古希臘語教學發音

公元前5至4世紀的古希臘語發音，與希臘化時期、中世紀以及現代希臘語音系的希臘語發音存在顯著差異。

關於古希臘語發音的研究，始於15世紀末文藝復興時期的學者。他們及後世研究者發現的證據表明，古希臘語發音與晚期拜占庭/現代希臘語存在本質差異。荷蘭學者伊拉斯謨在此過程中發揮了決定性作用，他提出的古希臘語發音方案在歐洲被廣泛稱為「伊拉斯謨式發音」，這種重構後的古代發音自16世紀起逐漸成為全球大學的教學標準。

現代語言學的歷史比較研究，證實了伊拉斯謨等人自16世紀以來提出的觀點。基於當下對語言結構更完整的認知，以及對文學與非文學文獻更廣泛的掌握，我們已能夠相當準確地還原古典古希臘語的發音。為實現這一目標，正如下文詳細闡述的那樣，語言學主要藉助以下證據：古希臘語的音繫結構、古希臘語字母的拼寫形式、現代希臘語方言、古代語法學家和註疏家的記載、其他語言中的對應借詞，以及文本的格律。

在希臘，出於實用考量，古典文本的閱讀教學遵循現代希臘語的發音規則。儘管重構後的古代發音在希臘高校已成共識，但教材中對此僅略有提及。現代希臘社會公眾普遍對古希臘語與現代希臘語的發音差異缺乏清晰認知。

## 定義

古希臘語的教學發音，是指基於古代音系的結構與功能，對公元前5世紀和4世紀古典文本的語言進行的語音還原。儘管這一時期主要涵蓋從阿提卡散文到德摩斯梯尼和亞里斯多德的詩歌，但本文約定俗成地將其範圍擴展至公元前6世紀的語言，即包括抒情詩人和歷史學家（如希羅多德）所屬的時代。

## 問題的歷史定位

### 伊拉斯謨之前的學者

<image>

在中世紀前期，尤其是文藝復興之前，西歐不存在古典學教育，當時拉丁語占據主導地位。直到13世紀牛津大學成立時，才出資設立了首個古希臘語教席，然而該教席運作並不健全。具有標誌性意義的是，義大利詩人彼特拉克在1360年聲稱，他所知曉掌握古典希臘語的義大利人僅有八位。

人文主義思潮的興起與1453年君士坦丁堡的陷落，為古典學術的復興以及古希臘語的教學注入了真正的生機。許多希臘學者，主要是法納爾人，逃往義大利及其他西歐國家，在那裡傳授他們自身研習和抄錄的古典語言。然而，很自然地，這些學者在閱讀和教授古代典籍時，使用的是晚期拜占庭或現代希臘語的發音，從而將他們日常口語（即母語）的發音方式帶入了古典語言的教學中。

不久，未受希臘語傳承與演變後發音負擔的西方學者便察覺到，現代希臘語發音無法完美呈現古典語言，並在教學中引發了諸多問題。例如，他們難以解釋Grek、Grek、Grek、Grek、Grek、Grek這些字母或字母組合讀音相同卻在拼寫上呈現的多種形式（即現代希臘語中它們都讀作i的「愛歐塔化」現象），也無法理解雙元音Grek、Grek的發音規則，以及Grek為何會讀作e這種令人費解的發音。

首位以書面形式對用現代希臘語發音誦讀古典文本的可靠性提出質疑的，據稱是西班牙人文主義者安東尼奧·德·內夫里哈（1441—1522），其相關論述發表於1503至1516年間。他的著作題為《希臘人的謬誤》（Errores Graecorum），其中關於Grek、Grek、Grek等字母的語音特徵及雙輔音的若干觀察，展現了其敏銳的洞察力，至今仍具參考價值。

<image>

另一位傑出的改革者是著名印刷商阿爾杜斯·馬努提烏斯（1458—1514）。他於1508年出版了《希臘字母表》（Alphabetum Graecum）一書，在書中解釋了為何認為古代雙字母發單元音的觀點是錯誤的。他首次引用著名的擬聲詞「Grek」（古人用以模擬羊叫的聲音）作為論據，以此來闡釋相關音素的音位。

### 伊拉斯謨的貢獻與著作

對古典語言發音的系統性研究，主要由荷蘭大家伊拉斯謨（全名1466—1536）完成，他曾在神羅和英國的大學任教。伊拉斯謨深受前述學者的影響，尤其是在義大利的希臘學者（如約安尼斯·阿伊羅普洛斯、季米特里奧斯·哈爾科孔季利斯、馬爾科斯·穆蘇羅斯，以及亞諾斯·拉斯卡里斯），這些古典文獻研究者已就古代發音提出過見解。1528年，伊拉斯謨出版了他的經典著作《論正確地發出拉丁語和希臘語的音》（Dialogus de recta Latini Graecique sermonis pronuntiatione），該書採用學生與教師（寓言化身為獅子和熊）對話的形式寫成。在這部著作中，伊拉斯謨論證了沿用現代希臘語發音來讀古典語言的缺陷，將注意力集中在同音詞、擬聲詞、希臘語進入拉丁語的借詞，以及如果遵循現代希臘語發音則難以解釋的音變現象上。在評述元音和輔音的發音時，他列舉了歐洲各語言與古代發音的延續或偏離之處，認為此舉有助於恢復（如他所言）古代語言的「優美音韻」。儘管他本人似乎並未採用自己重構的這套發音體系——因其既遭遇了同時代人的牴觸，也受到天主教會的反對（後者最終對他施以絕罰）——但「伊拉斯謨式發音」這一術語最終被用來指代那些接受其論點的人所使用的發音。

<image>

伊拉斯謨式發音未能立即普及，其原因一方面與上文所述的歐洲宗教分裂有關，另一方面則在於學術體制對改革的抵制。抵制的代表人物主要是德國學者約翰內斯·羅伊希林（1455—1522），他堅持在古典語言教學中沿用拜占庭式或稱愛歐塔化的發音（後被稱作「羅伊希林式發音」）。令傳統發音擁護者尤為不悅的是，伊拉斯謨對另一門古典語言——拉丁語的發音也提出了類似的質疑。這觸動了由來已久的傳統發音習慣，例如，他主張將qu-讀作kv而非習慣上的k或c，或將ti-、ce-等音節讀作ti、ke而非習慣上的tsi、tse。

### 伊拉斯謨式發音的接受與普及

1540年，劍橋大學的兩位青年學者——英國人約翰·奇克和托馬斯·史密斯——分別當選為希臘語教授和民法教授，成為率先實踐伊拉斯謨式發音的先驅。這兩位教授不僅依據伊拉斯謨的推理，還參考了英語的並行演變。當時的英語正經歷特定音素的雙元音化階段以及所謂的第二次輔音推移，這有助於後來的學者理解元音序列的演變軌跡。然而，他們的理念未能即刻推廣。1542年，時逢天主教主教加德納擔任劍橋大學校長，校方頒布法令禁止使用伊拉斯謨式發音。直至後來女王伊莉莎白一世登基，她對宗教改革與學術研究持寬容態度，這才激勵了奇克和史密斯將其關於發音改革的建議系統化。

最終，以英國為起點，伊拉斯謨式發音在歐洲其他學術圈中得到廣泛傳播，並於16世紀下半葉在義大利確立。然而，由於各語言間的差異以及英語自身的演變，學術圈中業已確立的伊拉斯謨式發音模式亟需某些修正。這一工作在1895年得以實現，當時威爾斯大學出版了E·V·阿諾德與R·S·康韋合著的手冊《希臘語與拉丁語復原發音》（The Restored Pronunciation of Greek and Latin）。他們的建議與修正方案，經1908年根據（英國）古典學協會的提議加以補充，構成了當今英美大學（以及西歐其他國家，略有差異）教授古典語言時所遵循的發音標準。

### 伊拉斯謨式發音在希臘的接受度

然而，在希臘地區，事態的發展卻有所不同。臨近希臘獨立戰爭時期，獲悉歐洲關於伊拉斯謨式發音討論的希臘學者，對此或持懷疑態度，或表現出公開的敵意。持此立場者包括阿薩納西奧斯·赫里斯托普洛斯、阿扎曼蒂奧斯·科萊斯、亞歷山德羅斯·里佐斯·蘭加維斯，尤其以塞奧佐羅斯·帕帕季米特拉科普洛斯（1889年著有《對伊拉斯謨式希臘語發音證據的檢驗》）和法納爾學者康斯坦丁諾斯·伊科諾莫斯（1830年著有《論希臘語的正確發音》）為代表。

多數希臘學者持排斥態度的背後，存在多種複雜動因。如前所述，一個關鍵因素在於伊拉斯謨式發音與新教改革及反天主教立場的關聯。史料表明，許多西歐的新教學者，儘管無可否認具備學術造詣，卻傾向於將流散的（東正教）希臘學者視為缺乏教育、迷信且「無知」之人，因為他們未能保存古典語言的「真正發音」。希臘民族數個世紀以來臣服於奧斯曼帝國的事實，更招致了西方學者的輕視，他們如今試圖糾正所承襲的晚期拜占庭-現代希臘語發音。另一加劇希臘學者牴觸情緒的原因在於，伊拉斯謨式發音所伴隨的重音方案，是基於音節長短而非重音強弱，這更契合拉丁語的特點。

希臘語言科學的奠基人喬治斯·哈齊扎基斯，是該國革新式發音的倡導者。他以系統的方法論證了希臘語發音歷經數個世紀已經發生演變。儘管出於實際考量，他並未主張將這種經過改革的發音引入希臘教育體系，但他明確指出，忽視古今發音的差異，會給未系統研究過該問題的人帶來關於這門語言的誤導性認知。

以下章節將考察證明古典語言發音與晚期拜占庭時期發音存在巨大差異的證據。儘管伊拉斯謨式音值還原存在顯著缺陷——其中許多已在後續研究中被指出——但相較於演變了後的現代希臘語發音，它仍是對古希臘語音系更為可靠的探索。下文列舉的部分論據，在伊拉斯謨的著作中已有提及。

## 古希臘語發音證據

我們對古希臘語古代發音的重建依賴於以下重要證據：

### 音系證據

若以現代希臘語的發音i來對應Grek、Grek、Grek、Grek、Grek、Grek、Grek等多種不同的字母或組合，並以o:對應Grek、Grek，以o對應Grek，這對於古典語言而言，將構成一種既無道理又無必要的繁瑣。由同音現象造成的混淆將比比皆是：Grek（「我們」）與Grek（「你們」）、Grek（「肩膀」）與Grek（「然而」）、Grek（「缺少」）與Grek（「悲傷」）與Grek（「脂肪」）、Grek（「空間」）與Grek（「舞蹈」）等等。

然而，更為有力的論據來自於音系系統自身的運作及其內部可觀察到的變化：

- 接受現代希臘語發音，將與詞幹中發生的元音變換現象相牴觸。元音變換的各個等級（如質變、延長、縮短等）涉及詞幹元音的改變（例如：Grek「攜帶」– Grek「負擔」– Grek「當場被捉的」；Grek「心靈」– Grek（屬格）– Grek「瘋狂的」；Grek「派遣」– Grek「裝備」– Grek「被派遣」）。唯有採用雙元音發音，才能圓滿解釋以下情況中發生的同樣現象：Grek「躺著」 – Grek「床」；Grek「變換」– Grek「報酬」；Grek「牆」– Grek「牆壁」；Grek「說服」– Script|Grek|πέ-ποιθ-α「相信」（完成時）等等。將雙元音讀作ei̯、oi̯而非i，才能解釋整個元音變換序列的行為以及加音等級的出現。
- Η συνάντηση φωνηέντων εντός λέξεως οδηγεί συχνά σε συγχώνευση των αρθρωτικών χαρακτηριστικών τους, ώστε να προκύψει μακρό φωνήεν συγγενές προς τα συμβαλλόμενα. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό υπό τον παραδοσιακό όρο συναίρεση (αγγλ. contraction). Εφόσον η συναίρεση περιλαμβάνει συγχώνευση αρθρωτικών χαρακτηριστικών, αναμένεται ότι το προϊόν της θα παρουσιάζει στενή αρθρωτική συγγένεια συμβατή προς τη φωνητική υφή των συμμετεχόντων. Τα προϊόντα της συναιρέσεως θα ήταν δυσεξήγητα, αν δεν καθοριζόταν επακριβώς η προφορά των φθόγγων που συμμετέχουν στη μεταβολή. Τα ακόλουθα παραδείγματα το αποδεικνύουν:
- ε + ο > ου, π.χ. ποιέ-ομεν > ποιοῦμεν. Η νεοελληνική προφορά των φωνηέντων e, o δείχνει σαφώς ότι από τη συνάντησή τους δεν προκύπτει u αλλά o (λ.χ. Θεόδωρος > Θόδωρος, *νεωπός > νωπός, όπου έχουμε έκκρουση του κλειστότερου e από το ισχυρότερο o). Απεναντίας, προϊόν της συναιρέσεως αυτής είναι ένα μακρό κλειστό oː. Συνεπώς, η προφορά του ρήματος είναι poi̯oːmen.
- ε + ε > ει, π.χ. θεωρέ-ετε > θεωρεῖτε. Η νεοελληνική προφορά του φωνήεντος e καθιστά σαφές ότι από τη συνάντησή τους δεν προκύπτει i, αλλά νέο μακρό κλειστό φωνήεν eː (π.χ. γερμ. sehen «βλέπω»). Συνεπώς, η προφορά του τύπου είναι tʰeɔːreːte.
- α + ο/ω > ω, π.χ. φάος > φῶς. Αν κατά τη συνάντηση των φωνηέντων ίσχυε η νεοελληνική προφορά, το ανοικτότερο a θα είχε υπερισχύσει (π.χ. μεσν. ἐχάωσα > ἐχάσα, από όπου σχηματίστηκε ο νεότερος αόριστος έχασα και, μεταρρηματικώς, ο τύπος χάνω). Απεναντίας, προέκυψε νέο μακρό ανοικτό φωνήεν ɔː (π.χ. αγγλ. broad «πλατύς»). Συνεπώς, η προφορά του τύπου είναι pʰɔːs.
- Το φαινόμενο της χρονικής αύξησης στους παρελθοντικούς χρόνους των ρημάτων προσκρούει σε ανυπέρβλητα εμπόδια, αν παραβλέψουμε το ζήτημα της προφοράς των αρκτικών διφθόγγων. Παραδείγματα: αἰσθάνομαι – ᾐσθανόμην, οἰκῶ - ᾤκουν, όπου προστίθεται ο δείκτης της αυξήσεως ε- και ακολουθεί συναίρεση: e + a > ɛː (μακρό ανοικτό φωνήεν {η}), χωρίς συμμετοχή του υποτακτικού στοιχείου της διφθόγγου {ι}.
- Σε συγκεκριμένα συμπλέγματα που περιλαμβάνουν ημίφωνο και ένα ή περισσότερα σύμφωνα, των οποίων προηγείται βραχύ φωνήεν, παρατηρείται το φαινόμενο που αποκαλούμε αναπληρωτική έκταση ή αντέκταση (αγγλ. compensatory lengthening). Για να αποφευχθεί σύμπλεγμα που αντίκειται στους φωνολογικούς κανόνες της αρχαίας γλώσσας, παρατηρούμε σίγηση ενός ή περισσοτέρων συμφώνων με ταυτόχρονη έκταση του βραχέος φωνήεντος. Παραδείγματος χάριν, στη δοτική πληθυντικού του ουσ. λέων, -οντος ο αναμενόμενος τύπος θα ήταν
- λέοντ-σι (θέμα
- λεοντ- + επίθημα -σι της δοτικής), που όμως περιλαμβάνει το σύμπλεγμα -ντσ- (αδύνατο για την αρχαία γλώσσα). Με σίγηση των συμφώνων -ντ- και έκταση του o σε oː σχηματίστηκε ο τύπος λέουσι leoːsi, επειδή το μακρό κλειστό oː αποδιδόταν από το δίγραμμα ου.

### Τεκμήρια από παλαιότερα αρχαιοελληνικά αλφάβητα και διαλέκτους

<image>

<image>

Πριν από τη μεταρρύθμιση του Αττικού αλφαβήτου κατά τα Ιωνικά πρότυπα το 403 π.Χ., το σύμβολο Η εχρησιμοποιείτο για να υποδηλώσει τη δασεία (ακριβώς όπως στο Λατινικό και στα περισσότερα σύγχρονα Ευρωπαϊκά αλφάβητα), ενώ ο φθόγγος η γραφόταν και αυτός «Ε» (π.χ. τα γνωστά όστρακα «ΘΕΜΙSΘOKLEΣ NEOKLEOΣ» «Θεμιστοκλής Νεοκλέους» ή η λίθινη επιγραφή «HOPOΣ EIMI TEΣ AΓOΡAΣ» «ὅρος εἰμὶ τῆς ἀγορᾶς»). Στο παλαιότερο αυτό Αττικό αλφάβητο το γράμμα Ε υποδήλωνε τους δύο παραπλήσια προφερόμενους φθόγγους ε (βραχύ κλειστό) και η (μακρό ημιάνοικτο), ενώ το γράμμα Ο τους τρεις παραπλήσια προφερόμενους φθόγγους ο (βραχύ κλειστό), ω (μακρό ανοικτό) και ου (μακρό κλειστό).

Η συχνή δωρική γραφή Ἀσάνα αντί Ἀθάνα, Ιωνικό: Ἀθήνη υποδηλώνει ότι στις δωρικές διαλέκτους το θ ίσως προφερόταν όπως το νεοελληνικό θ και όχι όπως το αττικό θ tʰ, oπότε με το γράμμα Σ ο γράφων προσπαθούσε να προσεγγίσει τη φωνητική προφορά ενός φθόγγου για τον οποίο δεν υπήρχε εντελώς κατάλληλο σύμβολο.

Η ομοιότητα αλλά και οι διαφορές στην προφορά των η και α υποδηλώνεται επίσης από τους διαλεκτικούς τύπους ἁμέρα (Δωρική), ἠμέρη (Ιωνική), ἡμέρα (Αττική, Κοινή και Νεοελληνική).

### Τεκμήρια από μεταγραφές άλλων αλφαβήτων

Αξιοσημείωτη μαρτυρία για την αρχαία προφορά προσφέρει επίσης η απόδοση ελληνικών λέξεων (κυρίως ονομάτων και τοπωνυμίων) σε άλλες γλώσσες, οι οποίες χρησιμοποιούσαν διαφορετικό αλφάβητο. Το τεκμήριο αυτό έχει εντούτοις βοηθητικό και ενισχυτικό ρόλο σε όσα ήδη γνωρίζουμε από τη φωνολογική ανάλυση, η δε χρησιμότητά του εξαρτάται από τις επιλογές που ήταν διαθέσιμες στα άλλα αλφάβητα. Ακολουθούν ορισμένα παραδείγματα από τη λατινική γλώσσα.

- Η απόδοση των αρχαίων ελληνικών ονομάτων στη Λατινική παρέχει ισχυρές ενδείξεις σχετικά με την υφή του φθόγγου η. Η λατινική μεταγραφή των ονομάτων Κρήτη: Creta, Πελοπόννησος: Peloponnesus, Θῆβαι: Thebae, Ἀθηνᾶ: Athena, Ἡρακλῆς: Heracles αποτελεί αξιόπιστη πρόσθετη μαρτυρία ότι το αρχαίο η δεν προφερόταν i αλλά ē, διότι η Λατινική είχε την επιλογή του γράμματος i, για να αποδώσει την προφορά i. Εξίσου διδακτικές είναι επίσης οι μεταγραφές λατινικών λέξεων και ονομάτων στο ελληνικό αλφάβητο: Caecus: Καῖκος (όχι Κέκος), Felix: Φῆλιξ (όχι Φίλιξ), censor: κήνσωρ (όχι κίνσωρ), edictum: ἤδικτον (όχι ἴδικτον) κ.ά.
- Η μεταγραφή των αρχαίων Φοῖνιξ: Phoenix, Βάκχος: Bacchus, Φοῖβος: Phoebus παρέχει σοβαρές ενδείξεις ότι τα φ, χ αντιπροσώπευαν τους δασείς φθόγγους pʰ, kʰ και όχι τα άηχα τριβόμενα Άηχο χειλοδοντικό τριβόμενο|f, Άηχο ουρανικό τριβόμενο|x, διότι η Λατινική διέθετε τα γράμματα f, h προς απόδοσή τους. Κατόπιν οδηγούμαστε στο εύλογο συμπέρασμα ότι και το τρίτο σύμφωνο της τάξεως αυτής, το θ, ανήκε επίσης στα δασέα και προφερόταν tʰ, όχι Άηχο οδοντικό τριβόμενο σύμφωνο|θ.
- Το Λατινικό αλφάβητο υιοθέτησε ξεχωριστό γράφημα για τον φθόγγο Πρόσθιο υψηλό στρογγυλό|y (ü), ο οποίος δεν υπήρχε στη Λατινική και δεν αποδόθηκε από το γράμμα i. Το γράφημα αυτό αποκλήθηκε y Graecum «ελληνικό y» και απαντά αποκλειστικά σε δάνεια από την Ελληνική γλώσσα: π.χ. zelotypus, Zephyrus, Pyrrhus, Lyceum, Lydia.

### Τεκμήρια από τις νεοελληνικές διαλέκτους

Μαρτυρία τής αρχαίας προφοράς παρέχουν επίσης οι νεοελληνικές διάλεκτοι. Αξιοποιήσιμα στοιχεία παρέχονται κατ』 εξοχήν από τις περιφερειακές διαλέκτους, οι οποίες διασώζουν περισσότερους αρχαϊσμούς: Κατωιταλική, Ποντιακή, Καππαδοκική, Κυπριακή, Τσακωνική. Η αξιολόγηση των στοιχείων, όμως, απαιτεί προσοχή, ώστε να διαχωρίζονται οι αρχαϊσμοί από τους νεωτερισμούς και να μην παραβλέπεται η πιθανότητα ανεξάρτητων ή παράλληλων αλλαγών. Επειδή η Ελληνιστική Κοινή δεν ισοπέδωσε τις κατά τόπους αποκλίσεις, αλλά απέκτησε διαφορετικό τοπικό χρώμα, είναι δυνατόν να εντοπίσουμε διδακτικές επιβιώσεις σε σύγχρονα ακόμη ιδιώματα.

Όταν χρησιμοποιούμε στοιχεία από τις νεοελληνικές διαλέκτους για να επανασυνθέσουμε την αρχαία προφορά, απαιτείται να αποκλείουμε την πιθανότητα φωνητικής αλλαγής, δανεισμού ή απλώς κακής / ελλιπούς γραφής. Επιπλέον, η μαρτυρία ενισχύεται όταν συγκεντρώνονται αποδείξεις από διαλέκτους ή ιδιώματα που ανήκουν στην ίδια ζώνη (δωρικής ή ιωνικής επιρροής).

- Η διατήρηση της προφοράς των διπλών συμφώνων, κυρίως του -λλ-, στην Κυπριακή, την Κατωιταλική, καθώς και στα ιδιώματα της Δωδεκανήσου, αποτελεί σημαντική ενισχυτική ένδειξη ότι αυτή είναι η αρχαία προφορά τους (πβ. κυπρ. άλ-λος, φύλ-λο), αν συνδυαστεί με το γεγονός ότι η παρουσία τους στα αρχαία κείμενα καθιστούσε το προηγούμενο φωνήεν θέσει μακρό (στη μετρική). Η διάκριση αυτή μάλιστα καθορίζει τη λειτουργία του ίδιου του συστήματος των διαλέκτων, όπως και της αρχαίας, έχοντας διαφοροποιητική αξία (πβ. νεοελλ. προβάλλω pro'vallo και προβάλω pro'valo, πολλοί polˈli και πολύ po'li).
- Ο φθόγγος -υ- ήταν ο τελευταίος που υπέστη ιωτακισμό, αφού αποστρογγυλοποιήθηκε μόλις τον 10ο αιώνα. Την ίδια πορεία ακολούθησε η πρώην δίφθογγος -οι-, με την οποία είχε επί αιώνες συμπέσει στην προφορά. Ας σημειωθεί ότι ήδη από τον 3ο αιώνα π.Χ. η πρώην δίφθογγος -οι- προφερόταν y (ü) στη βοιωτική διάλεκτο, όπως προκύπτει από επιγραφές, π.χ. τῦς ἄλλυς προξένυς: τοῖς ἄλλοις προξένοις (δοτική πληθυντικού). Ενισχυτική μαρτυρία για την αρχαία προφορά παρέχουν σήμερα ελάχιστες λέξεις τής Νεοελληνικής Κοινής (π.χ. μουστάκι < ελνστ. μουστάκιον, υποκοριστικό του αρχ. μύσταξ, κουτί < ελνστ. *κυτίον, υποκοριστικό του αρχ. κύτος), αλλά και τύποι νεοελληνικών ιδιωμάτων, όπως της παλαιάς Αθήνας, των Μεγάρων, της Κύμης και της Αίγινας (π.χ. χιούρος < χοίρος, τšουλιά < κοιλία, τšούτομαι < κοίτομαι, θουγατέρα < θυγατέρα, κουτούλι < κοτύλη), καθώς και της Τσακωνικής διαλέκτου (π.χ. λούκος < λύκος, κουέ < κύων, κουβάνε < αρχ. κυϝάνεος / κυανοῦς).

### Τεκμήρια από τη Νέα Ελληνική

Υπό ορισμένες συνθήκες η σύγχρονη νεοελληνική προφορά διατηρεί ίχνη της αντίστοιχης αρχαίας σε ειδικές θέσεις. Η επιβίωση αρχαϊκών στοιχείων σε τέτοιες περιπτώσεις δεν μπορεί να αιτιολογηθεί με βάση την εξελιγμένη προφορά των φωνημάτων, παρά μόνο σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε από την ιστορία της γλώσσας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η προφορά /ŋg/ (ɲɟ) στο συμφωνικό σύμπλεγμα του διπλού -γγ- σε λέξεις όπως άγγελος, συγγενής, αγγίζω / εγγίζω. Αν το γ προφερόταν όπως στη Νέα Ελληνική (ως εξακολουθητικός τριβόμενος φθόγγος), αυτό δεν θα δικαιολογούσε την αλλαγή στην εκφορά του διπλού -γγ-. Το ίδιο συμπέρασμα αντλούμε από την εξελιγμένη προφορά του συμπλέγματος -νδ- ως nd, με αποτέλεσμα να γραφτεί -ντ- προκειμένου να σημανθεί η διαφορά: π.χ. άντρας (< ἄνδρα, αιτιατική του αρχ. ἀνήρ), ντύνω (< ελνστ. ἐνδύνω < αρχ. ἐνδύω), παντρεύομαι (< αρχ. ὑπανδρεύω < φρ. ὕπανδρος γυνή). Ομοίως εξηγείται η συμπεριφορά του συμπλέγματος -μβ-, που προφέρθηκε mb, με αποτέλεσμα να γραφτεί -μπ- προκειμένου να σημανθεί η διαφορά: π.χ. μπαίνω < αρχ. ἐμβαίνω.

### Τεκμήρια από μαρτυρίες αρχαίων συγγραφέων και σχολιαστών

Έμμεση μαρτυρία της προφοράς ορισμένων φθόγγων μάς δίνουν τόσο ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης όσο και οι μεταγενέστεροι γραμματικοί Διονύσιος ο Θραξ, Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς, ο Ηρωδιανός, ο Πρισκιανός και άλλοι. Οι περιγραφές τους, όμως, συνήθως στερούνται φωνητικής ακρίβειας ή περιέχουν όρους των οποίων η σημασία είναι ασαφής ή δυσδιάκριτη για εμάς. Ακόμη, επειδή οι εν λόγω γραμματικοί δεν είχαν ως επί το πλείστον γνώσεις άλλων γλωσσών πλην της μητρικής τους και αγνοούσαν σπουδαίες παραμέτρους της σύγκρισης γλωσσικών φαινομένων, πολλές φορές αστοχούσαν στην επιλογή παραδειγμάτων και ενσωμάτωναν ανόμοια φωνητικά στοιχεία στην ίδια κατηγορία. Συνεπώς, τα σχόλια που προέρχονται από τέτοιες πηγές έχουν ενισχυτική ή συμπληρωματική αξία, όταν προσφέρουν πληροφορίες που μπορούμε να διασταυρώσουμε και από αλλού.

- Στο έργο του Τέχνη Γραμματική ο Διονύσιος ο Θραξ διακρίνει τα σύμφωνα σε δύο κατηγορίες, χρησιμοποιώντας τους (παροδηγητικούς για εμάς) όρους ἄφωνα (ἄφωνα δέ ἐστιν ἐννέα β, γ, δ, κ, π, τ, θ, φ, χ) και ἡμίφωνα, όπου εντάσσονται όλα τα υπόλοιπα. Από τις τωρινές μας γνώσεις σχετικά με την υφή των συμφώνων είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε ότι άφωνα ονόμαζε τα στιγμιαία ή κλειστά σύμφωνα, ενώ ημίφωνα καλούσε τα διαρκή ή εξακολουθητικά.

Ο ίδιος προχώρησε σε περαιτέρω ταξινόμηση των αφώνων / κλειστών: τούτων ψιλὰ μέν ἐστιν τρία, κ, π, τ, δασέα τρία, θ, φ, χ, μέσα δὲ τούτων τρία, β, γ, δ. Εν προκειμένω, ο εύστοχος όρος δασέα αποτελεί τον κομβικό παράγοντα της ταξινόμησης, διότι ψιλά ονομάζονται κατ』 ουσίαν τα μη δασέα, ενώ μέσα είναι όσα δεν ανήκουν σε καμία από τις δύο προμνημονευθείσες κατηγορίες. Είναι αξιοσημείωτο ότι ακόμη και ορισμένα σύγχρονα εγχειρίδια ιστορικής γλωσσολογίας (μέχρι πρόσφατα τουλάχιστον) έτειναν να απηχούν αυτή την ατελώς διατυπωμένη διάκριση, υιοθετώντας τους λατινικούς όρους με τους οποίους ο Πρισκιανός είχε αποδώσει την ορολογία της Τέχνης Γραμματικής: (Consonantes) Aspiratae «δασέα», Tenues «ψιλά», Mediae «μέσα».

- Έμμεση μαρτυρία παρέχουν οι ηχομιμητικές λέξεις που παρατίθενται στα αρχαία κείμενα, είτε σχολιασμένες είτε εν παρόδω. Από τις γνωστότερες είναι η φράση από σωζόμενο απόσπασμα της κωμωδίας Διονυσαλέξανδρος του Κρατίνου «ὁ δ' ἠλίθιος ὥσπερ πρόβατον βῆ βῆ λέγων βαδίζει», όπου το βέλασμα των προβάτων αποδίδεται με το επιφώνημα βῆ βῆ. Επειδή δεν είναι πιθανό να άλλαξε ο ήχος του βελάσματος των προβάτων από την αρχαιότητα, προκύπτει το λογικό συμπέρασμα ότι ο δηλούμενος ήχος είναι διχειλικός κλειστός bee / bē και όχι χειλοδοντικός τριβόμενος vi. Ομοίως η χρήση διαφορετικών ηχομιμητικών ρημάτων για τις κραυγές ζώων, όπως μυκῶμαι (για τα βόδια) αλλά μηκῶμαι (για τα ερίφια), δείχνει ότι τα γράμματα υ", "η απέδιδαν διαφορετικά φωνήματα και όχι το σημερινό i.

Όπως σημειώθηκε παραπάνω, οι έμμεσες αυτές πηγές έχουν το μειονέκτημα ότι δεν παρέχουν εξαντλητικές πληροφορίες σχετικά με τη φύση των φθόγγων που περιέχουν. Επί παραδείγματι, ενώ κατανοούμε ότι το επιφώνημα βῆ αποδίδει μη ιωτακισμένο η, δεν μαθαίνουμε τίποτε περισσότερο για τον ακριβή ήχο του. Επιπρόσθετα, οι διαφορές των ηχομιμητικών ρημάτων μηκῶμαι, μυκῶμαι δεν μας διαφωτίζουν σχετικά με τη διαφορά των η, υ. Συνεπώς, η χρήση των ανωτέρω πληροφοριών μπορεί απλώς να αποκλείσει κάποια δυνατότητα, συμπληρώνοντας έτσι την εικόνα που έχουμε αποκτήσει από ανεξάρτητα άλλα τεκμήρια.

- Η άμεση περιγραφή της προφοράς ορισμένων φθόγγων μπορεί, υπό ευνοϊκές συνθήκες, να φανεί χρήσιμη. Επί παραδείγματι, ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς αναλύει την προφορά του φθόγγου κ ως εξής: λέγεται μὲν τῆς γλώττης ἀνισταμένης πρὸς τὸν οὐρανὸν ἐγγὺς τοῦ φάρυγγος καὶ τῆς ἀρτηρίας ὑπηχούσης τῷ πνεύματι (Περὶ συνθέσεως ὀνομάτων 14,140). Από την περιγραφή προκύπτει ότι ο φθόγγος κ ήταν άηχος υπερωικός (όπως στις λ. καρπός, κόρη, κωφός) και δεν είχε ακόμη εμφανιστεί το ουρανικό αλλόφωνο Άηχο ουρανικό κλειστό|c (όπως στα νεοελληνικά καιρός, κερί, κύκνος: ceˈros, ceˈri, ˈciknos).

### Τεκμήρια από τη μετρική των ποιητικών κειμένων

Τα αρχαία ποιητικά κείμενα ακολουθούν ορισμένο μέτρο, το οποίο βασίζεται στη διαδοχή ή εναλλαγή μακρών και βραχειών συλλαβών, ανάλογα με την περίπτωση (π.χ. δακτυλικό, ιαμβικό, τροχαϊκό, αναπαιστικό κτλ.). Αν σε συγκεκριμένη συλλαβή αναμένουμε οπωσδήποτε φωνήεν ορισμένης ποσότητας (μακρό ή βραχύ), αυτό μπορεί να μας προσφέρει ενδείξεις της προφοράς, εφόσον υποστηρίζονται και από τις γνώσεις μας για το φωνολογικό σύστημα της γλώσσας. Επί παραδείγματι, το μέτρο καθιστά σαφές ότι τα μακρά η, ω δεν απαντούν (εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων) στη θέση βραχείας συλλαβής. Επίσης, διαπιστώνουμε ότι οι δίφθογγοι (γνήσιες ή νόθες, δηλ. προϊόντα αντεκτάσεως) συναντώνται σε θέση μακράς συλλαβής (π.χ. βαίνω, εἰμί, δοῦλος, βουλή), πράγμα που δείχνει ότι η ποσότητά τους αντιστοιχούσε περίπου σε μακρό φωνήεν.

Σημαντική είναι η συνεισφορά της μετρικής στα αποκαλούμενα δίχρονα φωνήεντα, για τα οποία δυσκολευόμαστε να υποθέσουμε αν είναι μακρά ή βραχέα χωρίς άλλη βοήθεια. Αν όμως σε θέση μακράς συλλαβής συναντήσουμε τύπους όπως κῦρος, μῖσος, όχι όμως φίλος, διακρίνουμε αμέσως τη διαφορετική ποσότητα του -ι- στις λέξεις αυτές.

## Αναλυτικοί πίνακες προφοράς των αρχαίων ελληνικών φωνημάτων

Με αφετηρία τα τεκμήρια της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας συμπεραίνουμε με επαληθεύσιμο τρόπο ότι τα φωνήματα της Αρχαίας Ελληνικής προφέρονταν όπως φαίνεται στους ακόλουθους πίνακες:

### Προφορά των συμφωνικών φωνημάτων

Γράμμα/Φθόγγος｜Αρχαϊκή｜Κλασική｜Κοινή Ελνστ.｜Μεσαιωνική｜Ερασμική

γ｜g｜g και j｜g

γ (+κ, + γ, +χ, +ξ)｜ŋ

ζ｜zd｜zz｜z｜dz

Γράμμα/Φθόγγος｜Αρχαϊκή｜Κλασική｜Κοινή Ελνστ.｜Μεσαιωνική｜Ερασμική

κ｜k

κχ｜kkʰ｜kx｜k

λ｜l

- λ-｜l ή l̥｜l

μ｜m

- μ-｜m ή m̥｜m

ν｜n

- ν-｜n ή n̥｜n

ξ｜ks

πφ｜ppʰ｜pɸ｜pf

ρ｜r｜r → ʁ

- ρ｜r̥｜r｜r → ʁ

Γράμμα/Φθόγγος｜Αρχαϊκή｜Κλασική｜Κοινή Ελνστ.｜Μεσαιωνική｜Ερασμική

σ (+β, +γ, +μ)｜Ηχηρό φατνιακό τριβόμενο|z｜s

τ｜t

τθ｜ttʰ｜tθ｜t

φθ｜b̥d̥ʰ｜fθ (?)｜ft

χ｜g̊ʰ｜x｜k

χθ｜g̊d̥ʰ｜xθ (?)｜kt

ψ｜ps

- δασύ φωνήεν｜h｜Ø｜Ø

διπλά σύμφωνα｜διπλά｜απλά｜απλά

Σημείωση: Το σύμβολο # δηλώνει αρκτικό μόρφημα λέξεως.

### Προφορά των φωνηεντικών φωνημάτων

Σημαντικό ρόλο στην προφορά των φωνηέντων της Αρχαίας Ελληνικής παίζει η διάκριση μεταξύ μακρών και βραχέων. Χρησιμοποιώντας ως βάση την Αττική διάλεκτο, όπως αναφέρεται στον πρόλογο, μπορούμε να διακρίνουμε πέντε (5) βραχέα και επτά (7) μακρά φωνήεντα. Είναι δύσκολο να εξακριβωθεί η ακριβής πραγμάτωση των εν λόγω φωνηέντων σε κάθε χρονικό σημείο. Στο παρόν άρθρο ακολουθείται η γενικώς αποδεκτή σχηματοποίηση του W. Sidney Allen (βλ. βιβλιογραφία), η οποία ανταποκρίνεται τόσο στα γλωσσικά όσο και στα κειμενικά δεδομένα.

Πρόσθια φωνήεντα｜Οπίσθια φωνήεντα

μη στρογγύλο｜στρογγύλο｜μη στρογγύλο｜στρογγύλο

Κλειστά φωνήεντα｜Μη στρογγύλο κλειστό πρόσθιο /i/: ι / ῐ｜Στρογγύλο κλειστό πρόσθιο /u/: υ / ῠ

Μεσαία φωνηέντα｜Μη στρογγύλο ημιάνοικτο πρόσθιο /ɛ/: ε｜ ｜ ｜Στρογγύλο ημίκλειστο οπίσθιο /o/: ο

Ανοικτά φωνήεντα｜Μη στρογγύλο ανοικτό κεντρικό /a/: α / ᾰ

Πρόσθια φωνήεντα｜Οπίσθια φωνήεντα

μη στρογγύλο｜στρογγύλο｜μη στρογγύλο｜στρογγύλο

Κλειστά｜Μη στρογγύλο κλειστό πρόσθιο: ι / ῑ｜Στρογγύλο κλειστό πρόσθιο: υ / ῡ

Ημίκλειστα｜Μη στρογγύλο ημίκλειστο πρόσθιο: /eː/ ει｜ ｜ ｜Στρογγύλο ημίκλειστο οπίσθιο: /oː/ ου

Ημιάνοικτα｜Μη στρογγύλο ημιάνοικτο πρόσθιο: /ɛː/ η｜ ｜ ｜Στρογγύλο ημιάνοικτο οπίσθιο: /ɔː/ ω

Ανοικτά｜Μη στρογγύλο ανοικτό κεντρικό: /aː/ α / ᾱ

### Συγκριτική νεοελληνική προφορά

Ο ακόλουθος πίνακας περιέχει τη σημερινή προφορά των φθόγγων της ελληνικής γλώσσας. Η προφορά αυτή αποκαλείται επίσης βυζαντινή, επειδή προέκυψε από την κανονική φωνολογική εξέλιξη της γλώσσας, εφαρμόζεται δε και στην ανάγνωση των αρχαίων κειμένων. Υπό το φως των ιστορικών πληροφοριών που αναφέρονται στην εισαγωγή θα ονομαζόταν επίσης ιωτακιστική (διότι δεν διακρίνει τη διαφορά των φωνημάτων που συνέπεσαν κατόπιν στο μεσαιωνικό και νεοελληνικό /i/), αλλά η συγκεκριμένη ονομασία ανακαλεί τη διαμάχη μεταξύ των οπαδών του Εράσμου και του Γιοχάνες Ρόιχλιν, η οποία δεν έχει πλέον αντικείμενο στη σύγχρονη γλωσσολογία.

Γράμμα｜Όνομα｜Νεοελληνική προφορά & Παρατηρήσεις

Α α｜άλφα｜a κεντρικό ανοικτό φωνήεν

Β β｜βήτα｜v διαρκές χειλοδοντικό ηχηρό

Γ γ｜γάμμα｜διαρκές υπερωικό ηχηρό προ των /a/, /o/ και /u/ (ου), ɣ; διαρκές ουρανικό ηχηρό προ των /i/ και /ɛ/, ʝ

Δ δ｜δέλτα｜ð διαρκές οδοντικό ηχηρό

Ε ε｜έψιλον｜ɛ πρόσθιο μέσο φωνήεν

Ζ ζ｜ζήτα｜z συριστικό φατνιακό ηχηρό

Η η｜ήτα｜i πρόσθιο κλειστό φωνήεν

Θ θ｜θήτα｜θ τριβόμενο οδοντικό άηχο

Ι ι｜ιώτα｜i πρόσθιο κλειστό φωνήεν

Κ κ｜κάππα｜k κλειστό άηχο υπερωικό προ των /a/, /o/, /u/; c άηχο ουρανικό προ των /e/, /i/

Λ λ｜λάμδα｜l πλευρικό φατνιακό

Μ μ｜μυ｜m έρρινο διχειλικό ηχηρό

Ν ν｜νυ｜n έρρινο φατνιακό ηχηρό

Ξ ξ｜ξι｜συνδυασμός των φωνημάτων k+s (συνήθως άηχο: ξέρω /'ksɛrɔ/), ηχηρό όταν συνεκφέρεται με προηγούμενο έρρινο (μετά από n: δεν ξέρω /ðɛŋg'zɛrɔ/ ή σπανιότερα /ðɛg-/)

Ο ο｜όμικρον｜ɔ οπίσθιο μέσο φωνήεν

Π π｜πι｜p κλειστό διχειλικό άηχο

Ρ ρ｜ρω｜ɾ παλλόμενο φατνιακό

Σ σ/ς｜σίγμα｜s συριστικό φατνιακό άηχο (ενίοτε ηχηρό z, μόνον όταν έπεται άλλο ηχηρό σύμφωνο: σβέλτος, σμάλτο /zv-/, /zm-/)

Τ τ｜ταυ｜t κλειστό οδοντικό άηχο

Υ υ｜ύψιλον｜i πρόσθιο κλειστό φωνήεν, εκτός αν είναι β΄ μέλος τού δίψηφου φωνήεντος ου u ή των διφθογγικών αυ και ευ, οπότε οι συνδυασμοί προφέρονται af, εf (εάν ακολουθεί άηχο σύμφωνο: αυτός af'tɔs, εύκολος 'εfkɔlɔs) ή av, εv (εάν ακολουθεί ηχηρό σύμφωνο ή φωνήεν: αύριο 'avriɔ, ευαγγέλιο εvaɲ'ɟεliɔ)

Φ φ｜φι｜f τριβόμενο χειλοδοντικό άηχο

Χ χ｜χι｜ç: τριβόμενο ουρανικό άηχο προ των /i/, /ɛ/ (χέρι, χήνα); x: τριβόμενο υπερωικό άηχο προ των /a/, /ο/, /u/ (χαρά, χορδή, χούφτα)

Ψ ψ｜ψι｜ps συνδυασμός των φωνημάτων p+s

Ω ω｜ωμέγα｜ɔ οπίσθιο μέσο φωνήεν

## Σύγχρονη αποτίμηση και κριτική της ερασμικής προφοράς

Η ανάπτυξη της συγκριτικής γλωσσολογίας από τον 19ο αιώνα αύξησε αξιοσημείωτα τις γνώσεις μας για τη φωνολογία της Αρχαίας Ελληνικής. Σε αυτό συνέβαλε επίσης η διεύρυνση των σωμάτων κειμένων που λαμβάνονται υπ' όψιν για την τεκμηρίωση κάθε φωνολογικής θεωρίας, καθώς ανακαλύφθηκαν μη λογοτεχνικοί πάπυροι και επιγραφές λιγότερο τυπικού ύφους. Η μαζική εισροή στοιχείων από συστήματα συγγενών γλωσσών ανέτρεψε επίσης την επί αιώνες κυριαρχούσα αντίληψη, ότι τα Ελληνικά είχαν κατ' ουσίαν την ίδια προφορά από την αρχαιότητα. Οι έννοιες του φωνηεντικού τριγώνου, του συμφωνικού άξονα και οι διαδικασίες μεταβολής που είναι γνωστές ως αφομοίωση, ανομοίωση, αντέκταση, αναδιπλασιασμός κτλ. κατέδειξαν αναντίρρητα ότι οι φωνολογικές αλλαγές (που επηρεάζουν την προφορά) εξαρτώνται από το φωνητικό περιβάλλον, το οποίο ήταν πολύ διαφορετικό από της Νέας Ελληνικής γλώσσας.

Το γεγονός ότι η επιστημονική κοινότητα αποδέχεται τη συνεισφορά τού Εράσμου στον προσδιορισμό τής προφοράς τής Αρχαίας Ελληνικής δεν σημαίνει ότι η ερασμική προφορά είναι απολύτως ακριβής. Όπως συμβαίνει με κάθε σύστημα αποκαταστάσεως, περιέχει συμβάσεις οι οποίες δεν αντιστοιχούν πάντοτε στην εικαζόμενη αρχαία προφορά. Το γνωστό επίγραμμα του Σιμωνίδη τού Κείου για τους νεκρούς τής μάχης των Θερμοπυλών μπορεί να χρησιμεύσει ως παράδειγμα αυτού του σημείου.

- Κείμενο: Ὦ ξεῖν, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε κείμεθα, τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι.
- Επανασυντεθειμένη αρχαία προφορά: ɔː kseːn aŋgelleːn lakedaimonioːs hoti tɛːide keimetʰa, tois keinɔːn r̥ɛːmasi peitʰomenoi
- Ερασμική προφορά: ο ksein aŋgelein lakedaimoniois oti teide keimeta/keimeθa, tois keinon remasi peitomenoi/peiθomenoi
- Υστεροβυζαντινή / νεοελληνική προφορά: ο ksin aɲ'ɟelin laceðemon'iis 'oti t'iðe 'cimeθa, tis 'cinon 'rimasi pi'θomeni.

Παρατηρήσεις:

Η ερασμική προφορά δεν ταυτίζεται επακριβώς με την επανασυντεθειμένη / αποκατεστημένη αρχαία προφορά, παρ』 ότι βρίσκεται εγγύτερα σε αυτήν από την υστεροβυζαντινή / νεοελληνική αντίστοιχη. Από το δείγμα κειμένου που παρατέθηκε αντιλαμβανόμαστε ότι η ερασμική προφορά που διαμορφώθηκε στα πανεπιστήμια τής Αγγλίας αποδίδει ατελώς την προφορά τής κλασικής Ελληνικής σε αρκετά σημεία. Παραδείγματα:

- Δεν διακρίνει τις γνήσιες διφθόγγους από τις «νόθες» (δηλ. αυτές που προκύπτουν από συναίρεση ή αντέκταση και σχηματίζουν στην πραγματικότητα μακρά κλειστά φωνήεντα). Επί παραδείγματι, τα μακρά φωνήεντα («νόθες» δίφθογγοι) που υπάρχουν στις λέξεις ἀγγέλλειν, Λακεδαιμονίοις, εξομοιώνονται στην ερασμική προφορά με τις δύο γνήσιες διφθόγγους της μετοχής πειθόμενοι. Από πρακτικής απόψεως, εντούτοις, θα ήταν αδύνατον να απαιτηθεί από κάθε αναγνώστη τής αρχαίας γλώσσας να κατέχει τόσο βαθιά γνώση, ώστε να μπορεί να διακρίνει κάθε επί μέρους περίπτωση.
- Η ερασμική προφορά δεν αποδίδει τα διπλά σύμφωνα της Αρχαίας Ελληνικής.
- Η ερασμική προφορά δεν αποδίδει επακριβώς τη διάκριση μακρών και βραχέων φωνηέντων, τα οποία συνήθως εκφωνούνται σαν να είναι ισόχρονα.
- Τα άηχα δασέα σύμφωνα φ, θ, χ προφέρονται είτε απλώς p, t, k είτε f, θ, x, ανάλογα με το φωνολογικό σύστημα της μητρικής γλώσσας που υπόκειται στον σπουδαστή τής ερασμικής προφοράς.
- Το αρχικό δασύ σύμφωνο h παραλείπεται σε ορισμένες χώρες κατά την προφορά τών λέξεων, π.χ. ὅτι oti ≈ hoti.

Συμπεράσματα:

Οι ιστορικοσυγκριτικές σπουδές έχουν συμβάλει στην ικανοποιητική βελτίωση της εικόνας μας για την αρχαία προφορά και την εξέλιξή της. Οι επιγραφικές και παπυρικές μελέτες τού S.T. Teodorsson (1974 κ.εξ.), του Gignac (1976), καθώς και άλλων (βλ. Horrocks 1997), απέδειξαν επιπλέον ότι βασικά χαρακτηριστικά τής ελληνιστικής φωνολογίας, όπως ο ιωτακισμός ή η προστριβοποίηση των ηχηρών κλειστών, είχαν ήδη παρουσιαστεί σε ανεπίσημα κείμενα της κλασικής Ελληνικής. Θεωρείται ότι τα εξελιγμένα αυτά δείγματα αποτελούν μέρος τού λιγότερο προσεγμένου λόγου/ύφους ή της γλώσσας των ομιλητών που ανήκαν σε κατώτερες τάξεις, αλλά δεν είμαστε σε θέση να προσδιορίσουμε σε ποιον βαθμό χρησιμοποιούνταν στον πρότυπο προφορικό λόγο. Αρκετοί γλωσσολόγοι έτειναν στο παρελθόν να υποβαθμίζουν τέτοια στοιχεία, θεωρώντας τα περιθωριακά ή αποσπασματικά, αλλά ο όγκος και η διάχυση των δεδομένων συντείνει σήμερα στην άποψη ότι η ελληνιστική προφορά έχει περισσότερο βάθος χρόνου από όσο αρχικά πιστευόταν και είναι σαφές ότι οι φωνολογικές αλλαγές που άλλαξαν την ηχητική χροιά τής Ελληνικής ξεκίνησαν αρκετά νωρίτερα.

Προς τα τέλη τού 19ου αιώνα, ο γλωσσολόγος Γεώργιος Χατζιδάκις εισήγαγε πρώτος τα διδάγματα της συγκριτικής γλωσσολογίας σχετικά με την προφορά. Εντούτοις, μολονότι είναι παραδεκτό ότι η ερασμική προφορά πλησιάζει περισσότερο την αποκατεστημένη αρχαία, δεν υπήρξε ποτέ εισήγηση για υιοθέτησή της από τους Έλληνες λογίους και φοιτητές στην ανάγνωση αρχαίων κειμένων. Οι λόγοι είναι τρεις:

- Δεν είναι ρεαλιστικό να αναμένεται ότι ο σπουδαστής τής Ελληνικής θα προφέρει διαφορετικά λέξεις και γραφήματα που συναντώνται αναλλοίωτα από την κλασική εποχή μέχρι σήμερα. Είναι ουσιαστικά ανέφικτο για λέξεις όπως άνθρωπος, οδός, θάλασσα, καιρός, γη και άλλες, καθώς και τα γραφήματα που περιέχουν, να προφέρονται διαφορετικά όταν συναντώνται σε αρχαίο, ελληνιστικό, μεσαιωνικό ή νεοελληνικό κείμενο.
- Η υστεροβυζαντινή / νεοελληνική προφορά έχει τουλάχιστον χιλιετή ιστορία και, αν παραλείψουμε την τελευταία τροπή (ιωτακισμός τού -υ- y), ανάγεται στους ελληνιστικούς χρόνους και διαθέτει, ως εκ τούτου, μακρά παράδοση και χρήση. Οι αντιγραφείς των αρχαίων κειμένων τον Μεσαίωνα δεν προέφεραν διαφορετικά τα κείμενα που φρόντισαν να διασωθούν ώς τις ημέρες μας.
- Η υιοθέτηση της ερασμικής προφοράς από τους ευρωπαίους λογίους ταίριαζε περισσότερο στα συστήματα των δικών τους γλωσσών και εξυπηρέτησε πρακτικά στην εκμάθηση και γραφή τής Αρχαίας Ελληνικής.

Ο Ιωάννης Σταματάκος, επί πολλά χρόνια καθηγητής τής Αρχαίας Ελληνικής φιλολογίας, συνόψισε ως εξής το ζήτημα:

«Θὰ ἦτο ἑπομένως μωρία ἐκ μέρους μας νὰ δημιουργήσωμεν ἡμεῖς μεγάλας δυσκολίας παραδεχόμενοι τὴν Ἐρασμιακὴν προφοράν, καθ' ἣν στιγμὴν ἀπὸ τῆς ἀρχαιότητος ἤδη εἶχεν ἀρχίσει ἡ ἐξέλιξις τῆς προφορᾶς πρὸς τὴν σημερινὴν πραγματικότητα. Διότι διὰ τοὺς ξένους ἡ Ἐρασμιακὴ προφορὰ δὲν ἀποτελεῖ ἐπανάστασιν, ἢ μᾶλλον ἀνατροπήν, ὑπαρχούσης καταστάσεως. Ἀντιθέτως εἴς τινα σημεῖα συμφωνεῖ πρὸς τὴν προφορὰν τῆς Ἐθνικῆς των γλώσσης, ἐν ᾧ δι' ἡμᾶς τοὺς σημερινοὺς Ἕλληνας τὸ πρᾶγμα εἶναι διάφορον: ἡμεῖς προφέρομεν κατὰ ἕνα τρόπον τοὺς φθόγγους καὶ τὰς λέξεις τῆς Νέας Ἑλληνικῆς, θὰ ἦτο δὲ πολὺ δύσκολον νὰ συνηθίσωμεν νὰ προφέρωμεν κατὰ διάφορον τρόπον τοὺς ἰδίους φθόγγους (καὶ σχεδὸν τὰς ἰδίας λέξεις), ὅταν εἰδοποιήσωμεν τὸν ἑαυτόν μας ὅτι πρόκειται νὰ ἀναγνώσωμεν ἀρχαῖον κείμενον, δηλ. κατὰ παραγγελίαν, οὐ μόνον δὲ δύσκολον ἀλλὰ καὶ ἄσκοπον, καὶ ἑπομένως ἀνόητον.»

Επομένως, μολονότι είναι σκόπιμο να παρέχονται στοιχεία τής αρχαίας προφοράς σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες στις οποίες υπάρχει επαφή με το αρχαίο κείμενο, οι γλωσσολόγοι συμφωνούν ότι δεν είναι εφικτό ούτε λογικό να ζητηθεί η χρήση της (ή της προσεγγίζουσας ερασμικής προφοράς) από τον Έλληνα σπουδαστή ή λόγιο..

## 參考書目

- Allen, W. 2000: Vox graeca. Η προφορά της ελληνικής στην κλασική εποχή, μτφρ. υπό Μ. Καραλή και Γ.Μ. Παράσογλου. Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη.
- Horrocks G. 1997: Greek: a history of the language and its speakers. London: Longman (μτφρ. υπό Μ. Σταύρου & Μ. Τζεβελέκου: Ελληνικά: Ιστορία τής γλώσσας και των ομιλητών της. Αθήνα 2006: Εστία).
- Lejeune, M. 1972: Phonétique historique du mycénien et du grec ancien. Paris: Klincksieck
- Μπαμπινιώτης, Γ. 1985: Ιστορική Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας. Ι. Φωνολογία. Αθήνα.
- Μπαμπινιώτης, Γ. 20025: Συνοπτική ιστορία τής ελληνικής γλώσσας. Αθήνα.
- Παπαναστασίου, Γ. 2008: Νεοελληνική ορθογραφία (ιστορία, θεωρία, εφαρμογή). Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών.
- Pernot, H. 1921: D'Homère à nos jours. Histoire, écriture, prononciation du grec. Paris: Garnier.
- Πετρούνιας, Ευ. 2001: «Η προφορά τής κλασικής Ελληνικής», στο Α.Φ. Χριστίδη (εκδ.), Ιστορία τής Ελληνικής Γλώσσας (Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών).
- Schwyzer, E. 19593: Griechische Grammatik. I. München: Beck.
- Sihler, Α. 1995: New comparative grammar of Greek and Latin. Oxford: OUP.
- Σταματάκος, Ι. 19733: Ιστορική Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής κατά τα πορίσματα της συγκριτικής γλωσσολογίας. Αθήνα.
- Συμεωνίδης, Χ. 1985: Ιστορική Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής. Ι. Φωνητική. Θεσσαλονίκη.
- Χαραλαμπάκης, Χ. 1999: «Η ερασμική προφορά», στο Μ.Ζ. Κοπιδάκη (εκδ.), Ιστορία τής Ελληνικής Γλώσσας (Αθήνα: Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο).
- Χατζιδάκις, Γ. 19202: Ακαδημεικά Αναγνώσματα, τόμ. Α΄. Αθήνα.
- Χριστίδης, Α.Φ. 2005: Ιστορία τής αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών.
- Τα κείμενα του Εράσμου έχουν αντληθεί από την έκδοση της M. Cytowska, 1973: Opera omnia Desiderii Erasmi (Amsterdam).

## 延伸閱讀

- Bartoněk, A. 1966: Development of the Long-Vowel System in Ancient Greek. Prague.
- Grammont, M. 1948: Phonétique du grec ancien. Lyon.
- Jannaris, A. 1897: An Historical Greek Grammar Chiefly of the Attic Dialect As Written and Spoken From Classical Antiquity Down to the Present Time. London.
- Karvounis, Chr. 2008: Aussprache und Phonologie im Altgriechischen. Wiss. Buchgesellschaft, Darmstadt, ISBN 978-3-534-20834-0
- Lupaş, L. 1972: Phonologie du grec attique. The Hague.
- Meillet, A. 19657: Aperçu d』une histoire de la langue grecque. Paris.
- Meillet, A. & J. Vendryes 19684: Traité de grammaire comparée des langues classiques. Paris.
- Palmer, L.R. 1980: The Greek language. London.
- Rix, H. 19922: Historische Grammatik des Griechischen. Laut- und Formenlehre. Darmstadt.
- Stanford, W.B. 1967: The Sound of Greek. California.
- Teodorsson, S.T. 1974: The Phonemic System of the Attic Dialect 400-340 B.C. Stockholm.
- Teodorsson, S.T. 1977: The phonology of Ptolemaic Koine (Studia Graeca et Latina Gothoburgensia). Göteborg.
- Teodorsson, S.T. 1978: The phonology of Attic in the Hellenistic period. Acta Universitatis Gothoburgensis, Göteborg.
- Threatte L. 1980: The grammar of Attic inscriptions, Band 1: Phonology, Berlin.