Накыыҥҥа былыр Дьэгин Батыйа уонна Хайахсыт диэн дьон олордоҕуна үһүс киһи Хайааччы диэн киһи Арҕаа Хаҥаластан нууччалар дьаһаахтарыттан куотан кэлэн олохсуйбут. Киниттэн Эҥээрдэк, Тоһукай диэн уолаттар төрөөбүттэр. Христианскай итэҕэли ыла илик кэмҥэ төрөөбүт буоланнар нууччалыы ааттара суох. Эҥээрдэк өрүс үрдүгэр киэҥ сыһыылаах, ортотугар төгүрүк күөллээх сиргэ олохсуйар. Ол иһин кэлин Эҥээрдэк түбэтэ диэн ааттаммыт. Эҥээрдэк тоҕус уоллаах эбит: Ахсынньы, Нуктуйаан, Күндэйэ, Мэндэйэ, Дьоҕойон, Халлаан, Солоҕон, Төргүү, Кэлимсэ. Ити түбэҕэ кини уолаттарын аатынан Күндэйэ диэн сир уонна Моркуоку төрдүн өрө өттүгэр Солоҕон,Төргүү,Кэлимсэ диэн Өлөөн нэһилиэктэрэ баар буола сылдьыбыттар. Былыр былыргыттан Эҥээрдэккэ инникини өтө көрөөччүлэр, ойууннар, удаҕаттар уутуйан үөскүүллэрэ үһү. Кинилэр: «Хомурдуос курдук быһыылаах тимир оҕустар элбиэхтэрэ, үөһэнэн көтө сылдьар тимир ааллар баар буолуохтара, антах харахтаах, бэттэх муруннаах дьон кэлиэҕэ. Накыын төрдүгэр элбэх балык хараҕа сытар»,- диэн этэн кэбиспиттэрэ үһүйээн буолан, биһиги көлүөнэҕэ тиийэн кэлбит. Ити этиилэрэ биһиги олохпутугар барыта баар буолла. Ол курдук 1950 сыллартан Эҥээрдэккэ Амакинскай экспедиция 129 №-дээх партията үлэлии сылдьыбыта. Онно Хатыы, Маалыкай, Малдьаҕар холкуостара дуогабар быһыытынан ат, таба көлөннөн уонна үлэһиттэринэн хааччыйбыттар. «Эҥээрдэк сыдьааннара» диэн кинигэттэн ыллым. 1954-55-56 с.с. Марха өрүс баһыгар Айхал, Удачнай онтон Бүлүү өрүс баһыгар Мир туруупкалар көстөннөр кэлии дьон бары онно үлэлии барбыттара. Накыын түбэтэ биһиги сопкуоспут сирэ буолан, биһиги бултуур сирбит этэ. Накыын биһиги дэриэбинэбититтэн 170-180 биэрэстэ ыраах буолан, бэрт ахсааннаах киһи тиийэн бултуура. Малдьаҕартан Афанасьевтар диэн кыанар-хотунар дьон атынан тиийэллэрэ. Малыкайтан табалаах дьон Платонов Хабырыыс, Романов Сэмэн, Степанов Ньукулай, Кириллин Владик 1950-1980 сылларга тиийэн бултууллара. Онтон аламаас хостонуоҕуттан тиийбэт буоллулар. Мин бэйэм Накыынтан өрүс уҥуор Моркуоку Түбэтигэр бултааччыбын. Накыын сирэ былыргыттан киһи аҕыйахтык сылдьар буолан, булт арааһа элбэхтик үөскүүрүн билэр этибит. Накыын үрэҕэ салаалаах киэҥ баҕайы толооннордоох уонна күөллэрдээх үрэх. Кини Куоначчаан, Түүкээн, Түҥ, Хаймыйа үрэхтэрин кытары тардыһар буолан олус баай бултаах үрэх этэ. Кыһын толоонноругар тайах бөҕө сылгы үөрун курдук сылдьара. Үөл ойуурдаах буолан муора кыыл табалара кэлэн кыстаан барааччылар. Мас көтөрүн арааһа кыстыыра , кус-хаас бөҕө төрөөн-ууьаан, сайылаан баран айаннааччылар. Ити билигин аламаас хостуур сиргэ Накыын үрэҕиттэн икки аҥаар биэрэстэ сиргэ “Дьахтар үрэҕэ” диэн урэх баһыгар, Марха өрүстэн икки аҥаар биэрэстэ сиригэр баар. Былыргы үһүйээҥҥэ бултуу сылдьар дьахтар оҕоломмутун иһин өбүгэлэр итинник диэн ааттаабыттар. Толкуйдаан көрдөххө биһиги Марха эбэбит аламааһынан баай да эбит. Айхал, Удачнай, Накыын , Зарница туруубкалара барыта Марха өрүс баһыгар бааллар. Өссө да баай туруубкалар көстө тураллар диэн баар. Онон толкуйдаан көрдөххө, хас эбит сүүһүнэн сылынан хостонор аламаас баара сабаҕаланар. Биһиги Мархабыт улуу Россия модун кыаҕын өссө бөҕөргөтө туруоҕа , кэлэр уйэлэргэ. Кэнэҕэскитин кэнчээри ыччаппыт үөрэхтэнэнэн ханнык да омуктан хаалсыбакка тэҥҥэ үлэлэһэн иннин диэкки хардыылаан иһиэн баҕарабын. Николай Тихонов Маалыкай. Тохсунньу 17 күнэ 2017 с.