மும்பை
{{Infobox settlement
 | name = மும்பை
 | native_name = &lt;br&gt;{{nobold|{{lang|mr|मुंबई}} ([[மராத்திய மொழி|மராத்தி]])}}
 | native_name_lang = mr
 | other_name = பம்பாய்
 | settlement_type = [[இந்திய மாநிலங்களின் தலைநகரங்களும் ஒன்றியப் பகுதிகளின் தலைநகரங்களும்|மாநில தலைநகரம்]]
 | image_blank_emblem = [[file:Emblem_of_Mumbai.png|100px|center]]
 | image_skyline = {{multiple image
 | border      = infobox
 | total_width = 300
 | image_style = 
 | perrow      = 1/2/2/1
 | image1      = Mumbai Skyline at Night.jpg
 | image2      = Gateway of India -Mumbai.jpg
 | image3      = Taj Hotel, Mumbai - India. (14132561875).jpg
 | image4      = Chhatrapati shivaji terminus, esterno 01.jpg
 | image5      =
 | image6      = Bandra Worli Sea-Link (cropped).jpg
 }}
 | image_alt = 
 | image_caption = மேலிருந்து, இடமிருந்து வலமாக: [[தெற்கு மும்பை]] உயர் கட்டடங்கள், [[இந்தியாவின் நுழைவாயில் (மும்பை)]], [[தாஜ் மகால் பேலஸ் மற்றும் டவர்]], [[சத்திரபதி சிவாசி தொடருந்து நிலையம்]], தி பார்க் டவர்ஸ் மும்பை [[பாந்திரா-வொர்லி கடற்பாலம்]]
 | flag_size = 
 | blank_emblem_type = {{align|center|சின்னம்}}
 | nickname = ''தூங்கா மாநகரம்'', ''கனவுகளின் நகரம்'', ''[[மும்பையின் ஏழு தீவுகள்|ஏழு தீவுகள் நகரம்]]'',&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=The Mumbai Pages}}&lt;/ref&gt;''[[பாலிவுட்|இந்தியாவின் ஆலிவுட்]]'',&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 July 2015 |title=Indian Cities and Their Nicknames – Complete List |url=https://www.daytodaygk.com/indian-cities-and-their-nicknames-complete-list/}}&lt;/ref&gt; ''[[இந்தியாவின் நுழைவாயில் (மும்பை)]]''
 | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=India/Maharashtra/Mumbai City.map}}
 | map_caption = மும்பை வரைபடம்
 | mapsize = 
 | map_alt = Mumbai is on the west coast of India, about one third of the way down to the southern tip. It is in the west side of the Maharashtra province, which covers roughly the second quarter of the west coast (counting from the north), and heads inland roughly twice as far as its coastline.
 | pushpin_map = Mumbai#India Maharashtra#India
 | pushpin_label_position = right
 | pushpin_map_alt = 
 | pushpin_map_caption = மும்பையில் இருப்பிடம்##[[மகாராட்டிரம்|மகாராஷ்டிராவில்]] இருப்பிடம்##[[இந்தியா|இந்தியாவில்]] இருப்பிடம்
 | pushpin_mapsize = 300
 | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|display=inline,title}}
 | subdivision_type = [[உலக நாடுகள் பட்டியல் (அகர வரிசையில்)|நாடு]]
 | subdivision_name = {{IND}}
 | subdivision_type1 = [[இந்தியாவின் மாநிலங்களும் ஆட்சிப்பகுதிகளும்|மாநிலம்]]
 | subdivision_type2 = [[மகாராஷ்டிர மாவட்டப் பட்டியல்|கோட்டம்]]
 | subdivision_type3 = [[மகாராஷ்டிர மாவட்டப் பட்டியல்|மாவட்டம்]]
 | subdivision_name1 = [[மகாராட்டிரம்]]
 | subdivision_name2 = [[கொங்கண் கோட்டம்|கொங்கண்]]
 | subdivision_name3 = [[மும்பை மாவட்டம்|மும்பை மாநகரம்]]&lt;br /&gt;[[மும்பை புறநகர் மாவட்டம்|மும்பை புறநகர்]]
 | established_title = முதலில் குடியேறியது
 | established_date = 1507{{citation needed|date=January 2020}}
 | named_for = [[மும்பா தேவி கோவில்]]
 | government_type = மாநகராட்சி மன்றம்
 | governing_body = [[பெருநகரமும்பை மாநகராட்சி]]
 | leader_title = மேயர்
 | leader_name = 
 | leader_title2 = Administrator
 | leader_name2 = 
 | total_type = மொத்தம்
 | unit_pref = Metric
 | area_footnotes = 
 | area_total_km2 = 603.4
 | area_rank = 
 | area_metro_km2 = 4355
 | area_metro_sq_mi = 1681.5
 | elevation_footnotes = 
 | elevation_m = 14
 | population_total = 12,478,447
 | population_as_of = 2011
 | population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maharashtra (India): Districts, Cities, Towns and Outgrowth Wards – Population Statistics in Maps and Charts |url=http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006153720/http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php |archive-date=6 October 2014}}&lt;/ref&gt;
 | population_density_km2 = auto
 | population_metro = 18,414,288 &lt;br /&gt;20,748,395 (Extended UA)
 | population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;extended UA 2011&quot;&gt;{{Cite web |title=INDIA STATS : Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |website=Press Information Bureau, Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}&lt;/ref&gt;
 | population_rank = [[மக்கள்தொகை அடிப்படையில் இந்திய நகரங்களின் பட்டியல்|முதல் இடம்]]
 | population_demonym = மும்பைகர்&lt;ref name=&quot;MumbaiitesinMH&quot;&gt;{{Cite book |last=Neela Dabir, Naina Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&amp;q=mumbaiites&amp;pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=Sage Publications Private Limited, Mathura Road, [[புது தில்லி]] |isbn=9788132107651 |page=76}}&lt;/ref&gt;
 | timezone1 = [[இந்திய சீர் நேரம்|இ.சீ.நே.]]
 | utc_offset1 = +5:30
 | postal_code_type = [[அஞ்சல் குறியீட்டு எண்]]கள்
 | postal_code = 400 001 to 400 107
 | area_code = [[இந்தியாவில் தொலைபேசி எண்கள்|+91-22]]
 | registration_plate = {{hlist|MH-01 Mumbai(S/C), MH-02 Mumbai(W), MH-03 Mumbai(E), MH-47 Borivali}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maharashtra Government-Know Your RTO |url=https://transport.maharashtra.gov.in/site/upload/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |access-date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!--RTO offices in Mumbai as per Maharashtra Government RTO list. Do not make changes--&gt;
 | blank_name_sec1 = [[கொள்வனவு ஆற்றல் சமநிலை|GDP (PPP)]]
 | blank_info_sec1 = $606.625&amp;nbsp;billion&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Global Wealth PPP Distribution ; Who are the leaders of the global economy |work=Visualcapitalist.com |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/10/Global-Wealth-PPP-Distribution.html |access-date=30 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 June 2017 |title=Mumbai 17th in global GDP list, says survey |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-17th-in-global-gdp-list-says-survey-4686508/ |access-date=16 September 2021 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gqindia.com&quot;&gt;{{Cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |website=GQ India |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gdp&gt;* {{cite web |title=Global city GDP 2014 |url=https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/ |publisher=[[Brookings Institution]] |date=22 January 2015 |access-date=4 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525113815/https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/ |archive-date=25 May 2017}}
 * {{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |publisher=[[Pricewaterhouse Coopers|PwC]] |access-date=16 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504031739/https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |archive-date=4 May 2011}}
 * {{cite web |title=India's top 15 cities with the highest GDP Photos Yahoo! India Finance |url=https://in.finance.yahoo.com/photos/the-top-15-indian-cities-by-gdp-1348807591-slideshow/the-top-15-indian-cities-by-gdp-photo-1348807049.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009131024/https://in.finance.yahoo.com/photos/the-top-15-indian-cities-by-gdp-1348807591-slideshow/the-top-15-indian-cities-by-gdp-photo-1348807049.html |archive-date=9 October 2014 |publisher=[[Yahoo! Finance]] |date=28 September 2012 |access-date=27 March 2017}}&lt;/ref&gt;
 | blank1_name_sec1 = [[மனித மேம்பாட்டுச் சுட்டெண்|HDI]] {{nobold|(2011)}}
 | blank1_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.846&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tembhekar |first=Chittaranjan |date=31 October 2013 |title=It's not so bad as we thought: Mumbai shows improvement on human development index {{!}} Mumbai News |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Its-not-so-bad-as-we-thought-Mumbai-shows-improvement-on-human-development-index/articleshow/24967345.cms |access-date=2 November 2019}}&lt;/ref&gt; ({{color|green|very high}})}}
 | blank_name_sec2 = {{nowrap|[[ஆட்சி மொழி]]}}
 | blank_info_sec2 = [[மராத்திய மொழி|மராத்தி]]&lt;!-- Do not add Hindi, Gujarati, Kannada, or English here --&gt;&lt;ref name=&quot;NCLMreport&quot;&gt;[http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf National Commissioner Linguistic Minorities 50th report, page 131] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |date= 8 July 2016 }}. Government of India. Retrieved 15 July 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCGMhistmilestone&quot;&gt;{{Cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[பெருநகரமும்பை மாநகராட்சி]] |location=Mumbai}}&lt;/ref&gt;
 | website = {{URL|www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous|www.mcgm.gov.in}}
 {{URL|mumbaicity.gov.in}}
 | footnotes = {{designation list | embed = yes
 | designation1            = WHS
 | designation1_offname    = [[எலிபண்டா குகைகள்]], [[சத்திரபதி சிவாசி தொடருந்து நிலையம்]], மும்பையின் விக்டோரியன் மற்றும் ஆர்ட் டெகோ குழுமம்
 | designation1_date       = 1987, 2004, 2018 (11th, 28th 42nd [[உலக பாரம்பரியக் குழு|sessions]])
 | designation1_type       = Cultural
 | designation1_criteria   = i, ii, iii, iv
 | designation1_number     = [https://whc.unesco.org/en/list/244]; [https://whc.unesco.org/en/list/945]
 [https://whc.unesco.org/en/list/1480]
 | designation1_free1name  = Region
 | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Southern Asia|Southern Asia]]
 }}
 | area_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;projectsecoa1&quot;&gt;{{Cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=117&amp;Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=117&amp;Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Projectsecoa.eu |language=it}}&lt;/ref&gt;
 | blank1_info_sec2 = 
 | blank1_name_sec2 = 
 }}
 '''மும்பை''' (1995 வரை அதிகாரப்பூர்வமாக '''பம்பாய்''' என அழைக்கப்பட்டது) என்பது இந்தியாவின் [[மகாராட்டிரம்|மகாராட்டிர]] [[இந்தியாவின் மாநிலங்களும் ஆட்சிப்பகுதிகளும்|மாநிலத்தின்]] [[தலைநகரம்]] மற்றும் [[இந்தியா]]வின் ''[[நடைமுறைப்படி|நடைமுறைப்படியான]]'' நிதி மையமாகும். [[ஐக்கிய நாடுகள் அவை]]யின் கூற்றுப்படி, 2018-ஆம் ஆண்டு நிலவரப்படி, [[தில்லி]]க்கு அடுத்தபடியாக இந்தியாவில் [[மக்கள்தொகை அடிப்படையில் இந்திய நகரங்களின் பட்டியல்|அதிக மக்கள்தொகை கொண்ட இரண்டாவது]] நகரமாக மும்பை உள்ளது மேலும் தோராயமாக 2 [[கோடி]] (20 மில்லியன்) மக்கள்தொகை கொண்டதாக, உலகின் [[மிகப்பெரிய நகரங்களின் பட்டியல்|எட்டாவது அதிக மக்கள்தொகை கொண்ட]] நகரமாக உள்ளது.  2011-ஆம் ஆண்டின் இந்திய அரசாங்க மக்கள்தொகை கணக்கெடுப்பின்படி, [[மும்பை பெருநகரப் பகுதி|பெருநகரமும்பை]]யின் எல்லையில்  வசித்த 1.25 கோடி (12.5 மில்லியன்) மக்கள்தொகையுடன், இந்தியாவின் [[மக்கள்தொகை அடிப்படையில் இந்திய நகரங்களின் பட்டியல்|அதிக மக்கள்தொகை கொண்ட நகரமாக]] மும்பை இருந்தது.&lt;ref name=&quot;Cities1Lakhandabove&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|access-date=26 March 2012}}&lt;/ref&gt; மும்பை [[மும்பை பெருநகரப் பகுதி]]யின் மையமாக உள்ளது, 2.3 கோடி (23 மில்லியன்) மக்கள்தொகை கொண்டு உலகின் ஆறாவது அதிக மக்கள்தொகை கொண்ட பெருநகரப் பகுதியாக உள்ளது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://demographia.com/db-worldua.pdf|title=World Urban Areas|year=2018|publisher=Demographia|access-date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt; மும்பை இந்தியாவின் மேற்கு கடற்கரையில் [[கொங்கண் மண்டலம்|கொங்கன்]] கடற்கரையில் அமைந்துள்ளது. இங்கு  ஆழமான இயற்கை துறைமுகம் உள்ளது. 2008-ஆம் ஆண்டில், மும்பை ஆல்பா உலக நகரமாக அறிவிக்கப்பட்டது.&lt;ref name=&quot;lboro2008&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC)|publisher=[[Loughborough University]]|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|archive-date=23 February 2011|access-date=7 May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://indiastudyabroad.org/locations/mumbai/|title=Mumbai &amp;#124; ISAC|publisher=Indiastudyabroad.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013615/http://indiastudyabroad.org/locations/mumbai/|archive-date=12 May 2015|access-date=29 May 2015}}&lt;/ref&gt; இந்தியாவில் உள்ள எல்லா நகரங்களையும் விட மும்பையில் அதிக எண்ணிக்கையிலான மில்லியனர்களும், பில்லியனர்கள் உள்ளனர்.
 
 மும்பையை உள்ளடக்கிய ஏழு தீவுகள் ஒரு காலத்தில் [[மராத்திய மொழி]] பேசும் கோலி மக்களின் தாயகமாக இருந்தது.&lt;ref name=&quot;james customs&quot;&gt;{{Cite journal|last=James|first=V.|date=1977|title=Marriage Customs of Christian Son Kolis|url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|url-status=live|format=PDF|journal=Asian Folklore Studies|volume=36|issue=2|pages=131–148|doi=10.2307/1177821|jstor=1177821|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|archive-date=2 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rnmehta&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mehta|first=R. N.|year=1983|title=Bombay – An analysis of the toponym|journal=Journal of the Oriental Institute|pages=138–140|quote=The kolis who succeeded the stone-age men on the island brought with them from Gujarat their patron goddess Mummai whom their descendants still worship in Kathiawar. The name of Bombay is derived from this koli goddess.}}&lt;/ref&gt;  அடுத்தடுத்த பூர்வீக ஆட்சியாளர்களின் கட்டுப்பாட்டில் இருந்த  [[மும்பையின் ஏழு தீவுகள்|பம்பாயின் ஏழு தீவுகள்]] பின்னர் [[போர்த்துகல் பேரரசு|போர்த்துகல் பேரரசின்]] கட்டுப்பாட்டின் கீழ் வந்தது. பின்னர் [[இங்கிலாந்தின் இரண்டாம் சார்லசு|இங்கிலாந்தின் இரண்டாம் சார்லசை]] கேத்தரின்  திருமணம் செய்தபோது,  வரதட்சணை மூலம் வந்த்த பிறகு 1661-இல் [[பிரித்தானிய கிழக்கிந்திய நிறுவனம்|கிழக்கிந்திய நிறுவனத்திடம்]] வந்து சேர்ந்தது.  18-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், பம்பாய் ஹார்ன்பி வெல்லார்ட் திட்டத்தால் மறுவடிவமைப்பு செய்யபட்டது.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;&gt;{{Harvnb|Dwivedi|Mehrotra|2001}}&lt;/ref&gt; இது கடலில் இருந்து ஏழு தீவுகளுக்கு இடையில் உள்ள பகுதியை ஒருங்கிணைத்தது.  முக்கிய சாலைகள் மற்றும் [[இந்தியாவில் இரயில் போக்குவரத்து|தொடருந்து]] பாதைகள் கட்டுமானத்துடன், 1845-இல் முடிக்கப்பட்ட சீரமைப்புத் திட்டத்தால், பம்பாய் [[அரபிக்கடல்|அரபிக்கடலில்]] ஒரு பெரிய துறைமுகமாக மாறியது. 19-ஆம் நூற்றாண்டில் பம்பாய் அதன் பொருளாதாரம் மற்றும் கல்வி வளர்ச்சியால் குறிப்பிடத்தக்க ஒன்றாக வளர்த்தெடுக்கபட்டது.  20-ஆம் நூற்றாண்டின் முற்பகுதியில் பம்பாய் [[இந்திய விடுதலை இயக்கம்|இந்திய விடுதலை இயக்கத்திற்கான]] வலுவான தளமாக மாறியது. 1947-இல் இந்தியா விடுதலை அடைந்தவுடன், நகரம் பம்பாய் மாநிலத்துடன் இணைக்கப்பட்டது. 1960-இல், சம்யுக்தா மகாராஷ்டிரா இயக்கத்தைத் தொடர்ந்து, பம்பாயைத் தலைநகராகக் கொண்டு புதிய மகாராட்டிர மாநிலம் உருவாக்கப்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c|title=Bombay: History of a City|publisher=[[British Library]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c|archive-date=13 February 2009|access-date=8 November 2008}}&lt;/ref&gt;
 
 மும்பையானது இந்தியாவின் நிதி, வணிக, பொழுதுபோக்கு தலைநகரம் ஆகும். இது உலகளாவிய நிதி செயல்பாடுகளின் அடிப்படையில் உலகின் முதல் பத்து வர்த்தக மையங்களில் ஒன்றாக உளது.  இந்தியாவின் மொத்த உள்நாட்டு உற்பத்தியில் 6.16%,&lt;ref name=&quot;mmrda muip gdp&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|title=Mumbai Urban Infrastructure Project|publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|archive-date=26 February 2009|access-date=18 July 2008}}&lt;/ref&gt;  தொழில்துறை உற்பத்தியில் 25%, இந்தியாவில் கடல்சார் வர்த்தகத்தில் 70% (மும்பை  துறைமுக பொறுப்புக் கழகம் மற்றும் ஜவஹர்லால் நேரு துறைமுகம்),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm|title=10 worst oil spills that cost trillions in losses : Rediff.com Business|website=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100814232747/http://business.rediff.com/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm|archive-date=14 August 2010|access-date=16 August 2010}}&lt;/ref&gt;  [[இந்தியாவின் பொருளாதாரம்|இந்தியாவின் பொருளாதாரத்தில்]] மூலதன பரிவர்த்தனையில் 70% விகிதங்களை மும்பை கொண்டுள்ளது.&lt;ref name=&quot;NMIAtender&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|title=Development of Mumbai International Airport (NMIA)|year=2013|publisher=[[CIDCO]]|page=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|archive-date=8 August 2014|access-date=8 July 2015}}&lt;/ref&gt;  உலகின் எந்த நகரத்திலும் இல்லாத வகையில் மும்பையில் எட்டு மிகப்பெரிய  பில்லியனர்கள் உள்ளனர்.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/|title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home|last=Giacomo Tognini|website=Forbes|access-date=19 June 2020}}&lt;/ref&gt; மேலும்  2008 இல் மும்பையின் பில்லியனர்கள் உலகின் எந்த நகரத்திலும் இல்லாத  சராசரி அளவு சொத்துக்களைக் கொண்டிருந்தனர்.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities.html|title=Cities Of The Billionaires|website=Forbes|language=en|access-date=14 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/|title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires|last=Coudriet|first=Carter|website=Forbes|language=en|access-date=14 May 2020}}&lt;/ref&gt; இந்த நகரத்தில்  பல முக்கிய இந்திய நிறுவனங்கள் மற்றும் பன்னாட்டு நிறுவனங்களின் பெருநிறுவன தலைமையகங்கள் உள்ளன. இது இந்தியாவின் சில முதன்மையான அறிவியல் மற்றும் அணுசக்தி நிறுவனங்களின் அமைவிடமாகவும் உள்ளது. இந்த நகரம் [[பாலிவுட்]] மற்றும் [[மராத்தித் திரைப்படத்துறை|மராத்தி திரைப்படத்]] தொழில்களின் அமைவிடமாகவும் உள்ளது. மும்பையின் வணிக வாய்ப்புகள் இந்தியா முழுவதிலும் இருந்து வரும் புலம்பெயர்ந்தோரை ஈர்க்கின்றது.
 
 == சொற்பிறப்பியல் ==
 ''மும்பை'' ({{Lang-mr|मुंबई}}, {{Lang-gu|મુંબઈ}}, [[இந்தி]] : मुंबई) என்ற பெயர் மும்பா அல்லது ''மஹா-அம்பா'' என்ற சொல்லிலிருந்து வந்தது. இது பூர்வீக கோலி சமூகத்தின்  [[குலதெய்வம்|குலதெய்வமான]]  [[மும்பா தேவி கோவில்|மும்பா தேவியின்]] பெயர்.   இது மகாராட்டிராத்தின் அதிகாரப்பூர்வ மொழியும், கோலி மக்களின் தாய் மொழியுமான [[மராத்திய மொழி]] பெயராகும்.&lt;ref name=&quot;james customs&quot;/&gt;  கோலி மக்கள் [[சௌராட்டிர தீபகற்பம்|கத்தியவார்]] மற்றும் [[மத்திய குஜராத்|மத்திய குஜராத்தில்]] தோன்றியவர்களாவர், மேலும் சில ஆதாரங்களின்படி அவர்கள் தங்கள் தெய்வமான மும்பாவை கத்தியவாரில் (குஜராத்) இருந்து கொண்டு வந்தனர். அங்கு முப்பாதேவி இன்னும் வழிபடப்படுகிறார்.&lt;ref name=&quot;rnmehta&quot;/&gt; இருப்பினும், மும்பையின் பெயர் மும்பா தேவியின் பெயரில் இருந்து வந்தது  என்பதை மற்ற ஆதாரங்களில் மாறுபாடுகள் உள்ளன.&lt;ref name=&quot;rnmehta&quot; /&gt;
 [[படிமம்:Mumbadevi_temple.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Mumbadevi_temple.jpg/170px-Mumbadevi_temple.jpg|இடது|thumb| மும்பை நகரம் அதன் பெயரைப் பெற்ற [[மும்பா தேவி கோவில்]]]]
 நகரத்தின் மிகப் பழமையான பெயராக அறியப்பட்ட  பெயர்கள் ''ககாமுச்சி'' மற்றும் ''கலாஜுங்க்ஜா'' ஆகும்.  இவை சில நேரங்களில் இன்னும் பயன்படுத்தப்படுகின்றன.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Patel|Masselos|2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mehta|2004}}&lt;/ref&gt; 1508 ஆம் ஆண்டில், போர்த்துகீசிய எழுத்தாளர் காஸ்பர் கொரியா தனது ''லெண்டாஸ் டா ஆண்டியா'' (இந்தியாவின் தொன்மங்கள்) இல் &quot;பாம்பைம்&quot; என்ற பெயரைப் பயன்படுத்தியுள்ளார்.&lt;ref name=&quot;Shirodkar 1998 7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;et6yh&quot;&gt;{{Harvnb|Yule|Burnell|1996}}&lt;/ref&gt; இந்த பெயர் கலிசியன் -போர்த்துகீசிய சொற்றொடரான ''போம் பைம்'', அதாவது &quot;நல்ல சிறிய விரிகுடா&quot;&lt;ref name=&quot;Shirodkar 1998 7&quot;&gt;{{Harvnb|Shirodkar|1998}}&lt;/ref&gt; என்பதிலிருந்து தோன்றியிருக்கலாம், மேலும் ''போம்பைம்'' என்பது போர்த்துகீசிய மொழியில் தற்போதும் பொதுவாக பயன்படுத்தப்படுகிறது.&lt;ref name=&quot;et6yh&quot;/&gt; 1516 ஆம் ஆண்டில், போர்த்துகீசிய ஆய்வாளர் [[துவார்த்தே பர்போசா]] ''தானா-மையம்பூ'' என்ற பெயரைப் பயன்படுத்தியுள்ளார். ''தானா'' என்பது பக்கத்து நகரமான [[தானே]] என்பதையும், ''மையம்பூ'' என்பது ''மும்பாதேவியையும்'' குறிக்கிறது.&lt;ref name=&quot;Shirodkar 1998 7&quot;/&gt;
 
 16 மற்றும் 17-ஆம் நூற்றாண்டுகளில் பதிவுசெய்யப்பட்ட பிற மாறுபாட்ட பெயர்கள் பின்வருமாறு: மொம்பைன் (1525), பம்பாய் (1538), பம்பை (1552), பாம்பேம் (1552), மொன்பேம் (1554), மொம்பைம் (1563), மொம்பேம் (1644), பம்பாய் (1666), பம்பைம் (1666), பாம்பே (1676), பூன் பே (1690),&lt;ref name=&quot;et6yh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;et6yh&quot;/&gt;  ''பான் பஹியா''.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=John|last=Keay|author-link=John Keay|year=2000|title=India, a History|publisher=Harper Collins Publishers|location=New York, United States|isbn=978-0-00-638784-8|url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC|page=348}}&lt;/ref&gt; 17-ஆம் நூற்றாண்டில் ஆங்கிலேயர்கள் இந்நகரைக் கைப்பற்றிய பிறகு, போர்த்துகீசியப் பெயரானது ''பம்பாய்'' என்று ஆங்கில வடிவம் ஆக்கப்பட்டது.&lt;ref name=&quot;geo&quot;/&gt; குஜராத் மாகாணத்தின் ஏகாதிபத்திய [[திவான் (பிரதம அமைச்சர்)|திவான்]] அல்லது வருவாய் அமைச்சர், அலி முஹம்மது கான்,  ''மிராட்-இ அகமதியில்'' (1762) நகரத்தை ''மன்பாய்'' என்று குறிப்பிடுகிறார்.&lt;ref name=&quot;Shirodkar 1998 7&quot;/&gt;
 
 20-ஆம் நூற்றாண்டின் பிற்பகுதியில், இந்த நகரம் மராத்தி, [[கொங்கணி மொழி|கொங்கணி]], [[குஜராத்தி]], [[கன்னடம்]], [[சிந்தி மொழி|சிந்தி]] மொழிகளில் ''மும்பை'' அல்லது ''மம்பை'' என்றும், [[இந்தி]]யில் ''பம்பாய்'' என்றும் குறிப்பிடப்பட்டது.&lt;ref name=&quot;Christopher Beam&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html|title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed|last=Christopher Beam|date=1 December 2008|website=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html|archive-date=15 June 2015|access-date=16 June 2015}}&lt;/ref&gt; 1995 நவம்பரில் இந்திய அரசு அதிகாரப்பூர்வமாக&lt;ref name=&quot;Mumbaikar&quot;/&gt; நகரின் பெயரை ''மும்பை'' என மாற்றியது. மகாராட்டிர மாநிலத் தேர்தலில் வெற்றி பெற்ற மராத்திய தேசியவாத கட்சியான [[சிவ சேனா]] கட்சியின் வற்புறுத்தலின் பேரில் இந்த பெயர்மாற்றம் ஏற்பட்டது. மேலும் நாடு முழுவதும் மற்றும் குறிப்பாக மகாராட்டிரத்தில் இதே போன்ற பெயர் மாற்றங்களை பிரதிபலிப்பதாக இது அமைந்தது.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm|last=Nitin Chavan|title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस|date=18 December 2009|access-date=16 June 2015|archivedate=24 செப்டம்பர் 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm|deadurl=}}&lt;/ref&gt; ''ஸ்லேட்'' இதழின் கூற்றின்படி, &quot;பாம்பே' என்பது 'மும்பை'யின் சிதைந்த ஆங்கில வடிவம் என்றும் பிரித்தானிய காலனித்துவ ஆட்சியின் தேவையற்ற மரபுத் தொடர்ச்சி என்றும் அவர்கள் வாதிட்டனர்.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html|date=1 December 2008|last=Beam|title=Why did Bombay become Mumbai?}}&lt;/ref&gt;  மேலும் ''ஸ்லேட்டின்'' கூற்றில், &quot;மகாராட்டிர பிராந்தியத்தில் மராத்தி அடையாளத்தை வலுப்படுத்துவதற்கான ஒரு பெரிய இயக்கத்தின் ஒரு பகுதியாக பம்பாய்  பெயர் மாற்றம் நிகழ்ந்தது.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2006/07/mumbai_what_about_bombay.html|title=Mumbai? What about Bombay?|last=Beam|date=12 May 2006}}&lt;/ref&gt; இந்நகரத்தில் வசிக்கும்  இன்னும் சிலராலும், சில இந்தியர்களாலும் பம்பாய் என்று குறிப்பிடப்பட்டாலும்,&lt;ref name=&quot;24change&quot;&gt;{{Cite news|title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096|last=Kumar|date=28 October 2013|access-date=31 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mummaharashtra1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html|title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra|publisher=[[Fodor's]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html|archive-date=19 November 2009|access-date=24 August 2009}}&lt;/ref&gt; ''மும்பையை'' என்ற பெயரை விடுத்து வேறு பெயரால் நகரத்தைக் குறிப்பிடுவது சர்ச்சைக்குரியதாக உள்ளது, இதன் விளைவாக உணர்ச்சி வெடிப்புகள், சில நேரங்களில் வன்முறை என்பது அரசியலில் இயல்பாக உள்ளது.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0|title=Mumbai vs Bombay|date=11 October 2009|access-date=15 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut:+Another+'Bombay'+controversy+brewing/1/65447.html|title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing?|website=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html|archive-date=5 October 2012|access-date=15 August 2011}}&lt;/ref&gt;
 
 === மும்பைக்காரர்கள் ===
 மும்பையில் வசிப்பவர்கள் [[மராத்திய மொழி|மராத்தியில்]] ''மும்பைகர்'' என்று அழைக்கப்படுகிறனர். இதில் ''-கர்'' என்ற பின்னொட்டுக்கு ''வசிப்பவர்'' என்று பொருள். இந்த சொல் சில காலமாக பயன்பாட்டில் இருந்தது, ஆனால் அதிகாரப்பூர்வமாக நகரின் பெயர் மும்பை என மாற்றப்பட்ட பிறகு அது பிரபலமடைந்தது.&lt;ref name=&quot;Mumbaikar&quot;&gt;{{Harvnb|Hansen|2001}}&lt;/ref&gt; ''பாம்பேயிட்'' போன்ற பழைய சொற்களும் பயன்பாட்டில் உள்ளன.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/|title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves|website=[[HuffPost]]|access-date=15 April 2019}}&lt;/ref&gt;
 
 == வரலாறு ==
 
 === ஆரம்பகால வரலாறு ===
 [[படிமம்:Mumbai_03-2016_94_Kanheri_Caves.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Mumbai_03-2016_94_Kanheri_Caves.jpg/170px-Mumbai_03-2016_94_Kanheri_Caves.jpg|alt=A white Buddhist stupa.|இடது|thumb| [[கான்கேரி குகைகள்|கன்ஹேரி குகைகளில்]] முதல் நூற்றாண்டு முதல் 10-ஆம் நூற்றாண்டு வரையிலான புத்த சிற்பங்கள் மற்றும் ஓவியங்கள் உள்ளன.]]
 மும்பை ஒரு காலத்தில் [[மும்பையின் ஏழு தீவுகள்|ஏழு தீவுகள்]] கொண்ட ஒரு தீவுக்கூட்டத்தில் உருவாக்கப்பட்டது. அந்த ஏழுதீவுகள் பம்பாய் தீவு, [[பரள்]], [[மசாகன்]], [[மாகிம்]], [[கொலாபா, மும்பை|கொலாபா]], [[வொர்லி]], [[கிழவித் தீவு]] (ஓல்டு உமன்ஸ் ஐலாண்ட் அல்லது ''லிட்டில் கொலாபா'' என்றும் அழைக்கப்படுகிறது).&lt;ref&gt;{{Harvnb|Farooqui|2006}}&lt;/ref&gt; இந்த தீவுகளில் எப்போதிருந்து மக்கள் வாழ்கின்றனர் என்பது சரியாகத் தெரியவில்லை. வடக்கு மும்பையில் உள்ள [[கன்டிவலி]]யைச் சுற்றியுள்ள கடலோரப் பகுதிகளில் காணப்படும் [[பிலிசுடோசின்]] படிவுகள் [[தெற்காசிய கற்காலம்|தெற்காசிய கற்காலத்திலிருந்து]] தீவுகளில் மக்கள் வாழ்ந்ததாக சான்றுரைக்கின்றன.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Ghosh|1990}}&lt;/ref&gt; [[பொது ஊழி]]யின் தொடக்கத்திலோ அல்லது அதற்கு முந்தைய காலத்திலோ தீவுகள் கோலி மீனவ சமூகத்தால் ஆக்கிரமிக்கப்பட்டிருக்கலாம்.&lt;ref name=&quot;geo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;city-profile&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf|title=2. Mumbai City Profile|website=GMDMA Greater Mumbai Disaster Management Authority|publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai|page=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf|archive-date=21 July 2015|access-date=19 July 2015}}&lt;/ref&gt;
 
 [[பொது ஊழி|பொ.ஊ.மு.]] 3-ஆம் நூற்றாண்டில், இத்தீவுகள் [[மௌரியப் பேரரசு|மௌரியப் பேரரசின்]] ஒரு பகுதியாக ஆயின. தெற்கில் அப்பேரரசின் விரிவாக்கத்தின் போது, [[மகத நாடு|மகதத்தின்]] புத்த பேரரசர் [[அசோகர்|அசோகரால்]] ஆளப்பட்டது.&lt;ref name=&quot;David 1995&quot;&gt;{{Harvnb|David|1995}}&lt;/ref&gt; [[போரிவலி]]யில் உள்ள [[கான்கேரி குகைகள்]] [[பொது ஊழி|பொ.ஊ.]] முதல் நூற்றாண்டில் எரிமலைப்பாறையில் குடையப்பட்டன.&lt;ref name=&quot;Ray&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ray|first=Himanshu Prabha|date=June 1994|title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India|journal=World Archaeology|volume=26|issue=1|pages=35–46|doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}&lt;/ref&gt; மேலும் இது பண்டைய காலங்களில் மேற்கு இந்தியாவில் பௌத்தத்தின் முக்கிய மையமாக செயல்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kumari|1990}}&lt;/ref&gt; பொ.ஊ. 150-இல் கிரேக்க புவியியலாளர் [[தொலெமி]]யால் இந்த நகரம் ''ஹெப்டனேசியா'' (பண்டைய கிரேக்கம்: ஏழு தீவுகளின் கூட்டம்) என்று அறியப்பட்டது.&lt;ref name=&quot;David 1973&quot;&gt;{{Harvnb|David|1973}}&lt;/ref&gt; [[அந்தேரி]]&lt;nowiki/&gt;யில் உள்ள [[மகாகாளி குகைகள்]] [[பொது ஊழி|பொ.ஊ.மு.]] முதல் நூற்றாண்டுக்கும் பொ.ஊ. 6-ஆம் நூற்றாண்டுக்கும் இடையில் குடையப்பட்டன.
 
 பொ.ஊ.மு. 2-ஆம் நூற்றாண்டு மற்றும் பொ.ஊ. 9-ஆம் நூற்றாண்டுக்கு இடையில், தீவுகள் தொடர்ச்சியாக உள்நாட்டு வம்சங்களின் கட்டுப்பாட்டின் கீழ் இருந்தன. அவை [[சாதவாகனர்]], [[மேற்கு சத்ரபதிகள்]], [[ஆபீர நாடு|அபீரர்]], [[வாகாடகப் பேரரசு|வாகடகடர்]], காலச்சுரிகள், கொங்கன் மௌரியர்கள், [[சாளுக்கியர்]],  [[இராஷ்டிரகூடர்]] ஆகும்.&lt;ref name=&quot;geo&quot;/&gt; பின்னர் பொ.ஊ. 1260-இல் ஷிலாரார்களின் ஆளுகைக்குள் வந்தது.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt; இந்த காலகட்டத்தில் கட்டப்பட்ட நகரத்தின் பழமையான கட்டிடங்களில் சில [[ஜோகேஸ்வரி குகைகள்]] (520 - 525-இற்கு இடையில்),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf|title=The Slum and the Sacred Cave|publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory ([[Columbia University]])|page=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf|archive-date=23 November 2008|access-date=12 October 2008}}&lt;/ref&gt; [[எலிபண்டா குகைகள்]] (ஆறாம் மற்றும் ஏழாம் நூற்றாண்டுகளுக்கு இடையில்),  வாக்கேஷ்வர் கோயில் (10-ஆம் நூற்றாண்டு),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117|title=The Legends of Walkeshwar|last=Dwivedi|first=Sharada|date=26 September 2007|website=Mumbai Newsline|publisher=[[Express Group]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117|archive-date=16 January 2013|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;   பங்காங்கா குளம் (12-ஆம் நூற்றாண்டு).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318|title=What about Gateway of India, Banganga Tank?|last=Agarwal|first=Lekha|date=2 June 2007|website=Mumbai Newsline|publisher=Express Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318|archive-date=13 January 2009|access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt;  போன்றவை ஆகும்.
 [[படிமம்:Hajiali.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Hajiali.jpg/220px-Hajiali.jpg|thumb| ஹாஜி அலி தர்கா 1431-இல் மும்பை குஜராத் சுல்தானகத்தின் ஆட்சியின் கீழ் இருந்தபோது கட்டப்பட்டது.]]
 மன்னர் [[இரண்டாம் பீமதேவன்|பீமதேவன்]] 13-ஆம் நூற்றாண்டின் பிற்பகுதியில் இப்பகுதியில் தனது இராச்சியத்தை நிறுவினார். தனது தலைநகரை ''மஹிகாவதியில்'' (இன்றைய [[மாகிம்]] )  நிறுவினார்.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt;  நகரத்தின் ஆரம்பகால குடியேறியவர்களான பத்தரே பிரபுக்கள் மன்னர் பீம்தேவனால் பொ.ஊ. 1298-ஆம் ஆண்டு குஜராத்தில் உள்ள [[சௌராட்டிர நாடு|சௌராஷ்டிராவிலிருந்து]] ''மஹிகாவதிக்கு'' அழைத்து வரப்பட்டனர்.&lt;ref name=&quot;prabhu&quot;&gt;{{Harvnb|Maharashtra|2004}}&lt;/ref&gt; [[தில்லி சுல்தானகம்]] 1347-48-இல் தீவுகளை கைப்பற்றி 1407 வரை தன் கட்டுப்பட்டில் வைத்திருந்தது. இந்த காலகட்டத்தில், தீவுகள் [[குசராத்து|குசராத்தின்]] முசுலீம் ஆளுநர்களால் நிர்வகிக்கப்பட்டன. அவர்கள் தில்லி சுல்தானகத்தால் நியமிக்கப்பவர்களாக இருந்தனர்.&lt;ref name=&quot;David 1995&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;David 1973&quot;/&gt;
 
 தீவுகள் பின்னர் 1407-இல் நிறுவப்பட்ட சுதந்திர குஜராத் சுல்தானகத்தால் ஆளப்பட்டன. சுல்தானகத்தின் ஆதரவானது  பல பள்ளிவாசல்களைக் கட்டுவதற்கு வழிவகுத்தது. அதில் முக்கியமானது  [[வொர்லி]]யில் உள்ள ஹாஜி அலி தர்கா, 1431-இல் முஸ்லிம் துறவியான ஹாஜி அலியின் நினைவாக கட்டப்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Khalidi|2006}}&lt;/ref&gt;  1429 முதல் 1431 வரை, இந்த தீவுகள் குஜராத் சுல்தானகத்திற்கும் தக்காணத்தின் [[பாமினி சுல்தானகம்|பஹ்மனி சுல்தானகத்திற்கும்]] இடையே ஒரு சர்ச்சை ஏற்படுவதற்கு காரணமாக இருந்தன.&lt;ref name=&quot;mis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mis&quot;&gt;{{Harvnb|Misra|1982}}&lt;/ref&gt; 1493-இல், பாமினி சுல்தானகத்தின் பகதூர் கான் கிலானி தீவுகளைக் கைப்பற்ற முயன்றார், ஆனால் தோற்கடிக்கப்பட்டார்.&lt;ref name=&quot;David 1973&quot;/&gt;
 
 === போர்த்துக்கேயர் மற்றும் பிரித்தானியர் ஆட்சி ===
 [[படிமம்:Madh-fort3.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Madh-fort3.jpg/220px-Madh-fort3.jpg|இடது|thumb| போர்த்துக்கேயர்களால் கட்டப்பட்ட மத் கோட்டை, [[சால்சேட் தீவு|சால்சேட்டில்]] உள்ள மிக முக்கியமான கோட்டைகளில் ஒன்றாகும்.]]
 கிபி. 1526-இல் நிறுவப்பட்ட [[முகலாயப் பேரரசு]], 16-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில் [[இந்தியத் துணைக்கண்டம்|இந்திய துணைக் கண்டத்தில்]] ஆதிக்கம் செலுத்தும் சக்தியாக இருந்தது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html|title=Mughal Empire|publisher=Department of Social Sciences ([[University of California]])|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718061048/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html|archive-date=18 July 2009|access-date=22 May 2009}}&lt;/ref&gt; [[முகலாயப் பேரரசு|முகலாயப்]] பேரரசர் [[நசிருதீன் உமாயூன்|உமாயூனின்]] ஆற்றலைக் கண்டு அஞ்சிய, குஜராத்தின் சுல்தான் பகதூர் ஷா, 1534 திசம்பர் 23 அன்று [[போர்த்துகல் பேரரசு|போர்த்துக்கேயப் பேரரசுடன்]] பஸ்சின் உடன்படிக்கையில் கையெழுத்திட வேண்டிய கட்டாயத்துக்கு உள்ளானார். ஒப்பந்தத்தின்படி, பாம்பேயின் ஏழு தீவுகளும், அருகிலுள்ள மூலோபாய நகரமான [[வசை|பஸ்சீன்]] மற்றும் அதன் சார்பான பகுதிகள் போர்த்துகீசியர்களுக்கு வழங்கப்பட்டன.&lt;ref name=&quot;geo&quot;/&gt; 1535 அக்டோபர் அன்று பிரதேசங்கள் கையளிக்கபட்டன.
 
 போர்த்துக்கேயர்கள் பம்பாயில் [[கத்தோலிக்க திருச்சபை|ரோமன் கத்தோலிக்க]] சமய அமைப்புகளுக்கு அடித்தளம் அமைத்து அதன்  வளர்ச்சியில் தீவிரமாக ஈடுபட்டனர்.&lt;ref name=&quot;geo&quot;/&gt; அவர்கள் தீவுகளை பல்வேறு பெயர்களால் அழைத்தனர், இது இறுதியாக ''பாம்பைம்'' என்ற எழுத்து வடிவத்தை அடைந்தது. அவர்களின் ஆட்சியின் போது தீவுகள் பல போர்த்துகீசிய அதிகாரிகளுக்கு  குத்தகைக்கு விடப்பட்டன. போர்த்துகேய [[பிரான்சிஸ்கன் சபை]] மற்றும் [[இயேசு சபை]]கள் நகரத்தில் பல தேவாலயங்களைக் கட்டினார்கள். அவற்றில் முக்கியமானவை [[மாகிம்|மாகிமில்]] உள்ள செயின்ட் மைக்கேல் தேவாலயம் (1534),&lt;ref name=&quot;David 1995&quot;/&gt; [[அந்தேரி]]யில் உள்ள செயின்ட் ஜான் தி பாப்டிஸ்ட் தேவாலயம் (1579),&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869|title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year|date=12 May 2008|last1=Shukla|first1=Ashutosh|access-date=2 September 2009|journal=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA)}}&lt;/ref&gt; [[பாந்த்ரா]]வில் உள்ள செயின்ட் ஆண்ட்ரூ தேவாலயம் ( 1580),&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM|title=New life for old church records|date=9 June 2008|last1=D'Mello|first1=Ashley|access-date=2 September 2009|journal=The Times of India}}&lt;/ref&gt; மற்றும் [[பைகுல்லா]]வில் உள்ள குளோரியா தேவாலயம் (1632).&lt;ref name=&quot;gc&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/|title=Glorious past|journal=Express India|date=28 October 2008|access-date=17 June 2009|archivedate=5 பிப்ரவரி 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/|deadurl=}}&lt;/ref&gt; ஆகியவை ஆகும். போர்த்துக்கேயர்கள் நகரைச் சுற்றி பம்பாய் கோட்டையகம், ''காஸ்டெல்லா டி அகுவாடா'' (காஸ்டெலோ டா அகுவாடா அல்லது பாந்த்ரா கோட்டை), மத் கோட்டை போன்ற பல கோட்டைகளைக் கட்டினர். பம்பாய் மீது மேலாதிக்கம் செய்வதற்காக போர்த்துக்கேயர்களுடன் ஆங்கிலேயர்கள் தொடர்ந்து போராடினர், ஏனெனில் அவர்கள் அதன் மூலோபாய இயற்கை துறைமுகம் மற்றும் நில தாக்குதல்களில் இருந்து இயற்கையாகவே தனிமைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது அவர்களைக் கவர்வதாக இருந்தது. 17-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில் [[இடச்சுப் பேரரசு|இடச்சுப் பேரரசின்]] வளர்ந்து வரும் சக்தியானது ஆங்கிலேயர்களை மேற்கு இந்தியாவில் ஒரு முக்கியமான இடத்தைக் கொண்டிருக்க வேண்டிய நிலைக்கு கட்டாயத்துக்கு ஆளானது. 1661-ஆம் ஆண்டு மே 11-ஆம் தேதி [[இங்கிலாந்தின் இரண்டாம் சார்லசு]] மற்றும் போர்ச்சுகல் மன்னர் நான்காம் ஜானின் மகள் பிரகன்சாவின் கேத்தரின் ஆகியோரின் திருமண ஒப்பந்தம் ஆனது. இதனால் சார்லசுக்கு கேத்தரினை திருமண [[வரதட்சணை]]யின் ஒரு பகுதியாக தீவுகள் ஆங்கிலப் பேரரசின் வசம் வந்தன.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://h2g2.com/edited_entry/A2998461|title=Catherine of Bragança (1638–1705)|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102065741/http://h2g2.com/edited_entry/A2998461|archive-date=2 January 2015|access-date=5 November 2008}}&lt;/ref&gt; இருப்பினும், [[சால்சேட் தீவு|சால்சேட்]], [[வசை|பஸ்சைன்]], [[மசாகன்]], [[பரள்]], [[வொர்லி]], சியோன், [[தாராவி]], வடலா ஆகிய பகுதிகள் இன்னும் போர்த்துக்கேயர் வசமே இருந்தன. 1665 முதல் 1666 வரை, ஆங்கிலேயர்கள் மஹிம், சியோன், தாராவி மற்றும் வடலாவை கைப்பற்றினர்.&lt;ref&gt;{{Harvnb|The Gazetteer of Bombay City and Island|1978}}&lt;/ref&gt;
 [[படிமம்:AMH-6748-NA_Two_views_of_the_English_fort_in_Bombay.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/AMH-6748-NA_Two_views_of_the_English_fort_in_Bombay.jpg/220px-AMH-6748-NA_Two_views_of_the_English_fort_in_Bombay.jpg|thumb| பம்பாயில் உள்ள ஆங்கிலேயர் கோட்டையின் இரண்டு தோற்றங்கள், சி. 1665]]
 27 மார்ச் 1668 நாளிட்ட ராயல் சாசனத்தின்படி, இங்கிலாந்து இந்த தீவுகளை [[பிரித்தானிய கிழக்கிந்திய நிறுவனம்|ஆங்கிலேய கிழக்கிந்திய நிறுவனத்துக்கு]] 1668-இல் ஆண்டுக்கு [[பிரித்தானிய பவுண்டு|£]] 10 என்ற தொகைக்கு குத்தகைக்கு விடுத்தது.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt; 1661 இல் 10,000 ஆக இருந்த இதன் மக்கள்தொகை விரைவாக 1675-இல் 60,000 ஆக உயர்ந்தது.&lt;ref name=&quot;David 1973&quot;/&gt;  1672 அக்டோபரில் [[முகலாயப் பேரரசு|முகலாயப் பேரரசின்]] கடற்படைத் தளபதியான [3] [4] [5] [6] [[முஸ்லிம்]] கோலி யாகுத் கான்,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&amp;q=Yakut+Khan+koli&amp;pg=PA174|title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times|last=Ali|first=Shanti Sadiq|date=1996|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-0485-1|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&amp;q=Koli|title=Bajirao I: an outstanding cavalry general|last=Palsokar|first=R. D.|date=1995|publisher=Reliance Pub. House|isbn=978-81-85972-94-7|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/cu31924070623685|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolába and Janjira|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|date=1883|publisher=Government Central Press|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&amp;q=Gohagad+koli|title=A History of the Maratha People|last=Kincaid|first=Charles Augustus|date=1922|publisher=H. Milford, Oxford University Press|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;y72&quot;&gt;{{Harvnb|Yimene|2004}}&lt;/ref&gt; 1673 பெப்ரவரி 20 அன்று [[டச்சுக் கிழக்கிந்தியக் கம்பனி|டச்சு இந்தியாவின்]] தலைமை ஆளுநரான  [[ரைக்லாவ் வொன் கூன்சு]],&lt;ref&gt;{{Cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf|title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth|last=Ganley|first=Colin C.|publisher=International Society for New Institutional Economics}}&lt;/ref&gt; மற்றும் 1673  அக்டோபர் 10 அன்று  சித்தி கடற்படைத் தளபதி சம்பல் ஆகியோரால் தீவுகள் தாக்கப்பட்டன.&lt;ref name=&quot;y72&quot; /&gt;
 
 1687-ஆம் ஆண்டில், ஆங்கிலக் கிழக்கிந்திய நிறுவனம் அதன் தலைமையகத்தை [[சூரத்து|சூரத்திலிருந்து]] பம்பாய்க்கு இடம் மாற்றியது. இந்த நகரம் இறுதியில் [[பம்பாய் மாகாணம்|பம்பாய் மாகாணத்தின்]]  தலைமையகமாக மாறியது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Carsten|1961}}&lt;/ref&gt; தலைமையகம் இடமாற்றப்பட்டதைத் தொடர்ந்து, இந்தியாவில் உள்ள அனைத்து நிறுவனத்தின் நிறுவனங்களின் தலைமையகங்களும் பம்பாயில் திறக்கபட்டன.&lt;ref name=&quot;David 1973&quot;/&gt; 17 ஆம் நூற்றாண்டின் இறுதியில், தீவுகள் மீண்டும் 1689-90 இல் யாகுத் கானின் ஊடுருவல்களைச் சந்தித்தன.&lt;ref name=&quot;iexpress&quot;&gt;{{Cite news|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106|title=Mazgaon fort was blown to pieces&amp;nbsp;– 313 years ago|last=Nandgaonkar|first=Satish|date=22 March 2003|work=The Indian Express|access-date=20 September 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[பேஷ்வா]]'' [[பாஜிராவ்|பாஜி ராவின்]]&lt;ref&gt;{{Harvnb|History of Medieval India}}&lt;/ref&gt; தலைமையில் [[மராட்டியப் பேரரசு|மராத்தியர்கள்]] 1737-இல் [[சால்சேட் தீவு|சால்சேட்டையும்]], 1739-இல் [[வசை|பாசைனையும்]] கைப்பற்றியதன் விளைவாக போர்த்துக்கேயரின் இருப்பு பம்பாயில் முடிவுக்கு வந்தது. 18-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில், பம்பாய் ஒரு பெரிய வர்த்தக நகரமாக வளரத் தொடங்கியது. மேலும் இந்தியா முழுவதும் இருந்து புலம்பெயர்ந்து பெருமளவில் வந்து சேர்ந்தனர்.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt; பின்னர், ஆங்கிலேயர்கள் 1774 திசம்பர் 28 அன்று சால்சேட்டை ஆக்கிரமித்தனர். சூரத் உடன்படிக்கையின் மூலம் (1775), ஆங்கிலேயர்கள் [[சால்சேட் தீவு|சால்சேட்]] மற்றும் பஸ்சின் மீது முறையாக கட்டுப்பாட்டைப் பெற்றனர். இதன் விளைவாக [[முதலாம் ஆங்கிலேய-மராத்தியப் போர்]] ஏற்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fortescue|2008}}&lt;/ref&gt; [[புரந்தர் உடன்படிக்கை (1776)]],&lt;ref name=&quot;Naravane 2007&quot;&gt;{{Harvnb|Naravane|2007}}&lt;/ref&gt;  பின்னர் [[சல்பாய் உடன்படிக்கை]] (1782) ஆகியவற்றின் மூலம் முதல் ஆங்கிலோ-மராத்தியப் போரை முடிவுக்குக் கொண்டுவருவதற்காக  கையெழுத்திட்டதன் மூலம் ஆங்கிலேயர்கள் மராட்டியர்களின் தாக்குதலில் இருந்து பாதுகாக்க முடிந்தது.&lt;ref name=&quot;Naravane 2007&quot;/&gt;
 [[படிமம்:Ships_in_Bombay_Harbour,_1731.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Ships_in_Bombay_Harbour%2C_1731.jpg/220px-Ships_in_Bombay_Harbour%2C_1731.jpg|இடது|thumb| பம்பாய் துறைமுகத்தில் கப்பல்கள் (c. 1731). 18-ஆம் நூற்றாண்டின் மத்தியில் பம்பாய் ஒரு குறிப்பிடத்தக்க வர்த்தக நகரமாக உருவெடுத்தது.]]
 1782-ஆம் ஆண்டு முதல், ஆர்ன்பி வெல்லார்ட் எனப்படும் [[தரைப்பாலம்|தரைப்பாலத்தின்]] மூலம் [[மும்பையின் ஏழு தீவுகள்|பம்பாயின் ஏழு தீவுகளையும்]] ஒன்றிணைக்கும் நோக்கில், பெரிய அளவிலான கட்டுமானப் பொறியியல் திட்டங்களுடன் நகரம் மறுவடிவமைக்கப்பு பணிகள் துவங்கியது. இவை 1784-ஆம் ஆண்டு முடிக்கப்பட்டன.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt;  1817 ஆம் ஆண்டில், [[எல்பின்சுடோன்|மவுண்ட்ஸ்டுவர்ட் எல்பின்ஸ்டோனின்]] தலைமையில் பிரித்தானிய கிழக்கிந்திய நிறுவனம் [[கிர்கி சண்டை|கிர்கி போரில்]] மராத்திய கடைசி ''பேஷ்வாவான'' [[இரண்டாம் பாஜி ராவ்|பாஜி ராவை]] தோற்கடித்தது.&lt;ref name=&quot;Naravane 2007&quot;/&gt; அவரது தோல்வியைத் தொடர்ந்து, [[தக்காணப் பீடபூமி]] முழுவதுமே பிரித்தானியர் ஆட்சியின் கீழ் வந்தது. மேலும் அவை பம்பாய் இராசதானியில் இணைக்கப்பட்டன. தக்காணத்தில் பிரித்தானியர் போர்த்தொடரின் வெற்றியானது, பூர்வீக சக்திகளின் அனைத்து தாக்குதல்களுக்கும் முடிவு கட்டியது.&lt;ref name=&quot;geo&quot;/&gt;
 
 1845 வாக்கில், பெரிய அளவிலான நில மீட்பு திட்டமான ஆர்ன்பி வெல்லார்ட் திட்டத்தின் மூலம் ஏழு தீவுகளும் ஒன்றிணைந்து ஒரே நிலப்பகுதியாக மாற்றப்பட்டது.&lt;ref name=&quot;mumfact&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/Trivia.html|title=Maharashtra&amp;nbsp;– trivia|publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016224555/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FTrivia.html|archive-date=16 October 2007|access-date=7 December 2007}}&lt;/ref&gt; 16 ஏப்ரல் 1853-இல், இந்தியாவின் முதல் பயணிகள் தொடருந்து பாதை அமைக்கபட்டது. இது பம்பாயை அண்டை நகரமான [[தானே]]வுடன் இணைத்தது.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt; [[அமெரிக்க உள்நாட்டுப் போர்|அமெரிக்க உள்நாட்டுப் போரின்]] போது (1861-1865), பம்பாய் நகரம் உலகின் முக்கிய பருத்தி-வர்த்தகச் சந்தையாக மாறியது. இதன் விளைவாக நகரத்தின் பொருளாதாரத்தில் ஏற்றம் ஏற்பட்டு, நகரத்தின் அந்தஸ்து அதிகரித்தது.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt;
 
 1869-இல் [[சுயஸ் கால்வாய்]] திறக்கப்பட்டது. இது பம்பாயை [[அரபிக்கடல்|அரபிக்கடலில்]]  மிகப்பெரிய துறைமுகங்களில் ஒன்றாக மாற்றியது.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt; 1896 செப்டம்பரில், பம்பாய்  புபோனிக் பிளேக் தொற்றுநோயால் பாதிக்கப்பட்டது. அதனால்  நகரில் வாரத்திற்கு 1,900 பேர் இறந்ததாக மதிப்பிடப்பட்டது.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt; இதனால் சுமார் 850,000 பேர் பம்பாயிலிருந்து வெளியேறினர் மேலும்  ஜவுளித் தொழில் மோசமாக பாதிக்கப்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=14 November 2008|title=Rat Trap|url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45|url-status=dead|journal=[[Time Out Mumbai]]|issue=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45|archive-date=29 November 2010|access-date=19 November 2008}}&lt;/ref&gt; இந்த நகரம் [[பம்பாய் மாகாணம்|பம்பாய் மாகாணத்தின்]] தலைநகராக இருந்தபோது, [[இந்திய விடுதலை இயக்கம்|இந்திய விடுதலை இயக்கத்தின்]] ஒரு பகுதியான 1942 [[வெள்ளையனே வெளியேறு இயக்கம்|வெள்ளையனே வெளியேறு இயக்கத்தையும்]] 1946 [[பம்பாய் கலகம்|ராயல் இந்தியன் கடற்படை கலகத்தையும்]] வளர்த்தது.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt; .
 
 === சுதந்திர இந்தியா ===
 [[படிமம்:Victoria_Terminus,_Bombay_in_1950.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Victoria_Terminus%2C_Bombay_in_1950.jpg/220px-Victoria_Terminus%2C_Bombay_in_1950.jpg|thumb| மாநகராட்சி மன்ற கட்டடம், பம்பாய் 1950 (விக்டோரியா டெர்மினஸ் வலதுபுறத்தில் ஓரளவு தெரியும்)]]
 1947-இல் இந்திய விடுதலைக்குப் பிறகு, [[பம்பாய் மாகாணம்|பம்பாய் மாகாணமானது]] பம்பாய் மாநிலமாக மறுசீரமைக்கப்பட்டது.  இந்திய ஒன்றியத்துடன் இணைக்கபட்ட பல பழைய சமஸ்தானங்கள், பம்பாய் மாநிலத்துடன் சேர்க்கபட்டதால் பம்பாய் மாநிலத்தின் பரப்பளவு அதிகரித்தது. பின்னர், இந்த நகரம் பம்பாய் மாநிலத்தின் தலைநகராக மாறியது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Census of India|1961}}&lt;/ref&gt; 1950 ஏப்ரலில், [[மும்பை புறநகர் மாவட்டம்]] மற்றும் [[மும்பை மாவட்டம்|பம்பாய் நகரத்தை]] இணைத்து பெருநகர மாநகராட்சி உருவாக்கபட்டதன்  மூலம் பம்பாய் மாநகராட்சி எல்லை விரிவுபடுத்தப்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm|title=Administration|publisher=[[மும்பை புறநகர் மாவட்டம்]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm|archive-date=21 November 2008|access-date=6 November 2008}}&lt;/ref&gt;
 
 பம்பாயை உள்ளடக்கிய தனி மகாராட்டிர மாநிலத்தை உருவாக்கும் நோக்கம் கொண்ட சம்யுக்த மகாராஷ்டிரா இயக்கம் 1950 களில் உச்சம் கண்டது. 1955 ''[[மக்களவை (இந்தியா)|மக்களவை]]'' விவாதங்களில், இந்த நகரத்தை தனி நகர மாநிலமாக ஆக்க வேண்டும் என்று [[இந்திய தேசிய காங்கிரசு|காங்கிரஸ் கட்சி]] கோரியது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm|title=The battle for Bombay|last=Guha|first=Ramachandra|date=13 April 2003|website=The Hindu|location=India|archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm|archive-date=14 May 2005|access-date=12 November 2008}}&lt;/ref&gt; [[மாநில மறுசீரமைப்புச் சட்டம்|மாநிலங்கள் மறுசீரமைப்புக்]] குழு தனது 1955 ஆண்டைய அறிக்கையில் பம்பாயை பொது தலைநகராக கொண்டு மகாராட்டிரா- [[குசராத்து]] ஆகிய இருமொழிவாரி மாநிலங்களை உருவாக்க பரிந்துரைத்தது. பம்பாய் குடிமக்கள் குழு, முன்னணி குஜராத்தி தொழிலதிபர்களின் வழக்கறிஞர்களின் குழு, பம்பாய்க்கு தனி நகர மாநில அந்தஸ்து அளிக்க வற்புறுத்தியது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Guha|2007}}&lt;/ref&gt;
 
 மொழிவாரி மாநிலம் கோரிய இயக்கத்தினருக்கும் காவல் துறையினருக்கும் ஏற்பட்ட மோததில் 105 பேர்  உயிரிழந்த போது ஏற்பட்ட போராட்டங்களைத் தொடர்ந்து, பம்பாய் மாநிலம் 1960 மே முதல் நாள் அன்று  அன்று மொழிவாரி மாநிலமாக மறுசீரமைப்பு செய்யப்பட்டது.   பம்பாய் மாநிலத்தின் [[குஜராத்தி]] மொழி பேசும் பகுதிகள் குஜராத் மாநிலமாகப் பிரிக்கப்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php|title=Gujarat|publisher=[[இந்திய அரசு]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php|archive-date=15 January 2008|access-date=16 January 2008}}&lt;/ref&gt; பம்பாய் மாநிலத்தின் [[மராத்திய மொழி|மராத்தி]] மொழி பேசும் பகுதிகள், [[மத்திய மாகாணம் மற்றும் பேரர்|மத்திய மாகாணங்களில் இருந்து எட்டு மாவட்டங்கள் மற்றும் பெரார்]], [[ஐதராபாத் இராச்சியம்|ஹைதராபாத் மாநிலத்திலிருந்து]] ஐந்து மாவட்டங்கள் மற்றும் அவற்றுக்கிடையே இருந்த பல சமஸ்தானங்கள் ஒன்றிணைக்கபட்டு பம்பாயை தலைநகராக கொண்டு மகாராட்டிர மாநிலம் உருவாக்கப்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php|title=Maharashtra|publisher=Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php|archive-date=5 January 2008|access-date=16 January 2008}}&lt;/ref&gt; சம்யுக்த மகாராஷ்டிரா இயக்கத்தின் தியாகிகளின் நினைவாக, புளோரா நீரூற்று ''ஹுதாத்மா சௌக்'' (தியாகிகள் சதுக்கம்) என பெயர் மாற்றப்பட்டு  நினைவுச்சின்னம் அமைக்கப்பட்டது. 
 [[படிமம்:Hutatma_Chowk.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Hutatma_Chowk.jpg/170px-Hutatma_Chowk.jpg|alt=A stone statue of torch-bearers as seen at night. A fountain with a white base is in the background|இடது|thumb| சம்யுக்த மகாராஷ்டிரா இயக்கத்தின் தியாகிகளை கௌரவிப்பதற்காக கட்டப்பட்ட ஹுதாத்மா சௌக் நினைவகம் (பின்னணியில் அதன் இடதுபுறத்தில் ஃப்ளோரா நீரூற்று)]]
 அடுத்த தசாப்தங்களில் நகரமும்,  அதன் புறநகர்ப் பகுதிகளும் பாரிய விரிவாக்கம் கண்டன. 1960களின் பிற்பகுதியில், [[நாரிமன் முனை, மும்பை|நாரிமன் முனை]] மற்றும் [[குஃபே பேரேடு]] ஆகியவை உருவாக்கப்பட்டன.&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 28&quot;/&gt; பம்பாய் பெருநகரப் பிராந்திய மேம்பாட்டு ஆணையம் (பிஎம்ஆர்டிஏ) [[மும்பை பெருநகரப் பகுதி]]யில் வளர்ச்சி நடவடிக்கைகளை திட்டமிடுவதற்கும் ஒருங்கிணைப்பதற்குமான ஒரு உச்ச அமைப்பாக [[மகாராஷ்டிர அரசு|மகாராஷ்டிரா அரசாங்கத்தால்]] 26 ஜனவரி 1975 அன்று நிறுவப்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm|title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority (MMRDA)|publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm|archive-date=7 March 2009|access-date=13 November 2008}}&lt;/ref&gt; 1979 ஆகத்தில், [[தானே மாவட்டம்|தானே]] மற்றும் [[ராய்கட் மாவட்டம்|ராய்காட் மாவட்டங்கள்]] முழுவதும் மாநகரம் மற்றும் தொழில்துறை வளர்ச்சிக் கழகத்தின்  (சிட்கோ) மூலம் [[நவி மும்பை|நவி பாம்பேயின்]] ஒரு சகோதரி நகரியம் நிறுவப்பட்டது. 50-இற்கும் மேற்பட்ட ஜவுளி ஆலைகளில் கிட்டத்தட்ட 2,50,000 தொழிலாளர்கள் வேலைநிறுத்தத்தில் ஈடுபட்ட 1982-ஆம் ஆண்டைய [[பெரிய பாம்பே ஜவுளி வேலை நிறுத்தம்|பெரிய பாம்பே ஜவுளி வேலைநிறுத்தத்திற்குப்]] பிறகு பம்பாயில் ஜவுளித் தொழில் பெருமளவில் காணாமல் போனது.  பம்பையின் செயலிழந்த பருத்தி ஆலைகள் தீவிர மறுவளர்ச்சியின் மையமாக மாறின.    அதன் பொருளாதாரம் பெட்ரோ வேதிப்பொருள், மின், மின்னணு, தானுந்து ஆகிய துறைகளில் கவனம் செலுத்த ஆரம்பித்தபோது, மும்பையில் தொழில் வளர்ச்சி தொடங்கியது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf|title=Map of Refineries in India}}&lt;/ref&gt;
 
 சவகர்லால் நேரு துறைமுகம், இந்தியாவின் 55-60% சரக்குக் கொள்கலன்களைக் கையாளுகிறது. இது பம்பாய் துறைமுகத்தின் நெரிசலைக் குறைக்கும் விதத்திலும், நகரத்தின் மையத் துறைமுகமாகச் செயல்படுத்தும் நோக்கிலும் 26 மே 1989 அன்று நவா ஷேவாவில் உள்ள சிறுகுடாவில் அமைக்கபட்டு பயன்பாட்டுக்கு கொண்டுவரப்பட்டது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm|title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva)|publisher=Jawaharlal Nehru Custom House|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm|archive-date=26 February 2008|access-date=13 November 2008}}&lt;/ref&gt; 1990  அக்டோபர் முதல் நாளன்று பெருநகர  பம்பாய் மாவட்டமானது [[மும்பை மாவட்டம்|பம்பாய் நகரம்]] மற்றும் [[மும்பை புறநகர் மாவட்டம்|பம்பாய் புறநகர்]] ஆகிய இரண்டு மாவட்டங்களாக பிரிக்கபட்டது.  இருப்பினும் அவை தொடர்ந்து அதே மாநகராட்சி நிர்வாகத்தால் நிர்வகிக்கப்படுகின்றன.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm|title=Profile|publisher=[[மும்பை புறநகர் மாவட்டம்]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm|archive-date=2 December 2014|access-date=8 September 2014}}&lt;/ref&gt;
 
 1990 முதல் 2010 வரையிலான காலக்கட்டத்தில் பம்பாயில் வன்முறையும்,  பயங்கரவாத நடவடிக்கைகளும் அதிகரித்தன. [[அயோத்தி]]யில் [[பாபர் மசூதி இடிப்பு|பாபர் மசூதி இடிக்கப்பட்டதைத்]] தொடர்ந்து, 1992-93 இந்து-முஸ்லீம் கலவரங்களால் நகரம் அதிர்ந்தது. இதில் 1,000 க்கும் மேற்பட்ட பொதுமக்கள் கொல்லப்பட்டனர். 1993 மார்ச்சில், இஸ்லாமிய தீவிரவாதிகள் மற்றும் பம்பாய் நிழல் உலக குற்றவாளிகள் ஒருங்கிணைந்து மேற்கொண்ட  [[1993 மும்பை குண்டுவெடிப்புகள்|13 குண்டுவெடிப்புகளில்]] 257 பேர் கொல்லப்பட்டு,  700 க்கும் மேற்பட்டோர் காயமடைந்தனர்.  2006-ஆம் ஆண்டில், நகரின் [[மும்பை புறநகர் ரயில்வே|புறநகர் தொடருந்தில்]] [[11 ஜூலை 2006 மும்பை இரயில் குண்டுவெடிப்புகள்|ஏழு குண்டுகள் வெடித்ததில்]] 209 பேர் கொல்லப்பட்டு,  700இற்கும் மேற்பட்டோர் காயமடைந்தனர்.  2008-ஆம் ஆண்டில், ஆயுதமேந்திய பயங்கரவாதிகள் ஒருங்கிணைந்து மூன்று நாட்கள் மேற்கொண்ட [[26 நவம்பர் 2008 மும்பாய் தாக்குதல்கள்|பத்து தொடர்ச்சியான தாக்குதல்கல்களில்]] 173 பேர் கொல்லப்பட்டு, 308 பேர் காயமுற்றனர். மேலும் பல பாரம்பரிய அடையாளங்கள் மற்றும் மதிப்புமிக்க தங்கு விடுதிகளும் கடுமையான சேதம் அடைந்தன.  2011 சூலையில் ஓபரா ஹவுஸ், ஜவேரி பஜார் மற்றும் [[தாதர்]] ஆகிய இடங்களில் நிகழ்ந்த மூன்று ஒருங்கிணைந்த [[2011 மும்பை குண்டு வெடிப்புகள்|குண்டுவெடிப்புகள்]] மும்பையில் நடந்த பயங்கரவாதத் தாக்குதல்களின் சமீபத்தியவையாகும். இதன் விளைவாக 26 பேர் கொல்லப்பட்டனர்,  130 பேர் காயமடைந்தனர்.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx|title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 – Hindustan Times|date=5 September 2012|website=archive.is|archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx|archive-date=5 September 2012|access-date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;13 July Mumbai bombings&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309|title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309|archive-date=9 January 2015|access-date=14 July 2011}}&lt;/ref&gt;
 
 மும்பை இந்தியாவின் வர்த்தக தலைநகரமாகவும்,  உலகளாவிய நிதி மையமாகவும் உருவாகியுள்ளது.&lt;ref name=&quot;Mumbai global&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm|title=Mumbai a global financial centre? Of course!|last=Thomas|first=T.|date=27 April 2007|publisher=Rediff|location=New Delhi|archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm|archive-date=18 November 2008|access-date=31 May 2009}}&lt;/ref&gt; பல தசாப்தங்களாக இது இந்தியாவின் முக்கிய நிதிச் சேவைகளின் அமைவிடமாக, உள்கட்டமைப்பு மேம்பாடு மற்றும் தனியார் முதலீடு ஆகிய இரண்டிலும் கவனம் செலுத்துகிறது.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Shaw|first=Annapurna|year=1999|title=Emerging Patterns of Urban Growth in India|journal=Economic and Political Weekly|volume=34|issue=16/17|pages=969–978|jstor=4407880}}&lt;/ref&gt; ஒரு பழங்கால மீன்பிடி சிற்றூராக இருந்த இது, காலனித்துவ வர்த்தக மையமாக இருந்து,  தெற்காசியாவின் மிகப்பெரிய நகரமாகவும், உலகின் மிகச் சிறந்த திரைப்படத் துறையின் தாயகமாகவும் மாறியுள்ளது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Brunn|Williams|Zeigler|2003}}&lt;/ref&gt;
 
 == நிலவியல் ==
 [[படிமம்:Mumbaicitydistricts.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Mumbaicitydistricts.png/170px-Mumbaicitydistricts.png|thumb| மும்பை இரண்டு மாவட்டங்களைக் கொண்டுள்ளது.]]
 [[படிமம்:Urban-Rural_Population_and_Land_Area_Estimates,_v2,_2010_Mumbai,_India_(13874140314).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Urban-Rural_Population_and_Land_Area_Estimates%2C_v2%2C_2010_Mumbai%2C_India_%2813874140314%29.jpg/220px-Urban-Rural_Population_and_Land_Area_Estimates%2C_v2%2C_2010_Mumbai%2C_India_%2813874140314%29.jpg|thumb| இந்தியாவின் மும்பையில் (2010) மக்கள் தொகை அடர்த்தி மற்றும் கடல் மட்டத்திலிருந்து உயரம். குறிப்பாக கடல் மட்ட உயர்வால் மும்பை பாதிக்கப்படும் அபாயத்தில் உள்ளது.]]
 மும்பை [[சால்சேட் தீவு|சால்சேட் தீவின்]] தென்மேற்கில் உள்ள ஒரு குறுகிய தீபகற்பத்தில் உள்ளது. இதன் மேற்கில் [[அரபிக்கடல்|அரேபிய கடலும்]], கிழக்கில் [[தானே கடற்கழி]]யும், வடக்கே [[வசை கடற்கழி]] ஆகியவை அமைந்துள்ளன. மும்பையின் புறநகர் மாவட்டம் தீபகற்பத்தின் பெரும்பகுதியை ஆக்கிரமித்துள்ளது. [[நவி மும்பை]] தானே கடற்வழிக்கு கிழக்கே உள்ளது மற்றும் [[தானே]] [[வசை கடற்கழி]]க்ககு வடக்கே உள்ளது. மும்பை இரண்டு தனித்துவமான பகுதிகளான [[மும்பை மாவட்டம்|மும்பை நகர மாவட்டம்]] மற்றும் [[மும்பை புறநகர் மாவட்டம்]] என அமைந்துள்ளது. இது மகாராட்டிரத்தின் இரண்டு தனி மாவட்டங்களாக உள்ளது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf|title=Mumbai Suburban|publisher=[[National Informatics Centre]] (Mahrashtra State Centre)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf|archive-date=13 May 2012}}&lt;/ref&gt; நகர மாவட்டப் பகுதி பொதுவாக ''தீவு நகரம்'' அல்லது [[தெற்கு மும்பை]] என்றும் குறிப்பிடப்படுகிறது.&lt;ref name=&quot;mmrda muip gdp&quot;/&gt; மும்பையின் மொத்த பரப்பளவு 603.4&amp;nbsp;கிமீ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (233 சதுர மைல்) ஆகும்.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf|title=City Profile of Greater Mumbai|publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf|archive-date=25 April 2018|access-date=24 April 2018}}&lt;/ref&gt; இதில், தீவு நகரம் 67.79 கிமீ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (26 சதுர மைல்), பரப்பளவில் உள்ளது, புறநகர் மாவட்டம் 370 கிமீ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (143 சதுர மைல்), பரப்பளவைக் கொண்டுள்ளது. மொத்தம் 437.71 கிமீ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (169 சதுர மைல்) பரபள்ளவு பகுதியானது[[பெருநகரமும்பை மாநகராட்சி]]யின் (எம்சிஜிஎம்) நிர்வாகத்தின் கீழ் வருகின்றது. மீதமுள்ள பகுதிகள் பல்வேறு பாதுகாப்பு நிறுவனங்களுக்கு சொந்தமானவையாக, மும்பை துறைமுக பொறுப்புக் கழகம், [[இந்திய அணுசக்திப் பேரவை]] மற்றும் போரிவலி தேசிய பூங்கா ஆகியவை பெருநகராட்சியின் அதிகார வரம்பிற்கு வெளியே உள்ளன.&lt;ref name=&quot;clra&quot;&gt;{{Harvnb|Mumbai Plan}}&lt;/ref&gt; [[மும்பை பெருநகரப் பகுதி]]யானது மேலும் கூடுதலாக [[தானே மாவட்டம்|தானே]], [[பால்கர் மாவட்டம்|பால்கர்]] மற்றும் [[ராய்கட் மாவட்டம்|ராய்காட்]] மாவட்டங்களின் சில பகுதிகளையும் உள்ளடக்கியதாக, 4,355 கிமீ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (1681.5 சதுர மைல்) பரப்பளவில் பரந்து உள்ளது.  மும்பை இந்தியாவின் மேற்கு கடற்கரையில், [[கொங்கண் மண்டலம்|கொங்கண்]] என்று அழைக்கப்படும் கடலோரப் பகுதியில் [[உல்லாஸ் ஆறு|உல்லாஸ் ஆற்றின் முகப்பில் அமைந்துள்ளது]].&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;{{Harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960}}&lt;/ref&gt; மும்பை மேற்கு [[அரபிக்கடல்|அரபிக்கடலால்]] சூழப்பட்டுள்ளது.&lt;ref name=&quot;clra&quot;&gt;{{Harvnb|Mumbai Plan}}&lt;/ref&gt;  நகரின் பல பகுதிகள் கடல் மட்டத்திற்கு சற்று மேலே அமைந்துள்ளன. உயரமானது கடல் மட்டத்திற்கு மேலே 10 மீ (33 அடி) முதல் 15 மீ (49 அடி) வரை உள்ளது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008}}&lt;/ref&gt; நகரம் சராசரியாக 14 மீ (46 அடி) உயரத்தில் உள்ளது.&lt;ref name=&quot;Wbase&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&amp;refer=|title=Mumbai, India|publisher=Weatherbase|archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&amp;refer=|archive-date=16 March 2006|access-date=19 March 2008}}&lt;/ref&gt; வடக்கு மும்பை (சல்செட்) மலைப்பாங்கானது,&lt;ref name=&quot;clra&quot;/&gt; மற்றும் நகரின் மிக உயரமான புள்ளி 450 மீ (1,476 அடி) [[பவய்]] - [[கான்கேரி குகைகள்|கன்கேரி]] மலைத்தொடரில் உள்ள சல்செட்டில் உள்ளது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html|title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State|last=Srinivasu|first=T.|last2=Pardeshi|first2=Satish|publisher=[[Government of Maharashtra]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html|archive-date=17 July 2009|access-date=26 August 2009}}&lt;/ref&gt; [[சஞ்சய் காந்தி தேசியப் பூங்கா]] (போரிவலி தேசியப் பூங்கா) [[மும்பை புறநகர் மாவட்டம்|மும்பை புறநகர் மாவட்டத்திலும்]], ஒரு பகுதி தானே மாவட்டத்திலும் அமைந்துள்ளது. இது 103.09 கிமீ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (39.80 சதுர மைல்).பரப்பளவில் பரவியுள்ளது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bapat|2005}}&lt;/ref&gt;
 
 நகரத்தின் நீராதாரமாக பட்சா அணை மற்றும் ஆறு பெரிய ஏரிகளான [[விகார் ஏரி|விகார்]], கீழ் வைத்தர்ணா, மேல் வைத்தர்னா, [[துளசி ஏரி|துளசி]], [[டான்சா அணை|தான்சா]], [[பவய்]] போன்றவை உள்ளன. துளசி ஏரி மற்றும் விகார் ஏரி ஆகியவை நகர எல்லைக்குள் [[சஞ்சய் காந்தி தேசியப் பூங்கா|போரிவிலி தேசிய பூங்காவில்]] அமைந்துள்ளன. நகர எல்லைக்குள் உள்ள போவாய் ஏரியில் உள்ள நீராதாரமானது வேளாண்மை மற்றும் தொழில்துறை நோக்கங்களுக்காக மட்டுமே பயன்படுத்தப்படுகிறது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt|title=Salient Features of Powai Lake|publisher=Department of Environment ([[Government of Maharashtra]])|pages=1–3|format=PPT|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt|archive-date=15 July 2011|access-date=29 April 2009}}&lt;/ref&gt; மூன்று சிறிய ஆறுகளான [[தகிசர் ஆறு|தகிசர்]], [[பொய்சார் ஆறு|பொய்சார் (அல்லது போய்சார்)]] மற்றும் [[ஒசிவரா ஆறு|ஓசிவாரா (அல்லது ஓஷிவாரா)]] ஆகியவை தேசிய பூங்காவிற்குள் உருவாகின்றன. அதே நேரத்தில் மாசுபட்ட [[மித்தி ஆறு]] துளசி ஏரியிலிருந்து உருவாகிறது மேலும் விகார் மற்றும் போவாய் ஏரிகளில் இருந்து நிரம்பி வழியும் தண்ணீர் இந்த ஆற்றுசன் சேர்கின்றது.&lt;ref name=&quot;clra&quot;/&gt; நகரின் கடற்கரையானது ஏராளமான [[கடற்கழி]] மற்றும் விரிகுடாக்களால் உள்தள்ளப்பட்டுள்ளது, கிழக்கில் [[தானே கடற்கழி]]யிலிருந்து மேற்கு முகப்பில் மத் மார்வ் வரை கடற்கரை நீண்டுள்ளது.  சல்செட் தீவின் கிழக்குக் கடற்கரையானது பெரிய [[அலையாத்தித் தாவரங்கள்]] கொண்ட சதுப்பு நிலங்களால் சூழப்பட்டுள்ளது. இது பல்லுயிர் வளம் நிறைந்தது. மேற்கு கடற்கரை பெரும்பாலும் மணல் மற்றும் பாறைகள் நிறைந்தது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Patil|1957}}&lt;/ref&gt;
 
 கடலுக்கு அருகாமையில் இருப்பதால் நகரப் பகுதியில் உள்ள மண் பெரும்பாலும் மணலாக உள்ளது. புறநகர்ப் பகுதிகளில், மண்ணடுக்கு பெரும்பாலும் வண்டல் மற்றும் களிமண் கொண்டதாக உள்ளது.&lt;ref name=&quot;clra&quot;/&gt; இப்பகுதியின் அடிப்படையான பாறையானது  [[தக்காணப் பீடபூமி|தக்காண]] கருப்பு எரிமலைப்பாறைகளால் ஆனவை. இவை [[கிரீத்தேசியக் காலம்|கிரீத்தேசிய]] மற்றும் ஆரம்ப [[இயோசீன்]] காலத்துக்ககு முந்தையவை.&lt;ref name=&quot;clra&quot;/&gt; மும்பைக்கு அருகில் ''இரு நிலவடுக்குகள்'' இருப்பதால் நில அதிர்வுக்கு வாய்ப்புள்ள   மண்டலத்தில் அமர்ந்திருக்கிறது.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kanth|first=S. T. G. Raghu|last2=Iyenagar|first2=R. N.|date=10 December 2006|title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City|url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City|url-status=live|journal=[[Current Science]]|volume=91|issue=11|page=1486|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City|archive-date=2 February 2009|access-date=3 September 2009|quote=This is used to compute the probability of ground motion that can be induced by each of the '''twenty-three''' known faults that exist around the city.}}&lt;/ref&gt; இப்பகுதி [[இந்தியாவின் நிலநடுக்க மண்டலங்கள்|நிலநடுக்க மண்டலம் III]] பகுதி என வகைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது,  அதாவது ரிக்டர் அளவுகோலில் 6.5 ரிக்டர் அளவில் நிலநடுக்கம் ஏற்பட வாய்ப்புள்ள பகுதி.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html|title=The Seismic Environment of Mumbai|publisher=Department of Theoretical Physics ([[Tata Institute of Fundamental Research]])|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html|archive-date=13 December 2007|access-date=6 December 2007}}&lt;/ref&gt;
 
 === காலநிலை ===
 [[File:India_mumbai_temperature_precipitation_averages_chart.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/India_mumbai_temperature_precipitation_averages_chart.svg/220px-India_mumbai_temperature_precipitation_averages_chart.svg.png|alt=The average temperature ranges between {{cvt|23|°C|0}} in January to {{cvt|30|°C|0}} in May. Rainfall is at or near zero from November through May, then quickly rises to a peak of about {{cvt|600|mm|2}} in July, falling back more gradually.|இடது|thumb| மும்பையில் சராசரி வெப்பநிலை மற்றும் மழைப்பொழிவு]]
 மும்பையில் வெப்பமண்டல காலநிலை நிலவுகிறது. குறிப்பாக [[கோப்பென் காலநிலை வகைப்பாடு|கோப்பென் காலநிலை வகைப்பாட்டின்]] கீழ் வெப்பமண்டல ஈரமான மற்றும் வறண்ட காலநிலை நிலவுகிறது.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999}}&lt;/ref&gt; இங்கு திசம்பர் முதல் பெப்ரவரி வரையில் குளிர்ந்த பருவமும், மார்ச் முதல் மே வரை வெப்பமான பருவ காலமாக இருக்கும். சூன் முதல் செப்டம்பர் இறுதி வரையிலான காலம் [[இந்திய துணைக்கண்டத்தின் பருவமழை|தென்மேற்குப் பருவமழைக்]] காலமாகவும், அக்டோபர் மற்றும் நவம்பர் மாதங்களில் பருவமழைக்குப் பிந்தைய பருவமாகவும் இருக்கிறது.&lt;ref name=&quot;geo&quot;/&gt;
 
 சூன் மற்றும் செப்டம்பர் மாதங்களுக்கு இடையில், மும்பையில் [[பருவப் பெயர்ச்சிக் காற்று|தென்மேற்கு பருவமழை]] பெய்யும். மே மாதத்தில் பருவமழைக்கு முந்தைய மழை பெய்யும். எப்போதாவது, அக்டோபர் மற்றும் நவம்பர் மாதங்களில் வடகிழக்கு பருவமழை பெய்யும். 1954 இல் 3,452 மிமீ (136 அங்குலம்) என அதிகபட்ச வருடாந்திர மழைப்பொழிவு பதிவாகியுள்ளது.&lt;ref name=&quot;clra&quot;&gt;{{Harvnb|Mumbai Plan}}&lt;/ref&gt; 26 சூலை 2005 அன்று ஒரே நாளில் பதிவான அதிகபட்ச மழை அளவு 944 மிமீ (37 அங்குலம்) ஆகும்.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kishwar|first=Madhu Purnima|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257|title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day|work=[[Daily News and Analysis]] (DNA)|location=Mumbai|date=3 July 2006|access-date=15 June 2009}}&lt;/ref&gt; நகரத்தில் சராசரி மொத்த ஆண்டு மழைப்பொழிவு 2,213.4 மிமீ (87 அங்குலம்) மற்றும் புறநகர்ப் பகுதிகளுக்கு 2,502.3 மிமீ (99 அங்குலம்) ஆகும்.&lt;ref name=&quot;clra&quot; /&gt;
 
 சராசரி ஆண்டு வெப்பநிலை 27&amp;nbsp;°C (81&amp;nbsp;°F), மற்றும் சராசரி ஆண்டு [[பொழிவு (வானிலையியல்)|மழைப்பொழிவு]] 2,213 மிமீ (87 அங்குலம்) ஆகும்.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Rohli|Vega|2007}}&lt;/ref&gt; நகரத்தில், சராசரி அதிகபட்ச வெப்பநிலை 31&amp;nbsp;°C (88&amp;nbsp;°F), சராசரி குறைந்தபட்ச வெப்பநிலை 24&amp;nbsp;°C (75&amp;nbsp;°F) ஆகும். புறநகர்ப் பகுதிகளில், தினசரி சராசரி அதிகபட்ச வெப்பநிலை வரம்பு 29&amp;nbsp;°C (84&amp;nbsp;°F) முதல் 33&amp;nbsp;°C (91&amp;nbsp;°F) வரை இருக்கும், அதே சமயம் தினசரி சராசரி குறைந்தபட்ச வெப்பநிலை 16&amp;nbsp;°C (61&amp;nbsp;°F) முதல் 26&amp;nbsp;°C  ( 79&amp;nbsp;°F) வரை இருக்கும்.&lt;ref name=&quot;clra&quot;&gt;{{Harvnb|Mumbai Plan}}&lt;/ref&gt; அதிகபட்சமாக 1952 ஆம் ஆண்டு ஏப்ரல் 14 ஆம் தேதி 42.2&amp;nbsp;°C (108&amp;nbsp;°F) வெப்பம் பதிவாகியுள்ளது.&lt;ref name=&quot;IMDextremes&quot;&gt;{{Cite web|url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf|title=Extremes of Temperature &amp; Rainfall for Indian Stations (Up to 2012)|date=December 2016|publisher=India Meteorological Department|page=M146|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf|archive-date=5 February 2020|access-date=1 March 2020}}&lt;/ref&gt; மற்றும் குறைந்தபட்ச வெப்பமாக 7.4&amp;nbsp;°C (45&amp;nbsp;°F) 27 ஜனவரி 1962 இல் பதிவானது.&lt;ref name=&quot;IMDextremes&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM|title=Mumbai still cold at 8.6&amp;nbsp;°C|work=The Times of India|date=9 February 2008|access-date=26 April 2009}}&lt;/ref&gt;
 
 அரிதாக வெப்பமண்டல சூறாவளிகள் நகரத்தை தாக்கியுள்ளன. மும்பையை இதுவரை தாக்கியிராத மிக மோசமான சூறாவளி 1948 மும்பை சூறாவளி ஆகும். அன்று ஜூஹூவில் மணிக்கு 151 கிமீ / (94 மைல்) வேகத்தில் காற்று வீசியது. புயலால் 38 பேர் இறந்தனர், 47 பேர் காணாமல் போயினர். புயல் 20 மணி நேரம் பம்பாயை தாக்கி நாசமாக்கியது.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay|title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay|website=Free Press Journal|language=en|access-date=14 September 2021}}&lt;/ref&gt;
 
 [[புவி சூடாதல்|பருவநிலை மாற்றத்தால்]]  மும்பையில் கடலில் [[ஓதம்|அதிக அலைகளால்]] மற்றும் [[பருவப் பெயர்ச்சிக் காற்று|பருவமழையின்போது]]  கனமழை மற்றும்  வெள்ளம் ஏற்பட வாய்ப்புள்ளது.    [[உலக வங்கி]]யின் கூற்றின் படி, திட்டமிடப்படாத வடிகால் வசதிகள் மற்றும் முறைசாரா குடியேற்றம் ஆகியவை அடிக்கடி ஏற்படும் வெள்ளத்திற்கு முக்கிய காரணியாகும்.&lt;ref name=&quot;WEF&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|title=How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|last=Srivastava|first=Roli|date=8 July 2022|website=[[World Economic Forum]]|access-date=3 October 2022}}&lt;/ref&gt; மும்பையில் வெள்ளம் ஏற்படுவதற்கான பிற காரணங்களில், அதன் புவியியல் இருப்பிடமும் ஒரு காரணமாக உள்ளது. மும்பை நகர்ப்புறம் தீபகற்ப வடிவத்தில் உள்ளது, (ஏழு தீவுகளை இணைக்கும் நிலம் நிறைந்த பகுதி) தாழ்வான பகுதியாகவும் உள்ளது. இதன் புறநகர்ப் பகுதி உயரமான இடத்தில் உள்ளது, கடந்த சில தசாப்தங்களாக, புறநகர் பகுதியில் புதிய முறைசாரா குடியிருப்புகள் உருவாக்கப்பட்டது, மக்கள் தொகையின் விரைவான அதிகரிப்பு போன்றவை முறையற்ற கழிவு மேலாண்மை மற்றும் வடிகால் நெரிசல் ஆகியவை ஏற்படுத்தியது. இப்பகுதிகளில் இருந்து வெளியேறும் மழைநீரின் கணிசமான அளவு  குடிசைகள் மற்றும் உயரமான கட்டிடங்கள் கொண்ட தாழ்வான நகர்ப்புற பகுதிகளை நோக்கி பாய்கிறது. இதன் விளைவாக, மோசமாகக் கட்டப்பட்ட சேரிகள் வெள்ளத்தால், அடித்துச் செல்லப்படுகின்றன அல்லது இடிந்து பெரும் உயிரிழப்புகள் ஏற்படுகின்றன. மேலும் வெள்ளத்திற்குப் பின்பு நீர் தேங்கும் நிலை நீண்ட காலத்திற்கு நீடிக்கிறது. இதனால் போக்குவரத்து நெரிசல், வெள்ளத்தில் மூழ்கிய சாலைகள், தொடருந்து பாதைகளில் அடைப்பும் ஏற்படுகிறது-(மும்பையில் பலர் பயன்படுத்தப்படும் பொது போக்குவரத்து). கடந்த சில தசாப்தங்களாக, மும்பையில் வெள்ளம் பெருக்கெடுத்து ஓடுகிறது, 2005 மும்பை வெள்ளத்தில் 500-1000 இறப்புகள், குடும்பங்களின் இடப்பெயர்வுகள், சேதமடைந்த உள்கட்டமைப்பு வசதிகள்-(பாரம்பரிய தளங்கள் உட்பட) மற்றும் 1.2 பில்லியன் US$ நிதி இழப்பு ஏற்பட்டது.&lt;ref name=&quot;WEF&quot; /&gt;  மும்பையில் வெள்ள பாதிப்பைக் குறைக்கும் செயல்பாட்டுக்கான திட்டங்களை [[மகாராஷ்டிர அரசு]] மேற்கொண்டு வருகிறது.&lt;ref name=&quot;WEF&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;david,david&amp;Janel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LSC&quot;&gt;{{Cite journal|last=Corfee|first=Morlot|last2=Pohit|first2=Sanjib|last3=Herweijer|first3=Celine|last4=Henriet|first4=Fanny|last5=Naville|first5=Nicolas|last6=Mathur|first6=P.|last7=Rafique|first7=Farhat|last8=Dhore|first8=K.|last9=Priya|first9=Satya|last10=Bachu|first10=Murthy|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|date=31 December 2010|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=http://eprints.lse.ac.uk/33459/1/__lse.ac.uk_storage_LIBRARY_Secondary_libfile_shared_repository_Content_Ranger,%20N_Assessment%20of%20potential%20impact_Ranger_Assessment%20potential%20impact_2014.pdf|publisher=[[London School of Economics]]|pages=142–157|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022}}&lt;/ref&gt;{{center|{{Clear}}
 {{Weather box
 | location = மும்பை ([[Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport]], located in [[Santacruz, Mumbai|Santacruz]]) 1991–2020, extremes 1951–2012)
 | metric first = Yes
 | single line = Yes
 | Jan record high C = 37.4
 | Feb record high C = 39.6
 | Mar record high C = 41.7
 | Apr record high C = 42.2
 | May record high C = 41.0
 | Jun record high C = 39.8
 | Jul record high C = 36.2
 | Aug record high C = 33.5
 | Sep record high C = 37.0
 | Oct record high C = 38.6
 | Nov record high C = 37.6
 | Dec record high C = 39.8
 | year record high C = 42.2
 | Jan high C = 31.2
 | Feb high C = 31.7
 | Mar high C = 33.1
 | Apr high C = 33.4
 | May high C = 33.7
 | Jun high C = 32.5
 | Jul high C = 30.4
 | Aug high C = 30.2
 | Sep high C = 30.9
 | Oct high C = 33.6
 | Nov high C = 34.1
 | Dec high C = 32.6
 | year high C = 32.3
 | Jan low C = 16.9
 | Feb low C = 18.1
 | Mar low C = 21.1
 | Apr low C = 24.2
 | May low C = 27.0
 | Jun low C = 26.6
 | Jul low C = 25.5
 | Aug low C = 25.2
 | Sep low C = 24.9
 | Oct low C = 23.9
 | Nov low C = 21.4
 | Dec low C = 18.4
 | year low C = 22.8
 | Jan record low C = 7.4
 | Feb record low C = 8.5
 | Mar record low C = 12.7
 | Apr record low C = 16.9
 | May record low C = 20.2
 | Jun record low C = 19.8
 | Jul record low C = 21.2
 | Aug record low C = 19.4
 | Sep record low C = 20.7
 | Oct record low C = 16.7
 | Nov record low C = 13.3
 | Dec record low C = 10.6
 | year record low C = 7.4
 | rain colour = green
 | Jan rain mm = 0.2
 | Feb rain mm = 0.2
 | Mar rain mm = 0.1
 | Apr rain mm = 0.1
 | May rain mm = 7.3
 | Jun rain mm = 526.3
 | Jul rain mm = 919.9
 | Aug rain mm = 560.8
 | Sep rain mm = 383.5
 | Oct rain mm = 91.3
 | Nov rain mm = 11.0
 | Dec rain mm = 1.6
 | year rain mm = 2502.3
 | Jan rain days = 0.0
 | Feb rain days = 0.0
 | Mar rain days = 0.1
 | Apr rain days = 0.0
 | May rain days = 0.7
 | Jun rain days = 14.0
 | Jul rain days = 23.3
 | Aug rain days = 21.4
 | Sep rain days = 14.4
 | Oct rain days = 3.9
 | Nov rain days = 0.6
 | Dec rain days = 0.2
 | year rain days = 78.6
 | time day = 17:30 [[இந்திய சீர் நேரம்|IST]]
 | Jan humidity = 49
 | Feb humidity = 47
 | Mar humidity = 51
 | Apr humidity = 59
 | May humidity = 65
 | Jun humidity = 74
 | Jul humidity = 81
 | Aug humidity = 81
 | Sep humidity = 76
 | Oct humidity = 63
 | Nov humidity = 54
 | Dec humidity = 51
 | year humidity = 63
 | source = [[India Meteorological Department]]&lt;ref name=IMDnormals&gt;{{cite web|url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature &amp; Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 }}}}
 
 == மேற்கோள்கள் ==
 {{Reflist}}
 == வெளி இணைப்புகள் ==
 * {{official website}} 
 * {{Britannica|72526}}  
 * {{cite EB1911|wstitle=Bombay City}}
 * {{curlie|Regional/Asia/India/Maharashtra/Localities/Mumbai/}} 
 
 {{அதிக மக்கள்தொகை கொண்ட முதல் ஐம்பது நகரங்கள்}}
 {{இந்தியத் தலைநகரங்கள்}}
 {{மகாராட்டிரம்}}
 {{Authority control}}
 [[பகுப்பு:மும்பை]]
 [[பகுப்பு:இந்தியாவின் மெட்ரோ நகரங்கள்]]
 [[பகுப்பு:மகாராட்டிரத்திலுள்ள மாநகரங்கள்]]
 [[பகுப்பு:இந்திய மாநிலங்களின் தலைநகரங்கள்]]
 [[பகுப்பு:மகாராட்டிரத்தில் உள்ள மாநகராட்சிகள்]]
 [[பகுப்பு:Webarchive template wayback links]]