La finamira principala durant la giuventetgna dad Émile – la quala Rousseau numna per mancanza d’in term adattà ‹segunda uffanza› – è la furmaziun dal giudizi moral. Rousseau accentuescha bain adina puspè l’impurtanza da l’atgna activitad dal discipel, il qual duaja s’appropriar tut il nizzaivel tras emprova ed errur; ma l’art d’educar per propi giascha en quai d’influenzar Émile cun al manar a moda betg directiva en tala moda che sia voluntad sa cuvra a la fin cun quella da l’educatur. Questa paradoxia è caracteristica per la pedagogia da Rousseau. La lavur pedagogia ha quasi lieu ‹davos il dies› dal discipel. Ella sa concentrescha sin inscenar situaziuns d’emprender ed accumpagnar ils pass correspundents cun animar e tschentar dumondas sco er cun laschar empruvar ed experimentar l’uffant pazientamain. Rousseau scriva latiers: «Persequitai cun voss discipel la via cuntraria. Al laschai adina crair ch’el saja il maister, ma al sajas en vardad vus sezs. I na dat nagina sutmissiun pli perfetga che quella, a la quala ins conceda l’apparientscha da la libertad. Uschia superesch’ins schizunt sia voluntad.» Paucas paginas pli baud metta Rousseau en scrit sia regla fundamentala pedagogica: «Duai jau ristgar da preschentar qua la pli gronda, pli impurtanta e pli nizzaivla regla da tutta educaziun? Ella sa numna: perder temp e betg gudagnar.» Immediat declera el al lectur surstà la funcziun da questa cuntradicziun apparenta: «L’uman ordinari ma duaja perdunar mias sentenzas paradoxas – ins las dovra sch’ins reflectescha. E tuttina tge ch’ins vul ma reproschar – jau sun pli gugent l’um dals paradox che quel dals pregiudizis.» L’uman ch’è vegnì educà tenor ils princips d’in liber svilup da sasez e ch’è a medem temp in burgais socialisà furma per Rousseau la basa per il legislatur ch’el alleghescha en il contract social.