Ալեքսանդր Խատիսեան

Ալեքսանդր Խատիսեան (17 Փետրուար 1874, Թիֆլիս, - 10 Մարտ 1945, Փարիզ)՝ հայ քաղաքական գործիչ եւ լրագրող, Հայաստանի առաջին հանրապետութեան առաջին արտաքին գործոց նախարար եւ երկրորդ վարչապետ, շուրջ եօթը տարի եղած է Թիֆլիսի քաղաքապետ։
Ինքնակառավարման, բժշկութեան, տնտեսութեան ու մշակոյթի մասին բազմաթիւ յօդուածներու եւ հայերէնի թարգմանութիւններու հեղինակ։


== Երիտասարդ տարիները ==
Ծնած է 1876-ին, Թիֆլիս, ազնուական ընտանիքի մը մէջ, չորս եղ­բայր­նե­րու երկ­րորդն էր։
1891-ին աւարտած է Թիֆլիսի պետական գիտութիւններու հիմնարկը։ Ուսանած է Մոսկուայի եւ Խարկովի համալսարաններուն մէջ եւ ստացած՝ բժշկական կրթութիւն։ 1897-ին, գերազանցութեամբ աւարտած է համալսարանը ու ստացած՝ բժիշկի մասնագիտութիւն։
1898-ին մեկնած է արտասահման՝ վերապատրաստուելու լաւագոյն բուժարաններու մէջ։
Այցելած է Իտալիա, Ֆրանսա, Գերմանիա, Լոնտոն, Հռոմ եւ Պալքաններ՝ խանդավառութիւն ստեղծելով ամէն տեղ եւ ուսուցանած՝ առողջաբանական եւ իրաւական գիտութիւններ, ինչպէս նաեւ՝ քաղաքապետական գործեր վարած է, ինչպէս՝ սպանդանոցներ, հիւանդանոցներ, ջրամատակարարում։
Փարիզի ու Պերլինի մէջ հրապարակած է քանի մը գրքոյկ ու գիրք նուիրուած ջրամատակարարման, քարասալարկներու, ժողովրդական տուներու եւ այլն։
Խատիսեան հմուտ էր է հայերէնի, ռուսերէնի, անգլերէնի, ֆրանսերէնի, գերմաներէնի ու վրացերէնի։


== Կենսագրութիւն ==
1902-ին, Թիֆլիսի քա­ղա­քա­յին վար­չու­թեան խորհր­դա­կան է:
1905-ին, հա­յ եւ ­թա­թա­րա­կան բա­խում­նե­րու շրջա­նին, ի տես ­Դաշ­նակ­ցու­թեան վա­րած ինք­նա­պաշտ­պա­նա­կան կռիւ­նե­րուն, Ալ. ­Խա­տի­սեան ան­դա­մակ­ցու­թեան դի­մում կը կա­տա­րէ Հ.Յ. ­Դաշ­նակ­ցու­թեան, բայց օ­րին՝ ­Ռոս­տո­մի եւ ­Հա­մօ Օ­հան­ջա­նեա­նի խոր­հուր­դով, կը մնա­յ հա­մա­կիր, ո­րով­հե­տեւ այդ կար­գա­վի­ճա­կով կրնար ա­ւե­լիով օգ­տա­կար հան­դի­սա­նալ հա­յոց ազ­գա­յին-ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րին։
1906-ին, Թիֆլիսի փոխ-քա­ղա­քա­պետ է:
1909-ին, Թիֆլիսի քաղաքապետ է, մին­չեւ 1917։
Թիֆ­լի­սի քա­ղա­քա­պե­տի պաշ­տօ­նա­վա­րու­թեան իր շրջա­նին, 1914-ին, Ալ. ­Խա­տի­սեան կը նա­խա­ձեռնէ եւ յա­ջո­ղու­թեամբ կ'ի­րա­գոր­ծէ ­Կով­կա­սեան ­Քա­ղաք­նե­րու ­Միու­թեան ստեղ­ծու­մը՝ ա­պա­հո­վե­լով 44 քա­ղաք­նե­րու մաս­նակ­ցու­թիւ­նը եւ ստանձ­նե­լով միու­թեան նա­խա­գա­հու­թիւ­նը։ Հան­րա­յին-պե­տա­կան այդ պա­տաս­խա­նա­տու դիր­քե­րէն՝ Ալ. ­Խա­տի­սեան կը տի­րա­նայ քա­ղա­քա­կան եւ տնտե­սա­կան հզօր լծակ­նե­րու, ո­րոնք կը ծա­ռա­յե­ն ոչ միայն ­Թիֆ­լի­սի հայ­կա­կան դի­մագ­իծի պահ­պան­ման եւ զար­գաց­ման, այ­լեւ՝ Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան սուրբ գոր­ծին։ Հայ ժո­ղո­վուր­դի դի­մագ­րա­ւած ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան տագ­նապ­նե­րուն, հա­րո­ւած­նե­րուն եւ մար­տահ­րա­ւէր­նե­րուն յաղ­թա­հար­ման մէջ մեծակշիռ կ'ըլլայ Ալ. ­Խա­տի­սեա­նի անձ­նա­կան ներդ­րու­մը։ ­Յա­ջո­ղակ բժիշկ, ան կա­նու­խէն կը հեռանայ բժշկական ասպարէզէն ու ամ­բող­ջա­պէս կը նո­ւի­րո­ւի ազ­գա­յին-հա­սա­րա­կա­կան եւ քա­ղա­քա­կան-պե­տա­կան գոր­ծու­նէու­թեան՝ հա­ւա­սա­րակշ­ռո­ւած քա­ղա­քա­գէ­տի, բազ­մաշ­նորհ կազ­մա­կեր­պի­չի, ճկուն դի­ւա­նա­գէ­տի եւ, մա­նա­ւանդ, ժո­ղովր­դա­յին սի­րո­ւած ու յար­գո­ւած ղե­կա­վա­րի օ­րի­նա­կե­լի կեր­պա­րը մարմ­նա­ւո­րե­լով։ Ա­. Համաշխարհային պատերազմին բռնկու­մէն ետք Ալ. Խա­տի­սեան կը փու­թայ իր ա­ջակ­ցու­թիւ­նը բե­րե­լ Հա­յոց Ազ­գա­յին ­Բիւ­րո­յի ստեղծ­ման, ո­րուն փոխ-նա­խա­գա­հը կ'ընտ­րո­ւի եւ ա­ռաջ­նոր­դող դեր կը կա­տա­րէ ­Հայ ­Կա­մա­ւո­րա­կան ­Շարժ­ման կազ­մա­կեր­պու­մին մէջ։ ­Հայ ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան օր­հա­սա­կան այդ շրջա­նին, յատ­կա­պէս ­Հայոց Ցեղասպանութենէն մա­զա­պուրծ հայ գաղ­թա­կա­նու­թեան պատս­պար­ման եւ հո­գա­տա­րու­թեան դժո­ւա­րին գոր­ծին մէջ, իբ­րեւ ­Թիֆ­լի­սի քա­ղա­քա­պետ եւ իբ­րեւ, մա­նա­ւա՛նդ, ­Կով­կա­սեան ­Քա­ղաք­նե­րու ­Միու­թեան նա­խա­գահ, Ալ. ­Խա­տի­սեա­նի ներդ­րու­մը անգ­նա­հա­տե­լի կ'ըլլայ։ Ձա­րա­կան վար­չա­մե­քե­նա­յին քա­ջա­ծա­նօթ եւ վրա­ցի թէ ռուս պե­տա­կան-քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րուն հետ սերտ յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ մշա­կած Ալ. ­Խա­տի­սեան, գե­րա­զան­ցա­պէս ազ­գա­յին գոր­ծի­չի եւ ժո­ղովր­դա­յին ղե­կա­վա­րի իր կո­չու­մով, ո­րե­ւէ դժո­ւա­րու­թիւն չ'ու­նենար պատ­շա­ճե­լու հա­մա­ռու­սա­կան յե­ղա­փո­խու­թեան հե­տե­ւան­քով ստեղ­ծո­ւած հիմ­նո­վին նոր պայ­ման­նե­րուն։ Ար­դէն ան­դա­մագ­րո­ւած ­Դաշ­նակ­ցու­թեան եւ հա­մա­ռու­սաս­տա­նեան խորհր­դա­րա­նին ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ցան­կով պատ­գա­մա­ւոր ընտ­րո­ւած՝ ­Խա­տի­սեան նոր ծա­նօ­թու­թիւն­ներ եւ գոր­ծակ­ցու­թիւն­ներ կը հաս­տա­տէ։ Այդ ճամ­բով, նաեւ, Բ­ժիշկ ­Զաւ­րիե­ւի հետ, մաս­նա­կից կը դառնայ ­Լե­նի­նի հայ զի­նա­կից Ս­տե­փան ­Շա­հու­մեա­նի կող­մէ Թր­քա­հա­յաս­տա­նի Ինք­նա­վա­րու­թեան Ծ­րագի­րի մշա­կու­մին, որ 1917-ի վեր­ջե­րուն իբ­րեւ պե­տա­կան ­Դեկ­րետ կը հրա­պա­րա­կո­ւի։
1917-ի ­Դեկ­տեմ­բե­րը դար­ձա­կէտ կը կազ­մէ Ալ. ­Խա­տի­սեա­նի կեան­քին մէջ։ ­Թիֆ­լի­սի քա­ղա­քա­պե­տա­կան նոր ընտ­րու­թիւն­նե­րուն ­Խա­տի­սեան կը կորսն­ցնէ ի­նը տա­րի­նե­րու իր պաշ­տօ­նը, բայց շու­տով կը հրա­ւի­րո­ւի Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ, ուր քա­ղա­քա­պետ կ'ընտ­րո­ւի եւ այդ պաշ­տօ­նով իր աշ­խուժ մաս­նակ­ցու­թիւ­նը կը շա­րու­նա­կէ Անդր­կով­կա­սեան քա­ղա­քա­կան զար­գա­ցում­նե­րու ղե­կա­վար­ման մէջ։ Ե­լեւմ­տա­կան նա­խա­րար կը դառնայ Անդր­կով­կա­սեան ­Սէյ­մի կա­ռա­վա­րու­թեան մէջ եւ կը փու­թայ հոն, ուր հայ ժո­ղո­վուր­դի ծա­ռա­յու­թեան կո­չու­մը զինք կը տանի։ Եր­կա­րա­մեայ իր պե­տա­կան գոր­ծի­չի կեն­սա­փորձն ու դի­ւա­նա­գի­տա­կան հմտու­թիւ­նը օգ­տա­գոր­ծե­լու միտումով, ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան կեր­տու­մէն եւ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան հռչա­կու­մէն ետք, ­Յով­հան­նէս ­Քա­ջազ­նու­նիի վար­չա­պե­տու­թեամբ ա­ռա­ջին կա­ռա­վա­րու­թեան կազ­մին մէջ, Ալ. ­Խա­տի­սեա­նի կը վստա­հո­ւի ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րի ծայր աս­տի­ճան զգա­յուն եւ դժո­ւա­րին պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը։ Թուր­քե­րու հետ զի­նա­դա­դա­րի եւ հաշ­տու­թեան բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը ­Խա­տի­սեան կը վա­րէ՝ դժո­ւա­րին պա­հե­րու դէմ յան­դի­ման միշտ իր ողջմ­տու­թիւ­նը պահ­պա­նե­լով եւ գործ­նա­պաշտ լու­ծում­ներ գտնե­լով։
15 Փետրուար 1919-ին, վարչապետի պաշտօնակատար կը նշանակուի Ալեքսանդր Խատիսեան: Կառավարութեան առջեւ, բնականաբար, դեռ ծառացած էին շարք մը պետական եւ ազգային լուրջ հիմնախնդիրներ, որոնցմէ ամենակարեւորները՝ սահմաններու ընդարձակման եւ ներգաղթի խնդիրներն ու տնտեսական, դիւանագիտական յարաբերութիւններու կարգաւորումներն էին: Նուազ կարեւոր չէր երկաթուղիի բարեկարգման գործը. կառավարութիւնը դուրսէն մասնագէտներ կը հրաւիրէ: Գործուն էր նաեւ քաղաքական կեանքը՝ 12 Մարտին կառավարութիւնը կ'որոշէ խորհրդարանական ընտրութիւններ ընել: Անիկա առաջին խորհրդարանական ընտրութիւնն էր, քանի որ առաջին օրէնսդիր մարմինն ընտրովի չէր: Խորհրդարանական նոր ընտրութիւններու համար հիմք կ'ընդունուի համառուսաստանեան Սահմանադիր ժողովի ընտրական օրէնքը. երկիրը կը դառնայ մէկ ընտրական շրջան, թրքահայերուն նոյնիսկ ընտրելու իրաւունք կը տրուի: Կը ձեւաւորուի նոր խորհրդարանը՝ դաշնակցական մեծամասնութեամբ, որ կը հռչակէ նոր կառավարութեան կազմը՝ վարչապետ եւ արտաքին գործոց նախարար Ալ. Խատիսեանի գլխաւորութեամբ: Կառավարութեան խնդիրները հետեւեալներն էին.Ստեղծել շատ մատչելի պետական վարկեր՝ տնտեսութեան համար կարեւորութիւն ներկայացնող շարք մը ձեռնարկութիւններ շահագործելու համար,
Պետական օգնութիւն ցոյց տալ արհաւիրքներու տուժած աշխատաւոր դասակարգին,
Ամէն ձեւով խրախուսել մասնաւոր դրամագլուխներու մուտքը,
Օգտագործել ամէն հնարաւոր եւ արդիւնաւէտ հարկային մեքենականութիւններ,
Քաջալերել մասնագիտական կրթութիւնը:
Ինչ կը վերաբերէր արտաքին քաղաքականութեան, կառավարութիւնը կ'որոշէ հարեւան պետութիւններու հետ սահմանային վէճերը երբեք չլուծել զէնքի միջոցով: 
Պետութիւնը կը զարգանար ու կը կատարելագործուէր. շատ բան կը փոխուէր Հայաստանի մէջ. պետական միջոցներով կը կազմակերպուէր աղի արտադրութիւնն ու վաճառքը, բացուած էր Կարս-Պաթում խճուղին, ստեղծուած էր ժողովրդական տնտեսութեան նախարարութիւնը, որուն պաշտօնն էր անմիջականօրէն զբաղիլ տնտեսութեան զարգացմամբ, լուրջ միջոցառումներ կը ձեռնարկուէին կրթական-մշակութային ոլորտներու զարգացման ուղղութեամբ: 
Խատիսեանի կառավարութեան օրով էր, որ կը բացուի Հայաստանի համալսարանը: Յովհաննէս Թումանեանի /հայ գրողներու միութեան նախագահ/ դիմումի հիման վրայ հայ գրողներուն, որպէս նպաստ, կը յատկացուի 100 հազար ռուբլի: Կառավարութիւնը մեծ գումարներ կը ծախսէ ներգաղթի վրայ։ 
Խատիսեանի կառավարութիւնը ձեռնամուխ կ'ըլլայ Լոնտոնի հայկական դրամներու տպագրութեան: 
Կը բացուի երդուեալ դատաւորներու դատարանը: 
Խատիսեանի պաշտօնավարութեան վերջին շրջաններուն Հայաստանի իրավիճակը կրկին անկայուն կը դառնայ, Ազրպէյճանը խորհրդային կը դառնայ, Մայիսին տեղի կ'ունենան ցոյցեր, եւ պոլշեւիկները կ'օգտագործեն այդ ցոյցերը, որու հետեւանքով կը ստեղծուի կառավարական ճգնաժամ: 
Այն ատեն, երբ Վրաստանի մէջ, Ազրպէյճանի պոլշեւիկները կ'ենթարկուէին անողոք հալածանքի, Խատիսեանի կառավարութիւնը անոնց ազատ աշխատելու եւ ապրելու հնարաւորութիւնը կու տայ:

1920 ­Մա­յի­սին, երբ արդէն առկայ էր կառավարական ճգնաժամը, կը գումարուի խորհրդարանի արտակարգ ժողով: Խատիսեան հրաժարականը կը ներկայացնէ օրինագիր՝ Հ. Քաջազնունիին: Խորհրդարանը կ'ընդունի Խատիսեանի հրաժարականը: Պաշտօնէն կը հեռանայ երկրորդ վարչապետը: Անոր կառավարութեան ամէնէն բնորոշիչ քայլերէն մէկը այն էր, որ ընդունած էր մէկ հայրենիքի՝ Միացեալ, Անկախ Հայաստանի վերաբերող փաստաթուղթը, որ կը հաստատէր թէ՝ հայկական գաւառներն ու բոլոր տարածքները պէտք է միանան Համահայկական պետութեան: ...Դարերու, հազարամեակներու հայոց մեջ եղած այս մեծ երազանքը իրականութիւն չի դառնար նաեւ այդ կառավարութեան օրով: Պոլ­շե­ւի­կեան խռո­վու­թեանց ա­ռաջքն առ­նե­լու նպա­տա­կով, ­Հա­մօ Օ­հան­ջա­նեա­նի վար­չա­պե­տու­թեամբ կազ­մո­ւած ­Բիւ­րօ-կա­ռա­վա­րու­թեան մաս չի կազ­մեր ­Խա­տի­սեան, բայց կա­ռա­վա­րու­թեան յանձ­նա­րա­րու­թեամբ կը ստանձ­նէ ­Հա­յաս­տա­նի լիա­զօր ներ­կա­յա­ցու­ցի­չի ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը՝ ար­տա­սահ­մա­նեան հա­յօ­ճախ­նե­րը շրջե­լու եւ ­Հան­րա­պե­տու­թեան հաշ­ւոյն ներ­քին փո­խա­ռու­թիւն­ներ հան­գա­նա­կե­լու եւ պե­տա­կան պիւտ­ճէն կա­յաց­նե­լու նպա­տա­կով։ Իր այդ ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը եւս ­Խա­տի­սեան պա­տո­ւով ի կա­տար կ'ա­ծէ։ Օր­հա­սա­կան պա­հե­րուն իր պայ­ծա­ռա­տե­սու­թիւ­նը ա­նայ­լայլ պա­հե­լու բնա­տուր ար­ժա­նիքն ու­նե­ցող հայ պե­տա­կան գոր­ծի­չը վերս­տին պատ­նէ­շի վրայ կը կանգ­նի, երբ քե­մա­լա­կան ­Թուր­քիոյ եւ լե­նի­նեան ­Ռու­սաս­տա­նի աք­ցա­նին մէջ բռնո­ւած՝ խեղ­դա­մահ ե­ղող ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ա­նու­նով թուր­քե­րու հետ բա­նակ­ցող պա­տո­ւի­րա­կու­թիւ­նը կը գլխա­ւո­րէ 1920-ի ­Դեկ­տեմ­բե­րին։ 3 ­Դեկ­տեմ­բեր 1920-ին իր կող­մէ ստո­րագ­րո­ւած Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լի ­Դաշ­նա­գի­րը, հա­կա­ռակ տաս­նա­մեակ­նե­րով վար­կազրկ­ման եւ ցե­խար­ձակ­ման թի­րախ դար­ձած ըլ­լա­լուն, կը հան­դի­սա­նայ հայ­կա­կան դի­ւա­նա­գի­տու­թեան պատ­մակ­շիռ պա­հե­րէն մէ­կը, որ ծանր գին վճա­րե­լով հան­դերձ՝ ամ­բող­ջա­կան կոր­ծան­ման վտան­գէն կը փրկէ մա­նուկ ­Հա­յաս­տա­նը եւ Ե­ղեռ­նէն վե­րապ­րած հա­յու­թիւ­նը։Ինչպէս առաջին հանրապետութեան շատ ղեկավարներ, Խատիսեան եւս, Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք կը լքէ հայրենիքը:


== Կեանքը Թիֆլիսի մէջ ==
1900-ին կը վերադառնայ Թիֆլիս ու կը սկսի զբաղիլ քաղաքականութեամբ։
1902-ին կ'ընտրուի Քաղաքային դումայի խօսնակ, Թիֆլիսի քաղաքային խորհուրդի խորհրդական, 1905-ին քաղաքային վարչութեան անդամ։ Մասնակցած է 1905-ի յեղափոխութեան։
1907-ի Թիֆլիսի քաղաքապետի օգնական է, 1910-1917 թուականներուն եղած է Թիֆլիսի քաղաքապետ։ 1912-ին Խատիսեան հանդէս եկած է որպէս վկայ Սեն-Փիթերսպուրկի մէջ ընթացող Դաշնակցութեան գործին։
1914-էն Քաղաքներու Միութեան կովկասեան կոմիտէի նախագահն էր:


== Կեանքին Վերջին Տարիները ==
Փարիզի մէջ, հայկական ազգային պատուիրակութեան կազմին մէջ կը շարունակէ քաղաքական գործունէութիւնը, սկիզբը իբրեւ նախագահի տեղակալ, ապա նախագահ։
1922-1923 թուականներուն կը մասնակցի Լոզանի վեհաժողովին՝ ներկայացնելով եւ պաշտպանելով հայ ժողովուրդի շահերը։ Կ'անդամակցի հայկական ու ռուսական հասարակական կազմակերպութիւններուն։
1926-ին Եղբայրական օգնութեան կոմիտէի նախագահի մտերիմներէն էր, մեծապէս կ'աջակցի Հայաստանի 1926-ի երկրաշարժէն ետք։
1926-1928 թուականներուն կ'անդամակցի նաեւ «Ռուսական մշակոյթի ընկերներու օճախ» կոմիտէին։ Կը դասախօսէ Ռուսական ժողովրդական համալսարանին մէջ։ Կը հանդիսանայ «Իլյուստրիրովաննայա Ռոսսիա» պարբերականին։ Բ. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն՝ Փարիզի գրաւման ժամանակ, կը տեղափոխուի Փորթուկալ (ք. Պորտու)։
1944-ին Խատիսեան կը ձերբակալուի՝ ամբաստանութեամբ գերմանացիներու հետ ունեցած կապերուն համար, սակայն շուտով կ'ազատագրուի՝ փաստերու բացակայութեան պատճառով։
Ալեքսանդր Խատիսեանի գլխաւոր երկերն են՝ «Քաղաքապետի մը յիշատակները» եւ «Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումը»:
1918-էն սկսեալ հայ հա­մայ­նա­վար­նե­րու մո­լուց­քին թի­րախ դար­ձած Ալ. ­Խա­տի­սեան, զոհ կ'եր­թայ Ֆ­րան­սա­յի հայ հա­մայ­նա­վար­նե­րու բան­սար­կու զրպար­տու­թիւն­նե­րուն։ ­Թէեւ կար­ճա­տեւ, բայց կը բան­տար­կո­ւի ­հա­յոց նախ­կին վար­չա­պե­տը, ո­րուն ա­ռող­ջա­կան վի­ճա­կը բան­տին մէջ լրիւ կը քայ­քա­յուի։ Բան­տէն ա­զատ ար­ձա­կո­ւե­լէ ետք, ա­ռող­ջա­կան վի­ճա­կը այ­լեւս չի վե­րա­կանգ­նիր եւ Ա­լ. ­Խա­տի­սեան յոգ­նա­բեկ աչ­քե­րը առ­յա­ւէտ կը փա­կէ 10 ­Մարտ 1945-ին։ Փա­րի­զի ­Փէր-­Լա­շէզ գե­րեզ­մա­նա­տան մէջ ազ­գա­յին մեծ շու­քով հո­ղին կը յանձ­նո­ւի ­Խա­տի­սեան։


== Խատիսեանի միտքերէն ==


== Տպագիր Երկեր ==
«Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը», Պէյրութ, 1930, 1968:
Թիֆլիս քաղաքի մունիցիպալ տնտեսութիւնը։ Հանրային դասախոսութիւնը, Ժողովրդական համալսարան,30 Նոյեմբեր 1908 ։ Կ. Պ. Կոզլովսկիի տպարան,1909:
Քաղաքների համառուսական խորհրդի Կովկասեան բաժինի գործունէութեան կրճատ ակնարկ, 1915 - 1916։ Լիբերմանի տպագրութիւնը, 1917:
Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, Պէյրութ, 1968, 487 էջ[։
Քաղաքապետի մը յիշատակները, Պէյրութ, 1991, 406 էջ,։


== Աղբիւրներ ==
28 Մայիս, Հայաստանի հանրապետութեան հիմնադրութեան 96- Ամեակ, Հրատարակութիւն՝ Հ.Յ.Դ. Լիբանանի կեդրոնական կոմիտէի, Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» հրատարակչատուն:


== Արտաքին յղումներ ==
Ալեքսանդր Խատիսեանի կենսագրականը