အ​ရှေ့​တောင်အာရှ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ တွင် အဓိကအားဖြင့် ​ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ တို့ပါဝင်ကာ အခြားသော ဂိုဏ်းခွဲများလည်း ပါဝင်ကြသည်။။ သမိုင်း​ကြောင်းအရ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာမှာ ထင်ရှားခဲ့​သော်လည်း ယ​နေ့အချိန်တွင် ​ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်သူများပြားသည်။ ​ထေရဝါဒကိုးကွယ်​သော အ​ရှေ့​တောင်အာရှနိုင်ငံများမှာ ထိုင်း၊ က​မ္ဘောဒီးယား၊ လာအိုနှင့် မြန်မာတို့ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တရုတ်လူမျိုးများ​ကြောင့် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်။အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ယခင်က မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ခဲ့​သော်လည်း ယခုအချိန်တွင် စင်ကာပူနှင့် တရုတ်နိုင်ငံကဲ့သို့ တရုတ်လူမျိုးများသာ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာမှာ တရုတ်လူမှုအဖွဲ့အစည်းများအတွင်း ထင်ရှားပြီး စင်ကာပူ၊ မ​လေးရှားနှင့် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံတို့တွင် ထင်ရှား​​သော လူနည်းစုဘာသာအဖြစ် ကျန်ရှိ​နေသည်။ သမိုင်း​ကြောင်း အ​စောပိုင်းနှင့်မူလ အ​ရှေ့​တောင်အာရှသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံမှတစ်ဆင့် တိုက်ရိုက်​သော်လည်း​ကောင်း၊ အလယ်အာရှနှင့် တရုတ်မှ သွယ်ဝိုက်၍လည်း​ကောင်း ​ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဘီစီ ၃ရာစုတွင် မူရင်းကို ထိန်းချင်သောရဟန်းများနှင့် ဝဇ္ဇီရဟန်းများအကြား ဝိနည်းရေးရာ သ​ဘောထားကွဲလွဲလာခဲ့သည်။ ဤမှပင်အစပြု၍ ထေရဝါဒနှင့် မဟာယာန ဂိုဏ်များကွဲသည်ဟု ယူဆကြလေသည်။ ​​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဘီစီ၃ရာစုမှ ​အေဒီ၅ရာစုအတွင်း ထင်ရှားလာပြီး အ​ရှေရ့​တောင်အာရှသို့ ​အေဒီ၁၁ရာစုမတိုင်မီက ​ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းမရှိ​ပေ။​နောက်ပိုင်းမှသာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ​တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် သီရိလင်္ကာ၊ မြန်မာ၊ ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့​ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၂ရာစုတွင် မဟာယနဗုဒ္ဓဘာသာသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ​မြောက်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် တိဗက်၊ တရုတ်ကိုဖြတ်ကာ ဗီယက်နမ်၊ အင်ဒိုနီးရှားနှင့်အခြား​ဒေသများသို့ ​ရောက်ရှိသည်။ သို့​သော် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် အ​​ရှေ့​တောင်အာရှသို့ အိန္ဒိယ၊ တရုတ်နှင့် သီရိလင်္ကာတို့မှတစ်ဆင့် ၁၊ ၂၊ ၃ ရာစုခန့်များကပင် ​ရောက်ရှိ​နေ​ကြောင်း​တွေ့ရသည်။​ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အ​ရှေ့​တောင်အာရှတွင် အ​စောဆုံး​သော အဖြစ်အပျက်မှာ ဘီစီ ၂၅၀ ခန့်က ယခု​​ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ​ဒေသသို့ အာ​သောက​မင်းကြီးမှ ​စေလွှတ်လိုက်​သောအဖွဲ့၏ ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုအဖွဲ့မှာ မွန်ဘုရင်ထံ​ရောက်ရှိပြီး ​မြောက်မြားစွာ​သောလူများမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကုန်ကြသည်။ ထို့အပြင် အခြား​သော ​ဒေသများတွင်လည်း ကုန်ကူးသန်း​ရောင်းဝယ်မှု​ကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသည်။ ယ​နေ့​ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ​ဒေသသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာထွန်းကားလာပြီး​နောက် အ​ရှေ့​တောင်အာရှ ပင်မကျွန်းဆွယ်​ဒေသနှင့် ယ​နေ့​ခေတ် အင်ဒိုနီးရှားနှင့် မ​လေးရှား​ဒေသရှိ ကျွန်းများသို့ပါ ထွန်းကားလာသည်။ အ​ရှေ့​တောင်အာရှတွင် အဓိက ဗုဒ္ဓဘာသာလမ်းစဉ် ၂ရပ်ရှိသည်။​ထေရဝါဒနှင့် မဟာယနတို့ဖြစ်သည်။​ထေရဝါဒသည် အထက်တွင်​ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း အိန္ဒိယနိုင်ငံ​တောင်ပိုင်းမှ သီရိလင်္ကာ၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ယ​နေ့​ခေတ် မြန်မာ၊ထိုင်း၊ လာအို၊ က​မ္ဘောဒီးယားနှင့် ​တောင်ဗီယက်နမ်တို့တွင် ထွန်းကားသည်။ မဟာယနသည် အိန္ဒိယ​သာမက တရုတ်နိုင်ငံထံမှပါ ၁ရာစု၊၂ရာစုကာလများမှ ဝင်​ရောက်လာပြီး ယခုအခါ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ထွန်းကား​နေသည်။ သီရိဗီဂျာရာ၊ ဂျာဗားနှင့် ခမာအင်ပါယာ ၅ရာစုမှ ၁၃ရာစုအ​တောအတွင်း အ​ရှေ့​တောင်အာရှအင်ပါယာအများစုသည် အိန္ဒိယ၏ တိုက်ရိုက်လွှမ်းမိုးမှု​အောက်တွင်ရှိသည်။ ထို့​ကြောင့် ထိုအင်ပါယာများသည် မဟာယနကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ကျွန်းစုအင်ပါယာဖြစ်​သော သီရိဗီဂျာရာသည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ ဆူမားတြာူကျွန်းရှိ ပလန်းပင်​ဒေသတွင် အ​ခြေစိုက်သည်။ တရုတ်ခရီးသွားဘုန်း​တော်ကြီး ယီကျင်းက ပလန်းပင်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာကို သင်ယူနိုင်ရန် ကြီးကျယ်​သော​နေရာဟု ​ဖော်ပြခဲ့သည်။ ခမာအင်ပါယာ၏လက်​အောက်တွင် ​က​မ္ဘောဒီးယားနှင့် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံတွင် စေတီ​ပေါင်း ၉၀၀​ကျော် တည်ခဲ့သည်။ ထိုအထဲတွင် အန်​ကောဝပ်မှာ ဗဟိုဌာနဖြစ်ပြီး ထိုအနီးတစ်ဝိုက်တွင် ​နေထိုင်သူ တစ်သန်း​ကျော်​နေထိုင်နိုင်ခဲ့သည်။ ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အ​စောပိုင်းထွန်းကားမှု အ​​ရှေ့​တောင်အာရှ​ဒေသသို့ ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ​ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းတွင် နည်းလမ်းများစွာရှိသည်။ ထိုအထဲမှ အဓိကအချက်သုံးချက်မှာ ကုန်သွယ်ခြင်း၊ ထိမ်းမြားခြင်းနှင့် ​သာသနာပြုစေလွှတ်ခြင်းများ​ကြောင့်ဖြစ်သည်။ မြန်မာတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုဖြစ်​သော မွန်လူမျိုးများသည် ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာထွန်းကား​ရေးအတွက် စွမ်း​ဆောင်ခဲ့သူများလည်းဖြစ်သည်။ အာ​သောကမင်းကြီးလက်ထက်တွင် မွန်တို့ထံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်​ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အာ​သောကမင်းသည် သူ၏နိုင်ငံကို ဗုဒ္ဓ၏အဆုံးအမများနှင့်အညီ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သူ၏လက်ထက်တွင် ဗုဒ္ဓ၏လမ်းစဉ်များ ပြန့်ပွား​ရေးအတွက်အ​ရှေ့ပိုင်း၊မက်ဆီဒိုနီးယား​ဒေသနှင့် အ​ရှေ့​တောင်အာရှ​​ဒေသမျာယသို့ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများ ​​စေလွှတ်ခဲ့သည်။ မွန်တို့သည် အ​စောပိုင်းကျ​သော လူမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကာ မွန်များမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာထွန်းကားလာသည်။ ၁၁ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အ​ရှေ့​နောင်အာရှ​ဒေသ၌ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကျဆင်းလာသည်။၁၁ရာစုမှ ၁၃ရာစုအတွင်းတွင် ခမာအင်ပါယာသည် အ​ရှေ့​တောင်အာရှကျွန်းဆွယ်ကို ကြီးစိုး​နေခဲ့သည်။ သိန္ဒူမှာ ခမာအင်ပါယာ၏ အဓိက ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ပြီး အနည်းငယ်မှာ မဟာယနကို ကိုးကွယ်သည်။ ထိုအချိန်က ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် မ​လေးရှား၊ ထိုင်းနိုင်ငံအ​နောက်​မြောက်ပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ​အောက်ပိုင်းတို့တွင်သာ ​တွေ့နိုင်သည်။ ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် ပုဂံပြည်တွင် အ​နော်ရထာမင်း​စော နန်းတက်ချိန်တွင် နိုးကြားလာခဲ့သည်။ ပုဂံပြည့်ရှင်အ​နော်ရထာသည် ယ​နေ့​ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ၏ထူ​ထောင်သူလည်း ဖြစ်သည်။ ရှင်အရဟံမှတသ်ဆင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သိရှိခဲ့ပြီး ဘုရား​ကျောင်းကန်​စေတီပုထိုးများစွာ တည်ခဲ့သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် အခြားအိမ်နီးချင်းများဖြစ်​သော ထိုင်း၊လာအိုနှင့် က​မ္ဘောဒီးယားတို့တွင်ပါ ထွန်းကားလာသည်။ ယ​နေ့​ခေတ်တွင် ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝင် များစွာရှိ​သောတိုင်းပြည်များမှာ မြန်မာ၊ထိုင်း၊လာအိုနှင့် က​မ္ဘောဒီးယားတို့ဖြစ်သည်။ ​ထေရဝါဒလမ်းစဉ် ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် အ​ရှေ့​တောင်အာရှရှိ မြန်မာပြည်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ​အောက်ပိုင်းသို့ သီရိလင်္ကာမှလည်း ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓ၊ဓမ္မနှင့် သံဃာမှာ ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အ​ခြေခံအကျဆုံးအချက်ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓသည် လူ၊နတ်၊ဗြဟ္မာတို့၏ ဆရာကဲ့သို့ဖြစ်သည်။ ဓမ္မမှာ ဗုဒ္ဓ၏အဆုံးအမများဖြစ်သည်။ ထိုအထဲတွင် ဗုဒ္ဓ​ဟောကြားဆုံးမခဲ့​သော တရား​တော်များနှင့် လမ်းစဉ်များပါဝင်သည်။ သံဃာမှာ ဗုဒ္ဓ၏ တရား​တော်များ၊အဆုံးအမများကို ပြန့်ပွား​အောင်​ဆောင်ရွက်​နေ​သော ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်သည်။ မဟာယနလမ်းစဉ် အ​ရှေ့​တောင်အာရှရှိ မဟာယနဗုဒ္ဓဘာသာမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ​မြောက်ပိုင်းမှ တိဗက်၊တရုတ်​ဒေသများကိုဖြတ်၍ ဗီယက်နမ်၊အင်ဒိုနီးရှား၊ မ​လေးရှားနှင့် အခြာယ​ဒေသများသို့​ရောက်ရှိလာသည်။ မဟာယနတွင် ကျမ်းအမျိုးမျိုးပါဝင်သည်။ အယူအဆများစွာပါဝင်သည်။ အဓိကအ​နေဖြင့် Trikayaဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ လက်ရှိအချိန်တွင် အ​ရှေ့​တောင်အာရှတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူဦး​ရေ ၁၉၀-၂၀၅ သန်းခန့်ရှိသည်။ဤသည်မှာ ​ဒေသတွင်းတွင် ဒုတိယ​မြောက်အများဆုံး ကိုးကွယ်မှုဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓဘာသာဦး​ရေ၏ ၃၅မှ ၃၈ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဤ​ဒေသတွင် ​နေထိုင်ကြသည်။ ​အောက်ပါတို့မှာ အ​ရှေ့​တောင်အာရှ​ဒေသရှိ လူဦး​ရေရာခိုင်နှုန်းအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းအများနိုင်ငံများဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နိုင်ငံလူဦး​ရေ ၆၇သန်း၏ ၉၅ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်​သော ၆၃.၇၅သန်းမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံလူဦး​ရေ၏ ၈၉ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်​သူ ၄၈သန်းသည် ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။ လူဦး​ရေ၏ ၁ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် တရုတ်လူမျိုး မဟာယနကိုးကွယ်သူနှင့် တာအိုဘာသာကိုးကွယ်သူများဖြစ်သည်။ သို့​သော် ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် နိုင်ငံအတွင်း ခိုင်မာစွာ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ သည် အဓိကအားဖြင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ ၈၉% ခန့် ကိုးကွယ်ကြသည်။ လူဦးရေနှင့် ဘုန်းတော်ကြီးအချိုး၊ ဘာသာတရားအတွက် အသုံးပြုသည့် ဝင်ငွေအချိုးတို့နှင့် ကြည့်လျှင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ယုံကြည်သက်ဝင်မှုအရှိဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုး၊ ရှမ်း၊ ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင်၊ ဇို၊ နှင့် တရုတ်လူမျိုး များ အများဆုံးကိုးကွယ်ကြသည့် ဘာသာ ဖြစ်သည်။ ဘုန်းတော်ကြီးများကို သံဃာ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး မြန်မာလူ့အဖွဲ့အစည်းအနေ၏ အမွန်အမြတ်ထားကာ ကြည်ညိုကိုင်းရှိုင်းကြသည်။ ဗမာနှင့် ရှမ်းလူမျိုးများအပါအဝင် တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုများအကြားတွင် နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့်အတူ တွဲဖက်တွေ့ရှိရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ နေ့စဉ်ပြုလုပ်သည့်အရာများတွင် ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြုခြင်းနှင့် ဝိပဿနာတရား အားထုတ်ခြင်းသည် အများဆုံးဖြစ်သည်။ ဂန္ဓာရီလမ်းစဉ်နှင့် ဆက်စပ်လျက်ရှိသော ဝိဇ္ဇာလမ်းစဉ်သည်လည်း အနည်းငယ်ပါဝင်သည်။ မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအတွက် ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြုခြင်းကို အများဆုံးပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ ငါးပါးသီလ စောင့်ထိန်းခြင်းနှင့် ပရဟိတနှင့် ဒါနကောင်းမှုကုသိုလ်ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ကောင်းမွန်သည့် ဘုံဘဝသို့ ရောက်ရှိနိုင်ရန် မျှော်မှန်းသည်။ ဗီယက်နမ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ နိုင်ငံ့လူဦး​ရေ တစ်ဝက်ခန့်ဖြစ်​သော ၄၄သန်းခန့်ရှိသည်။ဗီယက်နမ်အများစုမှာ မဟာယနကို ကိုးကွယ်​လေ့ရှိကြသည်။ အ​​ကြောင်းမှာ တရုတ်လွှမ်းမိုးမှုများ​ကြောင့်ဖြစ်သည်။ က​မ္ဘောဒီးယားလူဦး​ရေ၏ ၉၅ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်​သော လူဦး​ရေ ၁၄သန်းခန့်သည် ​ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သူများဖြစ်သည်။၂၀၁၇အကုန်တွင် က​မ္ဘောဒီးယားတွင် ​စေတီ​ပေါင်း ၄၈၉၂ဆူရှိငါ ဘုန်းကြီး ၆၉၁၉၉ပါး ရှိသည်။ မ​လေးရှားနိုင်ငံတွင် လူဦး​ရေ၏ ၂၀ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များဖြစ်ကြသည်။ လာအိုနိုင်ငံလူဦး​ရေ၏ ၇၀ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်​သော ငါးသန်းခန့်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ လူဦး​ရေ၏ နှစ်ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်​သော ၄.၇၅သန်းမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်ကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှား ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်အများစုမှာ ​ထေရဝါဒ ကိုးကွယ်ကြသည်။ စင်ကာပူနိုင်ငံလူဦး​ရေ၏ ၃၃ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်​သော ၂သန်းခန့်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များဖြစ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် တိုင်းပြည်လူဦး​ရေ၏ ၀.၁ရာခိုင်နှုန်း​အောက်သာ ဗုဒ္ဓဘာသာဖြစ်သည်။ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံသည် ​ဒေသတွင်းတွင် လူဦး​ရေအနည်းဆုံးဖြစ်သည့်အတွက် ၁၃ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်​သော ၆၅၀၀၀ခန့်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဖြစ်သည်။ ကိုးကား အရှေ့တောင်အာရှ အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှု ထေရဝါဒ မဟာယန