科布多

科布多（ᡴᠣᠪᡩᠣ），一作和卜多，原為中國清代城名，後用作地區名。雍正八年（1730年）始築科布多城（今蒙古國科布多省省會）。乾隆二十六年（1761年）置科布多參贊大臣，統轄杜爾伯特部及阿爾泰山一帶諸部落。此後，科布多參贊大臣管轄的地域也被稱為「科布多」。其轄地大致相當於今蒙古國科布多省、巴彥烏列蓋省、烏布蘇省大部分地區，俄羅斯與阿爾泰邊疆區東南部、阿爾泰共和國、及圖瓦共和國唐努山以南地區，中國新疆阿勒泰地區烏倫古河-額爾齊斯河以北，哈薩克斯坦東哈薩克斯坦州東北一隅。同治三年（1864年），科布多西北的阿爾泰淖爾烏梁海被俄國割佔。1907年，分阿爾泰山一帶置阿爾泰。外蒙古獨立後，科布多於1912年被外蒙古軍隊佔領，分屬杜爾伯特達賴汗部和烏恩卓里克圖汗部管理。1919年，北洋軍佔領外蒙古，科布多地區由北洋政府設官治理。1921年蒙古革命後，北洋軍被驅逐出境，外蒙古執政的蒙古人民黨廢除封建王公盟旗制度，於1923年將二部合併為「欽達木尼烏拉省」（Чандмань уулын аймаг）。1931年2月，行政區劃變更，在欽達木尼烏拉省的基礎上設立烏布蘇省和科布多省。

## 沿革

清代初年，科布多一帶各部落附屬於蒙古準噶爾部。乾隆年間征伐準噶爾，衛拉特蒙古杜爾伯特部、輝特部及烏梁海各部陸續歸附。乾隆二十六年（1761年），以扎拉豐阿為科布多參贊大臣，駐科布多城。嘉慶末，科布多參贊大臣統轄八部三十二旗：

- 杜爾伯特部 十六旗
- 杜爾伯特左翼十一旗（賽音濟雅哈圖左翼盟）
- 杜爾伯特汗旗（特固斯庫魯克達賴汗旗）
- 杜爾伯特左翼中旗
- 杜爾伯特左翼中左旗
- 杜爾伯特左翼中前旗
- 杜爾伯特左翼中後旗
- 杜爾伯特左翼中上旗
- 杜爾伯特左翼中下旗
- 杜爾伯特左翼中前左旗
- 杜爾伯特左翼中前右旗
- 杜爾伯特左翼中後左旗
- 杜爾伯特左翼中後右旗
- 杜爾伯特右翼三旗（賽音濟雅哈圖右翼盟）
- 杜爾伯特右翼前旗
- 杜爾伯特右翼前右旗
- 杜爾伯特右翼中右旗
- 輝特部 二旗（附牧於杜爾伯特部）
- 輝特下前旗（附杜爾伯特左翼）
- 輝特下後旗（附杜爾伯特右翼）
- 札哈沁部 二旗
- 札哈沁三等信勇公旗
- 札哈沁總管旗
- 科布多額魯特部 一旗
- 額魯特總管旗
- 明阿特部 一旗
- 明阿特旗
- 阿爾泰烏梁海 七旗
- 阿爾泰烏梁海左翼四旗：副都統旗、散秩大臣旗、總管旗二
- 阿爾泰烏梁海右翼三旗：散秩大臣旗、總管旗二
- 阿爾泰淖爾烏梁海 二旗
- 阿爾泰淖爾烏梁海總管旗二
- 新土爾扈特部 二旗（青塞特奇勒圖盟）
- 新土爾扈特左旗
- 新土爾扈特右旗
- 新和碩特部 一旗
- 新和碩特旗

同治三年（1864年），中俄簽訂《勘分西北界約記》，阿爾泰淖爾烏梁海割讓予俄羅斯帝國。不久新疆各地爆發民變，塔爾巴哈臺借科布多所屬阿爾泰烏梁海一帶安置流民。同治六年（1867年），於新土爾扈特部布倫托海置布倫托海辦事大臣，以李雲麟為之。同治八年（1869年）裁撤布倫托海辦事大臣，布倫托海事務仍由科布多參贊大臣管轄。光緒三十二年十二月（1907年初），置阿爾泰辦事大臣，阿爾泰烏梁海、新土爾扈特、新和碩特三部改隸阿爾泰。

宣統三年（1911年）武昌起義發生後，外蒙古的王公們在俄羅斯支持下擁立第八世哲布尊丹巴呼圖克圖為博克多汗，宣佈外蒙古獨立，隨後派兵進攻烏里雅蘇臺和科布多。杜爾伯特汗噶勒章那木濟勒和那朝克道爾吉貝子（Нацагдорж бэйс）效忠清朝，仍聽科布多參贊大臣溥𨬔節制。然而，噶勒章那木濟勒的長子圖們德勒格爾扎布宣誓向博克多汗效忠，並利用自己的影響力，使科布多地區的大部份王公均歸附了博克多汗國。1912年5月，黑喇嘛丹畢堅贊、馬克思爾扎布等率外蒙古軍隊圍困科布多城。北洋政府電令新疆督軍楊增新派兵援救，但新疆援軍因俄國阻撓等原因遲遲不能開拔。8月，博克多汗國攻陷科布多城，驅逐了溥𨬔，不久科布多全境皆被博克多汗國佔領。戰後，博克多汗國在科布多地區的賽音濟雅哈圖左翼盟（Сайн заяатын зүүн гарын чуулган）設杜爾伯特達賴汗部（Дөрвөд Далай хан аймаг），歸杜爾伯特汗圖們德勒格爾扎布統領，下轄12旗；在賽音濟雅哈圖右翼盟（Сайн заяатын баруун гарын чуулган）設烏恩卓里克圖汗部（Үнэн Зоригт Хан аймаг），歸卓里克圖汗索特那木札木柴統領，下轄15旗。

1923年，蒙古人民黨執政當局依據山川河流對全國省、縣進行改名，左、右兩翼盟的兩個艾馬克被合併為「欽達木尼烏拉省」（Чандмань уулын аймаг），原杜爾伯特達賴汗部更名為「杜爾伯特達賴汗旗」（Дөрвөд Далай ханы хошуу）、原烏恩卓里克圖汗部更名為「巴彥欽達木尼烏拉旗」（Баянчандмань уулын хошуу）。1931年2月，行政區劃變更，在欽達木尼烏拉省的基礎上設立烏布蘇省和科布多省。

## 科布多地區的旗

科布多地區下屬以下的旗：

清代旗名｜博克多汗時期旗名｜設立時間｜始封者｜下屬蘇木數｜備註

賽音濟雅哈圖左翼盟/杜爾伯特達賴汗部

賽音濟雅哈圖左翼盟下前旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад баруун хошуу｜巴特爾扎薩克旗Баатар засгийн хошуу｜1755｜一等台吉達瑪璘тэргүүн зэргийн тайж Дамиран｜2

賽音濟雅哈圖左翼盟中左旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад зүүн хошуу｜岱青扎薩克旗Дайчин засгийн хошуу｜1754｜多羅貝勒色布丹төрийн бэйл Сэвдэн

賽音濟雅哈圖左翼盟杜爾伯特汗旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы Дөрвөд ханы хошуу｜杜爾伯特達賴汗旗Дөрвөд Далай ханы хошуу｜1754｜和碩親王杜爾伯特達賴汗車凌хошой чин ван төгс хүлэг далай хан Цэрэн｜10

賽音濟雅哈圖左翼盟中上旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад дээд хошуу｜濟農扎薩克旗Жонон засгийн хошуу｜1754｜固山貝子瑪什巴圖хошууны бэйс Машбат｜1

賽音濟雅哈圖左翼盟中後左旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад хойд зүүн хошуу｜墨爾根扎薩克旗Мэргэн засгийн хошуу｜1754｜一等台吉恭沙喇тэргүүн зэргийн тайж Гүншар｜1

賽音濟雅哈圖左翼盟中前旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад өмнөд хошуу｜薩如拉札薩克旗Саруул засгийн хошуу｜1754｜輔國公剛улсад туслагч гүн Ган｜1

賽音濟雅哈圖左翼盟中後旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад хойд хошуу｜徹辰扎薩克旗 Сэцэн засгийн хошуу｜1754｜輔國公巴圖蒙克улсад туслагч гүн Батмөнх｜1

賽音濟雅哈圖左翼盟中前右旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад өмнөд баруун хошуу｜衛征扎薩克旗Үйзэн засгийн хошуу｜1754｜固山貝子班珠爾хошууны бэйс Банжур｜1

賽音濟雅哈圖左翼盟中後右旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад хойд баруун хошуу｜胡日查扎薩克旗Хурц засгийн хошуу｜1754｜一等台吉巴爾тэргүүн зэргийн тайж Бар｜1

賽音濟雅哈圖左翼盟中前左旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад өмнөд зүүн хошуу｜伊泰扎薩克旗Эетэй засгийн хошуу｜1754｜一等台吉翁滾тэргүүн зэргийн тайж Өвгөн｜1

賽音濟雅哈圖左翼盟中下旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад доод хошуу｜額爾德尼扎薩克旗 Эрдэнэ засгийн хошуу｜1754｜達什敦多克｜1

賽音濟雅哈圖左翼盟中旗Дөрвөдийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганы дундад хошуу｜恩赫扎薩克旗Эрх засгийн хошуу｜1754｜多羅郡王車凌蒙克төрийн жүн ван Цэрэнмөнх｜1

賽音濟雅哈圖右翼盟/烏恩卓里克圖汗部

科布多參贊大臣下屬阿爾泰烏梁海右翼散秩大臣旗Алтайн урианхайн баруун гарын сул сайдын хошуу｜阿爾泰烏梁海右翼達爾罕扎薩克旗Алтайн Урианхайн баруун гарын Дархан засгийн хошуу｜1756｜4

科布多參贊大臣下屬阿爾泰烏梁海右翼總管旗Алтайн урианхайн баруун гарын бүгдийн даргын хошуу｜阿爾泰烏梁海右翼薩如拉扎薩克旗Алтайн Урианхайн баруун гарын Саруул засгийн хошуу｜1756｜3

科布多參贊大臣下屬阿爾泰烏梁海左翼散秩大臣旗Алтайн урианхайн зүүн гарын сул сайдын хошуу｜阿爾泰烏梁海伊特格木吉圖扎薩克旗Алтайн Урианхайн Итгэмжит засгийн хошуу｜1756｜1

科布多參贊大臣下屬阿爾泰烏梁海右翼散秩大臣旗Алтайн урианхайн баруун гарын сул сайдын хошуу｜阿爾泰烏梁海右翼的玉斯特扎薩克旗Алтайн Урианхайн баруун гарын Ёст засгийн хошуу｜1756｜4

科布多參贊大臣下屬阿爾泰烏梁海左翼總管旗Алтайн урианхайн зүүн гарын бүгдийн даргын хошуу｜阿爾泰烏梁海左翼卓里克圖扎薩克旗Алтайн Урианхайн зүүн гарын Зоригт засгийн хошуу｜1756｜3

賽音濟雅哈圖右翼盟前右旗Дөрвөдийн баруун гарын Сайн заяатын чуулганы өмнөд баруун этгээдийн хошуу｜畢希勒爾圖扎薩克旗Бишрэлт засгийн хошуу｜1754｜多羅貝勒剛多爾濟төрийн бэйл Гандорж｜2

賽音濟雅哈圖右翼盟中右旗Дөрвөдийн баруун гарын Сайн заяатын чуулганы дундад баруун этгээдийн хошуу｜厄魯爾圖扎薩克旗Ерөөлт засгийн хошуу｜1754｜固山貝子根敦хошууны бэйс Гэндэн｜2

科布多參贊大臣下屬阿爾泰烏梁海左翼總管旗Алтайн урианхайн зүүн гарын бүгдийн даргын хошуу｜額泰扎薩克旗Эетэй засгийн хошуу｜1756｜2

賽音濟雅哈圖右翼盟前旗（扎薩克和碩親王旗）Дөрвөдийн Сайн заяатын баруун гарын чуулганы өмнөд засаг хошой чин вангийн хошуу｜烏恩卓里克圖汗旗Үнэн зоригт ханы хошуу｜1754｜和碩親王車凌烏巴什хошой чин ван Цэрэн-Увш｜12

科布多參贊大臣下屬扎哈沁總管旗Ховдын сайдын харьяа захчины захчины бүгдийн даргын хошуу｜扎哈沁徹辰扎薩克旗Захчины сэцэн засгийн хошуу｜1761｜4

科布多參贊大臣下屬扎哈沁公旗Ховдын сайдын харьяа захчины захчины гүнгийн хошуу｜西扎哈沁扎薩克貝子旗Захчины өрнөд засаг бэйсийн хошуу｜1800｜伊特格勒圖巴特爾公瑪木特итгэлт баатар гүн Мамуд｜1

科布多參贊大臣下屬阿爾泰烏梁海左翼副都統旗Алтайн урианхайн зүүн гарын мэйрэн зангийн хошуу｜楚圖勒圖扎薩克旗Зүтгэлт засгийн хошуу｜1756｜副都統赤倫мэйрэний занги Чулуун｜4

科布多參贊大臣下屬明阿特總管旗Ховдын сайдын харьяа мянгадын бүгдийн даргын хошуу｜明阿特岱青扎薩克旗Мянгадын дайчин засгийн хошуу｜1766｜1

科布多參贊大臣下屬額魯特總管旗Ховдын сайдын харьяа Өөлдийн бүгдийн даргын хошуу｜額魯特衛征札薩克旗Өөлдийн Үйзэн засгийн хошуу｜1764｜1

賽音濟雅哈圖右翼盟下後旗Дөрвөдийн баруун гарын Сайн заяатын чуулганы доод хойт хошуу｜蘇吉格圖扎薩克旗Сүжигт засгийн хошуу｜1754｜頭等台吉羅卜藏тэргүүн зэрэг тайж Лувсан｜1

## 參考文獻

- 嘉慶重修《大清一統志》
- 光緒《欽定大清會典事例》，全國圖書館文獻縮微複製中心影印殿本
- 《清史稿》，中華書局點校本
- 譚其驤等，1974，《中國歷史地圖集》，北京：中國地圖出版社