# 2024 ел

3 меңьеллык :
XIX гасыр — XX гасыр — XXI гасыр — XXII гасыр — XXIII гасыр :
Хронологик таблица :
2024 (ике мең егерме дүртенче) ел — кәбисә ел, милади тәкъвим буенча дүшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 2024 елы, III меңьеллыкның 24 елы, XXI гасырның 24 елы, XXI гасырның 3 унъеллыгының 4 елы, 2020 елларның 5 елы. 2024 елдан бирле 1 ел үтте.

# 2024 ел
## Вакыйгалар

* Россия Федерациясендә Гаилә елы игълан ителә ― Россия Федерациясе Президенты В. В. Путинның 2023 елның 22 ноябрендәге 875-нче санлы Указы нигезендә
* 1 март — Уфада РБ башлыгы Радий Хәбиров беренче тапкыр татар җәмәгатьчелеге белән очрашты.
* 17 март — Россиядә Путинны президент итеп сайлаулар.
* 2 апрель — Украина хәрби пилотсыз очкычлары Татарстандагы Алабуга махсус икътисади зонадагы һәм Танеко нефть эшкәртү заводы объектларына һөҗүм итә.
* 8 апрель — тулы кояш тотылу.
* 9 май — Украина хәрби пилотсыз очкычлары Газпром нефтехим Салават заводына һөҗүм ясый.
* 26 июль ― Парижда (Франция) XXXIII җәйге Олимпия уеннары башлана.
* 1 август — Русия шпионнарын сәяси тоткыннарга һәм чит ил тотыкларына алмашу нәтиҗәсендә журналист, сәяси тоткын Алсу Кормаш азат ителгән.
* 6 август — Украина хәрби көчләре Курск өлкәсендә хәрби операциясен башлый.
* 8 сентябрь — Татарстан Дәүләт Советына «сайлаулар».
* 12 октябрь — Казанда Сөембикә манарасы янында Хәтер көне уңаеннан дога кылу тыелган.
* 16 октябрь — Рәис Рөстәм Миңнеханов Явыз Иван гаскәренә багышлап салынган корылманы зыярат кыла.
* 5 ноябрь — АКШта президент сайлаулары.
* 20 декабрь — Магдебург шәһәрендә (Алмания) гарәп террорчысы бәйрәм ярминкәсендәге кешеләрне йөк машинасы белән таптап китә.
* 21 декабрь — Казанга Украина хәрби көчләренең пилотсыз очкычлары һөҗүме.
* 25 декабрь — Әзербайҗанның Embraer E190 очкычын Русиянең һава һөҗүменә каршы оборонасы утка тоткач, Актау аэропортында һәләкаткә тарый (Актауда очкыч афәте).

# 2024 ел
## Вафатлар

    Шулай ук карагыз: 2022-2024 елларда Украинада сугышта һәлак булган татар һәм башкорт хәрбиләре исемлеге.

# 2024 ел
## Вафатлар
### Гыйнвар

* 2 гыйнвар ― Рафил Ногманов (74), 1993―2009 елларда ― Татарстан Республикасы буенча эчке эшләр министры урынбасары.
* 4 гыйнвар ― Равил Шаммасов (93), Башкортстанның халык шагыйре.
* 15 гыйнвар ― Азат Сөнкишев (?), журналист, ТР аткаазанган мәдәният хезмәткәре
* 17 гыйнвар ― Юрий Демидов (85), ТАССРның җирле сәнәгате министры (1985―1989).
* 31 гыйнвар ― Фәридә Мөэминова (66), РФ атказанган артисты.

# 2024 ел
## Вафатлар
### Февраль

* 12 февраль ― Рәшит Сафиуллин (74), рәссам.
* 16 февраль ― Алексей Навальный (47), рус оппозиция юлбашчысы, Путин дошманы.
* 20 февраль ― Ринат Мәннан (78), язучы.
* 24 февраль ― Васил Хәннанов (67), татар рәссамы, РФ атказанган, БР атказанган һәм халык рәссамы.

# 2024 ел
## Вафатлар
### Март

* 9 март ― Мөхәммәт Харрасов (75), БДУ ректоры (2000―2010).
* 19 март ― Исмәгыйль Шәрифҗанов (83), тарихчы, ТР (1997) һәм РФ (2010) аткзанган фән эшлеклесе, КФУ атказанган профессоры (2010).
* 21 март — Мидхәт Әбделмәнов (81), Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.
* 30 март — Шәүкәт Гаделша (74), шагыйрь, Тукай премиясе лауреаты.

# 2024 ел
## Вафатлар
### Апрель

* 9 апрель — Искәндәр Насыйров (39), архитектор, йөздән артык мәчетнең проекты авторы
* 17 апрель — Мөнирә Хәбибуллина (39), концертмейстер, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе

# 2024 ел
## Вафатлар
### Май

* 3 май — Гаяз Сәхәпов (85), «Түбән Кама нефть химиясе» ААҖ элеккеге генераль директоры.
* 13 май — Розалина Шаһиева (78), сәнгать белгече, шагыйрә.
* 19 май — Ибраһим Рәиси (63), Иран президенты.
* 19 май — Галия Солтанова (87), җырчы.

# 2024 ел
## Вафатлар
### Июнь

* 1 июнь — Артур Чилингаров (84), галим-океанолог, география фәннәре докторы, профессор.
* 4 июнь — Шамил Хамматов (77), Татарстанның мәгълүмат һәм матбугат министры (1989―1992)
* 7 июнь — Владимир Латыйпов-Догадов (62), драма актеры. БР халык артисты (2004)
* 9 июнь — Мисбах Сәхәбетдинов (94), тыл ветераны, милли активист (Чаллы).
* 14 июнь — Морат Әвәзов (81), филолог, казакъ иҗтимагый эшлеклесе
* 18 июнь — Әнисә Таһирова (82), шагыйрә, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992)
* 19 июнь — Әхтәм Зарипов (88), артист, режиссер һәм язучы.
* 23 июнь — Рәшит Шәкүр (87), фән докторы, Башкортстанның халык шагыйре (2021)

# 2024 ел
## Вафатлар
### Июль

* 6 июль — Илдус Мостюков (96), Социалистик Хезмәт Герое.
* 8 июль — Әнвәр Шәрәфиев (88), композитор, педагог. Татарстанның халык артисты.

# 2024 ел
## Вафатлар
### Август

* 15 август — Марат Рамазанов (85), физика-математика фәннәре докторы, профессор, Башкортстан Татар иҗтимагый үзәгенең беренче рәисе.
* 16 август — Якуп Өмәроглу (?), Ауразия Язучылар берлеге рәисе
* 23 август — Әнәс Хәсәнов (89), ТР Президентының матбугат үзәге җитәкчесе (1991―1999).
* 24 август — Марат Әхмәтов (87), скрипкачы, КДК профессоры.

# 2024 ел
## Вафатлар
### Сентябрь

* 5 сентябрь — Лиза Нурлыева (?), журналист
* 10 сентябрь — Әлфия Тутаева (?), 1989―2000 елларда М. Горький музее директоры
* 18 сентябрь — Зөлфия Камалова (55), җырчы.

# 2024 ел
## Вафатлар
### Октябрь

* 5 октябрь — Илдар Дадин (42), җәмәгать эшлеклесе, оппозиционер.
* 6 октябрь — Ринат Акчурин (78), кардиохирург.
* 12 октябрь — Фән Вәлиәхмәтов (73), җырчы, Татарстанның һәм Башкортстанның халык артисты.
* 16 октябрь — Ринат Таҗетдинов (86), актер, РСФСР халык артисты.
* 31 октябрь — Нурия Абдуллина (67), журналист, җырчы, композитор, БР атказанган мәдәният хезмәткәре

# 2024 ел
## Вафатлар
### Ноябрь

* 7 ноябрь — Рафаэль Йосыпов (90), техник фәннәр докторы (1968), профессор
* 9 ноябрь — Ринат Кудашев (88), РСФСР атказанган төзүчесе.
* 16 ноябрь — Дамирә Әшрәпова (?), Чаллыда «Әллүки-моңлы көй» ансамбле җитәкчесе
* 21 ноябрь — Дания Гайнетдинова (?), журналист, язучы
* 23 ноябрь — Сәүбән Чуганаев (76), композитор, популяр җырлар авторы, җырчы-башкаручы.
* 29 ноябрь — Галина Мидзяева (83), театр актеры, Россия Федерациясенең халык артисты (1995)

# 2024 ел
## Вафатлар
### Декабрь

* 24 декабрь — Рәлис Уразгулов (59), журналист, язучы, Ш. Ходайбирдин премиясе лауреаты (1995)
* 29 декабрь — Джимми Картер (100), АКШның 39 нчы президенты (1977—1981).
* 30 декабрь — Фрейзер Стоддарт (82), Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2016).

# 2024 ел
## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары

* Ләис Зөлкарнәев
* Кадим Җәмитов
* Миләүшә Таминдарова
* Борис Вайнер

# 2024 ел
## Нобель премиясе лауреатлары

* Физиология һәм медицина өлкәсендә ― Виктор Эмброс (АКШ) һәм Гэри Равкан (АКШ) ― микроРНК ачышы өчен
* Химия өлкәсендә ― Дэвид Бейкер (АКШ), Демис Һассабис (Британия) һәм Джон Джампер (Британия) ― аксымнарның компьютер дизайны һәм аларның өч үлчәмле структурасын алдан фаразлау өчен
* Физика өлкәсендә ― Джон Хопфилд (АКШ), Джеффри Хинтон (Британия) ― ясалма нейрон челтәрләре ярдәмендә машина өйрәнүен тәэмин итә торган фундаменталь ачышлары һәм уйлап табулары өчен
* Әдәбият өлкәсендә ― Хан Ган (Көньяк Корея) ― тарихи яраларга каршы торучы тирән шигъри проза өчен
* Тынычлык премиясе ― Нихон Хиданкё (Япония) ― атом-төш коралыннан азат дөньяга ирешү тырышлыгы һәм шаһит күрсәтмәләре белән атом-төш коралының бүтән беркайчан да кулланылырга тиеш булмавын күрсәткән өчен
* Икътисад өлкәсендә ― Дарон Аҗемоглу (Төркия / АКШ), Джеймс Робинсон (Британия), Саймон Джонсон (АКШ) ― институтлар формалашу процессын һәм аларның икътисади чәчәк атуга йогынтысын тикшергәннәре өчен