संतोबांनी अन्न - पाणी यांचा त्याग केला. अखंड नामस्मरण. यशोदा तरी पती उपाशी असताना कशी भोजन करणार ? दोघंही प्रायोपवेशन करू लागले. एका नैष्टिक वाण्याच्या स्वप्नात देव गेले व त्या वाण्याला सांगितले की, संतोबांना पंचपक्कान्ने करून भोजन घाल, तुला संतसंग प्राप्त होईल, तू उद्धरशील. त्याप्रमाणे वाण्याने केले. संतोबांनी अन्नाचा कणदेखील घेतला नाही. वाण्यानं स्वप्नदृष्टान्त सांगितला; तरीही संतोबा ऐकेनात. शेवटी वाणी निघून गेला. एक दिवस मात्र संतोबांच्या अंधकारमय जीवनात पहाट उजाडली. पहाटेच त्यांना सर्वत्र प्रकाश दिसू लागला. त्या प्रकाशात पीतांबरधारी, चतुर्भुज हाती शंख - चक्र - गदा - पद्म असलेली मूर्ती प्रकट झाली. संतोबांनी व यशोदेने त्याचे पाय धरले व घळाघळा अश्रू ढाळले. समचरण विठ्ठलाचे पाय प्रक्षाळून निघाले. देवाने त्यांना आशिर्वाद दिला व ते अंतर्धान पावले. सगुणमूर्तीच्या दर्शनानंतर त्यांना पुढे ‘ आत्मारामा ’ च्या साक्षात्काराचा ध्यास लागला. त्यासाठी त्यांनी तुकोबांना गुरु केले. त्यांनी तुकोबांचा ध्यास घेतला. तुकोबा त्यांचे समकालीन. पण तुकोबांनी प्रत्यक्ष अनुग्रह कुणालाच दिला नाही. दिला तो स्वप्नदृष्टान्त. त्यानुसार एक दिवस तुकोबा संतोबांच्या स्वप्नात आले व गुरूमंत्र देऊन त्यांना बहिणाबाईप्रमाणेच ‘ मंत्रगीता ’ दिली. संतोबांच्या आध्यात्मिक जीवनाची वाटचाल सुरू झाली. भक्ती हीच त्यांची जीवननिष्ठा बनली व ‘ हरिहरैक्यरूप ’ विठोबा हे त्यांचे उपास्य दैवत बनले. पंढरी हे वैकुंठ पंढरी म्हणून त्यांच्या भावविश्वात साकार झाले. भक्ति हीच मुक्ती मानून संतोबा पूर्ण प्रज्ञ झले. देवदास ‘ संतमालिके ’त संतोबांविषयी म्हणतात, ‘ संतोबासी दिधली गीता । अद्वय नामा केला सरता ! तत्कालीन लोकमानसात संतोबांविषयी परम आदराचे स्थान प्राप्त झालेच, पण साक्षत्कारी संत निळोवाही त्यांच्याविषयी गौरवाने म्हणतात, ‘ संतोबासी वैराग्ये म्हणिलें । निजस्थान पालखीं निजविले । निजभुवनीं आपुलिया ’ ( तु. ता. अ. क्र. ५०१ ). ‘ संतोबा पवार हरिभक्त अपार । हे परम प्रीतिकर विठोबाचे ( तु. ता. अ. क्र. १४७७ ). एकदा पंढरपूरची वारी करीत असताना नदीला पूर आला. पण संतोबांच्या कृपेने सर्व वारकरी त्या पुरातून पैलतीरी आले. एकदा सतत भांडणार्‍या ब्राह्मण दांपत्याला त्यानी वठणीवर आणले. ‘ मी संतोबांसारखा बैरागी होतो ’ असं सतत म्हणणार्‍या पत्नीला सांगायला लावलं की ‘ व्हा बैरागी ’. तो संतोबांकडून वैराग्य घेऊन बसला. पण बैराग्याचे जीवन त्याला साहवेना व परत पत्नीशी भांडणार नाही या शपथेवर संसाराला लागला. तुकोबापुत्र नारायणबाबा वैभवसंपन्न व त्याचा अभिमान करणारे होते. संतोबा त्यांच्या भेटीस आले असता त्यांना तेच दृश्य दिसलं. त्यांनी आपल्या अंगच्या निर्भयपणानं व अधिकारानं त्यांना खडसावलं, ‘ नारायणबाबा, विदेहत्वाला गेलेल्या तुकोबा महाराजांचे आपण थोर पुत्र, आणि हे वैभव अंगाखांद्यावर वागवून त्याचा अहंकार बाळगता ? ’ असं खडसावून गुरूपुत्र म्हणून त्यांना नमस्कार केला व तडक निघून गेले. संतोबांचा अधिकार मोठा होता. तुकोबांइतकेच लोक त्यांना मानीत. त्यांनी अभंगरचना केली नसेलही, पण तुकोबांची अभंग गंगा त्यांच्या नसानसातून वाहत होती. त्यांच्या बोलाचा परिणाम होऊन नारायणबाबा विरक्त वृत्तीनं राहू लागले. रांजणगाव - वाळकी बेटावरील त्यांची समाधी अजूनही सर्वांना अंतरीच्या वैराग्याचे महत्त्व सांगत आहे