yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кырлыган

Кырлыган лат. (Epilóbium)- кырлыганчалар семьялыгыннан күпьеллык үлән яки ярымкуаклар ыругы.
"Хан үләне, боланут, иван-чай, кипрей" атамалары да билгеле..

# Кырлыган
## Таралуы

200 гә якын төре билгеле, тропиклардан кала, бөтен Җир шары буйлап таралган. Татарстан территориясендә 9 төре бар. Төкле кырлыган (E. hirsutum), саз кырлыганы (E. palustre), вак чәчәкле кырлыган (E. parviflorum) барлык районнарда да очрый; тимер сабаклы кырлыган (E. adenocaulon), ал чәчәкле кырлыган (E. roseum) һәм башкалар — республикада сирәк очраучы төрләр. Су буйларында, сазлыклы болыннарда, чишмәле сазлыкларда үсә.

# Кырлыган
## Ботаник тасвирлама

15–150 см биеклектәге төкчәле үләнчел үсемлек, озын җир асты һәм җир өсте үсентеле. Яфраклары тасма, ланцетсыман, бөтен, утырма яки кыска сабаклы. Чәчәкләре алсу яки куе кызыл, чук яки башаксыман чәчәк төркемендә. Җимеше — күп орлыклы ачылучан тартмачык. Орлыклары — озын төкчәле бүрекчә. Июнь–сентябрьдә чәчәк ата. Орлыктан үрчи.

# Кырлыган
## Кулланылыш

Төкле кырлыган халык медицинасында бөрештергеч һәм ялкынсынуга каршы чара буларак кулланыла.
Кырлыганның барлык төрләре дә бал бирүче.
Чәй ясауда киң кулланыла..
Кырлыганнан чәй ясау тәртибе
* 1. Кырлыган яфракларын җыеп, кара пакетка салабыз, һавасын чыгарып, пакет авызын кысып бәйлибез, бер сәгатькә кояш астында калдырабыз. Температура +30 градустан да ким булмаска тиеш.
* 2. Кырлыган яфраклары хуш ис таратып юешләнә башлагач, аларны бик әйбәтләп уабыз. Игътибар: бу процесс бик четерекле – никадәр әйбәтрәк усагыз, чәй шулкадәр сыйфатлырак килеп чыгар. Моны ирләр кулы эшләсә, кулайрак булыр.
* 3. Менә хәзер шул үләннәрне эмаль савытка салып, өстен авыр әйбер белән бастырабыз.
* 4. Күпкатлы юеш тастымал белән каплап, ферментлар тәэсирендә әчер өчен 15 сәгатькә җылы урынга куябыз.
* 5. Караңгы яшел төскә кергәч, ферментлар үз эшен эшләгән дигән сүз. Персональ чәй өчен яфракларны турамыйча калдырырга да мөмкин. Ә инде турарга теләсәгез, моны керамик пычак белән башкарырга кирәк.
* 6. Духовканы сүрән утка кабызып, иң астына ике кирпеч куябыз (ул мичне хәтерләтә). Шул кирпечләр өстенә яфраклар түшәлгән калай табаны урнаштырабыз. Һәм шул рәвешле 3 сәгать киптерәбез. Тигез кипсен өчен ара-тирә әйләндереп торырга кирәк.
* 7. Үзебез теләгәнчә шулай ук башка кушылмалар да әзерлибез бу чәйгә – урман җиләге, кара бөрлегән җиләге, кырлыганның чәчәкләре һәм башка төрле үлән, җиләкләр булырга мөмкин.
* 8. Бүләк итәр өчен дә, чәйне саклар өчен дә кечкенә генә капчыклар да тегик инде хәзер. Алар тыгыз киҗе-мамык (хлопчатобумажная ткань) яисә җитен (лен) тукымасыннан булырга тиеш. Ә чыптадан (рогожка), киндер (холст) тукымасыннан тегелгән капчык бик тә үзенчәлекле.
* 9.Әзер чәйне башка ингредиентлар белән катнаштырып, 50 шәр граммлап гадәти чәй фольгасына тутырып, кырыен тегү машинасы белән җөй салабыз да капчыкларга салып куябыз. Кырлыган чәе бер ай дәвамында коры ферментлашу үтәргә тиеш.
* Марина Дмитриева
# Валя-Стилпулуй

Валя-Стилпулуй — Румыниянең Прахова жудецында урнашкан авыл. Тейшань (коммуна) коммунасына карый.

# Валя-Стилпулуй
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# Тарикать

Тарикать (гарәп. طريقة‎ – «юл») — суфилар оешмасы. Суфиларның мистик күнегүләр, дога, зикер һәм күпсанлы гыйбадәтләр һәм аерым йолалар башкару юлы белән үз өсләрендә эшләүләрен һәм «хакыйкать»не табарга тырышуларын таләп-максат иткән фәлсәфи һәм дини-мистик система. Суфичылыкта бик күп төрле тарикатьләр бар, мәсәлән, нәкышбәндия, кадирия, сөхрәвәрдия һ. б. Һәр тарикать башка тарикатьләрдән үзенең мораль-әхлак кагыйдәләре, йолалары, силсиләсе, зикере, вирдләре һ. б. белән аерылып тора.

# Тарикать
## Силсилә

Силсилә — тарикать шәйхләренең остазлык чылбыры шәҗәрәсе. Бер төр тарикатьләрнең буыннар чылбыры хәзрәти Әбүбәкергә, икенчеләренең буыннар чылбыры хәзрәти Галигә, алардан соң барысы да Мөхәммәд пәйгамбәргә барып тоташа. Һәр тарикатьнең үз силсиләсе бар һәм ул суфилар тарафыннан нык хөрмәт ителә. Һәр тарикатьнең горурлыгы булып саналучы силсиләләр язылган әсәрләрне силсиләнамә дип атыйлар.

# Тарикать
## Зикер

Һәр тарикатьнең үз зикер формасы була. Зикер (зикр) — Аллаһны гел искә алып тору, онытмау, шул максаттан Аллаһ исемен яки «Лә илаһе иллаллаһ» дип кабатлап тору. Суфилар ялгыз яки бергәләп җыелып Аллаһ исеме кергән билгеле бер җөмләләрне, вирдләрне кат-кат әйтәләр. Зикер ике төрле була: зикре җәһри һәм зикре һафи.
* Җәһри зикер — кычкырып яки якын-тирәдәге кешеләр ишетерлек итеп ачык тавыш белән әйтелгән зикер. Мондый зикер әйтелгән тарикатьләрне «җәһри тарикатьләре» дип атыйлар (ясәвия, руфаи, кадирия тарикатьләре шундыйлар).
* Һафи зикер — суфи (дәрвиш) үзе генә ишетерлек итеп, пышылдап, яки эчтән генә әйтелгән зикер. Тыныч, яки тавышсыз зикер әйткән тарикатьләрне «һафи тарикатьләре» дип атыйлар (нәкышбәндия, мәламәтия тарикатьләре шундыйлар).

# Тарикать
## Вирд

Һәр тарикатьнең үзенә генә хас вирдләре була. Вирд — көндәлек догалар, укуның билгеле тәртибе һәм вакыты булган аятьләр, хәдисләр, изгеләр сүзеннән гыйбарәт дога яки зикер. Әлеге догалар көннең (кичәнең) билгеле сәгатьләрендә аерым гына яки бергәләп, кычкырып яки тавышсыз (күңелдән, пышылдап) укыла. Һәр суфиның үзенең генә вирды булырга тиеш. Вирд, күпчелек очракта, тарикать сере булып исәпләнгән.

# Тарикать
## Тарикатьләр чоры

Тарикатькә керү белән суфи булу икесе бер. Гадәттә, тарикать исеме аны коручы шәйхнең исеме белән аталып йөртелә. XII— XIII гасырларны галимнәр «тарикатьләр чоры» дип атаганнар. Суфичылыкның зур-зур тармакларына нигез салучыларның, тарикать пирләренең күбесе нәкъ менә шул чорда яшәгәннәр, фикерләре, гыйлемнәре белән тасаувыфны (суфичылыкны) баетканнар, камилләштергәннәр.
# Селце (Ленарт)

Селце — Словениянең Ленарт (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Селце (Ленарт)
## Географиясе

Мәйданы — 5,79 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 368,1 метр биеклектә урнашкан.
# Эшелик (Девэли)

Эшелик (төр. Eşelik) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Кайсери иле Девэли илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Белведере (Виченца)

Белведере — Италиянең Венеция төбәге Тецце-суль-Брента өязендә урнашкан торак пункт.

# Белведере (Виченца)
## Географиясе

Белведере Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Белведере (Виченца)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Бйодос

Бйодос (фр. Biaudos) — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
# Венагранде (Асколи Пичено)

Венагранде — Италиянең Марке төбәге Асколи-Пичено өязендә урнашкан торак пункт.

# Венагранде (Асколи Пичено)
## Географиясе

Венагранде Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Венагранде (Асколи Пичено)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Мерате

Мерате — Италиянең Ломбардия төбәгендә урнашкан коммуна. Лекко провинциясе составына керә.

# Мерате
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 292 ± 1 метр биеклектә урнашкан. Чернуско-Ломбардоне, Имберсаго, Ольджате-Мольгора, Роббьате, Калько, Оснаго, Ронко-Бриантино һәм Монтевеккья коммуналары белән чиктәш.
# Добшице (Бездедовице)

Добшице (чех. Dobšice) — Чехиянең Көньяк Чехия крае Бездедовице районында урнашкан авыл.

# Добшице (Бездедовице)
## Географиясе

Мәйданы — 3,017 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.

# Добшице (Бездедовице)
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Добшице (Бездедовице)
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Добшице (Бездедовице)
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 152 |
| 1880 | 143 |
| 1890 | 155 |
| 1900 | 164 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 150 |
| 1921 | 133 |
| 1930 | 138 |
| 1950 | 96 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 81 |
| 1970 | 57 |
| 1980 | 36 |
| 1991 | 28 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 35 |
| 2011 | 54 |
| 2021 | 51 |
# Лерой (Алабама)

Лерой — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Лерой (Алабама)
## Географиясе

Лерой халык санын алу урыны мәйданы — 31,020902 км², 31,035689 км² (1 апрель 2010), 31,035689 км². Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 167 Фут биеклектә урнашкан.
# Во-сюр-Сен

Во-сюр-Сен (фр. Vaux-sur-Seine) — Франциянең Ивелин департаментында урнашкан коммуна.
# Чокану

Чокану — Румыниянең Арджеш жудецында урнашкан авыл. Димбовичоара (коммуна) коммунасына карый.

# Чокану
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 1176 метр биеклектә урнашкан.
# Вираншеһир

Вираншеһир (төр. Viranşehir) — Төркия Җөмһүриятенең Шанлыурфа иленә караган бер шәһәре.
# Лекаравка

Лекаравка (белар. Лекараўка) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Минский районында урнашкан авыл.

# Лекаравка
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Охо де Агва (Коюка де Каталан)

Охо де Агва — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. Коюка-де-Каталан муниципалитеты составына керә.

# Охо де Агва (Коюка де Каталан)
## Географиясе

Охо де Агва Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.

# Охо де Агва (Коюка де Каталан)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.

# Охо де Агва (Коюка де Каталан)
## Тарихы

Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
# GSC3572-945

GSC3572-945 — Аккош йолдызлыгында урнашкан Am спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 9,21 ± 0,02 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# Шаһбәйли (Агсу)

Шаһбәйли (әзери. Şahbəyli) — Әзербайҗанның Агсу районына караган авыл.
# Сийан-ла-Каскад

Синь (фр. Signes) — Франциянең Вар департаментына караган коммуна.

# Сийан-ла-Каскад
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 133,10 км².
# Зур Таморга

Зур Таморга — Россия территориясеннән ага торган елга. Төмән өлкәсе, Омск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Демьянка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 56 км.

# Зур Таморга
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Иртеш елгасы кушылдыклары бассейны Тубылдан алып Обка койганчы, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010700112115300014385
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115301438
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буенча саны — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3
# 1575 ел

2 меңьеллык :
XIV гасыр — XV гасыр — XVI гасыр — XVII гасыр — XVIII гасыр :
Хронологик таблица :
1575 (бер мең биш йөз җитмеш бишенче) ел — кәбисә булмаган ел, юлиан тәкъвим буенча шимбә көнне башлана. Бу безнең эраның 1575 елы, II меңьеллыкның 575 елы, XVI гасырның 75 елы, XVI гасырның 8 унъеллыгының 5 елы, 1570 елларның 6 елы. 1575 елдан бирле 449 ел үтте.

# 1575 ел
## Туулар

Шулай ук карагыз: Төркем:1575 елда туганнар

# 1575 ел
## Вафатлар

Шулай ук карагыз: Төркем:1575 елда вафатлар
# Герц (үлчәү берәмлеге)

Герц (Гц, Hz) — СИ системасында ешлык үлчәү берәмлеге. Һенрих Һерц хөрмәтенә аталган. $1Hz={\frac {1}{c}}$ Бер герц ул бер секунд эчендә ясалган тибрәнешләр саны.
# Поперечка (Сетовка кушылдыгы)

Поперечка — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга Сетовка елгасының сул ярына тамагыннан 19 км өстәрәк кушыла. Елга озынлыгы 20 км.

# Поперечка (Сетовка кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Катунь елгасы. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010100312115100007678
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115100767
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буенча саны — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1
# Ночница (Ивашковица кушылдыгы)

Ночница — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Ивашковица елгасының сул ярына тамагыннан 5 км өстәрәк кушыла. Елга озынлыгы 10 км.

# Ночница (Ивашковица кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кубен күле һәм Сухона елгасы башыннан Кубен гидротөененә кадәр. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020100112103000005559
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103000555
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Дуймадык (Гүмүшхане)

Дуймадык (төр. Duymadık) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Гүмүшхане иле Гүмүшхане илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Пуерто лос Фреснос (Хенерал Элиодоро Кастильо)

Пуерто лос Фреснос — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. Хенераль-Элиодоро-Кастильо муниципалитеты составына керә.

# Пуерто лос Фреснос (Хенерал Элиодоро Кастильо)
## Географиясе

Пуерто лос Фреснос Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.

# Пуерто лос Фреснос (Хенерал Элиодоро Кастильо)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.

# Пуерто лос Фреснос (Хенерал Элиодоро Кастильо)
## Тарихы

Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
# Антаки

Антаки (рус. Антаки) — Киров өлкәсенең Советск районында урнашкан авыл.

# Антаки
## Климат

Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

# Антаки
## Сәгать поясы

Антаки Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Антаки
## Халык

Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
# Зур Октан

Зур Октан — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Летка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 20 км.

# Зур Октан
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300212111100031617
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111103161
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буенча саны — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1
# Ходеч (Висока)

Ходеч (чех. Chodeč) — Чехиянең Урта Чехия крае Висока районында урнашкан авыл.

# Ходеч (Висока)
## Географиясе

Мәйданы — 3,095 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.

# Ходеч (Висока)
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Ходеч (Висока)
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Ходеч (Висока)
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 193 |
| 1880 | 206 |
| 1890 | 224 |
| 1900 | 223 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 193 |
| 1921 | 171 |
| 1930 | 160 |
| 1950 | 127 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 112 |
| 1970 | 89 |
| 1980 | 71 |
| 1991 | 67 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 53 |
| 2011 | 50 |
| 2021 | 64 |
# Синяк (Тыгын кушылдыгы)

Синяк — Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан биләмәләрендә ага. Елга Тыгын елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.

# Синяк (Тыгын кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010200112111100016786
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111101678
* Бассейн коды — 10.01.02.001
* ГӨ буенча саны — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1
# Виктор Разеев

Виктор Разеев (Виктор Борис улы Разеев, 27 февраль 1954(1954-02-27) (70 яшь), Уфа, БАССР, РСФСР, СССР — , ) — РФ футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), тренер һәм футбол эшлеклесе, «Крылья Советов» кулбы президенты (2010-2011).
# (9065) 1993 FN1

(9065) 1993 FN1 (лат. 1993 FN1) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (9065) 1993 FN1
## Тарихы

1993 елның 25 мартында С. Уэда, Х. Канэда тарафыннан Кусиро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FN1» саналган.
# Райли (кратер)

Райли (лат. Riley) — Венера планетасының 14°06′ к. к. 72°30′ кб. о. координаталары буенча урнашкан, диаметры якынча 20,2 километр озынлыкта булган кратеры.

# Райли (кратер)
## Исеме

Райли кратеры инглиз ботанигы Маргаретта Райли хөрмәтенә аталган.
# Каяз

* Балыклар порталы
* Зоология порталы
Каяз (лат. Barbus barbus) — карплылар гаиләсенә кергән балык. Европа суларында таралган.
# Вечерд

Вечерд — Румыниянең Сибиу жудецында урнашкан авыл. Биргиш (коммуна) коммунасына карый.

# Вечерд
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 435 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# (7228) MacGillivray

(7228) MacGillivray (лат. MacGillivray) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (7228) MacGillivray
## Тарихы

1985 елның 15 апрелендә Эдвард Боуэлл тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1985 GO» саналган.
# Хоэнвайлер

Хоэнвайлер — Австриянең Форарльберг федераль җирендә урнашкан коммуна. Брегенц округы составына керә.

# Хоэнвайлер
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 503 метр биеклектә урнашкан. Хёрбранц һәм Мёггерс коммуналары белән чиктәш.
# Едиз (Сиверек)

Едиз (төр. Ediz) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Шанлыурфа иле Сиверек илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# NGC 1724

NGC 1724 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 1724
## Тарихы

Әлеге галактика 1864 елда Алмания астрономы тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 10.16 см (4 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
# Есаулка (Ница кушылдыгы)

Есаулка — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Ница елгасының сул ярына тамагыннан 202 км өстәрәк кушыла. Елга озынлыгы 24 км.

# Есаулка (Ница кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ница елгасы Реж һәм Нейва елгалары кушылган урынган тамагына кадәр. Кече елга бассейны — Тобол, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010501912111200006944
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200694
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буенча саны — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2
# Нур-Солтан (ханбикә)

Нур-Солтан яки Нурсолтан (1519 үлгән) (نور سلطان) - Казан һәм Кырым ханбикәсе, хаҗи. Алтын Урда ханы Әхмәт хакимлек чорындагы бәкләрибәк Тимер кызы. Атасы Тимер ногай татарларыннан чыга.
Казан ханы Хәлилнең хатыны, Хәлил үлгәннән соң Казан ханы Ибраһимның хатыны. Соңрак Кырым ханы Миңлегәрәй хатыны. Казан ханнары Мөхәммәт-Әмин һәм Габдел-Латыйф һәм Казан ханбикәсе Гәүһәршат әнисе.

# Нур-Солтан (ханбикә)
## Тормыш

Фараз буенча Нур-Солтан 1451 елда дөньяга килә.
1466 елда 15 яшьлек Нур-Солтан Казан ханы Хәлилгә кияүгә чыга, бер елдан соң Хәлил көтмәгәндә үлә.
1467 елда Хәлилнең энесе Ибраһим Казан тәхетенә утыра. "Бертуганыңның хатыннары - синең хатыннарың, ә балалары - синең балалары була" дигән борынгы төрки гадәт буенча Нур-Солтан Ибраһимның хатыны була.
Казан ханы Ибраһимның хатыны Фатыймә Шаһ-Солтан һәм өч улы булуга карамастан, ике елдан нәкъ Нур-Солтан өлкән хатын булып санала башлый. Нур-Солтан Ибраһимга ике варис таба: киләчәк Казан ханнары - Мөхәммәт-Әмин һәм Габдел-Латыйф, шулай ук кызы - Казан ханлыгының күренекле эшлеклесе, ханбикә Гәүһәршат.
1479 елда Казан ханы Ибраһим үлә. Казан аксөякләле ике фиркагә бүленә, беренче фирка буенча Казан тәхетендә Ибраһим хан һәм Фатыймә өлкән улы Илһам, ә икенче фирка буенча - Ибраһим хан һәм Нур-Солтан өлкән улы 10 яшьлек Мөхәммәт-Әмин утырырга тиеш дип саныйлар. Нәтиҗәдә Илһам - Казан ханы була дип карар ителә.
1479 елда Ибраһим һәм Фатыймә улы Илһам хан Казан тәхетендә утырганнан соң, Нур-Солтан балалары белән Казаннан китәргә мәҗбүр була. Нур-Солтан өлкән улы Мөхәммәт-Әминне Мәскәү кенәзе Иван III хезмәтенә җибәрә, ә кече улы Габдел-Латыйфны үзендә калдыра.
1469 елдан Мәскәү кенәзе Иван III һәм Нур-Солтан уртак тел табып, бер-берсенә дусларча карый, һәм Иван III Нур-Солтан улына булышырга башлый, хәттә Ливония сугышында Мөхәммәт-Әминне Мәскәү гаскәренең башлыгы итеп билгели һәм Кашира шәһәрен бүләк итә.
Үзе Нур-Солтан кече улы Габдел-Латыйф белән Кырымда яшәгән туганнарга бара. Зирәк, белемле Нур-Солтан Иван III белән хатлар языша, хәйрияче, матур хатын булып Кырымда дан казана. Кырым ханы Миңлегәрәй еш Тимер Маңгытка кунакка бара һәм 1486 елда Нур-Солтанга өйләнеп, өлкән хатын итеп ясый.
1486 елдан Нур-Солтан Кырым ханбикәсе була, Бакчасарайда Ашлама Сараенда һәм Дәүләт Сараенда яши, тышкы сәясәттә актив катнаша, Мәскәү кенәзе һәм Госманлы солтаны Бәязед белән хат языша.
1492 елда Нур-Солтан тәэсирендә Миңлегәрәй өлкән кызы Әйшә Госманлы империясенең варисы Селимгә кияүгә чыга, аның улы - мәшһүр Сөләйман I була.
1494-1495 елларда Нур-Солтан Шәрекъ буйлап зуп сәфәр кыла: абые Хөсәен белән Гарәбстанда, Мисырда, Мәккәдә, Мәдинәдә булып, хаҗ ясый. Хаҗдан кайтып, Иван III гә хаҗ кылган атны бүләк итеп җибәрә. Иван III Нур-Солтан улларына Казан тәхетендә утырырга булышуны вәгъдә бирә.
1510-1511 елда Нур-Солтан үги малае Сәхиб-Гәрәй белән Мәскәүгә һәм Казанга сәфәр ясый, үз уллары белән күрешә. Сәфәр нәтиҗәсендә Кырым, Казан һәм Мәскәү арасында солых килешүе имзалана. Әлеге килешү Кырым белән 1513 елга кадәр, Казан белән 1519 елга кадәр бозылмый.
Нур-Солтан, аның кызы Гәүһәршат һәм Сөембикә - күренекле хатын-кыз сәясәтчеләр, ханбикәләр булып татар тарихында кергән.