yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рим Гыйлфанов

Рим Илгизәр улы Гыйлфанов (тәхәллүсе Кәрим Камал) — татар журналисты, публицист, Азатлык радиосы мөдире (2006 — хәзерге вакыт).
1967 елның 20 сентябрендә Татарстанның Апас районы Ябалак авылында туа. Әтисе — Илгизәр Гыйлфанов (1939 елда туган), Россия һәм Татарстанның атказанган укытучысы, 1977-2000 елларда Апас районының мәгариф бүлеген җитәкли. Әнисе — Гөлнур Гыйлфанова (1941 елда туган), укытучы.
1984 елда Рим Гыйлфанов Апас урта мәктәбен тәмамлый, шул ук елны Казан дәүләт университетының тарих факультетына керә. Студент елларында Казан дәүләт университетындагы «Каз канаты» бию ансамбленә йөри. 1991 елда ул университетыны социолог һәм сәяси фәннәр өлкәсендә кызыл диплом белән тәмамлый. Диплом эшенең темасы — Татарстандагы икетеллелек сәясәте.
Студент елларында ук татар халкының милли иҗтимагый тормышында катнаша башлый, 1990 елда I Татар яшьләре көннәрен оештыру башында тора, шул ук елның көзендә «Азатлык» татар яшьләре берлегенең оештыру корылтаенда рәис урынбасары итеп сайлана. 1992-1993 елларда шушы оешманың рәисе була, Татарстанның Яшьләр оешмалары шурасына керә. Милли мәсьәләләрне чишүне дә, Татарстан суверенитетын ныгытуны да хокукый юллар аша алып баруны алга сөрә.
1990 елда Рим Гыйлфанов ирекле хәбәрче сыйфатында Алманиянең Мюнхен шәһәрендә урнашкан Азатлык радиосына Казаннан хәбәрләр бирә башлый, Яңалифтә чыга башлаган «Дөнья» газетасында эшли, 1992 елда I Бөтендөнья татар конгрессын үткәрү эшләрендә катнаша.
1993 елда Рим Гыйлфанов Азатлык радиосының Мюнхендагы редакциясендә эшли башлый, 1995 елда редакция белән бергә Праһа (Чехия) шәһәренә күчә. 2006 елда ул Азатлык радиосының татар-башкорт редакциясе җитәкчесе итеп билгеләнә
Чехиядәге татар җәмгыяте эшендә актив катнаша, андагы Сабан туйларын оештыручыларның берсе.
Иҗтимагый һәм журналист эшчәнлеге өчен «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнгән.
# Ласёб-Пропр

Ласёб-Пропр (фр. Lasseube-Propre) — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
# Павлушкино

Павлушкино (чуаш. Павлушкӑнь, рус. Павлушкино) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.

# Павлушкино
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Павлушкино
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 53 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Липовка (Кызыл Армия районы)

Липовка (чуаш. Липовка, рус. Липовка) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.

# Липовка (Кызыл Армия районы)
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Липовка (Кызыл Армия районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 28 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Дәреслек

Дәреслек — билгеле бер өлкәдәге гыйлемне системалы аңлатып бирүче китап. Мәгариф системасында, аның төрле өлкәләрендә кулланыла. Мөстәкыйль уку, өйрәнү өчен дә файдаланыла.
# Петропавловка (Елхау районы)

Петропавловка (рус. Петропавловка) — Самар өлкәсенең Елхау районында урнашкан сала.

# Петропавловка (Елхау районы)
## Сәгать поясы

Петропавловка (Елхау районы) Самар вакыты (Samara Time Zone, SAMT) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +4:00 сәгать тәшкил итә. Мәскәү вакыты белән аермасы +1 сәгатьне тәшкил итә һәм Россиядә MSK+1 итеп күрсәтелә.

# Петропавловка (Елхау районы)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: даими яшәүче халык юк.
# Совхозный (Ядернә районы)

Совхозный (чуаш. Совхозный, рус. Совхозный ) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429073. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97253825001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102000009800.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

# Совхозный (Ядернә районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 320 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (59,35%), руслар (40,97%).
# Халыкара туган тел көне

Халыкара туган тел көне — 21 февраль көнне билгеләнгән, ЮНЕСКО Генераль конференциясе тарафыннан игълан ителгән халыкара бәйрәм. Бөтен дөньядагы туган телләрне, аеруча азсанлы халыкларның телләрен, тануга, үстерүгә булышлык итү максатында, 1999 елның 17 ноябрендә ЮНЕСКОның генераль конферен­циясендә Халыкара туган тел көнен билгеләү турында карар кабул ителә. 2000 елның февраленнән башлап ел саен тел һәм мәдәниятнең төрлелегенә һәм күптеллелегенә ярдәм итү максатыннан дөньякүләм билгеләп үтелә.
Халыкара туган тел көне өчен нәкъ 21 февраль көнен сайлау очраклы түгел. 1952 елның 21 февралендә Пакьстанда бенгаль теленә дәүләт теле статусы таләп итеп көрәшкән 5 студент үтерелгән була. Соңрак илнең көнчыгыш өлеше Бангладеш дәүләтенә әйләнәчәк.
Татарстанда бу көнгә багышланган чаралар елдан-ел оештырылып килә.
# Чистай сөйләше

Чистай сөйләше (рус. чистопольский говор) — Кама аръягы районнарында таралган татар теленең мишәр диалекты сөйләше, катнаш характерда, ц-лаштыручы да, ч-ләштерүче дә сөйләш булып тора. Сөйләш урта диалектның Минзәлә, Казан арты, Тау ягы сөйләшләре белән әйләндереп алынган. Шуңа күрә анда күрше сөйләш билгеләре дә берникадәр күзәтелә.

# Чистай сөйләше
## Таралышы

Сөйләш хәзерге Татарстанның Кама аръягы районнарында (Аксубай, Алексеевск, Әлки, Спас, Норлат, Чирмешән, Чистай, Яңа Чишмә районнары татар авыллары, өлешчә Әлмәт, Лениногорск районнары) һәм шулай ук Самар өлкәсенең төньяк-көнбатышында (Чаллыбаш һәм өлешчә Кошки районнары) яшәүче татар-мишәрләр сөйләшен үз эченә ала.
Чистай сөйләше Әлмәт районында Елхово, Түбән Абдул авылларында таралган. Мишәр диалекты белән уртаклык Кичүчат, Чупай, Миңлебай, Мәмәт — «Миңлебай ягы» авылларында да бар, шулай ук Сөләй, Яңа Нәдер, Кама Исмәгыйль авылларын нигезләүдә дә йомышлы татар-мишәрләр катнашкан. Аларның сөйләме урта диалектның минзәлә сөйләшенә нык яраклашкан.

# Чистай сөйләше
## Үзенчәлекләре

Әдәби телдәге «ч» авазы урынына «ц» куллану — сөйләшнең төп үзенчәлекләреннән берсе: кацы (кайчы), цәй (чәй), циләк (чиләк). Кайбер авылларда «ч» («тч») авазы әйтелеп йөртелә. Мәсәлән, Чермешән районының Лашман авылында ч-лаштыру, ә шул ук районның күрше Бәркәтә, Үтәмеш, Чагадай авылларында ц-лаштыру өстенлек алган.
Чистай сөйләшендә әдәби телдәге тирән тамак төбе тартыклары «къ», «гъ» урынына рус телендәге кебек «к», «г» авазлары кулланыла. Сөйләштәге бу авазлар әдәби телдәге «къ», «гъ» белән чагыштырганда, телнең алгырак өлешендә ясала.
Й-лаштыру — чистай сөйләшенә хас билгеләрнең берсе (ер (җыр), ян (җан), емеш (җимеш), йир (җир)). Чирмешән, Аксубай районнарында «й» белән беррәттән «җ» авазының да кулланылуы күзәтелә.
Сөйләштә дифтонгларны монофтонглаштыру киң таралган: кимак (коймак), кима (койма), күли (көйли).
Постпалатализация һәм препалатализация күренешләре күзәтелә: йогыру (йөгерү), матчы (мәче), котчок (көчек), йыллытч (җилпуч), кечетү (кычыту). Бу күренеш шулай ук урта диалектның бик күп сөйләшләрендә, Көнбатыш Себер татарлары диалектында киң таралган.
# Мулгимаа

Мулгимаа - Көньяк Эстониянең мәдәни һәм тарихи төбәге, ул биш элеккеге өяздән (мәхәлләдән) тора: Тарвасту, Пайсту, Халлисте, Каркси һәм Хельме .

# Мулгимаа
## Гомуми мәгълүмат

Вильянди мәхәлләсенең көньяк өлеше һәм Саарде мәхәлләсенең көнчыгыш өлеше Мулгимаа булып санала. Шул ук вакытта, Эдуард Ваари сүзләре буенча, Хельме мәхәлләсендәге борынгы яшәүчеләрнең күбесе үзләрен мулгимаалылар дип санамыйлар.
XIX гасыр ахырына кадәр, Мулги җире дип аталган өлкә Муинас-Сакала округы дәвамчысы булган мулги теле нигезендә аерылып торган этнографик һәм лингвистик өлкә була.
Бүген, Мулгимаа биш мәхәлләсе (Халлисте, Хельме, Каркси, Пайсту һәм Тарвасту) үзенчәлеге итеп билгеле бер халык костюмын гына билгелиләр, һәм олылар арасында, шулай ук Эстон теленең мулги өлкәсе диалекты, яки көньяк эстония диалекты таралган.
Күпчелек кешенең ялгыш карашыннан аермалы буларак, хәзерге Вильянди округы Мулгимаа белән бер үк төбәк түгел. ХХ гасыр азагында Абя-Палуожа шәһәрен кайбер җирле халык Мулгима үзәге булган дип саный.

# Мулгимаа
## Шулай ук кара

* Мулги теле
# Жовти Воды

Жовти Воды (укр. Жовті Води, рус. Жёлтые Воды) — Украинаның Днипропетровск өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — 30 000 кешеa

# Жовти Воды
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Жовти Воды Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.

# Жовти Воды
## Тарих

1895 елда нигезләнгән.

# Жовти Воды
## Халык

Туган тел буенча состав, 2001: украин теле — 76,9%, рус теле — 21,1%.
# Шонсола

Шонсола (чирм. Шонсола, рус. Шонсола) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан авыл.

# Шонсола
## Сәгать поясы

Шонсола Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Шонсола
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (80,0%), руслар (20,0%).
# Мильюндуш

Мильюндуш — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. Пенафиел муниципалитетына карый.

# Мильюндуш
## Географиясе

Мәйданы — 4,48 км².
# Кече Кожвож

Кече Кожвож (чирм. Изи Кожвож, рус. Малый Кожвож) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан авыл.

# Кече Кожвож
## Сәгать поясы

Кече Кожвож Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Кече Кожвож
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100,0%).
# Нешперейра (Синфайнш)

Нешперейра — Португалиянең Визеу округына керә торган фрегезия. Синфайнш муниципалитетына карый.

# Нешперейра (Синфайнш)
## Географиясе

Мәйданы — 35,99 км².
# Лачиниго (Болцано)

һәм
Лачиниго — Италиянең Трентино-Альто-Адиҗе төбәге Кастельбелло-Чиардес өязендә урнашкан торак пункт.

# Лачиниго (Болцано)
## Географиясе

Лачиниго Альп тауларында, Италия башкаласы Римнан төньякка таба урнашкан.

# Лачиниго (Болцано)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Чырыш-Шинеры

Чырыш-Шинеры (чуаш. Чӑрӑш Ишек, рус. Чириш-Шинеры) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.

# Чырыш-Шинеры
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Чырыш-Шинеры
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 401 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.
# MARC4 микроконтроллеры

MARC4 4-битлы микроконтроллерлар гаиләсе булган. Алар беренче мәртәбә Eurosil тарафыннан тәкъдим ителгән булган, соңыннан Temic тарафыннан сатып алынган булган (хәзерге вакытта conti-ның өлеше), һәм соңыннан Atmel тарафыннан сатып алынган булган. Микроконтроллерлар 4-битлы архитектуралы булган һәм бик аз егәрлек тукланулы итеп конструкцияләнгән булган. Алар радио ешлыгы элемтә җайланмаларында, өй автоматикасында һәм телеметриядә кулланылган булган. Алар шул ук кулланлышлар өлкәсендә S1C6x белән ярышканнар.

# MARC4 микроконтроллеры
## Шулай ук укырга мөмкин

http://en.wikichip.org/w/images/1/17/Atmel_MARC4_brochure.pdf 2021 елның 7 март көнендә архивланган.
# Кемдә моң бар, кемдә хис бар: Татар халык җырлары

Кемдә моң бар, кемдә хис бар: Татар халык җырлары - 2001 елда Мәгариф нәшриятында басылган китап. Китапка иң популяр татар халык җырлары туплап бирелде. Китап Мәгариф нәшрияты, Г. Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институтының халык иҗаты бүлеге белән берлектә, "Энҗе чәчтем - энҗе җыям" дигән сериясендә чыгарылды. Төзүчеләр - Ким Миңнуллин, Фатих Урманчеев. Китапның тиражы 4000 д.
# Урта Бокаши

Урта Бокаши (чуаш. Вӑта Пукаш, рус. Средние Бокаши) — Чуашстанның Мария Посады районында урнашкан авыл.

# Урта Бокаши
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Урта Бокаши
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 125 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Пасу-ди-Аркуш

Пасу-ди-Аркуш — Португалиянең Лиссабон округына керә торган фрегезия. Oeiras e São Julião da Barra, Paço de Arcos e Caxias муниципалитетына карый.

# Пасу-ди-Аркуш
## Географиясе

Мәйданы — 3,49 км².
# Карагечмиш (Һавза)

Карагачмеш (төр. Karageçmiş) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Һавза илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Пикоте

һәм
Пикоте — Португалиянең Браганса округына керә торган фрегезия. Миранда-ду-Дору муниципалитетына карый.

# Пикоте
## Географиясе

Мәйданы — 19,95 км².
# Щ

Щ, щ (ща) - кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының утыз өченче хәрефе. Кирилл әлифбаларның күпчелегендә кулланыла.
Кириллицада гадаттә егерме бишенче хәреф дип санала, чиркәү-славян әлифбасында егерме сигезенче дип санала һәм буларак күренә; глаголицада егерме алтынчы урында урнаша, буларак күренә.

# Щ
## Әйтелеш
### Болгар телендә

* Әлифбасында егерме алтынчы хәреф. Әйтелеш: ШТ.

# Щ
## Әйтелеш
### Рус телендә

* Әлифбасында егерме җиденче хәреф. Әйтелеш: Ш', Ш'Ш', ШШ.

# Щ
## Әйтелеш
### Украин телендә

* Әлифбасында утызынчы хәреф. Әйтелеш: ШЧЪ.

# Щ
## Төрле әлифбаларда

* Болгар әлифбасында егерме алтынчы хәреф.
* Рус әлифбасында егерме җиденче хәреф.
* Коми һәм монгол әлифбаларда егерме тугызынчы хәреф.
* Украин һәм кыргыз әлифбаларда утызынчы хәреф.
* Чуаш һәм мари әлифбаларда утыз бернче хәрефе.
* Удмурт һәм русин әлифбаларда утыз икенче хәреф.
* Якут әлифбасында утыз дүртенче хәреф.
* Башкорт һәм казакъ әлифбаларда утыз бишенче хәреф.
* Осетин әлифбасында утыз җиденче хәреф.
* Чечен әлифбасында кырыгынчы хәреф.
1998 елда Щ хәрефе таҗик әлифбасыннан юкка чыкты.

# Щ
## Алмашулар

* Татар латин әлифбасында «şç» диграфы кулланыла.

# Щ
## Кызыклы фактлар

* Щ — паровозлар сериясе
* Щ — Новосибирскта микрорайон
# Күгеш (Чабаксар районы)

Күгеш (чуаш. Кӳкеç, рус. Кугеси ) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан торак пункт. Муниципаль статусы — посёлок (федераль классификатор буенча).
Халык саны — 11 917 кеше (2010 ел).
Почта индексы — 429500. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды — 97244551000. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды — 2101700000100. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды — 2135.

# Күгеш (Чабаксар районы)
## География

Күгеш Чабаксар үзәгеннән 14 километр көньяктарак урнаша. Бистә аша М7 «Идел» автоюлы бара.

# Күгеш (Чабаксар районы)
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Күгеш (Чабаксар районы)
## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (87,9%), руслар (12,1%).

# Күгеш (Чабаксар районы)
## Социаль инфраструктура

«Улып» спорт комплексы.
# Aviadispetçer

Avadispetçer - hawa xäräkätenä xezmät kürsätüçe häm idärä itüçe belgeç. Hawa xäräkäte yörtü manarasında utıra.
Hawa navigatsiäse, meteorologiä, eşçänlek maxsus qağidäläre nigezendä oçqıçlar, boralaqlar häm başqa hawa sudnoları imin, tärtiple räweştä xäräkäten tä'min itä.

# Aviadispetçer
## Eş tärtibe

Hawa xäräkäten oyıştıru berdäm xezmätenä qarıylar:
* "Baş üzäk"
* "Töbäk üzäge"
* "Rayon üzäge"
Aerodromğa dispetçer xezmät kürsätügä qarıylar:
* Aerodromda Hawa xäräkäten oyıştıru
* Oçıp kitü «Delivery» dispetçer punktı
* "Yörtü" dispetçer punktı
* "Oçıp töşü" häm "start" dispetçer punktı
* "Tügäräk" dispetçer punktı
* "Oçıp kilü" dispetçer punktı
# Хурама-Твар

Хурама-Твар (чуаш. Хурама Тӑвар, рус. Хурама-Твар) — Чуашстанның Батыр районында урнашкан авыл.

# Хурама-Твар
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Хурама-Твар
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 104 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Кече Шахчурино

Кече Шахчурино (чуаш. Пӗчӗк Аначкасси, рус. Малое Шахчурино) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.

# Кече Шахчурино
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Кече Шахчурино
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 107 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.
# Стевия

Сте́вия (лат. Stévia) — үсемлек, күпъеллыкларның Астралыларларның ыругы. Үзәк һәм Көньяк Америкада үсеп утыручы 150 чамасы үлән һәм куаклык төре билгеле.
Стевия – күпьеллык үсемлек. Ул орлыктан, ботактан үрчи. Үсеп китү өчен оптималь температура – 22-28 градыс. Җәй азагында тулы үсешкә ирешә һәм тиз шиңә. Безнең шартларда аны, үсенте ясап, берьеллык рәвешендә үстерәләр (помидор кебек, мәсәлән). Стевия Көньяк Америкада, Япониядә, Кытайда, Бөекбританиядә актив игелә. Стевия белән сәүдәнең 40 проценты – японнар кулында. Алар аны азык-төлек продуктларының 50 процентына кушалар, чи килеш тә күп кулланалар.
Стевиянең яфрагы шикәрдән 300 мәртәбә баллырак.
Татлылыкның сере шунда – бу үсемлектә стевиозид бар. Ә стевиозид составында – глюкоза, сахароза, стевиол һ.б. кушылмалар. Стевиозид – иң татлы табигый продукт, аннан да баллырак нәрсә дөньяда юк. Шикәрдәге кебек зыянлы калорияләр һ.б. булмаганлыктан, стевиозид диабет, симезлек чирләрдән интегүчеләргә дә, сәламәт кешеләргә дә шикәрне алыштыру буларак хезмәт итә ала.
Стевия Русиягә 1934 елны тамыр җәя, ләкин таралып китә алмый. СССР таркалганнан соң гына Воронеждагы Шикәр һәм чөгендер фәнни-тикшеренү институтында «Рамонская сластена» сорты чыгарыла.
Урта полосада стевия үсенте ясап, берьеллык культура итеп үстерелә. Уңышны (яфрагын) куак чәчәк ата башлагач җыялар.
Стевия балалардагы диатез һәм аллергияләрне дәвалый. Ул гастрит, җәрәхәт (язва), атеросклероз, бавыр һәм бөер чирләре белән авыручыларга файдалы. «Баллы үлән» кариес һәм гөмбә инфекцияләрен бетерергә булыша, себорея, дерматит, бетчәгә каршы көрәшүче чара булып та хезмәт итә.

# Стевия
## Тикшеренүләр

Гадәттә шикәрне алыштыргыч буларак синтетик шикәрне алыштыргычлар (иң таралган аспартам, сахарин, сукламат) һәм табигый шикәрне алыштыргычлар (фруктоза, ксилит, сорбит) кулланыла. Стевия үләне шикәрдән 10-15 тапкыр татлырак (стевия сыгынтысы 100-300 баллырак) була.
Стевиядән тыш барлык шикәрне алыштыргычлар сәләмәткә зыян китерә ала. Киресенчә стевия иммунитет ныгыта, артериаль басымны нормага китерә, паразитларны бетерә.
Япониядә стевия шикәрне алыштыргыч буларак киң кулланыла, ләкин АКШта кайбер каршылыклы тәҗрибәләрдә стевия мутоген икәне күрсәтелгән.
2006 елда Бөтендөнья сәләмәтлек оешмасы стевиянең имин булуын белдерә («stevioside and rebaudioside A are not genotoxic in vitro or in vivo and that the genotoxicity of steviol and some of its oxidative derivatives in vitro is not expressed in vivo»).

# Стевия
## Чыганак

* Дөньяда иң татлы. ТЯ, № 69 (11860). 2012 елның 8 декабре 2016 елның 25 июнь көнендә архивланган.
# Юпрямы

Юпрямы (чуаш. Йӗпрем, рус. Юпрямы) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.

# Юпрямы
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Юпрямы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 104 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Кушкы

Кушкы (чуаш. Кушкă, рус. Кошки-Куликеево ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

# Кушкы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 622 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98,97%).

# Кушкы
## Шәхесләр

* Федор Блинов (Паймук) (1901-1946), чуаш публицисты, Идел-Урал легионы гаскәрие.
# Зәки Әлибаев

Зәки Әлибаев, Зәки Арыслан улы Әлибаев, баш. Зәки Арыҫлан улы Әлибаев, рус. Заки Арсланович Алибаев (1967 елның 10 гыйнвары, БАССР, Белорет районы, Зөяк) — әдәбият галиме, тәнкыйтьче, журналист, филология фәннәре кандидаты (1997), БР атказанган мәгариф хезмәткәре (2012), мәгариф отличнигы, РФ һәм БР язучылар берлекләре әгъзасы (2011), БР язучылар берлеге рәисе (2017 елның 31 мартыннан 2022 елның 16 декабренә кадәр).. Башкортстан Республикасының милли әдәбият музее директоры (2024 елның 11 декабреннән)

# Зәки Әлибаев
## Тәрҗемәи хәле

1967 елның 10 гыйнварында Башкортстан АССР Белорет районы Зөяк авылында күпбалалы колхозчы гаиләсендә туган. Туган авылында урта мәктәпне (1984), «башкорт теле һәм әдәбияты укытучысы, рус теле һәм әдәбияты укытучысы» белгечлеге буенча БДУның филология факультетын (1992), БДУ аспирантурасын (1996) тәмамлаган. «Хәзерге заман башкорт романнарында конфликт табигате» темасына филология фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган (1997). 1985―1988 елларда Североморск шәһәрендә (Мурманск өлкәсе) хәрби хезмәт үткән. 1992 елдан БДУда ассистент, өлкән укытучы, доцент. 2009 елдан Башкорт дәүләт педагогика университетында (2006 елдан М. Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогика университеты), башкорт филологиясе факультетында эшли. Башкорт әдәбияты һәм мәдәнияте кафедрасында доцент. Регионның археология мәдәниятләре, Башкорт балалар фольклоры, Әдәбият белеме фәненә кереш, Әдәбият белеме һәм тәнкыйте тарихы, Әдәби туган якны өйрәнү, Әдәби анализ, Әдәби түгәрәкне оештыру методикасы, Фольклор-этнография экспедицияләрен оештыру методикасы, Башкортларның сөйләм сәнгате, Әдәбият теориясе һ.б. фәннәрдән укыта.
2024 елның 11 декабреннән Башкортстан Республикасының милли әдәбият музее директоры (Миләүшә Каһарманова урынына).

# Зәки Әлибаев
## Җәмәгать эшчәнлеге

* БР язучылар берлеге рәисе в.б. (2016, ноябрь - 2017, март)
* БР язучылар берлеге рәисе (2017 елның 31 мартыннан 2022 елның 16 декабренә кадәр)

# Зәки Әлибаев
## Гыйльми эзләнүләре

* Әдәбият белеменә кереш
* Әдәбият тарихы һәм теориясе
50 дән артык гыйльми һәм укыту-методик әсбап авторы.

# Зәки Әлибаев
## Иҗаты

Әдәби тәнкыйть мәкаләләре БР журналлары («Агыйдел», «Башкортстан укытучысы», «Ватандаш») һәм газеталарында дөнья күрә. Р. Баемов, З. Биишева, К. Мәргән, Җ. Киекбаев, М. Иделбаев, М. Кәрим, М. Ямалетдинов, Р. Гарипов, М. Акмулла, Рәшит Зәйнуллин һ.б. иҗатларын анализлый.
Хәзерге заман прозасына эпик традицияләрнең тәэсирен өйрәнү, эпосларда каһарман концепциясен, «Урал-батыр» эпосында башкорт романы чыганакларын тикшерү белән шөгыльләнә.

# Зәки Әлибаев
## Китаплары

* Хәзерге заман башкорт романнарында конфликт табигате
* Җир язмышы, вакыт сулышы.
* Вакыт бәйләнешендә башкорт әдәбияты
* Хәзерге башкорт әдәбияты
* ХХ гасыр башкорт әдәбияты

# Зәки Әлибаев
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2012 ― БР атказанган мәгариф хезмәткәре
* 2022 ― Салават Юлаев ордены