Էրեթրիա

Էրեթրիա (յուն․՝ Ερέτρια)․ քաղաք, Ատիկէի հիւսիս-արեւելեան ափերուն դիմացը, Էվիա, Յունաստան։ Եղած է յունական աշխարհի կարեւորագոյն քաղաք-պետութիւններէն (Ք․Ա․6-րդ - Ք․Ա․5-րդ դար)։


== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==

Էրեթրիա ծովեզերեայ քաղաքը կը գտնուի կեդրոնական Էվիա, Էվոյիքոս ծոցին հարաւային մասը։ Անոր նաւահանգիստին հիւսիսը կը գտնուի հին աքրոփոլիսը 123 մ․ բարձրութեամբ, իսկ բացերը կը գտնուին երկու կղզիակներ Փեզոնիսի (ցամաքին հետ կը կապուի կամուրջի մը միջոցով) եւ Այիա Թրիատա։
Բնակչութեան թիւն է 4 166։ Էրեթրիա դրացի Երոնտաս բնակավայրին (4 բնակիչ), Մաղուլա (1 063 բնակիչ) եւ Մալաքոնտա (1 097 բնակիչ) գիւղերուն հետ կը կազմեն Էրեթրիայի Քաղաքային Համայնքը։


== Պատմական ակնարկ ==


=== Էրեթրիայի մասին առաջին արձանագրութիւններ ===

Մարդու ներկայութեան առաջին հետքերը յայտնուած են Նոր Քարէ Դարու շրջանէն (Ք․Ա․ 4-րդ հազարամեակ)։ Դասական շրջանի քաղաքը հիմնուած է Ք․Ա․ 9-րդ դարուն։ Էրեթրիային անունը յառաջացած է էրեթիս (=թիավար) բառէն։ Սակայն Ստրապոն արձանագրած է թէ Էրեթրիային հին անունը Արոթրիա եղած է։ Քաղաքին մասին առաջին անգամ նշում եղած է Հոմերոսի «Իլիատա»ին մէջ․ կը ներկայանայ Տրոյեան պատերազմին մասնակցող նաւերուն ցուցակին մէջ։


=== Ք․Ա․ 1-ին հազարամեակ ===

Ք․Ա․ 8-րդ դարուն Էրեթրիա էվիայի ամենաբարգաւաճ քաղաքներէն է․ հպատակած է Քիքլատեսի Անտրոս, Թինոս եւ Քէա կղզիները, ինչպէս նաեւ գրաւած է դիմացի Վիոթիայի ափերէն մաս մը։ Նոյն ժամանակաշրջանին, էրեթրիացիներ դրացի Հալքիտացիներուն հետ (Հալքիտա․ քաղաք-պետութիւն Էրեթրիայէն հիւսիս-արեւմուտք) գաղթօճախներ կը հիմնեն հարաւայի Իտալիա՝ Փիթիքուսես եւ Քիմի։ Ք․Ա․ 8-րդ դարավերջին, երկու քաղաքները՝ Հալքիտա եւ Էրեթրիա, կը կռուին եւ հակամարտութիւնը տասնամեակներ կը տեւէ։ Էրեթրիացիները կը պարտուին եւ կը կորսնցնեն իրենց գրաւած հողերէն մաս մը։ Սակայն կը շարունակեն գաղթօճախներ հիմնել հիւսիսային Էգէականի շրջաններու մէջ, Իտալիա եւ Սիչիլիա։

Ք․Ա․500/499 - Ք․Ա․494-ին Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն յունական քաղաքները կ՛ապստամբին Պարսկական Կայսրութեան բռնիշխանութեան դէմ (Յոնիական Ապստամբութիւն)։ Աթէնք եւ Էրեթրիա, ապստամբող քաղաքներուն նեցուկ կը կանգին եւ համապատասխանաբար 20 ու 3 եռակարգ ցռկանաւեր կը ղրկեն։ Յոնիական Ապստամբութիւնը կը վերջանայ պարսկական նաւատորմիղի յաղթանակով (Ք․Ա․ 493)։ Դարեհ Ա․ կ՛որոշէ պատժել յունական քաղաքները՝ Աթէնք եւ Էրեթրիա։ Պարսկական Յունաստան առաջին արշաւանքին ընթացքին (Ք․Ա․ 490) էրեթրիա կը կործանուի․ չեն յարգուիր նոյնիսկ պաշտամունքի տաճարները, ինչպէս օրինակ Ափոլոնասի շքեղ տաճարը։ Ողջ մնացած բնակիչները կը գերավարուին եւ մեծ մասը Պարսկաստան կը ղրկուի։ 
Էրեթրիա վերստին կը կառուցուին եւ կը մասնակցի Փլաթէեսի ճակատամարտին 600 զինեալներով (Ք․Ա․ 479)։ Ք․Ա․ 5-րդ դարուն Աթենեան Դաշինքին մաս կը կազմէ։ Պելոպոնեսեան Պատերազմի ընթացքին Աթէնքի կողմն են ընդէմ Սփարթիին։

Ք․Ա․ 343-ին, Մակետոնիոյ Փիլիպոս Բ․ թագաւորը Էրեթրիան կը հպատակեցնէ, սակայն աթենացի սպարապետ Տիմոսթենիս Ք․Ա․ 341-ին քաղաքը Աթէնքին կ՛ենթարկէ։ Ք․Ա․ 338-ին, Հերոնիոյ Ճակատամարտին ընթացքին Ֆիլիպոս Բ․-ի յաղթանակով (Աթենացիներուն եւ Թիվացիներուն միացեալ բանակին դէմ) Էրեթրիա իր կարեւորութիւնը կը կորսնցնէ։
Ք․Ա․ 198-ին Հռոմէացիները քաղաքը կը կողոպտեն եւ Ք․Ա․ 87-ին Միհրդատեան Պատերազմներուն ընթացքին կ՛ամայանայ։


=== Ժամանակակից գիւղաքաղաք ===
Ժամանակակից գիւղաքաղաքը 1824-ին կը հիմնուի, Յունական Ապստամբութեան ընթացքին։ Յունիս 1824-ին թուրքերը կը քանդեն Փսարա կղզին։ Կոտորածէն վերապրողները շրջանը կը հասնին եւ կը հիմնեն Նէա (նոր) Փսարա բնակավայրը։ Թրիզինա տեղի ունեցած Գ․ Ազգային ժողովին (1827), Նէա (նոր) Փսարայի բնակիչներուն արտօնութիւն կը տրուի շրջանի ազգային հողատարածքը ազատօրէն գործածել։ Քաղաքին ուրուագիծը Սթամաթիս Քլէանթիս եւ Էտուարդ Շոպերդ կը գծեն։ Կ՛որոշուի գործածել քաղաքին հին անունը՝ Էրեթրիա։
Այժմ, քաղաքը անցանաւերու կարեւոր նաւահանգիստ մըն է՝ կապուած է Ատիկէի Օրոփոս նաւակայքին հետ (Ատիկէի արեւելեան ափ), ինչպէս նաեւ զբօսաշրջիկութեան կարեւոր կեդրոններէն մէկը, ոչ միայն իր գեղեցին ծովափներուն համար, այլ նաեւ հնաբանական պեղումներէն յայտնաբերուած իրերուն եւ նիւթերուն համար, որոնք կը հիւրասիրուին Էրեթրիայի Հնաբանական Թանգարանը։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
       


== Արտաքին յղումներ ==
Սթամաթիս Քլէանթիս(անգլերէն)
Էտուարդ Շոպերդ(անգլերէն)