Бид энэ бүлгийг Монголын угсаатны зүйн тодорхойлолт, тайлбарт зориулж буй бөгөөд аяллын явцын талаар цааш өгүүлэхдээ оршин суугчдын тухай мэдээ сэлтийг хэсэг хэсгээр нь оруулж байх болно. Дайран өнгөрч эсвэл очсон газар орныхоо физик-газарзүйн шинж чанар, байгалийн төрхийг тодорхойлох, аяллын янз бүрийн адал явдлуудыг дүрслэн өгүүлэхдээ оршин суугчдын талаар бүлэг бүрт эрээвэр хураавар маягаар орсноор уншигчдын анхаарлыг татахгүй байж мэдэх билээ. Ийм байдлаас зайлсхийхийн тулд би Монгол орны оршин суугчдын талаарх тэмдэглэлүүдээ нэг бүлэг болгон цэгцэлж, нүүдэлчдийн ахуй амьдралын гол гол онцлог шинжүүдийг түүндээ өгүүлж, улмаар аяллын явцыг өгүүлэхдээ аахар шаахар зүйлүүдийг нэмэн оруулж, баяжуулахаар шийдсэн болно. Хэрэв гадаад төрх байдлыг дүрслэн бичихээс эхэлье гэвэл цэвэр цусны монгол хүн хамгийн илүүтэй үлдэж хоцорсон Халхын оршин суугчдыг жинхэнэ, язгуурын монгол хүний үлгэр, эх загвар болгож авах хэрэгтэй нь эргэлзээгүй юм. Товгор шанаа түүш бүхий өргөн хавтгай нүүр, навтгар хамар, жижигхэн онигор нүд, гурвалжин маягийн гавал, том дэлдэн чих, ширүүн хар үс, маш шингэн сахал, наранд гандаж борлосон арьс, эцэст нь бахим, махлаг бие, дунд зэргийн болон өндөрдүү нуруу-энэ бүгд халх хүний гадаад төрх байдлын хамгийн гол онцлог шинжүүд юм. Монголчууд нутаг орныхоо бусад хэсэгт цэвэр цус, төрөлх хэв шинжээ хадгалж чадаагүй юм. Гадны, харийн нөлөө Төвөд, Хятадын эзэмшил нутагтай өнө эртнээс залгаа байсаар ирсэн Монголын зүүн өмнөд хязгаар нутгаар хамгийн хүчтэй илэрч байна. Хэдийгээр нүүдэлчин амьдрал нь суурин соёлын нөхцөлтэй нийцэхэд хэцүү боловч өнгөрсөн хэдэн зуун жилийн хугацаанд хятадууд янз бүрийн арга, ов мэх хэрэглэн зэрлэг догшин хөршүүддээ үзүүлэх нөлөөгөө маш их идэвхжүүлж чадсан учир өнөө үед нүүдэлчдийн тэн хагас нь Их хэрмийн ойр орших газар нутагт нэгэнт хятадчилагдаад байгаа ажээ. Зарим нэг онцгой зүйлийг эс тооцвол эндхийн монголчууд хуучнаараа мэт, эсгий гэртээ амьдарч, мал сүргээ хариулсаар байгаа боловч гадаад төрх шинжээрээ ч, түүнээс бүр илүү зан чанараараа ч умардын монголчуудаасаа эрс ялгагдах болж, хятадуудтай хавьгүй адилхан болжээ. Хятад эмстэй олноор гэр бүл болох болсноос бүдүүн хадуун, хавтгай нүүр царай нь өөрчлөгдөж, хятад хүний төрхтэй болжээ.