yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нордж (Оклахома)

Нордж — Америка Кушма Штатларының Оклахома штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Нордж (Оклахома)
## Тарихы

Огачи шәһәре 1907 елда нигезләнгән.

# Нордж (Оклахома)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 0,794544 км², 0,794546 км² (1 апрель 2010), 0,834029 км² (1 апрель 2020). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 387 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# HD163025

HD163025 — Гакрәп йолдызлыгында урнашкан A9/F0IV спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 6,77 ± 0,01 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# Топагач (Мармара)

Топагач (төр. Topağaç) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Мармара илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Калпелла (Калифорния)

Калпелла — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Калпелла (Калифорния)
## Географиясе

Калпелла халык санын алу урыны мәйданы — 6,634233 км², 6,633604 км² (1 апрель 2010). Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 208 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# FZD7

FZD7 (ингл. Frizzled class receptor 7) — кешенең 2-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Ле-Бо-де-Бретей

Ле-Бо-де-Бретей (фр. Les Baux-de-Breteuil) — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
# NGC 5190

NGC 5190 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 5190
## Тарихы

Әлеге галактика 1827 елда инглиз астрономы John Herschel тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 47.5 см (18.7 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
# Майн Рид

То́мас Майн Рид (ингл. Thomas Mayne Reid; 1818 елның 4 апреле — 1883 елның 22 октябре) — ирланд милләтле инглиз язучысы, маҗаралы романнар авторы, балалар һәм яшь-үсмерләр өчен китаплар язучы.
Язучы Ирландиядә ирланд пасторы гаиләсендә туа. Белфастта белемне алып, 1840 елда ул АКШга китә. Журналист буларак 1846—1848 еллардагы Мексика сугышында катнаша.
1849 елда Майн Рид Төньяк Ирландиягә кайта. Анда яралангач, ул Лондонга килә, монда аның беренче романы «Ирекле укчылар» (ингл. The Rifle Rangers) чыга. 1853 елда язучы Элизабет Хайдка өйләнә.
Майн Рид дөньякүләм мәшһүр булган «Башсыз җайдак» (роман Яхъя Халитов тарафыннан татар теленә тәрҗемә ителде) романы авторы.
Гомернең соңгы көннәрендә Майн Рид инвалидка әйләнә. Ул Лондонда 1883 елда вафат була.
# Виценице

Виценице (чех. Vícenice) — Чехиянең Высочина крае Тршебич һәм Q89269382? районында урнашкан авыл.

# Виценице
## Географиясе

Мәйданы — 4,478846 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 459 ± 0 метр биеклектә урнашкан.

# Виценице
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Виценице
## Тарихы

Авыл җирләре элек Моравия тарихи төбәгенә караган.

# Виценице
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 282 |
| 1880 | 261 |
| 1890 | 277 |
| 1900 | 231 |
| 1910 | 246 |
| 1921 | 295 |
| 1930 | 252 |
| Ел | Халык саны |
| 1950 | 248 |
| 1961 | 230 |
| 1970 | 223 |
| 1980 | 207 |
| 1991 | 202 |
| 2001 | 187 |
| 2011 | 215 |
| Ел | Халык саны |
| 2014 | 201 |
| 2016 | 196 |
| 2017 | 187 |
| 2018 | 193 |
| 2019 | 186 |
| 2020 | 194 |
| 2021 | 191 |
| Ел | Халык саны |
| 2021 | 190 |
| 2022 | 187 |
| 2023 | 191 |
| 2024 | 199 |
# Спинето (Анкона)

Спинето — Италиянең Марке төбәге Җенга өязендә урнашкан торак пункт.

# Спинето (Анкона)
## Географиясе

Спинето Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Спинето (Анкона)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Дон (Миссури)

һәм
Дон — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Дон (Миссури)
## Географиясе

Дон халык санын алу урыны мәйданы — . Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# Караагач (Орта)

Караагач (төр. Karaağaç) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Чанкыры иле Орта илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Монсо-ле-Лё

Монсо-ле-Лё (фр. Monceau-lès-Leups) — Франциядә урнашкан коммуна, Эна департаментында урнашкан.
# Яңавыл (Күгәрчен районы)

Яңавыл (баш. Яңауыл)(элекке Эткөчек (баш. Эткөсөк)) — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.

# Яңавыл (Күгәрчен районы)
## Демография

Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 241 кешенең яшәве мәгълүм.
# Люршау

Люршау (алман. Lürschau) — Алманиянең Шлезвиг-Гольштейн җирендә урнашкан коммуна.

# Люршау
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 16,51 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 33 метр биеклектә урнашкан.
# Сан-Жозе-дус-Куатру-Маркус

Сан-Жозе-дус-Куатру-Маркус — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мату-Гросу штатына карый.

# Сан-Жозе-дус-Куатру-Маркус
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 1285,26 км².
# (9491) Thooft

(9491) Thooft (лат. Thooft) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (9491) Thooft
## Тарихы

1971 елның 25 мартында К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1205 T-1» саналган.
# Роберто Ороско Варгас (Абасоло)

Роберто Ороско Варгас — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. Абасоло муниципалитеты составына керә.

# Роберто Ороско Варгас (Абасоло)
## Географиясе

Роберто Ороско Варгас Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

# Роберто Ороско Варгас (Абасоло)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Роберто Ороско Варгас (Абасоло)
## Тарихы

Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
# Элидоу (Техас)

Элидоу — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.

# Элидоу (Техас)
## Тарихы

Элидоу шәһәре елда нигезләнгән.

# Элидоу (Техас)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 6,698862 км², 6,698864 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 269 ± 0 метр биеклектә урнашкан.
# Кеше Оба

Кеше Оба (каз. Кіші Оба) — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

# Кеше Оба
## Климаты

Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
# Казтроново (Л'Аквила)

Казтроново — Италиянең Абруцци төбәге Сан-Винченцо-Вале-Ровето өязендә урнашкан торак пункт.

# Казтроново (Л'Аквила)
## Географиясе

Казтроново Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Казтроново (Л'Аквила)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Османлар (Сындыргы)

Османлар (төр. Osmanlar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Сындыргы илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# NGC 2114

NGC 2114 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 2114
## Тарихы

Әлеге галактика 1826 елда Шотландия астрономы Джеймс Данлоп тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 22.86 см (9 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
# Солониха

Солониха — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Ущаж елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.

# Солониха
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020300112103000026855
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103002685
* Бассейн коды — 03.02.03.001
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Йөрүк (Дүзҗе)

Йөрүк (төр. Yörük) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Дүзҗе иле Дүзҗе илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Мала Виска (Вргавеч)

Мала Виска (чех. Malá Víska) — Чехиянең Пльзень крае Вргавеч районында урнашкан авыл.

# Мала Виска (Вргавеч)
## Географиясе

Мәйданы — 2,608 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.

# Мала Виска (Вргавеч)
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Мала Виска (Вргавеч)
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Мала Виска (Вргавеч)
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 249 |
| 1880 | 247 |
| 1890 | 224 |
| 1900 | 253 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 237 |
| 1921 | 259 |
| 1930 | 268 |
| 1950 | 237 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 252 |
| 1970 | 251 |
| 1980 | 238 |
| 1991 | 215 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 212 |
| 2011 | 236 |
| 2021 | 266 |
# Загаринка

Загаринка (каз. Загаринка) — Казакъстанның Костанай өлкәсендә урнашкан авыл.

# Загаринка
## Климаты

Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
# Шарли-сюр-Марн

Шарли-сюр-Марн (фр. Charly-sur-Marne) — Франциядә урнашкан коммуна, Эна департаментында урнашкан.
# Сүлҗе

Сүлҗе — Башкортстанның Борай районы биләмәләрендә ага торган елга. Себергән елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 31 км.

# Сүлҗе
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010201612111100026114
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102611
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буенча саны — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1
# Собхангол

Собхангол:
* Собхангол (Авыргазы районы), авыл.
* Собхангол (Белорет районы), авыл.
* Собхангол (Туймазы районы), авыл (1946-2006 елларда штб)
# Николлет (округ, Миннесота)

Николлет — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Сент-Питер шәһәре.

# Николлет (округ, Миннесота)
## Тарихы

Округ рәсми рәвештә 1853 елда оештырыла.

# Николлет (округ, Миннесота)
## Халкы

2019 елда халык саны 33 093 кеше тәшкил иткән.

# Николлет (округ, Миннесота)
## Территориясе

Округ мәйданы 1171 км² тәшкил итә.
# Дерекөй (Елдызэли)

Дерекөй (төр. Dereköy) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Сивас иле Елдызэли илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Эстрада (Селая)

Эстрада — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. Селая муниципалитеты составына керә.

# Эстрада (Селая)
## Географиясе

Эстрада Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

# Эстрада (Селая)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Эстрада (Селая)
## Тарихы

Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
# Фәимә Бикморатова

Фәимә Бикморатова - актриса. 1964 елның 20 гыйнварында ТАССРның Арча районы Иске Иябаш авылында туа. 1985 елда Әлмәт татар дәүләт драма театрында эшли башлый. 2014 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде.

# Фәимә Бикморатова
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре

* Лиза Бричкина – “Ә таңнар гүзәл тынлыкта иде” (Б.Васильев),
* Бану – “Кунак кызы гел килмәс” (Р.Мингалим),
* Әни шүрәле – “Шүрәлеләр үч алмый” (Р.Мингалим),
* Равилә, Рамилә, Ралимә – “Тал бөресе имәндә” (Т.Миңнуллин),
* Римма – “Яшьли сөйгән ярлар” (Ф.Садриев),
* Антонина – “Исәнмесез” (Т.Миңнуллин),
* Хәния – “Мәхәббәт кошлары” (И.Йомаголов),
* Мария Павловна – “Узып барышлый” (Д.Салихов),
* Шәмсия – “Кодача” (З.Исмәгыйлов),
* Уңганбикә – “Кыз урлау” (М.Кәрим),
* Ана – “Булмас димә – дөнья бу!” (С.Белов),
* Кандел – “Капчык” (Д.Салихов),
* Махруза – “Туган-тумача” (И.Зәйниев),
* Җиһан – “Назлы кияү” (К.Тинчурин),
* Сара – “Сагынуларга ни чара?” (И.Зәйниев),
* Хәтирә – “Язылмаган язмышлар” (вербатим),
* Изабелла – “Син кайда идең?” (Я.Пулинович)
# Тугай (Бүздәк районы)

Тугай — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Сабай авыл советына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 300 кешенең яшәве мәгълүм.

# Тугай (Бүздәк районы)
## Демография

2002 елда Тугайда 56% халык татар итеп, 42% башкорт итеп яздырылган.

# Тугай (Бүздәк районы)
## Мәгариф

Тугай төп (9 еллык) мәктәбенең 1902 елда салынган элекке ике катлы агач бинасы авария хәлендә иде. 2008 елда ул прокуратура кисәтүе белән ябылган.(үле сылтама) Иске бина ремонтланганнан соң 2009 елда мәктәп яңадан ачылды. Тасма кисү тантанасында Башкортстан президенты Мортаза Рәхимов катнаша.. 2008-09 уку елында биредә 45 бала укый, шул исәптән 16сы күрше Яңа Сабай (Идәшбаш) авылыннан йөреп укый. Алар өчен 16 урынлык интернат эшләнгән.

# Тугай (Бүздәк районы)
## Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 50 км
* авыл җирлеге үзәгенә (Иске Сабай): 5 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 43 км

# Тугай (Бүздәк районы)
## Танылган шәхесләр

* Сабах Сәлимов (1930-1997), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
# Кишуй

Кишуй — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Бобровка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.

# Кишуй
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020100312103000009357
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103000935
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Даниелс (Висконсин)

Даниелс — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Даниелс (Висконсин)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 92,6 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 299 ± 0 метр биеклектә урнашкан.
# (15932) 1997 XL5

(15932) 1997 XL5 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (15932) 1997 XL5
## Тарихы

1997 елның 2 декабрендә Ё. Симидзу, Т. Урата тарафыннан Нати-Кацуура обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 XL5» саналган.
# Барера (Асти)

Барера — Италиянең Пьемонт төбәге Вилла-Сан-Секондо өязендә урнашкан торак пункт.

# Барера (Асти)
## Географиясе

Барера Альп тауларының көньяк-көнбатыш өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнбатышка таба урнашкан.

# Барера (Асти)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Факылар (Шаркикараагач)

Факылар (төр. Fakılar) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Ыспарта иле Шаркикараагач илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Лагуна

Лагуна (итал. laguna, лат. lacus — «күл» сүзеннән) — океанның, диңгезнең яр буе сайлыгы, сай су яткылыгы. Юылган комборын яки мәрҗән рифлары белән диңгездән аерылып торучы, океанның (диңгезнең) тар бугаз аша ачык су белән тоташкан сай сулы өлеше. Атолл эчендә еш очрый.

# Лагуна
## Тасвирлама

Башта лагуна дип Италиядәге Венеция лагунасын гына атасалар, соңрак барлык диңгез култыкларын лагуна дип атау кабул ителгән.
Лагунада үзенчәлекле табигый биотоп саклана. Лагуна күп төрле су кошлары, су җәнлекләре, балыкларның оясы булып тора. Экологик әһәмиятле лагуналар халыкара оешмалар күзәтүе астында тора.
Лагунага эре елга койса (суы белән төчеләндерсә), лагунаның да суы төче була. Лагунаның су өсте тигезлеге диңгез өсте тигезлегеннән югарырак булырга мөмкин. Курш комборыны, Калининград култыклары шундый. Бу очракта култык Лиман дип атала (мәсәлән, Кубан елгасы дельтасындагы лиман). Кара һәм Азов диңгезләрендә аларга коючы елгалары булмаган лиманнар да бар.

# Лагуна
## Атолл лагунасы

Мәрҗән рифлары диңгез тигезлегеннән югарырак булып үсү шартларында атолл эчендә барлыкка килә. Артык тирән булмаган яр буе лагунасыннан аермалы буларак, атолл лагунасының тирәнлеге 20 м дан артып китәргә мөмкин.

# Лагуна
## Лагуналы яр

Сайлыклар ярдәмендә аерылып торучы лагуналар тезмәсе, яр сызыгының тигез булмаган урыннары (култыклар һ. б.) ачык диңгездән өскә чыгып торган очракта, лагуналы яр хасил итә.
# Вале (Форли-Чезена)

Вале — Италиянең Эмилия-Романья төбәге Баньо-ди-Романья өязендә урнашкан торак пункт.

# Вале (Форли-Чезена)
## Географиясе

Вале Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Вале (Форли-Чезена)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# (661) Клелия

(661) Клелия (лат. Cloelia) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.

# (661) Клелия
## Тарихы

1908 елның 22 февралендә Джоэл Меткалф тарафыннан Тонтон обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1908 CL» саналган.
# Кердәшләр

Кердәшләр — (синонимнары: җибәрелмеш, килмешәк, әтәмби) башкорт җәмгыятенең социаль структурасында башкортларның асаба җирләрен кардәшлеккә алу нигезендә формалашкан халык категориясе.

# Кердәшләр
## Төрләре

Теге яки бу эшләре, шул исәптән башкорт күтәрелешләрендә (17-18 гасырларда) катнашканы, өчен үз общинасыннан кысырыклап чыгарылган һәм җиргә асабалык хокугын югалткан башкортлар кердәш булып киткән; алар үз олысында яки башка олыста билгеле бер шартларда төпләнә алган.
Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуына һәм төбәкнең колонизацияләү, күченү хәрәкәте башланганнан соң кердәшлек күпчелек өлешен үзәк өязләрдән һәм Идел буеннан күчеп килгән татар, чуашлар, мордвалар, мишәрләр, марилар, удмуртлар, сирәгерәк руслар һ.б. тәшкил итә. Кердәшлекләр арасында казакълар, сәүдәгәрләр, йомышлы кешеләр, ясаклы крәстияннәр һ.б. катлам кешеләре дә булган.

# Кердәшләр
## Кердәшлеккә керү шартлары

Кердәшлек асаба башкортлар белән язма килешү (җирдән куллану шартлары турында кердәшлек язмалары) төзеп, аларны өяз һәм губерна учреждениеләрендә теркәгән. Телдән килешү очраклары да булган . Кердәшләр исәбеннән типтәрләр катламы барлыкка килгән. Асаба башкортлар белән кердәшләр арасында җир мөнәсәбәтләре гомуми Россия законнары тарафыннан көйләнгән.

# Кердәшләр
## Кердәшләр нисбәте

Башкортлар эчендә асаба башкортлар, кердәшләр һәм халыкның башка категорияләре арасында биләмә чикләрен билгеләү Махсус ызанлау вакытында үткәрелгән, ә җирне бүлү 1898 елның 20 апрелендә чыккан "Башкорт җирләрен ызанлау турында положение"га тиешле аткарылган. 8‑нче ревизия (1834) мәглүмәтләре буенча, Башкортстанда 95,7 мең кердәш һәм 107,2 асаба башкорт исәпләнгән, Бөгелмә өязендә, Бөре өязендә, Бәләбәй өязендә кердәшләр күпчелекне тәшкил итсә, Минзәлә өязендә, Уфа өязендә һәм Троицк өязендә асаба башкортлар белән кердәшләр саны тигез булган.
# Халахала

Халахала (Санскрит телендә: हलाहल), (Halāhala) Һинд дине риваятьләрендә — Океаннан үлемсезлек нектарын амританы алырга теләгән Дэвалар һәм Асуралар тарафыннан Сөт океаныннан алынган агу. Май язудан океан тирәнлегеннән башта үлем агу халахала китереп чыгарылган. Агу төрле якларга ага башлаган һәм моңа беркем дә каршы тора алмаган. Шул вакытта Вишну белән башта дэвалар ярдәм өчен Шива Ходаена мөрәҗәгать иткәннәр. Алар аны Кайлаш тавы түбәсендә тапканнар, анда ул хатыны Парвати белән утырган. Дэвалар Шива алдында буйсынганнар, аңа догалар укыганнар, аңа төрлечә дан җырлаган һәм бөтен Трилока буенча агыла торган агудан коткарырга сораганнар. Үз догалары белән дэвалар Шивага яхшылык кылырга теләгәннәр, ул аларны халахала агу куркынычыннан коткарырга теләр өчен. Тиздән Шива куркынычта булган Галәм яшәүчеләренә мәрхәмәтлелек хисе сизә башлаган. Гәрчә агу ул бөтен Галәм буйлап ага торган итеп бик күп булса да, Шива, мистик көчләре ярдәмендә аларның микъдарын киметкән һәм бөтен агуны учына җыеп эчкән. Агу Шиваның муенында зәңгәр тасма калдырган һәм шуннан бирле ул Нилакантха (зәңгәр муенлы) буларак мәгълүм булган. Нәрсә булганын ишеткәч, Парвати, Брахма, Вишну һәм барлык дэвалар Шивага рәхмәт догалары укыганнар. Риваятьләрнең берсе буенча, агу эчкәннән соң Шивага саф су эчәсе килгәч, ул җиргә өч япьле чәнечкесе белән суккан. Шул ук мәлдә Госайкунда күле барлыкка килгән, ул һаман да Һинд дине тарафдарлары өчен дини сәфәр кылу урыны булып тора.
# Канши (Кальвадос)

Канши (фр. Canchy) — Франциянең Кальвадос департаментында урнашкан коммуна.
# Albert Eynştein

Albert Eynştein (1879-1955) — tanılğan ğalim, zamança teoretik fizikağa nigez saluçılarnıñ berse, Fizika ölkäsendä Nobel premiäse laureatı, cämäğät eşleklese. Almaniädä (1879 — 1893, 1914 — 1933 yıllar), Eswiçrädä (1893 — 1914 yıllar) häm AQŞda (1933 — 1955 yıllar) yäşi. Dönyanıñ yegermedän artıq universitetınıñ xörmätle doktorı, küpsanlı fän Akademiäläre äğzası.
Eynşteyn — 300dän artıq fänni eş, şulay uq fän tarixı häm fälsäfäse buyınça yaqınça 150 kitap häm mäqälä avtorı. Fizika ölkäsendä berniçä möhim teoriä eşläp çığara:
* Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse (1905 yıl).
** Anıñ qısaları eçendä — massa belän energiä arasındağı mönäsäbät qanunı ($E=mc^{2}$).
* Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse (1907— 1916 yıllar).
* Fotoeffekt häm cılısıyışlıqnıñ kvant teoriäse.
* Kvant Boze — Eynşteyn büleneşe.
* Fluktuatsiälär teoriäsenä nigez salğan broun xäräkäteneñ statistik teoriäse.
* İnduktsiälängän nurlanış teoriäse.
* Tirälektäge termodinamik fluktuatsiälärdä yaqtılıq taralışı teoriäse.

# Albert Eynştein
## Eynşten tigezlämäse gravitatsiä öçen

Eynşteyn tigezlämäläre käkrängän fäza-waqıtta buluçı matdä üzlekläre fäza-waqıtnıñ käkrelege belän bäylilär.
(tigezlämädä: sul yaqta - geometriä (dürt ülçäneşle fäza-waqıt), uñ yaqta - matdä)
    $R_{\mu \nu }-{R \over 2}g_{\mu \nu }+\Lambda g_{\mu \nu }=G_{\mu \nu }+\Lambda g_{\mu \nu }={8\pi G \over c^{4}}T_{\mu \nu },$
$~R_{\rho \mu \sigma \nu }$ )
    $R_{\mu \nu }\ =\ g^{\rho \sigma }\ R_{\rho \mu \sigma \nu },$
$~R$ — skalyar käkrelek, $~g^{\mu \nu }$ - metrik tenzor, häm Riççi tenzorı
    $R\ =\ g^{\mu \nu }\ R_{\mu \nu },$
$~\Lambda$ — kosmologik daimie, $~T_{\mu \nu }$ - energiä-impuls tenzorı , $~\pi$ — Pi, $~c$ — vakuumda yaqtılıq tizlege , $~G$ — Nyuton ğravitatsion daimie .
$G_{\mu \nu }=R_{\mu \nu }-{R \over 2}g_{\mu \nu }$ - Eynşteyn tenzorı
$\varkappa ={8\pi G \over c^{4}}$ — Eynşteyn ğravitatsion daimie.