# Төмән

Төмән (рус. Тюмень, себ.тат. Цимке-тора) — Россиядәге шәһәр, Төмән өлкәсенең һәм шушы өлкәнең Төмән районының үзәге. XIII гасырда татарлар Чыңгы-Тура шәһәренә нигез сала, XVI гасырда кала - Алтын Урданың Төмән олысының башкаласы. Алтын Урдада Туктамыш хан идарә иткән чорда шәһәргә Төмән исеме бирелә. 1495 елда эчке низаг нәтиҗәсендә Чыңгы Тура башкала вазифасын югалта, Мөхәммәд Тайбуга үз ирәген Кашлык - Себер каласына күчерә. 1585 елда рус илбасары Ермак Чыңгы Тура- Төмәнне яндырып басып ала һәм 1586 елда рус ныгытмасына нигез сала.
20 гасырда борынгы татар шәһәре Чыңгы Тура урынында "Төмән" дигән стадион төзелгән, нәтиҗәдә мәдәни катлам кайтусыз югалган.
Халык саны — 581 758 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 604 665 кеше.
2021 елның 21 маеннан ― Хезмәт даны шәһәре.
2022 елда Төзелеш министрлыгы яңа шәһәр цифрлаштыру индексының яңартылган рейтингын бастырды. Тюмен 250 меңнән миллионга кадәр кеше яшәгән иң яхшы өч шәһәргә керде

# Төмән
## География

Көнбатыш Себердә, Түре елгасы (Тубыл кушылдыгы) буенда урнашкан. Пристань, Свердловск тимер юлының төене, «Рощино» халыкара аэропорты бар. Мәскәүгә хәтле 1725 км. Халык исәбе 581 758 кеше (2010).

# Төмән
## География
### Сәгать поясы

Төмән Екатеринбург вакыты (Yekaterinburg Time Zone, YEKT) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +5:00 сәгать тәшкил итә. Мәскәү вакыты белән аермасы +2 сәгатьне тәшкил итә һәм Россиядә MSK+2 итеп күрсәтелә.

# Төмән
## География
### Климат

Төмән климаты :
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 4,0 | 8,6 | 17,2 | 30,7 | 34,9 | 36,2 | 37,5 | 37,4 | 31,2 | 24,1 | 12,8 | 6,0 | 37,5 |
| Уртача максимум, °C | −10,8 | −8,1 | −0,1 | 9,2 | 17,5 | 23,2 | 24,3 | 21,2 | 14,7 | 7,3 | −3,6 | −9,2 | 7,1 |
| Уртача температура, °C | −14,7 | −13,1 | −5,2 | 4,0 | 11,2 | 17,1 | 18,8 | 15,8 | 9,8 | 3,1 | −6,6 | −13,1 | 2,2 |
| Уртача минимум, °C | −18,9 | −17,8 | −10,3 | −1,1 | 5,5 | 11,3 | 13,6 | 11,1 | 5,5 | −0,3 | −10,2 | −16,6 | −2,4 |
| Абсолют минимум, °C | −46 | −43 | −37,8 | −23,9 | −9 | −2,8 | 2,8 | −0,1 | −7 | −26,1 | −37,5 | −46,1 | −46,1 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 24 | 14 | 16 | 23 | 45 | 55 | 87 | 60 | 56 | 39 | 33 | 26 | 478 |

# Төмән
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 83,1%, татарлар — 5,6%, украиннар — 2,0%.

# Төмән
## Эчке бүленеш

* Үзәк районы
* Ленин районы
* Калинин районы
* Көнчыгыш районы

# Төмән
## Икътисад

Машина төзелеше һәм металл эшкәртү (суднолар, приборлар, станоклар ясау, «Нефтемаш» һ.б.), агач эшкәртү, җиңел, азык-төлек сәнәгате үскән. Төмәнне нефтьүткәргечләр кисеп үтә.

# Төмән
## Фән һәм мәгариф

Төмән өлкәсендә нефть һәм газ яткылыклары фәнни оешмаларының үсешенә булышлык ясады. 1990 еллар башында югары уку йортлар һәм гыйльми-тикшеренү институты хезмәткәрләре саны 11,5 мең кешене, ягъни булган кала халкының 10 процентын тәшкил иткән.
Фәнни-тикшеренү һәм проект институтлары: Криосфера институты һәм Төньяктагы җирләрен үзләштерерү проблемалары институты. Гамәли нефть һәм газ комплексына ихтыяҗ юнәлтелә. Алар арасында "Сургутнефть" (Төмән бүлекчәсе), «Газпром проектирование» ҖЧҖнең Төмән бүлекчәсе, Гипротюменнефтегаз, Синицин, Төмәннефтегеофизика (компания "Интеграл"), "Нефтепроект", СибНАЦ, Синететика (ГМС Группасы) лидерлар булып тора.
Белем бирү учреждениеләре:
* Россия Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясе (РАНХиГС) филиалы.
* Төмән индустриаль университеты
* Төмән университеты
* Урал дәүләт тимер юллары университетының Төмән филиалы
* Төмән дәүләт архитектура-төзелеш университеты
* Төмән дәүләт аграр университеты
* Төмән дәүләт медицина университеты

# Төмән
## Шәхесләр

* Владимир Ивочкин (1906-1968), ЯКТЗ директоры.
* Хәнисә Алишина (1953), тел галиме.
* Айгөл Таштимерова, җүдочы.