Türkmenistanyň günorta sebitinde küýzegärçiligiň döremegine itergi beren sebäpler we şertler biziň eramyzdan öňki VII-VI müňýyllyklarda ýüze çykypdyr. Ýokarda getirilen mysallar sungat derejesine ýeten küýzegärçilik senediniň öz gözbaşyny Jeýtun medeniýetininden alyp gaýdýandygyny görkezýär. Jeýtunyň ilkinji küýze önümleri tekiz düýpli bolup, lenta usulynda ýasalypdyr. Küýze ýasalýan palçyga owradylan saman garylypdyr. Küýze önümleriniň köpüsi gyzyl reňkli nagyşlar bilen bezelipdir. Nagyşlar ýönekeýje bolup, dikligine ýa-da ýapgyt çekilen we egrem-bugram çyzyklardan ybarat bolupdyr. Alymlaryň pikirine görä, Jeýtunda jemi 150-160 töweregi adam ýaşapdyr diýip, çaklanylýar. Gadymy ilat ekerançylyk, maldarçylyk bilen meşgul bolupdyr. Ýöne hojalykda ekerançylyk esasy orny tutupdyr. Görnükli alym B.M.Massonyň pikirine görä, obadaky ilatyň däne hasylyna bolan islegini kanagatlandyrmak üçin 20 gektardan az bolmadyk ekin meýdany gerek bolupdyr. Biziň eramyzdan öňki VI müňýyllyga degişli Jeýtundan tapylan aýal şekili toýundan ýasalypdyr. Şeýle hem bu ýerden tapylan altmyşa ýakyn şekilleriň diňe altysy adam şekilli, galanlary bolsa haýwan şekilleridir. Bu tapyndylar neolit ýa-da başgaça aýdanyňda täze daş asyry döwrüniň adamlarynyň estetiki islegleriniň ösüp başlandygyny aňladýar. Jeýtun medeniýetine degişli gazylyp alnan tapyndylardan mälim bolşy ýaly, daşa, süňke çyzgy, şekil, haşam nagyş çekmegiň ilkinji nusgalarynyň bolandygyny alymlar tassyklaýarlar. Şeýle-de, şol döwürde külalçylygyň, hojalyga zerur bolan küýze önümleriniň, galla saklanýan gap-gaçlaryň ýasalmagy, jaýlaryň saman suwaglar bilen suwalmagy, eýýäm Jeýtun medeniýetiniň durmuş ýörelgeleri bolan ekerançylyk, awçylyk, maldarçylyk bilen bir hatarda binagärçiligiň hem düýbüniň tutulyp başlanylandygyna şaýatlyk edýär. Jeýtun medeniýetine degişli Pessejikdepede örän galyň we berk daşky diwarly, meýdany has uly, adaty bolmadyk bir jaýyň üsti açylýar. Jaýyň meýdany örän uly bolup, oňa obanyň ilaty ýerleşip biljek. Bu bolsa, jaýyň jemgyýetçilik, ýagny köpçülik üçin niýetlenendigine güwä geçýär. Jaýyň doiwarlarynyň ak suwagynyň ýüzüne gyzyl we gara reňkler bilen çekilen toýnakly we ýyrtyjy haýwanlaryň, agaçlaryň, üçburçluklaryň we adamlaryň şekilleri adamzat taryhynda iň gadymy suratlaryň hataryna girýär. Gadymy mmedeniýetleriň medeni ojaklaryň üstüniň açylyp alymlar tarapyndan ylmy esasda öwrenilmegi, gadymy senetlerimizi sungat derejesine ýetiren ata-babalarymyzyň ussatlygyna we öz döwrüne mahsus giň dünýägaraýyşlaryna göz ýetirmäge ýärdam edýär.