Энвер пашa, Энуар паша, Исмаил Энвер (23.11.1881, Стамбұл – 4.8. 1922, Тәжікстан) – Түркияның әскери және саяси қайраткері, түркішіл тұлға. 1903 ж. Стамбұлда Бас штабтың әскери академиясын капитан шенімен бітірген. 1903 – 06 ж. Монастырдағы әскери бөлімде артилл. батареяны, кейінен батальонды басқарды. Сонда қызметте жүріп “Иттихад вә тәракки” партиясының “Ватан ве хюрриет” (“Отан және бостандық”) атты құпия ұйымы қызметіне белсене араласты. 1908 ж. 23 шілдеде Жас түріктер төңкерісіне басшылық етушілердің қатарында болды. 1909 – 11 ж. Берлинде әскери атташе болып қызмет етті. 1911 – 12 ж. италия-түрік, 1912 – 13 ж. 1 және 2 Балқан соғыстарына қатысты. Балқан соғысы кезінде Энвер паша жауды кейін шегіндіріп, Эдирне (Андриополь) қаласын алуда жігерлігімен, батылдығымен көзге түсті. 1914 ж. қаңтарда генерал шенін алып, соғыс министрі және Бас штаб бастығы болып тағайындалды. Осы қызметте жүріп, жас офицерлердің түрікшілдік бағыттағы “Тешкиляти Махсус” (“Ерекше ұйым”) атты ұйымын құруға жетекшілік етті. 1-дүниежүз. соғыс жылдары түрік армиясында Бас қолбасшының орынбасары қызметін атқарды. 1918 ж. маусымда оның бұйрығымен түрік әскерлері Кавказға кіріп, Бакуді алды. Осы жылы 30 қазанда Мудрос портында Антанта мен Осман сұлтандығы арасында бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін отставкаға кетті. 1919 ж. мамырда Антанта әскерлері Стамбұлға кіргізілгенде бұрынғы үкімет басшылары Таалат және Жамал пашалармен бірге Германияны паналады. Сонда жүріп Анадолыдағы Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа қолдау көрсетуге күш салды. Осыған байланысты оны сұлтан өкіметі сырттай сотқа тартып, өлім жазасына кесті. 1920 ж. Э. п. өз әріптестерімен Мәскеуге келіп, Кеңес өкіметі басшылары Владимир Ильич Ленин, Л.Д. Троцкий, Г.Е. Зиновьев, т.б. қабылдауында болады. Осы жылы 1 қыркүйекте Баку қ-нда өз жұмысын бастаған Шығыс халықтарының І конгресіне қатысты. Бұдан кейін Түркістан өлкесіндегі басмашылар қозғалысы жетекшілерімен байланыс орнатып, 1921 ж. 4 қазанда Бұхараға келді. Сол кезден бастап Душанбе маңындағы басмашылар қозғалысына жетекшілік етті. Энвер пашаның қол астында 50 мыңға жуық адамнан тұратын қарулы жасақ болды. “Бұхар әмірінің орынбасары, мұсылман әскерлерінің қолбасшысы” деген лауазымды иемденді. Кеңес өкіметінен Түркістанды тәуелсіз ел ретінде тануды талап етіп 1922 ж. мамырда Мәскеуге хат жолдады. Бірақ көп ұзамай кеңес әскерлерімен шайқас кезінде қазаға ұшырады. 1996 ж. Энвер пашаның сүйегі Тәжікстаннан Түркияға апарылып, қайта жерленді. Әдеб.: Вдовиченко В.И., Энвер паша // Вопросы истории, 1997, ғ8. С. Рүстемов