# Миссисипи (елга)

һәм
Миссисипи (ингл. Mississippi, МФА: [ˌmɪsəˈsɪpi]; оджибве телендә misi-ziibi или gichi-ziibi — «зур елга») — АКШ-тагы елга, дөньядагы иң зур елгаларның берсе. Миссисипи — Төньяк Америкада иң эре елгалар системасының төп елгасы. Ул Америка Кушма Штатлары биләмәсендә генә ага, шулай да аның су бассейны Канадада да таралу алган. Миссисипиның башы дип Николетт-Крик инеше дә, Айтаска күле дә исәпләнә (ул бу күлгә коя).
Чыганагы Миннесота штатында диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән 530 м биеклектә урнашкан. Елга күберәк көньякка таба ага һәм озынлыгы 3770 чакрымга җитә, Мексика култыгында киң дельта ясап коя. 10 штат биләмәсе буенча агып үтә. Бассейны 31 штатны эченә ала. Ул дөньядагы иң зур елгалардан дүртенче урында, тулы сулылыгы буенча тугызынчы урында тора.
Миссисипи Висконсин, Айова, Иллинойс, Миссури, Кентукки, Теннесси, Арканзас, Миссисипи һәм Луизиана штатларының чигеннән яки бу штатлар аша агып үтә.
Индеецлар Миссисипи һәм аның кушылдыклары ярларында борыннан яшәгән. Аларның күбесе аучы һәм җыючы булган, әммә курган төзүче дип аталган кайберләре үскән авыл хуҗалыгы общиналары оештырган. 1500-нче елларда европалыларның килүе аборигеннарның баштагы яшәү рәвешен мәңгегә үзгәртә. Башта елга Яңа Испания һәм Яңа Франция, шулай ук иртә Кушма Штатларының чикләрен булдырып, киртә ролен үти, ә соңыннан мөһим транспорт үзәге һәм юл була. XIX гасырда, Ачыктан-ачык алдан билгеләнгәнлек идеясе апофеозы вакытында Миссисипи һәм аның кайбер көнбатыш кушылдыклары, башлыча Миссури, Кушма Штатларының көнбатышка экспансия юлы булып хезмәт итә.
Ләм утырмаларының калын катламы белән капланган елга үзәне АКШ-ның иң уңышлы төбәкләренең берсе булып тора, бу Миссисипи легендар пароходлар эрасы үсешенә булышлык итә. АКШ-та ватандашлар сугышы вакытында Союз көчләре тарафыннан елганы басып алу елганың сәүдә һәм транспорт юлы буларак мөһимлеге аркасында каршылыкларда борылыш ноктасы булып тора. Калаларның үсеше һәм җилсезлек зур кораб һәм баржаларның барлыкка килүе белән, XX гасыр башында дамбалар, буалар, шлюзлар һәм башка табигать корылмалар төзү буенча масштаблы гидротехник эшләр башлана.
Миссисипи бассейнының хәзерге үсеше бер ничә рәт экология проблемаларына алып килә: иң зуры булып елганың авыл хуҗалыгы калдыклары белән пычрануы тора, бу Мексика култыгын "үлем зонасы"на китерә. Соңгы елларда елга дельтасында Миссисипинең Атчафалая тармагына һичтуктаусыз күчеше билгеләнә, бу Яңа Орлеан кебек дельтада портлар өчен һәлакәтле элемтәләргә китерүе мөмкин. Дренажлар һәм буалар системасы бу процесны тоткарларга мөмкинлек бирә, әммә туфрак катламының агуы һәм эрозия аркасында үсеш елдан-ел арта.

# Миссисипи (елга)
## Кушылдыклары һәм күлләре

Иң озын кушылдыгы — Миссури. Миссури АКШ-тагы иң озын елга, ул өч елга кушылганнан (Джефферсон, Мадисон һәм Галлатин) барлыкка килгән. Иртеш белән беррәттән Миссури дөньяда иң зур кушылдык елга исәпләнә. Джефферсон һәм Миссури белән бергә кушып алганда, Миссисипи Төньяк Америкада иң зур елгалар системасын тәшкил итә. Башланган урыны Джефферсоннан алып койганчы урынына хәтле — 6300 километр озынлыкта.
Арканзас елгасы озынлыгы буенча кушылдыклары арасында икенче урында тора. Иң тулы сулы кушылдыгы булып Огайо исәпләнә. Иң зур кушылдыклары булып Иллинойс (сул кушылдык), Де-Мойн, Ред-Ривер (уң кушылдык) исәпләнә.
Миннесота штаты Гранд-Рапидс каласыннан ерак түгел Уиннибигошиш күле бар. Күлнең киңлеге 11 километргача җитә. Оналаска күлен дә әйтеп китергә кирәк. Бу күл Висконсин штаты Да-Кроссадан ерак түгел, киңлеге 6,4 км. Шулай ук Пепин күленең киңлеге — 3,2 км. Беренче иксе күл буларак та, сусаклагыч буларак та билгеле.

# Миссисипи (елга)
## Физик география

Миссисипиның урнашу географиясе елга агу процесы, елга үзәне, курсы һәм урнашу турында мәгълүматләрне үз эченә ала.

# Миссисипи (елга)
## Физик география
### Елганың бүленүе

Миссисипины ике зур участокка бүлү кабул ителгән: Югары Миссисипи һәм Түбән Миссисипи. Аерылу чиге Иллинойс штатындагы Каирда урнашкан, анда Миссисипи елгасына диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән якынча 100 м биеклектә Огайо елгасы коя. Югары Миссисипи 47°N алып 37°N кадәр киңлекләрдә ята, түбән 37°N алып 29°N чаклы урнаша.
Югары Миссисипи өч өлешкә бүленә: башы, 793 км; Сейнт-Энтони-Фолс чыганагы, Миннеаполис һәм Сент-Луис күлләре арасында берничә ясалма күл, Миссури штаты, 1069 км, урта Миссисипига кадәр 310 км, елганың бөтен калган өлеше Сент-Луиста Миссури елгасы койганчыга чаклы.
Гадәттәгечә, Миссисипи чыганагы, Айтаска күле үзе берничә чишмә белән тукланса да, Айтаска күлендә дип санала.
Айтаска күленнән Миссисипи башта төньякка ага, әммә тиздән көнчыгышка борыла һәм, Касс күле һәм башка күп күлләр аша агып, төрле юнәлешләргә борыла, ә аннары көньякка юнәлә. Югары Миссисипи баткак, күп күлләр белән капланган урында, ташлы сикәлтәләр һәм гөрелдәвекләр үзәнендә ага. Миннеаполиста Миссисипи Сент-Антони шарлавыгы урнашкан, элек аннан елга буйлап судоходство башланган. Аннары көньякка карый, Сент-Пол каласы янында Миссисипи матур Пепин күле аша ага.
Югары Миссисипи бассейны 5 үзе экологик районны, 3 биомны һәм 3 физик-географик өлкәне үз эченә ала (билгеле геоморфологик типтагы өлкәне): Лаврентий калкулыгын, Үзәк уйсулыкны һәм Озарк платосын. Югары Миссисипи территориясе 9 мең ел элек ук яшәү өчен яраклы булган. Бу урынның беренче тикшеренүчеләре французлар Луис Джульетта һәм Жак Маркет була, алар бирегә 1673 елда килә.

# Миссисипи (елга)
## Физик география
### Түбән Миссисипи

Түбән Миссисипи бассейны мәйданы кушылдыклары белән бергә якынча 880 мең квадрат километр тәшкил итә. Түбән Миссисипи территориясе 16 мең ел элек ук яшәү өчен яраклы булган. Өлкәнең беренче тикшеренүчесе испан конкистадоры Эрнандо де Сото була. Түбән Миссисипи бассейны 3 физик-географик өлкәне үз эченә ала: Яр буе тигезлеген, Уошито районын һәм Озарк платосын.

# Миссисипи (елга)
## Физик география
### Бассейн

Миссисипи дөньяда иң зур елга бассейннарының берсе. Аның мәйданы якынча 3,27 млн км2 тәшкил итә, бу дөньяда зурлыгы буенча Амазонка һәм Конгодан кала өченче күрсәткеч булып тора. Миссисипи Каялы таулар һәм Аппалач таулары системасы арасындагы киңлекнең күп өлешеннән су җыя. Су агымы юлы Айтаска күлендәге чыганагыннан алып Мексика култыгына кадәр якынча 90 көнлек.

# Миссисипи (елга)
## Елганы европалыларның ачуы

Миссисипи ярларына җиткән беренче европалы булып испан Эрнандо де Сото тора (1541 год), башка фаразлар да бар. 1681—1682 елларда беренче булып Робер де ла Саль елга аша йөзә. 1518 яки 1519 елда дельтага Алонсо Альварес Пинеданың испан экспедициясе кораблары керә, 1528 елның октябрь азагында Миссисипи дельтасын Панфилов Нарваэсның икенче испан экспедициясе чыга, ул, берничә юлдашы кебек суда батып үлә. Испаннар елганы «Изге Рух елгасы» (исп. Río del Espíritu Santo дип атый; кем бу исемне кушкан — де Сото яки аннан алда килүчеләр, ачык билгеле түгел.
XVII гасырда елганы француз сәяхәтчеләре тикшерә башлый. 1682 елда Миссисипинең бөтен уйсулыгы Франция биләмәсе дип игълан ителә һәм француз короле Луи XIV хөрмәтенә Луизиана дип атала. 1718 елда тамагыннан 160 километр еракта Яңа Орлеанга нигез салына. 1763 елгы Париж килешүе буенча Миссисипиның тамагыннан көнчыгышка карый торган җирләр Бөек Британиягә, ә көнбатышка карый торган җирләр — Испанияга бирелә. 1800 елда Франция Испан Луизианасын сатып ала, 1803 елда аны АКШ-ка сата. 1812 елда Орлеан сугышында Бөекбритания өстеннән җиңү АКШ-ка Миссисипи елгасының бөтен тамагын алу хокукын бирә.

# Миссисипи (елга)
## Техника

Америка радиостанцияләренең танылу сигналлары Миссисипи елгасының көнчыгышында урнашканнарының W хәрефенә, көнбатышында урнашканнарының K хәрефенә башлана.