրկիզուի։ Համամ Ամատունի կը վերշինէ Տամբարը եւ զայն կ'անուանէ «համամաշեն»։


=== Տարանման Աւազանը ===
15րդ դարէն սկսեալ համշենի իշխանութիւնը կը դառնայ կիսանկախ, իյնալով Օսմանեան կայսրութեան ձեռքին տակ։ Օսմանեան կայսրութեան բռնի իսլամացման երկարատեւ ու հետեւողական քաղաքականութեան ու ցեղասպանութեան հետեւանքով համշենահայութիւնը տարածուեցաւ։ Ան ըստ բնակութեան վայրի, կրօնքի եւ լեզուի, բաժնուեցաւ երեք հիմնական խումբերու.-

Արեւմտեան համշենահայեր՝ կ'ապրին թրքական Ռիզք եւ այլ նահանգներու մէջ, թրքախօս եւ սիւննի մահմետական են։
Արեւելեան համշենահայեր՝ կ'ապրին Արդուինի նահանգին մէջ, հայախօս եւ պահպանած են Համշենի բառբառը։ Սիւննի մահմետական են։
Հիասային համշենահայեր՝ կ'ապրին Ռուսիոյ Կրասնոդարի երկրամասին մէջ։ Կը խօսին բառբառը, կը տիրապետեն ռուսերէնին եւ գրական արեւելահայերէնին։ Քրիստոնեայ են, հայ առաքելական։


=== Համշենահայերու թիւը ===
Տարբեր հետազօտողներ կը նշեն 1,5-էն 2 միլիոն եւ աւելի՝

Կարգ մը թիւեր պղտոր են տարբեր շրջաններուն մէջ։
Միջին Ասիա եւ Ռուսաստան՝ 5000
Աբխզիա՝ 65000-70000
Հայաստան՝ 4000-5000
Եւրոպա եւ ԱՄՆ ցեղասպանութենէն ետք հաստատուած համշենահայերու չուսումնասիրուած թիւ մը։


=== Հեմշիլներն Այսօր ===
Հեմշիլները կը գտնուին թրքական մշակոյթի ազդեցութեան տակ, բայց կը պահպանեն ազգային սովորութիւնները, երգերը, պարերը եւ մայրենի բառբառը։ Անոնց գերեզմանատունները թուրքերէ հեռու, իրենց պարտէզներուն մէջ է։ Համշենահայերը ազգային, հոգեւոր, մշակութային, ինքնութեան վերականգնում ունին։
ՄՀ հիմնական միաւորներ

Միջազգային Համակարգի (ՄՀ) հիմնական միաւորները եօթը ֆիզիքական հաստատուններու շարք մըն են, որոնց անփոփոխ արժէքներէն՝ արտայայտուած ՄՀ-ի միաւորներով, կարելի է եզրակացնել համակարգի բոլոր միաւորները: ՄՀ-ի որեւէ միաւոր կարելի է ածանցել այս եօթը հաստատուններէն սկսեալ, բազմապատկութեամբ կամ բաժանումի գործողութիւն կատարելով:


== Հիմնական միաւորներ ==
Հիմնական եօթը ֆիզիքական հաստատունները հետեւեալներն են
Ցեզիումի (Cs քիմիական տարրը) ամենափոքր անցման յաճախականութիւն ΔνCs, այսինքն՝ 133Cs հիւլէի ուժանիւթային հիմնական վիճակի անցումը դէպի մօտ գտնուող մակարդակը
Լոյսի արագութիւնը պարապութեան մէջ c
Բլանքի հաստատուն h
Տարրական ելեկտրական լիցք e
Պոլցմանի հաստատուն k (երբեմն kB)
Ավոգադրոյի հաստատուն NA
Տուեալ միագոյն ճառագայթման (540 × 1012 Hz) լուսային արդիւնաւէտութիւն Kcd


== ՄՀ-ի հիմնական միաւորները եւ ֆիզիքական երեւոյթներու հետ կապը ==
ՄՀ-ի հիմնական եօթը ֆիզիքական հաստատուններու արժէքները միաւորներով
ֆիզիքական երեւոյթի մը արժէքը կ՛արտայայտուի որպէս թիւի մը բազմապատկութիւնը միաւորի մը հետ: Ուրեմն, արժէքը քանակն է տուեալ միաւորի մը մէջ արտայայտուած: Օրինակ, պարապութեան մէջ, լոյսը կը յառաջանայ 299 792 458 m s–1 արագութեամբ, այսինքն իւրաքանչիւր երկվայրկեանուան ընթացքին լոյսը կը կատարէ 299 792 458 մեթր, մեթրը եւ երկվայրկեանը հիմնական միաւորները ըլլալով: Միաւորը փոխելով, պէտք է արժէքին թիւը ճշդել, օրինակ 1 երկվայրկեանուան ընթացքին լոյսը կը կատարէ 299 792.458  քիլոմեթր. թիւը կը փոխուի նայած միաւորին (1000 մեթր = 1 քիլոմեթր):
Եօթը հիմնական ՄՀ-ը սահմանող հաստատուններու աժէքը չունի անորոշութիւն:
Իրաւունք (թերթ)

«Իրաւունք», քաղաքական եռօրեայ թերթ։ Լոյս տեսած է 1885 թուականին, Վառնայի մէջ՝ հայերէն, ֆրանսերէն։ Խմբագիր՝ Յ. Մաւի (Յակոբ Մաւիեան)։ Կոչ ըրած է հայերուն ինքնապաշտպանութեան, որպէս ազատագրութեան ուղի մատնանշել Պուլկարիոյ օրինակը։ Պաշտպանած է հայերու իրաւունքները Թուրքիոյ մէջ, քննադատած օտարերկրեայ դիւանագիտութեան մօտեցումը Հայկական հարցի նկատմամբ։ Լայն տեղ յատկացուցած է միջազգային քաղաքական անցուդարձին։ Նիւթեր արտատպած է ժամանակի հայ մամուլի էջերէն։
1896-1911 թուականներուն լոյս կը տեսնէր որպէս եռօրեայ թերթ, ապա՝ շաբաթաթերթ Վառնայի մէջ։ Խմբագիր՝ Հ.Գուրպեթեան։ Պայքարած է յանուն հայ ժողովուրդի իրաւունքներու պաշտպանութեան, հայ ազատագրական շարժումներու միաւորման, ներկայացուցած  եւրոպական դիւանագիտութեան եւ մամուլի դիրքորոշումները Հայկական հարցի վերաբերեալ, քննադատած անոնց շահադիտական մօտեցումները, հարցի լուծման ուղի համարած է ռուսական կողմնորոշումը։ Անդրադարձած է Կ.Պոլսոյ հայկական մամուլին, Պուլկարիոյ եւ Ռումանիոյ հայ համայնքներու պաամութեան։
Դառնալով շաբաթաթերթ՝ լայն տեղ յատկացուցած է թատերական կեանքին։ Գրական բաժնին մէջ յօդուածներ տպագրած է «Հայը պուլկարական գրականութեան մէջ» թեմայով, ներկայացուցած հայ եւ պուլկար հեղինակներու երկեր։ Ունեցած է հայատառ թրքերէնով քաղաքական լուրերու բաժին։
1773 թուական

1773 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 73րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1773 ծնունդներ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1773 մահեր
Լ'Աքվիլա

Լ'Աքվիլա (նաեւ՝ Աքվիլա, Լ'Ակվիլա, Ակվիլա իտալ.՝ L'Aquila - արծիվ), քաղաք եւ կոմունա կենտրոնական Իտալիայի մէջ։ Իտալական Աբրուցցո տարածաշրջանի գլխավոր քաղաքը, Լ'Աքվիլա նահանգի վարչական կեդրոնը։ Բնակչութեան թիւը շուրջ 73 150 մարդ։ Քաղաքը կառուցած է Աթերնո գետի հովտի մէջ, բլուրի վրա, շրջապատուած է Ապենինեան լեռներով։ Քաղաքեն հիւսիս-արեւելք կը գտնուի Ապենիններու բարձրագույն գագաթը՝ Գրան-Սասսո լեռը։


== Բնակչութիւն ==
6 Դեկտեմբեր

6 Դեկտեմբեր, տարուան 340-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 341-րդ) օրն է։


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==


== Մահեր ==
1994, Եանիս Անթեթոքունպօ․ «Միլուոքի Պաքս»  կողովագնդակի ակումբին (Ա․Մ․Ն)․ եւ Յունաստանի կողովագնդակի ազգային խումբին յոյն մարզիկ, ΝΒΑ ախոյեան եւ քանիցս ախոյանութեան MVP` ամենաթանկագին մարզիկ
1956, Դերենիկ Դեմիրճեան (Դեմիրճօղլեան), Հայ գրող, հրապարակախօս (ծն.՝ 1877)։
1875, Մօրուք Կարօ (աւազանի անունով՝ Կարապետ Աւոյեան), ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆետայի։ Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւն կուսակցութեան անդամ (ծն․՝  1949)։


== Տօներ ==
Հայաստանի Երկաթուղիի Թանգարան

Հայաստանի երկաթուղիի թանգարան, բացուած է 2 Օգոստոս 2009-ին՝ Երկաթուղայինի միջազգային օրը։


== Պատմութիւն ==
«Հարաւկովկասեան երկաթուղի» (ՀԿԵՈՒ) ընկերութիւնը 31 Յուլիս 2009-ին Երեւանի երկաթագիծի կեդրոնական կայարանին մէջ բացուած է Հայաստանի երկաթուղային թանգարան։


== Ցուցադրութիւն ==
Թանգարանին մէջ ներկայացուած է հայկական երկաթուղիի պատմութիւնը՝ սկսած 1896-էն մինչեւ մեր օրերը։ Թանգարանին մէջ տեղադրուած են 10 վահանակներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ երկաթուղիի պատմութեան որոշակի ժամանակահատուած։ Ցուցանմուշներուն կէսը թանգարանին նուիրած Ռուսաստանի երկաթուղին։


== Հասցէ ==
Թանգարանը կը գտնուի Երեւանի երկաթգծի կեդրոնական կայարանին մէջ՝ Տիգրան Մեծի 86 հասցէին վրայ։


== Պատկերասրահ ==
Էրէրնայ Սուրբ Սահակ եկեղեցի

Էրէրնայ  Սուրբ  Սահակ  եկեղեցին  կը գտնուի Էրէրին գիւղի հարաւային կողմը բարձրացող լերան լանջին, պարսպապատ է եւ բաղկացած է գմբէթայարկ տաճարէ եւ հասարակ դարպասէ մը։ Այստեղ կը պահուին սուրբ Սահակի աջը, որ այժմ փոխադրուած է Լիմ անապատը, որու իրաւասութեան կ'ենթարկուiի այս վանքը։ Ս. Սահակի վանքի լերան գագաթը կը կոչուի  «Խաչգլոխ» ուր աւանդութեան համաձայն ճգներ է սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչը եւ խաչ մը օծեր։ Այս տեղը տակաւին կանգուն է փոքրիկ մատուռ մը, ուր որպէս թէ աղօթեր է սուրբ Գ.Լուսաւորիչը։ Վարդավառի օրը բաւական մեծ բազմութիւն ուխտի  կու գայ այստեղ։
Չարենցի Կամար (յուշարձան)

Չարենցի կամար յուշարձանը, Արարատի կամար, կը գտնուի Կոտայքի մարզի Ողջաբերդ գիւղին մէջ, Երեւան-Գառնի ճամբուն աջ կողմը, 1500 մեթր բարձրութեան վրայ։ Ընդգրկուած է Ողջաբերդի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։


== Պատմութիւն ==
Յուշակոթողը հիմնուած է 1957 թուականին, ճարտարապետ Ռաֆայէլ Իսրայէլեանի կողմէ։ Այս դիրքէն պիպլիական լեռը՝ Արարատը, տեսանելի է օրուան բոլոր ժամերուն։ Կամարի երկայնքով փորագրուած են հայ մեծանուն բանաստեղծ Եղիշէ Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծութեան տողերը։

Այս պատճառով յուշակոթողը ժողովուրդին աւելի յայտնի է «Չարենցի կամար» անուանումով։


== Պատկերասրահ ==
Ֆրիտիոֆ Նանսենի Կիսանդրի (Երեւան)

Ֆրիտիոֆ Նանսենի կիսանդրի, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Աբովեան-Մոսկովեան փողոցներուն հարող տարածքին մէջ։ Տեղադրուած է 9 Նոյեմբեր 2011-ին։


== Պատմութիւն ==
Նորվեկացի նշանաւոր բեւեռախոյզ, Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր Ֆրիտիոֆ Նանսենը առաջիններէն էր, որ անձնուիրաբար օգնութեան հասաւ Ցեղասպանութենէն մազապուրծ հայերուն։ Հազարաւոր հայ գաղթականներ ստացան անձը հաստատող այն վկայականը, որ յետոյ պէտք է կոչուէր «Նանսենեան անձնագիր»։
Հայ ժողովուրդի մեծ բարեկամի կիսանդրին Երեւանի մէջ տեղադրուած է անոր ծննդեան 150-ամեակի տօնակատարութիւններու շրջանակներուն։
Կիսանդրիի բացման արարողութեան մասնակցած են ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսեանը, ՀՀ արտաքին գործերու նախարար Էդուարդ Նալբանդեանը, Նորուեկիայի Թագաւորութեան արտաքին գործերու նախարար Եոնաս Գահր Շտիորէն, Նանսենի թոռնուհին՝ Մարիտ Գրեւը, փոխուարչապետ Արմէն Գէորգեանը, Երեւանի քաղաքապետ Տարօն Մարգարեանը, Հայաստանի հաւատարմագրուած դեսպաններ եւ քաղաքացիներ։
Քանդակագործը կիսանդրին կերտած է ստեղծագործական նորոյթներով՝ թեք տեղադրուած կիսանդրի ձեռքերով։
Սուրէն Պարթեւեան

Սուրէն Պարթեւեան (1876-1921), բուն անունով Սիսակ Պարտիզպանեան, ծնած է Գատըգիւղի մէջ (Պոլիս): Թաղին նախակրթարանը յաճախելէ ետք, անցած է Պէրպէրեան վարժարան: 1895-ի ջարդերուն արիւնոտ ու խռովալի օրերուն մեկնած է արտասահման։ Փարիզի մէջ, իբրեւ ունկնդիր ուսանող, հետեւած է Սորպոնի գրական դասընթացքներուն։ 1908-ի Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, կը վերադառնայ Պոլիս, ուր կը բերէ իր գրական եւ հրապարակագրական գործունէութեան բաժինը հայ մտաւորական կեանքին։ Խմբագրած է «Վաղուան ձայնը» պարբերականը (Մանչեսթըր, Անգլիա), ինչպէս նաեւ «Հոսանք», «Ձայն հայրենեաց», «Ազգ» թերթերը։ Իզմիրի մէջ, Համաշխարհային Ա. Պատերազմէն ետք, նաեւ խմբագրած է «Հորիզոն» թերթը։ Քեմալական ուժերու Իզմիր մուտքի եւ ընդհանուր շփոթութեան օրերուն, ապաստանած է Եգիպտոս, ուր մեռած է։ Գրական իր գլխաւոր գործն է «Կիլիկեան արհաւիրքը» (1909)։ Լեւոն Բաշալեանի «Նոր կեանք» հանդէսին մէջ հրատարակուած իր պատմուածքներն ալ, որոնք հետագային համադրաբար լոյս տեսան «Քայքայում» ընդհանուր խորագիրին տակ (1910), ներշնչուած են մեր ազգային ողբերգութենէն, կոտորածէն, ու անոր թելադրած հոգեկան խռովքներէն։ Պարթեւեան սեւեռած է հայութեան բոլոր արիւնոտ եւ հոգեցունց ապրումներուն, ցնցելու, հոգեշարժ ըլլալու ըմբոստացուցիչ դրուագներ պատկերացնելու փոյթով մը։ 1895-ի եւ 1915-ի մեր եղեռնապատումէն թելադրուած վիպաշունչ եւ թատերական կարգ մը գործեր ունի,- «Հայուհին» եւ «Արիւնի զոհեր» խորագրուած պատմուածքներու եւ պատկերներու հաւաքածոները, «Անմահ բոցը» խորագրուած թատերական յօրինումը եւ «Ձայն մը հնչեց» անունին տակ՝ վիպաշունչ գրքոյկ մը։
Արշակուհի Թէոդիկ

Արշակուհի Թէոդիկ, (Ճէզվէճեան,1875-1922) հայ ընկերային գործիչ, ուսուցչուհի, հրապարակագիր, գրագէտ եւ թարգմանիչ։ Հայ բանասէր Թէոդիկին կինը եղած է:


== Կենսագրութիւն ==
Արշակուհի Թէոդիկ ծնած է Կ.Պոլիս՝ Օրթագիւղ, 1875-ին։
Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Սամաթիոյ Նունեան-Վարդուհեան վարժարանին մէջ՝ 1895-ին ։ Կը մեկնի Անգլիա, ուր կը շարունակէ իր ուսումը Սքարպորոյի Ուէսթլենտ Հայ Սքուլի մէջ։ Աւարտելէ ետք, կ'անցնի Փարիզ՝ շարունակելու ուսումը։ Իր մասնակցւթիւնը կը բերէ Կ. Լուսինեանի Ֆրանսերէնէ հայերէն բառարանի կազմութեան աշխատանքին, որպէս բառերը եւ անոնց իմասները ուսումնասիրող։ 1898 –ին կը վերադառնայ Պոլիս եւ ուսուցչութեան պաշտօն կը ստանձնէ Սկիւտարի ճեմարանին մէջ։ Ան իր ասպարէզը կը սկսի որպէս օրաթերթերու եւ պարբերաթերթերու լրագրող, ինչպէս Հայկանոյշ Մարքի «Ծաղիկ», «Մանզումէ», «Սուրահանդակ», «Բիւզանդիոն», «Ժամանակ» թերթերուն մէջ.։ Ան աշխատակցած է նաեւ Թէոդիկի «Ամէնուն Տարեցոյց» պարբերականին մէջ։
1902-ին կ'ամուսնանայ գրագէտ եւ հրապարակագիր՝ Թէոդիկի հետ։ Իր ամուսնոյն բանտարկութենէն եւ Տէր Զօր աքսորուելէ ետք ծանրապէս կը հիւանդանայ։. Ան կ'ուղարկուի Լոզան՝ Զուիցերիա, ուր կ'ապրի մինչեւ 1922՝ իր մահը։ Կ'ըսուի թէ իր վերջին խօսքը երած է «Բոլորս ալ զոհեր ենք», ակնարկելով հայոց ցեղասպանութեան։


== Գործունէութիւն ==
Արշակուհի Թէոդիկ մաս կը կազմէր Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութեան, որու հիմնական նպատակներէն մէկն էր հիմնել աղջկանց վարժարաններ, Օսմանեան կայսրութեան հայահոծ շրջաններուն մէջ.։
1909-ին, Ատանայի ջարդերուն Ընկերութիւնը անմիջապէս նախաձեռնեց կոտորածէն տուժածներուն օժանդակութիւն հասցնելու աշխատանքին։ Ատանա մեկնեցաւ նաեւ Արշակուհի, եւ Պոլիս վերադարձին՝ 1910-ին լոյս ընծայեց ականատեսի իր վկայութիւնները բովանդակող գրքոյկի մը՝ «Ամիս Մը Ատանա»։
Կազմած է նաեւ «Արդի Բարոյագիտութիւնը» դասագիրքը (1911-1912) միջին եւ բարձրագոյն դասընթացքներով։ Ունեցած է աշխոյժ հանրային գործունէութիւն։։
Փիրկոս

Փիրկոս (յուն․՝ Πύργος՝ «աշտարակ»), Փելոփոնես թերակղզու հարաւը գտնուող յունական քաղաք, համանուն համայնքի վարչական կեդրոն եւ Արեւմտեան Յունաստանի ծայրամասային միաւոր: Կը գտնուի ծովի մակարդակէն 15 մեթր բարձրութեան վրայ, Քիփարիսիաքոս ծովածոցի (Ionian Sea) Յոնիական ծովի ափէն 4 քմ, Հին Օլիմփիայէն (Olympia) 19 քմ դեպի արեւմուտք, Աթէնքէն 315 քմ դէպի արեւմուտք հեռաւորութեան վրայ: Քաղաքի նաւահանգիստը Քաթաքոլոնն է: Ըստ 2011 թուականի մարդահամարի՝ քաղաքը կը կազմուէր 24359 բնակիչ, մինչդեռ քաղաքային ընդհանուր բնակչութիւնը կը կազմէր 47955 մարդ։ Քաթաքոլոն նաւահանգիստի առկայութիւնը Փիրկոսը դարձուցած է տարածաշրջանի զարգացած առեւտրային կեդրոն:


== Պատմութիւն ==

Փիրկոսը առաջին անգամ յիշատակուեր է 1778 թուականին: Կը համարուի, որ այն իր անունը ստացեր է 1512 թուականին Կիորկիոս (Յովհաննէս) Ցերնոթասի կառուցած աշտարակէն (Γεώργιος ή Ιωάννης Τσερνωτάς, ум. 1535(Γεώργιος ή Ιωάννης Τσερνωτάς, ум. 1535):) 1821 թուականի յեղափոխութեան ժամանակ Փիրկոսը կարեւոր դեր խաղցեր է Յունաստանի անկախութեան համար մղուող ազգային պայքարին մէջ։ Այս առաջին յունական քաղաքն էր, որը աւերուած էր Օսմանեան զաւթիչներէն։


== Տեսարժան վայրեր ==
«Փիրկոս» երկաթուղային կայանի շէնքը կառուցուեր է 1880-1890 թուականներուն նիոդասականութեան ոճով, կղմինտրեայ տանիքով:
Քաղաքի կենդրոնը 1890 թուականին Էռնսթ Զիլերի նախագիծով կառուցուած նիոդասականութեան շէնքին մէջ կը գտնուի հնագիտական թանգարանը: Նախապէս շէնքին մէջ կը գտնուէր Քաղաքային շուկան: Թանգարանը բացուեր է 2005 թուականին: Քաղաքի կեդրոնը կը գտնուի նաեւ նիոդասականութեան ոճով «Ափալոն» հանրային թատրոնը, որը կառուցուեր է 19-րդ դարու վերջին քառորդը:


== Փոխադրութիւն ==
«Փիրկոս» կայանը կը սպասարկէ Քատաքոլոն-Օլիմպիա երկաթուղային գիծը: Փաթրաս-Քիփարիսիա երկաթուղային գիծը փակուեր է 2011 թուականին։


== Փիրկոս համայնք ==
Փիրկոս համայնքը հիմնադրուեր է 2001 թուականին:
Փիրկոսի տեղական համայնքին մէջ կը մտնէ հինգ բնակավայր։ Ըստ 2011 թուականի մարդահամարի՝ բնակչութեան թիւը կը կազմէ 25180 բնակիչ: Տարածքը 45,483 քմ²:


== Գրականութիւն ==
Բրոքհաուզի եւ Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր եւ 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանթ Փեթերսպուրկ։ 1890–1907
Տելհի

Չշփոթել Հնդկաստանի մայրաքաղաք Նիու Տելհիի հետ:Տելհի (հնդ.՝ दिल्ली, ուրդու՝ دِلّی), Հնդկաստանի մեծագոյն երկրորդ քաղաքը։ Ունի համադաշնութեան կարգավիճակ։ Կը գտնուի երկրի հիւսիսը՝ Եամունա գետի ափին։ 
Տելհին կը համարուի Հնդկաստանի ամենազարգացած քաղաքը։


== Անուանում ==
Հին ժամանակ յայտնի եղած է Ինտրափրասահա անունով (գոյութիւն ունեցած է մ.թ.. 1-ին հազարամեակի սկզբը)։ Հնդկական «Մահապհարապա» էպոսի մէջ կը յիշատակուի Հասփինափուրա անունով։
Ժամանակակից անուանումը երեւան եկած է 736 թուականէն, երբ հին բնակավայրի աւերակներու մօտ կառուցուեցաւ Տհիլիքա կամ Տելհի քաղաքը։ Կ՛ենթադրեն, որ անուանումն առաջացած է քաղաքի հիմնադիր Տիլուի անունէն։ Քաղաքի հին մասը՝ Հին Տելհին, կը կոչուի նաեւ Շահճահանապատ՝ Հնդկաստանի մէջ Մեծ Մոնկոլներու կայսրութեան կառավարիչ Շահ Ճահանի անունով. պարսկերէն «ապատ»՝ քաղաք, այսինքն՝ «Շահ Ճահանի քաղաք»:


== Բնակչութիւն ==