ဤကား မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရထားလမ်းများ စာရင်းဖြစ်သည်။ တိုင်းအမှတ်(၁) မြစ်ကြီးနား မြို့ဟောင်း-မြစ်ကြီးနား လမ်းပိုင်း မန္တလေးမြို့နှင့် မြစ်ကြီးနားမြို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ရထားလမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မြန်မာပြည် မြောက်ဘက်နှင့် မန္တလေးဘက်ခြမ်း စလုံးမှ စတင်ဖောက်လုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကာ Mu Valley State Railway မှ ဆောက်လုပ်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ တည်ဆောက်ရေးအတွက် လိုအပ်သောပစ္စည်းများနှင့် တွဲဆိုင်းကို ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းမှ မြစ်ကြီးနားသို့ သယ်ယူခဲ့ခြင်းဖြစ်ကာ မြစ်ကြီးနားနှင့် မိုးကောင်းကြား လမ်းပိုင်းကို ၁၈၉၀ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၄ ခုနှစ်အထိ အမရပူရနှင့် စစ်ကိုင်းအကြား အင်းဝတံတား မရှိသေးဘဲ ကူးတို့သင်္ဘောဖြင့်သာ သွားလာအသုံးပြုခဲ့ရသည်။ ၁၉၃၄ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ခဲ့သော အင်းဝတံတားသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော ဧရာဝတီမြစ်ကို ဖြတ်ကူးခဲ့သော တံတားဖြစ်သည်။အဆိုပါတံတားသည် ဧရာဝတီမြစ်ကို ဖြတ်သန်းကာ မီးရထားလမ်းကွန်ရက်နှင့် အချိန်တိုအတွင်း ချိတ်ဆက်ထားသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက တံတားပျက်စီးခဲ့ပြီး တံတားကို ပြန်လည်မတည်ဆောက်မချင်း ကူးတို့သင်္ဘောကိုသာ ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ပါသည်။ နဘား-ကသာ လမ်းပိုင်း မြစ်ကြီးနား-နမ့်ပေါင်လေယာဉ်ကွင်း လမ်းပိုင်း တိုင်းအမှတ်(၂) ရွာထောင် ရွာထောင်-ခင်ဦး လမ်းပိုင်း တိုင်းအမှတ် (၃) မန္တလေး မန္တလေး-မတ္တရာ လမ်းပိုင်း မတ္တရာမီးရထားမှ 2ft 6in/762mm gauge ဖြင့် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် တောင်ပြုံးသို့ စတင်လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ငါးနှစ်အကြာတွင် မတ္တရာသို့ လမ်းပိုင်းအား ဆက်လက်တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ကုမ္ပဏီသည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဆန္ဒအလျောက် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ၁၉၂၃ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် အစိုးရထံ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ အစိုးရမှာ မီတာဂေ့ချ်ဖြင့်သာ လည်ပတ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် လမ်းပိုင်းအား မီတာဂေ့ချ်သို့ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပိတ်ခဲ့ပြီး လအနည်းငယ်အကြာတွင် မန္တလေးဘူတာကြီးနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတွင်းမှတစဆင့် ဖြတ်သန်းဖောက်လုပ်ခဲ့သော လမ်းပိုင်းအား ပိတ်သိမ်းခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် မန္တလေးမြို့ပတ်လမ်းပိုင်း ဆောက်လုပ်ပြီးသည့်တိုင်အောင် လမ်းပိုင်းမှ မြို့ပတ်လိုင်းနှင့် ကွဲထွက်နေခဲ့သည်။ တိုင်းအမှတ်(၄) ကလော သာစည်-ရွှေညောင် လမ်းပိုင်း ဗြိတိသျှတို့၏ ပထမရည်ရွယ်ချက်မှာ သာစည်မှ တောင်ပေါ်မြို့ ကလောမြို့ကို ရထားလမ်းဖြင့် ချိတ်ဆက်ရန် ဖြစ်သည်။ သာစည်မှ တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများကို ၁၉၁၂ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၁၉၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ကလောမြို့သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပင်လယ်ပြင်မျက်နှာပြင်အထက် ၁၄၀၆ မီတာရှိ ကလောမြို့ကို တောင်ပေါ်လမ်းမှ ဖောက်လုပ်ရသည်ဖြစ်၍ လွန်းထိုးလေးခု နှင့် ဥမင်များ ဖြင့်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဥမင်လှိုင်ခေါင်းသည် ၁၉၁၃ခုနှစ်တွင်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ထို့နောက် ကလောမှ ရွေညောင်သို့ ၁၉၂၁ခုနှစ်တွင် ဆက်လက်ဖောက်လုပ်ခဲ့ကာ ၁၉၂၁ ခုနှစ် မေလ ၂ ရက်နေ့တွင် ရွှေညောင်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဟဲဟိုးနှင့် ရွှေညောင်ကြား မိုင်တိုင်အမှတ် (၃၇၉/၇-၈)ရှိ ဘဝသံသရာတံတား မှာ ကျော်ကြားသည်။ ပျော်ဘွယ်-ဘုရားငါးဆူ လမ်းပိုင်း ၂၀၀၅ခုနှစ် နေပြည်တော်မြို့တည်ပြီးနောက် နေပြည်တော်ဘူတာကြီး မှနေ၍ ရွှေညောင်သို့ သာစည်မှ မဟုတ်ဘဲ တိုက်ရိုက်သွားရောက်နိုင်ရန် ဖောက်လုပ်ခဲ့သော လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ အောင်ပန်း-လွိုင်ကော် လမ်းပိုင်း အောင်ပန်းဘူတာမှ တည်ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများကို ၁၉၉၀ခုနှစ် စတင်ခဲ့ပြီး အောင်ပန်း - ပင်လောင်း လမ်းပိုင်းအား ၁၉၉၃ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၇ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း ၊ ပင်လောင်း - လွိုင်ကော်လမ်းပိုင်းအား ၁၉၉၃ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၇ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း အသီးသီး ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ တောင်ငူ နှင့် ပျဉ်းမနားမြို့များမှ လွိုင်ကော်မြို့သို့ ပင်လောင်းမြို့မှ တစ်ဆင့် တိုက်ရိုက်ရထားလမ်းသစ် ချိတ်ဆက်ဖောက်လုပ်ရန်လျာထားကာ ဆင်သေရထားလမ်းခွဲမှ တောင်ခြေအထိ လမ်းအူကြောင်း ဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ ရွေညောင်-ရပ်စောက် လမ်းပိုင်း ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ရွှေညောင်မှ သီပေါအထိ (မန္တလေးမှ လားရှိုးလမ်း) လမ်းပိုင်းနှင့် ချိတ်ဆက်ဖောက်လုပ်ရန် ဗြိတိသျှတို့မှ စီစဉ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဖြစ်ပေါ်လာ၍ အကောင်အထည်မဖော်ခဲ့ပေ။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် နဝတ အစိုးရသည် ရထားလမ်းအသစ်များကို တိုးချဲ့ဖောက်လုပ်ရန် ခဲ့သည်။ ယင်းတစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် ရွှေညောင်မှ ရပ်စောက်အထိ ရထားလမ်းပိုင်းအသစ် ဖောက်လုပ်ခဲ့ပြီး မတ်လ ၂၇ ရက်နေ့ ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ရွှေညောင်-တောင်ကြီး-ဘန်းယဉ်-နမ့်စန်-မိုးနဲလမ်းပိုင်း ၁၉၉၀ပြည်လွန်နှစ်များတွင် အစိုးရမှ သာစည်-ရွှေညောင် လမ်းပိုင်းနှင့် ရွှေညောင်-တောင်ကြီး၊ ဘန်ယဉ်-နမ့်ဆန်နှင့် နမ့်ဆန်-ကျိုင်းတုံ လမ်းပိုင်းများနှင့် ချိတ်ဆက်ဖောက်လုပ်ရန် အစီအစဉ်ရှိခဲ့သည်။ ရွှေညောင်အထိ ရထားလမ်းဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း မြင့်မားသောတောင်တန်းကြောင့် တည်ဆောက်ရေး မပြီးစီးသေးပေ။ နောက်ပိုင်း ၁၉၉၆ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ပြန်လည် စတင်ခဲ့ပြီဂ ဖားပွန်း-ဘန်းယဉ် လမ်းပိုင်းအား ၁၉၉၆ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း ၊ ဖားပွန်း-တောင်ကြီးလမ်းပိုင်းအား ၁၉၉၆ခုနှစ် ဇူလှိုင်လ ၂၇ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း ၊ ဘန်းယဉ်-နမ့်ဆန် လမ်းပိုင်းအား ၂၀၀၆ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း ဖောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ နောင်ကား-ပင်းပက် လမ်းပိုင်း ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း အရှည် ၂၁.၇၂ မိုင်ရှိသည့် ရွှေညောင်-တောင်ကြီး ရထားလမ်းပိုင်း အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းလုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး တောင်ကြီး - ဆိုက်ခေါင် ရထားလမ်းပိုင်းအတွင်းရှိ နောင်ကားလမ်းခွဲဘူတာမှတစ်ဆင့် ဟိုပုံးမြို့အနီး ပင်းပက်အထိ အရှည် ၁၀.၇၈ မိုင်ရှိသည့် နောင်ကားလမ်းခွဲ-ပင်းပက်ရထားလမ်းပိုင်းသစ်ကို တိုးချဲ့ဖောက်လုပ် ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ လမ်းပိုင်းအတွင်း အဓိကကျသည့် ရွှေညောင်-တောင်ကြီးရထားလမ်းပိုင်းသည် ၁၉၉၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလက စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သော်လည်း အကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် အကျိုးရှိစွာအသုံးမပြုနိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ရထားလမ်းကွေ့နှင့် ဆင်ခြေလျှောများ ပြေပြစ်၍ ပိုမိုကြံ့ခိုင်ပြီး ခရီး သည်နှင့် ကုန်စည်များ ဝန်ချိန်ပြည့်သယ်ယူပို့ဆောင်နိုင်ရန် အဆိုပါ ရထားလမ်း အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ထိုသို့ လမ်းပိုင်းအဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် လမ်းပိုင်းအသစ် တည်ဆောက်ပြီးချိန်တွင် ပင်းပက်သံမဏိစက်ရုံမှ သံရိုင်းကုန်ကြမ်းများကို လိုရာအရောက် သယ်ယူပို့ဆောင်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ တိုင်းအမှတ် (၅) တောင်ငူ ပျဉ်းမနား-တောင်တွင်းကြီး-ကျောက်ပန်းတောင်း-ပုဂံ လမ်းပိုင်း တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများကို ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော်လည်း ပျဉ်းမနားနှင့် ဆက်သွားလမ်းပိုင်းသည် ပဲခူးရိုးမတောင်တန်းများကို ဖြတ်ကျော်ရသဖြင့် သုံးနှစ်အကြာမှ ပြီးစီးခဲ့သည်။ ထို့နောက် တောင်တွင်းကြီးမှ မြေပြန့်လွင်ပြင်များကိုဖြတ်၍ ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ပန်းတောင်းအထိဆက်လက် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်တို့ သိမ်းပိုက်စဉ်က တောင်တွင်းကြီးနှင့် ကျောက်ပန်းတောင်းကြား အပိုင်းကို ဗျူဟာမြောက် အရေးပါသောကြောင့် ရထားလမ်းများကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းများ စတင်ခဲ့ပြီး နတ်မောက်လမ်းကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်မတိုင်မီ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ကျန်အပိုင်းကို ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့သို့ ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ခရီးသွားလှုပ်ရှားမှုကို စတင်ခဲ့ပြီး အဆိုပါလှုပ်ရှားမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် ပုဂံရှိ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်း ခရီးသွားနေရာ ၃ ခုမှာ ကျောက်ပန်းတောင်း - မြင်းခြံ - ညောင်ဦး မီးရထားလမ်းကွန်ရက်နှင့် ချိတ်ဆက် ဖောက်လုပ်သည်။ ပျဉ်းမနားနှင့် ဆက်သွား ကြားအပိုင်းသည် ပဲခူးရိုးမကိုဖြတ်ကာ ဖောက်လုပ်ထားခြင်းဖြစ်ကာ ကျန်လမ်းပိုင်းများသည် ပြန့်ပြူးသော မြေပြန့်လွင်ပြင်များမှတဆင့် ဖြတ်ကျော် ဖောက်လုပ်ထားသည်။ တိုင်းအမှတ် (၆) ရန်ကုန် ရန်ကုန်-ပြည် လမ်းပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံး ဖောက်လုပ်ခဲ့သော ရထားလမ်းဖြစ်သည်။ ရထားလမ်းကို ၁၈၇၄ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် စတင်ဖောက်လုပ်ပြီး ၁၈၇၇ခုနှစ် မေလ (၁)ရက်နေ့တွင် ရထားလမ်းဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး မြန်မာပြည်၏ ပထမဆုံး ရထားလမ်းပြေးဆွဲခဲ့သည်။ ဒွေးလမ်းများကို ၁၈၈၉ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် စတင်ဖောက်လုပ်ခဲ့ကာ ၁၉၀၈ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအထိ လမ်းပိုင်းများ အသီးသီး ဖွင့်လှစ်နိုင်ခဲ့သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး လမ်းပိုင်း ရန်ကုန် - ပြည် ရထားလမ်းဖွင့်လှစ်ပြီးနောက် မြန်မာပြည်၏ ဒုတိယမြောက် ရထားလမ်းဖြစ်သည်။ ညောင်လေးပင်-မဒေါက် လမ်းပိုင်း ရန်ကုန်-မန္တလေး လမ်းပိုင်းနှင့် စစ်တောင်းမြစ်ကမ်း မဒေါက်တို့ကို ချိတ်ဆက်ထားသော လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ လမ်းပိုင်းကို ၁၉၂၉ခုနှစ် ဩဂုတ်လမှာဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၆ခုနှစ်အထိ YD ရေနွေးငွေ့ရထားစက်ခေါင်းများဖြင်း ပြွန်တန်ဆာ နှင့် မဒေါက်ကြား ပြေးဆွဲခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်း ဒီဇယ်စက်ခေါင်းများဖြင့် အစားထိုးပြေးဆွဲလာခဲ့ပြီး ၂၀၁၄ခုနှစ်တွင် လမ်းပိုင်းတွင် ပြေးဆွဲမှုအား ရပ်နားခဲ့သည်။ တိုင်းအမှတ် ၇ ရန်ကုန် (ဗဟို) နှစ်တရာ မီးရထား ၊ ၁၉၇၇ ၊ စာ ၁၉/၁၉၁-၁၉၆ မလွှကုန်း-တညင်းကုန်း လမ်းပိုင်း ရန်ကုန်မြို့ အရှေ့ခြမ်းနှင့် အနောက်ခြမ်းကို ချိတ်ဆက်ထားသည့် ရန်ကုန်မြို့ပတ်ရထားလမ်းပိုင်းဖြစ်ကာ ရန်ကုန်-ပြည် လမ်းပိုင်း နှင့် ရန်ကုန် - မန္တလေး လမ်းပိုင်းနှင့်ဆက်စပ်နေသည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောင်ခြင်းလုပ်ငန်းများ စတင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။ တိုးကြောင်ကလေး-ဒဂုံတက္ကသိုလ် လမ်းပိုင်း ၂၀၀၅ခုနှစ် ဒဂုံတက္ကသိုလ်တည်ဆောက်ပြီးနောက် ရန်ကုန်မြို့ပတ်လမ်းပိုင်းနှင့် တိုးကြောင်းကလေးမှ ချိတ်ဆက်ဖောက်လုပ်ထားသော လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ တိုးကြောင်ကလေး-သီလဝါ လမ်းပိုင်း ရန်ကုန်မြို့ ကမ်းနားလမ်းတလျှောက်ရှိ ဆိပ်ကမ်းဟောင်းသည် ရေနက်လုံလောက်မှု မရှိခြင်းကြောင့် သင်္ဘောကြီးများ ဆိပ်ကမ်းသို့ မရောက်နိုင်ခြင်းကြောင့် ရန်ကုန်အရှေ့တောင်ဘက် သီလဝါတွင် ရေနက်ဆိပ်ကမ်း အသစ်တစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သီလဝါဆိပ်ကမ်းသည် မီးရထားလမ်းကွန်ရက်နှင့် ချိတ်ဆက်ပြီးချိန်အထိ ခြောက်နှစ်ကြာခဲ့သည်။ ပဲခူးမြစ်ကူးတံတားမပါဝင်ဘဲ ဆယ်နှစ်စောပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် လမ်းပိုင်းကို စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ အုတ်ဖိုစု-သန်လျင်နည်းပညာတက္ကသိုလ် လမ်းပိုင်း တိုးကြောင်ကလေး-သီလဝါလမ်းပိုင်း မှ သန်လျင်နည်းပညာတက္ကသိုလ် ချိတ်ဆက်ဖောက်လုပ်ထားသော လမ်းပိုင်းတိုဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါလမ်းပိုင်းမှ သောင်ဝ သို့ဆက်လက်ဖောက်လုပ်ရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မဖောက်ဖြစ်ခဲ့ချေ။ လှော်ကား-ကွန်ပြုတာတက္ကသိုလ် လမ်းပိုင်း ဒါးပိန်း - လှော်ကားအင်း လမ်းပိုင်း တိုင်းအမှတ်(၈) မော်လမြိုင် ပဲခူး-မုတ္တမ-မော်လမြိုင် လမ်းပိုင်း အဗျား-ညောင်ခါးရှည်-မုပ္ပလင် လမ်းပိုင်း အိမ်ခြေလေးဆယ်-စစ်တောင်းကုန်း လမ်းပိုင်း ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် မြို့တော် နေပြည်တော်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း (မော်လမြိုင်၊ ထားဝယ်) အကြား တိုက်ရိုက်ရထားများ ပြေးဆွဲနိုင်ရန် ပဲခူးမှ လမ်းကြောင်းပြောင်း၍ လမ်းပိုင်းခွဲ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ သထုံ-မြိုင်ကလေး လမ်းပိုင်း ၁၈၈၅ခုနှစ် 762mm gauge ကို အသုံးပြု၍ သထုံနှင့် ဒူရင်းဆိပ်ကြား ပုဂ္ဂလိဂ မီးရထားကုမ္ပဏီမှ ရထားလမ်းကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ရထားလမ်းဖွင့်လှစ်ပြီး အနှစ် ၂၀ ခန့် ပိတ်ထားခဲ့ပြီး မန္တလေးမြို့ရှိ မတ္တရာ မီးရထားမှ ရောင်းချသည့် မီးရထားစက်ခေါင်များဖြင့် ပြေးဆွဲခဲ့သည်။ လမ်းပိုင်းအား ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ၁၀၀၀ မီလီမီတာသို့ ပြန်လည် ပြုပြင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သော ဒူးရင်းဆိပ်သို့ ရထားလမ်းသစ် ဖောက်လုပ်ရန် သထုံမြို့အနောက်ဘက်ရှိ ထုံးကျောက် အများအပြားကို တွေ့ရှိသဖြင့် မြိုင်ကလေးတွင် ရထားလမ်းကွန်ရက်နှင့် ချိတ်ဆက်ထားသည့် ဘိလပ်မြေစက်ရုံကို ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် တိုးချဲ့တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မော်လမြိုင်-မြိတ် လမ်းပိုင်း တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများသည် ၁၉၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် မော်လမြိုင်တောင်ဘက်မှ သံဖြူဇရပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး တစ်နှစ်အကြာတွင် ရေးမြို့သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက မော်လမြိုင်တောင်ဘက်နဲ့ သံဖြူဇရပ်ကြားလမ်းပိုင်းအား ဂျပန်စစ်တပ်က ဖြူတ်ယူခဲ့ကာ ဗျူဟာမြောက် အရေးအပါဆုံးဖြစ်ခဲ့သော “သေမင်းတမန်ရထားလမ်း” ဖောက်လုပ်ရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် ကမ်းလွန်သဘာဝဓာတ်ငွေ့တွင်းများမှ ဓာတ်ငွေ့များကို ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ပို့ဆောင်ရန်အတွက် ထားဝယ်အနီးတွင် ဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းတစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများကို ပံ့ပိုးကူညီရန်အတွက် ရေးမြို့မှ ထားဝယ်အထိ ရထားလမ်းကို တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ ပထမလမ်းပိုင်းမှာ ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ထားဝယ်မှရေဖြူ လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ တစ်နှစ်အကြာတွင် ရေး-ကလော့ကြီးလမ်းပိုင်းကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နောက် ၂ နှစ်အကြာတွင် ကလော့ကြီးနှင့် ရေဖြူကြားလမ်းပိုင်းကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ထားဝယ် မှ မြိတ်မြို့အထိ ရထားလမ်းဖောက်လုပ်ရန် လျာထားခဲ့ပြီး ထားဝယ် မှ သရက်ချောင်အထိ ဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်ရေနက်ဆိပ်ကမ်း နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံနှင့်ရထားလမ်း ချိတ်ဆက် ဖောက်လုပ်ရန် လျာထားပြီး သေမင်းတမန်ရထားလမ်းပြီးရင် ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ချိတ်ဆက်သော ဒုတိယမြောက်ရထားလမ်းဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ တိုင်းအမှတ် (၉) ဟင်္သာတ ပုသိမ်-ဟင်္ဿတ-လက်ပံတန်း လမ်းပိုင်း လက်ပံတန်း-သာယာဝတီ လမ်းပိုင်း တိုင်းအမှတ်(၁၀) ပခုက္ကူ ပခုက္ကူ-ကလေး လမ်းပိုင်း ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အစိုးရမှ ရထားလမ်း တိုးချဲ့ရေး လုပ်ငန်းများလုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ပခုက္ကူမြို့မှ ကလေးမြို့အထိ လမ်းပိုင်းအသစ် လည်းပါဝင်သည်။ ကီလိုမီတာ ၃၀၀ ကျော် ရှည်လျားပြီး ရထားလမ်းအသစ်ဖောက်လုပ်တွင် အရှည်ဆုံး လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ပုံညာတောင် အရှေ့ဖက်ရှိ လမ်းပိုင်းများကို ၁၉၉၄ နှင့် ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နှစ်နှစ်အကြာတွင် ကျောသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုံညာတောင် အနောက်ဖက်ရှိ လမ်းပိုင်းအပိုင်းများကို ၁၉၉၅ နှင့် ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ရေမျက်နီသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုသိမ်-ပခုက္ကူ လမ်းပိုင်း ပုသိမ်မြို့နှင့် ပခုက္ကူမြို့အား ဧရာဝတီမြစ် အနောက်ဖက်ခြမ်း တစ်လျှောက် ကြံခင်း ၊ မင်းဘူး တို့အား ဖြတ်သန်းဖောက်လုပ်ထားသော လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ ပခုက္ကူ-သစ်တောင့် လမ်းပိုင်း ပခုက္ကူမြို့ မှ ဧရာဝတီမြစ်အားဖြတ်သန်း၍ မြင်းခြံ - ပုဂံလမ်းပိုင်းဖြင့် ချိတ်ဆက်ဖောက်လုပ်ထားသော လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ ချောင်းဦး-ပခုက္ကူ လမ်းပိုင်း ရွာထောင် - ချောင်းဦး လမ်းပိုင်းမှ ချင်းတွင်းမြစ်အား ဖြတ်သန်းကာ ပခုက္ကူမြို့သို့ ချိတ်ဆက်ဖောက်လုပ်ထားသော လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ မင်းဘူး-စစ်တွေ လမ်းပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းပြည်နယ်ဖြစ်သော ရခိုင်ပြည်နယ်သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၆ ခုနှစ်အတွင်းသာ ပြေးဆွဲခဲ့သည့် ၇၆၂ မီလီမီတာ ရထားလမ်းမှလွှဲ၍ ရထားလမ်း မရှိသေးပေ။ ထို့နောက် နပတ အစိုးရလက်ထက်တွင် ရထားလမ်းချဲ့ထွင်မှုအနေဖြင့် ရခိုင်ပြည်နယ်ကို ကျန်ရှိ မြန်မာ့မီးရထားကွန်ရက်နှင့် ချိတ်ဆက်ရန် အစိုးရက ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ လမ်ပိုင်းသည် မင်းဘူးမြို့မှ ရခိုင်ပြည်နယ်ကို ပိုင်းခြားထားသည့် မြင့်မားသော ရခိုင်ရိုးမ တောင်တန်းကို ဖြတ်ကျော်ရမည်ဖြစ်ပြီး လမ်ပိုင်းတည်ဆောက်ရာတွင် ရာနှင့်ချီသော တံတားများနှင့် ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းများ တည်ဆောက်ရန် လိုအပ်မည်ဖြစ်သည်။ ရထားလမ်းသစ်စီမံကိန်းတွေ ဖောက်လုပ်ရန် လွယ်ကူသော အပိုင်းများတွင် စတင်တည်ဆောက်နေပြီဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်တွေပြည်တော်သာ - ရေချမ်းပြင် နှင့် ကွမ်းတောင် - ကျောက်တော် လမ်းပိုင်းများကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တို့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ကုလားတန်မြစ်အရှေ့ဘက်နှင့် အနောက်တောင်တန်းများ၏ အနောက်ဘက်တွင် မြောက်ဦးတွင် ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ ရပ်ဆိုင်းသွားပုံရသည်။ မင်းဘူးမှ ရထားလမ်းတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းသည် ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းတောင်ခြေအထိ ဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ တိုင်းအမှတ် (၁၁) ပုဂံ ပြည်-အောင်လံ-ဆက်သွား လမ်းပိုင်း တောင်တွင်းကြီး-မကွေး လမ်းပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းနားရှိ မကွေးမြို့အား ပျဉ်းမနား-တောင်တွင်းကြီး-ကျောက်ပန်းတောင်း လမ်းပိုင်း နှင့် ချိတ်ဆက်ဖောက်လုပ်ထားသော လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မတိုင်မီကပင် တည်ဆောက်လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖြစ်ကာ မပြီးစီးခဲ့ပေ။ ၁၉၉၀ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများ ပြန်လည်စတင်ခဲ့ပြီး မကွေးမြို့အား မန္တလေးမြို့နှင့် ချိတ်ဆက်မည့် မကွေး-ပျော်ဘွယ် လမ်းပိုင်းအဖြစ်လည်းကောင်း ၊ ရန်ကုန်မြို့နှင့် ချိတ်ဆက်မည့်လမ်းပိုင်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း လျာထားခဲ့သည်။ သို့သော် တောင်တွင်းကြီး-မကွေး လမ်းပိုင်းသာ ကနဦး ဖောက်လုပ်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၇ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ကျောက်ပန်းတောင်း-ချောက် လမ်းပိုင်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံတွင် အသစ်ဖောက်လုပ်သော ပထမဆုံးလမ်းပိုင်းအသစ်ဖြစ်သည်။ အကြီးအကျယ်ဖျက်ဆီးခံရသည့်မီးရထားလမ်းကွန်ယက်ကို ၁၉၅၀ နှောင်းပိုင်းတွင် ပြန်တည်ဆောက်ပြီးမှသာ လမ်းပိုင်းအသစ်များဆောက်လုပ်ခြင်းစတင်ခဲ့သည်။ ပြည်တွင်းထွက်ကုန်များကို တွင်ကျယ်ထိရောက်စွာ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးနိုင်ရန်အတွက် ကျောက်ပန်းတောင်းမှ ၂၄.၅မိုင် ကွာဝေးသော ကြီးနီသို့ ရထားလမ်းပိုင်းအား ၁၉၆၄-၆၅ခုနှစ်များတွင် စတင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ထိုလမ်းပိုင်းအား ဖောက်လုပ်ရာတွင် ပထမအဆင့် ကျောက်ပန်းတောင်မှ ၉.၇၅မိုင် ကွာဝေးသော ဂွေးချိုသို့ ဖောက်လုပ်ခဲ့ရာ ၁၉၆၉ခုနှစ် မတ်လ ၁ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်နိုင်ခဲ့သည်။ တစ်ဖန် ဒုတိယအဆင့်အနေဖြင့် ဂွေးချိုမှ ၁၄.၇၅မိုင်ကွာဝေးသော ကြီးနီသို့ ဆက်လက်ဖောက်လုပ်ရာ ၁၉၇၀ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၀ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်နိုင်ခဲ့သည်။ သာစည်-မိတ္ထီလာ-မြင်းခြံ လမ်းပိုင်း သာစည်မှ မြင်းခြံလမ်းပိုင်းသည် ရန်ကုန်-မန္တလေးလမ်းပိုင်းကို ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းစပ် မြင်းခြံမြို့ကို ဆက်သွယ်တည်ဆောက်သော လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ သာစည်မှ မိတ္ထီလာအထိ လမ်းပိုင်းကို ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ခြောက်နှစ်အကြာ မြင်းခြံအထိ အပိုင်းလိုက် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ပြန့်ပြူးသောလွင်ပြင်များကိုဖြတ်သန်းဖောက်လုပ်ထားခြင်းဖြစ်ကာ မြစ်ကိုမူ ဖြတ်သန်းခြင်းမရှိပေ။ ပလိပ်-မြင်းခြံ လမ်းပိုင်း မန္တလေး၏ အနောက်တောင်ဘက်ခြမ်း ပလိပ်-မြင်းခြံအား မန္တလေးမြို့မှတစ်ဆင့် ရန်ကုန်-မန္တလေးလမ်းပိုင်းနှင့် ဆက်သွယ်ထားသော လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း ဂျပန်တို့သည် ပလိပ်မြို့မှ မြို့သာအထိ လမ်းပိုင်းကို ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး တံတားဦးနှင့် မြို့သာအကြားရှိ လမ်းပိုင်းကို ဂျပန်မှ ဖယ်ရှားကာ မြန်မာနှင့် ထိုင်းအကြား သေမင်းတမန် ရထားလမ်းကဲ့သို့ အခြားသော မဟာဗျူဟာမြောက် အရေးပါသော လမ်းကြောင်းများ တည်ဆောက်ရန် သံလမ်းများကိုပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့သည်။ အဆိုပါ လမ်းပိုင်းကို ပြန်လည်မွမ်းမံပြီးသည်အထိ နှစ်ပေါင်း ၅၀ နီးပါး အချိန်ယူခဲ့ရသည်။ အဆိုပါလမ်းပိုင်းသည် မန္တလေးမြို့နှင့် ညောင်ဦးမြို့အား မြင်းခြံမှတဆင့် ချိတ်ဆက်ထားသော လမ်းပိုင်းလည်းဖြစ်သည်။ လျာထားလမ်းပိုင်းသစ်များ ဒဂုံတက္ကသိုလ်-မိုးကြိုးပစ် လမ်းပိုင်း ရန်ကုန်-မန္တလေး လမ်းပိုင်းနှင့် ရန်ကုန်-ပြည်လမ်းပိုင်းအား ချိက်ဆက်ဖောက်လုပ်မည့် လမ်းပိုင်းဖြစ်သည်။ ပထမအဆင့် တိုးကြောင်းကလေး-ဒဂုံတက္ကသိုလ်လမ်းပိုင်းအား ၂၀၀၆ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီးနောက် စီမံကိန်းရပ်နားခဲ့သည်။ အုတ်ဖိုစု-သုံးခွ လမ်းပိုင်း သုံးခွမြို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မတိုင်မီက ပဲခူး-ထားဝယ်အင်းလမ်းပိုင်းနှင့် ရထားလမ်းချိတ်ဆက်ပြီးဖြစ်သည်။ စစ်အတွင်း ပျက်စီးခံခဲ့ရကာ စစ်ပြီးနောက်ပိုင်း အဓိကလမ်းပိုင်းများကိုသာ ပြင်ဆင်ခဲ့ရ၍ ပြန်လည် မတည်ဆောက်ခဲ့ပေ၊ နဝတအစိုးရလက်ထက်တွင် တိုးကြောင်းကလေး-သီလဝါလမ်းပိုင်းနှင့် ချိတ်ဆက်မည့် လမ်းပိုင်းတည်ဆောက်ရန် လျာထားခဲ့သည်။ မုံရွာ-ကလေး-တမူး လမ်းပိုင်း ပခုက္ကူ-ကလေး လမ်းပိုင်းကို ကလေးမြို့မြောက်ဘက် တမူးအထိ တိုးချဲ့ရန် အစိုးရက စီစဉ်ခဲ့သည်။ ယင်းက မြန်မာ့မီးရထားကွန်ရက်ကို အိန္ဒိယမီးရထားကွန်ရက်နှင့် ချိတ်ဆက်နိုင်စေမည်ဖြစ်ရာ တူရကီ၊ အီရန်၊ ပါကစ္စတန်၊ အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ၊ ထိုင်းနှင့် မလေးရှားတို့မှတစ်ဆင့် ဥရောပမှ စင်ကာပူသို့ ရထားလမ်း ချိတ်ဆက်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ကလေးမြို့နှင့် ပခုက္ကူကြားရှိ မတ်စောက်သောတောင်များနှင့် လွန်းထိုးတက်ရခြင်းမှ ကင်းဝေးစေရန် လက်ရှိ ရွာတောင်-ခင်ဦး လမ်းပိုင်းတွင် မုံရွာနှင့် ဒုတိယအကြိမ် ဆက်သွယ်မှု တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့် ကလေးမြို့နှင့် ချိတ်ဆက်ခြင်းဖြစ်သည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ အဆိုပါလမ်းပိုင်းသည် မည်သည့်အခါမျှ ဆောက်လုပ်ခြင်းမပြုနိုင်ပေ။ တောင်ငူ-လွိုင်ကော် လမ်းပိုင်း ကယားပြည်နယ် မြို့တော် လွိုင်ကော်ကို ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် သာစည်-အောင်ပန်းလမ်းပိုင်း နှင့် ချိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ယခုလမ်းပိုင်းသည် ရန်ကုန်-မန္တလေးလမ်းပိုင်း နှင့် လွိုင်ကော်မြို့ကို တိုက်ရိုက် ဆက်သွယ်ပေးမည် ဖြစ်သည်။ တပ်ကုန်း-ပင်လောင်း လမ်းပိုင်း ကယားပြည်နယ် မြို့တော် လွိုင်ကော်ကို ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် သာစည်-အောင်ပန်းလမ်းပိုင်း နှင့် ချိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ယခုလမ်းပိုင်းသည် ရန်ကုန်-မန္တလေးလမ်းပိုင်းအား ပင်လောင်းမြို့မှတစ်ဆင့် တိုက်ရိုက် ဆက်သွယ်ပေးမည် ဖြစ်သည်။ ဆင်သေရထားလမ်းခွဲမှ တောင်ခြေအထိ တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းများ ရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။ ကိုးကား မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရထားလမ်းများ