މިއަދު ގާނާގައި ދިރިއުޅެމުންދާ މީހުންނަކީ އެންމެ ފުރަތަމަ ގާނާގައި ވަޒަންވެރިވި މީހުންކަން އެނގޭނެ އެއްވެސް ގޮތެއް ނެތް ކަމަށް ގާނާގެ ތާރީޚު ދިރާސާ ކުރައްވާ ބޭފުޅުން ވިދާޅުވެއެވެ. ދޫދޫ މަތިން ކިޔެމުން އަންނަ ވާހަކަތަކަށް ބަލާއިރު ގާނާގެ މިހާރުގެ ތަންވެހީން އެ ސަރަޙައްދަށް އައިސްފައިވަނީ މީލާދީން 13 ވަނަ ޤަރުނު ހިސާބުގައެވެ. މިއަދުގެ ގާނާގެ ގޮތުގައި އޮތް ސަރަޙައްދަކީ އަޝަންތީ އެމްޕަޔަރއެވެ. މިއީ އިސްތިޢުމާރީީ ވެރިކަމުގެ ކުރީގައި ސަބް ސަހާރަން އެފްރިކާގައި އޮތް އެންމެ ވަރުގަދަ އެއް ވެރިކަމެވެ. ގާނާގެ ރަށްވެހީންގެ ތެރެއިން އަކާން ދަރިކޮޅުގެ މީހުން ދެކުނު ކޮޅަށް ދަތުރުކުރި ކުރުމުގައި ވަނީ އެތައް ޤައުމެއް އުފަންކޮށްފައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ގްރޭޓް އަކާން އެމްޕަޔަރ އޮފް ދަ ބޯނޯ ހިމެނެއެވެ. މިއަދު މި ސަރަޙައްދު ވެސް އޮތީ ގާނާގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ދެކުނު މެދުތެރޭ ގާނާގެ ބޮޑުބައި އެކުވެގެން ދިޔައީ އަޝަންތީ އެމްޕަޔަރގެ ވެރިކަމުގައެވެ. އަޝަންތީންނަކީ އަކާން ދަރިކޮޅަށް ނިސްބަތްވާ ގޮތްޕެކެވެ. އ.ދ ގެ ސެކްރެޓަރީ ޖެނެރަލްކަން ކުރެއްވި ކޯފީ އަނާނަކީ ވެސް އަޝަންތީ ދަރިކޮޅަށް ނިސްބަތްވާ ބޭފުޅެކެވެ. އަޝަންތީ ދަރިކޮޅުގެ ވެރިކަމުގެ ރަން ދުވަސްވަރުގައި އެމީހުންގެ ލަޝްކަރުގައި 500000 އަށް ވުރެ ގިނަ ސިފައިން ތިބޭ ކަމުގައި ބުނެވެއެވެ. އަޝަންތީންގެ އާބާދީގެ ތެރެއިން ތިން ބައިކުޅަ އެއް ބައި މީހުންނަކީ އަޅުންނެވެ. ޕޯޗުގީޒުން ގާނާއަށް އައިސްފައިވަނީ 1371 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. އެމީހުން އެންމެ ބޮޑު ސަމާލުކަމެއް ދިނީ ގާނާއިން ފެނުނު ރަނަށެވެ. ޕޯޗުގީޒު މީހުން އެންމެ ފުރަތަމަ ފައިބީއްސާލީ ފަންތޭ ދަރިކޮޅުގެ މީހުން ދިރިއުޅެމުން ގެންދިޔަ އައްސޭރިފަށުގެ ޝަހަރެއްގައެވެ. އެމީހުން އެތަނަށް އޮލްނިނީ (އަހަރެންގެ) މި ނަމުން ނަން ދިނެވެ. 1548 ގައި ޑަޗުން ޕޯޗުގީޒުންނާ ގުޅުނެވެ. އަދި ކޮމަންޑާ އާއި ކޮރުމަންސީގައި ކޮށި (ކިއްލާ) ބިނާ ކުރިއެވެ. ޔޫރަޕުގެ އެހެން މީހުން 17 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައި މިހިސާބަށް އައެވެ. މި ގޮތުން ފާހަގަކުރެވެނީ އިނގިރޭސީންނާއި ސްވިޑަނުންނާއި ޑެންމާކީންނެވެ. މި ހިސާބަށް ލިބިފައިވާ ރަނުގެ މުއްސަނދިކަމާ ހެދި، މި ސަރަޙައްދަށް ރަން އައްސޭރި (ނުވަތަ ގޯލްޑް ކޯސްޓު) މި ނަމުން އިނގިރޭސީން ނަން ދިނެވެ.