# А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты

һәм
А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты — Казандагы техник юнәлешле танылган югары уку йорты.

# А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты
## Тарих

Казан дәүләт авиация институты 1932 елның 5 мартында авиация сәнәгатенең төп Идарәсе карары нигезендә Казан дәүләт университетының аэродинамика бүлеге базасында оешкан. Иң элек институт аэродинамика һәм самолет төзелеше дип аталган ике бүлектән торган. 1934 елда рәсми рәвештә самолет төзелеше факультеты ачылган.
Институт белән Николай Четаев җитәкчелек иткән. Ул шул елларда гомуми механика мәктәбендә фәнни-тикшеренү эшен җитәкләгән. 1933 елдан институт авиация югары уку йортлары арасында беренчеләрдән булып «КАИ хезмәтләре» дип аталган фәнни мәкаләләр җыентыгы чыгара башлаган. Шул ук елны кандидатлык диссертацияләре яклана башлаган. 1937 елда институтта докторлык диссертацияләре яклана башлаган. 1939 елда моторлар төзү факультеты ачылган. 1945 елда илдә беренчеләрдән булып реактив двигательләр кафедрасы ачылган. Кафедра мөдире итеп ракета двигательләре төзелешенә нигез салган В.П.Глушко чакырылган. Бу кафедрада Айның бер кратерына исеме бирелгән Г.С.Жирицкий, илнең ракета-космик системалары баш конструкторы булган С.П.Королевлар эшләгән.
1951 елда авиация приборлары төзелеше, 1952 елда авиация радиотехникасы факультетлары ачылган. 1956 елда докторлык диссертацияләре яклау Советы эшли башлаган. 1973 елда институтка күренекле авиаконструктор А.Н.Туполев исеме бирелгән. 1982 елда институт Халыклар дуслыгы ордены белән бүләкләнә. 1987 елда ректор итеп Г.Л.Дегтярев сайланган. 1991 елда икътисад, финанс һәм эшмәкәрлек факультеты ачылган. 1992 елда Казан авиация институты Казан дәүләт техника университеты итеп үзгәртелгән. Шул елдан университет юнәлешләр һәм белгечлекләр спекторын киңәйтеп җибәргән. Шуның нәтиҗәсе булып, бер-бер артлы гуманитар (1995), физика-математика (2000), икътисади теория һәм хокук, психология (2003) факультетлары ачылган.
Бүгенге көндә А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм эзләнү техник университеты (КДТУ, КАИ) — Россия Федерациясенең техник уку йортлары арасында ышанычлы урын тоткан күптармаклы инновацион фәнни-укыту комплексы. Аның 11 филиалы Волжск, Әлмәт, Бөгелмә, Яшел Үзән, Алабуга, Чаллы, Чистай, Түбән Кама, Лениногорск, Нократ Аланы шәһәрләрендә эшли. Бүген КДТУда якынча 15000 студент укый.
2009 елның 7 октябрендә конкурста җиңеп, илкүләм эзләнү университеты статусын алган.

# А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты
## Факультетлар

* Авиация, җир өсте транспорты һәм энергетика (1нче факультет)
* Физика-математика факультеты (2нче факультет)
* Автоматика һәм электрон приборлар төзү институты (3нче факультет)
* Техник кибернетика һәм информатика институты (4нче факультет)
* Радиоэлектроника һәм телекоммуникацияләр институты (5нче факультет)
* Инженерлык-икътисадчылар институты (6нчы факультет)
* Социаль технологияләр институты (7нче факультет)
* Эшмәкәрлек һәм инновацион технологияләр институты (9нчы факультет)
Мәгълүмати технологияләр колледжы (2007 елдан).

# А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты
## Билгеле кешеләре
### Укытучылар

    Шулай ук карагыз: Төркем:Казан техник университеты укытучылары.
| туу датасы | Исем | әлма-матер | һөнәр төре | Викиҗыентыктагы төркем | үлем датасы |
| 1893-09-26 | Георгий Жирицкий | Kyiv Polytechnic Institute of Emperor Alexander II | инженер | | 1966-06-04 |
| 1902-02-25 | Моисей Иткин | Милли тау эше университеты | инженер | | 1978-08-21 |
| 1907-11-11 | Иоел Малкин | Казан (Идел буе) федераль университеты | математик | | 1958-06-14 |
| 1908-08-20 | Валентин Глушко | Санкт-Петербург дәүләт университеты | aerospace engineer инженер язучы сәясәтче физик | Valentin Glushko | 1989-01-10 |
| 1910-10-15 | Алексей Петров | Казан (Идел буе) федераль университеты | математик физик-назарияче физик университет профессоры | | 1972-05-09 |
| 1913-08-12 | Һарун Салихов | Казан (Идел буе) федераль университеты | математик | | 1971-10-22 |
| 1923-08-23 | Иван Суханов | Мәскәү дәүләт университеты МДУның фәлсәфә факультеты | галим | | 2000-07-28 |
| 1925-06-17 | Валентин Ференец | Saint Petersburg State University of Aerospace Instrumentation Мәскәү авиация институты | университет профессоры | | |
| 1935-12-28 | Анатолий Матвеевич Дружинин | Рига югары хәрби-авиация мөһәндисләре укуханәсе А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты | | | |
| 1936-09-24 | Владимир Мизгайлов | Академик И. Г. Петровский исемендәге Брянск дәүләт университеты А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты | физик | | 2019-05-06 |
| 1936-12-17 | Гайнулла Шәйхиев | | физик | | 2003-01-22 |
| 1938-06-12 | Николай Нарышкин | Казан (Идел буе) федераль университеты | галим | Nikolai Vasilyevich Narishkin | 2024-12-02 |
| 1938-08-29 | Шакиров, Роберт Вафич | Кача югары хәрби авиация укуханәсе Казан (Идел буе) федераль университеты | тарихчы мөгаллим сәясәтче | Robert Shakirov | |
| 1940-12-08 | Альвина Вафина | Казан (Идел буе) федераль университеты | | | |
| 1944-05-20 | Дания Сабирова | Казан (Идел буе) федераль университеты | галим | | 2015-07-15 |
| 1945-02-17 | Зәүр Бәширов | | | | 2006-07-18 |
| 1949-08-04 | Илдар Ваһапов | Казан (Идел буе) федераль университеты | галим | | |
| 1952-03-18 | Натан Солодухо | Казан (Идел буе) федераль университеты | галим | | 2024-10-18 |
| 1952-09-08 | Владимир Беляев | Казан (Идел буе) федераль университеты | социолог | | |
| 1955-06-01 | Рифкать Миңнеханов | Казан югары артиллерия командирлары училищесы | полиция хезмәткәре инженер | Rifkat Minnikhanov | |
| 1966-01-01 | Илмир Баянов | МДУның физика факультеты | университет профессоры | | |
| 1986-04-27 | Евгений Просвиряков | Урал дәүләт университеты | галим | | |
| | Динар Балкаев | | тикшеренүче | | |
| | Михаил Морозов | | тикшеренүче | | |
| | Артур Глейм | | тикшеренүче | | |
| | Кирилл Петровнин | Казан (Идел буе) федераль университеты | тикшеренүче | | |
| | Светлана Новикова | | тикшеренүче | | |
| | Алексей Носков | Казан (Идел буе) федераль университеты | тикшеренүче | | |
| | Олег Морозов | | тикшеренүче | | |
| | Айрат Сәхәбетдинов | Казан (Идел буе) федераль университеты | тикшеренүче | | |
| | Максим Смирнов | | тикшеренүче | | |
| | Артём Кузнецов | А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты | тикшеренүче | | |

# А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты
## Билгеле кешеләре
### Тәмамлаучылар

    Шулай ук карагыз: Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар.
| туу датасы | Исем | һөнәр төре | эш урыны | Викиҗыентыктагы төркем | үлем датасы |
| 1900-07-22 | Хәмид Мөштәри | математик | | Hamid Mushtari | 1981-01-23 |
| 1905-12-14 | Иван Шпаков | укытучы директор | | | 1988 |
| 1908-07-08 | Галиәскар Акалаев | инженер | | | |
| 1910-10-01 | Генрих Бухин | | | | 1995-12-09 |
| 1911-05-19 | Николай Максимов | aerospace engineer chief executive officer | С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсе | Nikolay Ivanovich Maksimov | 1967-05-05 |
| 1912 | Ахмадеев, Гариф Керимович | | | | 1991 |
| 1912-05-03 | Николай Горшков | | | | 1995-02-01 |
| 1912-10-08 | Фөдор Аристов | | | | 2005 |
| 1913-03-10 | Николай Аржанов | очучы-сынаучы | | Nikolay Arzhanov | 1976-02-07 |
| 1914-03-22 | Василий Степанченко | military flight engineer | | | 1995-09-07 |
| 1915-04-20 | Әмир Кәримов | очучы | | | 1976-10-23 |
| 1916-05-12 | Тәлгать Сәйфи | aerospace engineer технолог галим университет профессоры | Sokol Нижгар дәүләт технология университеты | | 1969-07-08 |
| 1918-10-21 | Яков Колупаев | | | | 1986-08-09 |
| 1918-11-21 | Ivan Ivanov | инженер-конструктор | | | 1999-04-18 |
| 1919 | Виктор Сивец | | | | 1984 |
| 1919 | Михаил Кузнецов (1919) | | | | 1992 |
| 1919-12-12 | Николай Кухто | инженер-механик | | | 2006-03-23 |
| 1920-01-08 | Вадим Бивойно | | | | 1991-09-19 |
| 1922-01-14 | Василий Дергунов | дәүләт эшлеклесе | | | 1989-07-17 |
| 1922-04-26 | Глеб Ванаг | | | | 1991-11-13 |
| 1922-06-02 | Марк Гальперин | military flight engineer | MKB Raduga | | 1996-08-27 |
| 1923-04-25 | Анатолий Соболевский | | | | 2003-03-29 |
| 1923-05-02 | Владимир Бердников | | | | 2003-11-12 |
| 1923-07-11 | Вячеслав Алемасов | физик | | Vyacheslav Alemasov | 2006-06-15 |
| 1923-10-22 | Шәүкәт Ибраһимов | физик | Institute of Nuclear Physics | | 1989-12-26 |
| 1924-03-04 | Залман Бурман | | | | 1986-10-09 |
| 1924-10-12 | Борис Аполлонов | | | | 1981-06-24 |
| 1924-10-25 | Виктор Макеев | галим уйлап табучы университет профессоры сәясәтче | Makeyev Rocket Design Bureau South Ural State University Мәскәү физика-техника институты | Viktor Petrovich Makeyev | 1985-10-25 |
| 1924-11-03 | Владимир Краснов | | | | 2001-05-16 |
| 1925-07-10 | Александр Бережной | | | | 2009-06-23 |
| 1926-06-26 | Марат Вахитев | | | | 2002-07-08 |
| 1927-11-08 | Анатолий Мунин | галим aerospace engineer университет профессоры | Үзәк аероһидродинаминка институты Мәскәү физика-техника институты | | |
| 1927-11-13 | Тәлгат Сираҗетдинов | математик | | | 2016-01-03 |
| 1928-01-25 | Владимир Садовников | галим | Pivdenmash Izhevsk Mechanical Plant Votkinsk Machine Building Plant | | 1990-02-26 |
| 1928-01-25 | Виктор Иванов | | | | 2000-03-22 |
| 1928-03-06 | Илдус Мәстүкев | галим | | Ildus Mostyukov | 2024-07-06 |
| 1929-10-19 | Михаил Симонов | military flight engineer инженер сәясәтче | | Mikhail Simonov | 2011-03-04 |
| 1930-03-14 | Борис Губанов | галим | | | 1999-03-18 |
| 1930-05-25 | Сәяс Гыйматдинов | | | | 2003-05-04 |
| 1930-08-25 | Андрей Банников | | | | 2010-07-25 2010-06-25 |
| 1930-10-21 | Иван Силаев | сәясәтче инженер | | Ivan Silayev | 2023-02-08 |
| 1931-03-30 | Владимир Белугин | галим | | | 2002-06-20 |
| 1931-08-07 | Георгий Карунин | сәясәтче | | | 2010-03-25 |
| 1931-09-14 | Станислав Кәшшафетдинев | | Chaplygin Siberian Scientific Research Institute of Aviation | | 2019-05-17 |
| 1931-10-05 | Рәфкать Вәлиев | | | | |
| 1932-05-08 | Владимир Матросов | галим | Иркутск дәүләт университеты | | 2011-04-17 |
| 1932-05-19 | Владилен Котельников | галим | Зылатаус машиналар төзү заводы | | 1974-12-30 |
| 1932-10-25 | Виктор Каргин | | | | 2004-05-21 |
| 1933-10-29 | Ренат Бикбулатов | | Казан исәпләү системалары җитештерү берләшмәсе | | |
| 1934-02-25 | Морат Вәсилев | галим | | | 2015-11-25 |
| 1934-07-18 | Александр Курынов | авыл атлетикачы | | Aleksandr Kurynov | 1973-11-30 |
| 1934-10-15 | Владимир Белавин | | | | |
| 1935-12-28 | Анатолий Матвеевич Дружинин | | А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты | | |
| 1936-03-27 | Касьяников, Вениамин Алексеевич | | | | |
| 1936-07-09 | Эдуард Черкашин | дәүләт эшлеклесе сәясәтче | | | 2018-04-27 |
| 1936-09-24 | Владимир Мизгайлов | физик | А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты Һомел дәүләт университеты Pavel Sukhoi State Technical University of Gomel Belarusian State University of Transport | | 2019-05-06 |
| 1936-11-12 | Юрий Радциг | галим | | | 2010 |
| 1937-03-31 | Юрий Беляков | | | | |
| 1937-04-04 | Юрий Крайнов | инженер | | | 2002-08-21 |
| 1937-10-11 | Илдус Хәйбуллин | физик | РФА Казан физика-техника институты Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе | | 2007-02-23 |
| 1937-11-08 | Лобачёв, Владимир Иванович | | | | 2016-09-02 |
| 1937-12-02 | Александр Андреев | инженер | | | |
| 1938-01-27 | Геннадий Дегтярёв | | | Gennady Degtyarev | |
| 1938-06-06 | Олег Чернявский | галим | South Ural State University | | |
| 1938-10-02 | Рево Идиятуллин | | | Revo Idiatullin | |
| 1939-01-20 | Азат Зыятдинов | химик профессор | | | 2017-09-24 |
| 1939-01-25 | Владимир Ковальчук | | | | |
| 1939-02-26 | Юрий Воронин | сәясәтче РФ Дәүләт думасы депутаты икътисадчы | | | |
| 1939-03-30 | Владимир Кузнецов | инженер | FGUP «KB priborostroenija» Тула дәүләт университеты | | 2018-09-14 |
| 1939-04-26 | Александр Земләков | | | | |
| 1939-07-17 | Виктор Константинов | спортчы | | | 1970-07-28 |
| 1939-07-31 | Әлбирт Бикмуллин | галим | | | |
| 1939-10-07 | Әмир Ибәтуллин | | | | |
| 1940-03-04 | Александр Толстоногов | математик | Иркутск дәүләт университеты | | |
| 1940-03-21 | Владимир Шарпатов | очучы икенче пилут pilot in command | | Vladimir Sharpatov | |
| 1940-04-12 | Герман Ильин | | | | |
| 1940-11-28 | Леонид Попов | aerospace engineer ыштурман язучы | Sokol Gromov Flight Research Institute | Leonid Stepanovich Popov | 2023-07-06 |
| 1942-01-01 | Геннадий Кесельман | | | | 2016-01-31 |
| 1944-03-18 | Азат Ярмөхәммәтев | | ICL-КПО ВС Казан исәпләү системалары җитештерү берләшмәсе | | |
| 1945-01-06 | Юри Иванов | | | | 2003-01-26 |
| 1945-10-23 | Владимир Сычов | фотограф | | | |
| 1945-12-13 | Николай Исаев | | | | |
| 1945-12-30 | Ведерников, Юрий Александрович | галим | РФА СБ гамәли һәм назари механика институты Институт прикладной физики РФА СБ математика институты | | 2007-03-12 |
| 1946 | Фиүзәт Гайсин | университет профессоры | | | |
| 1946-07-05 | Станислав Васильев | математик | Русия фәннәр академиясенең Себер бүлеге Идарә итү проблемнары институты | | |
| 1946-10-17 | Юрий Гортышов | | | Yuri Gortyshov | |
| 1947-01-31 | Фәрит Мөхәммәтшин | дипломат сәясәтче дәүләт эшлеклесе сәясәт белгече | | Farit Mukhametshin | |
| 1947-04-20 | Валерий Боков | шагыйрь автор-башкаручы | | | |
| 1947-07-22 | Артём Айдинов | university student | | Artyom Aydinov | 1965-12-06 |
| 1948-01-06 | Анатолий Кривов | | | | |
| 1948-03-02 | Герш Берим | | | | |
| 1948-03-26 | Александр Мищенко | икътисадчы | Казан дәүләт финанс һәм икътисад институты | | 2012-06-17 |
| 1948-10-26 | Әнвәр Мөхәммәтзакиров | сәясәтче РФ Дәүләт думасы депутаты | | Mukhametzakirov Anvar | |
| 1950-01-03 | Петрушенко, Юрий Яковлевич | | Казан дәүләт энергетика университеты | Yury Petrushenko | 2011-11-20 |
| 1950-06-23 | Рафаил Җиһаншин | | | | |
| 1950-09-05 | Хафиз Салихов | сәясәтче РФ Дәүләт думасы депутаты | | Salikhov Hafiz Mirgazyamovich | |
| 1950-11-20 | Госман Хәлилев | | Болгар милли кәнгрисе | | |
| 1951-02-14 | Андриан | рухани | | Andrian (Chetvergov) | 2005-08-10 |
| 1951-02-22 | Фәрит Бәдретдинев | | | | |
| 1952-09-01 | Яков Шрайберг | галим general director университет профессоры баш мөхәррир | | | |
| 1954-03-03 | Илдар Габдуллин | физик | Казан милли тикшеренү технология университеты | | |
| 1954-07-20 | Равил Зарипов | дәүләт хезмәткәре | | | |
| 1954-10-01 | Ильяс Исмәгыйлев | | | | |
| 1955-01-01 | Азат Хәмәев | сәясәтче РФ Дәүләт думасы депутаты | | Azat Hamaev | |
| 1955-07-30 | Радик Хәсәнов | | | | |
| 1955-09-11 | Лев Безбородов | | | | |
| 1955-09-22 | Сергей Антуфьев | сәясәтче дәүләт эшлеклесе РФ Дәүләт думасы депутаты | | Sergey Antufyev | |
| 1956-05-17 | Юрий Пахомов | хәрби хезмәткәр | | | |
| 1959-02-09 | Александр Мостипан | | | | |
| 1960-05-04 | Александр Волков | инженер manager | С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсе Казан шәһәр думасы Казан Татарстан Республикасы Рәисе Аппараты | | |
| 1961-01-08 | Евгений Муравьёв | шагыйрь драматург | | Eugene Muraviov | |
| 1961-05-19 | Фирдәвес Кәбирев | rally driver автоузышчы | | Firdaus Kabirov | |
| 1961-07-09 | Марат Бариев | сәясәтче РФ Дәүләт думасы депутаты | | Marat Bariev | |
| 1961-08-15 | Андрей Бурдов | | | | |
| 1961-12-22 | Евгений Доронин | эшмәкәр | | | |
| 1963-04-09 | Елена Ушакова | сәясәтче РФ Дәүләт думасы депутаты | | Elena Ushakova | |
| 1965-07-17 | Әлбирт Ибраһимов | | | | |
| 1965-12-11 | Айдар Беляев | автоузышчы | | Aidar Belyayev | |
| 1966-07-20 | Илдус Тәлгат улы Әхмәтҗанов | сәясәтче дәүләт эшлеклесе | | Ildus Akhmetzyanov | |
| 1967-06-24 | Фәрит Фазылҗанов | | | | |
| 1969-06-24 | Рөстәм Нигъмәтуллин | сәясәтче | | | |
| 1970-03-30 | Александр Журавский | илаһиятче | | | |
| 1971-03-03 | Сергей Юшко | фәнни хезмәткәр | | | |
| 1971-06-15 | Сергей Петров (1971) | manager | | | |
| 1980-03-11 | Илгиз Азизов | инженер | | | |
| 1980-09-15 | Максим Шәрәфетдинев | журналист KVN actor | Первый канал | Maxim Sharafutdinov | |
| 1982-01-27 | Виктория Черкесова | сәясәтче РФ Дәүләт думасы депутаты | | Viktoriya Cherkesova | |
| 1983-06-10 | МакSим | җырчы композитор музыка продюсеры җитештерүче | | MakSim | |
| 1987-04-29 | Алсу Фәйзуллина | театр актеры | Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры | | |
| 1992-08-20 | Гүзәл Гафарова (1992) | театр актеры | Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры | | |
| | Андрей Ермаков | тикшеренүче | | | |
| | Ардашев, Серафим Кузьмич | галим | | | |
| | В. А. Семёнов | тикшеренүче | | | |
| | Анастасия Поликарпова | тикшеренүче | Research Institute of Molecular Pathology Дрезден техник университеты | | |
| | Артём Кузнецов | тикшеренүче | А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты | | |
| | Индус Фәтхуллин | | | | |
| | Лилия Маврина | | | | |
| | Динар Зарипов | физик | S.S. Kutateladze Institute of Thermophysics SB RAS | | |