Аттила хааны эзэнт гүрэн бол хааны өргөөлөх байнгын суурин хотгүй сонин улс байв. Хааны суух өргөө нь ч ил харагдахаар элдэв алба, эрх мэдэл бүхий түшмэл гэхээр юмгүй нь мөн л сонин. Аттилад зөвлөхүүд байсан ч засгийн газар, тодорхой нэг салбар эрхэлсэн сайд гэж байсангүй. Одоогийнхоор бол (тэргүүн) шадар зөвлөх хэмээгдэх хүн нь Онегесиус нэртэй байсан бололтой. Гэхдээ энэ нь түүний өөрийнх нь нэр мөн эсэх нь тодорхойгүй. Харин Аттила хааны байнгын “дугуй ширээний андууд” (Артур хааны дугуй ширээний хөлөг баатруудын яриаг санах нь зүй. Орч.)-ыг үргэлж инээлгэж баясгагч ордны алиа салбадай гэж байсан нь мэдэгддэг. Хааны найрын ширээ суудлын хуваарьтай, тэр нь Аттилагийн шадар хүмүүсийн зэрэг зиндааг илтгэж, энгийн, харахад л ойлгомжтой, бас өөрчлөхөд ч хялбар зүйл байсныг тухайн үеийн хүмүүс гэрчлэн үлдээжээ. Гэрт мэндэлсэн Хүннүгийн хаан Германы хаадад байсны адил олон өрөө тасалгаагүй, нэгэн уужим их танхимд морилдог, зэрлэг ард түмний толгойлогч энэ хүн “Brain Trust” (Англи хэлнээс үгчлэн орчуулбал “тархины трест” болно. Нарийвчилсан судалгаа хийж бодлогын үндэс суурь болох дүгнэлт гаргадаг өндөр IQ бүхий хүмүүсийн хамтлагийг хэлнэ. Энд ойр дотны зөвлөхүүдийн бүлэг гэдэг утгаар өгүүлжээ. Орч.)-тай байсан тухай мэдээ баримт буй. Хааны өргөөнд байнга болдог “Diner de tetes” (”Толгойтнуудын зоог” гэсэн үг агаад Францын жүжгийн зохиолч Жан Ануийн хошин жүжгийн нэр. Орч.)-ийн үеэр хэрэвзээ Аттила тушаах л аваас хэн ч бай толгойгоо алдаж мэдэхээр байжээ... Аттилагийн эзэнт гүрэн ямар улс байв? Түүний нутаг дэвсгэр хаана эхэлж хаана дуусаж, хил хязгаар нь хаагуур байв? Энэ гүрэн Чингис хаан, доголон Төмөрийн гүрэнтэй эн зэрэгцэхээр дэлхийн гүрэн байсан уу? Рене Грүссэ тал нутгийн ард түмнүүдийн тухай номондоо Аттила-Чингис хаан-Төмөр хэмээсэн давхар гарчиг зориудаар тавьж, түүндээ Хүннү гүрний тухай өгүүлэхдээ: “Монгол гарлын Чингис хааны эзэнт гүрэн өөрийн тугийн дор монголчуудаар зогсохгүй Азийн цээжнээ нутаглах нийт түрэг, түнгүүс нүүдэлчдийг нэгтгэж байсны адилаар хүннү, өөрөөр хэлбэл түрэгүүд гол цөмийг нь бүрдүүлж байсан Аттилагийн гүрэн нь Урал, Райн мөрнүүдийн завсрын нутагт амьдран суух сармат, алан, остгоот, гэпид болон бусад бүх зэрлэг ард түмнүүдийг хамарч байв” хэмээжээ. Улирч өнгөрсөн олон зууны түүхийг арван хуруу шигээ мэддэг, өөрийн салбарт Грүссэгээс дутуугүй нэр хүндтэй Теодор Моммзен, эртний зохиогчдын дурдсан Аттилагийн захирч байсан “далайн арлууд” нь Британи мөн гэдэгт эргэлздэггүй бөгөөд үүнээс үүдэн британичууд Аттилад алба барьж байсан, хүннү нарын захиргаа Райн мөрний адагт лавтай хүрч байжээ хэмээн дүгнэж болно. Остгоотууд зэрэг Германы овог аймгууд хоёр үеийн турш хүннү нарын эрхшээлд байж, хаад ноёд нь Аттилагийн хараат албат болон амьдарч, тэмцэж явжээ. Байлдаж тулалдахдаа гаргууд Трансильваны гэпидүүд, Карпатын уулсын нумарсан хэсгийн зүүн хойд этгээдэд өргөн уудам нутагт тархан суух рүгичүүд Аттилагийн захиргаанд орсон билээ. Тюрингчүүд Аттилаг хүлцэн дагасан нь ч тодорхой. Хүннү нарын хурдан шаламгай цэргийн ангиуд Райн мөрний бэлчир газар үе үе гэнэт халдаж аюумшигт цохилт өгч байсныг бид бүргүндчүүдийн амссан хувь заяанаас мэднэ. Райн мөрний франкуудаас брүктэрэрүүд хэмээгч хамгийн хүчирхэг овог нь хүннү нартай ойр дотно холбоотой явжээ. Түүний дээр хэрүлүүд, түрцилингүүд, куадууд, маркоманнууд ч хүннү нартай холбоотой байсныг наймдугаар зууны лангобардуудын түүхийг туурвигч Паулус Диаконус гэрчилж буй. Тэрбээр Historia romana (Ромын түүх)-даа эртний зохиогчдын бүтээлүүдээс нэлээд зүйл иш татаж оруулсан бол Их Карл хааны ордонд үүргээ гялалзтал биелүүлсний дараа уугуул нутаг Монте Кассино сүмдээ буцаж ирээд Historia langobardorum (Лангорбардуудын түүх) хэмээх маш чухал бүтээлээ туурвисан бөлгөө...