Чамдык кижилер ажыл-агый кылбас, хары чер кезип, багай кижилер-биле эдержип,кемниг херек үүлгедип,кара-бажыңга кирип,аар ялага таваржып,хинчектенип өлүрлер.Чамдыктары аар аарыгга,чааскаанзыралга таваржып,кудумчу,базаарга тенип чорааш, хүнге,хатка, оңуп ядарааш,сүлде,хей-аъды чайлап, ада-иезиниң ачы-буянын харыылаар сеткил-чүрек чок болуп,амы-тынынга чедерлер. Ада-иези ыракче чоруй баарган ажы-төлүн дүн,хүн чок сактып саймаарап, кажан келирин манап,чай-чапсар чокка човап,сурап,дыңнаалап,караан өлертир кайгап,ажыг карак чажын төп чорааш,караа чүве көрбестеп,тыныжы бачыдап,аарыг-човулаңга таваржып,саймаарап чорааш,өртемчейден чайлы бээр. Чамдык эки өөренип шыдаар уруглар бодунуң быжыг бодал чогу-биле багай кижилерге таваржып,ооң ажыг кара сагыжының салдарынга алзып,шын эвес оруче кирип,элдеп , багай херектер үүлгедип,дүн-хүн чок арагалап,эзирип,ха-дуңма,чоок төрелдеринге хора-когарал таварыштырып,канчаар-даа арга чок кижи болу бээр. Ада-иезиниң ачы-буянын билбес кижи эртен өөнден үнгеш,орай дүне чанып келзе-даа,ада-иезиниң амыр-мендизин айтырбас,оларны камнавас,кээргээр сеткил чок болур,кырып харыксыраан ада-иези карактап,хайгаараар ажаар кижизи чок артып, бак төлүнүң хараазы-биле сеткили амыр-тайбың болбас, база өске кижилерден бак төлү дээш чемелел,дорамчылалды дыңнаар болгай. База чамдык уруглар ( оолдар ) кырган ада-иезин тооп,олар-биле чугаалажыр хамаан чок,мөчүй бээрге,кажыдалын илергейлеп,хүндүткээр ёзулалды-даа күүседир хөңнү чок болгулаар.Мындыг ажы-төлдү ада-иези хүндүткел ёзу-чуруму билбес,ачы-дуза чок кижи чаяттынган деп сеткили хомудап,өрү чугаалаар дээрге дээр ырак,адаанче чугаалаар дээрге чер кадыг болуп,канчаар-даа арга чок болу бээр. Ындыг болганда,ажы-төлү кырган ада-иезин азырап хайгаараар турары дээрге,кижи төрелгетенниң доктаатынган ёзу-чуруму боор чүве-дир ийин.Ынчалза-даа чамдык уруглар бо ёзу-чурумну хүндүлевес,олар дээш ава,ачазы өскелерниң мурнунга чемеледип,шооттуруп,сөгледиринден дыка-ла човаарлар. Чамдык аныяктар кадай-хөгээдин азыраар дээш, ада-иезиниң уттуп,оларны көңгүс хайгааравастар.Кадайның сөзүнге кирип,ада-иезиниң сөзүн көңгүс биликсевестей бээр болгаш улуг назылыг кижилерни хүндүлевезин ада-иези эскерип кааш,сагыш сеткили човап,сөөгү сириңейнип олурарлар. База чамдык кыстар ашакка барган соонда,ада-иезиниң хүндүткеп,арга-сүмезин тоовас боорга,олар кадыг,чымчак бүгү-ле аргаларын ажыглап тургаш кижизидер деп оралдажырлар болгай. Ол ышкаш эр эжи база ажынып-хорадааш,эттей бээри эвээш эвес болгулаар.Ынчалза-даа эттинип,шын орукче кирбейн,чоорту ырай берзе-даа,ада-иези база-ла ону дээш үргүлчү човап олурар. Чамдык кыстар ада-иезиниң хүндүлевес болгаш ашаан эдерип алгаш,хары черге барып,бодунуң ада-ие,чер-чуртун уттуп,чагаа-даа биживейн,харылзаазын үзүп каарга,хөөкүй ада-иези үргүлчү сагыш човап,бараан харап,дааш-шимээн дыңнаалап,сеткили аарып орарлар. Ада-иези уруу дээш үргүлчү сеткили човап, сактыр чорук болза,эът-ханынга сиңген өскерлииш чок чүүл болур. Черле ада-иениң ынак сеткили,ачы-буяны хемчээл-кызыгаар чок болурун үжүк,карандаш-биле илередип бижиир болза, кажандаа-даа төнмес улуг уламчылыг төөгү болур. Ажы-төлү болуксаарлар улуг назылыгларыны,өгбелерни хүндүлевес болза,өөң нүгүлү дыка аар,яла-кеземчези келир соңгу назынында кажанда-даа буруулуг болуп артар,өршээл-кедерел чок болур. Бурган Ботхиссатва айыткааны ада-иениң ханы өршээл хайыралды санап четпес,ону дыңнаан кижи тус бүрүзүнде улуу-биле буруузунуп,човап,чамдык кижилер дискектенип олурупкаш,ак-көк дээринге тейлээр,хөрээн шашкылап,бодун буруудадып,хомудап човаанындан бүгү мага-бодунда дүктер дөстериниң үттеринден хан сыстып агар ийикпе,кезек када хөлзээнинден угаан осукунуп,өлүр чазар. Оон ынча дыка үр болбайн,угаан кирип,сергеп келгеш,дыңзыдыр ишкиртинип ыглап, кандыг кончуг улуг нүгүл кылган кижи боор мен деп миннип олурар. Ада-иези ажы-төлү дээш кайы хрие аар човулаң эдилеп турганын сактырга,санап четпес-даа болур. Бо бүгүден бодаарга, бистер өршээр арга чок улуг буруулуг бис.Эрткен үевисти бодаарга,караңгы дүн дургузунда согур,дүлей,чадажып,суйбаттынып чораан дег болгай.Эзирик кижи доңгая дүжүп,довурак пактап,калчаа тенек чүве дег аксымнап,бодунуң үүлгеткен кемниг херээн черле билип чадап келген иргин. Ам Бурган башкының суртаалы-биле,уйгу-дүштен одунган чүве дег,бодунуң хөй буруузун угаап билип, төрел-дөргүл,эрткен-барган бурунгуларын хүндүткевейн келгенин сактырга,бүгү мага-бодундан дер төктүп,баар,чүрээ кемдеп,билбейн чоруп чораанывысты өршээп, бир удаа буруумну буруузунуп хүлээр арганы берип көрүңер деп дилээр. Ада-иениң ачы-буянын харыылаар аргалар: Бир чүүл: Кижи солагай талакы эктиниң кырынга адазын,оң талакы эктиниң кырынга авазын доора салып алгаш Сүмбер-Уула даанче чүткүп үнүп чоруурга,эктиниң кыры ыстап-шылап,ойлуп,хан сыстып агып,сөөгүнге чедир аарып-даа турза,мону човулаң деп чугаалавас.Ук хан агып баткаш,будуңну шуптузун хан-биле будуп-даа кагза,муң,түме удаа ону кылза,ада-иениң улуг,ханы ачы-буянын харыылап шыдавас. Бир чүүл: Кижи элдеп чүве: аъш-чем,суксун ховар шагда төрүттүнгеш,ижер-чиир чүүлдү тып, ада-иезин азыраар төлээде,улуг назылыгларын хүндүткээн-даа болза, ада-иениң ачы-буянын харыылап шыдавас. Бир чүүл: Ада-иези кадык-чаагай болзун дээш чалбарып,бодунуң ийи караан казып,Бурганга өргүзе-даа, бо чижектиг ажылды муң,түме удаа катаптап кылза-даа,ада-иезиниң,улуг,ханы ачы-буянын харыылап шыдавас. Бир чүүл: Кижи бодунуң ада-иезиниң дугайында човап,чүрээн уштуп эккелзе-даа,аар аарып,човаза-даа,бо чижектиг ажылды муң,түме удаа катаптап кылза-даа ада-иениң улуг,ханы ачы-буянын харыылап шыдавас. Бир чүүл: Кижи ада-иезиниң ачы-буянын харыылаар төлээде,изиг отче кире халып өрттениринден чалданмас болгаш сөөгүн сып, чилиин соктурарындан-даа дадагалзавайн, бо чижектиг ажылды муң,түме удаа катаптап кылза-даа ада-иениң улуг,ханы ачы-буянын харыылап шыдавас. Бир чүүл: Бир чүүл кижи ада-иезиниң ачы-буянын харыылаар төлээде,изиг демир бөмбүктү аксынче ажырып,бүгү бодун өрттедип, бо чижектиг ажылды муң,түме удаа катаптап кылза-даа ада-иениң улуг,ханы ачы-буянын харыылап шыдавас. Мынчап хөй кижи Бурган Ботхиссатваның ада-иезиниң ачы-хайыразын канчаар харыылаар арганы тыппаанынга,шынап-ла,ыядынчыг херек кылдыр көрүп,Бурган Ботхисставандан айтырган: -Эргим, Дээди Башкы, бис ам бодувус ачы-дуза чок,нүгүлдүг кижилер бис деп билип алдывыс. Ынчалза-даа чогум канчалза ада-иениң ачызын харыылап болурул,билбес-тир бис. Бурган башкы хөй кижилер боттарының буруузун билип,ыядып,буруузунуп турарын көргеш,дыка байырлап,хөйге хамыырыштыр мынчаар айыткаан: Бир эвес силерлер ада-иениң өршээл-хайыразын харыылаар дээр болзуңарза,адаанда алды чүүл негелдени күүседир ужурлуг силер. Бир дугаарында: Бо бөлүктүң номун бижи (Ада-иениң ачы-буянынының дугайында ном) Ийи дугаарында: База бөлүктүң номун номчу. Үш дугаарында: Бүгү-ле кылган нүгүл хилинчээңничайладырын дилеп буян кылып,маанай номчуп,тейле. Дөрт дугаарында: Ламаның Үш Эртинезинге шын-на сеткилиңден кичээнгейлиг чүдүп чору. Беш дугаарында: Черле ёзу-чурумну сагып,нүгүлдүг бүгү чүүлдери шегле. Алды дугаарында: Буян кылып, мерген арганы калбаа-биле чорудуп,буянның дазылын (үндезинин) салып чору. Бо алды чүүл негелдени эки күүседип шыдаар болза,дарый ада-иезин хүндүткээн ачылыг төлү бооп болур.Шыдавас болза,тамы оранынга катап төрүттүнер. Ада-иезинге хүндүткел чок кижи болза,назынының төнгениниң (мөчээниниң) соонда,ыяап-ла тамы оранынга баар. Бо тамы оран болза,доора дургаар сес бээр (бир “бээр” – 2 км хемчээлдиг) болгай. Дөрт талазындан демир херим кажаалыг болгаш чоок кавызында долгандыр шупту демир четкилиг. Нүгүл-хилинчектиг амытаннар моон дезип үнүп шыдавас,чер девискээри шупту калбак демирден бүткен болгаш ооң иштинде от-биле чидиртир( хаараар),чер бүрүзүнде сайгылгаан дамчыып от-биле чес болгаш демир эргизип,кижиниң мага-бодунче шууткуп кудар боор чүве.База аксындан от чалбыышталдыр кустурар болгаш сес ыт,демир чылан нүгүл кылган кижилерни ызырып,човадып хилинчектеп турар. Тамы оранынга мынча хөй човулаң амзап,кезээ шагда амыр-тайбың олуруп шыдавас болгаш шак ынчаар чеже үрде хилинчектенип кээр.Чежемейниң бо тамы оранындан ажыг човулаң эдилээн-даа болза-даа,катап-катап өске-өске тамылар оранынга барып, бажынга изиг сава кедирип,маг-бодун демир терге-биле чуур бастырып човадыр. Ол ышкаш бижек-чепсек-биле хырнының иштинде сиирлерин сывыра тыртып,шүүредип,эът-кежин тыртпарлап, бир хүн иштинде муң-даа төрүттүнүп,түме-даа өлүп кызыгаар чок улуг човулаңны амзап турар кижи болза-даа,дириг тургаш,ада-иезин, улуг назылыг кижилерни хүндүлеп көрбес,он кара,беш чапсар чок нүгүл ийикпе,буян билбес,ачы-дуза чок,нүгүлдүг кижилер ол боор-дур. Бо үеде хөй-бүгүде-биле Бурган башкының айыткаалын дыңнап дооскаш,шупту сеткил човап,буруузунуп,ыядыксап,карак чажын төкпүшаан,Бурган башкыдан дилеп,канчалза ада-иениң ачы-буянын харыылап шыдаар ирги бис деп айтырарга.Бурган башкы мынчаар харыылаан: Бир эвес ада-иениң ачы-буянын харыылаар дизе,эң эки арга болза,бо бижээн номну калбаа-биле тарадыр чорук чугула.Чаңгыс санныг номну кижээч чедирер болза,эргим Дээди Бурган башкының ачы-буянын четтирер. Бир эвес он санныг номну тарадыр болза,дарый он эргим Дээди Бурган башкының ачы-буянын алыр.Бо номну чүс,муң,түме кезекти тарадыр болза,дарый он муң эргим Дээди Бурган башкының буянын алыр.Кандыг-бир номну хөй-түмеге калбаа-биле тарадып шыдаар болза, ынча хөй Бурган ооң мага-бодун кезээде камгалап чоруур. Бир эвес Бурганның күжү-биле Дываажаң оранынга төрүттүнер болза,тамы оранының айыыл-човулаңындан чайлаар. Бурган башкының чырыткылыг суртаалының номун номун дыңнааш,туттунуп шыдавайн,буруузунуп,човап,бүгү мага-боду сириңейнип,бажының дүгү шагбайты туруп,ниитизи-биле Ьурган башкының мурнунга сеткилиниң ханызындан буруузун миннип,тейлеп даңгыраглааны бистер,кижилер,бо шактан соңгаар каяа-даа чорза, кезээде-шагда муң берге,түмен шаптык,бижек,шивегей бажынга астынып, мага-бодувус чуурлуп,сөөгү кемдеп-даа чорза, Арьявал Бурганның сургаалын шыңгыы эдерип,сагып чоруур бис. Бистиң бажывысты чыда,селеме-биле шашкылап,кезип-даа турза,бизеңниг дагның оттуг хүртүзү-биле,мага-бодувусту тавартыр ханныг хем аксып-даа турза, Бурган башкының сургаалын бичии-даа хажытас бис.Бис муң,түме,чүс муң окту уткуштур чүткүп, өлүр-дирлириниң кырында келзе-даа,Бурганның сургаалындан эртпес бис.Демир чеп-биле багладып,шарыдып сөөртүрүп түрезе-даа,Арьявал Бурганның сургаалындан дедирленмес деп даңгыраглаар бис. Дараазында эргим Дээди чырыткылыг Бурган башкывыска тейлеп,бо номну чогум кандыг ном дээрил деп ылавылап айтырып,кезээ-шагда чурум эдерип,сагып чоруурун илергейлээйн. Ада-иениң ачы-буянын харыылаарда,бо ном берге. Силерлер эки сагып,ёзу-чурумну эдерип чоруңар. Бо үеде,хөй ха-дуңма болуп,Дээрниң сес аймаа (бөлүү) чергелиг бүгүдеге чалбарып,Бурган Ботхиссатваның айтып чөпшээрээн кээргээчел сеткилин суртаалдап,силер-биле бистер шуптувус буянныг сеткил-сорук-биле төрел бүгүдеге Бурган Ботхиссатваның чырыткылыг суртаалын тарадып,ону үнелеп,ачы-буянныг чүткүлге бүзүревишаан, ёзу-дүрүмнү эдерип,Бурган Ботхиссатвага даандырып,тейлеп,дедирлениш чок чалбарып,буян кылыылыңар.