Hội chứng di truyền u ni pa ren ta l di so my (U P D)

Bài viết bởi Tiến sĩ Hà Thị Liên - Khối Di truyền y học, Trung tâm Công nghệ cao Vinmec. Đối với phần lớn các nhiễm sắc thể, Hội chứng di truyền u ni pa ren ta l di so my (U P D) xảy ra không gây hậu quả nặng nề nào về lâm sàng. Tuy nhiên đối với các nhiễm sắc thể mang dấu ấn di truyền thì biểu hiện một số gen mang dấu ấn di truyền từ bố và mẹ khác nhau trong trường hợp U P D có thể dẫn tới biểu hiện một số hội chứng di truyền 1. Giới thiệu Năm 1980, E ri c En ge l lần đầu tiên đưa ra khái niệm về di truyền u ni pa ren ta l di so my. Bình thường trong cặp nhiễm sắc thể tương đồng, một nhiễm sắc thể có nguồn gốc từ bố và một nhiễm sắc thể có nguồn gốc từ mẹ. Trong thể U ni pa ren ta l di so my (U P D) thì cả 2 nhiễm sắc thể trong cặp tương đều có nguồn gốc chỉ từ bố hoặc chỉ từ mẹ. Năm 1988, trường hợp bệnh lý đầu tiên liên quan tới U P D đã được báo cáo, em bé được chẩn đoán mắc bệnh xơ nang (MIM 219700). Điều đặc biệt là cả 2 biến thể bệnh lý trên gen C F TR của bé đều có nguồn gốc từ mẹ mà không có sự có mặt a len nào của bố. Đối với phần lớn các nhiễm sắc thể, U P D xảy ra không gây hậu quả nặng nề nào về lâm sàng. Đối với phần lớn các nhiễm sắc thể, U P D xảy ra không gây hậu quả nặng nề nào về lâm sàng. Tuy nhiên đối với các nhiễm sắc thể mang dấu ấn di truyền: 6, 7, 11, 14, 15 và 20 thì biểu hiện một số gen mang dấu ấn di truyền từ bố và mẹ khác nhau trong trường hợp U P D có thể dẫn tới biểu hiện một số hội chứng di truyền như là P ra de r - W i l li và An ge l man (U P D xảy ra ở nhiễm sắc thể 15). Hơn nữa, U P D có thể dẫn tới tạo thành đồng hợp lặn ở gen gây bệnh mà không liên quan tới dấu ấn di truyền hoặc nếu U P D trên nhiễm sắc thể X có thể dẫn tới các bệnh lý liên kết nhiễm sắc thể X ở người nữ. Rất hiếm trường hợp cả 2 nhiễm sắc thể giới tính đều nhận từ bố, nếu trường hợp này xảy ra thì có thể hậu quả là cha truyền con trai các bệnh lý liên kết nhiễm sắc thể X. 2. Cơ chế và hậu quả của U P D Nguyên nhân đầu tiên dẫn tới U P D là do các nhiễm sắc thể không phân ly trong quá trình giảm phân, thứ hai là do sự không phân ly xảy ra trong quá trình nguyên phân. Nếu sự không phân ly xảy ra ở quá trình giảm phân I sẽ tạo ra giao tử mang cặp nhiễm sắc thể tương đồng của bố hoặc của mẹ, trường hợp này gọi là he te ro di so my. Nếu sự không phân ly của 2 nhiễm sắc tử chị em xảy ra ở quá trình giảm phân II thì tạo thành i so di so my. Giao tử được tạo ra bởi sự không phân ly ở quá trình giảm phân đó có thể trở thành di so mi c (giao tử gồm cả 2 nhiễm sắc thể của cặp nhiễm sắc thể bị ảnh hưởng) hoặc nu l li so mi c (giao tử không có nhiễm sắc thể nào trong cặp nhiễm sắc thể bị ảnh hưởng). Nếu những giao tử này tiếp tục được thụ tinh với một giao tử bình thường khác thì sẽ tạo thành hợp tử có 3 nhiễm sắc thể (tri so my) hoặc chỉ có 1 nhiễm sắc thể (mo no so my) ở nhiễm sắc thể đã gặp sai sót trong giảm phân. Nếu sự không phân ly nhiễm sắc thể xảy ra trong quá trình nguyên phân sau khi đã tạo thành hợp tử thì một sự kiện thứ 2 có thể là cơ chế tạo thành U P D gọi là cơ chế tự sửa chữa dị bội (a ne u p loi dy re s cu e). Tế bào sai hỏng được tự sửa chữa theo cơ chế: mất đi nhiễm sắc thể thừa (tri so my re s cu e) và nhân lên nhiễm sắc thể thiếu (mo no so my re s cu e). Thêm vào đó, sự kiện a na pha se la g (nhiễm sắc thể di chuyển chậm trong giai đoạn a na pha se dẫn tới mất nhiễm sắc thể ở tế bào con) cũng có thể là một cơ chế tự sửa chữa của tri so my. Tự sửa chữa tri so my làm mất đi một nhiễm sắc thể, kết quả là còn lại 2 nhiễm sắc thể tương đồng có nguồn gốc chỉ từ bố hoặc chỉ từ mẹ. Do sự không phân ly của nhiễm sắc thể phần lớn xảy ra ở quá trình giảm phân I của mẹ nên các thể tri so my thường bao gồm 2 nhiễm sắc thể của mẹ và 1 nhiễm sắc thể của bố. Nếu quá trình tự sửa tri so my xảy ra làm mất đi nhiễm sắc thể của bố thì còn lại 2 nhiễm sắc thể của mẹ, trường hợp này chính là he te ro di so my có nguồn gốc từ mẹ. Sự tái tổ hợp ở quá trình giảm phân có thể dẫn tới sự góp mặt của một hoặc một số vùng đồng hợp (re gion s o f ho mo z y go si ty) ở nhiễm sắc thể bị ảnh hưởng, tuy nhiên sẽ vẫn giữ lại các vùng dị hợp (he te ro z y go si ty) ở gần tâm, nơi mà sự tái tổ hợp bị nén lại. Chính cơ chế này là nguyên nhân dẫn tới nhiễm sắc thể nhận từ cùng bố hoặc mẹ trong trường hợp i so di so my do sai sót trong quá trình giảm phân II thường không hoàn toàn đồng hợp ở tất cả các chỉ điểm (ma r ke r s) sin g le nu c leo ti de p o ly mo r phi s m (SN P), nhưng vùng ở quanh tâm thì luôn đồng hợp. Nếu như U P D là kết quả của quá trình tự sửa thể đơn nhiễm (mo no so my) thì tất cả các vùng trên cặp nhiễm sắc thể tương đồng đều hoàn toàn đồng hợp và không có vùng dị hợp nào. Cũng có những trường hợp là thể khảm, U P D bán phần ở vùng đầu cánh của nhiễm sắc thể xảy ra sau khi tạo hợp tử do các ch ro ma ti d trao đổi chéo nhau trong quá trình nguyên phân ở giai đoạn phát triển sớm của phôi. Cơ chế tạo U P D này chính là nguyên nhân của hội chứng Be c kw i t h - W i e de man n (B W S), là một hội chứng dấu ấn di truyền (im p rin ting di so r de r) xảy ra do sự thay đổi hoạt động của một hoặc một vài gen trong cụm gen di truyền theo dấu ấn tại vùng p 15.5 của nhiễm sắc thể 11.3. Tần suất Như đã nói ở trên thì phần lớn U P D không gây hậu quả đặc biệt trên lâm sàng chỉ trừ một số trường hợp U P D xảy ra ở những nhiễm sắc thể mang vùng gen di truyền theo dấu ấn (im p rin ting gen e). Cho tới nay đã có những báo cáo về U P D theo dòng mẹ xảy ra ở các nhiễm sắc thể 7, 11, 14, 15, 20 và U P D theo dòng bố xảy ra ở các nhiễm sắc thể, 11, 14, 15, 20. Đối với nhiễm sắc thể số 2 và 16, hiện vẫn còn tranh luận về hậu quả lâm sàng của U P D xảy ra trên 2 nhiễm sắc thể này. Tỷ lệ U P D dẫn tới các hội chứng di truyền theo dấu ấn (im p rin ting gen e) hoặc do sự tổ hợp các gen lặn gây nên bệnh lý là 1: 3500 đến 1: 5000. Tỷ lệ U P D dẫn tới các hội chứng di truyền theo dấu ấn (im p rin ting gen e) hoặc do sự tổ hợp các gen lặn gây nên bệnh lý là 1: 3500 đến 1: 5000. Theo dữ liệu của công ty sinh học 23 an d Me và Ngân hàng sinh học Bắc Âu và Anh thì tần suất U P D ở tất cả các nhiễm sắc thể (không chỉ tính riêng các nhiễm sắc thể mang dấu ấn di truyền) khoảng 1: 2000. Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec là địa chỉ thăm khám, điều trị và phòng ngừa các bệnh lý. Khi thực hiện quy trình thăm khám tại Vinmec, Quý khách hàng sẽ được đón tiếp và sử dụng cơ sở vật chất, hệ thống máy móc hiện đại đi kèm với các dịch vụ y tế hoàn hảo dưới sự chỉ dẫn, tư vấn của các bác sĩ giỏi, được đào tạo bài bản ở cả trong và ngoài nước. Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HO T LI NE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trê nứng dụng My Vin me c để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.