Chức năng của gan và các xét nghiệm đánh giá chức năng gan

Bài viết được viết bởi bác sĩ khoa Xét nghiệm - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Hạ Long. 1. Chức năng sinh lý của gan Gan đảm nhận các chức năng quan trọng, gồm: chuyển hóa, bài tiết và khử độc 1.1. Chức năng chuyển hóa Chuyển hóa G lu c i d Gan giữ vai trò điều hòa đường máu của cơ thể: Gan là kho dự trữ g lu c i d của cơ thể dưới dạng g ly co gen. Nhờ hệ thống en z y me phong phú, gan tổng hợp g ly co gen từ các đường đơn (glucose, ga la ct o se, f ru ct o se, ma no se), từ các sản phẩm chuyển hóa trung gian (la ct a te, p y ru va t, a c e ty l C oA,...). Khi nồng độ các chất này trong máu tăng thì gan sẽ được tổng hợp thành g ly co gen để dự trữ. Khi glucose máu có xu hướng giảm dưới mức bình thường, gan sẽ tăng cường phân hủy g ly co gen để tạo glucose đưa vào máu. Cơ và một số cơ quan khác trong cơ thể cũng chứa g ly co gen nhưng không thể phân hủy để tạo thành glucose (vì chỉ ở gan mới có en z y me Glucose - 6 - pho s pha ta se). Gan còn tổng hợp he pa rin (chất đông máu tự nhiên có bản chất p o ly sa r ca ri d), chuyển hóa glucose thành a c i d g lu cu ro ni c (thành phần cần thiết cho chức năng thải độc của gan. Chuyển hóa Lipid Tổng hợp lipid: Sau khi lipid được hấp thu ở ruột (dưới dạng các thành phần cấu tạo, như g ly c e ro l, a c i d béo / dạng những hạt nhũ tương rất nhỏ), thì chỉ một phần nhỏ được tái tổng hợp thành lipid ở ruột, còn hầu hết được vận chuyển về gan trước khi vận chuyển đến tổ chức khác. Ngoài tổng hợp các lipid trung tính và cho le s te ro l, gan còn tổng hợp rất nhiều các pho s pho li pi d (là phân tử lipid có cực, giữ vai trò chính trong cấu tạo các li p o p ro te in huyết thanh. Thoái hóa lipid xảy ra mạnh mẽ ở gan, tạo ra các mẩu a c e ty l C oA. Sau đó 1 phần a c e ty l C oA được “ đốt cháy ” tại gan cung cấp năng lượng cho gan hoạt động, 1 phần được gan sử dụng để tổng hợp cho le s te ro l và a c i d mật, phần lớn được gan tiếp tục tổng hợp thành c e ton và đưa vào máu đến các tổ chức khác. Tại các mô này, c e ton được chuyển lại thành a c e ty l C oA để đốt cháy cung cấp năng lượng cho hoạt động của mô đó. Từ hoạt động này, gan đã oxy hóa a c i d béo “ hộ ” các tổ chức / cơ quan / mô khác của cơ thể. Chuyển hóa protein Gan tổng hợp toàn bộ a l bu min và một phần g lo bu lin huyết thanh, f i b ri no gen, f e r ri tin, p ro t h rom bin và phần lớn các p ro te in huyết tương khác. Khi chức năng gan bị suy, a l bu min máu giảm, tỉ số a l bu min / g lo bu lin (A / G) giảm và có các rối loạn đông máu. Gan chứa nhiều en z y m tham gia vào quá trình thoái hóa a c i d a min, đặc biệt là các tran sa mi na se (A S T / GO T, A L T / G PT). Khi gan bị tổn thương các tran sa mi na se được giải phóng và tăng cao trong huyết thanh, khi hủy hoại tế bào ở mức sâu hơn làm thoát ra một số en z y m chỉ phân bố ở ti thể (như G L D H). Gan là nơi duy nhất tổng hợp u re từ N H 3 (sản phẩm của quá trình thoái hóa a c i d a min) chức năng này hoạt động rất mạnh, ngay cả khi 3 ⁄ 4 mô của gan bị hủy hoại hoặc cắt bỏ thì chức năng tổng hợp u re của gan vẫn bình thường. Gan tham gia vào quá trình thoái hóa he mo g lo bin, tạo ra bi li ru bin tự do (Bi li ru bin gián tiếp) và đặc biệt là tạo bi li ru bin liên hợp (bi li ru bin trực tiếp) – còn được gọi là sắc tố mật, tan trong nước và đào thải qua mật hoặc nước tiểu. 1.2. Chức năng bài tiết Gan tạo và bài tiết các chất có nguồn gốc trong và ngoại bào vào đường mật và nước tiểu. Gan sản xuất khoảng 3 lít mật / ngày và bài tiết trung bình 1 lít / ngày ở người trưởng thành. 1.3. Gan sản xuất khoảng 3 lít mật / ngày và bài tiết trung bình 1 lít / ngày ở người trưởng thành. 1.3. Chức năng khử độc Các chất độc nội sinh (sản phẩm chuyển hóa các chất như H 2 O 2, bi li ru bin tự do, N H 3,..) hay ngoại sinh (được đưa từ ngoài vào cơ thể như rượu, thuốc kháng sinh, thuốc ngủ,..) đều được gan giữ lại, chuyển thành các chất không độc và đào thải ra ngoài theo 2 cách sau: Cố định thải trừ: các chất độc khi đến gan, được giữ lại rồi đào thải nguyên dạng theo đường mật. Các chất độc được đào thải theo cách này gồm các muối kim loại nặng (muối Cu, Pb,...) và một số chất màu. Cơ chế hóa học: là cách khử độc chính và quan trọng của gan. Chất độc được biến đổi thành chất không độc dễ tan trong nước để đào thải ra ngoài. 2. Các xét nghiệm đánh giá chức năng gan 2.1. Xét nghiệm đánh giá tổn thương và hủy hoại tế bào gan Đo hoạt độ các en z y me tran sa mi na se (A S T / GO T, A L T / G PT): A S T / GO T phân bố rộng rãi trong các mô của cơ thể, có nhiều ở gan, tim và cơ xương. A L T / G PT phân bố chính ở gan, ít hơn ở thận và cơ xương. Trong viêm gan, hoặc các tổn thương khác như chấn thương, tắc mật, ung thư gan thì 2 men này đều tăng, mức độ tăng ở từng bệnh khác nhau. Trong viêm gan, hoặc các tổn thương khác như chấn thương, tắc mật, ung thư gan thì 2 men này đều tăng, mức độ tăng ở từng bệnh khác nhau. Đo hoạt độ G G T (γ - g lu ta my l tran s f e ra se): G G T là en z y m gắn ở màng tế bào. Có nhiều ở gan, thận và tụy. Trong bệnh gan mật, G G T tăng cao trong tắc mật, tổn thương gan do nhiễm độc bởi các nguyên nhân khác nhau (như nhiễm độc rượu, C Cl 4, ha lo than...). Trong một số trường hợp bệnh gan mật nhưng không có vàng da, sự tăng hoạt độ G G T và en z y m A L P là dấu hiệu nhận diện có bệnh lý gan. Đo hoạt độ L D H (La ct a t de hy d ro gen a se): L D H có mặt ở bào tương của tất cả các tế bào của hầu hết các mô trong cơ thể, sự tăng hoạt độ L D H có giá trị báo cáo có tổn thương của mô nào đó trong cơ thể. Khi L D H tăng cao, xét nghiệm sâu hơn phân tích các i so z y m sẽ chỉ ra nguồn gốc của L D H, ví dụ trong bệnh lý gan (như ung thư gan) thì sẽ thấy L D H 5 tăng cao. Đo hoạt độ G L D H (G lu ta ma t de hy d ro gen a se): G L D H có trong ty thể tế bào gan. Khi mức độ tổn thương gan nặng và sâu G L D H sẽ tăng cao trong huyết tương. Đo hoạt độ G L D H (G lu ta ma t de hy d ro gen a se): G L D H có trong ty thể tế bào gan. Khi mức độ tổn thương gan nặng và sâu G L D H sẽ tăng cao trong huyết tương. Đo hoạt độ 5 ’ Nu c leo ti da se (5 NT): 5 ’ NT có mặt ở hầu hết các tế bào các mô, nhưng không có ở xương, do vậy giúp xác định tình trạng tăng A L P là do gan hay do xương hoặc do các trạng thái sinh lý như trẻ em đang tuổi tăng trưởng hoặc phụ nữ có thai. Trong bệnh lý xương, A L P tăng nhưng 5 ’ NT không tăng. 2.2. Xét nghiệm đánh giá tình trạng tắc mật Đo hoạt độ A L P (A l ka li ne pho s pha te) hay Pho s pha ta se kiềm: A L P nguồn gốc chủ yếu ở xương (tạo cốt bào), một phần nhỏ ở mi c ro som gan, nhau thai. Trong bệnh lý gan mật: A L P tăng nhẹ đến trung bình ở người bị viêm gan, xơ gan; tăng mạnh khi tắc mật do nguyên nhân ngoài gan (tắc mật do sỏi đường mật, xơ đường mật nguyên phát); luôn tăng trong bệnh gan di căn. Định lượng Bi li ru bin (sau đây viết tắt là Bi l, bao gồm Bi l toàn phần, Bi l tự do / Bi l gián tiếp, Bi l trực tiếp / BI L liên hợp). Định lượng Bi li ru bin (sau đây viết tắt là Bi l, bao gồm Bi l toàn phần, Bi l tự do / Bi l gián tiếp, Bi l trực tiếp / BI L liên hợp). + Khi nồng độ Bi l toàn phần tăng, thì việc xác định cụ thể là tăng Bi l gián tiếp hay tăng Bi l trực tiếp rất hữu ích cho việc phân lọ ai sự tăng Bi l huyết tương: Tăng Bi l trực tiếp: khi > 50 % lượng Bi l huyết tương (Bi l TP) là Bi l trực tiếp, Tăng Bi l gián tiếp: khi > 80 % lượng Bi l huyết tương (Bi l TP) là Bi l gián tiếp, + Tăng Bi l thường gặp trong bệnh lý gan mật do viêm gan hoặc tắc mật, hoặc bệnh lý ngoài gan mật như bệnh gây tan máu (tan hồng cầu) Xét nghiệm U ro bi li no gen trong phân và nước tiểu: U ro bi li no gen không màu, là sản phẩm chuyển hóa của bi li ru bin ở trong lòng ruột. Bình thường khoảng 90 % u ro bi li no gen chuyển hóa thành s te r co bi li no gen, s te r co bi lin và đào thải qua phân (sắc tố của phân), phần còn lại được tái hấp thu về gan qua tĩnh mạch cửa và đào thải qua thận. U ro bi li no gen tăng trong nước tiểu trong bệnh tan máu, viêm gan, Trong tắc mật: tắc mật hoàn toàn không có u ro bi li no gen trong phân và nư óc tiểu. U ro bi li no gen tăng trong nước tiểu trong bệnh tan máu, viêm gan, Trong tắc mật: tắc mật hoàn toàn không có u ro bi li no gen trong phân và nư óc tiểu. Bi li ru bin trong nước tiểu (có trong xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu) + Vàng da tan máu (Vàng da nguyên nhân trước gan - tăng bi li ru bin gián tiếp trong máu): không có bi li ru bin trong nước tiểu (do Bi l gián tiếp không tan trong nước, không được lọc qua thận). + Các trường hợp bệnh lý gan - mật gây tăng Bi l trực tiếp thì có Bi l trong nước tiểu. 2.3. Xét nghiệm đánh giá chức năng tổng hợp Định lượng A l bu min máu: Gan tổng hợp toàn bộ a l bu min trong huyết thanh. Tuy nhiên, trạng thái dinh dưỡng có tầm quan trọng, vì nguyên liệu để gan tổng a l bu min là các a c i d a min được cung cấp chủ yếu từ nguồn thức ăn vào cơ thể, đặc biệt là tr y p to phan. Một số bệnh lý gây thất thoát a l bu min cũng làm ảnh hưởng đến nồng độ a l bu min (ví dụ: tổn thương cầu thận làm thất thoát a l bu min ra nước tiểu, bỏng gây mất a l bu min,...). Trong suy giảm chức năng gan, nồng độ a l bu min huyết thanh sẽ giảm và sự giảm nồng độ a l bu min sẽ không biểu hiện rõ rệt ngay (do nửa đời sống / thời gian bán hủy của a l bu min là 20 ngày), giảm nồng độ a l bu min do suy chức năng gan thường được phát hiện sau khi bệnh khởi phát khoảng 30 ngày. Như vậy, định lượng a l bu min huyết thanh có ý nghĩa đánh giá bệnh gan mạn tính hơn là tình trạng cấp tính, điều này cần được lưu ý khi đánh giá kết quả xét nghiệm. Định lượng Protein toàn phần: Gan là nguồn cung cấp chính của hầu hết protein huyết thanh (a l bu min, f i b ri no gen và các yếu tố đông máu khác, hầu hết các g lo bu lin a l pha và be ta). Trong suy gan, nồng độ protein toàn phần giảm, tỉ số A / G giảm. Đo hoạt độ Cho li ne s te ra se giảm khi suy gan. Định lượng các yếu tố đông máu f i b ri no gen, p ro t h rom bin giảm trong suy gan Định lượng A mo nia c (N H 3): tăng khi gan suy giảm chức năng trầm trọng, bệnh nhân có thể ở tình trạng tiền hôn mê / hôn mê gan. 2.4. 2.4. Xét nghiệm đánh giá chức năng thải độc Nghiệm pháp bài tiết BS P (B ro mo su l f o ph ta le in) Cơ sở của nghiệm pháp dựa vào việc gan có chức năng bắt giữ chất màu trong huyết tương và thải vào mật: khi tiêm vào cơ thể 1 lượng chất màu BS P nhất định, sau một thời gian lượng BS P sẽ giảm dần trong máu. Khi chức năng gan suy giảm, thì khả năng bắt giữ chất màu để thải trừ giảm. Hiện nay, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec đang triển khai gói sàng lọc gan mật bao gồm đầy đủ tất cả các xét nghiệm đánh giá chức năng gan, mang đến sự yên tâm và kết quả chính xác cho quý khách hàng. Khi có những dấu hiệu rối loạn gan hoặc có tiền sử bệnh lý gan mật hoặc ngay cả khi không hề có triệu chứng nào thì việc chủ động xét nghiệm chức năng gan là việc làm cần thiết để bảo vệ sức khỏe của mình. Nếu có nhu cầu tư vấn và thăm khám tại các Bệnh viện Vinmec thuộc hệ thống Y tế trên toàn quốc, Quý khách vui lòng đặt lịch trên website để được phục vụ. Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HO T LI NE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trê nứng dụng My Vin me c để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.