# Бәхетле планета индексы

Бәхетле планета индексы (The Happy Planet Index / HPI) – кешеләрнең тормыш хәлен һәм әйләнә-тирә мохиткә тәэсирен күрсәтүче индекс. Ул 2006 елның июль аенда New Economics Foundation (ингл.) (NEF) тарафыннан кертелә. Бу индексның максаты – илләрнең үсешләрен билгеләүче дип саналган Тулаем эчке продукт (ТЭП) һәм Кеше потенциалы үсеше индексы (КПҮИ) кебек билгеле индексларга көндәшлек итү, чөнки соңгыларның исәпләнелгәндә тормыш рәвешенең тотрыклылык ягы игътибарга алынмый. Кешеләрнең төп максатлары бай түгел, әмма бәхетле һәм исән-сау булуы сәбәпле, аеруча алганда ТЭП индексының урынсыз булуы билгеләнә. Аннан тыш, тотрыклы үсеш фикере бу максатларга ашкынуның әйләнә-тирәгә йөкләнелгән бәяләрен дә исәпкә алынуның кирәген алга сөрә.
2006 елда тикшерелгән 178 илдән иң югары дәрәҗәгә Вануату, Колумбия, Коста-Рика, Доминика, һәм Панама иреште (ләкин Вануату соңгырак индексларга кертелмәде).
2009 елда тикшерелгән 143 илдән иң югары дәрәҗәгә Коста-Рика менде, аннан соң килүчеләр Доминикан Җөмһүрияте, Ямайка, Гватемала һәм Вьетнам, исемлекнең иң түбән урыннарда Танзания, Ботсвана һәм Зимбабве урын алган.
2012 елгы рейтингы өчен 151 ил сайланды – иң югары дәрәҗәгә яңадан (икенче тапкыр) Коста-Рика мендә, аннан соң килүчеләр , Вьетнам, Колумбия, Белиз һәм Сальвадор. 2012 елгы рейтингның иң түбән урыннарын алучылар - Ботсвана, Чад һәм Катар.

# Бәхетле планета индексы
## Кыскача аңлату

HPI гади файда принцибына нигезләнгән — кешеләрнең күбесе озын һәм канәгатьләндерүче тормыш яшәргә тели, һәм бу яктан иң югары дәрәҗәгә ирешүче ил – үз ватандашларына бу теләкләрләренә ирешүгә мөмкинчелек бирүче, шулай да киләчәк буыннарның һәм башка илләрдә яшәүче кешеләрнең шул ук теләккә ирешүләренә киртә салмаучы ил була. Ягъни, бу индекс IUCN Халыкара табигатьне саклау берлегенең 'табигатькә йөкләтелгән (яки тартып чыгарылган ресурслар) берәмлегенә күпме матди таварлары белән чикләнмәгән кеше файдасы/муллыгы тудырылганны' күрсәтүче метриканың булдырылуына җавап бирүче бер күрсәткеч. Кеше муллыгы Бәхетле тормыш еллары күрсәткече белән билгеләнелә. Табигатькә йөкләтелү (яки аннан тартып чыгарылу) өчен кеше башына әйләнә-тирә мохиткә йөк күрсәткече кулланыла – илдәге тормыш стилен дәвам итү өчен күпме табигый ресурсларын кирәклеген фаразлау омтылышы. Кеше башына әйләнә-тирә мохиткә йөге югары булган ил гадел булганыннан артык табигый ресурсларны кулланып, башка илләр куллана алучы ресурсларны ала һәм планетага төзәтелә алмаслык зарар китерү аркылы киләчәк буыннар хакына да керә.

# Бәхетле планета индексы
## Халыкара рейтинглар
### 2012 рейтингы

Югары фәкыйрлек дәрәҗәләренә карамастан, иң алдынгы 10 илдән тугызы Кариб диңгезе тирәсендә урнашкан. -
| Ранг | Ил | HPI | Татылган муллык | Тормыш озынлыгы | Әйләнә-тирә мохиткә йөк |
| 1 | Коста-Рика | 64.0 | 7.3 | 79.3 | 2.5 |
| 2 | Вьетнам | 60.4 | 5.8 | 75.2 | 1.4 |
| 3 | Колумбия | 59.8 | 6.4 | 73.7 | 1.8 |
| 4 | Белиз | 59.3 | 6.5 | 76.1 | 2.1 |
| 5 | Сальвадор | 58.9 | 6.7 | 72.2 | 2.0 |
| 6 | Ямайка | 58.5 | 6.2 | 73.1 | 1.7 |
| 7 | Панама | 57.8 | 7.3 | 76.1 | 3.0 |
| 8 | Никарагуа | 57.1 | 5.7 | 74.0 | 1.6 |
| 9 | Венесуэла | 56.9 | 7.5 | 74.4 | 3.0 |
| 10 | Гватемала | 56.9 | 6.3 | 71.2 | 1.8 |
| 11 | Бангладеш | 56.3 | 5.0 | 68.9 | 0.7 |
| 12 | Куба | 56.2 | 5.4 | 79.1 | 1.9 |
| 13 | Һондурас | 56.0 | 5.9 | 73.1 | 1.7 |
| 14 | Индонезия | 55.5 | 5.5 | 69.4 | 1.1 |
| 15 | Исраил | 55.2 | 7.4 | 81.6 | 4.0 |
| 16 | Пакистан Ислам Җөмһүрияте | 54.1 | 5.3 | 65.4 | 0.8 |
| 17 | Аргентина | 54.1 | 6.4 | 75.9 | 2.7 |
| 18 | Албания | 54.1 | 5.3 | 76.9 | 1.8 |
| 19 | Чили | 53.9 | 6.6 | 79.1 | 3.2 |
| 20 | Таиланд | 53.5 | 6.2 | 74.1 | 2.4 |
| 21 | Мексика | 52.9 | 6.8 | 77.0 | 3.3 |
| 22 | Бразилия | 52.9 | 6.8 | 73.5 | 2.9 |
| 23 | Эквадор | 52.5 | 5.8 | 75.6 | 2.4 |
| 24 | Филипин | 52.4 | 4.9 | 68.7 | 1.0 |
| 25 | Перу | 52.4 | 5.6 | 74.0 | 2.0 |
| 26 | Әлҗәзаир | 52.2 | 5.2 | 73.1 | 1.6 |
| 27 | Үрдүн | 51.7 | 5.7 | 73.4 | 2.1 |
| 28 | Яңа Зеландия | 51.6 | 7.2 | 80.7 | 4.3 |
| 29 | Норвегия | 51.4 | 7.6 | 81.1 | 4.8 |
| 30 | Фәлистыйн милли идарәсе | 51.2 | 4.8 | 72.8 | 1.4 |
| 31 | Гайана | 51.2 | 6.0 | 69.9 | 2.1 |
| 32 | Һиндстан | 50.9 | 5.0 | 65.4 | 0.9 |
| 33 | Доминикан Җөмһүрияте | 50.7 | 4.7 | 73.4 | 1.4 |
| 34 | Швейцария | 50.3 | 7.5 | 82.3 | 5.0 |
| 35 | Шри-Ланка | 49.4 | 4.2 | 74.9 | 1.2 |
| 36 | Гыйрак | 49.2 | 5.0 | 69.0 | 1.4 |
| 37 | Лаос | 49.1 | 5.0 | 67.5 | 1.3 |
| 38 | Кыргызстан | 49.1 | 5.0 | 67.7 | 1.3 |
| 39 | Тунис | 48.3 | 4.7 | 74.5 | 1.8 |
| 40 | Молдавия | 48.0 | 5.6 | 69.3 | 2.1 |
| 41 | Бөекбритания | 47.9 | 7.0 | 80.2 | 4.7 |
| 42 | Марокко | 47.9 | 4.4 | 72.2 | 1.3 |
| 43 | Таҗикстан | 47.8 | 4.4 | 67.5 | 0.9 |
| 44 | Төркия | 47.6 | 5.5 | 74.0 | 2.6 |
| 45 | Япония | 47.5 | 6.1 | 83.4 | 4.2 |
| 46 | Алмания | 47.2 | 6.7 | 80.4 | 4.6 |
| 47 | Сүрия | 47.1 | 4.1 | 75.9 | 1.5 |
| 48 | Австрия | 47.1 | 7.3 | 80.9 | 5.3 |
| 49 | Мадагаскар | 46.8 | 4.6 | 66.7 | 1.2 |
| 50 | Франция | 46.5 | 6.8 | 81.5 | 4.9 |

# Бәхетле планета индексы
## Халыкара рейтинглар
### 2006 һәм 2009 рейтинглары

| 2006 Happy Planet Index | 2009 Happy Planet Index |
| РангИлHPI 1 Вануату68.21 2 Колумбия67.24 3 Коста-Рика66.00 4 Доминика64.55 5 Панама63.54 6 Куба61.86 7 Һондурас61.75 8 Гватемала61.69 9 Сальвадор61.66 10 Сент-Винсент һәм Гренадиннар61.37 11 Сент-Люсия61.31 12 Вьетнам61.23 13 Бутан61.08 14 Самоа60.98 15 Шри-Ланка60.31 16 Антигуа һәм Барбуда59.23 17 Филипин59.17 18 Никарагуа59.09 19 Кыргызстан59.05 20 Сөләйман утраулары58.93 21 Тунис58.92 22 Сан-Томе һәм Принсипи57.92 23 Индонезия57.90 24 Тонга57.90 25 Таҗикстан57.66 26 Венесуэла57.55 27 Доминикан Җөмһүрияте57.14 28 Гайана56.65 29 Сент-Китс һәм Невис56.14 30 Сейшел утраулары56.07 31 Кытай Халык Җөмһүрияте55.99 32 Таиланд55.39 33 Перу55.14 34 Суринам55.03 35 Йәмән55.00 36 Фиджи54.47 37 Марокко54.43 38 Мексика54.39 39 Мальдивлар53.52 40 Мальта53.26 41 Бангладеш53.20 42 Коморлар52.92 43 Барбадос52.73 44 Малайзия52.69 45 Фәлистыйн милли идарәсе52.64 46 Кабо-Верде52.41 47 Чили52.20 48 Көнчыгыш Тимор52.04 49 Аргентина51.96 50 Тринидад һәм Тобаго51.87 51 Белиз51.32 52 Парагвай51.13 53 Ямайка51.01 54 Непал49.95 55 Маврикий49.65 56 Монголия49.59 57 Уругвай49.31 58 Эквадор 49.29 59 Үзбәкстан 49.22 60 Гренада 48.96 61 Австрия 48.77 62 Гамбия 48.67 63 Бразилия 48.59 64 Исландия 48.35 65 Швейцария48.30 66 Италия48.26 67 Иран47.23 68 Гана46.98 69 Боливия46.17 70 Нидерланд патшалыгы46.00 71 Мадагаскар45.99 72 Кипр Республикасы45.99 73 Әлҗәзаир45.89 74 Люксембург45.62 75 Багамалар44.90 76 Папуа — Яңа Гвинея44.75 77 Мьянма44.55 78 Бельгия44.04 79 Словения44.03 80 Оман43.94 81 Алмания43.83 82 Хорватия43.71 83 Лөбнан43.64 84 Кытай Җөмһүрияте43.41 85 Гаити43.34 86 Сүрия43.23 87 Испания43.04 88 Һоңкоң42.88 89 Согуд Гарәбстаны42.65 90 Һиндстан42.46 91 Камбоджа42.15 92 Албания42.13 93 Үрдүн42.05 94 Яңа Зеландия41.92 95 Япония41.70 96 Конго Җөмһүрияте41.59 97 Мисыр41.58 98 Төркия41.40 99 Дания41.40 100 Бруней41.16 101 Гөрҗистан41.15 102 Көньяк Корея41.11 103 Босния һәм Герцеговина40.96 104 Сенегал40.81 105 Азәрбайҗан40.69 106 Габон40.52 107 Ливия40.33 108 Бөекбритания40.29 109 Лаос40.26 110 Бенин40.10 111 Канада39.76 112 Пакистан Ислам Җөмһүрияте39.40 113 Ирландия39.38 114 Польша39.29 115 Норвегия39.18 116 Македония39.14 117 Исраил39.07 118 Намибия38.41 119 Швеция38.17 120 Румыния37.72 121 Маҗарстан37.64 122 Гвинея37.42 123 Финләндия37.36 124 Мавритания37.30 125Казакъстан Казакъстан36.92 126 Того36.86 127 Кения36.70 128 Чехия36.5 129 Франция36.42 130 Әрмәнстан36.15 131 Сингапур36.14 132 Словакия35.81 133 Греция35.71 134 Танзания35.08 135 Гвинея-Бисау35.08 136 Португалия34.83 137 Эритрея34.49 138 Бәхрәйн34.35 139 Австралия34.06 140 Мали33.68 141 Мозамбик33.01 142 Камерун32.76 143 Җибути32.72 144 Хәбәшстан32.53 145 Болгария31.59 146 Нигерия31.14 147 Молдавия31.12 148 Буркина Фасо30.08 149 Литва29.29 150 АКШ28.83 151 Кот-д’Ивуар28.80 152 Руанда28.35 153 Сьерра-Леоне28.24 154 Берләшкән Гарәп Әмирлекләре28.20 155 Ангола27.88 156 Көньяк Африка Җөмһүрияте27.80 157 Судан27.74 158 Уганда27.68 159 Күвәйт27.67 160 Латвия27.27 161 Нигер26.80 162 Малави26.66 163 Замбия25.91 164 Үзәк Африка Җөмһүрияте25.90 165 Белорусия25.78 166 Катар25.50 167 Ботсвана25.42 168 Чад25.37 169 Төрекмәнстан23.96 170 Экваториаль Гвинея23.77 171 Лесото23.05 172 Россия Федерациясе22.76 173 Эстония22.68 174 Украина22.21 175 Конго Демократик Җөмһүрияте20.69 176 Бурунди19.02 177 Свазиленд18.38 178 Зимбабве16.64 | РангИлHPI 1 Коста-Рика76.1 2 Доминикан Җөмһүрияте71.8 3 Ямайка70.1 4 Гватемала68.4 5 Вьетнам66.5 6 Колумбия66.1 7 Куба65.7 8 Сальвадор61.5 9 Бразилия61.0 10 Һондурас61.0 11 Никарагуа60.5 12 Мисыр60.3 13 Согуд Гарәбстаны59.7 14 Филипин59.0 15 Аргентина59.0 16 Индонезия58.9 17 Бутан58.5 18 Панама57.4 19 Лаос57.3 20 Кытай Халык Җөмһүрияте57.1 21 Марокко56.8 22 Шри-Ланка56.5 23 Мексика55.6 24 Пакистан Ислам Җөмһүрияте55.6 25 Эквадор55.5 26 Үрдүн54.6 27 Белиз54.5 28 Перу54.4 29 Тунис54.3 30 Тринидад һәм Тобаго54.2 31 Бангладеш54.1 32 Молдавия54.1 33 Малайзия54.0 34 Таҗикстан53.5 35 Һиндстан53.0 36 Венесуэла52.5 37 Непал51.9 38 Сүрия51.3 39 Мьянма51.2 40 Әлҗәзаир51.2 41 Таиланд50.9 42 Гаити50.8 43 Нидерланд патшалыгы50.6 44 Мальта50.4 45 Үзбәкстан50.1 46 Чили49.7 47 Боливия49.3 48 Әрмәнстан48.3 49 Сингапур48.2 50 Йәмән48.1 51 Алмания48.1 52 Швейцария48.1 53 Швеция48.0 54 Албания47.9 55 Парагвай47.8 56 Фәлистыйн милли идарәсе47.7 57 Австрия47.7 58 Сербия47.6 59 Финләндия47.2 60 Хорватия47.2 61 Кыргызстан47.1 62 Кипр Республикасы46.2 63 Гайана45.6 64 Бельгия45.4 65 Босния һәм Герцеговина45.0 66 Словения44.5 67 Исраил44.5 68 Көньяк Корея44.4 69 Италия44.0 70 Румыния43.9 71 Франция43.9 72 Гөрҗистан43.6 73 Словакия43.5 74 Бөекбритания43.3 75 Япония43.3 76 Испания43.2 77 Польша42.8 78 Ирландия42.6 79 Гыйрак42.6 80 Камбоджа42.3 81 Иран42.1 82 Болгария42.0 83 Төркия41.7 84 Һоңкоң41.6 85 Азәрбайҗан41.2 86 Литва40.9 87 Җибути40.4 88 Норвегия40.4 89 Канада39.4 90 Маҗарстан38.9 91Казакъстан Казакъстан38.5 92 Чехия38.3 93 Мавритания38.2 94 Исландия38.1 95 Украина38.1 96 Сенегал38.0 97 Греция37.6 98 Португалия37.5 99 Уругвай37.2 100 Гана37.1 101 Латвия36.7 102 Австралия36.6 103 Яңа Зеландия36.2 104 Белорусия35.7 105 Дания35.5 106 Монголия35.0 107 Малави34.5 108 Россия Федерациясе34.5 109 Чад34.3 110 Лөбнан33.6 111 Македония32.7 112 Конго Җөмһүрияте32.4 113 Мадагаскар31.5 114 АКШ30.7 115 Нигерия30.3 116 Гвинея30.3 117 Уганда30.2 118 Көньяк Африка Җөмһүрияте29.7 119 Руанда29.6 120 Конго Демократик Җөмһүрияте29.0 121 Судан28.5 122 Люксембург28.5 123 Берләшкән Гарәп Әмирлекләре28.2 124 Хәбәшстан28.1 125 Кения27.8 126 Камерун27.2 127 Замбия27.2 128 Күвәйт27.0 129 Нигер26.9 130 Ангола26.8 131 Эстония26.4 132 Мали25.8 133 Мозамбик24.6 134 Бенин24.6 135 Того23.3 136 Сьерра-Леоне23.1 137 Үзәк Африка Җөмһүрияте22.9 138 Буркина Фасо22.4 139 Бурунди21.8 140 Намибия21.1 141 Ботсвана20.9 142 Танзания17.8 143 Зимбабве16.6 |