# Көньяк-Көнчыгыш икътисади зона

Көньяк-Көнчыгыш икътисади зона — Татарстан Республикасы территориаль-җитештерү кластерларының (территориаль-җитештерү комплексларының (ТҖК)) берсе, аның төп өлкәсе — файдалы казылмалар чыгару һәм нефть җиһазлары җитештерү, геологоразведка. Икътисади зона җитештерү күләме, базар һәм транспорт инфраструктурасы үсеше буенча республикада лидерлар өчлегенә керә. Зона халкы — 577,66 мең кеше, мәйданы — 12613,7 км².
Үз эченә 8 муниципаль район һәм республика әһәмиятендәге 5 шәһәрне ала. Зона республикада Татарстан Республикасының территориаль икътисадый сәясәт концепциясе нигезендә рәсми рәвештә бүлеп бирелә.

# Көньяк-Көнчыгыш икътисади зона
## Структура һәм состав

Көньяк-Көнчыгыш икътисадый зона 8 муниципаль районны үз эченә ала, аларның төркеме социаль-икътисадый үсешне бәяләүнең интеграль индикатор әһәмияте уртача республика күрсәткеченнән 20% ка югарырак булган үзәкләр тирәсендә этаплап формалаштыруның итерацион ысулын кулланып гамәлгә ашырыла.
| № | Төбәк | Халык | Мәйдан | ВТП¹ | СЗ² | УБ³ | ЗЭ⁴ | ОДСП⁵ |
| 1 | Азнакай | 64274 | 2143,3 | 26787 | 10222,4 | 2.37 % | 31 | 22.393 |
| 2 | Әлмәт | 195702 | 2500,2 | 134906 | 18571 | 1,92 % | 105 | 102.331 |
| 3 | Баулы | 37479 | 1210,4 | 11523 | 15607 | 2.44 % | 18 | 9.137 |
| 4 | Бөгелмә | 111757 | 1408,6 | 25547 | 13400 | 1.72 % | 54 | 12.397 |
| 5 | Лениногорск | 88840 | 1843,2 | 28539 | 17634,1 | 1.60 % | 40 | 21.875 |
| 6 | Сарман | 36680 | 1385 | 12178 | 8026,4 | 2.15 % | 17 | 9.705 |
| 7 | Чирмешән | 20922 | 1364 | 7302 | 11966 | 1.76 % | 9 | 4.951 |
| 8 | Ютазы | 21670 | 760,57 | 2859 | 12663,2 | 0.91 % | 34 | 9.137 |
| Барлык: | Барлык: | 577 656 | 12 613,7 | 249 639 | | 1,86 | 308 | 184.508 |
¹ — тулай территориаль продукт күләме — млн. сум, 2009 ел; ² — уртача хезмәт хакы; ³ — эшсезлек дәрәҗәсе; ⁴ — икътисадта мәшгульләр саны — мең кеше, 2009 ел.; ⁵ —предприятиенең өстәлгән бәясе күләме — млн. сум, 2009 ел.
Икътисади зона территориясендә халык тигез урнашмаган. Халык саны буенча Әлмәт (194892), Бөгелмә (112043), Лениногорск (88840) районнары иң зурлар дип санала. Икътисади зонаның шәһәр халкы 70% тәшкил итә (355130 мең кеше), шул ук вакытта шәһәрлеләрнең күпчелеге (88 %) республика әһәмиятендәге 5 шәһәрдә яши. Авыл халкының күпчелеге Сарман районында күзәтелә, ә Чирмешән районында бары тик авыл халкы гына яши.
Аның уртасында урнашкан Көньяк-Татарстан (Әлмәт-Бөгелмә-Лениногорск-Азнакай) полицентрик шәһәр агломерациясе-конкурбация, халык саны һәм әһәмияте буенча Татарстан Республикасында ярты миллионга якын кеше булган өченче зонаның нигезе булып тора. Зонаның көнчыгыш өлешендә шулай ук Баулы һәм Урыссу шәһәрләре агломерациясе дә бар, ул Октябрьск һәм Туймазы Башкортстан шәһәрләре агломерациясе белән бик якын һәм тыгыз бәйләнә.

# Көньяк-Көнчыгыш икътисади зона
## Икътисад

Зона икътисады, илдә зурлыгы буенча икенче урында (Самотлорскидан соң) Ромашкино нефть чыганагы («Икенче Баку») ачылу һәм аның көньяк-көнчыгышында үзләштерү белән бәйле рәвештә, XX гасыр уртасында формалаша. Соңрак зона икътисады катнаш машина төзелеше производстволары һәм башка хезмәт күрсәтүче сәнәгать предприятиеләре булдыру хисабына күпмедер дәрәҗәдә диверсификацияләнә.
Нефть чыгару һәм башка зона җитештерүләре республиканың тулаем төбәк продуктының 30 % тан артыгын бирә. Икътисадның төп тармагы — «Татнефть» һәм кайбер вак предприятиеләр белән нефть чыгару.
Кайбер башка нефть чыгару территориаль-җитештерү комплексларыннан аермалы буларак, биредә нефть химиясе һәм нефть эшкәртү предприятиеләренең җитештерү циклы буенча чиктәш предприятиеләре юк диярлек.
2009 елга икътисадта зур әһәмияткә ия предприятиеләр:
| № | | Всего | РФ* | РФ** | РТ | МО |
| 1 | Азнакай | 5 | | | 4 | 1 |
| 2 | Әлмәт | 37 | 2 | 1 | 9 | 28 |
| 3 | Баулы | 20 | | | 10 | 10 |
| 4 | Бөгелмә | 20 | | | 9 | 11 |
| 5 | Лениногорск | 22 | | | 16 | 6 |
| 6 | Сарман | 11 | | | 8 | 3 |
| 7 | Чирмешән | 23 | | | 10 | 13 |
| 8 | Ютазы | 15 | | | 14 | 1 |
| Барлыгы | Барлыгы | 153 | 2 | 1 | 80 | 73 |
* Система барлыкка китерүче предприятиеләр. ** Региональ әһәмияттәге предприятиеләр.

# Көньяк-Көнчыгыш икътисади зона
## Икътисад
### Инвестицияләр

Көньяк-Көнчыгыш икътисади зонада Әлмәт һәм Лениногорск шәһәрләрендә урнашкан 2 инвестицион мәйданчык эшли. Иң зурысы, Лениногорск шәһәрендә урнашкан — «"ИДЕЯ — Көньяк-Көнчыгыш" инновацион-җитештерү технопаркы» ҖЧҖ. Технопаркның гомуми мәйданы 37 993,90 м² тәшкил итә, анда 40 резидент-компания теркәлгән. Технопарк эшчәнлеге Татарстан Республикасының көньяк-көнчыгышында кече һәм урта бизнесны үстерү максатында инновацияләргә юнәлдерелә.
Әлмәттә 1643,70 кв.м мәйданлы «Импульс» муниципаль бизнес-инкубаторы эшли.
Көньяк-Көнчыгыш икътисади зонада 2011 елга 103 инвестицион проект гамәлгә ашырыла:
| № | МБ | Проектларны |
| 1 | Азнакай | 13 |
| 2 | Әлмәт | 10 |
| 3 | Баулы | 4 |
| 4 | Бөгелмә | 42 |
| 5 | Лениногорск | 6 |
| 6 | Сарман | 24 |
| 7 | Чирмешән | 1 |
| 8 | Ютазы | 3 |
| Барлыгы | Барлыгы | 103 |
| ТР | ТР | 540 |
Иң эре шуларның булып тора:
| № | Проект | Бәясе, млн. сум. | NPV¹, млн. сум. | Үзен²ел | РМ³, берәмлек |
| 1 | «ТАТСТАЛЬ» ЯАҖ электр металлургия заводын төзү һәм файдалануга тапшыру | 21533,0 | 19200 | 2.8 | 1300 |
| 2 | Ашалчы югары үзле нефть ятмасын эшкәртү | 3763 | 1033 | 9 | 207 |
| 3 | Баулы шәһәрендә сәүдә-кунакханә-күңел ачу комплексы төзелеше | 1400 | | | 250 |
| 4 | Азнакай муниципаль районының Актүбә бистәсендә 4000 баш савым сыерга исәпләнгән терлекчелек комплексы төзелеше | 1200 | | | |
| 5 | Ячестый бетон җитештерү | 754.5 | 120.0 | | 83 |
| 6 | «АЛНАС» ААҖ үсеше һәм техник яктан яңадан коралландыру | 626.9 | 2325 | 3 | |