# Чабаксар

Чабаксар (рус. Чебокса́ры, чуаш. Шупашка́р) — Pəcəйдә урнашкан шәһәр, Чуашстан Республикасының башкаласы. Иделнең уң ярында урнашкан. 1469 елдан билгеле.
Шәһәр аша М7 Идел (Волга) һәм А119 Нократ (Вятка) автоюллар баралар. Чабаксардан Йошкар-Олага хәтле 100 км, Казанга — 158 км, Нижгарга — 240 км; Ульяновскка — 246 км, Мәскәүгә — 650 км. Чуашстанның тимер юл төененә — Канашка — 80 км.
2021 елның 21 маеннан ― Хезмәт даны шәһәре.

# Чабаксар
## Атамасы

Шәһәр атамасына килгәндә, күпчелек тарихчы-галимнәр Чабаксар (чуаш. Шупашкар) сүзе иске чуашчадан "Яңа Сувар" дигәнне аңлата дип уйлыйлар. Ә аңа нигез салучыларны Сувар шәһәре кешеләре дип санала.

# Чабаксар
## Географиясе

Чабаксар каласы Идел буе калкулыгында Иделнең уң ярында урнашкан. Шәһәр ярларын Чабаксар сусаклагычы юа. Каланың чикләре озынлыгы 83,3 км, шул исәптән коры җир буйлап 67 км үтсә, Идел яры буйлап 16,3 км. Каланың гомуми мәйданы 233 233 км². Сулыклар гомуми мәйданның 15,7%ын алса, урманнар мәйданы 24,8 %ны алып тора.

# Чабаксар
## Географиясе
### Климат

Чабаксар климаты :
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 4,7 | 5,0 | 12,4 | 24,0 | 32,5 | 36,2 | 38,6 | 39,9 | 29,7 | 21,4 | 11,4 | 7,0 | 39,9 |
| Уртача максимум, °C | −9,4 | −7,4 | −1,5 | 8,5 | 18,4 | 22,2 | 24,2 | 22,0 | 15,5 | 6,6 | −1,2 | −6,2 | 7,6 |
| Уртача температура, °C | −12,9 | −10,7 | −5,1 | 4,3 | 12,6 | 16,6 | 18,8 | 16,6 | 10,6 | 3,1 | −3,4 | −9,1 | 3,5 |
| Уртача минимум, °C | −16,4 | −14,1 | −8,5 | 0,4 | 7,7 | 11,9 | 14,4 | 12,4 | 7,2 | 0,8 | −5,8 | −12,2 | −0,2 |
| Абсолют минимум, °C | −39 | −33 | −27 | −16,9 | −2 | 1,0 | 6,2 | 3,6 | −2,5 | −11,9 | −25,9 | −44,3 | −44,3 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 29 | 19 | 25 | 33 | 37 | 60 | 65 | 52 | 51 | 51 | 43 | 34 | 499 |

# Чабаксар
## Тарих

Беренче тапкыр 1469 елда Чебоксар исеме астында телгә алына.
1555 елдан — Мәскәү дәүләтенең крепосте. 17—18 гасырларларда — Идел буеның мәшһүр сәүдә үзәге (тоз, икмәк, җәнлек мехы, күн чималы, бал, һ.б).
1708 елдан — Казан губернасы составында, 1719 елдан — аның Зөя провинциясе составында, 1781 елдан — Казан наместниклыгының (1796 елдан — Казан губернасының) Чабаксар өязе үзәге. 1722 елда шәһәрдә Пётр I, 1767 елда – Екатерина II, 1798 елда – Павел I булганнар.
1856 елда Чабаксарда 11 чиркәү, 836 йорт һәм 28 лавка (кибет) булган.
1920 елдан — Чуаш автономияле өлкәсе, 1925 елдан — Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы башкаласы. 1992 елдан Чуашстан Республикасының башкаласы булып тора.
XX гасыр эчендә шәһәр составына 25 авыл һәм штб кертелгәннәр, XXI гасырда шәһәр эченә биш Идел аръягындагы авыл кертелгән.

# Чабаксар
## Халкы

Халык исәбе 447 929 кеше (2010).
Төп халкы булып чуашлар (62,4 процент, 2002) һәм руслар (33,3 процент) тора.
| Ел | Халкы саны |
| 1625 | 458 |
| 1646 | 661 |
| 1723 | 1924 |
| 1795 | 4687 |
| 1879 | 4498 |
| Ел | Халкы саны |
| 1897 | 5500 |
| 1913 | 5673 |
| 1926 | 22400 |
| 1940 | 40000 |
| 1949 | 59900 |
| Ел | Халкы саны |
| 1959 | 104 000 |
| 1970 | 219 600 |
| 1980 | 339 100 |
| 1985 | 404 800 |
| 1986 | 414 000 |
| Ел | Халкы саны |
| 1990 | 429 000 |
| 1995 | 446 700 |
| 1999 | 458 000 |
| 2005 | 442 600 |
| 2009 | 444 430 |
| 2010 | 447 929 |

# Чабаксар
## Административ бүленеш

* Калинин районы
* Мәскәү районы
* Ленин районы
* Заволжье территориаль идарәсе

# Чабаксар
## Мәгариф

Чабаксар шәһәрендә дүрт зур югары уку йорты урнашкан:
* И. Н. Ульянов исемендәге Чуаш дәүләт университеты,
* И. Я. Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты,
* Чуаш дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе,
* Чуаш дәүләт мәдәният һәм сәнгать институты.
Бу уку йортларыннан кала шәһәрдә күп кенә башка уку йортларының филиаллары да урнашкан. Шулай ук 18 урта һөнәри уку йорты һәм мәктәпләр бар.

# Чабаксар
## Мәдәният

* Чуаш дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле
* Чуаш дәүләт академия драма театры
* Чуаш дәүләт опера һәм балет театры
* montaznik21.ru

# Чабаксар
## Дин
### Православие

    Покров-Татиана соборы

# Чабаксар
## Дин
### Ислам

    Болгар мәчете

# Чабаксар
## Икътисады

Каланың икътисады нигездә алга киткән сәнәгать оешмаларыннан тора. Төп юнәлешләре булып электр,энергия җайланмалары, машина төзелеше, азык сәнәгате тора.
Үзендә җитештерелгән йөкләнгән таварлар, хезмәт күрсәтүләр һәм эшләнгән эшләр күләме зур оешмалар гына буенча 2010 елга 44,53 млрд сум тәшкил иткән.

# Чабаксар
## Кардәш калалар

Чабаксарның биш кардәш шәһәре бар:
* Анталья (Төркия)
* Калып:Байрак/БелаPəcəй Гродно (БелаPəcəй)
* Рунду (Намибия)
* Санта-Клара (Куба)
* Эгер (Маҗарстан)

# Чабаксар
## Шәхесләр

* Дмитрий Моисеев (1986), чуаш язучысы.