Chụp CT hai mức năng lượng: Xác định thành phần sỏi thận tiết niệu

Bài viết được viết bởi ThS. BS Hoàng Làn Văn Đức - Bác sĩ Chẩn đoán hình ảnh - Khoa Chẩn đoán hình ảnh và Y học hạt nhân - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Ti me s C i ty Chẩn đoán sỏi thận cần chú ý đến các đặc điểm về kích thước, số lượng, vị trí (thận, niệu quản, bàng quang, niệu đạo,..), đặc điểm hình thái (bờ nhẵn, tua gai, hình san hô,..), và thành phần hóa học của sỏi thận. Nó giúp ích trong điều trị và tiên lượng tái phát. A. Thành phần hóa học của sỏi thận Thành phần hóa học của sỏi thận được phân thành 5 ty p e chính: Sỏi canxi: chiếm 60 - 80 % sỏi đường tiết niệu Sỏi s tru vi t (hay Ma g ne si um am mo ni um pho s pha t): do nhiễm khuẩn, chiếm 5 - 15 % Sỏi a xi t u ri c: chiếm 1 - 20 % Sỏi cy s tin: 1 - 2 % Một số sỏi hiếm gặp (sỏi xan thin, sỏi si li ca,..): là hậu quả của một số bệnh chuyển hóa hiếm, hoặc là do dùng thuốc, hoặc là do chế độ ăn > > > Sỏi thận có những loại nào và loại nào là phổ biến nhất? 1. Sỏi canxi Hay gặp nhất (chiếm 60 - 80 %), gồm hai loại canxi o xa la t và canxi pho s pha t. Sỏi canxi o xa la t có thành phần chính là canxi o xa la t, có thể kết hợp với canxi pho s pha t. Sỏi canxi o xa la t có màu nâu đen, nhiều gai, rất rắn, cản quang rõ, gặp ở nam giới nhiều hơn nữ giới. Sỏi canxi o xa la t có màu nâu đen, nhiều gai, rất rắn, cản quang rõ, gặp ở nam giới nhiều hơn nữ giới. Sỏi canxi pho s pha t dưới dạng b ru si t hay a pa ti t, có màu trắng ngà, có nhiều lớp đồng tâm, bở dễ vỡ, thường có kích thước lớn, cản quang rõ, tỉ lệ gặp ở nam và nữ như nhau. Khoảng 80 - 85 % bệnh nhân bị sỏi canxi không có bệnh nền dễ tạo sỏi và được gọi là bệnh sỏi canxi nguyên phát. Khoảng 15 - 20 % số bệnh nhân bị sỏi canxi có bệnh nền dễ tạo sỏi, đó là bệnh cường chức năng tuyến cận giáp nguyên phát, tăng o xa la t niệu, o xa la t niệu bẩm sinh, nhiễm a c i d ống thận, hội chứng cu s hin g, điều trị s te roi d kéo dài, nhiễm độc vitamin D, bất động kéo dài, hội chứng sữa - kiềm, bệnh tủy thận xốp. Bệnh sỏi canxi loại này được gọi là bệnh sỏi ca l c i thứ phát. Ngoài ra, giảm thể tích nước tiểu, giảm bài tiết c i tra t và ma g ne, cũng làm tăng thêm nguy cơ tạo sỏi. 2. Sỏi s tru vi t Sỏi s tru vi t, hay sỏi do nhiễm khuẩn, thành phần hóa học là Ma g ne si um am mo ni um pho s pha t, chiếm 5 - 15 %. Sỏi thường có kích thước to, hình san hô, màu trắng ngà, rắn, cản quang. Tỷ lệ bệnh gặp ở nữ gấp hai lần nam giới, tương ứng với tỷ lệ nhiễm khuẩn đường tiết niệu ở nữ gấp hai lần nam giới. Tỷ lệ bệnh gặp ở nữ gấp hai lần nam giới, tương ứng với tỷ lệ nhiễm khuẩn đường tiết niệu ở nữ gấp hai lần nam giới. Nhiễm khuẩn đường tiết niệu ở trẻ em, xảy ra ở cả hai giới tương đương nhau, và thường kết hợp với các bất thường đường tiết niệu. Nhiễm khuẩn đường tiết niệu mạn tính ở người trẻ, thường gặp do tổn thương bàng quang thần kinh, liệt hai chi dưới, bất động kéo dài sau tai nạn, hoạt động tình dục và có thai cũng là nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiết niệu ở phụ nữ. Không phải tất cả các trường hợp nhiễm khuẩn đường tiết niệu đều có nguy cơ tạo sỏi. Chỉ một số vi khuẩn có khả năng phân hủy u re để tạo ra am mo ni um, bi ca r bo na te, và ion hy d ro xy l, cùng với kiềm hóa nước tiểu, mới có nguy cơ tạo sỏi. Các vi khuẩn đó là: E s che ri chia Co li, P ro te u s, K re bs i e l la, S tre p to co c cu s, S ta p hy lo co c cu s, P se u do mo na s. Thường kết hợp với ca r bo na t a pa ti t hay canxi ca r bo na t khi pH nước tiểu trên 7, 8, hoặc thêm am mo ni um hy d ro gen u ra t khi có cả vi khuẩn phân giải u re và a xi t u ri c niệu. 3. Sỏi a xi t u ri c Thành phần hóa học gồm a xi t u ri c và a mo ni um u ra t, chiếm 1 - 20 %. 3. Sỏi a xi t u ri c Thành phần hóa học gồm a xi t u ri c và a mo ni um u ra t, chiếm 1 - 20 %. Sỏi có màu nâu sẫm, rắn, thường tròn đều, nhẵn như viên đá cuội, không cản quang trên phim X quang, trên CL V T nó thường có tỷ trọng 100 - 200 HU (so với sỏi có can xi thường > 400 HU). Sỏi a c i d u ri c hay kết hợp với canxi o xa la t, thường gặp ở nam giới cao tuổi. Các nước Châu Âu và các nước có nền công nghiệp phát triển, mức sống cao, gặp tỉ lệ sỏi a xi t u ri c cao hơn các nước Châu Á và các nước có nền kinh tế chậm phát triển, có mức sống thấp. Có khoảng 20 % bệnh nhân bị bệnh go u t nguyên phát, và 40 % bệnh nhân bị bệnh gút thứ phát có sỏi a xi t u ri c ở đường tiết niệu. Yếu tố nguy cơ tạo sỏi a xi t u ri c là tăng a xi t u ri c niệu, pH nước tiểu thấp, thể tích nước tiểu thấp. 4. Sỏi cy s tin Sỏi cy s tin thường do tăng a xi t a min cy s te i ne niệu do di truyền, chiếm tỷ lệ 1 - 2 %. Sỏi có màu vàng nhạt hoặc trắng ngà, rắn, cản quang. Sỏi cy s tin thường kết hợp với sỏi ca l c i pho s pha t (a pa ti t), hay gặp ở người trẻ. B. Sỏi có màu vàng nhạt hoặc trắng ngà, rắn, cản quang. Sỏi cy s tin thường kết hợp với sỏi ca l c i pho s pha t (a pa ti t), hay gặp ở người trẻ. B. Vai trò CL V T hai mức năng lượng (DE CT) trong đánh giá thành phần sỏi thận Giới thiệu về CL V T hai mức năng lượng (DE CT) hay CL V T phổ (GS I): Chụp cắt lớp vi tính (CL V T) thông thường (hay CL V T một mức năng lượng) là một công cụ vô giá trong chẩn đoán sỏi thận. Tuy nhiên, CL V T thông thường có một số hạn chế trong việc phân tích thành phần của sỏi, chủ yếu dựa trên giá trị của tỷ trọng (đơn vị: HU). Vì vậy, tìm một phương pháp có thể xác định thành phần của sỏi có thể giúp bệnh nhân điều trị tốt hơn bệnh lý này. Điều này đặc biệt quan trọng để lựa chọn giữa điều trị nội khoa, phẫu thuật hay các thủ thuật can thiệp, chẳng hạn như có thể điều trị nội khoa với sỏi a xi t u ri c. Gần đây, CL V T hai mức năng lượng (DE CT) hay còn gọi là CT phổ (GS I) đã được chứng minh là mang lại hữu ích trong việc đánh giá sỏi thận. Tại bệnh viện Đ K Q T Vinmec Ti me s C i ty được trang bị máy CL V T mới nhất của GE, với nguyên lý phát hai mức năng lượng được tạo ra từ một nguồn phát, có sự chuyển đổi nhanh giữa mức năng lượng cao (140 k V p) và thấp (80 k V p) chỉ khoảng 0, 5 mi li giây. Dữ liệu thu được đó được xử lý và chuyển đổi thành các phổ năng lượng khác nhau. Sự suy giảm năng lượng tia X khi đi qua một mô cơ thể được đo ở mức năng lượng khác nhau (cao và thấp), có thể được biến đổi thành phép đo suy giảm dưới dạng mật độ (hoặc số lượng) của hai vật liệu cần thiết để tạo ra sự suy giảm đo được. Quá trình này được gọi là phân tách cặp vật chất, có thể mang lại khả năng mô tả đặc tính của mô. Vật liệu có mức suy giảm thấp (nước) và cao (i ốt) được chọn làm cặp cơ sở, ngoài ra còn có nhiều cặp vật liều khác, thậm chí phân tách 3 vật chất. Từ dữ liệu thu được, có thể suy ra được số nguyên tử hiệu dụng (Z) của vật chất cấu tạo mô đó, hay có thể phân biệt được thành phần cấu tạo mô cơ thể. Hơn nữa, thông qua việc tái tạo ra các ảnh đơn sắc (mo no ch ro ma ti c), có thể giảm thiểu nhiễu ảnh ở vùng thăm khám do hiện tượng làm cứng chùm tia. Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HO T LI NE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trê nứng dụng My Vin me c để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng. C. Nguyên lý xác định thành phần sỏi của CL V T hai mức năng lượng 1. C. Nguyên lý xác định thành phần sỏi của CL V T hai mức năng lượng 1. Dựa vào so sánh mật độ sỏi ở mức năng lượng thấp và cao Với phương pháp này, ta đo tỷ trọng trung bình của viên sỏi ở mức năng lượng thấp, sau đó so sánh với mức năng lượng cao. Theo một số nghiên cứu như của Hi da s năm 2010, Da w o u d năm 2017 đánh giá thành phần sỏi trên DE CT có so sánh với phân tích tinh thể học sỏi thì có thể phân biệt được 3 loại sỏi là sỏi canxi, sỏi a xi t u ri c và sỏi cy s ti ne, cụ thể: sỏi a xi t u ri c có tỷ trọng khoảng 325 - 550 HU ở mức năng lượng thấp, khoảng 300 - 550 HU ở mức năng lượng cao. Sỏi cy s ti ne có tỷ trọng khoảng 1000 - 1800 HU ở mức năng lượng thấp, khoảng 900 – 1500 HU ở mức năng lượng cao. Sỏi canxi có tỷ trọng 650 - 1900 HU ở mức năng lượng thấp, khoảng 450 – 1350 HU ở mức năng lượng cao. Tỷ lệ HU ở mức năng lượng thấp / cao nếu < 1.1, gợi ý sỏi a xi t u ri c, từ 1.1 - 1.24 gợi ý sỏi cy s ti ne, từ 1.25 - 2.4 gợi ý sỏi canxi. Tỷ lệ HU ở mức năng lượng thấp / cao nếu < 1.1, gợi ý sỏi a xi t u ri c, từ 1.1 - 1.24 gợi ý sỏi cy s ti ne, từ 1.25 - 2.4 gợi ý sỏi canxi. Tuy nhiên, nhược điểm của phương pháp này là không phân biệt được sỏi canxi o xa la te với sỏi canxi pho s pha t, không phân biệt được giữa sỏi s tru vi te với sỏi canxi vì chúng có tỷ lệ suy giảm năng lượng trùng với tỷ lệ suy giảm của canxi, không xác định được thành phần sỏi hỗn hợp (đặc biệt sỏi kết hợp giữa a xi t u ri c với hy d ro xy a pa ti te). 2. Dựa vào phân tách cặp vật chất và xác định số nguyên tử hiệu dụng (số Z) của vật chất Dữ liệu thu được khi chụp CL V T hai mức năng lượng sẽ được xử lý với phân tách cặp vật chất, trong xác định thành phần sỏi thận thường sử dụng cặp vật chất canxi và nước, canxi và a xi t u ri c, tạo ra các ảnh đơn sắc với thông tin xóa canxi hoặc xóa a xi t u ri c. Với phương pháp này có thể phân biệt được sỏi a xi t u ri c và sỏi không phải a xi t u ri c. Sỏi a xi t u ri c sẽ quan sát rõ trên ảnh xóa canxi, không thấy phủ màu trên ảnh mã hóa màu canxi, và không còn quan sát rõ trên ảnh xóa a xi t u ri c. Còn với sỏi không phải a xi t u ri c thì ngược lại, quan sát không rõ trên ảnh xóa canxi, có phủ màu trên ảnh màu canxi, quan sát rõ trên ảnh xóa a xi t u ri c. Phân loại sỏi dựa vào số nguyên tử hiệu dụng (Z): do mỗi loại sỏi có những thành phần hóa học với nguyên tử hiệu dụng khác nhau, từ đó ta có thể suy ra thành phần hóa học của sỏi nhờ xác định Z. Để xác định được Z thì ta đo bằng cách đặt ROI vào viên sỏi ở mặt cắt a xia l với diện tích tối đa, nên lặp lại và tính trung bình để giảm thiểu sai số. Chỉ những viên sỏi có kích thước từ 5 mm trở nên mới đo để giảm thiểu sai số do lấy trung bình thể tích từng phần. Với Z thu được, nếu < 7.8 có thể hướng tới thành phần sỏi là a xi t u ri c, từ 9.2 – 10 thì hướng tới s tru vi te, còn > 10 thì thành phần sỏi là cy s ti ne hoặc canxi. Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HO T LI NE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trê nứng dụng My Vin me c để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng. Bài viết tham khảo nguồn: Chay to r R. J., Ra j ba bu K., J o ne s P. A., e t a l. (2016). De te r mi nin g the com p o si t ion o f u ri na r y tra ct ca l cu li u sin g s to ne - ta r ge te d dua l - e ne r g y CT: e va lua t ion o f a lo w - do se s can nin g p ro to co l in a c li ni ca l en vi ron me nt. Br J Ra di o l, 89 (1067), 20160408. Da w o u d M. M., De w an K. A. A. W. A., Z a ki S. A., e t a l. (2017). Da w o u d M. M., De w an K. A. A. W. A., Z a ki S. A., e t a l. (2017). Ro le o f dua l e ne r g y com pu te d to mo g ra p hy in ma na ge me nt o f di f f e re nt re na l s to ne s. E g y pt J Ra di o l Nu cl Me d, 48 (3), 717 – 727. Hi da s G., E lia ho u R., Du v de va ni M., e t a l. (2010). De te r mi na t ion o f Re na l S to ne Com p o si t ion w i t h Dua l - E ne r g y CT: In Vi vo A na ly si s an d Com pa ri son w i t h X - ray Di f f ra ct ion. Ra di o lo g y, 257 (2), 394 – 401. K ri e gs hau se r J. S., Pa den R. G., He M., e t a l. (2018). Ra pi d k V - s w i t chin g sin g le - so u r c e dua l - e ne r g y CT e x vi vo re na l ca l cu li cha ra ct e ri z a t ion u sin g a mu l ti pa ra me tri c a p p r oa ch: re f i nin g pa ra me te r s on an e x pan de d da ta se t. A b dom Ra di o l, 43 (6), 1439 – 1445. Ku l ka r ni N. M., E i s ne r B. H., Pi nho D. F., e t a l. (2013). De te r mi na t ion o f Re na l S to ne Com p o si t ion in Phan tom an d Pa ti en ts U sin g Sin g le - So u r c e Dua l - E ne r g y Com pu te d To mo g ra p hy:. J Com pu t A s si s t To mo gr, 37 (1), 37 – 45. Leng S., Hu ang A., Ca r do na J. M., e t a l. (2016). Dua l - E ne r g y CT f o r Quan ti f i ca t ion o f U ri na r y S to ne Com p o si t ion in Mi xe d S to ne s: A Phan tom S tu dy. Am J R oe nt gen o l, 207 (2), 321 – 329. Va si ly e va E. (2011). Dua l E ne r g y CT (DE CT) f o r de te r mi na t ion o f re na l s to ne s com p o si t ion be f o re e x tra co r p o re a l s ho c k - w a ve li tho tri p s y (E S W L). 1 – 24.