# Алтай Республикасы

Алта́й Респу́бликасы (Таулы Алтай, алт. Алтай Республика, рус. Республика Алтай) — Россия Федерациясе белән берләшкән , Алтай таулары эчендә урнашкан Россия Федерациясе субъекты, Себер федераль округына керә.
Башкаласы — Таулы Алтай шәһәре.

# Алтай Республикасы
## Тарих

1922 елда Ойрот автоном өлкәсе буларак оеша, 1948 елда Таулы Алтай өлкәсе исемен ала. 1990 елдан Таулы Алтай АССР, 1991 елдан Таулы Алтай Республикасы, 1992 елдан Алтай Республикасы.

# Алтай Республикасы
## Географик мәгълүмат

Республика Алтай таулары белән уратып алынган, бер-бер артлы тезелгән тау сыртларында урнашкан.
Алтай Республикасы алтын, мәрмәр, тау бәллүре, төрле сирәк металларга бай.
Климаты — уртача континенталь. Кыш озын һәм суык. Гыйнварьда уртача температура -15°Cтан алып, тауларда -32°Cка кадәр җитә. Июль аенда уртача температура +19°C, +22°C, тауларда исә +14°C, +16°C.
Тауларда уртача еллык температура -6°C.

# Алтай Республикасы
## Административ-территориаль бүленеш

    Төп мәкалә: Алтай Республикасының административ-территориаль бүленеше

# Алтай Республикасы
## Икътисад

Хуҗалыкның төп юнәлеше — терлекчелек, пантлы боланчылык, дөячелек, аучылык.
Биредә агач эшкәртү, җиңел, күн сәнәгате үсеш ала. Төзелеш материаллары җитештерелә. Алтын табыла (Веселый руднигы һәм Майск, Талон бистәсе). Чемал ГЭСы бар. Туризм — Телецкое (Алтынкүл, алт. Алтын Кӧл) күле.
Республиканың төп магистрале — Чуйск тракты (Бийсктан алып Монголиягә кадәр бара).

# Алтай Республикасы
## Дәүләт гимны

Алтай Җөмһүрияте гимны (алтай телендә — Алтай Республиканыҥ Гимны) көен — Владимир Пешняк, сүзләрен Аржан Адаров язган. Гимн 2001 елның 11 сентябрендә кабул ителде. Башта алтай телендәге өч куплет, аннары урысча ике куплет башкарыла. Хор гимнны “Алтай!” өндәмәсе белән тәмамлый.
| Алтай кирилл язуында | Altay latin yazuında | Тәрҗемәсе | Куплеты на русском |
| Кӧк теҥери јылдыстар, Улу, јайым Кан-Алтай. Ӱч-сӱмер, ыйык тайгалар — Агару, јебрен Алтай. Ӱч толыкту Кан-Алтай, Јыҥкыс эдер јаҥы јок. Ӱргӱлји кӱйген одыбыс Ӧчӱп калар учуры јок. Алтай — ӧскӧн кабайыс, Алтай — мӧҥкӱ кудайыс. Элен чактарга корула, Россияла бис јажына. | Kӧk tеñеri, јıldıstаr, Ulu, јаyım Kаn-Аltаy. Ӱç-sӱmеr, ıyık tаyğаlаr — Аğаru, jеbrеn Аltаy. Ӱç tоlıktu Kаn-Altаy Јıñkıs edеr јаñı јоk. Ӱrğӱlјi kӱyğеn оdıbıs Ӧçӱp kаlаr uçurı јоk. Аltаy – ӧskӧn kаbаyıs, Аltаy – mӧñkӱ kudаyıs. Elеn çаktаrğа kоrulа, Rоssiyalа bis јаjınа. | Күк йөзендә йолдызлар, Олы, бәйсез Хан-Алтай. Өчтүбә, урманлы таулар — Борынгы, изге Алтай. Өч түбәле Хан-Алтай, Янтык булган чагы юк. Мәңгелек ут янган җирнең Сүрелер учагы юк. Алтай — без үскән төбәк, Алтай — мәңгелек терәк. Гомерлек бу язмышыбыз, Русиядә тормышыбыз. | Ты солнцем создан, Алтай, Живи и процветай. Ты вовек непоколебим, И прекрасен наш Алтай. Алтай с Россией на века. Тебе и ей мы верны. И единою судьбой Навсегда озарены! АЛТАЙ! |
Гимн сүзлекчәсе
| кӧк теҥери — күк йөзе јайым — ирекле, бәйсез Ӱч-сӱмер — Өчтүбә агару — изге jебрен — борынгы ыйык — ихтирамлы тайга — урманлы тау ӱргӱлји, мӧҥкӱ — мәңгелек ӱч толыкту — өч түбәле јыҥкыс — авыш, янтык эдер — итәр јаҥы јок — гадәте юк | кӱйген — янган, көйгән одыбыс — утыбыз ӧчӱп калар учуры јок — сүнеп калыр чагы юк ӧскӧн — үскән кабайыс (кабай) — бишегебез кудайыс (кудай) — ходаебыз бис — без элен чак — борынгы заман элен чактарга — гасырлар буе корула — саклана јажына — гомер буе |

# Алтай Республикасы
## Татарлар һәм алтайлылар

«Алтай таулары төрки халыкларның алтын бишеге» — дигән әһәмиятле сүзләр Казахстанда да, Төркиядә дә, Татарстанда да, һ.б. өлкәләрдә дә еш ишетелә. Бу әйтем Алтай тауларының төрки халыклар тарихында һәм мәдәниятендә мөһим урын алып торуыннан гыйбарәт.
   «Алтай — төрки-татар башлангычының мәдәни бишеге. Татарстан өчен бу бик әһәмиятле. Сентябрь аенда Алтайда төрки халыклар цивилизациясенә багышланган конференция узачак. Болгарда булачак музейның беренче катына – борынгы төрки цивилизация өчен анда материаллар бик күп булыр, — дип уйлыйм. Аннан туризм проектлары да күтәрелә. Шулай итеп мәдәнияттән башланган эшчәнлек экономик яктан беркетелсә, Татарстан-Алтай багланышлары яңа дәрәҗәгә күтәрелер дигән өмет бар», — Фәрит Уразаев, «Бөтендөнья татар конгрессы», июнь 2012.