Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի

Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի․ Պատմական Հայաստանի գլխաւոր հոգեւոր կեդրոններէն․ (ժամանակի Աղթամար վանական համալիրի բաղկացուցիչ մէկ մասը)։  Եղած է նաեւ Կաթողիկասանիստ։
Հայկական ճարտարապետութեան հրաշալիքներէն է։


== Աշխարհագրական դիրք ==

  
Աղթամարի Ս․ Խաչ Եկեղեցին, կը գտնուի Վասպուրական նահանգին կեդրոնը․ Վանայ լիճին հարաւ-արեւելեան մասը գտնուող Աղթամար կղզիին (լիճին 4 կղզիներէն մեծութեամբ երկրորդը) վրայ (ներկայիս Թուրքիոյ տարածքին)։ Վանքը բաւական ապահովուած էր, գտնուելով ցամաքէն 3 քմ․ հեռու ապառաժոտ կղզիին վրայ եւ նաեւ միջին դարերուն ամրացուած էր ամրոցով եւ աշտարակաւոր պարիսպով։
Վանքը, շնորհիւ իր դիրքին՝ Վասպուրականի կեդրոնը, կը դիւրացնէր Աղթամարի Տան կաթողիկոսներուն կառավարելու ամբողջ Թեմը։ Նաեւ, անոր սքանչելի տեսարանը ներշնչած է բանաստեղծներ եւ գրագէտներ․ օրինակ՝ Րաֆֆիին «Ձայն տուր, ով ծովակ» 1857թ․ Աղթամար գրուած բանաստեղծութիւնը, Յովհաննէս Թումանեանի «Ախթամարը» համանուն երգը, քաղուած աւանդութիւններէ, եւ կամ՝ Մոկացի Վարդանի «Սասնայ ծռեր»ուն մէջ Աղթամար ապրող Գագիկ թագաւորի գեղեցիկ աղջկան, Ծովինարին պատմուածքը:Ժամանակին ունէր մաքուր ջուրի աղբիւր, որ շատոնց ցամքած է։ Ջուրը վանք կը հասնէր նաւակով Ախավանքէն (գիւղ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Ռշտունիք գաւառի, Վանայ լիճին հարաւային ափին, Աղթամար կղզիին դիմաց։ Վան քաղաքէն 33-34 քմ հարաւ-արեւմուտք։ Հարուստ էր այգիներով եւ պարտէզներով)։


== Տեղեկագրութիւն ==
Աղթամարը Արծրունի Գագիկ թագաւորի ժամանակ կը զարգանայ ու կը դառնայ ամրոց եւ քաղաք։  Ժ. դարուն, Վասպուրականի քաղաքական եւ կրօնական կեանքի կեդրոնն էր։ Տաճարը, 915-921 թուականներուն կառուցած է ճարտարապետ, քանդակագործ եւ նկարիչ Մանուէլ, Վասպուրականի թագաւոր՝ Գագիկ Արծրունիին (հիմնադիր Վասպուրականի Արծրունեաց թագաւորութեան) եւ իր կնոջ՝ Մլքէ թագուհիին պատուէրով։ Նորաշէն եկեղեցւոյ հանդիսաւոր բացման օրը, օծումը կը կատարէ Գէորգ Կաթողիկոսը, որ հետը կը բերէ Ս․ Լուսաւորչի աջէն եւ ուրիշ մասունքներ։  Բացման հանդիսութենէն ետք, Աղթամարի Թեմը կը գծուի։ 1113-ին Արծրունեաց տոհմի պայազատները (ժառանգորդները) կը հիմնեն Աղթամարի կաթողիկոսութիւնն ու ժառանգաբար կը վարեն կաթողիկոսի պաշտօնը երկար դարեր: Սուրբ Խաչ եկեղեցին կը դառնայ Հայաստանեանց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուոյ Աղթամարի կաթողիկոսարանի կեդրոն։
1556-ին եկեղեցուոյ կաթողիկէն կը կործանուի եւ կը վերաշինուի։
Ս. Խաչ եկեղեցւոյ հիւսիսային կողմին կից գտնուող Ս. Սարգիս մատուռը եկեղեցւոյ կը միացնեն եւ կը դարձնեն աւանդատուն, 1803-ին Թովմաս կաթողիկոսը շինել կու տայ արեւմտեան կողմի գաւիթը, եւ ԺԹ դարում Ախիջան եւ Գէորգ աղաներուն նիւթական օժանդակութեամբ կը կառուցուի հարաւային կողմի զանգակատունը։ 
Կարա Կոյունլու Ջահան Շահի հովանավորութենէն օգտուելով Զաքարիա Գ․ կաթողիկոսը կը կարողանայ որոշ ժամանակ միաւորել Աղթամարի եւ Էջմիածնի կաթողիկոսութիւնները։ ԺԹ․ դարուն երկու կաթողիկոսարաններու իրաւազօրութեան սահմանափակումներու երկարատեւ վէճերու հետեւանքը կ՛ըլլայ, Էջմիածնի Կաթողիկոսութիւնը իբր Գլխաւոր ճանցուի։
ԺԹ․ դարուն Աղթամարի կաթողիկոսութիւնը ունէր 2 թեմ՝ 302 եկեղեցիներով եւ 58 վանքերով։  1895-ին թեմերը կ՛ անցնին Հայկական եկեղեցւոյ Պոլսոյ պատրիարքութեան իրաւասութեան տակ։  Վանական համալիրը կ՛ ամայանայ 1915-ին, Ցեղասպանութեան ժամանակ։  1951-ին թրքական կառավարութիւնը կը փորձէ քանդել վանական համալիրը:


== Շինութիւն/ներ եւ նկարագրութիւն ==
Աղթամարի Ս. Խաչի վանական համալիրը կը բաղկանար եկեղեցիէ մը, ժամատունէ մը, զանգակատունէ մը, միաբաններու բնակարաններէ եւ կաթողիկոսարանէ մը։


=== Վանքի նկարագրութիւն ===
Աղթամարի Սուրբ Խաչ վանքը բաղկացած էր Ս. Խաչ եկեղեցիէն, անոր ժամատունէն եւ զանգակատունէն։ Վերջին երկուքը աւելի ուշ շինուած են։ Վանքին կից կը գտնուէին կաթողիկոսարանը, ուսումնարանը եւ ուխտաւորներուն սենեակները։  Կաթողիկոսարանն ու ուսումնարանը ԺԹ․ դարուն երկրորդ կէսին, Կաթողիկոս Խաչատուր Շիրոյեանի օրով, կը փոխադրուին Ախավանք, որ նաեւ կը կոչուէր «Աղթամարի դրսի վանքը»․ կղզիին դիմաց, ցամաքի ափին, նորաշէն շէնքերու մէջ։  Տարուան մեծ մասը, կաթողիկոսը հոն կ'անցընէր։Զանգակատունը կը գտնուէր հարաւային դրան առջեւ։  Կրկնակի չորս քառակուսին սիւներու վրայ պայտաձեւ կամարներով շինութիւն, որոնց վրայ կը հանգչին վեց կլոր սիւներ կրելով վեցանկիւն գմբէթ մը․ անկէ կախուած էին զոյգ զանգակները։
Գաւիթը պարզ շէնք մըն էր։
Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ հիւսիսային դրան դիմաց շինուած էին երկու կամարակապ փոքրիկ մատուռներ․ մէկուն մէջ զետեղուած էր միւռոնի կաթսան, իսկ միւսը աւանդատան վերածուած էր։
Ս․ Խաչի հարաւ-արեւելեան կողմը կը գտնուէր Ս․ Ստեփանոս փոքրիկ եկեղեցին․ վերաշնուած էր 1293-ին Ստեփանոս Կաթողիկոսի օրով։
Կղզիին հիւսիս-արեւելեան ծայրը կար փոքրիկ մատուռ մը, որ կը համարուէր Թամար թագուհիին աղօթատեղին։  Իսկ հարաւ-արեւելեան ծայրը կային Ս․ Գէորգի եւ Ս․ Աստւոածածնի երկու մատուռները․ վերջինը նաեւ կը կոչուէր Կարմիր եկեղեցի, կարմիր քարերով շինուած ըլլալուն պատճառով։
Ս․ Խաչ եկեղեցուոյ արեւելեան կողմը կը գտնուի կաթողիկոսներուն յաւիտենակն ննջավայրը՝ գերեզմանոցը։


=== Ս․ Խաչ Եկեղեցին ===
Անգնահատելի է եկեղեցւոյ պատկերազարումը։
Ս. Խաչ եկեղեցին, կառուցուած է սրբատաշ կարմիր քարերով, որոնք բերուած էին Կոտոմ  գիւղէն  (անտառապատ գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի Բիթլիսի վիլայէթը, Վանայ լիճէն հարաւ արեւմուտք, Դատուանէն 7 քմ․ հարաւ՝ լիճը թափուող գետակի աջ ափին)։  Խաչաձեւ եւ անսիւն է․ պսակուած՝ տասնըվեց կողմանի գմբէթով եւ կոնաձեւ կաթողիկէով։  Գմբէթը ունի ութը պատուհան բոլորուած՝ կամարներով․  անոնք գեղազարդարուած էին ծաղիկներու եւ կաքաւներու քանդակներով։ Եկեղեցւոյ երկարութիւնն է 15,40 մեթր, լայնութիւնը՝ 12,60 մեթր եւ բարձրութիւնը՝ 20 մեթր։
Եկեղեցւոյ իւրայատկութիւններէն մէկը այն է թէ չորս պատերը ուղղակի իրարու չեն միանար, այլ՝ մէկական մեթրաչափ հեռու մնալով, իրարու կը կցուին հնգանկիւնանի աշտարակաձեւ ուրիշ պատով մը, յառաջացնելով կիսաբոլոր խորշեր։ 

Արեւելեան եւ արեւմտեան պատերուն մէջ կան երկական կամարակապ ներսանկուածներ, արեւելեանը երեքական իսկ արեւմտեանը մէկական եռանկիւնաձեւ որմնասիւներով զարդարուած։  Իւրաքանչիւր պատի մէջտեղը կայ երկար ու նեղ պատուհան մը․ այս չորսէն զատ, կան ուրիշ 12 պատուհաններ։


=== Եկեղեցւոյ ներսի նկարագրութիւն եւ որմնանկարներ ===
Սուրբ Սեղանին երկու կողմերը կան մէկական խորաններ (մատուռներ)․ անոնք ունէին մէկական սեղան, վէմքար (պատարագի սեղանի սրբաքար) եւ պատուհան։
Եկեղեցւոյ հարաւային կողմի բոլորաձեւ թեւին մէջ, կար դուռ մը, որուն վերեւը շինուած էր վերնայարկ մը՝ յատկապէս Գագիկ թագաւորին եւ արքունական ընտանիքին համար։ Վերնայարկը կիսաբոլոր էր եւ առջեւի մէկ մեթր բարձրութեամբ պատը զարդարուած էր նուռի քանդակներով եւ եզի, խոյի, վագրի, այծի, փիղի ու հորթի կիսարձաններով։  Կամարներուն վրայ իւղաներկով նկարուած էին Աւետման, Այցելութեան եւ Ծննդեան պատկերներ։Գմբէթի որմնանկարները կը պատկերացնէին «Խաչի փառաբանում»ը։  


=== Քանդակներ ===
Զարդաքանդակները ստեղծելու ժամանակ՝ Ճարտարապետ Մանուէլը, հաշուի առած է կարելի դիտանկիւնները եւ տարբեր ժամերու լուսաւորութիւնը։
Տանիքի քիւերուն (ցցուած եզերքներ) տակ կան զանազան կենդանիներու բարձրաքանդակներ։ Անոնցմէ մէկ մեթր ցած, եկեղեցւոյ շուրջը կը բոլորուին վեց հորիզոնական երիզներ զանազան նիւթերով, խաղողի ողկոյզներու եւ զանազան տեսարաններու քանդակներ, Հին ու Նոր Կտակարաններուն սուրբերու բազմաթիւ բարձրաքանդակներ եւ տեսարաններ, արաբական տիրապետութեան դէմ հայ ժողովուրդին մղած ազատագրական պայքարը, քրիստոնեութիւնը, Արծրունեաց տոհմի մեծերն ու անոնց քաջագործութիւնները եւ հայ շինականին խաղաղ աշխատանքը, կենցաղը։  Ասոնցմէ վար, պատին մէջտեղէն ու եկեղեցւոյ շուրջը ցցուած են կենդանիներու կիսարձաններ։
Չորս ճակատներն ալ զարդարուած են աւետարանիչներու մարդաչափ քանդակներով։
Նշանաւոր են՝ արեւմտեան պատին վրայ Գագիկ Արծրունիի բարձրաքանդակը 1,50 մեթր բարձրութեամբ եւ հարաւային պատին վրայ Սահակ ու Համազասպ Արծրունիներուն բարձրաքանդակները յատկանշական «նկարագրական տեսարանի մը» պատկերացումով։  Գագիկ թագաւորին երկրորդ բարձրաքանդակը կը գտնուի խաղողի այգի ներկայացնող երիզին մէջ․ ան ծալլապատիկ ներկայացուած է։ 


=== Արձանագրութիւններ ===
Եկեղեցին բոլորուած է արձանագրութիւններով․ հոս կը նշենք մի քանին՝
Աղթամարի Ս. Ստեփանոս եկեղեցւոյ դրան ճակատին   ՉԽԲ (=1293) Ի հայրապետութեան Տոն Ստեփանոսի շինեցաւ եկեղեցիս ծախիւք սրբասնեալ կրաւնաւորացն Սարգսի եւ Ստեփանոսի որդեացն Հոռոմշահի յարդար վաստակոց իւրեանց. կատարեցաւ յիշատակ հոգւոց իւրեանց եւ ծնողացն եւ ազգականացն. ըրք հանդիպիք յիշեցէք ՚ի Քս.    
Աղթամարի դարպասի հարաւային դրան ճակատին  Ի ՌՄԺԲ. թվին Հայոց (=1763) եւ շնորհօքն Քսի շինեցաւ դարպասս ձեռամբ Թումայի կաթողիկոսի Աղթամարայ, որք աղօթէք տուք զողորմիս 
Ս. Խաչ եկեղեցու խաչկալի վրայ  Ի հայրապետութեան սրբոյ աթոռոյս Տռն Գրիգորի կաթողիկոսի շնորհօք Տռն մերոյ Յսի կառուցի խաչկալս արդեամբք Աղթամարայ մեծի եւ փոքու եւ բադականից ոսկերչոնց եւ աշխատութեամբ եւ մասնակցութեամբ Տեառն Սահակայ վարդապետի Խարբերդցւոյ. որք պատահիք լի բերանով Ած ողորմի ասացէք նոցա. Ի թվոջ հայոց Ռ. Մ. Ե. (=1756) ․․․․․
Զանգակատան վրայ  Շինեցաւ զանգակատունս արդեամբք աստուածասէր իշխանացն Ախիջան եւ Գէորգ աղայիցն յանուն սբ. Համբարձման ի յիշատակ ննջեցելոցն եւ կենդանեացն։ ․․․․․․


=== Տապանագրեր ===
Աղթամար կղզիին ափին ինկած մի քանի տապանաքարերուն վրայ արձանագրութիւններ․ քանի մը օրինակներ՝
Ի թվին ՉՂԷ. (=1348) վախճանեցաւ աղքատասէր հայրապետն Ստեփանոս կաթողիկոս ամենայն Հայոց. ազգաւ Արծրունի. Այ ողորմութիւն աթոռակից արասցէ զնա սրբոց հայրապետացն. ամէն. 
Թվ. ՊԺԳ (=1364) Հայոց Կաթողիկոս Տռն Զաքարեայ կարողութեամբ Այ եւ աջողութեամբ նորին կանգնեցի չխաչս բարեխաւս առ Ած Հոգւոյ իմոյ, որք երկիրպագանէք յիշեցէք ի Քս Յս. 
… Գուռճի բէգ եւ զկողակիցն Մէլիք խաթուն յիշեցէք ի Քս. թվ. ՊԻԵ. (=1376) 
Թվ. ՊՂԳ. (=1444) Ես Տր Զաքարիա Կաթողիկոս կանգնեցի խաչս բարեխաւս առ Ած սակս փրկութեան Մելեք Ստեփանոսի եւ խաթուն Մէլէքին ծընաւղացն Տուղ շահ բէկի Տովլաթ շային Ասլան բէկին որ երկիրպագանէք յիշեցէք ի Քս. 
Սբազան յակուցեալ Պետրոս կաթուղիկոս. թվ. ՌՃ ԺԹ. (=1660). 
Ով սուրբ Նշան տէրունական սեղան զառին զենման, բարեխաաեա ի մեծ ատեան, վասն Թումայ կաթողիկոսին եւ ծնողաց… Թվ. ՌՄԼ. (= 1781). 
Ի յայս գուբս անձուկ անփոփի մարմին անուն անանփոխ Մարկոսի վեհին, սիրելի ազգին ի սէր հայ ազին եղեալ անձնուէր սիրով մտաղիր 1788. 
Կարապետ կաթողիկոս. ՌՄԽԸ(=1799)
․․․․․․

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Կեանքը Աղթամարի մէջ ==

Աղթամարի Սուրբ Խաչ վանքը ունեցաւ գրչագրութեան ծաղկում, մանաւանդ ԺԳ․ դարէն ետք։  Գրուեցան Աւետարաններ, Յիշատակարաններ, Արձանագրութիւններ։  Վասպուրականի ամենէն հարուստ վանքերէն մէկն էր․ անոր կաթողիկոսներուն իրաւասութիւնը կը տարածուէր շատ մը գաւառներու, քաղաքներու, գիւղերու եւ վանքերու վրայ։  Ունէր մշակելի դաշտեր եւ անդաստաններ։ Նաեւ ստացած էր թանկագին նուէրներ՝ սպասներ, անօթներ եւ ձեռագիրներ․ սակայն ասոնց մեծ մասը ժամանակին փախցուած են։


=== Տօնը ===
Ս․ Խաչի վանքին ուխտագնացութեան օրն էր Խաչվերացի տօնը։


=== Կաթողիկոսներ ===
Աղթամարի կաթողիկոսութեան բուն շարքը կը սկսի Դաւիթ Ա․ Արծրունիով,  1113 - ՞ ․ (հաւանական կը թուի)։ Ստորեւ կարգը, միշտ փոքր վերապահութեամբ։

Դաւիթ Ա․ ․․․․ -1165թ
Ստեփանոս Ա․ Ալուզ 1165՞-1185՞
Ստեփանոս Բ․ Աղթամարցին ․․․․․․․-1272
Ստեփանոս Գ․ Աղթամարցին 1272-1296
Զաքարիա Ա․ Սեֆետինիան «շինարար» 1296-1336 (երկարատեւ կաթողիկոսութիւն կ՛ունենայ)
Ստեփանոս «աղքատասէր»ը  1340՞-1346
Դաւիթ Բ․ 1346-1368 ՞ / աթոռակից կը յիշուի Ներսէս Փոլատ
Զաքարիա Բ․ Նահատակ  1369-1393
Դաւիթ Գ․ 1393-1433․ անոր օրով ձեռագիրներ գրելու գործունէութիւնը մեծ թափ կ'առնէ
Զաքարիա Գ․ 1464-1464
Ստեփանոս Դ․ 1465-1489
Զաքարիա Դ․ 1489-1496
Ատոմ  1496-1510
Յովհաննէս 1510-1512
Գրիգորիս Ա․ Աղթամարցի (Մեծ) 1512-1544․ իր օրով գրչագրութիւնը կը զարգանայ 
Գրիգորիս Բ․ Աղթամարցի 1544-1586
Գրիգորիս Գ․ Աղթամարցի (Փոքր) 1586-1612
Մարտիրոս Գուրջի Փշրուկ 1660-1662
Պետրոս ․․․․․-1670
Ստեփանոս ՞1671
Փիլիպոս ՞1671
Կարապետ ՞1677
Յովհաննէս Թութունջի ՞1679
Թովմաս Ա․ 1681-1698
Սահակ Արծկեցի 1698՞
Յովհաննէս Կեծուկ 1699-1704
Հայրապետ Ա․ Փայխեցի ՞1706
Գրիգոր Գաւաշեցի 1707-1711՞
Յովհաննէս Հայոցձորեցի ՞1720
Գրիգոր Հիզանցի ՞1725
Պաղտասար 1736-1746
Նիկողայոս Սպարկերտցի 1736-1751
Գրիգոր ՞1761
Թովմաս Բ․ Աղթամարցի 1761-1783
Կարապետ 1783-1787
Մարկոս Շատախեցի 1788 – 1791
Թէոթորոս 1792-1794
Միքայէլ ՞1796
Կարապետ ․․․․-1813
Խաչատուր Ա․ Վանեցի 1813-1814՞
Կարապետ ․․․․-1823՞
Յարութիւն ․․․․-1823՞
Յովհաննէս Շատախեցի 1823-1843
Խաչատուր Մոկացի մոտ 1844 – 1851
Գաբրիել Շիրոյան 1851 – 1857
Պետրոս Բիւլիւլ 1858 – 1864
Խարատուր Շիրոյեան 1864-1895


== Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ վերանորոգում ==
Աշխագրական դիրքին շնորհիւ եկեղեցին համեմատաբար լաւ պահպանուած էր։ 2007-ին Թուրքիոյ կառավարութեան որոշումով եկեղեցին կը վերանորոգուի, սակայն խաչը գմբէթին վրայ չի դրուիր։  Ամենուրէք հայութիւնը բողոքի ցոյցեր կը կազմապերպէ։ 2010, 19 Սեպտեմբերին, 95 տարի ետք, եկեղեցիին մէջ տեղի կ՛ունենայ պատարագ, իսկ 30 Սեպտեմբերին ուշ գիշերը, եկեղեցիին գմբէթին վրայ խաչը կը զետեղուի:  Նշենք, որ եկեղեցւոյ մէջ Ս. Պատարագ մատուցելու արտօնութիւն տրուած է միայն տարին մէկ անգամ` Խաչվերաց տօնին նախորդող Կիրակին։  Եկեղեցին նաեւ կը գործէ իբրեւ թանգարան․ այս նպատակով այցելութիւնները ազատ են Կոմիտաս` Տէր ողորմեա - Նելլի Գասպարեան (Վանայ լիճի Աղթամար կղզիին Սբ. Խաչ եկեղեցի):
Թուրքիան, բարի կամքով չէ որ վերանորոգումը կատարեց։ Ազդակները շատ էին․ զբօսաշրջիկութեան տնտեսական նպաստները եւ քաղաքակիրթ աշխարհին ցոյց տալ իր «բարի» երեսը, հակառակ անոր թէ ինք պարտաւոր է ըստ Լօզանի պայմանագրի թիւ 1 եւ 37-44 յօդուածներուն՝  պահպանել եւ պաշտպանել ազգային փոքրամասնութիւններուն ինքնութիւնն ու ժառանգութիւնը, առաւել լիակատար պահպանութեան տակ առնել եկեղեցիները, սինակոգները, գերեզմաններն ու նշեալ փոքրամասնութիւններուն այլ կրօնական հաստատութիւնները»։
2013-ին 8 Սեպտեմբերին եկեղեցիին մէջ 6 անձեր կը կնքուին, որոնց մէջ նաեւ նորածին մը։ Կնունքի արարողութիւնը կը կատարէ Պոլսոյ Պատրիարք Արամ Արք․ Աթեշեանը:Պատարագը,2015 Յունիսի եղելութիւներէն ետք, 3 տարուան համար դադրեցաւ ամէն ինչ։  2018-ի Սեպտեմբերին կրկին տարին մէկ անգամ պատարագի իրաւունքը տրուեցաւ։


== Տե՛ս նաեւ ==
Վարագայ (Սուրբ Նշանի) Վանք


== Աղբիւրներ ==
«Թովմա Արծրունի», Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց, ՍՊԲ, 1887
«Լալաեան Երեւան», Վասպուրականի նշանաւոր վանքերը, 1912


== Արտաքին յղումներ ==
Խրիմեան Հայրիկ եւ իր ժամանակները