Malariyá ezalí bokono boye bokopesamaka kowúta na ngungi koleka epayi ya batu tǒ banyama misusu kolandana na ba parasites protozoaires óyo ezali (lolenge ya micro-organisme) ya cellule móko ya Plasmodium. Malariyá elakisaka bilembo biye bilandi fièvre, bolembu, kosanza mpe moto mpasi. Na ba cas ya makasi mpeza ekoki komema loposo kokoma jaune, kopiquer crise ya mbalakata, coma to liwa. Bilembo oyo bibandaka komonana mingi mingi sima ya mikolo zomi to zomi na mitano sima na kosuama na ngungi. Epayi ya baye balandelaki nkisi malamu te bokono bokoki kozongela bango sima na basanza. Epayi ya baye babikaki na bokono kala te, tango bazwami na bokono lisusu bilembo ya makasi bimonanaka lisusu te obe oyo ya neti neti te. Resistance oyo ya ndambo ekendaka na kosila malembe malembe sima na basanza kino ba mbula soki mutu azali lisusu te kokoba kozwama na malariyá.