# Рутений

Рутений (лат. Ruthenium) – периодик системаның 8 группа химик элементы. Атом номеры – 44, атом массасы – 101,07. Платиналы металларга карый.

# Рутений
## Тарихы

К.К.Клаус тарафыннан 1844 елда Казан университетында ачыла, Россиядә ачылган бердәнбер химик элемент. Шул ук елда яңа элемент турында «Казан университетының гыйльми язмаларында» «Урал платина рудасы һәм рутений металлы калдыкларын химик тикшерү» дигән зур мәкалә бастыра. Яңа элементны ачу, аны алу ысулы һәм үзлекләре турында Клаус 1844 елның 13 сентябрендә Петербург Фәннәр академиясе утырышында укыган немец телендә Г. И. Гесска язган хатында Академия бюллетенендә һәм рус теленә тәрҗемә ителгән «Тау журналы»нда басылып чыга. Клаус Урал платина рудасыннан чиста килеш рутений бүлеп чыгара һәм рутений триадалары — родий — палладий һәм осмий — платина арасындагы охшашлыкны күрсәтә.

# Рутений
## Исемнең килеп чыгышы

Элементны беренче ачучы К.К.Клаус рутенийны Россия хөрмәтенә рутений дип атый (Ruthenia — Русьның латинча атамасы). «Рутений» атамасы 1828 елда, ялгышып, яңа элемент дип уйлаган элемент өчен Г. В. Озанном тарафыннан тәкъдим ителә, әмма яңа элемент ачылмый. 1844 елда чыннан да Казан химия мәктәбендә ачылган яңа элементка Клаус шушы исемне бирә..

# Рутений
## Алу

Рутений платина һәм платина металлларын эшкәртүдән "калдык" булып алына.
Плутоний, уран, торий кебек бүленүче төш материалларынан алу — рутений җитештерүнең мөһим чыганагы. 1 тонна кулланылган төш ягулык материаллары калдыгыннан 260 грамм рутений алына. Молибденны нейтрон нурланышына тотып, Технеций-99 элементыннан рутений җитештерү технологиясе эшләнде..

# Рутений
## Физик һәм химик үзлекләре
### Изотоп составы

Табигый рутений җиде тотрыклы изотоплардан тора:
⁹⁶Ru (5,7 % по массе), ⁹⁸Ru (2,2 %), ⁹⁹Ru (12,8 %), ¹⁰⁰Ru (12,7 %), ¹⁰¹Ru (13 %), ¹⁰²Ru (31,3 %) и ¹⁰⁴Ru (18,3 %).

# Рутений
## Физик һәм химик үзлекләре
### Физик үзлекләре

Каты эрүчәнлек буенча (Т$_{пл}$= 2334 °C) рутений берничә элементтан гына калыша — рений, осмий, молибден, иридий, вольфрам, тантал һәм ниобийдан.

# Рутений
## Физик һәм химик үзлекләре
### Химик үзлекләре

Рутений — шактый инертлы металл.

# Рутений
## Физик һәм химик үзлекләре
### Химик үзлекләре
#### Неорганик кушылмалар

Рутений кислоталарда һәм патша аракысында эреми (HCl һәм HNO₃ катнашмасы). Шул ук вакытта рутений хлор белән 400 °C тан югарырак температурада реакциягә керә (RuCl₃ барлыкка килә) һәм эреткәндә селте һәм нитрат катнашмасы белән реакцияга керә (Na₂RuO₄ рутенатлары барлыкка килә).
Рутений төрле оксидлашу дәрәҗәсенә туры килә торган кушылмалар барлыкка китеререгә сәләтле:
    8 RuO₄; RuO₄ · PCl₃
    7 M[RuO₄]
    6 M₂[RuO₄]; M₂[RuF₈]; RuF₆
    5 M[RuF₆]; RuF₅
    4 RuCl₄; RuO₂; M₂[RuCl₆]
    3 RuCl₃; М₃[RuCl₆]
    2 M₂[RuCl₄]; M₄[Ru(CN)₆]
    1 Ru(CO)ₙBr
    0 Ru(CO)ₙ
Рутений кушылмалары шулай ук нитрозтоташтыруларның киң спектры — бу кушылмалар RuNO төркемен үз эченә алга. Бу комплекслы кушылмалар, бигрәк тә, нитрозонитроаминнар (мәсәлән, [RuNO(NO₂)₂(NH₃)₂OH]) һәм нитрозонитрокомплексы (бигрәк тә [RuNO(NO₂)₄OH]²⁻ аноинннары) (сары-кызгылт) югары тотрыклылыгы һәм кинетик инертлылыгы белән аерылып тора. Рутений тетраоксиды (Ru⁺ⱽᴵᴵᴵO₄) үзлекләре белән осмий тетраоксидына ошаш.

# Рутений
## Физик һәм химик үзлекләре
### Химик үзлекләре
#### Рутенийның органик химиясе

Рутений күп кенә металл органик кушылмаларын барлыкка китерә һәм химик реакцияләрдә актив катализатор булып тора.

# Рутений
## Куллану

* Аз гына рутений өстәлмәсе (0,1 %) Титанның коррозиягә чыдамлыгын арттыра.
* Платина белән рутений эретмәсе таушалмый торган электр контаклырында кулланыла.
* Рутений диоксиды һәм осмий рутенатлары калын плёнкалы резисторларда кулланыла. Бу ике кушылма электроникада җитештерелә торган продукциянең 50 % ын куллана.
* Күп кенә химик реакцияләрдә катализатор итеп кулланыла. Орбиталь станцияләрнең суны чистарту системаларында катализатор буларак рутений кулланыла.
* Кызыл рутений ион каналларнын тикшерү өчен конкурент антагонист буларак кулланыла (CatSper1, TASK,RYR1, RyR2, RyR3, TRPM6, TRPM8, TRPV1, TRPV2, TRPV2, TRPV3, TRPV4, TRPV5,TRPV6, TRPV6, trpa1, mCa1, mCa2, CALHM1).

# Рутений
## Рутенийның физиологик тәэсире һәм биологик роле

Рутений микроэлементом булып тора. Ул тере организм составында табылган платина металларынан бердәнбере (кайбер мәгълүматлар буенча платина да табыла). Рутений нигездә, мускул тукымасында туплана. Рутенийның югары оксиды агулы һәм, көчле окислитель булып тора, окислитель буларак янгын куркынычы булган материаллар өчен куркыныч.
| H | | | | | | | | | | | | | | | | | He |
| Li | Be | | | | | | | | | | | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg | | | | | | | | | | | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | * | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | ** | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
| Uue | Ubn | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | * | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | |
| | ** | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | |
* ↑ Meija J., Prohaska T., Coplen T. B. et al. Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2016. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1515/PAC-2015-0305https://wikidata.org/wiki/Track:Q2425378https://wikidata.org/wiki/Track:Q33438https://wikidata.org/wiki/Track:Q28653639https://wikidata.org/wiki/Track:Q55593869https://wikidata.org/wiki/Track:Q45730822https://wikidata.org/wiki/Track:Q15699424https://wikidata.org/wiki/Track:Q116478786
* ↑ С. Колотов, Δ Рутений // Энциклопедический словарь — СПб: Брокгауз — Ефрон, 1899.https://wikidata.org/wiki/Track:Q4228594https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358https://wikidata.org/wiki/Track:Q24488839https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137https://wikidata.org/wiki/Track:Q656https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892957
* ↑ https://kpfu.ru/staff_files/F144964812/rutenij__himiya_v_shkole.pdf
* 1 2 RUTHENIUMhttps://wikidata.org/wiki/Track:Q278487https://wikidata.org/wiki/Track:P662https://wikidata.org/wiki/Track:P2153
* ↑ Менделеевның периодик таблицасы — 1869.https://wikidata.org/wiki/Track:Q10693https://wikidata.org/wiki/Track:Q428887
* 1 2 3 4 5 (unspecified title) — ISBN 0-8493-0485-7
* 1 2 https://www.britannica.com/science/ruthenium
* 1 2 Соловьев Ю. И. Исследования К. К. Клауса по химии платиновых металлов. Открытие рутения // История химии в России: Научные центры и основные направления исследований. — М.: Наука, 1985. — С. 140—147.
* ↑ {{{башлык}}}(фр.) // Bulletin de la classe physico-mathématique de l'Académie impériale des Sciences de St.- Pétersbourg : magazine. — Т. 3.
* ↑ История науки и техники. әлеге чыганактан 2015-09-24 архивланды. 2011-01-15 тикшерелгән.