armvectores/hyw_wikipedia_2023 huggingface dataset:
Մանկօ


== Մանկօ ==
(անգլերէն՝ Mangifera) (լատ.՝ Anacardiaceae)


== Նկարագրություն ==
Մանկօ ծառը կ'աճի 35-40 Մ. (110-130 ոտնաչափ) ։ Մանկօն կը համարուի ամենահին պտուղներ էն որը կը ձանուէր 4000 տարի առաջ։ Հողին մէջ արմատները կը տարածուին 6 մ. (20 ոտնաչափ) ։ Մանկօ ծառին տերեւները կը համարուին մշտադալար բույսեր եւ պարզ հասակը 15-35 ս.մ. (5.9-14 մատնաչափ), լայնքը (6-16 Ս.մ.) (2.4-6.3 մատնաչափ) ։
Տերեւը խակ եղած ժամանակ գոյնը նարնջագոյն վարդագոյն եւ արագ կը բոխուի մուք կարմիրի հետո մուք կանաչ ։ Ծաղիկները կ'աճին եւ հասակը (10-40 ս.մ) (3.9-16 մատնաչափ) փոքր ծաղիկին չափը 5-10 մմ (0.20-0.39 մատնաչափ),3 ամիս կը տեւէ հասուննալու։
Պտուղներու չափը եւ գոյնը կը տարբերին սովորաբար դեղին, նարնջագոյն, կարմիր,կանաչ ։


== Միջավայր ==
Բուն միջավայրը Հնդկաստան, Ջինական Հնդկաստան։ Կը ձանուի Եմեն, Եգիպտոս, Գազայի հատված եւ Սուդան վերջերս հաջողեցաւ աքիլը Սաուդյան Արաբիաի մէջ։


== Բուսականություն նկարագրություն ==
Կը համարուի կորիզապտուղ։


== Մանկօի օգուտները ==
Մանկօին մէջ շատ մեծ չափով վէդամին սի կայ եւ Հնդկաստանի մէջ կը օգտուագործուի արիւնահոսութիւնը դադարելու, սիրտը զոռագնեթու եւ ուղեղը աշխուժացնելու։Մանկօն կ'օգնէ արիւնի շինութիան եւ կ'օգնէ արիան տկարություն ունեցողներուն գանի կը պատկանի բարձր մասնաբաժին երկաթէ։ 
Միջին չափի մանկոն կը բովանդակուի 40% մարմինի պէտքերէ մանրաթելներէ։ Եթէ ամեն օր մէկ հատ մանկօ ուտես չէս տուժելու փորկապութիւնէ։


== Սնունդի տեղեկութիւն ==
Իբր USDA Ամեն կեղվուած մանկօ կը պարունակէ հետեւյալը 

կալորիա։ 202
յուղ։ 1.28
ածխաջրեր։ 50.33
մանրաթել։ 5.4
Սպիտակուցներ։ 2.76
Հայկական Եկեղեցի (Կրոզնի)

Հայկական եկեղեցի (Գրոզնի) հայ առաքելական եկեղեցի Գրոզնի մէջ, որ քանդուած է խորհրդային իշխանութիւններու կողմէն 1930–ական թուականներուն։


== Դիրքը ==
Ինչպէս ցոյց կու տայ 1923 թուականի հատակագիծը, հայկական եկեղեցին տեղակայուած եղած է քաղաքի կեդրոնին մէջ՝ Սունժա գետի ձախ ափին։ Ան կը գտնուի Դունդվսկի փողոցի եւ Նաւթային ինստիտուտի մասնաշէնքի եւ № 1 միջնակարգ դպրոցի տարածքին՝ հատուելով Լերմոնտովի զբոսայգի տարածքի հետ։


== Կառուցման պատմութիւնը ==

Գրոզնի քաղաքը կառուցուած է ամրոցի շրջակայքին։ Քաղաքին մէջ կար ոչ մեծ իջեւանատուն, ուր հիմնականին առեւտրային գործունեութիւն կը ծաւալէին հայ վաճառականները։ Գրոզնիի հայկական համայնքի համար կարեւորագոյն խնդիր էր ազգային դպրոցի եւ եկեղեցւոյ կառուցումը։ 1863 թուականի ապրիլին խումբ մը հայեր դիմեցին իրենց հայրենակից գեներալ–մայոր Ալեքսանդր Թումանովին՝ աջակցած հայկական եկեղեցւոյ կառուցման գործին։ 27 Ապրիլ 1865 թուականին Աստրախանի հայկական թեմին եկաւ հաղորդագրութիւն, որ իշխանութիւնները դէմ չեն հայկական եկեղեցւոյ կառուցման գործին։
Գրոզնիի հայկական համայնքը եկեղեցւոյ կառուցումը սկսաւ 1860–ական թուականներուն երկրորդ կիսուն, եւ արդէն XIX դարու 70–ական թուականներուն եկեղեցին պատրաստ էր։ Քաղաքի հիմնադրումէն կէս դար ետք հայկական եկեղեցւոյ կառուցումը կը խօսէր հայ համայնքի նշանակալից դէրի մասին։։ Եկեղեցին կը կառուցուէր մաս առ մաս։ Սկզբը կառուցուեցաւ եկեղեցւոյ հիմնական մասը, հետագային անոր աւելացուեցաւ երկհարկանի զանգակատունը։ Առաջին անգամ հայկական եկեղեցւոյ մասին յիշատակուած է 1871 թուականին «Թերեքեան լուրեր» թերթին մէջ։ Հայկական համայնքի կանոնադրութեան մեջ կը նշուի, որ հայ առաքելական եկեղեցին կը հանդիսանայ հայ համայնքի գործունէութեան կարգաւորողը։ Եկեղեցին քանդուած է 1930–ական թուականներուն։
։


== Ճարտարապետութիւնը ==


=== Հիմնական շինութիւն ===
Եկեղեցին գմբէթաւոր բազիլիկա շինութիւն էր։ Արեւմտեան եւ արեւելեան թեւերու հիւսիսային եւ հարաւային ճակատներուն կային բարձր լուսամուտախորշեր։ Ամէն այսպիսի լուսամուտախորշի վերեւը կային շրջանաձեւ լուսանցքներ, որոնք կը լուսաւորէին ամբողջ շինութիւնը։ Շինութեանը ամբողջական տէսք կը հաղորդէր գմբէթը, որ ունէր ութանկեան տեսք, իւրաքանչիւր անկիւնը կար որմնախորշ եւ անոնք ընդհանուր պատուած էին սպիտակ շրջագիծով։


=== Զանգակատուն–գաւիթ ===

Զանգակատուն–գաւիթը, ինչպէս եւ հիմնական շինութիւնը, կառուցուած էր կարմիր աղիւսով։ Շէնքը աչքի կը մտնէր իւրօրինակ տեսքով։ Ան ունէր մեծ դարպասաձեւ մուտք, որուն վերեւը վէր կը խոյանար բազմանկիւն գմբէթը։ Զանգակատան տեսքը կ՝ ամբողջանար ընդարձակ գմբեթաձեւ զանգակամասով։ Զանգակատան կեդրոնական մուտքի երկու ուղղութիւններն ալ զարդարուած էին իրենց ձեւաւորումով տարբերուող խորշերով։ Այս ճարտարապետական լուծումը հատուկ չէ հայ ճարտարապետական արուեստին։
Պաղտասար Արզումանեան

Պաղտասար Արզումանեան (1 Յունուար 1916(1916-01-01), Ծղուկ, Զանգեզուրի Գաւառ, Ելիզավետպոլ Նահանգ, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 20 Նոյեմբեր 2001(2001-11-20), Երեւան, Հայաստան), ճարտարապետ եւ շինարար։


== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է Սիւնիքի մարզի Մուծք գիւղը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի դպրոցին մէջ եւ ապա ընդունուած Երեւանի Ա. Թամանեանի անուան շինարարական կաճառ, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք անցած է աշխատանքի «Թիւ 3» ճարտարապետական արուեստանոցէն ներս, ղեկավարութեամբ յայտնի ճարտարապետներ Միքայէլ Մազմանեանի եւ Յովհաննէս Մարգարեանի:
Արզումանեան 1938 թուականին ընդունուած է Երեւանի ընդհանուր արուեստից ուսումնարանի շինարարական բաժինը, սակայն ուսումը չաւարտած զօրակոչուած է բանակ եւ մասնակցած Հայրենական մեծ պատերազմին՝ իբրեւ հրետանիի վաշտի եւ մարտկոցի հրամանատար։ Զօրացրուած է 1946 թուականին եւ շարունակած իր ուսումը:
Աւարտելէ ժամանակ մը ետք՝ 1958-ին Արզումանեան եղած է նորաստեղծ Երեւան Նախագիծ հիմնարկի ճարտարապետական արուեստանոցի ղեկավարի պաշտօնատար, իսկ 1978-ին նոյն հաստատութեան «Մոմիկ» ստեղծագործական խումբի ղեկավար:


== Ճարտարապետական գործունէութիւն ==
Արզումանեանի ճարտարապետական գործունէութիւնը սկիզբ առած է 1950-ին. ճարտարապետը Յովհաննէս Մարգարեանի հետ միասին նախագծած է Կիրովական քաղաքի «Գուգարք» հիւրանոցը։
1968 թուականին անոր նախագիծերով շինուած է «Էրեբունի» թանգարանը:
Ան մեծ ներդրում ունեցած է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի նոր ճարտարապետական կոթողներու նախագծման եւ շինութեան մէջ:
Արզումանեան շէնքերու եւ կառոյցներու կողքին զբաղուած է կոթողներու շինութեամբ, անոր յայտնի գործերէն են Մեսրոպեան ոսկի այբուբենը, ոսկի մեծ խաչքարը, Մայր Տաճարի մանրակերտը եւ այլն: Ան ձեւաւորած եւ պատրաստած է կաթողիկոսական պարգեւներ, լանջախաչեր, գաւազաններ, ինչպէս նաեւ գիրքեր:
Յայտնի Մեսրոպ Մաշտոցի դամբարանը գործն է Արզումանեանի. անոր գործերէն են Նոր Նորք թաղամասի Ս. Սարգիս եկեղեցին, Սպիտակի Ս. Յարութիւն եկեղեցին, Գիւմրիի Ս. Յակոբ եկեղեցին, Սեւանի Վազգէնեան դպրեվանքի Ս. Յակոբ մատուռը, Երեւանի Ս. Երրորդութիւն եկեղեցին եւ այլն:


== Շքանշաններ եւ կոչում ==
Արզումանեան արժանացած է՝

Խորհրդային Հայաստանի Վաստակաւոր շինարար կոչումին,
Գեղարուեստի ակադեմիային ոսկի եւ Հայ Եկեղեցւոյ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ շքանշաններուն:


== Պատկերասրահ ==
Մենք ենք, մեր սարերը (յուշարձան)

Մե՛նք ենք մեր սարերը, (Մամիկն ու Պապիկը) յուշարձան կոթող Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան մէջ։


== Պատմութիւն ==
Յուշարձանին իսկական անուանումը «Մե՛նք ենք մեր սարերը»‐ն է («Մե՛նք ենք մեր լեռները»)։ Արձանը շատերուն յայտնի է իբրեւ «Պապիկ-տատիկ», (արեւմտահայերէն՝ Մամիկ եւ Պապիկ)։ Տեղադրուած է 1967-ին, կը գտնուի բլուրին գագաթին։ Քանդակագործն է Սարգիս Պաղտասարեանը, իսկ ճարտարապետը՝ Եուրի Յակոբեան։ Քանդակը պատրաստուած է կարմիր տուֆէ։ Անիկա կը խորհրդանշէ արցախեան հողին եւ ժողովուրդին արմատներուն միջեւ արիւնակցական կապը։ Յուշարձանը կը ներկայացնէ աւանդական տարազով տարեց ղարաբաղցի ամուսիններ՝ ուս-ուսի, հպարտ ու անյողդողդ կեցուածքով ու սեւեռուն հայեացքով։ Կոթողը պատուանդան չունի։ Կարծես լեռնաբլուրը ճեղքուած է, եւ անոնք այդ ճեղքէն բարձրացած, կանգնած են՝ ոտքերը ամուր դրած հայերու հողին մէջ։
Աւելի քան 40 տարի առաջ իտալական Քարարա (Carrara) քաղաքին մէջ համաշխարհային ցուցահանդէս մը կը կազմակերպուի։ Նշանաւոր հեղինակներու արուեստի ստեղծագործութիւններու հետ միասին ցուցահանդէսին ընթացքին ներկայացուած էին վաստակաւոր քանդակագործ, Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ, պետական մրցանակի դափնեկիր, փրոֆ. Սարգիս Պաղտասարեանի աշխատանքները։ Անոր ցուցադրած գործերէն մէկը հետագային աշխարհահռչակ կը դառնայ։ Այդ գործը «Մե՛նք ենք մեր սարերը» քանդակն է։
Քանդակը «Մենք ենք, մեր լեռները» անունով կնքած է Բագրատ Ուլուպապեան։ Քանդակը Ստեփանակերտի մուտքին մօտակայքը իբրեւ յուշարձան ունենալու գաղափարը կեանքի կոչուած է այդ տարիներուն Լեռնային Ղարաբաղի մարզխորհուրդի գործկոմի նախագահ Մուշեղ Օհանջանեանի անմիջական մասնակցութեամբՅուշակոթողին շինարարութեան եւ անոր տեղադրման դէմ եղած է Սովետական Ազրպէյճանի ղեկավարութիւնը։ Աւելին՝ բողոք բարձրացած է Ստեփանակերտ քաղաքի մերձակայքը այդ քանդակը տեղադրելու առթիւ։ Այնուամենայնիւ, անիկա կը տեղադրուի։ Յուշակոթողը նաեւ վէճի առիթ հանդիսացած է Եւրոտեսիլ 2009 երգի մրցոյթ էսդրատային երգի մրցոյթ-փառատօնի ատեն, քանի որ Հայաստանի մասնակիցին տեսահոլովակին մէջ նկարուած էր անիկա։
«Մե՛նք ենք մեր լեռները» յուշահամալիրը վերակառուցուած ու բարեկարգուած է գործարար Կարէն Աւագյումեանի կողմէ։


== Պատկերասրահ ==
Խաչվերաց

Խաչվերացի տօնը եկեղեցւոյ հինգ տաղաւարներէն մէկն է, որ կը տօնուի Սեպտեմբեր 15-ի նախորդող կամ յաջորդող Կիրակին: Տօնը նուիրուած է Յիսուսի իսկական խաչափայտի գերադարձին:


== Պատմական ==
Առաջին քրիստոնեայ կայսր՝ Մեծն Կոստանդիանոսի մայրը՝ Ս. Հեղինէ 326 թուին ուխտագնացութիւն մը կը կազմակերպէ դէպի Երուսաղէմ, ուր կը յաջողի գտնել Քրիստոսի իսկական խաչափայտը: Կը կառուցէ Ս. Յարութիւն եկեղեցին Քրիստոսի գերեզմանին վրայ եւ այնտեղ կը տեղադրէ Քրիստոտի խաչափայտը: Դարեր ետք, պարսից Խոսրով Բ. Թագաւորը կը յարձակի Երուսաղէմի վրայ, կը գրաւէ քաղաքը. Նաեւ գերի կը տանի խաչափայտը՝ դէպի Տիզբոն: 627 թուին, Հերակլ կայսրը յաթելով եւ կը յանձնէ Ս. Յարութիւն եկեղեցւոյ:
Փոխադրութեան ընթացքին Հայաստանի ճամբով, տեղի կ'ունենան մեծ հանդիսութիւններ եւ կրօնական արարողութիւններ: Այս դէպքի յիշատակը յաւերժացնելու համար, կը հաստատուի խաչի գերութենէն ազատագրումի այս տօնը: խաչվերացի տօնին Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցիներու մէջ, Կիրակի երեկոյեան տեղի կ'ունենայ՝ ռեհանով զարդարուած խաչով հանդիսաւոր թափօր, Անդաստան:


== Աւանդութիւններ ==
Մարաշի մէջ խաչը կը զարդարէին տեսակաւոր, գոյնզգոյն ծաղիկներով, ինչպէս նաեւ հոտավէտ ռեհանով: Տոնը, ժողովըրդական լեզուով կը կոչուէր Սըրբխէչ, որ կը տօնուէր աշնան սկիզբը: Ուրախութեան տօն էր, տեղի կ'ունենար կերուխում. Նաեւ կը յիշէին իրենց մեռելները եւ աշնան բարիքներէն մաս մը կը հանէին:
Շաբաթ օրը, կիները խմորեղէն կը թխէին, տղամարդիկ  ուլ կը մորթէին: Սըրբխէչի տօնին համար ուլի միսը առանձնայատուկ էր եւ անհրաժեշտ ուտելիք: Այս էր պատճառը, որ Խաչվերացի տօնը կը կոչուէր նաեւ ուլնոց:
Մորթուած եւ մաշկուած ուլը կը կախէին թոնիրին մէջ, ուր նախապէս դրուած կ'ըլլար ձաւարով լեցուն կաթսան: Ուլը կը խորովուէր մարմանդ կրակով,  իսկ ուլին իւղը կը ծորէր ձաւարին վրայ: Ցաւարը  կը ծծէր ճարպը ու կ'եփէր: Այս ճաշը կը կոչուէր Քաշկակ: Նոյն արարողութիւնը կը կատարուէր Շիրակի եւ Վայոց Ձորի մարզերէն  ներս:
Կիրակի առտու կանուխ, մարդիկ կ'ուղղուէին դէպի գերեզմանատուն, իրենց հետ տանելով ուտելիքներ՝ մրգեղէն, խաղող, ձմերուկ, խմորեղէն, պանիր, եւայլն, ինչպէս նաեւ ուլի միս:
Քահանան գերեզմանատունը օրհնելէ ետք, խնճոյքը կը սկսէր, սփռոցները կը բացուէին գերեզմանաքարերուն վրայ, քահանային եւ իրեն ընկերակցողներուն ուտելիքը կ'ըլլար լաւաշ հացին մէջ փաթթուած Քաշկակ եւ ուլի միս: Այս ուտելիքները կը կոչուէին  «նան ու տիր»: Այդ օրը ողբի օր չէր, այլ ուրախութեան եւ ուխտագնացութեան: Խնամիները  զիրար կը հիւրասիրէին, նորահարսերը նուէր կը ստանային: Երկուշաբթի՝ ինչպէս իւրաքանչիւր Տաղաւարի յաջորդող օրը, Մեռելոցի օրն էր: Տեղի կ'ունենար ննջեցեալներու համար Պատարագ: Շատ մը տեղեր, Սըրբխեչ օրը կը նկատուէր աշնանամուտի օր:
Մշեցիները այսպէս կ'ըսէին, Աստուածածնին բակը մտիր, Սըրբխեչին ալ ծակը մտիր: Քէսապցիներն ալ կ'ըսէին, խաչ, վերմակը առ, ներս մտիր:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Եկեղեցւոյ Տօներ Եւ անոնց հետ կապուած Աւանդութիւններ, Պէյրութ, 2012
Կաղապար:Հին հայկական սովորութիւններ
1768 թուական

1768 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 68րդ տարին է


== Դէպքեր ==


== Ծնունդներ ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1768 ծնունդներ

Անյայտ ամսաթիւով
Համբարձում Լիմոնճեան (մ. 1839) հայ երգահան, երաժշտագէտ


== Մահեր ==
 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1768 մահեր

Յունուար 20` Յովհաննէս Մինաս (հոլ.՝ Johannes di Minas, ծն.անյայտ), հայազգի հոգեւորական Նետերլանտներուն մէջ
Յարութիւն Գալուստեան

Յարութիւն Գալուստեան (1874, Արաբկիր, Թուրքիա - 1932, Պէյրութ, Լիբանան), Պէյրութ հաստատուած է 1897-ին։ Պետրոս Աղաճանեանի հետ ընկերովի վաճառական էր։ Երբեմն եղած է թաղական եւ հոգաբարձու:
Արամայիս Երզնկեան

Արամայիս Երզնկեան, Խ. Հայաստանի գործավար, ծնած է 1879-ին Հաղբատի մէջ: Մինջնակարգ կրթութիւնը կը ստանայ Թիֆլիսի Նիրսիսեան դպրոցը, հապա կը յաճախէ Ժընեւի համալսարանը հետեւելով հասարակական գիտութիւններու: Կուսակցական աշխատանքը կը սկսի 1898 թուին մտնելով Ռ.Ս.Դ.Բ. կուսակցութեան մէջ աշխատակցելով զանազան օրինակներու մէջ: Յեղափոխութենէն յետոյ եղած է Անչրկովկասեան կառավարութեան խորհուրդի անդամ: Մասնակցած է շարք մը կուլտուրական, կրթական եւ ազգայիին հիմնարկութեանց: 1922-1923-ին Խ. Հայաստանի Հողագործական Ժողովրդական Քոմիսէրի պաշտօնը կը վարէր, իսկ 1935-1936-ին Խ. ՀԱյաստանի համայնական անտեսութեան գործավար անուանուեցաւ:
Արամայիս Երզնկեան Համաշխարհային պատերազմէն առաջ ծանօթ էր իբրեւ հրապարակագիր խմբագիր, ինքն եղած է 1906-ին Կայծ «տնտեսական, քաղաքական, հասարակական օրաթերթ»ի խմբագիր հրատարակիչը, որուն խմբագրական կազմին մէջ կը գտնուէր Ստ. Շահումեան, Սարգ. Կասեան եւ թերթը օրկանն էր Ռ.Ս.Դ.Բ., կուսակցութեան: 1906-1907-ին Թիֆլիսի մէջ լոյս տեսնող Հոսանք օրաթերթի խմբագիրներուն շարքին Երզնկեանը եւս կը յիշուի: Կովկասի Լրաբեր «Հասարակական, գրական, հանրամատչելի» օրաթերթը որ լոյս տեսաւ Թիֆլիսի մէջ 1912-1914, որքան որ իբր խմբագիր Բ. Յարութիւնեանը ունի, այնուհանդերձ փաստացի խմբագիրը Արամայիս Երզնկանն էր:
Թիֆլիսի մէջ լոյս տեսաւ 1915-1919 Պայքար «գրական, հասարակական, քաղաքական եւ տնտեսական շաբաթաթերթ»ը, որուն խմբագրական մարմինին մէջ է Արամայիս Երզնկեան:
Հայաստան երբ 1902-ին Խորհրդային կարգերը կ’ընդունի եւ ինքը մին կ’ըլլայ ղեկավարներէն՝ Գյուղատնտեսական Կյանք շաբաթաթերթը կը հիմնէ այս թուին, որ Երեւանի մէջ լոյս տեսաւ մինչեւ 1929 թուականը՝ իբրեւ «Որգան ՀՍԽՀ Հողագործության Ժողովրդ. Կոմիտեյի», այս թերթին պատասխանատու խմբագիրը Ա. Երզնկեանն էր: 1926-1927 նոյնպէս Երեւանի մէջ լոյս տեսաւ Կարմիր Մոծակ «Յերգիծաբանական Յերկշասաթաթերթ»ը, որուն խմբագրական կազմն էր Ա. Յերզնկյան, Եդուարդ Խոջիկ:


== Աղբիւրներ ==
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, Հատոր Դ., էջ 718:
Յորդանանի Սահմանադրութիւն

Յորդանանի Հաշիմեաններու հարստութեան սահմանադրութիւն (արաբ․՝ الحرس الملكي الأردني‎‎), Յորդանանի մայր օրէնք, որ ընդունուած է 11 Յունուար 1952-ին եւ փոխուած է քանի մը անգամ։ Անիկա կը սահմանէ ժառանգական միապետական համակարգը ներկայացուցչական խորհրդարանի հետ, ինչպէս նաեւ պետութեան առանձնացուած լիազօրութիւնները (օրէնսդիր, գործադիր եւ դատական), քաղաքացիներու իրաւունքներն ու պարտականութիւնները, նիւթական գործառոյթները եւ սահմանադրական կանոնները։


== Պատմութիւն ==
Յորդանանի մէջ առաջին անգամ բնական օրէնքները հրապարակուած են Ապրիլ 1928-ին Բրիտանական հովանաւորութեան ներքոյ։ Մայիս 1946-ին Յորդանանի ամբողջական անկախացումէն ետք, երբ երկրի վրայ վերացաւ Բրիտանիայի հովանաւորութիւնը, գրուեցաւ նոր սահմանադրութիւն, որ պաշտօնական տեղեկագրերուն մէջ հրապարակուեցաւ 1 Փետրուար 1947-ին, իսկ խորհրդարանի կողմէ ընդունուեցաւ 28 Նոյեմբեր 1947-ին։
Քանի մը տարի ետք սահմանադրութունը փոփոխութեան ենթարկուեցաւ թագաւոր Թալալ Իպն Ապտալայի կողմէ եւ վաւերացուեցաւ 1 Յունուար 1952-ին։ Ընդհանուր առմամբ սահմանադրութիւնը առաջադիմական է։ Քննադատութիւնները մեծ մասամբ կը վերաբերին այն հանգամանքին, որ չափէն շատ լիազօրութիւններ վերապահուած է միապետին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Յորդանանի սահմանադրութեան անգլերէն թարգմանութիւնը
Ալեսանտրօ Տել Փիեռօ

Ալեսանտրօ Տել Փիէռօ (9 Նոյեմբեր 1974(1974-11-09), Կոնտիլյանո, Թրեվիզ, Վենեթօ, Իտալիա), (Conegliano, Veneto, The Province of Treviso - Italy), իտալացի ֆութպոլիստ, յարձակող վեթերան յառաջապահ, մարզական ասպարէզի մեծ մասը անցուցած է իտալական «Եուվենթուս» (Juventus Football Club S.p.A) ակումբը՝ դառնալով այդ ակումբին լաւագոյն ֆութպոլիսըներէն մէկը, յաջողութեամբ հանդէս եկած է նաեւ Իտալիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքականի (The Italian national football team) կազմով։ Ան Իտալիոյ բոլոր ժամանակներու «A prolific goal-scorer» երրորդ նշանակողն է՝ 335 կոլ (Ճուզեփփէ Մէացցա՝ 338 կոլ ) (Giuseppe "Peppino" Meazza), Սիլվիօ Փիոլա՝ 364 կոլ (Silvio Piola)։ Ան 19 տարի խաղցած է «Եուվենթուս» (11 տարի եղած է խումբի աւագը) եւ սահմանած է չափանիշ՝ 705 խաղերուն արձանագրելով 290 կոլ։ Ներկայիս հանդէս կու գայ հնդկական « Տելհի Տինամոս» ակումբով։ (Delhi Dynamos Football Club - The Indian Super League)։
Տել Փիէռոն սկսած է ֆութպոլ խաղալ երիտասարդ տարիքին։ Տասնչորս տարեկան Ալեսանտրօ Տել Փիէռոն «Փատովա»յի (Padova) մասնագետնէրը յայտնաբերած են «Սան Վենտեմիանօ» (San Vendemiano) խումբի կազմին մէջ, եւ շուտով Ալեսանտրոն տեղափոխուեցաւ «Փատովա»։ Ալեսանտրոն «Փատովա»յի հիմնական կազմին մէջ իր նորամուտը նշած է 1992 թուականի Նոյեմբեր 22-ին Մրցաշարքի Բ. (Series B) խաղով, ուր իր խումբը կը խաղար «Թերննանա Քալչոյի» դէմ։ Ան «Փատովա» երիտասարդական խումբէն «Եուվենթուս» տեղափոխուած է 1993 թուականին եւ այնտեղ խաղցած է 19 մրցաշրջան։ Իրեն նորամուտը Ա. Մրցաշարքի (Series A) կայացած է 1993-ի Սեպտեմբերին «Ֆոճայի» դէմ, իր առաջին կոլը ան արձանագրած է յաջորդ իսկ խաղին «Ռեճիայի» դարպասը։ Այդ մրցաշրջանին 28-րդ դարձի խաղին (round) «Փարմայի» հետ հանդիպման ժամանակ Տել Փիէռոն առաջին անգամ դուրս եկած է հիմնական կազմով եւ դարձած է «Հեթրիք»ի հեղինակ։
1995-96 մրցաշրջանին ան դարձաւ «Եուվենթուս»ի հիմնական կազմի խաղցող։ Տել Փիէռոյի ամենայաջող մրցաշրջաններէն մէկը 1997–98-ն է, երբ ան արձանագրեց 32 կոլ եւ կարեւոր դեր խաղցաւ իր խումբի յաղթանակին։ Այդ մրցաշրջանին «Եուվենթուս» յաղթեց Մրցաշարք Ա.-ը (Series A), հասաւ Իտալիոյ բաժակին եւ «Ախոյեականներու Լիկի բաժակ»ի (The 1997 UEFA Champions League Final) եզրափակիչին։
2013 թուականի սկիզբը, ֆութպոլիստը դարձաւ «Եուվենթուս»ի բոլոր ժամանականերու լաւագոյն նշանակողը։ Տել Փիէռոն նաեւ վեթերան յառաջապահ առաջնորդ է (leader) իր մասնակցած խաղերու քանակով՝ «Տարեց Սինիորա»յի մէջ (Old Signora)։ Ան գրաւած է տասներորդ տեղը նշանակողներու քանակով՝ «ՈՒԵՖԱ Ախոյեականներու Լիկ»ին մէջ (The UEFA Champions League)։


== Արտաքին յղումներ ==
պաշտոնական կայք
Youtube-ում
UEFA-ի կայքում
Դել Պիեռոյի մասին ֆուտբոլի վիճակագրության կայքումԿաղապար:ՖԻՖԱ 100
Անդրանիկ Քհնյ. Տուզմանեան

Անդրանիկ Քհնյ. Տուզմանեան, աւազանի անունով Միսաք, որդի Սարգիսի եւ Իսկուհիի, ծնած է մուսա լեռցի ծնողքէ, Եողուն Օլուք գիւղը, 1922-ին։
նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի ծխական վարժարանը, զոր աւարտելէ ետք զբաղած է հողամշակութեամբ։ Ազատ ժամերուն սորված է հաշուապահութիւն եւ ժամանակ մը ետք վարած է հաշուապահութեան պաշտօն։
1939-ին, երբ Սանճաք-Իսկէնտէրունը կը յանձնուի Թուրքիոյ, Մուսա լերան բնակիչներուն հետ՝ Միսաք կը գաղթէ Լիբանան ու կը հաստատուի Անճառ։ Տնտեսական դժուարութիւնները յաղթահարելու համար կ'անցնի Պէյրութ եւ բարեկամներու միջոցաւ յարմար աշխատանք մը գտնելով կը դառնայ պաշտօնեայ եւ ապա կը նշանակուի հաշուապահ։
Պէյրութ կեցութեան ընթացքին, ան կ'ընտրէ իր կեանքի ընկերը՝ Մարի Տումանեանը, որուն հետ կը պսակուի Պէյրութի մէջ, 1947-ին եւ կ'ունենայ 4 զաւակներ՝ Ասպետ, Ռուպինա, Հերմինէ եւ Վազգէն։
Անդրանիկ Քհնյ. Տուզմանեան հրաժեշտ կու տայ աշխարհին 7 Հոկտեմբեր 1993-ին, խոր սուգի մատնելով Լիբանանի Թեմի կրօնական դասը, ընտանիքը, Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ թաղականութիւնն ու իր ծխական ժողովուրդը։
Հանգուցեալ Տէր Հօր թաղման կարգն ու վերջին օծումը տեղի կ'ունենան Ս. Յակոբ Եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ՝ Լիբանանի Հայոց Թեմի Առաջնորդ՝ Տ. Արամ Արք. Քէշիշեանի, 9 Հոկտեմբեր 1993-ին, առաւօտեան ժամը 10-ին, յընթացս Սուրբ եւ անմահ պատարագի։ Ապա, մարմինը կ'ամփոփուի Պէյրութի Պուրճ-Համուտի Ազգ. Գերեզմանատունը, քահանայից յատուկ դամբարանին մէջ:
Ակրիճենթօ

Կաղապար:Համաշխարհային ժառանգություն
Ակրիճենթօ, (իտալ.՝ Agrigento), քաղաք Իտալիոյ Սիսիլիա կղզիի մէջ։ Բնակչութիւնը՝ 59 329 մարդ (1 Յունուար 2018)։
Նախապէս կոչուած է՝ Ագրակաս կամ Ակրիկենթում (յուն․՝ Ακράγας, լատ.՝ Agrigentum)։ Հիմնադրուած է մ.թ.ա. 582 թուականին։ Ակրիճենթօն, Համաշխարհային ժառանգութեան ցուցակին մաս կը կազմէ։


== Բնակչութիւն ==
Բաբերդ

Բաբերդ, Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներէն, որ մեզի յայտնի է անուան այլ տարբերակներով՝ Բայբուրդ, Սմբատաւան եւ այլն։ 


== Աշխարհագրութիւն ==
Կը գտնուի Ճորոխի ձախ ափին, երեք կողմէն շրջապատուած է ցածրադիր լեռներով, իսկ հարաւային մասի հարթավայրով կապուած է Կարինի՝ ծովի մակերեւոյթէն 1680մ բարձրութեան վրայ, Կոփ լերան ստորոտը: Ճորոխ գետը կ'անցնի քաղաքին մէջէն` սաստիկ սրընթաց վազքով, շրջան կ'ընէ բերդին շուրջ, եւ ապա մեծ շառաչումով կ'անցնի նեղ ու սպառաժուտ կիրճէ մը: Քաղաքին երկու մասերը իրարու կապուած են հինգ քարաշէն կամուրջներով:
Բաբերդի գիւղերն են` Ուրումէլի, Ալմշկա, Վանք, Հաւուկ, Խոփուր, Խայէկ, Քարաւեր, Տանձոտ, Իշբոնոս, Առիւծկա, Աւերակ, Լուսհոնգ եւ Սղըրջիկ: Ձմեռը կարճատեւ է եւ խստաշունչ, ամառը` չոր եւ տոթակէզ:
Բաբերդի շրջակայքը կան արծաթի պաշարներ եւ պղնձահանքեր։ Շրջակայքը կը բխին նաեւ հանքային աղբիւրներ։


== Պատմութիւն ==
Յիշատակուած է իբրեւ բերդաքաղաք եւ քաղաք։ Հին ժամանակ այն վարչականօրէն կը մտնէր Մեծ Հայքի Սպեր գաւառին, իսկ նոր ժամանակներուն՝ Էրզրում նահանգի Էրզրում գաւառին մէջ։
Հայոց պատմութեան մէջ Բաբերդը առաջին անգամ յիշատակած է Մովսէս Խորենացի՝ առաջին դարու քաղաքական դէպքերուն առթիւ։ Հայաստանի 387 թուականի բաժանմամբ Կարնոյ աշխարհի (Բարձր Հայք) կազմին մէջ Բաբերդ նոյնպէս անցած է Բիւզանդական կայսրութեան տիրապետութեան տակ։ 
Իբրեւ բերդաքաղաք եւ տարանցիկ ճանապարհի վրայ գտնուող առեւտուրի կարեւոր կեդրոն, Բաբերդը յաճախակի դարձած է արտաքին նուաճումներու առարկայ։ 
19-րդ դարու վերջերը անոր բնակչութեան թիւը կը հասնէր 6000-ի, իսկ առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին՝ 30000-ի, որոնցմէ 10000-ը՝ հայեր էին։
Բաբերդը միջնադարեան Հայաստանի գրչութեան նշանակալի կեդրոններէն էր եւ եպիսկոպոսանիստ էր։ Այստեղ 13-15րդ եւ 17-րդ դարերուն գրուած տարբեր բնոյթի ու բովանդակութեան ձեռագիրներ հասած են մինչեւ մեր օրերը։ Հայկական մշակութային կեանքը մէկընդմիշտ մարած է 1915-ի Ցեղասպանութենէն ետք, երբ քաղաքը ի սպառ հայաթափ եղած է։


== Պատմամշակութային կառոյցներ ==
Բաբերդի հինաւուրց բերդը կառուցուած է քաղաքին հիւսիսային կողմը, բրգաձեւ  քարալերան մը կատարին եւ երեք կողմէն շրջապատուած է դժուարամատչելի լեռներով: Բերդը ունեցած է կրկնակի պարիսպներ, որոնց մեծ մասը, նաեւ բերդին ներսի շէնքերը եւ եկեղեցին կործանած են ռուս-թրքական 1829-ի պատերազմին ժամանակ:
Բագրատունեաց տոհմին  պատկանող պատմական այս ոստանը եպիսկոպոսանիստ էր եւ ունէր չորս եկեղեցի. Սուրբ Աստուածածին, Հրեշտակապետաց, Սուրբ Յովհաննէս եւ Սուրբ Աստուածամայր:
Հայկական Չաման

Հայկական Չաման, ճապուռի (carum carvi) ժողովրդական անունն է։ Իր հոմանիշներն են ֆրանսերէն cumin romain (հռոմէական չաման), C. des pres (մարգաց չաման), որոնք նոյնպէս ճապուռի ժողովրդական անուններն են։
Գլխաւորաբար կը մշակուի Հոլանտայի մէջ եւ իբրեւ համեմ. իր հունտերը կը գործածուին հացը համեմելու, գերմանական չամաօղիի (քիւմմէլ) պատրաստութեան եւ հրուշակագործեան մէջ։
Արաբները հայկական չամանը կը ճանչնան էլ քէմմուն էլ էրմէնի անունով։


== Գրականութիւն ==
Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 7-8։
Ալեքսանտր Սիրանոսեան

Ալեքսանտր Սիրանոսեան (1939, Նիս), ֆրանսահայ երաժիշտ, նուագախմբավար եւ մանկավարժ։
Ծնած է ֆրանսայի Լիոն քաղաքը, ակնցի ծնողներէ։ 17 տարեկանին ընդունուած է Լիոնի երաժշտանոցը եւ ապա շարունակած է ժընեւի մէջ, ուր նաեւ մասնագիտացած է դաշնակահարի եւ նուագավարի ճիւղերուն մէջ։
Եղած է ղեկավար՝ Լիոնի ուսաանողական սենեկային նուագախումբի եւ քաղաքային «Pro Musica» գործիքային խումբին, իսկ 1967-ի Յունիսին, հանդիսացած է Ռոման քաղաքի համերգային ընկերութեան երաժշտական կեանքի տնօրէնը։
Սիրանոսեանի ղեկավարութեամբ Ռոմանի երաժշտանոցը մեծ ծաղկում ապրած է, միեւնոյն ատեն ան ղեկավարած է Ռոմանի համերգային ընկերութեան 60 հոգիէ կազմուած նուագախումբը եւ 1973 ին հիմնադրած է այնտեղ լարային գործիքներու խումբ մը, որ հռչակաւոր եղած է իր բարձր մակարդակով։ Իբրեւ դաշնակահար ելոյթներ ունեցած է զանազան երկիրներու մէջ ինչպէս նաեւ Երեւանի մէջ։
Հայկական Հարցը եւ Հայերու Ցեղասպանութիւնը Պատմագրութեան Մէջ

Հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութիւնը պատմագրութեան մէջ, Հայկական հարցի եւ հայերու ցեղասպանութեան բազմերես խնդիրներու ուսումնասիրութեամբ առաջացած է մեծաքանակ պատմական գրականութիւն՝ աշխատութիւններ, փաստաթղութերու ու վաւերագիրներու ժողովածուներ, յուշագրութիւններու եւ այլն հրապարակումներ: Խնդիրը ուսումնասիրած եւ կ՛ուսումնասիրեն ոչ միայն հայ պատմաբանները, այլեւ օտարները՝ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի, եւրոպական ու մերձաւորարլեւելեան երկիրներու գիտնականները: Իրադարձութիւններու իր տեսակէտը առաջ կը քաշէ նաեւ թրքական պատմագրութիւնը, որ կը ձգտի ամէն կերպ արդարացնել Թուրքիոյ ղեկավար շրջաններու յանցաւոր գործողութիւնները, անոնց հակահայկական քաղաքականութիւնը: Ստեղծուած գրականութիւնը կը տարբերուի ոչ միայն ժամանակի առումով, այլեւ մեթոդաբանական մօտեցումներով, պատմական նիւթի քննութեան հաւաստիութեան եւ օբյեկտիւութեան աստիճանով, որ պայմանաւորուած է ինչպէս հետագօտողներու տարբեր ձեւաբանական դպրոցներու պատկանելութեամբ, այնպէս ալ այլ խնդիրներով (գիտական կամ քաղաքական իրադրութենէն ելլելով), որոնք դրած են տարբեր երկիրներու հեղինակները: Հետաքրքրութիւնը խնդիրի նկատմամբ չի թուլնար, ընդհակառակը, շատ երկրներու մէջ ստեղծուող պատմական գրականութիւնը կը վկայէ, որ հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութեան խնդիրը կը մնան միջազգային պատմագրութեան, հետեւաբար եւ միջազգային հանրութեան ուշադրութեան կեդրոնը: