हठयोगी यथा प्राणापानयोः वायोः मेलनं कारयित्वा प्राणायामसाधनेन वायुं निरोधयति, प्राणायाममाध्यमेन शारीरस्य स्वस्थतां च संरक्षति, तथैव महर्षिपतञ्जलिरपि प्राणायामं वर्णयित्वा प्राणायामेन शरीरस्य समतां प्रतिपादयति । यथा – नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुग्रहणम् –श्र्वासः नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुनिष्कासनम् –प्रश्वासः