Հայկական Դրամ

Հայկական դրամը (ISO code՝ AMD) Հայաստանի Հանրապետութեան ազգային դրամանիշն է։ Ազգային դրամանիշ արտադրելու բացառիկ իրաւունքը կը պատկանի Հայաստանի Հանրապետութեան Կեդրոնական դրամատան, որ նաեւ կը կազմակերպէ եւ կը կարգաւորէ ոչ- պարտքով դրամաշրջանառութիւնը ամբողջ երկրի տարածքին։ Շրջանառութեան մէջ գտնուող դրամանիշները կը հանդիսանան Կեդրոնական դրամատան անվերապահ պարտաւորութիւնը եւ ապահվուած են անոր բոլոր միջոցներով։ «Դրամ» բառը թարգմանաբար կը նշանակէ «փող» եւ կը ծագի «տրախմա» բառէն (յունարէն՝ δραχμή)։ Հայկական դրամի գրանշանն է «» նշանը (֏ • U+058F Armenian Dram Sign)։

ՀՀ ազգային դրամանիշի ներդրումը իրականացուած է ՀՀ Գերագոյն խորհուրդին կողմէ ստեղծուած ՀՀ-ի մէջ դրամաշրջանառութեան կարգաւորման պետական յանձնաժողովի՝ 19 Նոյեմբեր, 1993-ի որոշումով, որու համաձայն՝ «22 Նոյեմբեր, 1993-ին, ժամը 00:00-ին ՀՀ տարածքին վրայ օրինական վճարամիջոց կը հանդիսանան ՀՀ ԿԲ 1993-ի նմոյշի 10, 25, 50, 100, 200 եւ 500 դրամ անուանական արժէքներով դրամատնային թղթադրամները»։
Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ պետական դրամատպարանի եւ դրամահատարանի բացակայութեան պարագաներուն, ՀՀ Կեդրոնական դրամատան կողմէ հրատարակուած շրջանառու թղթադրամները եւ մետաղադրամները կը պատրաստուին երկրէն դուրս։ ՀՀ Կեդրոնական դրամատունը համագործակցած է հետեւեալ ընկերութիւններուն եւ դրամահատարաններուն հետ՝ 

Կաղապար:Country data Ավստրիա «OeBS» ընկերութիւն,
 Գերմանիա «Giesecke & Devrient» ընկերութիւն,
 Լեհաստան Լեհաստանի դրամահատարան,
 Մեծ Բրիտանիա «De La Rue» ընկերութիւն,
 Մեծ Բրիտանիա Մեծն Բրիտանիոյ արքայական դրամահատարան,
Կաղապար:Country data Նիդերլանդներ «Joh. Enschede» ընկերութիւն,
Կաղապար:Country data Նիդերլանդներ Նիտերլանտներու արքայական դրամահատարան,
Կաղապար:Country data Սլովակիա Քրեմնիսայի դրամահատարան,
Կաղապար:Country data Ֆինլանդիա Ֆինլանտայի դրամահատարան։ՀՀ շրջանառու դրամանիշներուն սկզբնական հեղինակներն են՝ Աշոտ Մանուկեան, Հռաչեայ Ասլանեան, Կարապետ Աբրահամեան, Ռուբէն Արուտչեան եւ Յարութիւն Սամուէլեան։


== Պատմութիւն ==

21 Սեպտեմբեր, 1991-ին, ՀՀ անկախութեան հռչակումով յառաջացաւ ազգային դրամանիշ ունենալու անհրաժեշտութիւնը։ Սակայն մինչ ազգային դրամանիշի ներդրումը, Հայաստանի մէջ պաշտօնական շրջանառութեան մէջ էին խորհրդային ռուպլիի՝ 1961-1991 թուականներու նմուշի եւ ռուսական ռուպլիի՝ 1991-1992 թուականներու նմուշի դրամատնային տոմսերը։
Ազգային դրամանիշի անուան տարբեր առաջարկներ կային՝ «դրամ», «ստակ», «իպար», «դահեկան», արտադրեալ միաւորինը՝ «մանրադրամ», «ար», «մանր», «իմի», «զուզա», «բլիք», «լումա»։ 27 Մարտ 1992-ին, յատուկ յանձնաժողովի կողմէ որոշուեցաւ ՀՀ ազգային դրամանիշի անուանումը՝ «դրամ», արտադրեալ միաւորինը՝ «լումա»։
22 Նոյեմբեր, 1993-ին, ազգային դրամանիշի ներդրումով, ՀՀ տարածքին մէջ կը դադրի խորհրդային եւ ռուսական դրամանիշներու շրջանառութիւնը․ փոխանակման համար կ'ընդունուի «1 դրամ = 200 խորհրդային ռուպլի» յարաբերակցութիւնը։


==== Դրամի գրանշանը ====
ՀՀ ԿԲ խորհուրդի 9 Հոկտեմբեր, 2001-ի թիւ 25 արձանագրային որոշումով, հայկական դրամի գրանշանի առաջարկուած տարբերակներէն հաւանութիւնը կը տրուի Կարէն Քոմենտարեանին եւ Ռուբէն Արուտչեանին։ Ան հայոց այբուբենի մեծատառ «Դ» տառն է՝ երկու հորիզոնական գիծերով։
2007-ին, «» գրանշանը կը գրանցուի ՀՀ պետական չափանիշով, իսկ 2012-ին վերջնականապէս կը հաստատուի ISO/UNICODE միջազգային չափանիշներով։
Հայկական դրամի 15-ամեակի առիթով, Կեդրոնական դրամատան դիմաց, 2008-ին կը տեղադրուի դրամին նուիրուած եւ դրամը խորհրդանշող պրոնզէ արձան մը։ Հեղինակը՝ քանդակագործ Էտուարտ Շախիկեանն է։


== Թղթադրամներ ==
2015-ի Դեկտեմբերի դրութեամբ, Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ կը շրջանառուէին եօթը անուանական արժէքներով թղթադրամներ։ Անոնք բոլորը ունին բարձր պաշտպանուածութիւն եւ որակ, իրենց գիտարուեստական բնութագիրներով չեն զիջիր արտերկրեայ թղթադրամներուն, որոշ դէպքերու մէջ նաեւ կը գերազանցեն։ Շրջանառութեան հետ առնչուած միւս բոլոր թղթադրամները ենթակայ են փոխանակման ՀՀ կեդրոնական դրամատուներուն եւ Հայաստանի տարածքին մէջ գործող բոլոր առեւտրային դրամատուներուն մէջ։


==== 1993-1995 թուականներու նմուշի թղթադրամներ ====
Գրառումները դիմերեսին՝ անուանական արժէքը թուանշաններով եւ բառերով, շարքը, տպագրման տարեթիւը, հրապարակող դրամատան անուանումը՝ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՊԱՆՔ» (1000 եւ 5000 դրամ անուանական արժէքով թղթադրամներուն վրայ՝ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՆ ՊԱՆՔ»), «Պանքի նախագահ» եւ «Տնտեսութեան նախարար» գրառումները եւ այդ պաշտօնեաներուն ստորագրութիւնները։
Գրառումները հակակողմին՝ անուանական արժէքը թուանշաններով եւ բառերով, հրապարակող դրամատան անուանումը՝ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՊԱՆՔ» կամ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՆ ՊԱՆՔ»։
10, 25, 50, 100, 200 եւ 500 դրամնոց թղթադրամներուն պատկերը պատրաստած են՝ Հռաչեայ Ասլանեանը եւ Աշոտ Մանուկեանը, 1000 դրամնոց թղթադրամինը՝ Աշոտ Մանուկեանը, եւ 5000 դրամնոց թղթադրամինը՝ Հռաչեայ Ասլանեանը։ Թղթադրամները տպագրուած են գերմանական «Giesecke & Devrient» ընկերութեան մէջ։


==== 1998-2015 թուականներու նմոյշի թղթադրամներ ====
Գրառումները դիմերեսին՝ անուանական արժէքը թուանշաններով եւ բառերով, շարքը, տպագրման տարեթիւը, հրապարակող դրամատան անուանումը (բացառութեամբ 50.000 դրամ անուանական արժէքով թղթադրամին)՝ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՆ ՊԱՆՔ» եւ անգլերէն՝ «CENTRAL BANK OF THE REPUBLIC OF ARMENIA», «պանքի նախագահ» եւ «Տնտեսութեան նախարար» գրառումները եւ այդ պաշտօնեաներուն ստորագրութիւնները, 50, 100, 500, 1000, 5000, 10 000 եւ 20 000 դրամնոց թղթադրամներուն վրայ՝ նաեւ պատկերուած են գործիչներուն անունները, ծննդեան եւ մահուան տարիները, իսկ 50.000 դրամնոց թղթադրամին վրայ՝ «ՔՐԻՍՏՈՆեՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿՐՈՆ » (Քրիստոնէութիւնը Պետական Կրօն) եւ «1700» գրառումները։
Գրառումները հակակողմին՝ անուանական արժէքը թուանշաններով եւ բառերով, հրապարակող դրամատան անուանումը՝ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԲԱՆԿ» (Հայաստանի Հանրապետութեան Կեդրոնական Պանք) եւ անգլերէն՝ «CENTRAL BANK OF THE REPUBLIC OF ARMENIA», իսկ 50.000 դրամնոց թղթադրամին վրայ՝ նաեւ «ԱՍՏՎԱԾ ԸՆԴ ՄԵԶ Է» (Աստուած Ընդ Մեզ Է) եւ «301-2001» գրառումները։
50, 100, 500, 1000, 5000, 10.000 եւ 20.000 դրամնոց թղթադրամներուն պատկերը պատրաստած է՝ Աշոտ Մանուկեանը, 50.000 դրամնոց թղթադրամինը՝ Ռուբէն Արուտչեանը, 100.000 դրամնոց թղթադրամինը՝ Յարութիւն Սամուէլեանը։ Թղթադրամները տպագրուած են աւստրիական «OeBS», բրիտանական «De La Rue», գերմանական «Giesecke & Devrient» եւ նիտըրլանտական «Joh. Enschede» ընկերութիւններուն մէջ։ 50.000 դրամ անուանական արժէքով թղթադրամը նուիրուած է Հայաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակելու 1700-ամեակին․ ան առաջին եւ առայժմ միակ հայկական յոբելեանական թղթադրամն է, հրապարակուած է շարքէն դուրս եւ կը հանդիսանայ առանձին հրապարակում։ Արժութային հարցերով միջազգային միութեան կողմէ կազմակերպուած 2010-ի միջազգային մրցոյթին, 100.000 դրամ անուանական արժէքով թղթադրամը «Տարուան լաւագոյն թղթադրամը կամ թղթադրամներու շարքը» անուանակարգին մէջ գրաւած է երկրորդ տեղը, իսկ թղթադրամներու միջազգային հանրութեան կողմէ կազմակերպուած 2010-ի միջազգային մրցոյթին մէջ՝ երրորդ տեղը «Տարուան թղթադրամը» անուանակարգին մէջ։


== Մետաղադրամներ ==
ՀՀ Կեդրոնական պանքի սահմանմամբ Հայաստանի դրամաշրջանառութեան մէջ կը գտնուին մետաղադրամներու հետեւեալ տեսակները՝

շրջանառու մետաղադրամներ․ կը հրապարակուին դրամաշրջանառութիւնը ապահովելու նպատակով;
յիշատակային եւ հոբելիանական շրջանառու մետաղադրամներ․ կը հրապարակուին ի յիշատակ պատմական եւ ժամանակակից նշանակալի իրադարձութիւններուն եւ կրնան վերահրապարակուիլ;
հուշադրամներ․ կ'առանձնանան պատրաստման բարձր որակով եւ կը հրապարակուին ազգային, միջազգային, պատմամշակութային, հոգեւոր եւ այլ արժէքները այս ձեւով հաւերժացնելու, հասարակութեան ներկայացնելու եւ դրամագիտական շուկայի պահանջարկը բաւարարելու համար եւ ենթակայ չեն վերահրապարակման;
ներդրումային մետաղադրամներ․ կը հրապարակուին բնակչութեան՝ ազատ միջոցները արծաթէ դրամներուն ներդնելու հնարաւորութիւնը տալու, ինչպէս նաեւ ազգային պատմութեան ճանաչումը եւ մշակութային արժէքներու տարածման նպատակով եւ կրնան վերահրապարակուիլ։


=== Շրջանառու մետաղադրամներ ===


==== 1994 թուականի նմուշի մետաղադրամներ ====
Դիմերեսը՝ ՀՀ զինանշանը եւ պետութեան անուանումը՝ «ՀԱՅԱՍՏԱՆ»։
Հակակողմը՝ անուանական արժէքը՝ «ԼՈՒՄԱ» կամ «ԴՐԱՄ» գրառումով, հրապարակելու տարեթիւը (1994), «դրամ» նիշով մետաղադրամներուն վրայ՝ հատուող ճիւղերով ձեւաւորմամբ։
Մետաղադրամները պատրաստուած են Լեհաստանի դրամահատարաներուն մէջ, իսկ 10 դրամ անուանական արժէքով մետաղադրամը՝ զուգահեռաբար նաեւ Սլովաքիոյ Քրեմնիսայի դրամահատարանին մէջ։


==== 2003-2004 թուականներու նմուշի մետաղադրամներ ====
Դիմերես․ կեդրոնը՝ պետական զինանշանը, աւելի ցած՝ հրապարակման տարեթիւը, եզրով՝ հրապարակող դրամատան անուանումը՝ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԲԱՆԿ» (10 դրամ անուանական արժէքով դրամի վրայ՝ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ» գրառումը), եզրով վարի մասը (բացառութեամբ 500 դրամ անուանական արժէքով մետաղադրամի)՝ անուանական արժէքը բառերով՝ «ՏԱՍԸ ԴՐԱՄ», «ՔՍԱՆ ԴՐԱՄ», «ՀԻՍՈՒՆ ԴՐԱՄ», «ՀԱՐՅՈՒՐ ԴՐԱՄ» կամ «ԵՐԿՈՒ ՀԱՐՅՈՒՐ ԴՐԱՄ»։
Հակակողմը՝ անուանական արժէքը՝ եզերուող զարդանախշային ձեւաւորմամբ։
Պատկերները պատրաստած է՝ Կարապետ Աբրահամեանը, մետաղադրամները պատրաստուած են Լեհաստանի դրամահատարանին մէջ, իսկ 50 դրամ անուանական արժէքով մետաղադրամը՝ զուգահեռաբար նաեւ Ֆինլանտայի դրամահատարանին մէջ։


==== Յիշատակային եւ հոբելիանական շրջանառու մետաղադրամներ ====
ՀՀ Կեդրոնական պանքը թողարկած է նաեւ յիշատակային եւ յոբելեանական մետաղադրամներու 20 տարատեսակներ, որոնք կը բնորոշուին որպէս շրջանառու մետաղադրամներ․

«32-րդ շախմատային ողիմպիական ախոյեան»՝ 100 դրամ անուանական արժէքով (մելկիոր), շրջանառութեան մէջ է 1996-07-04-էն, պատրաստուած է Լեհաստանի դրամահատարանին մէջ;
«Անահիտ դիցուհի»՝ 25 000 դրամ անուանական արժէքով (900 հարգի ոսկի), շրջանառութեան մէջ է 1997-07-05-էն, պատրաստուած է Նիտերլանտներու արքայական դրամահատարանին մէջ ;
«Եղիշէ Չարենցի ծննդեան 100-ամեակ»՝ 100 դրամ անուանական արժէքով (մելկիոր), շրջանառութեան մէջ է 1997-10-06-էն, պատրատուած է Մեծն Բրիտանիոյ արքայական դրամահատարանին մէջ;
«Հայաստանի մարզեր եւ Երեւան» շարքի 11 մետաղադրամներ՝ 50 դրամ անուանական արժէքով (արոյրապատ պողպատ), շրջանառութեան մէջ են 2012-06-25-էն, պատրաստուած են Ֆինլանտայի դրամահատարանին մէջ;
«Հայաստանի վայրի ծառերը» շարքի 6 մետաղադրամներ՝ 200 դրամ անուանական արժէքով (արոյր), շրջանառութեան մէջ է 2014-12-29-էն, պատրաստուած են Սլովաքիոյ Քրեմնիսայի դրամահատարանին մէջ։


=== Յիշատակային եւ յոբելեանական մետաղադրամներ ===

Յիշատակային եւ յոբելեանական մետաղադրամները (կամ պարզապէս՝ յուշադրամներ) կրնան օգտագործուիլ որպէս վճարամիջոց, սակայն չեն օգտագործուիր որպէս այդպիսին, քանի որ հաւաքորդական առարկայ են եւ ունին անուանական արժէքէն շատ աւելի բարձր վաճառքի գին։


== Նշումներ ==