# Санкт-Петербург

Санкт-Петербург (рус. Санкт-Петербург, фин. Pietari, кар. Pietari/Пиетари) (1703—1914 елларда Санкт-Петербург, 1914—1924 елларда — Петроград, 1924—1991 елларда — Ленинград) — Россия Федерациясенең федераль дәрәҗәле шәһәр, элек Россия Империясе башкаласы булган. 1703 елда нигез салынган. Халык саны 4 953 219 кеше (2012 ел). Миллионлы шәһәрләр арасында Россиядә иң төньяк шәһәр. Тулысынча Аурупада урнашкан һәм башкала булмаган халык саны буенча иң зур шәһәр. Шәһәрдә Россия Федерациясе Конституция мәхкәмәсе урнашкан.

# Санкт-Петербург
## География

    Төп мәкалә: Санкт-Петербург географиясе

# Санкт-Петербург
## География
### Географик урнашу

Санкт-Петербург Россиянең төньяк-көнбатышында, Нева буе түбәнлеге чикләрендә, Балтыйк диңгезенең Фин култыгында урнаша.
Шәһәрнең уртача биеклеге — 1-5 м (үзәк районнары), 5-30 м (төньяк районнары), 5-22 м (көньяк һәм көньяк-көнбатыш районнары); иң биек ноктасы — 176 м.

# Санкт-Петербург
## География
### Географик урнашу
#### Һидрография

Санкт-Петербург Нева елгасының ике ярларында, аның дельтада урнаша. Шулай ук шәһәрдә Нева елгасының култыклары (Зур һәм Кече Нева, Зур, Урта һәм Кече Невкалар, Фонтанка, Мойка, Екатерингофка, Крестовка, Карповка, Ждановка, Смоленка, Пряжка, Кронверк бугазы), кушылдыклары (Ижора, Славянка, Мурзинка, Охта, Чёрная речка) һәм якынча 20 ясалма каналлар агалар. Шәһәр чикләрендә Нева киңлеге — 340—650 м, тирәнлеге 14-23 м. Шәһәрнең су объектлары аша 800дан артык күпер салынган, шул исәптә 218 җәяүлеләр күпере һәм 8 ачыла торган күпер.

# Санкт-Петербург
## География
### Сәгать поясы

Санкт-Петербург халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

# Санкт-Петербург
## География
### Климат

Шәһәр климаты — уртача, уртача континенталь климатыннан уртача диңгез климатына күчүче.
Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча иң югары температура 2010 елның 7 августында тәшкил ителгән — +37,1 °C, иң түбән 1883 елның 11 гыйнварында −35,9 °C. Санкт-Петербургта ел буенча 600—700 мм атмосфера дуеннары ява, күбесе — апрельдән октябрьгә кадәр.
Санкт-Петербург климаты :
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 8,6 | 10,2 | 14,9 | 25,3 | 30,9 | 34,6 | 35,3 | 37,1 | 30,4 | 21,0 | 12,3 | 10,9 | 37,1 |
| Уртача максимум, °C | −3,1 | −3 | 2,0 | 9,3 | 16,0 | 20,0 | 23,0 | 20,8 | 15,0 | 8,6 | 2,0 | −1,5 | 9,1 |
| Уртача температура, °C | −5,5 | −5,8 | −1,3 | 5,1 | 11,3 | 15,7 | 18,8 | 16,9 | 11,6 | 6,2 | 0,1 | −3,7 | 5,8 |
| Уртача минимум, °C | −8 | −8,5 | −4,2 | 1,5 | 7,0 | 11,7 | 15,0 | 13,5 | 8,8 | 4,0 | −1,8 | −6,1 | 2,7 |
| Абсолют минимум, °C | −35,9 | −35,2 | −29,9 | −21,8 | −6,6 | 0,1 | 4,9 | 1,3 | −3,1 | −12,9 | −22,2 | −34,4 | −35,9 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 44 | 33 | 37 | 31 | 46 | 71 | 79 | 83 | 64 | 67 | 56 | 51 | 662 |
| Чыганак: Климат Санкт-Петербурга. Погода и климат. әлеге чыганактан 2012-01-24 архивланды. 2011-12-21 тикшерелгән. ||||||||||||||

# Санкт-Петербург
## Тарих

Петербург урнашкан территория 9-10 гасырларда Новгород җиренә караган. 15 гасырда Петербург урынында Новгород җөмһүриятенә караган авыллар урнашкан. 1478 елдан Рус дәүләте составында. 17 гасыр башларында шведлар Нева ярларын басып алып, Охта елгасы тамагында Ниеншанс ныгытмасын нигезлиләр. Рус гаскәре 1703 елның 1 (12) маенда бу ныгытманы басып ала һәм 16 (27) майда Пётр I Заячий (фин. Jänissaari) утравында Санкт-Питер-Бурх (соңрак Петропавловск) ныгытмасына нигез салган. 1703-04 елларда Котлин утравында Кроншлот ныгытмасы нигезләнгән (1723 елдан Кронштадт). 1704 елда Неваның сул ярында Баш Адмираллыкка нигез салынган.
Шәһәр сәнәгать мәркәзе сыйфатында тиз үскән. 18 гасырның ахырында ук шәһәрдә 160 сәнәгый предприятие булган. 1708 елдан Петербург Ингерманландия, 1710 елдан Петербург губернасы үзәге. 1712-28 һәм 1732—1918 елларда — Россия башкаласы. Бу җирдә патша сарае (1712 елдан), Сенат (1713 елдан), коллегияләр (1718 елдан; 1802 елдан министрлыклар) һәм башка дәүләт учрежденияләре урнашканнар.
1905 ел 22 гыйнвар — Санкт-Петербургта «Канлы якшәмбе».
1941 елның 8 сентябреннән алып 1944 елның 27 гыйнварынача кала фашистлар тарафыннан блокадада тотыла.

# Санкт-Петербург
## Сәнәгате һәм икътисады

Шәһәрдә күп фәнни һәм карау-проектлау институтлары бар (Гипро, Арканлау һәм Антарктика ТИ, Цитология институты, Норильск никеленең Гипода институты һәм башкалар).
Шәһәрнең машиналар төзү сәнәгате әһәмиятле. Россиядә сырлы чит ил машиналары заводлары бар.
Сәүдә сәнәгате (Дикси, Әйләнчек, Спортмастер супермаркетлар).
Финанс тармагы — (Россия Саклык Банкысының акча чыгару дворы, Финам, Россия Саклык Банкысы).

# Санкт-Петербург
## Сәнәгате һәм икътисады
### Транспорт
##### Һава транспорты

* Пулково аланы

# Санкт-Петербург
## Сәнәгате һәм икътисады
### Транспорт
#### Тимер юл транспорты

5 вокзал:
* Балтика вокзалы
* Витебск вокзалы
* Ладога вокзалы
* Мәскәү вокзалы
* Финляндия вокзалы

# Санкт-Петербург
## Сәнәгате һәм икътисады
### Транспорт
#### Тимер юл транспорты
##### Ябылганнары

* Варшава вокзалы
* Охта вокзалы
* Диңгез буе вокзалы
Төзелеш. «Мостострой № 6» ПАО — төзелеш компаниясе. Бүген оешма Ростов АЭС-2, универсаль оффшор бассейнны һ. б. корылмаларны төзүе. 1979 елда оешма Череповецта «Октябрьский күперне» төзиләр

# Санкт-Петербург
## Административ-территориаль бүленеше

Санкт-Петербург 18 районына бүленә:
| | | Санкт-Петербургның административ-территориаль бүленеше |
| Адмиралтейство районы Василеостровский районы Выборг районы Калинин районы Киров районы Колпино район Кызыл Гвардия районы Красное Село районы Кронштадт районы | Курорт районы Мәскәү районы Нева районы Петроград районы Петродворец районы Диңгез буе районы Пушкин районы Фрунзе районы Үзәк районы | Санкт-Петербургның административ-территориаль бүленеше |
| Санкт-Петербургның административ-территориаль бүленеше ||

# Санкт-Петербург
## Кардәш шәһәрләр

| 1. , Акаба 2. , Искәндәрия 3. , Алматы 4. , Антверпен 5. , Бакы 6. , Бангкок 7. , Барселона 8. , Бордо 9. , Варшава 10. , Вифлеем 11. , Гавана 12. , Гавр 13. , Һамбург 14. , Гданьск 15. , Генуя 16. , Гөтеборг 17. , Грац 18. , Даугавпилс 19. , Дрезден 20. , Дүшәнбе 21. , Ирәван 22. , Загреб 23. , Иматра | 24. , Исфәһан 25. , Квебек 26. , Кейптаун 27. , Киев 28. , Коломбо 29. , Котка 30. , Кошице 31. , Лаппеэнранта 32. , Лион 33. , Лос-Анҗелес 34. , Илбау 35. , Манчестер 36. , Марибор 37. , Мельбурн 38. , Миккели 39. , Милан 40. , Минск 41. , Монтевидео 42. , Мумбаи 43. , Николаев 44. , Ницца 45. , Әдис 46. , Орһус | 47. , Осака 48. , Ош 49. , Париж 50. , Петрозаводск 51. , Пирей (1965) 52. , Пловдив 53. , Праһа 54. , Пусан 55. , Рио-де-Жанейро 56. , Рига 57. , Ришон ле-Цион 58. , Роттердам 59. , Сәләник 60. , Сент-Питерсберг 61. , Сантьяго-де-Куба 62. , Севастополь 63. , Истанбул 64. , Стокһолм 65. , Таллин 66. , Тампере 67. , Тбилиси 68. , Турку 69. , Тэгу | 70. , Хайфа 71. , Хартум 72. , Харковь 73. , Һелсинки 74. , Хошимин 75. , Чыңду 76. , Шаңхай 77. , Эдинбург 78. , Венеция 79. , Краков 80. , Тарту 81. , Хайфон 82. , Каунас 83. , Констанца 84. , Чиңдау 85. , Астана 86. , Ставангер 87. , Йоханнесбург 88. , Пекин 89. , Мар-дель-Плата 90. , Буэнос-Айрес 91. , Воркута |

# Санкт-Петербург
## Танылган шәхесләр

* Алексей Яһудин (1980), спортчы, бозда фигуралы шуу буенча Олимпия уеннары чемпионы (2002).
* Ольга Балтачиева, Ленинград Кече театры артисты, А. Я. Ваганова һәм Б. Эйфман балет академияләре педагогы, РСФСР атказанган артисты (1983).
* Василий Баженов, XVIII гасыр мигъмары.
* Федор Витт (1879―1970), опера җырчысы, вокал буенча педагог, профессор.
* Павел Дуров (1984), эшкуар, программист, миллиардер, «ВКонтакте» социаль челтәрен булдыручы.
* Клим Жуков (1977), видеоблогер, тарихи реконструктор һәм публицист, язучы-фантаст.
* Н. К. Рерих, рәссам.
* Пётр Лесгафт, педагог һәм табиб.
* Кирилл (Гундяев), Мәскәү патриархы (2009 елдан).
* Алексей Миллер, «Газпром» идарәчесе (2001 елдан).
* Ирина Понаровская, эстрада һәм джаз җырчысы.
* Галина Вишневская, опера җырчысы, ССРБ халык артисты.
* Александр Лазарев, РСФСР халык артисты.
* Елена Цыплакова, РФ халык артисты.
* Галина Молчанова (1929—1997), рәссам-график.
* Лев Ильин (1871—1937), медицина фәннәре докторы (1900), профессор (1912).
* Сергей Таборицкий, рус милләтче-монархисты, «Луч света» журналы мөхәррире, П. Н. Шабельский-Борк белән берлектә П. Н. Милюковка һөҗүм итүдә катнашкан, В. Д. Набоковны үтерүче. 1936—1945 елларда Алманиядә рус качаклары өчен Бюро җитәкчесе урынбасары, НСДАП әгъзасы (1942), сугыш җинаятьчесе, Гестапо белән тыгыз элемтәдә эш иткән.

# Санкт-Петербург
## Танылган шәхесләр
#### Татарлар

* Шамил Акбулатов (1940), инженер, меценат, Россия Федерациясенең атказанган төзүчесе.
* Нәгыймә Балтачиева — Киров театры артисты, мөгаллим. РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1967)
* Гатаулла Баязитов — ахун, «Нур» гәҗитен оештыручы.
* Сайра Вельшакова (1922—2006) — Ленинград (Санкт-Петербург) консерваториясе укытучысы
* Асия Миңнуллина (26.11.1952) — рәссам-сынчы, Тукай премиясе лауреаты (2010).
* Таһир Балтачиев — Киров театры артисты, мөгаллим.
* Шамил Балтачиев — Ленинград Кече театры артисты, кино артисты.
* Лилиан Наврозашвили — Санкт-Петербург ТЮЗы актрисасы, Муса Җәлилнең оныгы.
* Риза Бариев (1937—2010), фәлсәфәче, фәлсәфә фәннәре докторы (1996).
* Тимур Сираҗетдинов (1969—2000), РФ Каһарманы.
* Әдилә Айда (1912—1992), Төркиянең беренче хатын-кыз дипломаты.
* Җәннәт Җәбгу-Скибневска (1915—1992), Польша хәрбие.
* Фәйзулла Әминов (1948―2025), рәссам-график.