扎薩克圖汗部

扎薩克圖汗部，又作札薩克圖汗部，又稱喀爾喀西路、札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟、札克河源畢都哩雅諾爾盟，是清代喀爾喀蒙古四部之一。康熙三十年（1691年）置。1911年外蒙古獨立後被博克多汗國沿用。1923年，更名為「杭特希爾烏拉省」（Хан Тайшир уулын аймаг）。其地大致相當於今蒙古國戈壁阿爾泰省以及庫蘇古爾省、扎布汗省、烏布蘇省的部分地區。

## 沿革

1596年，被阿巴岱立為汗的喀爾喀右翼長賚瑚爾汗之子素巴第被推舉為「扎薩克圖汗」，成為第一代扎薩克圖汗。皇太極征服漠南蒙古後以右翼蒙古宗主自居，與後金敵對。

康熙二十七年（1688年），厄魯特蒙古準噶爾部入侵喀爾喀三部，此時扎薩克圖汗沙喇已被殺，其弟策旺扎布投奔清朝。三十年（1691年），策旺扎布赴多倫諾爾覲見康熙皇帝，受封為扎薩克和碩親王，置扎薩克圖汗部。次年，編扎薩克圖汗部為九旗：

- 扎薩克圖汗部中旗（扎薩克圖汗旗）
- 扎薩克圖汗部左翼左旗
- 扎薩克圖汗部左翼右旗（《平定朔漠方略》無此旗）
- 扎薩克圖汗部右翼左旗
- 扎薩克圖汗部右翼右旗
- 扎薩克圖汗部左翼前旗
- 扎薩克圖汗部右翼前旗
- 扎薩克圖汗部左翼後旗
- 扎薩克圖汗部右翼後旗

康熙四十二年（1703年），晉封策旺札布為扎薩克圖汗。雍正十年（1732年）削策旺札布汗爵，以其叔父之子、右翼左旗扎薩克格哷克延丕勒襲扎薩克圖汗位，兼管扎薩克圖汗旗與右翼左旗，從此二者視為一旗。乾隆時扎薩克圖汗部增至十八旗，與所附輝特部一旗，共十九旗，會盟於札克河源頭之畢都爾諾爾（湖），滿語稱河源為「畢拉色欽」（ᠪᡳᡵᠠᠰᡝᡴᡳᠶᡝᠨ），故稱札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟。

- 扎薩克圖汗部中左翼左旗，康熙三十三年（1694年）置
- 扎薩克圖汗部右翼後末旗，康熙三十六年（1697年）置
- 扎薩克圖汗部中右翼末次旗，康熙四十八年（1709年）置
- 扎薩克圖汗部中右翼末旗，康熙五十三年（1714年）置
- 扎薩克圖汗部右翼右末旗，雍正二年（1724年）置
- 扎薩克圖汗部左翼後末旗，雍正四年（1726年）置
- 扎薩克圖汗部左翼中旗，雍正六年（1728年）置
- 扎薩克圖汗部中右翼左旗，乾隆二十年（1755年）置
- 扎薩克圖汗部中左翼右旗，乾隆二十一年（1756年）置
- 扎薩克圖汗部中左翼末旗，乾隆二十二年（1757年）置
- 附輝特旗，羅布藏後裔。乾隆三十年（1765年）置，授輝特台吉拉克沁噶喇為扎薩克一等臺吉，附扎薩克圖汗部遊牧。

1911年外蒙古獨立，博克多汗國依舊沿襲清代的盟旗制度。1919年，北洋軍佔領外蒙古。1921年蒙古革命後，北洋軍被驅逐出境，蒙古人民黨上臺執政，封建王公和盟旗體制被廢除。1923年，蒙古人民黨當局依據山川河流對全國省、縣進行改名，「扎薩克圖汗艾馬克」更名為「杭特希爾烏拉省」（Хан Тайшир уулын аймаг）。1931年2月18日，廢除杭特希爾烏拉省，設立扎布汗省、庫蘇古爾省、烏布蘇省、科布多省。1940年，又從扎布汗省拆分出戈壁阿爾泰省。1941年12月11日，新設巴彥洪戈爾省。

中華民國方面，國民政府於1928年名義上設置蒙古地方，將扎薩克圖汗部劃為札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟，直至1946年正式承認其獨立，札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟在法理上仍為中華民國領土。

## 扎薩克圖汗部下屬的旗、沙畢

扎薩克圖汗部下屬以下的旗、沙畢：

清代旗名｜博克多汗時期旗名｜設立時間｜始封者｜下屬蘇木數｜備註

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼末旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад зүүн гарын адгийн хошуу｜阿海扎薩克旗Ахай засгийн хошуу｜1757｜一等台吉達什朋素克тэргүүн зэргийн тайж Дашпунцаг｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼右旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу｜墨爾根扎薩克旗Мэргэн засгийн хошуу｜1757｜輔國公巴圖濟爾噶勒улсад туслагч гүн Батжаргал｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼右末旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу｜達賴扎薩克旗Далай засгийн хошуу｜1724｜輔國公沙克扎улсад туслагч гүн Шагж｜1

扎勒堪扎呼圖克圖沙畢Жалханз хутагтын шавь｜扎勒堪扎呼圖克圖沙畢Жалханз хутагтын шавь｜1825｜五世扎勒堪扎呼圖克圖·羅桑班覺倫珠V дүрийн Жалханз хутагт Лувсанбалжирлхүндэв｜1923年後改為烏力吉圖巴彥珠勒旗（Өлзийт Баянзүрх уулын хошуу）

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼左旗Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу｜額爾德尼區扎薩克旗Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу｜1694｜多羅貝勒根惇төрийн бэйл Гэндэн｜2(另有16個烏梁海鄂拓克)

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼前旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын өмнөд хошуу｜清阿齊圖扎薩克旗Чин ачит засгийн хошуу｜1691｜輔國公袞占улсад туслагч гүн Гүнзэн｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中右翼末次旗Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу｜朝克太扎薩克旗Цогтой засгийн хошуу｜1709｜一等台吉納瑪璘藏布тэргүүн зэргийн тайж Намаринзамбу｜1

伊拉古克三呼圖克圖沙畢Ялгуусан хутагтын шавь｜伊拉古克三呼圖克圖沙畢Ялгуусан хутагтын шавь｜1867｜四世伊拉古克三呼圖克圖魯布桑桑迪布IV дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсансандив｜1926年廢除

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼左旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу｜車臣扎薩克旗Сэцэн засгийн хошуу｜1691｜多羅郡王色稜阿海төрийн жүн ван Сэрэн ахай｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼後旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын умард хошуу｜巴特爾扎薩克旗Баатар засгийн хошуу｜1691｜一等台吉額爾德尼袞布тэргүүн зэргийн тайж Эрдэнэгомбо｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼中旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад хошуу｜衛征扎薩克旗Үйзэн засгийн хошуу｜1728｜輔國公喇布坦улсад туслагч гүн Равдан｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼右旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу｜額爾德尼扎薩克旗Эрдэнэ засгийн хошуу｜1691｜多羅貝勒卓特巴төрийн бэйл Зодов｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟附盟的輝特扎薩克旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганд хавсаргасан Хойдын засгийн хошуу｜蘇吉格圖扎薩克旗Сүжигт засгийн хошуу｜1765｜輔國公巴濟улсад туслагч гүн Бажи｜1｜1731年巴濟攜噶勒丹達爾札叛逃準噶爾，1755年戰死後噶勒丹達爾札降清、被封為頭等台吉，1765年死後由其子拉克沁噶喇襲頭等台吉、並授扎薩克。

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中右翼左旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу｜達爾汗扎薩克旗Дархан засгийн хошуу｜1755｜頭等台吉普爾普車凌тэргүүн зэрэг тайж Пүрэвцэрэн｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟額爾德尼畢希日勒圖扎薩克圖汗旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы Эрдэнэ бишрэлт засагт ханы хошуу｜扎薩克圖汗旗Засагт ханы хошуу｜1691｜親王策妄扎布чин ван Цэвээнжав｜3

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中右翼末旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу｜岱青扎薩克旗Дайчин засгийн хошуу｜1704｜頭等台吉墨德卓哩克圖тэргүүн зэрэг тайж Мада зоригт｜1

諾門罕呼圖克圖沙畢Номун хан хутагтын шавь｜比格勒諾門罕呼圖克圖沙畢Бигэрийн номун хан хутагтын шавь｜1723｜一世諾門罕呼圖克圖魯布桑格勒格I дүрийн Номун хан хутагт Лувсангэлэг

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼右旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын баруун этгээдийн хошуу｜伊勒登扎薩克旗Илдэн засгийн хошуу｜1691｜固山貝子博貝хошууны бэйс Бүүвэй｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼前旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын өнмөд хошуу｜約斯特扎薩克旗Ёст засгийн хошуу｜1691｜一等台吉烏爾占тэргүүн зэргийн тайж Үржин｜1

伊特格濟圖扎薩克旗Итгэмжит засгийн хошуу｜1912｜一等台吉達什車林улсад туслагч гүн Дашцэрэн｜1｜1912年博克多汗國新設。

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼後末旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын умар адгийн хошуу｜畢西日勒圖扎薩克旗Бишрэлт засгийн хошуу｜1697｜一等台吉哈瑪爾岱青тэргүүн зэргийн тайж Хамар дайчин｜1

喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼後旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын умард хошуу｜濟農扎薩克旗Жонон засгийн хошуу｜1691｜一等台吉索諾木伊斯扎布улсад туслагч гүн Соном-Ишжав｜1

## 封爵

爵二十有二：扎薩克圖汗兼多羅郡王一人；附公品級三等台吉一人，由輔國公降襲；郡王品級扎薩克多羅貝勒一人；扎薩克鎮國公二人，一由貝勒降襲，一由扎薩克台吉晉襲；扎薩克輔國公六人，一由貝子降襲；附輔國公一人；扎薩克一等台吉八人；附輔國公一人；輝特扎薩克一等台吉一人。

## 扎薩克圖汗世系

世代｜名｜年份｜備註

中文譯名｜蒙古語原名

第一代｜素巴第｜?－?

第二代｜諾爾布｜Norbu｜?－?｜素巴第子。

第三代｜旺舒克｜Wangšuɣ｜?－?｜諾爾布子。

第四代｜成袞｜Čenggün｜?－1684年｜旺舒克弟。

第五代｜沙喇｜Šar-a｜1684年－1687年｜成袞子。

第六代｜策旺札布｜Tsëvangjab｜1703年－1732年｜沙喇弟。朋素克喇布坦族侄。1691年封為和碩親王，1703年詔加汗號。

第七代｜格哷克延丕勒｜Gelegyampil｜1732年－1741年｜朋素克喇布坦子。1732年襲汗號兼郡王。

第八代｜巴勒達爾｜Baldar｜1741年－1770年｜格哷克延丕勒子。

第九代｜齊旺巴勒齋｜Čivangbalji｜1770年－1791年｜巴勒達爾子。

第十代｜布尼拉忒納｜Büniradna｜1791年－1823年｜齊旺巴勒齋子。

第十一代｜瑪呢巴咱爾｜Manibajar｜1823年－1840年｜布尼拉忒納子。

第十二代｜車林端多布｜Čeringdondob｜1840年－1877年｜瑪呢巴咱爾子。

第十三代｜多爾濟帕拉瑪｜1877年－1898年｜車林端多布子。

第十四代｜索特木那木坦｜Sodnomrabtan｜1898年－1912年｜多爾濟帕拉瑪子。

第十五代｜車林棍布札布｜Čeringgümbujab｜1912年－1923年｜多爾濟帕拉瑪子。索特木那木坦兄。

## 參考書目

- 《清史稿》，中華書局點校本
- 譚其驤 等，1974，《中國歷史地圖集》，北京：中國地圖出版社
- 祁韻士 著，張穆 改定，包文漢 整理，1987，《清朝藩部要略稿本》，哈爾濱：黑龍江教育出版社
- 《蒙古族通史》，本書編寫組，2001，北京：民族出版社
- 《欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)》，卷之六十一至卷之六十八