Ý nghĩa chỉ số xét nghiệm A CT H đánh giá hội chứng Cu s hin g và bệnh A d di son

Bài viết được tham vấn chuyên môn cùng Thạc sĩ, Bác sĩ Đỗ Thị Hoàng Hà - Bác sĩ Xét nghiệm hóa sinh - Khoa Xét nghiệm - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Hải Phòng. A CT H là một ho r mo ne được tiết ra bởi thùy trước tuyến yên, có nhiệm vụ kích thích vỏ thượng thận bài tiết g lu co co r ti coi d, đặc biệt là co r ti so l. Ý nghĩa quan trọng nhất của chỉ số xét nghiệm A CT H là giúp đánh giá các bệnh liên quan đến tuyến yên và vùng thượng thận. 1. Xét nghiệm A CT H là gì? 1.1. Định nghĩa ho r mo ne A CT H Ho r mo ne vỏ thượng thận A CT H (a d re no co r ti co tro pi c ho r mo ne) hay còn gọi là co r ti co tro pin, là một chuỗi p o li p e p ti de gồm nhiều a c i d a min, được tiết ra từ thùy trước tuyến yên dưới tác động của ho r mo ne CR H. A CT H có vai trò kích thích vùng thượng thận sản sinh g lu co co r ti coi d đặc biệt là co r ti so l, đồng thời nồng độ cao của các g lu co co r ti coi d trong máu ức chế sự bài tiết CR H và A CT H qua cơ chế phản hồi ngược, ức chế tuyến yên giảm tiết A CT H khi nồng độ ho r mo ne co r ti so l trong máu tăng đến giá trị nhất định. Ho r mo ne A CT H được tiết ra nhiều nhất từ 6 h - 8 h sáng và ít nhất vào khoảng 18 h - 23 h đêm. 1.2. Ho r mo ne A CT H được tiết ra nhiều nhất từ 6 h - 8 h sáng và ít nhất vào khoảng 18 h - 23 h đêm. 1.2. Chỉ định xét nghiệm A CT H Xét nghiệm A CT H giúp chẩn đoán phân biệt hội chứng Cu s hin g có nguồn gốc ở vùng dưới đồi dẫn đến bài tiết quá mức A CT H, hay có nguồn gốc ở tuyến thượng thận hay hội chứng A CT H lạc chỗ (A CT H không được sản xuất bởi tuyến yên, thường liên quan đến ung thư biểu mô tế bào nhỏ ở phổi), đồng thời theo dõi hiệu quả của quá trình điều trị bệnh để có hướng thay đổi phù hợp. Ngoài ra, xét nghiệm A CT H còn dùng để khẳng định suy thượng thận có nguồn gốc cao hay thấp, cũng như thăm dò chẩn đoán toàn bộ hệ thống en z y m thượng thận cũng như u tuyến yên tăng sản xuất A CT H độc lập (như hội chứng Ne l son), hoặc suy tuyến yên gây thiếu hụt A CT H. Trong một số trường hợp hiếm, A CT H lạc chỗ có thể do u tuyến ức, u tuyến tụy, hay ung thư hạch phế quản. Các loại u này thường bài tiết tiền chất của A CT H (POM C và p ro ‐ A CT H). Do nồng độ A CT H thay đổi theo nhịp hàng ngày, với nồng độ cao vào buổi sáng và thấp vào buổi tối. Vì thế, giống như co r ti so l, biết được thời gian lấy mẫu huyết tương rất quan trọng cho việc biện luận kết quả. Vì thế, giống như co r ti so l, biết được thời gian lấy mẫu huyết tương rất quan trọng cho việc biện luận kết quả. Cùng với việc đo nồng độ co r ti so l, việc định lượng A CT H có thể tiến hành đồng thời với xét nghiệm chức năng hay xét nghiệm kích thích để chẩn đoán nguồn gốc của sự sản sinh g lu co co r ti coi d quá mức. Tương tự, định lượng A CT H có thể áp dụng trong chẩn đoán phân biệt bệnh suy vỏ thượng thận (bệnh A d di son). Đối tượng nên làm xét nghiệm A CT H là người bị rối loạn ho r mo ne co r ti so l, biểu hiện bởi những triệu chứng sau: Tăng co r ti so l: mặt tròn và bệnh béo kiểu béo thân; da nhiều mụn, bong tróc, sần sùi; tóc, lông phát triển rậm rạp, dễ bị bầm tím và cánh tay và chân gầy yếu, tăng huyết áp; thay đổi nồng độ glucose trong máu và chỉ số natri, kali... Thiếu hụt co r ti so l (trái ngược với biểu hiện tăng co r ti so l): Cơ thể mệt mỏi, kém tập trung; rụng lông tóc; da sạm, nứt nẻ; chán ăn; giảm huyết áp... 1.3. Quy trình xét nghiệm A CT H Xét nghiệm A CT H được tiến hành trên mẫu huyết tương. Bệnh phẩm thường được lấy vào buổi sáng, có thể lấy thêm một mẫu máu thứ hai vào buổi tối nếu lâm sàng gợi ý tình trạng tăng tiết A CT H. Bệnh phẩm thường được lấy vào buổi sáng, có thể lấy thêm một mẫu máu thứ hai vào buổi tối nếu lâm sàng gợi ý tình trạng tăng tiết A CT H. Sau đó mẫu máu được bảo quản trong ống p la s ti c tráng chất chống đông E D TA được bảo quản lạnh trước đó 4 - 6 giờ và chuyển tới phòng xét nghiệm càng nhanh càng tốt. Việc tiến hành xét nghiệm A CT H cũng khá đơn giản, có thể được chỉ định đơn lẻ hoặc kết hợp với khám lâm sàng và một số xét nghiệm khác (thường là định lượng nồng độ ho r mo ne co r ti so l). Bệnh nhân nên ăn một chế độ ít ca r bo hy d ra te trong vòng 48 h trước khi lấy máu xét nghiệm, nhịn ăn và hạn chế hoạt động thể lực trước 10 h - 12 h. 2. Tổng quan về hội chứng Cu s hin g và bệnh A d di son Ở người khỏe mạnh, chỉ số A CT H trong máu ổn định dao động từ 6.0 - 76.0 p g / ml hoặc từ 1.3 - 16.7 p mo l / L. Chỉ số A CT H trong máu thay đổi tăng hoặc giảm đột biến có thể là dấu hiệu cảnh báo cơ thể đang gặp phải một số bệnh lý. Do đó, ý nghĩa chỉ số xét nghiệm A CT H là giúp phát hiện và chẩn đoán các bệnh lý về tuyến yên và vùng thượng thận, chẳng hạn như u vùng thượng thận hoặc suy tuyến yên. Tuy nhiên trường hợp thường gặp nhất là xét nghiệm A CT H giúp đánh giá hội chứng Cu s hin gv à bệnh A d di son. 2.1. Tuy nhiên trường hợp thường gặp nhất là xét nghiệm A CT H giúp đánh giá hội chứng Cu s hin gv à bệnh A d di son. 2.1. Hội chứng Cu s hin g Hội chứng Cu s hin g là một bệnh lý nội tiết, gồm một nhóm các triệu chứng lâm sàng gây ra bởi mức độ cao mãn tính của co r ti so l hoặc co r ti co s te roi d liên quan, xuất hiện khi chức năng vỏ tuyến thượng thận bị rối loạn gây tăng mạn tính ho r mo ne g lu co co r ti coi d đến mức không kìm hãm được. Bệnh lý nội tiết này khá thường gặp trong lâm sàng, chủ yếu ở nữ giới từ 25 - 40 tuổi. Ở trẻ em, hội chứng Cu s hin g còn gọi là bệnh rối loạn sinh dục thượng thận. Biểu hiện lâm sàng của hội chứng Cu s hin g là béo ở trung tâm (béo thân) với nổi bật là tăng lượng mỡ trên xương đòn và u mỡ vùng gáy (cổ trâu), mặt tròn đỏ. Phụ nữ thường có rối loạn kinh nguyệt. Ở phụ nữ có khối u thượng thận, tăng sản xuất an d ro gen s có thể dẫn đến chứng rậm lông (rậm lông mi, tóc mai, râu, ria mép), hói đầu thái dương. Người bệnh xuất hiện những triệu chứng phổ biến như tăng huyết áp, sỏi thận, loãng xương, xuất hiện sự không dung nạp glucose, giảm sự đề kháng với nhiễm trùng và rối loạn tâm thần. Sự ngừng phát triển là đặc trưng ở trẻ em Trong khi đó, hội chứng giả Cu s hin g do sử dụng co r ti coi d tổng hợp có các biểu hiện lâm sàng tương tự với u thượng thận vỏ, chẳng hạn như yếu cơ, teo cơ, nhanh mệt, loãng xương, xuất hiện các vết rạn da màu tím và dễ bầm tím... Các mức A CT H được đo để xác định nguyên nhân của hội chứng Cu s hin g. Các mức nồng độ thấp không thể phát hiện được sẽ gợi ý nguyên nhân chính là do tuyến thượng thận. Nồng độ A CT H ở mức cao sẽ cho thấy nguyên nhân tại tuyến yên hoặc có khả năng xuất hiện u tiết A CT H lạc chỗ. Nếu nồng độ A CT H có thể đo được thì lúc đó các nghiệm pháp kích thích sẽ giúp lâm sàng phân biệt bệnh Cu s hin g từ hội chứng A CT H ngoại sinh (nghiệm pháp ức chế bằng liều cao de xa me tha so ne (2 mg đường uống, mỗi 6 h trong 48 giờ), co r ti so l huyết thanh 9 giờ sáng giảm > 50 % ở hầu hết bệnh nhân bị bệnh Cu s hin g nhưng hiếm khi ở những bệnh nhân có hội chứng tiết A CT H ngoại sinh (lạc chỗ). Ngược lại, A CT H tăng > 50 % và co r ti so l tăng 20 % đáp ứng với CR H của người hoặc của cừu (100 mcg đường tĩnh mạch hoặc 1 mcg / kg đường tĩnh mạch) ở hầu hết các bệnh nhân bị bệnh Cu s hin g nhưng rất ít ở những bệnh nhân có hội chứng tiết A CT H ngoại sinh. Để chữa Cu s hin g hiệu quả cần xác định được nguyên nhân gây bệnh, từ đó bác sĩ sẽ chỉ định phẫu thuật nội soi lấy u hoặc điều trị nội khoa, tránh diễn tiến nguy hiểm đối với tính mạng người bệnh. 2.2. Bệnh A d di son Bệnh A d di son còn được biết với tên Suy tuyến thượng thận nguyên phát hoặc Suy thượng thận, bệnh tiến triển thầm lặng, trong đó chức năng vỏ thượng thận ngày một suy giảm. Hiện nay y học vẫn chưa tìm ra phương pháp hiệu quả để phòng ngừa bệnh A d di son. Có khoảng 4 / 100.000 dân số mắc bệnh A d di son mỗi năm. Bệnh gặp ở mọi lứa tuổi, giới tính và biểu lộ triệu chứng lâm sàng khi có rối loạn chuyển hóa hoặc chấn thương. Đây là một dạng rối loạn do tuyến thượng thận hoạt động không hiệu quả, dẫn đến sản xuất không đủ lượng ho r mo ne cần thiết. Nó gây ra các triệu chứng khác nhau, thường gặp nhất là cảm thấy yếu ớt, mệt mỏi hoặc khó chịu ở dạ dày, cũng như sụt cân, biếng ăn, huyết áp thấp, trầm cảm, và có sự biến đổi ở tóc và da (sạm da), thậm chí cơn suy thượng thận cấp với biến cố nặng nề về tim mạch. Chẩn đoán dựa vào lâm sàng và được khẳng định bởi nồng độ an d ro gen tăng cao có và không bị sự ức chế bởi de xa me tha so ne; nồng độ A CT H huyết thanh thường cao và nồng độ co r ti so l thấp. Việc xác định nguyên nhân có thể dựa vào hình ảnh tuyến thượng thận. Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân, đa phần sử dụng hy d ro co r ti so ne và đôi khi là ho r mon khác. Hai tuyến thượng thận nhỏ nằm trên đỉnh thận, có nhiệm vụ sản sinh ho r mo ne co r ti so l và a l do s te ro ne. Tuyến thượng thận của người mắc bệnh A d di son sẽ tiết ra rất ít co r ti so l và a l do s te ro ne. Nếu không có 2 ho r mo ne này, cơ thể sẽ đào thải muối và nước ra bên ngoài qua nước tiểu khiến huyết áp giảm xuống rất thấp. Đồng thời, lượng kali cũng sẽ tăng nhanh đến mức nguy hiểm. Cơn suy thượng thận cấp (khởi phát các triệu chứng nặng) có thể xuất hiện sau nhiễm khuẩn cấp (nguyên nhân thường gặp nhất, đặc biệt là nhiễm khuẩn huyết). Các nguyên nhân khác bao gồm chấn thương, phẫu thuật, và mất natri do đổ mồ hôi quá nhiều. Ngay cả khi điều trị, bệnh A d di son có thể làm gia tăng nhẹ tỷ lệ tử vong. Người ta chưa rõ tỉ lệ tử vong tăng là do không điều trị cơn suy thượng thận cấp hay do bù ho r mon quá mức trong thời gian dài. 3. Ý nghĩa chỉ số xét nghiệm A CT H 3.1. 3. Ý nghĩa chỉ số xét nghiệm A CT H 3.1. Chỉ số A CT H trong máu bình thường Một người khỏe mạnh bình thường sẽ có chỉ số A CT H trong máu dao động ở mức độ an toàn từ 6.0 - 76.0 p g / ml. Lúc này cơ thể không bị ảnh hưởng bởi những bệnh lý nhất định. 3.2. Chỉ số A CT H trong máu tăng Một số nguyên nhân thường gặp khiến nồng độ A CT H trong máu tăng là: Do stress; Bệnh A d di son; Suy thượng thận tiên phát; Tiết A CT H lạc chỗ; U biểu mô tuyến yên; Bệnh Cu s hin g do u tuyến yên tăng tiết A CT H. 3.3. Chỉ số A CT H trong máu giảm Những nguyên nhân phổ biến làm giảm nồng độ A CT H trong máu bao gồm: Hội chứng Cu s hin g; Suy tuyến yên; Cường chức năng vỏ thượng thận tiên phát do khối u lành tính hoặc ác tính; Giảm chức năng thượng thận thứ phát. Lưu ý, kết quả xét nghiệm nồng độ A CT H có thể bị thay đổi do một số yếu tố như: Tình trạng gắng sức; Giấc ngủ; Bị stress; Chất đồng vị phóng xạ; Một số loại thuốc làm giảm nồng độ A CT H. Tóm lại, xét nghiệm A CT H giúp đánh giá bệnh A d di son, hội chứng Cu s hin g và một số tình trạng bệnh lý tuyến yên khác. Việc sớm phát hiện, xác định và điều trị kịp thời hiện tượng rối loạn các ho r mo ne sẽ hạn chế nguy cơ bệnh diễn tiến nghiêm trọng. Việc sớm phát hiện, xác định và điều trị kịp thời hiện tượng rối loạn các ho r mo ne sẽ hạn chế nguy cơ bệnh diễn tiến nghiêm trọng. Đây cũng chính là ý nghĩa chỉ số xét nghiệm A CT H trong máu. Vi deo đề xuất: Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HO T LI NE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trê nứng dụng My Vin me c để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.