Սմբատ Բիւրատ

Սմբատ Բիւրատ (15 Մարտ 1862(1862-03-15), Զէյթուն, Դիարբեքիրի վիլայեթ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 26 Ապրիլ 1915(1915-04-26), Այաշ, Օսմանեան Կայսրութիւն), Հայ մտաւորական մըն էր, գրագէտ եւ հասարակական գործիչ։ Ան նահատակուած է Հայոց Ցեղասպանութեան։


== Կենսագրութիւն ==
Սմբատ Տէր Ղազարեան ծնած է Սուլէյմէնլի/Զէյթուն Մարտ 3 1862-ին։ 1871-ին, մեկնեցաւ դէպի Երուսաղէմ ուր յաճախած եւ աւարտած է Ժարանգաւորաց դպրոցը 1880 թուականին։ 1880-ին ուսումը շարունակած է Սորպոնի Համալսարանը։ Այս շրջանին ան հրատարակեց իր առաջին բանաստեղծութիւնը Եղիա Տէմիրճիպաշեանի փիլիսոփայական "Երկրագունդ" ամսագրին մէջ։
1885-ին Բիւրատ կը բանայ Հայկական դպրոց մը Սիսի (Այսօր Քոզան) Հայկական գիւղին մէջ, սակայն կարճ ժամանակ ետք կը փակէ եւ կը տեղափոխուի Պոլիս ու կը զբաղի գրականութեամբ։ Եղած է հնչակեան կուսակցութեան անդամ։
Իբրեւ քաղաքական գործիչ, ան ձերբակալուած է իր կնոջ հետ (որ կոյրցաւ Թրքական բանտին մէջ) եւ 5 տարի բանտի մէջ անցուցած է, Մարաշ, Հալէպի մէջ։ Զէյթունի հայերու կողմէն Ուիլիըմ Կլէտսթօնի ուղարկուած, Անգլիոյ վարչապետ, կը նկարագրէ Բիւրատի ձերբակալումը։
Այս շրջանին ձերբակալեցին եւ դաժան տառապանքներով եւ կարծր վերաբերմունքներով առաջնորդեց դէպի Մարաշի բանտը, Սմբատ Բիւրատ, միակ բանաստեղտը շրջանին, խելացի եւ կրթուած երիտասարդ մը որ սիրված էր իր բոլոր ժամանակակիցներուն կողմէն, եւ 20 տարի բացակայութենէն իսք վերադարցաւ իր ծնողքին, որոնց ձգած էր ինը տարեկանին դպրոց յաճավելու համար։ Աղքատ մարդը ձերբակալուած էր լերան տարածքը մտնելէ առաջ, ուր բուժուած էր իբր թափառաշրջիկ եւ անբուժ իր երկու զաւակներուն եւ կնոջ հետ։ Անոնք դաժանօրէն տառապեցան անօթութենէ եւ այլ պէտքերէ որոնք տանջեցին զանոնք 36 ժամ։
1895-ին ան արցակուած ու տեղափոխուած է դէպի Գահիրէ, ուր հիմնած է Հայկական Կեդրոնական գոլէճը եւ Նոր Օր օրաթերթը։
Երիտասարդ Թուրք Յեղափոխութենէն ետք, ան վերադարձած է Թուրքիա, ուր խմագրած է Փիւնիկ եւ Ղարաբաղ թերթերը եւ համագործակցեցած՝ Օսմանեան թուրքերու թերթերու հետ։ Ան նաեւ գրած է բազմաթիւ գործեր եւ հիմնած է հրատարկչական տուն։ Ան ընտրուած է իբր ազգային տեղակալ։


== Մահ ==
Բիւրատ ձերբակալուած է 1915 Ապրիլ 24-ին եւ աքսորուած այլ հայ մտաւորականներու հետ, բանտարկուած Այասի, եւ սպաննուած Անգարայի մէջ:


== Ոճը ==
Բիւրատ կը համարուի ռոմանթիք գրող։ Անոր վէպերու դէպքերը սահմանուած էին իր հայրենի հողին՝ Զէյթունին։


== Երկերի մատենագիտութիւն ==
Աւարայրի արծիւը կամ Վարդանանք (ողբերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1909, 96 էջ:
Բանաստեղծական երկեր, Կ. Պոլիս, 1909, 48 էջ:
Ելտըզէ Սասուն, հատ. Ա–Ե, Կ. Պոլիս, 1910, 1308 էջ:
Զեյթունցի վարդապետը կամ Գրիգորիս Ծ. վ. Աբարդեանց, Կ. Պոլիս, 1910, 40 էջ:
Ազատութեան համար: Զեյթունի վրէժը, հատ. Ա–Բ, Կ. Պոլիս, 1911, 960 էջ:
Բանտէ բանտ, հատ. Ա–Ե, Կ. Պոլիս, 1910–1911, 1048 էջ:
Իննսունվեց (արիւնի մէջէն), հատ. Ա–Զ, Կ. Պոլիս, 1910–1911, 1560 էջ:
Տէմիր Մուշլու (մշեցի կնոջ մը կեանքէն), Կ. Պոլիս, 1911, 28 էջ:
Սասունէն ետքը, հատ. Ա. Դիակապուտները, Կ. Պոլիս, 1911, 236 էջ:
Սասունէն ետքը, հատ. Բ. Դէպի Եըլտըզ, Կ. Պոլիս, 1911, 272 էջ:
Ելտըզի պօմպան, հատ. Ա–Բ, Կ. Պոլիս, 1912, 640 էջ:
Հայկական ընդհանուր պատմութիւն, Կ. Պոլիս, 1912, 296 էջ:
Որդեսպան ծնողքը, Կ. Պոլիս, 1912, 232 էջ:
Վերջին բերդը (կտտացող վէրքեր հայութեան սրտէն), Կ. Պոլիս, 1910, 185 էջ:
Տէմիր Մուշլու (մշեցի կնոջ մը կեանքէն), Պուքրէշ, 1916, 32 էջ:
Արեւելեան խնդիր եւ Հայկական հարցը, Կ. Պոլիս, 1919, 48 էջ:
Արիւնի ձորը, Կ. Պոլիս, 1919, 61 էջ:
Միւքէմմէլ եէմէք քիթապը, Կ. Պոլիս, 1926, 320 էջ:
Բանտէ բանտ, հատ. Ա–Ե, Կ. Պոլիս, 1927, 1024 էջ:
Վերջին բերդը (կտտացող վէրքեր հայութեան սրտէն), Հալէպ, 1929, 188 էջ:
Որդեսպան ծնողքը, Աղէքսանդրիա, 1932, 312 էջ:
Աւարայրի արծիւը կամ Վարդանանք (ողբերգութիւն), Պէյրութ, 1933, 76 էջ:
Իննսունվեց (արիւնի մէջէն), հատ. Ա–Զ, Աթէնք, 1934, 1488 էջ:
Լեռներու տիրուհին, Աղէքսանդրիա, 1934, 215 էջ:
Ելտըզի պօմպան, Աղէքսանդրիա, 1935, 232 էջ:
Ելտըզէ Սասուն, Աղէքսանդրիա, 1935, 712 էջ:
Կենսագրութիւն Տիգրան Երկաթ-ի, Աղէքսանդրիա, 1935, 96 էջ:
Ազատութեան համար: Զեյթունի վրէժը, հատ. Ա–Բ, Աղէքսանդրիա, 1938, 456 էջ:
Վարդանանք, Ռիչմոնդ, 1967, 64 էջ:
Երկեր (չափածո, արձակ եւ դրամատիկական գործեր), Երեւան, 2001, 348 էջ:
Սմբատ Բյուրւստի վիպաշխարհը (Վեպերի վերապատումներ, քննություն, բնագրեր), Երեւան, 2002։


== Արտաքին Յղումներ ==
School № 125 named after Smbat Byurat
Byurat's biography