yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чечня Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте

Чечня Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте (чеч. Нохчийн Республикин Бусалбан син урхалладар, рус. Духовное управление мусульман Чеченской Республики) ― Грозныйда урнашкан үзәкләштерелгән дини оешма. Чечняда теркәлгән җирле мөселман дини оешмаларын берләштерә. Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәгенә керә.

# Чечня Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте
## Тарих

Төньяк Кавказ мөселманнарының Диния нәзарәте башлыгы мөфти Мәхмүд Геккиев 1989 елның маенда отставкага киткән. Бу отставка Төньяк Кавказ мөселманнары Диния нәзарәтеның таркалуына һәм Төньяк Кавказ республикаларында аерым дини идарәләр барлыкка килүгә китергән. 1990 елда, Төньяк Кавказ мөселманнары Диния нәзарәте таркалу сәбәпле, Шахид хаҗи Газабаев җитәкчелегендә Чечен-Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте (ДУМ ЧИР) оештырылган. 1991 елда бәйсез Чечня Республикасы (Нохчийчо) игълан ителгәннән соң, Грозныйда узган корылтайда Чечен-Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте Чечня Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте (рус. ДУМ ЧР) итеп үзгәртелгән. Беренче мөфти ― Магомед-Башир Арсанукаев (1913—1997).
1992 елның 1 мартында параллель мөфтият — «Чечня Республикасының ислам үзәге» (рус. «Исламский центр Чеченской Республики») оештырылган, шул ук вакытта Чечня Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте (ДУМ ЧР) таратылган дип игълан ителгән. Хөкүмәт мөфти Арсанукаевны оппозициягә булышлыкта гаепләп, ЧР МДНны тарату турында карар чыгарган. Мөфтият буйсынмаган һәм хакимият тарафыннан мәгълүмат блокадасы шартларында эшчәнлеген дәвам иттергән.
1995 елда мөфти итеп кадыйрия суфи тарикатена караган, ваһһабичылыкның килешмәүчән дошманы Әхмәт Кадыйров сайланган. 1998 елда ул Грозныйда ваһһабичылыкны хөкем иткән Төньяк Кавказ мөселманнарының вәкиллекле конгрессын үткәрүне оештырган, шулай ук Төньяк Кавказ республикаларының традицион дини нәзарәтләрен берләштергән Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәген (рус. КЦМСК) булдыру инициаторы булган.
1999 елның августында, Басаев боевикларының Дагстанга керүеннән соң, Әхмәт Кадыйров Президент Масхадовтан ваһһабичылыкны тыю, аның барлык чит ил пропагандистларын куып чыгару һәм Басаевны судка бирүне таләп иткән. Икенче чечен сугышы башлану белән Әхмәт Кадыйров Россиягә каршы җиһад игълан итүдән баш тарткан, моның өчен Масхадов аны отставкага җибәргән. Диния нәзарәте моның белән килешмәгән. Сепаратистларның шәригать суды Кадыйровны читтән торып үлем җәзасына хөкем иткән.
2000 елның 12 июлендә Россия Президенты Әхмәт Кадыйровны Чечня Республикасының вакытлы администрациясе башлыгы итеп билгеләгән. Яңа мөфти итеп Кадыйровның көрәштәше Әхмәд Шамаев сайланган, ул Дагстан халкы алдында рәсми рәвештә гафу үтенгән.
Әхмәт Кадыйров үтерелгәннән соң ЧР МДН мәҗлесе 2004 елның июлендә «Масхадов, Басаев һәм аларның кешеләренә илаһи каргыш» салганын игълан иткән.
2012 елның апрелендә ЧР МДН вакытлыча Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге составыннан чыга. Алга таба исә ЧР мөфтияте Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге составында лидерларның берсе була, Чечня мөфтие гадәттә Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге Рәисенең беренче урынбасары вазыйфасын башкара.
# Зәйнәп Байгилдиева

Зәйнәп Шәриф кызы Байгилдиева (1910, Россия империясе, Пенза губернасы, Инсар өязе, Татар Пешләсе — 2002, Казан) — музей хезмәткәре, әдәбият тарихы белгече.1948 — 1967 елларда Татарстан АССР Дәүләт музееның фәнни хезмәткәре. Язучы Шәриф Камалның кызы.

# Зәйнәп Байгилдиева
## Тәрҗемәи хәле

Зәйнәп Байгилдиева татар язучысы Шәриф Камал (Байгилдиев) гаиләсендә 1910 елда Татар Пешләсе авылында туа. Шул ук елны Байгилдиевләр гаиләсе Ырынбур шәһәренә күчеп китә. Монда Шәриф Камал «Вакыт» газетасы басмаханәсендә эшли башлый. Зәйнәп шушы шәһәрдә үсә һәм башлангыч белемне үзләштерә.
1925 елда гаилә Казанга күчеп урнаша. Ун еллык белемне Зәйнәп Мулланур Вахитов исемендәге 1 санлы тәҗрибә мәктәбендә ала. 1931 елны мәктәпне тәмамлап, Казан химия-технология институтына укырга керә. Югары белем алуын 1937 елда тәмамлый.
1937 елдан 1942 елга кадәр ул Казанның 1 нче җылылык электр үзәгендә химик вазыйфасында эшли. 1948 елның 25 июненнән рәсми рәвештә Татарстан АССР Дәүләт музееның әдәбият бүлегендә фәнни хезмәткәр булып эшли башлый. Музейда ул 1967 елга кадәр хезмәт итә.
# Пашат

Пашат (Пошатово) — Түбән Новгород өлкәсенең Кызыл Октябрь районында урнашкан торак пункт.

# Пашат
## Тарих

Октябрь инкыйлабына кадәр Түбән Новгород губернасының Сергач өязенә караган.

# Пашат
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 94,2%, руслар — 3,5%, чуашлар — 1,4%.

# Пашат
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Марат Каюмов (1937―2006), агроном, фән докторы, профессор.
# Ле-Женетт

Ле-Женетт (фр. Les Genettes) — Франциянең Орн департаментында урнашкан коммуна.
# Россия Федерациясе субьектларының КПҮИ күрсәткечләре

Астагысы РФ субъектларының Кеше потенциалы үсеше индексы күрсәткече буенча 2009 елгы исемлеге.
| Урын | Федерация субъекты | 2009 КПҮИ |
| Кеше потенциалы үсеше бик югары дәрәҗәдә ||||
| 1 | Мәскәү | 0.964 |
| 2 | Санкт-Петербург | 0.904 |
| Кеше потенциалы үсеше югары дәрәҗәдә ||||
| 3 | Төмән өлкәсе | 0.882 |
| 4 | Татарстан Республикасы | 0.864 |
| 5 | Сахалин өлкәсе | 0.855 |
| 6 | Белгород өлкәсе | 0.852 |
| 7 | Тум өлкәсе | 0.850 |
| | Россия (тулаем) | 0.840 |
| 8 | Саха (Якутия) Республикасы | 0.836 |
| 9 | Красноярск крае | 0.834 |
| 10 | Омск өлкәсе | 0.834 |
| 11 | Коми Республикасы | 0.832 |
| 12 | Ырынбур өлкәсе | 0.831 |
| 13 | Липецк өлкәсе | 0.829 |
| 14 | Архангельск өлкәсе | 0.828 |
| 15 | Свердловск өлкәсе | 0.828 |
| 16 | Калининград өлкәсе | 0.828 |
| 17 | Новосибирск өлкәсе | 0.828 |
| 18 | Башкортстан Республикасы | 0.827 |
| 19 | Чиләбе өлкәсе | 0.826 |
| 20 | Самар өлкәсе | 0.825 |
| 21 | Курск өлкәсе | 0.823 |
| 22 | Удмурт Республикасы | 0.823 |
| 23 | Ярославль өлкәсе | 0.823 |
| 24 | Волгоград өлкәсе | 0.821 |
| 25 | Сарытау өлкәсе | 0.820 |
| 26 | Мәскәү өлкәсе | 0.820 |
| 27 | Түбән Новгород өлкәсе | 0.818 |
| 28 | Ростов өлкәсе | 0.818 |
| 29 | Воронеж өлкәсе | 0.817 |
| 30 | Магадан өлкәсе | 0.817 |
| 31 | Пермь крае | 0.817 |
| 32 | Орел өлкәсе | 0.815 |
| 33 | Калининград өлкәсе | 0.812 |
| 34 | Кемерово өлкәсе | 0.812 |
| 35 | Төньяк Осетия — Алания Республикасы | 0.812 |
| 36 | Калуга өлкәсе | 0.811 |
| 37 | Иркутск өлкәсе | 0.811 |
| 38 | Волгоград өлкәсе | 0.810 |
| 39 | Чуаш Республикасы | 0.810 |
| 40 | Дагстан Республикасы | 0.810 |
| 41 | Мордовия Республикасы | 0.809 |
| 42 | Мурманск өлкәсе | 0.809 |
| 43 | Чукотка автономияле округы | 0.809 |
| 44 | Хакасия Республикасы | 0.809 |
| 45 | Әстерхан өлкәсе | 0.808 |
| 46 | Сембер өлкәсе | 0.807 |
| 47 | Рязань өлкәсе | 0.807 |
| 48 | Пенза өлкәсе | 0.806 |
| 49 | Ленинград өлкәсе | 0.805 |
| 50 | Тамбов өлкәсе | 0.804 |
| 51 | Хабарау крае | 0.804 |
| 52 | Диңгез буе крае | 0.804 |
| 53 | Ставрополь крае | 0.801 |
| 54 | Карачай-Чиркәс Республикасы | 0.800 |
| 55 | Тула өлкәсе | 0.800 |
| Кеше потенциалы үсеше уртача дәрәҗәдә ||||
| 56 | Карелия Республикасы | 0.799 |
| 57 | Новгород өлкәсе | 0.798 |
| 58 | Камчатка крае | 0.798 |
| 59 | Алтай крае | 0.796 |
| 60 | Корган өлкәсе | 0.796 |
| 61 | Адыгея Республикасы | 0.795 |
| 62 | Смоленск өлкәсе | 0.795 |
| 63 | Владимир өлкәсе | 0.795 |
| 64 | Киров өлкәсе | 0.792 |
| 65 | Кострома өлкәсе | 0.792 |
| 66 | Бүрәтия Республикасы | 0.791 |
| 67 | Брянск өлкәсе | 0.791 |
| 68 | Амур өлкәсе | 0.789 |
| 69 | Тверь өлкәсе | 0.789 |
| 70 | Кабарда-Балкар Республикасы | 0.788 |
| 71 | Мари Ил Республикасы | 0.788 |
| 72 | Калмыкия Республикасы | 0.782 |
| 73 | Байкал арты крае | 0.782 |
| 74 | Иваново өлкәсе | 0.776 |
| 75 | Псков өлкәсе | 0.772 |
| 76 | Чечен Республикасы | 0.765 |
| 77 | Алтай Республикасы | 0.763 |
| 78 | Ингушетия Республикасы | 0.762 |
| 79 | Яһүд автономияле өлкәсе | 0.762 |
| 80 | Тыва Республикасы | 0.732 |
# Юлесола

Юлесола (чирм. Йӱлесола, рус. Юлесола) — Мари Илнең Морке районында урнашкан авыл.

# Юлесола
## Сәгать поясы

Юлесола Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Юлесола
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (82,8%), руслар (17,2%).
# Лирон Хәмидуллин

Лирон Хәмидуллин — татар язучысы, тәрҗемәче, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1977 елдан). Тукай премиясе лауреаты (2020).

# Лирон Хәмидуллин
## Тормыш юлы

Ул Сембер өлкәсенең Яңа Малыклы районы Иске Төгәлбуга авылында туа. Ырынбур өлкәсенең Яңа Сергиевка районы, Искеавыл (Иске Белогор) мәктәбендә җиде класс тәмамлаганнан соң, тимер юл техникумында укый, 1951—1954 елларда армиядә хезмәт итә. Аннан кайткач, Орск шәһәрендә тимер юл участогы бригадиры, соңрак өлкән мастер була. 1961 елдан Казанда яши. Башта — Трамвай-троллейбус идарәсендә, 1967—1982 елларда СССР Әдәби фондының Татарстан бүлеге директоры булып эшли.

# Лирон Хәмидуллин
## Иҗат

Лирон Хәмидуллин әдәбиятка 60нчы елларда килә. Әдәби җәмәгатьчелек аның «Юлда» дигән хикәяләр җыентыгын һәм «Дала иртәсе» дигән повестен җылы кабул итә. Ул озак еллар тәрҗемә өлкәсендә эшли: үзбәк язучысы Ә.Мохтарның — «Чинар» романын, казакъ язучысы Ә. Әлимҗановның — «Отрар хатирәсе» дигән китабын, В. Быковның «Обелиск» һәм «Дожить до рассвета» дигән повестьларын татарчага тәрҗемә итә.
Лирон аганың иҗатында шагыйрь һәм җәмәгать эшлеклесе Закир Рәмиев, драматург Мирхәйдәр Фәйзи, тарихчы һәм әдәбиятчы Габделбари Баттал, татар телле беренче газета-журналлар нашире һәм җырчы Камил Мотыйгый, фабрикант Акчуриннар нәселе һ.б. мәшһүр затлар турында даими һәм вакытлы матбугатта дөнья күрә килгән библиографик һәм фәнни-популяр хезмәтләре зур урын биләп тора.

# Лирон Хәмидуллин
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2019 ел — ТР язучылар берлегенең Җамал Вәлиди исемендәге әдәби премиясе
* 2020 ел — Тукай премиясе — «Дәрдмәнд», «Буранлы төндә», «Офыктагы аҗаган» китаплары өчен»

# Лирон Хәмидуллин
## Гаиләсе

Хатыны Дания. Балалары: улы Булат, кызы Зөһрә; оныклары Мансур, Таһир.
# Ишбаш

Ишбаш (чуаш. Çĕнĕ Ишпуç, рус. Новое Ишино) — Чуашстанның Янтык районына керә торган авыл.

# Ишбаш
## Тарих

Беренче тапкыр 1710 елда искә алына. Бу вакытта Казан губернасы Чуел өязе составында була.
1920—1921 елларда — Чуаш автоном өлкәсе, 1929 елга кадәр — ТАССРның Кайбыч районы составында була, ә 1929 елның 9 апрелендә Чуаш АССРга кертелә.

# Ишбаш
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 283 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).
# Лаштедт

Лаштедт — Алманиянең Түбән Саксония җирендә урнашкан коммуна.

# Лаштедт
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 43,6 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 97 метр биеклектә урнашкан.
# Семён Тимошенко

Семён Константи́н улы Тимоше́нко (рус. Семён Константи́нович Тимоше́нко, 4 февраль [18 февраль] 1895, Фурманка, Бессарабия губернасы, Россия империясе — 31 март 1970, Мәскәү) — совет гаскәр башлыгы, Советлар Берлеге Маршалы (1940), дважды Герой Советского Союза (1940. 1965). ССРБ саклану халык комиссары (май 1940 — июль 1941).

# Семён Тимошенко
## Тәрҗемәи хәл
### Балачак һәм яшьлек

Семён Тимошенко 1895 елның 18 февралендә Бессарабия губернасы Аккирмән өязенең Фурманка авылында (хәзергеУкраинаның Одесса өлкәсенең Килий районына карый торган Фурманка авылы) Константин Гаврил улы Тимошенконың (1925 елны вафат булган) крестьян гаиләсендә туган. Украин. Авыл мәктәбен тәмамлаган.

# Семён Тимошенко
## Тәрҗемәи хәл
### Беренче Бөтендөнья сугышы

1914 елның декабрендә гаскәргә алынган. 1915 елны полк һәм үрнәк пулеметчылар мәктәбен тәмамлаган. Беренче бөтендөнья сугышында катнашкан, 4-нче кавалерия дивизиясендә Көньяк-Көнбатыш һәм Көнбатыш фронтларында пулемётчик булып сугышкан. Батырларча хезмәте өчен Георгий Тәресе ордены (солдат «Егорий») өч дәрәҗәләр белән бүләкләнгән.

# Семён Тимошенко
## Тәрҗемәи хәл
### Ватандашлар сугышы

ЭККАдә 1918 елдан. Взвод һәм эскадрон командиры булган.
# Яңа Кушниково

Яңа Кушниково (чуаш. Ҫӗнӗ Кушник, рус. Новое Кушниково) — Чуашстанның Мария Посады районында урнашкан авыл.

# Яңа Кушниково
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Яңа Кушниково
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 33 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны руслар (100%) алып тора.
# Лашчы Таяба

Лашчы Таяба (чуаш. Лаç Таяпа, рус. Лащ-Таяба ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

# Лашчы Таяба
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 845 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (99,70%).
# Хәдичә Сөнгатьзадә

Хәдичә Сөнгатьзадә — шагыйрә һәм мөгаллимә (чын фамилиясе Сәйфетдинова-Шаммасова).

# Хәдичә Сөнгатьзадә
## Тәрҗемәи хәл

Х.Сөнгатьзадә 1875 елда Самара губернасының Ставрополь өязендәге (хәзер Сембер өлкәсенең Чардаклы районы) Татар Колмаеры (шагыйрәнең китапларында: Олугь Колмаер, Зур Колмаер) авылындагы мулла гаиләсендә туа.
Башлангыч белемне әнисеннән ала. Соңыннан үзлегеннән укып, 15 яшеннән 50 яшенә кадәр туган авылының икенче мәхәлләсендә мөгаллимә булып эшли, зур хөрмәт казана. Ул күп гәҗит һәм журналлар яздырып ала, бай китапханәгә ия була. Х.Сөнгатьзадәнең әдәби иҗат эше белән кайчан шөгыльләнә башлавы мәгълүм түгел. XX гасыр башы көндәлек татар матбугатында да бу имза белән басылган шигырьләр күренми. Аны шагыйрә итеп таныткан илледән артык шигыре «Кызлар бакчасы, яки Һәмширәләремә тәзкирәм» (1913) һәм «Таң җиле» (1914) исемле китапларында басылып чыккан.
Х.Сөнгатьзадә әсәрләре борчулы кичерешләр белән сугарылган. Ул тирә-яктагы тормыш күренешләренә ризасызлык белдерә. Татар милләтенең шул чордагы язмышы мәсьәләсенә бигрәк тә еш мөрәҗәгать итеп, шагыйрә көнчелек, наданлык, гаугачыллык кебек күренешләргә каршы чыга, милләтнең абруен күтәрү, якты киләчәккә бару юлында гыйлемнең, яхшы әхлакның әһәмиятен әйтә.
Шагыйрә иҗатында татар хатын-кызларының ирләр белән тигез хокуклы булуга омтылышы да шактый киң чагылыш таба. Ул хатын-кызларны уянырга, намуслы, гыйлемле, тырыш булырга чакыра, кешеләр арасында матур әхлакка корылган мөнәсәбәтләрне яклап яза, саф, романтик мәхәббәтне олылый.
Тукайны кошка тиңләгән Х.Сөнгатьзадә, халык шагыйренең вакытсыз үлемен тирәнтен кичереп, «Наме үлмәс (исеме үлмәс)» дигән шигырь яза.
Шагыйрә вакытлы матбугат битләрендә хатын-кыз азатлыгы мәсьәләләрен яктырткан публицистик мәкаләләре белән дә чыгыш ясаган. Ире Шаммасов Гариф Нәсретдин улы (1869-1837) - мулла, репрессия корбаны, 1937 елда НКВД карары белән атып үтерелә. Х.Сөнгатьзадә 1949 елның 9 маенда вафат булган.

# Хәдичә Сөнгатьзадә
## Библиография

* Кызлар бакчасы, яки Һәмширәләренә тәзкирәм / Олугъ Колмаерда 2 нче мәхәлләдә мөгаллимә Сөнгатьзадә Хәдичә ханым тарафыннан иншад ителде .- Казан, 1913.-40 6.
* Таң җиле / Мөәллифәсе: Зур Колмаерда мөгаллимә Сөнгатьзадә Хәдичә.-Казан: Кәримовлар, 1914.-32 6.
# Кече Чак

Кече Чак (чуаш. Кӗҫӗн Чак, рус. Малые Чаки) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан авыл.

# Кече Чак
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Кече Чак
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 122 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (96%) алып тора.
# Иоганн Георг Вилле

Иоганн Георг Вилле (немец телендә: Johann Georg Wille, француз телендә: Jean-Georges Wille}}; 1715 елның 5 ноябре, Гисен янында Дюнсберг — 5 апреля 1808 елның 5 апреле , Париж) — француз һәм немец рәсем ясаучысы һәм бакыр буенча гравёры.

# Иоганн Георг Вилле
## Тормышы һәм иҗаты

Вилле туган ягында беренче өйрәнгән һөнәр – китап басу эше булган. Аннан соң, Страсбургта бакыр буенча гравёр Георг Фридрих Шмидт белән танышып Вилле аның белән Парижга килгән һәм анда Гиацинт Ригодан рәсем ясауга һәм гравюрага өйрәнгән. Парижда киләчәк рәссам rue de l’Observance-та, Медицина мәктәбе янында фәйләсуф һәм язучы Дени Дидроның күршесе булган. Вилленың беренче мәгълүм эше маршал Бель-Ильнең портреты булган. Рәссам гравюраларын аңа замандаш осталар картиналары буенча да, үткәннең живописецлары (мәсәлән, Герард Терборх, Габриель Метсю һ.б.) әсәрләре буенча да барлыкка китергән.
Вилле француз короле Людовик XV, Пруссия короле Фридрих II һәм Дания короле Фредерик V-нең сарай яны гравёры булган. 1746 елда ул берникадәр вакытка Германиягә кайткан, әмма 1747 елда инде янә Парижда торган һәм эшләгән. Гәрчә Наполеон Бонапарт хөкеме елларында Виллега Шәрәфле легион Ордены кавалеры (Reiter) дәрәҗәсе бирелсә дә һәм оста Француз институты әгъзаларына кабул ителсә дә, Бөек француз инкыйлабыннан соң ул фәкыйрьлектә торган. Өйрәнчекләре күп булган; алар арасында: Жан-Жак Авриль, Адриан Цинг, Иоганн-Георг Прейслер, И. Клаубер, Ф. фон Кобель, Г. М. Краус, И. Г. Мюллер, Я. М. Шмутцер.
И. Г. Вилленың улы, Пьер-Александр Вилль шулай ук мәшһүр рәссам булган.
# Äli Xamenei

Äli Xamenei yä Säyed Äli Xösäini Xamenei (farsı سید علی حسینی خامنه‌ای‎ , әзери. سید علی حسینی خامنه‌ای / Seyyid Əli Hüseyni Xamenei) - (1939, Mäşhäd) - İrannıñ Yuğarı citäkçese (Rahbar) 1989 yıldan, İran prezidentı (1981-1989), Ruhallah Xomeyni yaqın köräştäşe.

# Äli Xamenei
## Tärcemäi xäl

Äli Xösäini Xamenei 1939 yılda Mäşhäd şähärendä tuğan, äzärbaycan millätennän. Säyed ıruğınnan çığa.
1957 yılda Kum şähärendä Ruhallah Xomeyni belän tanışa.
1964 yılda Bircänd qalasında qulğa alına.
1963-1975 yılda 5 tapqır törmägä elägä.
1979 yılğı İran İslam inqıylabında aktiv qatnaşa.
1979 yıldan Comğa namazı citäkçese.
1981 yılda partizan oyışması anı ütermäkçe bula.
1985 yılda prezident itep saylanğan.
1989 yılda İslam inqıylabı citäkçese Ruhallah Xomeyni ülgännän soñ İran Yuğarı citäkçese bulıp saylana.

# Äli Xamenei
## Qaraşlar

Äli Xamenei AQŞ imperiäçel säyäsäten tänqitli, ayıruça İzrailne yaqlaw öçen, häm Ğiraqqa qarşı höcüme öçen.
Ayätallah Xamenei İzrail qanunsız basıp aluçı rejimğa bularaq qarıy.
Fälästin bäysezlegen häm qorallı köräşne yaqlıy.
# Эрдни Чавлинов

Эрдни Чавлинов, Эрдни Зулаевич Чавлинов (калм. Эрднь Зулаевич Чавлинов, 1987 елның 14 июле, СССР, РСФСР, Калмык АССР, Кетченер районы, Шатта) ― музыкант, Татарстан Республикасы керәшеннәрнең «Бәрмәнчек» дәүләт фольклор ансамбле баш дирижеры (2008 елдан), «Кадим Әлмәт» этник музыка ансамбле сәнгать җитәкчесе (2021 елдан). Казан дәүләт консерваториясе укытучысы (2022 елдан). Татарстан Республикасының Атказанган артисты (2020).

# Эрдни Чавлинов
## Тәрҗемәи хәле

1987 елның 14 июлендә Калмык АССР Кетченер районы Шатта бистәсендә туган. Әнисе Ирина Санджиевна ― Шатта мәктәбендә биология укытучысы, әтисе Зула Богаевич ― механизатор. Гаиләдә апасы Кермен ― педагог, абыйсы Джангар ― Калмык дәүләт университеты магистры.
Балачактан ук Эрдни иҗади шәхес булып үсә: җырлый, бии, рәсем ясый һәм шигырьләр укый. Кетченер гимназиясендә һәм балалар музыка мәктәбендә, Элиста сәнгать училищесы каршындагы сәләтле балалар өчен мәктәп-студиядә, Элиста сәнгать училищесында укыган. Калмыкиянең «Ойраты» Дәүләт бию театрында эшләгән.
2005―2007 елларда Улан-Батор шәһәрендә Монголия Кораллы көчләренең академия җыр һәм бию ансамблендә стажировка үткән.
2007 елда П. О. Чонкушов исемендәге Элиста сәнгать училищесын (хәзер көллият), 2012 елда Н. Г. Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаган (профессор Г. Ф. Мөхәммәттдинова классы). Казан шәһәренең 21нче балалар музыка мәктәбендә гитара классы буенча укыткан.
2008 елда, нигезләнгән көненнән башлап, сәнгать белеме кандидаты Геннадий Макаров тарафыннан Татарстан Республикасы керәшеннәрнең «Бәрмәнчек» дәүләт фольклор ансамбленә эшкә чакырыла, оркестр артисты буларак чыгыш ясый. 2012 елдан ― ансамбльнең оркестр төркеменең баш дирижеры. Баш дирижер җитәкчелегендә «Бәрмәнчек» ансамбленең оркестр төркемендә халык җырларының элек киң тамашачылар даирәсенә билгеле булмаган уникаль эшкәртмәләре барлыкка килә.
2021 елда «Татнефть» хәйрия фонды тарафыннан төбәкнең борынгы музыкаль мәдәниятен торгызу һәм популярлаштыру максатыннан «Әлмәт» иҗтимагый үзәгендә оештырылган «Кадим Әлмәт» этник музыка ансамбле сәнгать җитәкчесе. Әлеге ансамбль ― Россия Russian World Music Awards 2022 этник музыка премиясенең «Иң яхшы аутентик проект» номинациясендә җиңүчесе. Ансамбль музыкантларының концерт репертуары Э. Чавлинов аранжировкалары белән тәкъдим ителә.
2022 елдан Казан консерваториясенең татар музыкасы кафедрасында укыта, традицион кыллы-чиртмә уен кораллары (домра, гөслә) классын алып бара.
100 дән артык татар халык җырларын һәм көйләрен инструментовкалау, аранжировкалау һәм эшкәртмәләр авторы (мәсәлән, «Ком бураны», «Кәләй урамнары» һ. б.).

# Эрдни Чавлинов
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* Бөтенроссия һәм халыкара конкурслар лауреаты.
* 2013 ― Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгының «Мәдәнияттәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе
* 2020 ― Татарстан Республикасының Атказанган артисты ― музыка сәнгате үсешенә керткән өлеше өчен
# Олы Немдеж

Олы Немдеж (чирм. Кугу Немдыж, рус. Большой Немдеж) — Мари Илнең Оршанка районында урнашкан авыл.

# Олы Немдеж
## Сәгать поясы

Олы Немдеж Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Олы Немдеж
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
# Мокин

Мокин — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. Вила-Нова-ди-Фамаликан муниципалитетына карый.

# Мокин
## Географиясе

Мәйданы — .
# Лаутерэккен

Лаутерэккен — Алманиянең Рейнланд-Пфальц җирендә урнашкан коммуна.

# Лаутерэккен
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 8,89 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 169 метр биеклектә урнашкан.
# Наил Галиев

Наил Галиев (чын исеме Голов Николая Афанасьевич; 9 октябрь 1928 ел — 7 февраль 2005 ел) — баянчы, композитор. 1957-1998 елларда Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясенең баянчы-концертмейстры, «Уфа утлары» исемле беренче башкорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен оештыручы һәм аның сәнгать җитәкчесе. Башкорт АССР-ының халык (1988) һәм атказанган (1968) артисты.

# Наил Галиев
## Биографиясе

Голов Николая Афанасьевич 1928 елның 9 октябрендә Башкорт АССР-ының Стәрлетамак кантоны Юрковка авылында туган. 1948 елда Чкалов шәһәрендә (хәзер Ырынбур) музыка училищесын тәмамлый.
1952 елда Башкорт халык биюләре ансамбленә (Фәйзи Гаскәров исемендәге халык биюләре ансамбле) баянчы булып эшкә алына. 1955 елда Мәскәүдә үткән Башкорт әдәбияты һәм сәнгате декадасында катнаша. 1957-1998 елларда Башкорт дәүләт филармониясенең баянчы-концертмейстеры булып эшли.
1961 елда «Уфа утлары» исемле тәүге башкорт профессиональ эстрада-инструменталь ансамблен оештыра һәм 1988 елга кадәр аның алмашсыз җитәкчесе була.
Халык арасында үзенең импровизаторлык, аккомпаниаторлык осталыгы белән дан яулый. Репертуарында башкорт һәм татар композиторларының җырларын һәм инструменталь пьесаларын һәм үзенең әсәрләрен башкара.
Популяр җырчы булып танылган тормыш иптәше Мәгфирә Галиева башкаруында Наил Галиевның үзе иҗат иткән әсәрләре җыр сөючеләр арасында киң тарала.
2005 елның 7 февралендә вафат була һәм Уфада җирләнә.

# Наил Галиев
## Инструменталь ансамбль өчен пьесалары

* «Уфа утлары»,
* «Сабантуй»,
* «Бөрҗән бию көйләре»,
* «Егетләр биюе»,
* «Юлдаш»

# Наил Галиев
## Алды

* «Башкортстан»,
* «Озата кил»,
* «Өч егет йөри артымнан»,
* «Уфа курантлары», Шәриф Биккол сүз;
* «Бөрлегәнем», Р. К. Вәлиева сүз;
* «Солдат җыры», Әнгам Атнабаев сүз.

# Наил Галиев
## Китаплары

* «Уйнаек та йырлайык». Уфа, 1994.
# Нордеште (район)

Нордеште — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. Нордешти муниципалитетына карый.

# Нордеште (район)
## Географиясе

Мәйданы — 21,03 км².
# Ле Казе I (Ливорно)

Ле Казе I — Италиянең Тоскана төбәге Коллезальветти өязендә урнашкан торак пункт.

# Ле Казе I (Ливорно)
## Географиясе

Ле Казе I Апеннин ярымутравының төньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньякка таба урнашкан.

# Ле Казе I (Ливорно)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Оделейте

Оделейте — Португалиянең Фару округына керә торган фрегезия. Каштру-Марин муниципалитетына карый.

# Оделейте
## Географиясе

Мәйданы — 142,24 км².