අනතුරුව ධාතු මානසිකාරය හා කායගතාසති කොටස විමසිය යුතු ය. ධාතු මනසිකාරය නම් කය සැකසී පවතින ස්වභාවය පිළිබඳව ඇති කරගන්නා වූ අවබෝධයම වන්නේ ය. මුලින්ම යෝගියා කය යනු කුමක්ද? එය සැකසී ඇත්තේ කෙසේ කුමකින් ද යන්න වටහා ගැනීම කළ යුතු ය. කය පිළිබඳව සිතන විට එය සැකසී ඇත්තේ රූප වලින් ය. එවිට රූප යනු කුමක්ද යන්න තේරුම්ගත යුතු ය. රූප සැකසී ඇත්තේ මොනවායින් ද යන්න වටහාගත යුතු ය. රූප යනු වෙනස් වන අස්ථාවර දෙයකි. මෙම අස්ථාවර කෂ්ණයක් කෂ්ණයක් පාසා වෙනස්වන රූප සැකසී ඇත්තේ සතර මහා ධාතූන්ගෙනි. සතර මහා ධාතු යනු පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන කොටස් ය. මෙම සතර මහා ධාතූන්ගේ ස්වභාවය නම් නිතර වෙනස් වන ගතියෙන් යුක්ත වීමය. නිතර වෙනස් වන ධර්මයකින් රූප සැකසී ඇති බවත් නිතර වෙනස් වෙමින් විනාශය කරා ගන්නා වූ රූප වලින් මෙම කය සැකසී ඇති බවත් වටහාගත යුතු ය. සතර මහා ධාතූන්ගේ සංකලනයක් වශයෙන් සැකසී ඇති කයෙහි එක් ධාතු කොටසක බිඳීයෑමක් හෝ සැලීයාමක් සිදු වුවහොත් අනෙකුත් ධාතූන්ගේ ද බිඳීයෑම ද සිදු වන්නේ ය. භාවනාවක් වශයෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද සතිපට්ඨානය ඇති යෝගාවචරයාට රූපයෙහි ඇති අනිත්‍ය අසාර බව මනාව ප්‍රකට වන්නේ ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අනිච්චාවත සංඛාරා, උප්පාද වය ධම්මිනෝ... යන ස්ථානයෙහිදී උත්පාද, වය ලෙස හඳුන්වා ඇත්තේ ද හේතූන්ගෙන් හටගත්තා වූ සියල්ල නිරන්තර අනිත්‍යය තාවට පත්වන බව ය. මෙහිදී උත්පාද තිථි, භංග ලෙස සමහරු විග්‍රහ කළ ද එය ධර්මය නිවැරැදිව වටහා නොගත් අදහසක් ලෙස දැක්විය යුතු ය. ක්ෂණයක් පාසා වෙනස්වන ලෝකය තුළ කිසිවක සුළු මොහොතක හෝ පැවැත්මක් අපේක්‍ෂා කළ නොහැකි ය. රූපයත් එසේමය. බාහිර මසැසින් රූපය දෙස බලන අයෙකුට අවිද්‍යා සහගත සංඥාව නිසා ස්ථාවර රූපයකගේ පැවැත්මක් ඇතැයි සිතිය හැකි ය. එහෙත් ධර්මානුකූලව බලන ෂට එහි ඇත්තේ නිරන්තර වෙනස්වන ඇතිවීමත් සමඟම නැතිවන ධර්මයකි. කුඩා දරුවෙකු ලෙස උපදින බිළිඳා කාලයාගේ ඇවෑමෙන් තරුණයකු බවට පත් වෙයි. දැන් එහි බිළිඳකු නොමැත. මුහුකුරාගිය අයෙකු පෙනේ. අනතුරුව ඔහු ජීවිතයේ අවසාන භාගයට පිවිසෙන විට පෙනෙනුයේ ජරාවට ගිය රූපයකි. එසේ නම් කය නමැති රූපය නිතර වෙනස්වන ධර්ම කොටසක් වන අතර, සතර මහා ධාතූන් ගෙන් සැදුම් ලත් මෙම රූපය නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම වශයෙන් තමා වසඟයේ රඳවාගත නොහැකි බව මෙම ධාතු මනසිකාර කොටස ප්‍රගුණ කරන යෝගියාට වටහා ගත හැකි වන්නේ ය.