समय-समयमा भए जैन धर्मका प्रचारकहरूलाई तीर्थकंर भन्दछन्। यी स्वर्गदेखि उत्तर गर्न जन्म लिन्छन् अतएंव यी जैन अवतार पनि भन्न सकिन्छ। तीर्थको कर्ता तीर्थकंर छ र ""जिसके द्वारा भवसागरलाई पार गरियोस् त्यो तीर्थ छन्""। ""तीर्य्दै भवोदधिरनेन, अस्मात् अस्मिन्निति वा तीर्थ। तत्करण: शील तीर्थकर:। अर्थात् जिन शसन (धर्म) नैं वास्तविक तीर्थ छ। तीर्थदेखि सम्बद्ध स्थान उपचारदेखि तीर्थ छन् क्योकि वहाँ पहुॅचनमा श्रद्धा, ज्ञान र चरित्रको विकास हुन्छ। भारत जैन धर्मको पुण्यभूमि र पितृभूमि छ किनभनें वर्तमान युगचक्रका चौबीसहरू तीर्थकंरोका गर्भ, जन्म, तप, कैवल्य एवं निर्वाण यहीं भए छन्। यी तीर्थ पूरा भारतमा फैले छन्। यिनकोदुइ मुख्य श्रेणिहरूमा बाँटिएको छ। सिद्धक्षेत्र एवं अतिशयक्षेत्र। जहाँदेखि तीर्थकरहरू वा अन्य साधकहरूले निर्वाण प्राप्त गरेकोछ, ती सिद्धक्षेत्र छन् तथा मंदिर, मूर्ति वा घटनाविशेषका कारण जो धर्माचरणमा उपयोगी भए छन् ती अतिशयक्षेत्र कहलाउँछन्। तीर्थहरूको उल्लेख सबैभन्दा पहिला श्री कुंदकुंदाचार्यकृत प्राकृत निर्वाणकांडमा मिलता हे। यसका पछि पूज्यपाद आशाधरादि कृत निर्वाणभक्तिहरू (संस्कृत)मा छ। मुस्लिम युगमा जिनप्रभ सूरि द्वारा लेखिएको विविध तीर्थकल्प तीर्थहरूका विषयमा अधिक सूचना दिन्छ। उत्तरकालमा अनेक तीर्थमालाहरू लेखिएको छन्। यी यात्राविवरणको पनि काम गर्दछ। यिनमा केही क्षेत्र घटे बढे पनि छन्।