အနာဂါမ်ဟူသည် တတိယမဂ်ဉာဏ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခေါ်ဆိုသည်။ အနာဂါမ်သည် အနာဂါမိမဂ်ကို ရသောသူ ဖြစ်သည်။ အနာဂါမ်တို့သည် ဗြဟ္မာဖြစ်ချင်သည့် တပ်မက်မှုသာ ရှိပြီး အခြားမည်သည့်တပ်မက်မှုမှ မရှိတော့ပေ။ သေလွန်သည့်အခါ ဗြဟ္မာဖြစ်ရပြီး ဗြဟ္မာအဖြစ်နှင့်ပင် ရဟန္တာဖြစ်ကာ နိဗ္ဗာန် ရောက်သည်။ အနာဂါမ်၏အင်္ဂါလက္ခဏာ ၆-ပါး အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤအင်္ဂါခြောက်ပါးနှင့်ပြည့်စုံ၏ဟု အင်္ဂုတ္တိုရ်ဆက္က၌ဆိုသည်။ (၁) မဆုတ်နစ်သောသဒ္ဓါရှိခြင်း၊ (၂) မကောင်းမှုတို့၌လွန်စွာရှက်ခြင်း၊ (၃) ဒုစရိုက်မှုတို့၌ လွန်စွာကြောက်ခြင်း၊ (၄) လွန်ကဲသောဝီရိယရှိခြင်း၊ (၅) သတိတရားလွန်စွာကောင်းခြင်း၊ (၆) ပညာအဆင်အခြင်လွန်စွာရှိခြင်း။ အနာဂါမ် (၅) မျိုး အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤဘဝ၌ ရဟန္တာဖြစ်၍ ငြိမ်းသောပုဂ္ဂိုလ်၊ ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွားရသောပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ (၂) မျိုး ရှိ၏။ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တိုင်း သုဒ္ဓါဝါသဘုံသို့ ရောက်ကြသည် မဟုတ်ကြောင်းလည်း ရှိသေး၏။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံ၌ - အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ၅-မျိုးကို ရေတွက်ပြထားသည်။ (က) အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ... အဝိဟာဘုံစသည်၌ ဖြစ်၍ အသက်အပိုင်း အခြား အလယ်ကိုမလွန်ဘဲ ရဟန္တာဖြစ်လတ္တံ့သော အနာဂါမ်။ (ခ) ဥပဟစ္စ ပရိနိဗ္ဗာယီ... အသက်အပိုင်းအခြား အလယ်ကိုလွန်၍ ရဟန္တာ ဖြစ်လတ္တံ့သော အနာဂါမ်။ (ဂ) အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ... အားမထုတ်ရမူ၍ ချမ်းသာစွာ ကိလေသ ပရိနိဗ္ဗာန် ပြုလတ္တံ့သော အနာဂါမ်။ (ဃ) သသင်္ခါရ ပရိနိဗ္ဗာယီ... အားထုတ်လျက် ချမ်းသာစွာ ကိလေသ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလတ္တံ့သော အနာဂါမ်။ (င) ဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမိ... အဝိဟာဘုံမှ အစဉ်အတိုင်း တက်လာ၍ အကနိဋ္ဌဘုံ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလတ္တံ့သော အနာဂါမ်။ အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်ပေါင်း “၄၈” ဦး တဖန် ဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမိ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ၄-မျိုးပြား၍ ပြပြန်၏။ (က) ဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမိ။ (ခ) ဥဒ္ဓံသောတ န အကနိဋ္ဌဂါမိ... အဝိဟာဘုံမှ အစဉ်အတိုင်းတက်၍ သုဒဿီဘုံ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်။ (ဂ) န ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိ... သုဒဿီဘုံမှ အကနိဋ္ဌဘုံသို့ သွား၍ ပရိနိဗ္ဗာန် ပြုသော အနာဂါမ်။ (ဃ) နဥဒ္ဓံသောတ နအကနိဋ္ဌဂါမိ... အောက်သုဒ္ဓါဝါသ ၄-ဘုံတွင် ဖြစ်ရာဘုံ၌သာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်။ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်ကို သုံးမျိုးပြား၍ ပြပြန်၏။ (က) အဝိဟာဘုံ၌ဖြစ်၍ ကမ္ဘာ-တရာအထက်၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်။ (ခ) ကမ္ဘာ-နှစ်ရာအထက်၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်။ (ဂ) ကမ္ဘာ-ငါးရာမရောက်မီအတွင်း၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်။ အဝိဟာဘုံ၌ ဤအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဂါမ် သုံးဦး၊ ဥပဟစ္စ ပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဂါမ် တဦး၊ ဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမိ အနာဂါမ် တဦး၊ ပေါင်း ၅-ဦး ရှိသကဲ့သို့ အတပ္ပါဘုံ၊ သုဒဿဘုံ၊ သုဒဿီဘုံတို့၌လည်း ၅-ဦးစီရှိကြ၏။ (၅x၄=၂၀)ဦး အကနိဋ္ဌဘုံ၌ကား ဥဒ္ဓံသောတ အနာဂါမ်မရှိနိုင်၍ ၄-ဦးသာ ရှိ၏၊ (၂၀+၄-၂၄) ဦး၊ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်ပေါင်း ၂၄-ဦးရှိရာတွင် တဖန် အသင်္ခါရ ပရိနိဗ္ဗာယီ၊ သသင်္ခါရ ပရိနိဗ္ဗာယီ ၂-ဦးဖြင့် ပွားပြန်လျှင် အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်ပေါင်း “၄၈” ဦးဖြစ်၏။ အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်ပုံ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာဉာဏ်ဆယ်တန်ကို အားထုတ်ပြန်သည်ရှိသော် အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်၏။ ကိလေသာဓာတ်စု အကုန်သေ၏၊ ဘဝပဋိသန္ဓေမရှိတော့ပြီ။ ပစ္စဝေက္ခဏာဝီထိမှာ ကြွင်းကိလေသာကို ဆင်ခြင်သော ပဉ္စမဝီထိ မရပြီ။ (၄) ဝီထိသာ ရှိတော့သည်။ ဈာနအနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ရူပဘုံ၌ဖြစ်သော သောတာပန် သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့မှာ ကာမဘုံသို့ပြန်မလာတော့ဘဲ ထိုရူပဘုံ၌ပင် ပရိဗ္ဗာန် စံကြသောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ် ၂-ဦးကို ဈာနအနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဖွင့်ပြထား၏။ ။ သရဒသုတ်-ဈာန်ရသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ စုတေလျှင် ကာမဘုံ၌ မဖြစ်ဘဲ ဗြဟ္မာဘုံ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ဈာန အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်ခေါ်ကြောင်း ဖွင့်ပြထား၏ ကရဇကာယသုတ်၊ ဘူမိသီသ ၃-ဘုံ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံ၊ အကနိဋ္ဌဘုံ၊ နေဝသညာနာသညာယတနဘုံ၊ ဤသုံးဘုံ၌ဖြစ်ကြသော အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မည်သည့်ဘုံသို့မျှ မပြောင်းရွှေကြတော့ဘဲ ထိုသုံးဘုံ၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူကြ၏။ ပိဋကတ်တော်လာ အနာဂါမ်များ ပဉ္စဂ္ဂဒါယကပုဏ္ဏား-မလှူရဘဲ မစားတတ်သော ပုဏ္ဏားကြီး၊ ၎င်းပုဏ္ဏားကြီး၏ စားဆဲထမင်း ထက်ဝက်ကို အလှူခံ၍ ဘိက္ခုမည်ပုံ ဖြေကြားရာ၎င်းပုဏ္ဏားကြီး အနာဂါမ် တည်သွားသည်။ သုဘာထေရီမ-အတင်းကပ်ချွဲနေသော ဣတ္ထိဓုတ္တတယောက်အား အနာဂါမ် သုဘာထေရီမလေးက မျက်လုံးကို ထုတ်ယူ၍ ပေးလိုက်သူ ဖြစ်သည်။ ။ မာတိကာဒါယိကာမကြီး-၎င်းဥပါသိကာမကြီးက ဦးစွာ အနာဂါမ်ဖြစ်၍ ရဟန်းတော် (၆၀)အား သင့်လျော်သော အာဟာရများကို လှူဒါန်းသောကြောင့် အားလုံးရဟန္တာ ဖြစ်ကြကြောင်း ဟောထားသော အညတရဘိက္ခုဝတ္ထု။ မာနဒိန္န ဥပါသကာ-မာနဒိန္နသုတ်၌ မရဏန္တိက ဝေဒနာကို သည်းခံနိုင်ရန် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးကို အားထုတ်ရမည်ဟု ဟောထား၏၊ ၎င်းမာနဒိန္န ဥပါသကာမှာ အနာဂါမ်ဖြစ်၏။ မိလက္ခတိဿမထေရ်-မုဆိုးကြီးဘဝမှ ရဟန္တာဖြစ်သောမထေရ်၊ စူဠပိဏ္ဍပါတိကမထေရ်က အဝီစိငရဲမှ ပိုးစုံးကြူးပမာဏမျှရှိသော မီးလျှံ အနည်းငယ်ကိုယူ၍ ရေသဖန်းသားစသော ထင်းစိုပုံကြီးအတွင်းသို့ ပစ်ချလိုက်ရာ တခဏချင်း ပြာဖြစ်သွားပုံကိုမြင်၍ သံဝေဂရပြီး ရဟန်းပြု တရားအားထုတ်လိုက်ရာ အနာဂါမ်ဖြစ်သွားကြောင်း၊ ထိနမိဒ္ဓနှိပ်စက်လာသောအခါ ရေစိုသော ကောက်ရိုး ကရွတ်ခွေကို ခေါင်းပေါ်တင်၍ အားထုတ်ခဲ့ပုံ၊ ထေရိကာမင်းသမီး-ဟင်းအိုး မီးလောင်သည်ကိုမြင်၍ အနာဂါမ် တည်သွားသည်၊ အညတရာထေရီ- ဆွမ်းသင်္ကန်း ပန်းနံ့သာ စသည်လှူရကျိုး၊ ဟင်းအိုးမီးလောင်သည်ကို မြင်၍ လူဘဝနှင့်ပင် အနာဂါမ် တည်သွား၏။ ရာဇဂြိုလ်ပြည်၌ ဘုရားရှင်လက်ထက်တော်က အနာဂါမ်လူခေါင်းဆောင်ပေါင်း ၅၀၀ရှိ၍ တယောက်တယောက်တွင် ၅၀၀-စီ အခြံအရံရှိကြကြောင်း၊ သဘိယသုတ်-သဘိယပရိဗ္ဗိုဇ်၏ အတိတ်, ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္ထု၊ အနာဂါမ် ဗြဟ္မာကသင်ပေးသော ပုစ္ဆာ ၂၀-ကို ဘုရားရှင်အား မေးလျှောက်၍ ဖြေကြားထားတော်မူပုံ၊ သာသနာပ၌ သမဏဗြဟ္မဏ အစစ်တို့ မရှိပုံ သိစေရန် အကျယ်ဟောထား၏၊ သိရိဝဍ္ဎသူကြွယ်-သိရိဝဍ္ဎသုတ်၌ မရဏန္တိကဝေဒနာကို သည်းခံနိုင်ရန် သတိပဋ္ဌာန်ကို ပွါးများရမည်ဟု ဟောထား၏။ ။ ၎င်းသိရိဝဍ္ဎမှာ အနာဂါမ် သူကြွယ် ဥပါသကာဖြစ်၏။ သီရိမာပြည့်တန်ဆာမ-သီရိမာပြည့်တန်ဆာမ (သောတာပန်)သည် စုတေသောအခါ ယာမာဘုံတွင် သုယာမနတ်မင်းကြီး၏ မိဖုရားဖြစ်ကြောင်း ဖွင့်ပြထားပြန် ၏။ ဝိဇယသုတ်အဆုံးတွင်၎င်းနတ်မိဖုရားကြီးသည် အနာဂါမ်ဖြစ်သွားကြောင်း ဖွင့်ပြထားပြန်၏၊ ဥဂ္ဂသူကြွယ်-ဥဂ္ဂသုတ်(ပ)၊ ၎င်း သေဌေး၏အံ့ဘွယ် ၈-ပါးကို ဟောထား၏၊ အနာဂါမ်ဖြစ်သောကြောင့် အားလုံးမယားများကိုလည်း ပေးလှူပစ်ကြောင်း။ ဥပက အာဇီဝက- ၎င်းဥပကကြီးသည် ဆာဝါဟူ၍ ခေါ်နေကြသော စာပါသတို့သမီး ကလေးနှင့် ပေါင်းသင်းပြီး သုဘဒ္ဒအမည်ရှိသော သားတယောက်ရပြီးနောက် ဘုရားရှင်ထံရောက်ပြီး အနာဂါမ်ဖြစ်သွား၏၊ ယခုအခါ အဝိဟာဘုံရောက်၍ ရဟန္တာ ဖြစ်သွားလေပြီ။ ။ ဂေါဃာတကပုတ္တ- နွားလျှာကို လှီးပြီး ချက်စားရာ ထမင်းစားစဉ်ပင် လျှာပြတ်ကျသေ၍ အဝီစိငရဲရောက်ရပုံ၊ ၎င်း၏သား မူကား အနာဂါမ် တည်သွား၏။ စူဠအနာထပိဏ်သေးဌေး-မှာ အနာဂါမ်ဖြစ်ကြောင်း ဆိုထားပုံ၊ ဆတ္တပါဏိဥပါသက-အနာဂါမ်ဖြစ်၏၊ ပညာရှိတို့မှာ အရိုအသေ မပေးတိုင်း အမျက်မထွက်ကြကြောင်း၊ တရားတော်ကို ရိုသေစွာသင်ယူခြင်း မယူခြင်း၌ အဆင်းအနံ့ ရှိ, မရှိသော ပန်းဥပမာဖြင့် ဟောထား၏။ ဒီဃာဝုဥပါသကာ-ဒီဃာဝုဥပါသကသုတ်၌ ဗုဒ္ဓ၊ ဓမ္မ၊ သံဃ အနုဿတိ သုံးပါးပွားရန် အရိယာကန္တသီလလုံခြုံရန်၊ သဗ္ဗသင်္ခါရ၌ အနိစ္စ စသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းရန် ဟောထား၏၊ ၎င်းဥပါသကာမှာ အနာဂါမ်ဖြစ်၏။ ဓမ္မဒိန္ဒာ ဥပါသကာ-ဓမ္မဒိန္နသုတ်၌ ရတနာသုံးပါး၌သက်ဝင်ယုံကြည်မှု၊ ၅-ပါးသီလလုံခြုံမှု၊ ဤလေးပါးမှာ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ မြဲကြကြောင်း၊ ဥပါသကာ ၅၀၀-စီ အခြံအရံရှိသူ ခေါင်းဆောင် အနာဂါမ် ဥပသကာ ၇-ယောက်တွင် ဤဓမ္မဒိန္ဒာ ဥပါသကာလည်း တယောက်အပါအဝင် ဖြစ်၏။ ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏား-ဗြဟ္မာယုသုတ်၌ ဘုရားရှင်ခန္ဓာကိုယ်၌ ၃၂-ပါးသော လက္ခဏာတော်ကြီးများ ပြည့်စုံ-မပြည့်စုံ စုံစမ်းရာ ပြည့်စုံသည်ကို သိရမြင်ရ၍ ဘုရားရှင်အား ကြည်ညိုလာသော ပုဏ္ဏားကြီး တရားနာပြီးနောက် အနာဂါမ်တည်သွား၏၊ ဗာဝရီရသေ့ကြီး-က ဘုရားရှင်ထံသို့ ပုစ္ဆာ မေးရန် ပုဏ္ဏားလူမျိုး ရသေ့လုင် ၁၆-ယောက်ကို စေလွှတ်ခဏ်း၊ စူဠနိ-ပါ-၁၊ ပါရာယနဝဂ္ဂ၊ ဝတ္ထုဂါထာ။ ။ ဗာဝရီရသေ့ကြီးမှာ အနာဂါမ် တည်သွားကြောင်း၊ သဟမ္ပတိဗြဟ္မာမင်း-ဘုရားရှင်ထံ တရားဟောရန် လာ၍ တောင်းပန်သူဖြစ်သည်၊ ဤ၌ ပဌမဈာန်ဘုံသားဖြစ်၏ဟု ဖွင့်ပြထား၏၊ ဤ၌ကား အနာဂါမ်ဖြစ်ပြီးလျှင် သုဒ္ဓဝါသဘုံ၌ ဖြစ်ကြောင်း ဖွင့်ပြထားပြန်၏။ ။ သုဘာဇီဝကမ္မဝနိကာထေရီ- အနာဂါမ် ထေရီမလေးကို မိန်းမကြူးတယောက်က မျက်လုံးလေးက ချစ်စဘွယ်ဟု အတင်းကပ်ခွဲနေသောကြောင့် မျက်လုံးကို ထုတ်၍ ပေးလိုက်ပုံ၊ အနောပမာထေရီ- အဆင်းလှ၍ ဝိုင်းအုံ တောင်းကြသော်လည်း မရကြဘဲ လူဘဝကပင် အနာဂါမ်တည်ပြီးနောက် ဘိက္ခုနီဘဝတွင် ရဟန္တာဖြစ်သွား၏။ အရိဋ္ဌရဟန်း-အရိဋ္ဌသုတ်၌ အာနာပါနဿတိ ပွားများ အားထုတ်ရပုံကို ဟောထား၏၊ ဤအရိဋ္ဌရဟန်းကား အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ အမူအရာ အနာဂါမ်ဖြစ်လာသော ဝိသာခသေဌေးသည် သေဌေးကတော် ဓမ္မဒိန္နာက လက်ကမ်းလာသည်ကိုလည်း လှမ်းမဆွဲကိုင်၊ ကြည့်လည်းမကြည့်၊ မယားနှင့်လည်း ထမင်းအတူမစား၊ တယောက်တည်း သီးခြားအိပ်၏၊ မယားနှင့်တကွ ရှိပစ္စည်း ကုဋေ ၈ဝ ကိုလည်း လုံးဝ တွယ်တာမှုမရှိ၊ ဤ အမှတ်အသား များကား ကာမရာဂကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်မှုကြောင့်တည်း၊ ဒေါသကိုလည်း အရှင်းပယ်ထားလေပြီ။ ။ ဝိသာခ သေဌေးက သေဌေးကတော် ဓမ္မဒိန္နာအား ပြောပြပုံ၊ အနာဂါမ် ဥဂ္ဂသေဌေးက ကချေသည်များကို စွန့်ပစ်ပုံ၊ မယားများကိုလည်းစွန့်ပစ်ပုံ၊ ဒု-သုတ်လည်းနည်းတူ။ ။ မာဂဏ္ဍီပုဏ္ဏားကြီးတို့ လင်မယား အနာဂါမ် တည်ပြီးနောက် ခွဲခွါ၍ ရဟန်း ပြုကြပုံ၊ နန္ဒမာတာ အနာဂါမ် ဥပါသိကာမကြီးအား လင်ဟောင်းနတ်သားကလာ၍ ကိုယ်ထင်ရှားပြသော်လည်း မဖေါက်ပြန်တော့ကြောင်း၊ ကြောက်လန့်မှုလည်း မရှိကြောင်း၊ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့မှာ မဂ်ဖြင့် ဗြဟ္မစရိယ ဧကဘတ္တိကကိစ္စတို့ တပါတည်း ပါလာကြောင်း၊ အဗြဟ္မစရိယ သိက္ခာပုဒ်၊ ဝိကာလ ဘောဇန သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ထူး၍ မစောင့်ရှောက်ရဘဲ လုံခြုံတော့ပြီ ဟူလို။ အနာဂါမ် လူတို့မှာ ဝိကာလဘောဇန သိက္ခာပုဒ်လည်း မြဲကြ၏ဟု တိကျစွာ ဆိုထားပုံ၊ ရဟန်းတော်တို့မှာ ဝိကာလ ဘောဇန သိက္ခာပုဒ်ကို မပညတ်မီကပင် မဂ်ရသည်နှင့် တပြိုင်နက် နေလွဲ အခါ၌ စားသောက်မှု မပြုကြတော့ကြောင်း၊ အနာဂါမ် ရဟန္တာတို့မှာ စေတသိကဒုက္ခမရှိတော့ကြောင်း။ ။ အနာဂါမ်ဖြစ်လျှင် လက်ဝတ် လက်စား စသော တန်းဆာတို့ကို ဆင်မြန်း ဝတ်ဆင်ခြင်း မပြုတော့ကြောင်း၊ ယောက်ျားဖြစ်လျှင် မိန်းမတို့၏ အတွေ့အထိကို တွေ့ထိခြင်းမရှိ၊ မိန်းမဖြစ်လျှင် ယောက်ျားတို့၏ အတွေ့အထိကို တွေ့ထိခြင်း မရှိတော့ကြောင်း၊ အစားအသောက်၌လည်း လျှပ်ပေါ်ခြင်း မရှိတော့ကြောင်း၊ ကိုးကား ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ဝိပဿနာ