yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лейксайд (Орегон)

Лейксайд — Америка Кушма Штатларының Орегон штатында урнашкан шәһәр.

# Лейксайд (Орегон)
## Тарихы

Лейксайд шәһәре 1974 елда нигезләнгән.

# Лейксайд (Орегон)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 5,934438 км², 2,29 квадрат миль, 5,934436 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 7 метр һәм 23 Фут биеклектә урнашкан.
# Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы

Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы (рус. Министерство экономического развития Российской Федерации, Минэкономразвития) — юнәлешләр рәтендә Россия хөкүмәтенең икътисади сәясәтне хәзерләүче һәм тормышка ашыручы федераль министрлык.

# Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы
## Нигезнамәсе

Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы турында 2008 елның 5 июнендәге 437 номерлы карары белән расланган Нигезләмә нигезендә Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы дәүләт сәясәтен эшләү һәм аны алып баруга кертелгән эшчәнлек, шул исәптән кече һәм урта бизнес өлкәләрендә норматив-хокукый җайга салу функцияләрен гамәлгә ашыручы федераль башкарма хакимият органы булып тора.
Шул ук вакытта, Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы хуҗалык итүче субъектлар эшчәнлегенә тыкшынырга, физик һәм юридик затлар гамәлләренә, шулай ук башкарма хакимиятнең башка федераль органнары гамәлләренә һәм карарларына күзәтчелек һәм контроль функцияләрен башкармый (буйсынган оешмалар контроленнән тыш).
Кече һәм урта эшкуарлык субъектларына ярдәм итү максатларында Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы кече һәм урта эшкуарлыкка дәүләт ярдәме программасын гамәлгә ашыра (Россия Хөкүмәтенең 2014 елның 15 апрелендәге 316 номерлы карары белән расланган).

# Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы
## Буйсынган оешмалар

* Акредитация буенча федераль хезмәт (Росаккредитация)
* Дәүләт теркәү, кадастр һәм картография буенча федераль хезмәт (Росреестр)
* Интеллект милек буенча федераль хезмәте (Роспатент)
* Дәүләт резервтар буенча федераль хезмәт (Росрезерв)
* Дәүләт мөлкәте белән идарә итү федераль агентлык (Росимущество)
| нигезләнү | Исем | урнашуы |
| 1931 | Бөтенрусия тышкы сәүдә академиясе | Раменки Пудовикин урамы Мәскәү |
| 1991 | Федераль дәүләт статистикасы хезмәте | |
| 2004-03-09 | Дәүләт милке белән идарә итү буенча Федераль агентлык | |
| 2004-03-09 | Дәүләт теркәү, кадастр һәм картография федераль хезмәте | |
| 2004-03-09 | Интеллектуаль милек буенча РФ Федераль хезмәте | Дорогомилово |
| 2011-01-24 | Аккредитацияләү буенча федераль хезмәте | |
| | Күпфункциональ үзәк | |

# Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы
## Министрлар

| башлый | сурәт | Исем | туу датасы | әлма-матер | академик дәрәҗә | тәмамлый |
| 2016-11-30 | | Максим Орешкин | 1982-07-21 | Югары икътисад мәктәбе | | |
| 2020-01-21 | | Максим Решетников | 1979-07-11 | Пермь дәүләт университетының филология факультеты 17 нче гимназия Пермь дәүләт университеты | икътисад фәннәре нәмзәте | |
# Вендити (Терамо)

Вендити — Италиянең Абруцци төбәге Бизенти өязендә урнашкан торак пункт.

# Вендити (Терамо)
## Географиясе

Вендити Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Вендити (Терамо)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# 655 ел (б. э. к.)

655 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр VII гасырга кергән ел.
1 меңьеллык (б. э. к.) :
IX гасыр (б. э. к.) — VIII гасыр (б. э. к.) — VII гасыр (б. э. к.) — VI гасыр (б. э. к.) — V гасыр (б. э. к.) :
Хронологик таблица :

# 655 ел (б. э. к.)
## Туулар

Шулай ук карагыз: Төркем:655 елда (б.э.к.) туганнар

# 655 ел (б. э. к.)
## Вафатлар

Шулай ук карагыз: Төркем:655 елда (б.э.к) вафатлар
# Лукаць

Лукаць (белар. Лукаць) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Дрыбинский районында урнашкан авыл.

# Лукаць
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Арпач (Чекерек)

Арпач (төр. Arpaç) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Йозгат иле Чекерек илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Михайловци

һәм
Михайловци — Болгариянең Габрово өлкәсендә урнашкан авыл. Габрово җәмгыяте (общинасы) составына керә.

# Михайловци
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 372 метр биеклектә урнашкан.
# Дүзкышла (Хаскөй)

Дүзкышла (төр. Düzkışla) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Муш иле Хаскөй илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Бли (Юра)

Бли (фр. Blye) — Франциянең Юра департаментына караган коммуна.

# Бли (Юра)
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 10,76 км².
# HD65052

HD65052 — Корма йолдызлыгында урнашкан A5III(m) спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 8,41 ± 0,01 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# Такыяташ

Такыяташ (үзб. Taxiatosh, Тахиатош, каракалп. Taqiyatas, рус. Тахиаташ) — Үзбәкстанның Каракалпакстан Республикасында урнашкан шәһәр. Такыяташ районының мәркәзе.

# Такыяташ
## География

Такыяташ Амудәрьянең сул буенда, Нөкестан көньяктарак 12 км ераклыкта, Төрекмәнстан чигеннән 5 км ераклыкта урнашкан. Шәһәрдә Такыяташ ГРЭС, тимер юл станциясе, Амудәрья аша тимер юл күпере бар.

# Такыяташ
## Тарих

Тәкыяташ 1950 елның декабрь аенда Баш Төрекмәнстан каналы төзүчеләре поселогы буларак нигезләнгән. Шәһәр статусын 1953 елдан башлап йөртә.
# Дямантина (Модена)

Дямантина — Италиянең Эмилия-Романья төбәге Кастельветро-ди-Модены өязендә урнашкан торак пункт.

# Дямантина (Модена)
## Географиясе

Дямантина Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Дямантина (Модена)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Рейнгем (Төньяк Каролина)

Рейнгем — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Рейнгем (Төньяк Каролина)
## Тарихы

Огачи шәһәре елда нигезләнгән.

# Рейнгем (Төньяк Каролина)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 0,315206 км², 0,315205 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 44 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# HD193096

HD193096 — Ук йолдызлыгында урнашкан kA2mA7 һәм A M A2-A7 спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 8,36 ± 0,01 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# (15450) 1998 XV40

(15450) 1998 XV40 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (15450) 1998 XV40
## Тарихы

1998 елның 14 декабрендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 XV40» саналган.
# Шимоновце

Шимоновце (словак. Šimonovce) — Словакиянең Римавска-Собота округында урнашкан авыл.

# Шимоновце
## Тарихы

Авыл 1221 елда нигезләнгән.

# Шимоновце
## Географиясе

Мәйданы — 7,83 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 173 метр биеклектә урнашкан.

# Шимоновце
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
# Паета (Кунео)

Паета — Италиянең Пьемонт төбәге Кьюза-ди-Пезио өязендә урнашкан торак пункт.

# Паета (Кунео)
## Географиясе

Паета Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Паета (Кунео)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# C17orf80

C17orf80 (ингл. Chromosome 17 open reading frame 80) — кешенең 17-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Село-над-Лашким

Село-над-Лашким — Словениянең Лашко (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Село-над-Лашким
## Географиясе

Мәйданы — 1,34 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 421,8 метр биеклектә урнашкан.
# HD26445

HD26445 — Персей йолдызлыгында урнашкан A0 спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 8,83 ± 0,02 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# NGC 4515

NGC 4515 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 4515
## Тарихы

Әлеге галактика 1784 елда инглиз астрономы Уильям Гершель тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 47.5 см (18.7 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
# NGC 2927

NGC 2927 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 2927
## Тарихы

Әлеге галактика 1863 елда Алмания астрономы Генрих Луи д’Арре тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 27.94 см (11 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
# Простржедни Суха

Простржедни Суха (чех. Prostřední Suchá) — Чехиянең Моравия-Силезия крае Һавиржов районында урнашкан авыл.

# Простржедни Суха
## Географиясе

Мәйданы — 5,956 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.

# Простржедни Суха
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Простржедни Суха
## Тарихы

Авыл җирләре элек Чешская Силезия тарихи төбәгенә караган.

# Простржедни Суха
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 828 |
| 1880 | 860 |
| 1890 | 1001 |
| 1900 | 1467 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 3052 |
| 1921 | 4238 |
| 1930 | 4783 |
| 1950 | 4748 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 4452 |
| 1970 | 4957 |
| 1980 | 4548 |
| 1991 | 5185 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 5442 |
| 2011 | 5110 |
| 2021 | 4439 |
# (4572) Браге

(4572) Браге (лат. Brage) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.

# (4572) Браге
## Тарихы

1986 елның 8 сентябрендә Поуль Йенсен тарафыннан Брорфельде обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1986 RF» саналган.
# Беренче Иоль

Беренче Иоль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Гижег елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 15 км.

# Беренче Иоль
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020200212103000023894
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103002389
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# RGMB

RGMB (ингл. Repulsive guidance molecule BMP co-receptor b) — кешенең 5-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# (8693) Мацуки

(8693) Мацуки (лат. Matsuki) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (8693) Мацуки
## Тарихы

1992 елның 16 ноябрендә К. Эндатэ, К. Ватанабэ тарафыннан Китами обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 WH1» саналган.
# Монте Прьето (Акамбаро)

Монте Прьето — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. Акамбаро муниципалитеты составына керә.

# Монте Прьето (Акамбаро)
## Географиясе

Монте Прьето Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

# Монте Прьето (Акамбаро)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Монте Прьето (Акамбаро)
## Тарихы

Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
# Цешкав

Цешкав (белар. Цешкаў) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Наравлянский районында урнашкан авыл.

# Цешкав
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Рёсрат

Рёсрат — Алманиянең Төньяк Райн-Вестфалия җирендә урнашкан коммуна.

# Рёсрат
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 38,8 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 92 метр биеклектә урнашкан.
# Вила-Гарсия (Амаранте)

Вила-Гарсия — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. Vila Garcia, Aboim e Chapa муниципалитетына карый.

# Вила-Гарсия (Амаранте)
## Географиясе

Мәйданы — .
# Бермуда-Ран (Төньяк Каролина)

Бермуда-Ран — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Бермуда-Ран (Төньяк Каролина)
## Тарихы

Огачи шәһәре 1999 елда нигезләнгән.

# Бермуда-Ран (Төньяк Каролина)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 6,082031 км², 4,418755 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 242 ± 1 метр һәм 244 метр биеклектә урнашкан.
# Чумай (Оз кушылдыгы)

Чумаевка — Оз территориясеннән ага торган елга. Пенза өлкәсенең Камешкир районы, Лопатино районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Оз елгасының уң ярыннан 92 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 22 км.

# Чумай (Оз кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры елгасы, инештән Сыры гидроузеленә чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010500112110000035772
* Һидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 110003577
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ҺӨ буенча саны — 10
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 0
# PXN

PXN (ингл. Paxillin һәм Paxillin) — кешенең 12-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Тимшер

Тимшер (рус. Тимшер) — Коми Республикасының Усть-Кулом районында урнашкан авыл.

# Тимшер
## Климат

Тимшер климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

# Тимшер
## Халык

Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (56%), руслар (33%), алманнар (5%).
# SIRPG

SIRPG (ингл. Signal regulatory protein gamma) — кешенең 20-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Ысыах

Ысыа́х (Саха телендә: Ыhыах) — сахалар җәй бәйрәме. Айыы рухлары һәм табигать яңарышы хөрмәтенә язгы-җәйге бәйрәм булып тора, аның вакытында дога уку, мул итеп сыйлау һәм кымыз эчү, биюләр, бәйгеләр, ат чабышлары була.

# Ысыах
## Бәйрәм итү

Саха ысыахы — Саха (Якутия)дә иң олы бәйрәм. Ысыах сүзен турыдан-туры «муллык» дип тәрҗемә итәргә була, ул Кояш Илаһлары культы, муллык дини культы белән бәйле. Ысыах традицион рәвшетә җәйге Кояш торуы — 21-енче июньдә бәйрәм ителә.
Шулай ук, соңгы вакытта ысыах улустан, ял көннәре графигы, җирле теләкләргә карап, һ.б. 10 июнь һәм 25 июнь арасында башкарыла башлаган.

# Ысыах
## Тарих

Саха бәйрәменең элементлары төрки халыкларның: тувалыларның, алтайлыларның, татарларның, башкортларның һәм башка халыкларның җәйге бәйрәмнәре белән уртак хасиятләргә ия. Сахаларның мөгезле терлек тотучы халыкларга хас борынгы традиция сакланган — елны ике яртыга бүлү, ә ысыах үзе иске һәм яңа, үткән һәм киләчәк арасында үзенә хас чик булып тора. Көнбатыш өйрәнүчеләрнең беренче шәһадәтләрен Себердән Кытайга XVII гасыр ахырында узган Нидерланд сәяхәтчесе И. Идесның көндәлек язмаларында очратырга була. Ул бу бәйрәмнең зур тантана белән бәйрәм ителүен билгеләп үткән: сахалар учаклар яга һәм бөтен бәйрәм дәвамында аларны тәэмин итеп тора. Җәйнең башын һәм табигатьнең уянуын чагылдыручы бәйрәм вакытында биредә алдан килүче бабаларны һәм аларның йолаларын искә алырга кабул ителгән.
Этнограф Екатерина Романова раслаганча сахалар өчен мондый бәйрәм күңел ачу өчен сәбәп кенә түгел. «Якутиядә кыш бик озын, — дип әйтә ул. — Һәм бөтен ыру белән очрашырга бердәнбер мөмкинчелек — ул монда».

# Ысыах
## Осуохай

Кешеләрнең гомуми берлеген тормыш әйләнәсенең символы булган осуохай әйлән-бәйләне булып тора. Аның вакытында биючеләр Кояш хәрәкәте юнәлеше буенча әкрен темпта әйләнеп вакытта һәм пространствода әйләнеш ясаган кебек булалар һәм яктыртычка кешегә бүләк ителгән яктылык һәм җылылык өчен рәхмәтләрен укыйлар. Әйлән-бәйләндә җитәкче (осуохайдьыт) бар, аның вазифаларына әйләнә-тирәли чынбарлыкка багышланган һәм тирәли булганга мактаулар бирә торган җырларны башкару керә. Бу бию иртәгә кадәр дәвам иткән, кайвакыт зур ырулар суохайны өч көн һәм өч төн дәвамында оештырган. Әлбәттә, катнашучылар үзгәрә, әйләнәгә кергән һәрберсе бөтен елга энергия белән корыла дип санала. Бәйрәмнең кульминациясе булып бия сөтеннән әзерләнгән традицион эчемлек — кымыз белән утны, үләнне һәм агачларны бөркү тора. Ритуал Галәмнең һәм кешенең тууның символы булып тора.

# Ысыах
## Үткәрү урыннары һәм үзәкләре

* Саха (Якутия) Республиксының барлык торак пунктларында, махсус билгеләнгән урыннарында үткәрелә. Илнең башка шәһәрләрендә һәм аннан тыш, саха диаспорасы булган урыннарда.

# Ысыах
## Шулай ук карарга мөмкин

* Цаган Сар
* Шагаа
* Чыл Пазы
# Ясениця (Островский повяты)

Ясениця — Польшаның Мазовия воеводалыгы Острув-Мазовецка гминасында урнашкан авыл.

# Ясениця (Островский повяты)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Габрська Гора (Лития)

Габрська Гора — Словениянең Лития (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Габрська Гора (Лития)
## Географиясе

Мәйданы — 2,2 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 420,1 метр биеклектә урнашкан.
# Чимитеро (Авелино)

Чимитеро — Италиянең Кампания төбәге Монторо-Суперьоре өязендә урнашкан торак пункт.

# Чимитеро (Авелино)
## Географиясе

Чимитеро Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.

# Чимитеро (Авелино)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Эол рельеф формалары

Эол рельеф формалары (бор. грек. Αἴολος — җилләр Алласы Эолдан алынган) ― җилнең ком һәм тузан кисәкчәләре аша җимергеч яки аккумулятив (өемгә җыйнау, туплау) эшчәнлеге белән формалашкан рельеф формасы.

# Эол рельеф формалары
## Тасвирлама

Кисәкчәләрне җил белән күчерү, җилнең тизлегенә һәм кисәкчәләрнең зурлыгына карап, һавада эленгән хәлдә яки җир өстеннән тәгәрәтеп ясала. Эленгән хәлдә балчыклы, тузанлы һәм вак комлы кисәкчәләр күчерелә. Комлы кисәкчәләр күбесенчә җир өслеге буенча тәгәрәтеп-әйләндереп күчерелә, кайвакыт кечкенә биеклектә дә хәрәкәт итә ала. Җил тизлеге кимегәндә һәм башка уңайлы шартлар килеп чыкканда, күчерелә торган материалның утырымы (аккумуляция) хасил була ― җил (эол) утырмалары барлыкка килә.

# Эол рельеф формалары
## Классификация
### Скульптур

* баганалар
* өстәлләр
* казанлыклар
* җилләнү киштәләре
* күзәнәкле һәм кәрәзле өслекләр

# Эол рельеф формалары
## Классификация
### Аккумулятив

* Дюналар ― елга, диңгез яры буйлап ниндидер киртәләр (куаклар, рельеф тигезсезлекләре, биналар һ. б.) тирәсендә җил белән ком ташылу нәтиҗәсендә барлыкка килә. Болар ― 20-40 метр һәм аннан да күбрәк биеклектәге калку формадагы ком тупланмалары. Дюнаның бер үзенчәлеге ― ком бөртекләрен калкулыкның бер ягыннан икенче ягына җил белән тәгәрәтеп хәрәкәт иттерү. Дюнаның материк эченә таба хәрәкәт тизлеге бу җирлектә хакимлек итүче җил көче белән билгеләнә һәм елына 0,5-1 дән 20-22 метрга кадәр тирбәлә. Дюналар, гадәттә, калкулыклар чылбыры хасил итә.
* Барханнар ― бер юнәлештә генә көчле җил исүче чүлдә барлыкка килә. Өемнең җилгә каршы яткан битләве озын һәм сөзәк (5-14°), җил уңаендагы ягы кыска (тар) һәм текә (30-33°), алга юнәлгән мөгезләре очлы һәм акрынлап тәбәнәгәя бара. Чүлләрдә барханнарның биеклеге уртача 60-70 метрга җитә. Аларның хәрәкәт тизлеге җил көченә, җилнең исү вакытына һәм барханның зурлыгына бәйле. Аерым торучы барханнар ― иң җитезе. Алар елына 5-6 метрдан башлап 50-70 метрга кадәр тизлек белән күченә ала. Катлаулы барханнар чылбыры аз тизлектә хәрәкәт итә, кешеләр аны сизми диярлек.
* Ком тезмәләре (рус. грядовые пески) ― буйга сузылган ком түтәлләре, алар ярым ныгытылган ком чүлләрендә өстенлек итүче җилләр юнәлешендә барлыкка килә. Түтәлләрнең озынлыгы берничә дистә км га, киңлеге йөә метрга, биеклекләре 80 метрга кадәр җитә. Урта Азия, Казакъстан, Җунгар тигезлеге, Һиндстан, Австралия чүлләрендә таралыш алган.
Башка хәрәкәтчән комнар ― үсемлекләр белән беркетелмәгән һәм җил тәэсирендә җиңел хәрәкәт итә. Хәрәкәтчән комнар үзенең хәрәкәте белән куркыныч тудыра. Хәрәкәт иткәндә, алар басу, оазис, канал, юл, бина, авыл һәм хәтта шәһәрләрне ком белән күмеп китәләр.
# Залла (Штирия)

Залла — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна. Фойтсберг һәм Мария-Ланковиц округы составына керә.

# Залла (Штирия)
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 870 метр биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
# Каллавере

Каллавере (эст. Kallavere) — Эстониянең Харьюмаа өязендә урнашкан авыл.