آرتساخ نوم سنگ نبشته‌ئون اورارتو دله (آراراتِ پادشائی دوران جه) به صورتای آرداخونی یا اوردخینی و اوردخه قید بئیه که آرتساخ نوم ونجه بئیته بیی‌یه و سرزمینی به اینتا نوم هزاره‌ی اول پیش از میلاد جزو آرارات پادشاهی (اورارتو) و اَیی یرواندیان (اروندی سلسله) قرار داشته. سنگ، مس، مفرغ و آهن ِدوران چیزونی، مسکونی مناطق و قَورها واری (خوجالو – آرانزا و غیره) به جا بمونسه. استرابو، یونانی مورخ و جغرافیدون (قرن اول پیش از میلاد)، شه «کتاب جغرافیای» دله قسمت سمت راست روخنه «کور» (کورا) (که اسا قره باغ هسته) ره نوم «ارخیستینا» (Orkhistene) نوم جه به عونوان اتا اوستان «گتِ هایک بزرگ» (ارمنستون = هایاستان) دونسته که به خاطر ونه سوارکارون شهرت داشته.