# Иридий

Осмий◄Иридий / Iridium (Ir) ►Агалтын :
| Атом номеры | 77 |
| Матдәнең тышкы күренеше | |
| Атомның үзлекләре ||
| Атом массасы (моляр масса) | 192,217 (3) а. м. б. (г/моль) |
| Атом радиусы | пм |
| Ионлаштыру энергиясе (беренче электрон) | кДж/моль (эВ) |
| Электрон конфигурациясе | |
| Химик үзлекләре ||
| Ковалент радиусы | пм |
| Ион радиусы | пм |
| Электр тискәрелеге (Полинг буенча) | |
| Электрод потенциалы | |
| Оксидлашу дәрәҗәсе | |
| Матдәнең термодинамик үзлекләре ||
| Тыгызлык | 22,65 г/см³ |
| Моляр җылы сыешлыгы | Дж/(K·моль) |
| Җылы үткәрүчелек | Вт/(м·K) |
| Эрү температурасы | K |
| Эрү җылылыгы | 2410 кДж/моль |
| Кайнау температурасы | 4130 K |
| Парга әйләнү җылылыгы | кДж/моль |
| Моляр күләм | см³/моль |
| Матдәнең кристаллик рәшәткәсе ||
| Рәшәткә төзелеше | |
| Рәшәткә параметрлары | Å |
| Дебай температурасы | K |
Иридий (лат. Iridium, Ir) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период, 9 төркем элементы. Тәртип номеры - 77. Иридий — бик каты, көмөшсу-ак төстәге агалтын төркеме металлы, авыр эри, күчүчән. Тыгызлыгы буенча осмий белән бер диярлек). Хәтта 2000 °C температурада коррозияга ифрат чыдамлы. Җир токымнары арасында бик сирәк очрый, шуңа күрә Җиһан токымнары (метеорит) чыгышлы дип фаразлана.

# Иридий
## Символы

Иридий элементының символы — Ir (Иридий дип укыла).

# Иридий
## Тарихы

Иридийны 1803 елда инглиз химигы С Теннант Көньяк Америкадан китерелгән агалтын кушылмаларында осмий белән бер үк вакытта ача.

# Иридий
## Исеменең килеп чыгышы

Иридий (бор. грек. ἶρις — салават күпере) үзенең төрле төстәге тозлары аркасында шундый исем ала.

# Иридий
## Табигатьтә табылуы

Җир кабыгында иридий нисбәте бик аз (массасы буенча 10⁻⁷ %). Ул алтын һәм платинадан күпкә сирәгрәк очрый. Аның белән бергә осмий, родий,рений һәм рутений очрый. Иң әз таралган элементларга карай. Иридий еш кына метеоритларда табыла.
Иридий невьянскит, сысертскит, ауросмирид кебек минералларда очрый.

# Иридий
## Табигатьтә табылуы
### Ятмалар һәм җитештерү

Осмийлы иридий нигездә перидотит серпентинит ятмаларында урнашкан була (КАР, Канада, Рәсәй, АКШ).
Елына Җир йөзендә җитештерелгән иридий (2009 елгы мәглүмат буенча) 3 тонна чамасы тәшкил итә. 2015 елда 7.8 тонна чыгарылган.
Иридий алуның төп чыганагы — бакыр-никель җитештергәндәге анод шламнары.

# Иридий
## Физик үзенчәлекләре

Иридий — авыр көмөшсу-ак металл, каты булуы аркасында механик эшкәртү кыен. Эрү температурасы — 2739 K (2466 °C), кайнаган чакта 4701 K (4428 °C). Электр каршылыгы — 5,3×10⁻⁸Ом·м (0 °C-та) һәм 2×10⁻⁷Ом·м (2300 °C очракта); сызыкча киңәюе коэффициенты — 6,5×10⁻⁶ град; нормаль сыгылмалылык модуле — 538 ГПа; 20 °С-та тыгызлыгы — 22,65 г/см3, сыек иридийныкы — 19,39 г/см3 (2466 °С). Тыгызлыгы буенча осмий белән чагыштырлык.

# Иридий
## Изотоплы состав

Табигатьтә иридий тотрыклы ике төр изотоп катышмаларында очрый: ¹⁹¹Ir (нисбәте 37,3 %) һәм ¹⁹³Ir (62,7 %). Ясалма ысуллар белән масса саны 164-199 радиоактив изотоп, шулай ук күп төш изомерлары алынган. Ясалма¹⁹²Ir таралу алган .

# Иридий
## Химик үзенчәлекләре

Иридий һава температурасында һәм җылытылганда тотырыклы. 1200 °C-тан артык булганда өлешчә IrO ₃ рәвешендә буга әйләнә. Компакт иридий 100 °C температураһына кадәр бөтен билгеле кислоталар һәм аларның катышмалары белән реакцияга керми.

# Иридий
## Куллану

2010 елда дөньяда иридий куллану 10,4 тонна тәшкил итә. Төп куллану даирәсе — монокристалл үстерү өчен корылмалар, аларда иридий тигель материаллары сыйфатында кулланыла. Шул максатта 2010 елда 6 тонна иридий тотылган. Якынча 1 тоннаны премиаль кабызу шәмнәре, химик корылмалар һәм химик катализаторлар җитештерүчеләр куллана.

# Иридий
## Биологик әһәмияте

Металл агулы түгел, әмма кайсыбер иридийлы берләшмәләр, мәсәлән, аның гексафториды (IrF₆), бик агулы.