قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇللارغا كۆرسەتكەن تەسىرى ناھايىتى زور بولغان. ھەممىگە مەلۇم، موڭغۇللار قۇملۇقنىڭ شىمالىدا باش كۆتۈرۈپ چىققان كۆچمەن چارۋىچى مىللەت بولۇپ، ئەسلىدىلا ئۆز يېزىقى يوق ئىدى. كېيىن قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ھەرپلىرى بىلەن ئۆز تىلىنى خاتىرىلەيدىغان بولغان. بۇ توغرىلىق « يۇەن سۇلالىسى تارىخى. تاتاتوڭئا تەزكىرىسى» دە: «ئۇيغۇرلاردىن چىققان تاتاتوڭئا دېگەن ئادەم ناھايىتى ئەقىللىق ۋە سۆزمەن ئادەم بولۇپ، ئۇ ئۆز ئېلىنىڭ يېزىقىنى ناھايىتى پۇختا بىلەتتى. نايمان خانى تايانخان ئۇنى ئۇستاز تۇتۇپ، ئالتۇن مۆھۈرى ۋە مالىيە ئىشلىرىنى باشقۇرۇشقا مەسئۇل قىلغان. تەيزۇخان غەربكە يۈرۈش قىلىپ، نايمان ئېلىنى يوقاتقاندا، تاتاتوڭئا ئالتۇن مۆھۈرنى ئېلىپ قاچقان ھەمدە ئۇزاققا بارماي موڭغۇل قوشۇنلىرى تەرىپىدىن ئەسىرگە ئېلىنىپ خاننىڭ ھوزۇرىغا يالاپ ئاپىرىلغان. خان ئۇنىڭدىن: ‹تايانخاننىڭ خەلقى زېمىنى پېقىرنىڭ ئىلكىگە ئۆتسە، سەن نېمىشقا ئالتۇن مۆھۈرنى ئېلىپ قاچىسەن؟› دەپ سورىغان. تاتاتوڭئا خانغا: ‹پېقىر خانغا سادىق ئادەممەن، مۆھۈرنى جېنىمنى تىكىپ قوغداپ، نايمان خانىنىڭ قولىغا تاپشۇرۇپ بېرىمەن، بۇنىڭدىن ئۆزگە يەنە نېمە مەقسىتىم بولسۇن› دەپ جاۋاب بەرگەن. خان ئۇنىڭدىن: ‹ساداقەتمەن ئادەمكەنسەن! ئۇنداق بولسا قولۇڭدىكى مۆھۈر نېمىگە ئىشلىتىلىدۇ؟› دەپ سورىغان. تاتاتوڭئا خانغا: ‹پۇل پىچەك، ئاشلىق كىرىم- چىقىم قىلىش، ئىختىساسلىقلارنى ۋەزىپىگە تەيىنلەش قاتارلىق بىر قاتار ئىشلاردا ئىشلىتىلىدۇ، پەقەت مۆھۈر بېسىلسىلا كۈچكە ئىگە بولغان بولىدۇ› دەپ جاۋاب بەرگەن. خان قايىل بولۇپ تاتاتوڭئاغا كەڭچىلىك قىلىپ ئوردىدا قالدۇرغان. شۇنىڭدىن باشلاپ خاننىڭ يارلىقلىرىغا مۆھۈر بېسىلىدىغان بولغان، تاتاتوڭئا بۇ ئىشلارغا مەسئۇل بولغان. خان ئۇنىڭدىن: ‹ئۆز ئېلىڭنىڭ يېزىقىنى پىششىق بىلەمسەن› دەپ سورىغاندا، تاتاتوڭئا خان ئىپادىلىمەكچى بولغان بارلىق مەقسەت مۇددىئانى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن ئىپادىلەپ كۆرسەتكەن. شۇنىڭ بىلەن تەيزۇ (چىڭگىزخان) ئۇنىڭغا ئۆز ئوغۇللىرى ۋە باشقا موڭغۇل ۋاڭلىرىغا ئۇيغۇر يېزىقىنى ئۆگىتىشكە يارلىق بەرگەنىدى، شۇنىڭدىن باشلاپ ، بۇ يېزىق موڭغۇللارنىڭ دۆلەت يېزىقى بولۇپ قالدى.» دېگەن مەلۇمات بار.