赛音诺颜部

<image>

赛音诺颜部，亦作三音诺颜部、三音诺彦部、赛因诺颜部、赛盟，即喀尔喀中路，又称齐齐尔里克盟，是清代喀尔喀蒙古四部之一。雍正九年（1731年）置。1912年外蒙古独立，赛音诺颜部旗亲王被博克多汗国赐予汗号，此后赛音诺颜部更名为赛音诺颜汗部（Сайн ноён хан аймаг）。1923年10月，更名为“齐齐尔里克曼达尔省”（Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг）。其地大致相当于今蒙古国后杭爱省、巴彦洪戈尔省，以及前杭爱省、扎布汗省、南戈壁省的部分地区。

## 沿革

赛音诺颜部原隶属于土谢图汗部。其先出自达延车臣汗之子格哷森札札赉尔。格哷森札札赉尔之子诺诺和掌管喀尔喀左翼，有五子。其长子阿巴岱为土谢图汗部先祖；其第三子图蒙肯，因排抑红教（实为藏传佛教觉囊派），护持黄教（格鲁派），被达赖喇嘛授予赛音诺颜之号，地位相当于“汗”。赛音，蒙古语“好”之意；诺颜，蒙古语“官长”之意。图蒙肯次子丹津喇嘛又得到“诺门罕”称号。清崇德三年（1638年）始遣使入贡。丹津喇嘛传位于塔斯希布，塔斯希布传位于善巴。

康熙二十七年（1688年），凖噶尔汗噶尔丹大举入侵喀尔喀部，善巴率众内附，被安置于乌喇特地界（今内蒙古乌拉特中旗、后旗）。康熙三十五年（1696年）封善巴为和硕亲王，次年命善巴所部返回漠北的原驻牧地。雍正九年（1731年），因善巴之堂弟策棱（一作策凌）征讨准噶尔有功，分土谢图汗部西十九旗为赛音诺颜部，授策棱“喀尔喀大札萨克”。自此赛音诺颜部与土谢图汗部、车臣汗部、札萨克图汗部并列为喀尔喀四部之一，称喀尔喀中路。乾隆三十一年（1766年），下诏准许善巴之曾孙诺尔布札布世袭赛音诺颜之封号。

雍正九年（1731年）分土谢图汗部右翼中旗、中左末旗、右翼右后旗、中前旗、中左旗、中末旗、右翼中左旗、右翼末旗、右翼前旗、中后旗、左翼左旗、左翼右旗、左翼左末旗、右翼中末旗、右翼左末旗、右翼中右旗、右翼后旗、中后末旗、中右翼末旗共十九旗，置赛音诺颜部。乾隆以后增至二十二旗，含附属于赛音诺颜部的额鲁特部二旗（额鲁特旗、额鲁特前旗），东至博罗布尔哈苏多欢，西至库勒萨雅孛郭图额金岭，南至齐齐尔里克，北至齐老图河。诸旗会盟于齐齐尔里克，故称为齐齐尔里克盟。

- 赛音诺颜旗（原土谢图汗部右翼中旗）
- 赛音诺颜部右翼右后旗
- 赛音诺颜部中左旗
- 赛音诺颜部中前旗
- 赛音诺颜部中末旗
- 赛音诺颜部右翼前旗
- 赛音诺颜部左翼左旗
- 赛音诺颜部右翼末旗
- 赛音诺颜部右翼后旗
- 赛音诺颜部左翼右旗，以上十旗为康熙三十一年（1692年）置
- 赛音诺颜部左翼左末旗，康熙三十五年（1696年）置
- 赛音诺颜部右翼中右旗，康熙三十五年置
- 赛音诺颜部中右翼末旗，康熙三十五年置
- 赛音诺颜部右翼左末旗，康熙三十六年置
- 赛音诺颜部右翼中左旗，康熙四十六年（1707年）置
- 赛音诺颜部中后末旗，康熙四十八年置
- 赛音诺颜部中后旗，康熙五十一年（1712年）置
- 赛音诺颜部右翼中末旗，康熙五十一年置
- 赛音诺颜部中左末旗，康熙六十年（1721年）置，即额驸策凌所领之旗。以上十九旗原属土谢图汗部。
- 赛音诺颜部右末旗，乾隆三年（1738年）置
- 赛音诺颜部中右旗，乾隆十六年（1751年）置
- 赛音诺颜部左翼中旗，乾隆二十四年（1759）置

1911年外蒙古独立，博克多汗国依旧沿袭清代的盟旗制度。赛音诺颜旗和硕亲王那木囊苏伦因功被晋封为汗，此后赛音诺颜部改称赛音诺颜汗部，但北洋政府仍称之为“三音诺颜部”。1919年，北洋军占领外蒙古。1921年蒙古革命后，北洋军被驱逐出境，蒙古人民党上台执政，封建王公和盟旗体制被废除。1923年，蒙古人民党当局依据山川河流对全国省、县进行改名，“赛音诺颜汗艾马克”更名为“齐齐尔里克曼达尔乌勒省”（Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг）。1931年行政区划变更，在齐齐尔里克曼达尔乌勒省的基础上设立后杭爱省和前杭爱省。1942年，新设巴彦洪戈尔省。此外，扎布汗省、南戈壁省和库苏古尔省的少部分地区昔日也属于齐齐尔里克曼达尔乌勒省。

中华民国方面，国民政府于1928年名义上设置蒙古地方，将三音诺颜部划为齐齐尔里克盟，直至1946年正式承认其独立，齐齐尔里克盟在法理上仍为中华民国领土。

## 赛音诺颜部下属的旗、沙毕

赛音诺颜部下属以下的旗、沙毕：

清代旗名｜博克多汗时期旗名｜设立时间｜始封者｜下属苏木数｜备注

哲布尊丹巴呼图克图的免徭役沙毕3个鄂拓克Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог札萨克图汗部额尔德尼区扎萨克旗的后方牧养鄂拓克Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны ар ширхтэн отог库苏古尔湖乌梁海后两苏木Хөвсгөл нуурын урианхайн арын хоёр сум札萨克图汗部额尔德尼区扎萨克旗的前方牧养鄂拓克Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны өвөр ширхтэн отог库苏古尔湖乌梁海后两苏木Хөвсгөл нуурын урианхайн өврийн хоёр сум札萨克图汗部额尔德尼区扎萨克旗的前方牧养鄂拓克Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны өвөр ширхтэн отог库苏古尔湖乌梁海前方两苏木Хөвсгөл нуурын урианхайн өврийн хоёр сум

哈丹巴特尔亲王旗Хатан баатар Дархан чин вангийн хошуу｜1918｜哈丹巴特尔亲王马克思尔扎布Хатан баатар Дархан чин ванМагсаржав｜1918年新设

喀尔喀北路齐齐尔里克盟中末旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы дундад адгийн хошуу｜伊特格济图扎萨克旗Итгэмжит засгийн хошуу｜1692｜一等台吉阿哩雅тэргүүн зэргийн тайж Арьяа｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟右翼后旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы баруун гарын умард хошуу｜墨尔根扎萨克旗Мэргэн засгийн хошуу｜1692｜一等台吉萨木济特тэргүүн зэргийн тайж Самжид｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟左翼中旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы зүүн гарын дундад хошуу｜额尔克扎萨克旗Эрх засгийн хошуу｜1759｜固山贝子齐旺多尔济хошууны бэйс Цэвээндорж｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟右翼前旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы баруун гарын өмнөд хошуу｜萨鲁勒扎萨克旗Саруул засгийн хошуу｜1691｜镇国公阿玉什улсад туслагч гүн Аюуш｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟中后末旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы дундад умар этгээдийн адгийн хошуу｜伊泰扎萨克旗Эетэй засгийн хошуу｜1709｜一等台吉济纳弥达тэргүүн зэргийн тайж Зинамида｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟下辖额鲁特后旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы хавсарган захируулсан өөлдийн хойд хошуу｜毕西日勒图扎萨克旗Бишрэлт засгийн хошуу｜1703｜多罗郡王阿喇布坦төрийн жүн ван Равдан｜1（另有27个乌梁海鄂拓克，1746年后为17个鄂拓克）

喀尔喀北路齐齐尔里克盟左翼左末旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу｜土谢图扎萨克旗Түшээт засгийн хошуу｜1696｜一等台吉纳木扎勒тэргүүн зэргийн тайж Намжил｜1

西瓦席力图呼图克图沙毕Шиваа ширээт хутагтын шавь｜1912｜鲁布桑西瓦Лувсан шиваа｜1912年新设，1924年改为汗-温都尔乌勒旗（Хан-Өндөр уулын хошуу）

额尔德尼札牙班第达呼图克图沙毕Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь｜额尔德尼札牙班第达呼图克图沙毕Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь｜1737｜鲁布桑德力格尔尼玛Лувсандэлэгням

喀尔喀北路齐齐尔里克盟中左末旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу｜车臣扎萨克旗Сэцэн засгийн хошуу｜1721｜和硕亲王额驸策棱хошой чин ван эфү Цэрэн｜4

喀尔喀北路齐齐尔里克盟中左旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы дунддахь зүүн этгээдийн хошуу｜达赖楚琥尔扎萨克旗Далай чойнхор засгийн хошуу｜1691｜多罗郡王衮布төрийн жүн ван Гомбо｜3

喀尔喀北路齐齐尔里克盟右末旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы баруун этгээдийн адгийн хошуу｜巴特尔扎萨克旗Баатар засгийн хошуу｜1739｜一等台吉额墨根тэргүүн зэргийн тайж Эмгэн｜1

罕巴呼图克图沙毕Хамба хутагтын шавь｜罕巴呼图克图沙毕Хамба хутагтын шавь｜1807｜一世罕巴呼图克图Анхдугаар Хамба хутагт

达喜朋察格林寺属地Дашпунцаглин хийдийн харьяат нар

喀尔喀北路齐齐尔里克盟中后旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы дундад дахь умард хошуу｜和硕齐墨尔根扎萨克旗Хошууч мэргэн засгийн хошуу｜1712｜一等台吉诺尔布扎布тэргүүн зэргийн тайж Норовжав｜1

那鲁班禅呼图克图沙毕Нарбанчин хутагтын шавь｜那鲁班禅呼图克图沙毕Нарбанчин хутагтын шавь｜1772｜1925年改为敖特根海日汗山旗（Отгон хайрхан уулын хошуу）

那仁呼图克图沙毕Наран хутагтын шавь

喀尔喀北路齐齐尔里克盟左翼左旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу｜济农扎萨克旗Жонон засгийн хошуу｜1691｜辅国公旺舒克улсад туслагч гүн Ванчиг｜2

喀尔喀北路齐齐尔里克盟右翼右后旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу｜额尔德尼扎萨克旗Эрдэнэ засгийн хошуу｜1691｜镇国公托多额尔德尼улсын түшээ гүн Тод Эрдэнэ｜2

喀尔喀北路齐齐尔里克盟青苏珠克图诺门罕呼图克图沙毕Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь｜青苏珠克图诺门罕呼图克图沙毕Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь｜1755｜青苏吉格图诺门汗呼图克图罗卜藏诺日布希日布Чин сүжигт номун хан хутагт Лувсанноровшарав

喀尔喀北路齐齐尔里克盟右翼末旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы баруун гарын адгийн хошуу｜朝克太扎萨克旗Цогтой засгийн хошуу｜1691｜一等台吉图巴тэргүүн зэргийн тайж Туба｜2

喀尔喀北路齐齐尔里克盟右翼中末旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы баруун гарын дундад адгийн хошуу｜达尔汗扎萨克旗Дархан засгийн хошуу｜1712｜一等台吉多尔济тэргүүн зэргийн тайж Дорж｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟中右旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы дундадын баруун этгээдийн хошуу｜岱青扎萨克旗Дайчин засгийн хошуу｜1752｜多罗郡王策布登扎布төрийн жүн ван Цэвдэнжав｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟下辖的额鲁特扎萨克旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы хавсарган захируулсан өөлдийн засаг хошуу｜苏吉格图扎萨克旗Сүжигт засгийн хошуу｜1705｜辅国公丹济拉улсад туслагч гүн Данжила｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟右翼中右旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу｜卓里克图扎萨克旗Зоригт засгийн хошуу｜1696｜一等台吉沙噜伊勒都齐тэргүүн зэргийн тайж Шар илдэч｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟中右翼末旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу｜阿其图扎萨克旗Ачит засгийн хошуу｜1696｜一等台吉伊达木тэргүүн зэргийн тайж Ядам｜无

喀尔喀北路齐齐尔里克盟赛音诺颜旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы Сайн ноёны хошуу｜赛音诺颜汗旗Сайн ноён ханы хошуу｜1691｜和硕亲王善巴хошой чин ван Жамба｜4.5

喀尔喀北路齐齐尔里克盟右翼左末旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу｜阿海扎萨克旗Ахай засгийн хошуу｜1697｜一等台吉素达尼тэргүүн зэргийн тайж Судани｜1

喀尔喀北路齐齐尔里克盟右翼中左旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы баруун гарын дундад этгээдийн хошуу｜卫征扎萨克旗Үйзэн засгийн хошуу｜1707｜辅国公车凌达什улсад туслагч гүн Цэрэндаш｜4

喀尔喀北路齐齐尔里克盟额尔德尼班第达呼图克图沙毕Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы Эрдэнэ бандида хутагтын шавь｜额尔德尼班第达呼图克图沙毕Эрдэнэ бандида хутагтын шавь｜1737｜额尔德尼班第达呼图克图罗卜藏巴拉沁巴尔图Эрдэнэ бандида хутагт Лувсанбалчинбалбарт

墨尔根诺颜呼图克图沙毕Мэргэн ноён хутагтын шавь

喀尔喀北路齐齐尔里克盟左翼右旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу｜约斯特扎萨克旗Ёст засгийн хошуу｜1691｜一等台吉丹津额尔德尼тэргүүн зэргийн тайж Данзан эрдэнэ｜3

喀尔喀北路齐齐尔里克盟中前旗Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы дундад дахь өмнөд хошуу｜伊勒登扎萨克旗Илдэн засгийн хошуу｜1691｜镇国公素泰伊勒登улсын түшээ гүн Сутай илдэн｜1

## 职官

- 盟长、副盟长各一人。
- 副将军、参赞各一人。

每旗设札萨克协理台吉、管旗章京、副章京各一人。诸旗共设佐领二十五人。每六佐领设参领一人，每佐领设骁骑校一人。

赛音诺颜部中前旗境内有乌里雅苏台城，为乌里雅苏台定边左副将军驻地。乌里雅苏台将军统领喀尔喀四部兵，并监理赛音诺颜、札萨克图汗二部民事。宣统三年（1911年），库伦的哲布尊丹巴呼图克图宣布外蒙古独立后，末任乌里雅苏台将军奎芳在俄国哥萨克胁迫下被迫去职，赛音诺颜部随之脱离清朝统治。

## 封爵

爵三十有三：扎萨克和硕亲王二人；附固山贝子一人，由贝勒降袭；镇国公一人，由贝子降袭；辅国公二人；公品级一等台吉一人；公品级三等台吉一人；扎萨克多罗郡王二人，一由镇国公晋封；扎萨克多罗贝勒二人，一由郡王降袭，一由镇国公晋袭；扎萨克镇国公一人，由扎萨克台吉晋袭；附辅国公一人；扎萨克辅国公五人，一由扎萨克台吉晋袭；公品级扎萨克一等台吉一人；扎萨克一等台吉九人；附辅国公一人；公品级三等台吉一人；额鲁特扎萨克固山贝子二人，一由郡王降袭，一由辅国公晋袭。

## 赛音诺颜旗札萨克和硕亲王世系

世代｜名｜年份｜备注

中文译名｜蒙古语原名

第一代｜诺诺和｜不详

第二代｜图蒙肯｜不详｜诺诺和子。

第三代｜丹津喇嘛｜Danjin Lama｜不详｜图蒙肯子。

第四代｜塔什希布｜不详｜丹津喇嘛子。

第五代｜善巴｜Šamba｜1691年-1707年｜塔什希布子。

第六代｜达什敦多布｜Dasidondob｜1707年-1726年｜善巴子。

第七代｜喇嘛札布｜Lamajab｜1726年-1733年｜达什敦多布子。

第八代｜德沁札布｜Dečinjab｜1733年-1762年｜达什敦多布子。

第九代｜诺尔布札布｜Norbujab｜1762年-1786年｜德沁札布子。

第十代｜车登扎布｜Čedenjab｜1786年-1793年｜诺尔布札尔子。

第十一代｜额磷沁多尔济｜Erinčindorji｜1793年-1800年｜车登扎布子。

第十二代｜朋楚克达什｜Püngčuɣdasi｜1800年-1817年｜额磷沁多尔济弟。

第十三代｜车林多尔济｜Čeringdorji｜1817年-1853年｜朋楚克什达子。

第十四代｜德木吹｜1853年-1871年｜车林多尔济子。

第十五代｜车林端多布｜Čeringdondob｜1871年-1883年｜札那札布子。

第十六代｜特固斯瓦齐尔｜Tegüs Očir｜1883年-1896年｜车林端多布子。

第十七代｜那木囊苏伦｜Namnansüren｜1896年-1919年｜特固斯瓦齐尔子。独立后晋封为“汗”。

第十八代｜巴特苏赫｜Batsüq｜1919年-1923年｜那木囊苏伦子。继承“汗”号。

## 历任盟长

- 扎萨克和硕亲王策棱（1728-1750）
- 扎萨克和硕亲王成衮扎布（1750-1756）
- 扎萨克固山贝子车木楚克扎布（Чамчугжав）（1756-1771）
- 扎萨克多罗郡王车布登扎布（1771-1779）
- 扎萨克固山贝子Содовдорж（1779-1784）
- 扎萨克多罗郡王三丕勒多尔济（Сампилдорж）（1784-1793）
- 扎萨克和硕亲王赛因诺颜额磷沁多尔济（1793-1802）
- 扎萨克多罗郡王德木楚克扎布（Дэмчигжав）（1802-1831）
- 扎萨克多罗贝勒贡楚克扎布（Гончигжав）（1831-1845）
- 扎萨克和硕亲王车林多尔济（Цэрэндорж）（1845-1871）
- 扎萨克郡王品级贝勒希哩巴扎尔扎布（Ширбазаржав）（1871-1883）
- 扎萨克多罗郡王吹苏隆扎布（Чойсүрэнжав）（1883-1906）
- 扎萨克和硕亲王赛因诺颜那木囊苏伦（1906-1912）

## 人物

- 那彦图，末代中左末旗亲王，清代资政院议员，署理乌里雅苏台将军，反对外蒙古独立。
- 那木囊苏伦，末代赛音诺颜旗亲王，外蒙古独立后曾任总理大臣。

## 参考文献

### 来源

书籍

- 《清史稿》，中华书局点校本
- 谭其骧 等，1974，《中国历史地图集》，北京：中国地图出版社
- 祁韵士 著，包文汉 整理，1987，《清朝藩部要略稿本》，哈尔滨：黑龙江教育出版社
- 《蒙古族通史》，本书编写组，2001，北京：民族出版社
- 《钦定外藩蒙古回部王公表传 (四库全书本)》，卷之六十九至卷之七十八