yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нортфилд (Миннесота)

Нортфилд — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан шәһәр.

# Нортфилд (Миннесота)
## Тарихы

Нортфилд шәһәре 1855 елда нигезләнгән.

# Нортфилд (Миннесота)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 8,61 квадрат миль, 22,312719 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 278 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Буенависта де Буенос Аирес (Сан Фелипе)

Буенависта де Буенос Аирес — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. Сан-Фелипе муниципалитеты составына керә.

# Буенависта де Буенос Аирес (Сан Фелипе)
## Географиясе

Буенависта де Буенос Аирес Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

# Буенависта де Буенос Аирес (Сан Фелипе)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Буенависта де Буенос Аирес (Сан Фелипе)
## Тарихы

Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
# Олмиц (Канзас)

Олмиц — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.

# Олмиц (Канзас)
## Тарихы

Олмиц шәһәре елда нигезләнгән.

# Олмиц (Канзас)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 0,432437 км², 0,432436 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 614 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Пристава (Войник)

һәм
Пристава — Словениянең Войник (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Пристава (Войник)
## Географиясе

Мәйданы — 1,06 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 274 метр биеклектә урнашкан.
# Вулф-Сити (Техас)

Вулф-Сити — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.

# Вулф-Сити (Техас)
## Тарихы

Вулф-Сити шәһәре елда нигезләнгән.

# Вулф-Сити (Техас)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 4,210788 км², 3,96729 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 211 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Горький урамы, 15 (Казан)

Горький урамы, 15 — Казанның Горьки урамында урнашкан, 1850 елда/1860-елларда алпавыт Владимир Молоствов (1829-1890) өчен төзелгән ике катлы таш бина.
# Лигай (Юта)

Лигай — Америка Кушма Штатларының Юта штатында урнашкан шәһәр.

# Лигай (Юта)
## Тарихы

Лигай шәһәре 1850 елда нигезләнгән.

# Лигай (Юта)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 69 100 000 квадрат метр, 69,090978 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 1391 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Сармин-Яха

Сармин-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Порс-Яха елгасының уң ярыннан 56 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 18 км.

# Сармин-Яха
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об култыгы бассейныннан көнбатыштагы елгалар. Кече елга бассейны — Об, Төньяк Сосьва кушылган урыннан түбәнрәк, елга бассейны — Об, Төньяк Сосьва елгасы кушылган урыннан түбәнрәк.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 15020300312115300047073
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115304707
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буенча саны — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3
# Казан троллейбусы

Казан троллейбусы — Казан шәһәренең троллейбуслар системасы. Ул 1948 елның 27 ноябрендә ачылган, Россиянең һәм ССРБның иң иске троллейбус системаларының берсе. Хәзерге вакытта 10 маршрут эшли. Юл бәясе — 42 сум (пластик кәрт белән 38 сум).
# Скоттс-Миллс (Орегон)

Скоттс-Миллс — Америка Кушма Штатларының Орегон штатында урнашкан шәһәр.

# Скоттс-Миллс (Орегон)
## Тарихы

Скоттс-Миллс шәһәре 1916 елда нигезләнгән.

# Скоттс-Миллс (Орегон)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 0,934386 км², 0,920738 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 129 метр биеклектә урнашкан.
# Обенето (Удине)

Обенето — Италиянең Фриули-Венеция-Җулия төбәге Дренкия өязендә урнашкан торак пункт.

# Обенето (Удине)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Блек-Рок (Нью-Мексико)

Блек-Рок — Америка Кушма Штатларының Нью-Мексико штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Блек-Рок (Нью-Мексико)
## Географиясе

Блек-Рок халык санын алу урыны мәйданы — 4,513256 км², 4,513258 км² (1 апрель 2010). Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 1967 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Филето (Л'Аквила)

Филето — Италиянең Абруцци төбәге Л'Акуила өязендә урнашкан торак пункт.

# Филето (Л'Аквила)
## Географиясе

Филето Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Филето (Л'Аквила)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Петловача

Петловача (серб. Петловача) — Сербиянең Мачва округы җирлегендә (серб. општина) урнашкан торак пункт.

# Петловача
## Географиясе

Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән 82 метр биеклектә урнашкан.

# Петловача
## Климаты

Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11 °C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.
# LTC4S

LTC4S (ингл. leukotriene C4 synthase) — кешенең 5-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# HIP58204

HIP58204 — Зур Җидегән йолдызлыгында урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 10,6, 10,5113 ± 0,0006, 9,901 ± 0,022, 9,756 ± 0,021, 9,739 ± 0,019 һәм 10,78 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# Пьеве-Вергонте

Пьеве-Вергонте — Италиянең Пьемонт төбәгендә урнашкан коммуна. Вербано-Кузио-Оссола провинциясе составына керә.

# Пьеве-Вергонте
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 232 метр биеклектә урнашкан. Анцола-д'Оссола, Премозелло-Кьовенда, Вогонья, Пьедимулера һәм Вальстрона коммуналары белән чиктәш.
# Тачевац

Тачевац (серб. Тачевац) — Сербиянең Топлич округы җирлегендә (серб. општина) урнашкан торак пункт.

# Тачевац
## Географиясе

Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән 665 метр биеклектә урнашкан.

# Тачевац
## Климаты

Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11 °C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.
# Каролин

Каролин (чех. Karolín) — Чехиянең Злин крае Кромержиж һәм Кромержиж районында урнашкан авыл.

# Каролин
## Географиясе

Мәйданы — 1,363622 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 292 ± 1 метр биеклектә урнашкан.

# Каролин
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Каролин
## Тарихы

Авыл җирләре элек Моравия тарихи төбәгенә караган.

# Каролин
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 398 |
| 1880 | 441 |
| 1890 | 478 |
| 1900 | 480 |
| 1910 | 490 |
| 1921 | 430 |
| Ел | Халык саны |
| 1930 | 396 |
| 1950 | 357 |
| 1961 | 365 |
| 1970 | 346 |
| 1980 | 296 |
| 1991 | 241 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 212 |
| 2014 | 249 |
| 2016 | 253 |
| 2017 | 252 |
| 2018 | 252 |
| 2019 | 252 |
| Ел | Халык саны |
| 2020 | 251 |
| 2021 | 256 |
| 2021 | 237 |
| 2022 | 248 |
| 2023 | 254 |
| 2024 | 257 |
# Чөлаган (Бисмил)

Чөлаган (төр. Çölağan) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Бисмил илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Шверин

Шверин — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан коммуна.

# Шверин
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 130,52 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 38 метр биеклектә урнашкан.
# Гальифа

Гальифа (кат. Gallifa) — Испаниянең Барселона провинциясендә урнашкан муниципалитет.

# Гальифа
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 16,3 км² (2016). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 502 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Брусенка

Брусенка — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Сухона елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.

# Брусенка
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020100312103000008916
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103000891
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# (12765) 1993 VA3

(12765) 1993 VA3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (12765) 1993 VA3
## Тарихы

1993 елның 11 ноябрендә С. Уэда, Х. Канэда тарафыннан Кусиро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 VA3» саналган.
# Рәвәт (Кече Инҗәр кушылдыгы)

Рәвәт (Реват) – Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан, Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кече Инҗәр елгасының уң ярыннан 7 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 20 км.

# Рәвәт (Кече Инҗәр кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Сем елгасы, елга башыннан тамагына чаклы. Кече елга бассейны – Агыйдел, елга бассейны – Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010200612111100019706
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111101970
* Бассейн коды – 10.01.02.006
* ГӨ буенча саны – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1
# Вятчиха

Вятчиха — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай крае, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Ануй елгасының сул ярына тамагыннан 184 км өстәрәк кушыла. Елга озынлыгы 20 км.

# Вятчиха
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Бия һәм Катунь елгалары кушылган урындан Барнавыл каласына кадәр, Алей елгасын кетрмичә . Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны, Томь кушылганга кадәр, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010200312115100008535
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115100853
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буенча саны — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1
# Парэчча (Аршанский районы)

Парэчча (белар. Парэчча) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Аршанский районында урнашкан авыл.

# Парэчча (Аршанский районы)
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
# Вальдрах

Вальдрах — Алманиянең Рейнланд-Пфальц җирендә урнашкан коммуна.

# Вальдрах
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 12,46 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 325 метр биеклектә урнашкан.
# Гремии

Гремии (фр. Gremilly) — Франциянең Мёз департаментында урнашкан коммуна.
# 417 ел

    Бу мәкалә ел турында, шулай ук 417 саны турында да мәкаләне карагыз.
1 меңьеллык :
III гасыр — IV гасыр — V гасыр — VI гасыр — VII гасыр :
Хронологик таблица :
417 (дүрт йөз унҗиденче) ел — кәбисә булмаган ел, юлиан тәкъвим буенча дүшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 417 елы, I меңьеллыкның 417 елы, V гасырның 17 елы, V гасырның 2 унъеллыгының 7 елы, 410 елларның 8 елы. 417 елдан бирле 1607 ел үтте.

# 417 ел
## Туулар

Шулай ук карагыз: Төркем:417 елда туганнар

# 417 ел
## Вафатлар

Шулай ук карагыз: Төркем:417 елда вафатлар
# Азаран Блбул

Азаран Блбул, Захи авк-арм.(Զաղի Հավք) шулай ук Азариблбул, Плпюл (арм. Հազարան Բլբուլ-Հայ.(Զաղի Հավք), сүзгә сүз тәрҗемәдә: «мең тавышлы былбыл») — әрмән мифологиясендә табигатьнең, матурлыкның уянучы көчләрен, гаделлекне һәм гаромонияне символлаштыручы бәхет кошы.
Асылында, әрмән мифологиясендә Азаран Блбул феникс кошы аналогы булып тора. Бу ачык каурыйлы кечкенә кош һәрвакыт барысыннан да яңгыравыклырак итеп җырлаган. Азаран Блбулның сихри тавышыннан кахардлар (убырлылар) тарафыннан каргылган хайваннан тормышка кайткан, ә корыган бакчалар, таулар һәм үзәннәр куе үсемлекләр белән капланган булган. Азаран Блбул балаламаган, җирдә бердәнбер булган һәм үзенә тиңнәргә ия булмаган.
Азаран Блбул картлыкка кадәр торгач һәм үзенең якыная торган үлемен сизә башлагач, ул коры һәм җиңел ут каба торган үсемлекләрдән оя корган. Үлем мизгелендә кош оясы белән тулысынча янып беткән, шуннан соң җылы көлдән кечкенә йомры барлыкка килгән, элеккеге Азаран Блбулга охшаган кошчык үсеп чыккан. Борынгы әрмәннәр Азаран Блбул җырлаган урында һәрвакыт бәхет, шатлык һәм мәхәббәт була дип ышанганнар. Азаран Блбулны беркем дә рәнҗетергә яки тотарга тыймаган, чөнки кошны куркытсаң, ул чәчәк атучы үзәннән мәңгегә китәчәк һәм бернинди көчләр дә аны Арарат тау итәгенә кайтара алмаячак.

# Азаран Блбул
## Мәдәнияттә

* Азаран Блбул турында Газарос Агаян тарафыннан язылган әкият мәгълүм — «Азаран Блбул». • Азаран Блбул турында Стефан Зорьян тарафыннан язылган әкият мәгълүм — «Азаран Блбул».
# NGC 7355

NGC 7355 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 7355
## Тарихы

Әлеге галактика 1834 елда инглиз астрономы John Herschel тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 47.5 см (18.7 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
# Курья (Сосьва кушылдыгы)

Курья — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сосьва елгасының уң ярыннан 237 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 13 км.

# Курья (Сосьва кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010502512111200010706
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111201070
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буенча саны — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2
# Алачуа (Флорида)

Алачуа — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан шәһәр.

# Алачуа (Флорида)
## Тарихы

Алачуа шәһәре 1884 елда нигезләнгән.

# Алачуа (Флорида)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 92,454259 км², 90,981265 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 42 метр биеклектә урнашкан.
# Миңлегәрәй I

Миңлегәрәй I (кырымтат. I Meñli Geray, I Менъли Герай, ١ منكلى كراى‎; 1445—1515) — Кырым ханы (1467, 1469—1475, 1478—1515). Гәрәйләр нәселеннән. Кырым ханлыгы нигезлүчесе Хаҗигәрәйнең кече улы. Җирле халкының ярдәменә һәм Кәфәдәге генуя колонистларына таянып, Хаҗигәрәйнең олы улы Нурдәүләтне тәхеттән бәреп төшергән. Хаҗигәрәй дәверендә Кырым ханлыгы Алтын Урда составыннан тәмам чыккан (1441), Миңлегәрәй дәверендә исә ул Төркиядән вассаллык бәйлелеккә эләгә (1475 елдан). Миңлегәрәй Олы Урда ханы Әхмәд һәм аның уллары белән озак вакыт сугыш алып барган, ә 1502 елда ул аны тәмам җимерә. Миңлегәрәй Польшага каршы сугышкан һәм Төркияненң Молдавиягә каршы сугышында катншкан. Хакимлекнең азагында Русиягә берничә мәртәбә яу чапкан.
# Фацина (Ферара)

Фацина — Италиянең Эмилия-Романья төбәге Riva del Po өязендә урнашкан торак пункт.

# Фацина (Ферара)
## Географиясе

Фацина Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Фацина (Ферара)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Ташкөй (Алтыэйлүл)

Ташкөй (төр. Taşköy) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Алтыэйлүл илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Эр-Эркеншвикк

Эр-Эркеншвикк — Алманиянең Төньяк Райн-Вестфалия җирендә урнашкан коммуна.

# Эр-Эркеншвикк
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 38,66 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 72 метр биеклектә урнашкан.
# Старынки (Талачынский районы)

Старынки (белар. Старынкі) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Талачинский районында урнашкан авыл.

# Старынки (Талачынский районы)
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
# Органик химия

Органик химия – күмер тудыргыч кушылмаларын, аларның төзелешен, химик әверелешләрен өйрәнә торган химия бүлеге. Органик матдәләрнең составына, башка элементлар белән беррәттән, һәрвакыт күмер тудыргыч керә. Иң күп кушылмаларны күмер тудыргыч органогеннар белән ясый (H, N, O, S, P).
Органик матдәләр составына, күмер тудыргыч белән беррәттән, еш кына су тудыргыч, әче тудыргыч һәм азот керә; ә инде күкерт, фосфор, галогеннар һәм башка элементлар чагыштырмача сирәк очрый. Билгеле булган органик кушылмалар саны берничә миллион исәпләнә, органик булмаган матдәләрнең саны исә шактый ким. Химик элементлар арасында тик күмер тудыргыч кына шулкадәр күп кушылмалар бирә.
Органик матдәләр барлык үсемлек һәм хайван организмында, димәк, без туклана торган азык (икмәк, ит, яшелчәләр һ. б.) составында да бар, кием тегү өчен материал булып хезмәт итәләр, төрле ягулыклар барлыкка китерәләр. Органик матдәләрне без дару, буягычлар, ашлыкларны корткычлардан саклау чарасы һ. б. сыйфатында файдаланабыз.
Органик матдәләрнең барысы да диярлек янучан һәм җылытканда җиңел таркалалар. Яндырганда күмер тудыргыч (IV) әчемәсе хасил булудан яки кыздырганда матдәнең күмерләнүеннән аның органик кушылмалар рәтенә керүен бик җиңел белергә мөмкин.
Органик һәм органик булмаган матдәләр арасында кискен чик юк. Күмер тудыргыч оксидлары, карбонат кислотасы, аның тозлары һәм кайбер башка матдәләр, үзләрендә күмер тудыргыч булуга карап, органик матдәләр рәтенә керергә тиеш булсалар да, үзлекләре ягыннан шундый типтагы органик булмаган матдәләргә якынрак торалар, һәм аларны, гадәттә, органик булмаган химиядә өйрәнәләр.

# Органик химия
## Органик химиянең фән буларак тууы

Органик матдәләр белән кешеләр инде бик борынгы заманнардан бирле таныш. Безнең бик борынгы бабаларыбыз тукымаларны табигый буяулар белән буяганнар, ашамлык итеп үсемлек һәм терлек майларын, камыш шикәрен файдаланганнар, спиртлы сыеклыкларны әчетеп, серкә алганнар һ. б.
Әмма күмер тудыргыч кушылмалары турындагы фән XIX гасырның беренче яртысында гына барлыкка килә. Моңа кадәр химиядә матдәләрне, килеп чыгуларына карап, өч төркемгә — минераль матдәләргә, үсемлек һәм хайван матдәләренә бүлеп йөрткәннәр һәм аларның һәркайсын аерым өйрәнгәннәр.
Химик анализ методлары камилләшү белән, үсемлекләр һәм хайваннар барлыкка китергән матдәләр составында күмер тудыргыч булу ачыклана. Швеция химигы Я. Берцелиус (1807) тере организмнардан алынган матдәләрне — органик матдәләр, ә аларны өйрәнә торган фәнне органик химия дип атарга тәкъдим итә.
# Монталбано (Ферара)

һәм
Монталбано — Италиянең Эмилия-Романья төбәге Феррара өязендә урнашкан торак пункт.

# Монталбано (Ферара)
## Географиясе

Монталбано Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Монталбано (Ферара)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# NGC 2869

NGC 2869 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 2869
## Тарихы

Әлеге галактика 1886 елда Америка астрономы тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 66.04 см (26 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
# Калинин районы

Калинин районы (рус. Кали́нинский райо́н) — берничә илнең кайбер шәһәрләрендә һәм төбәкләрендә административ һәм муниципаль районнарның исеме Михаил Калинин хөрмәтенә аталган.

# Калинин районы
## Әрмәнстан

* Ташир районы — 1937–1991 елларда Әрмән ССР районы

# Калинин районы
## Русия

* Калинин районы (Тверь өлкәсе)
* Уфаның Калинин районы

# Калинин районы
## Русия
#### Татарстан

* Калинин районы (ru) — 1939–1959 елларда Татарстан АССР районы (үзәге Пучы авылы).
# Гальбьяте

Гальбьяте — Италиянең Ломбардия төбәгендә урнашкан коммуна. Лекко провинциясе составына керә.

# Гальбьяте
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 371 ± 1 метр биеклектә урнашкан. Чивате, Колле-Брианца, Гарлате, Мальграте, Оджоно, Пескате, Вальгрегентино, Анонне-ди-Брианза, Элло, Лекко, Ольджинате һәм Вальмадрера коммуналары белән чиктәш.
# Лопетари

Лопетари — Румыниянең Бузеу жудецында урнашкан авыл. Лопетари (коммуна) коммунасына карый.

# Лопетари
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 460 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Васток (Гомельский районы)

Васток (белар. Васток) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Гомельский районында урнашкан авыл.

# Васток (Гомельский районы)
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# DZIP3

DZIP3 (ингл. DAZ interacting zinc finger protein 3 һәм E3 ubiquitin-protein ligase DZIP3) — аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Петрень (Хунедоара)

Петрень — Румыниянең Хунедоара жудецында урнашкан авыл. Беча (коммуна) коммунасына карый.

# Петрень (Хунедоара)
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 225 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Чургеу (Муреш)

Чургеу — Румыниянең Муреш жудецында урнашкан авыл. Лудуш коммунасына карый.

# Чургеу (Муреш)
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# Наранья (Флорида)

Наранья — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Наранья (Флорида)
## Географиясе

Наранья халык санын алу урыны мәйданы — 4,260914 км², 4,251657 км² (1 апрель 2010). Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 1 метр биеклектә урнашкан.
# HD97674

HD97674 — Кил йолдызлыгында урнашкан A1mA5-A8 спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 7,82 ± 0,01 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.