# Gaz

Gaz yäki rix (niderl. gaz, yunança χάος) — matdäneñ dürt agregat xaläteneñ berse, ayırım öleşläre (molekulalar, atomnar, ionnar) arasında bik zäğif bäyläneş köçläre häm zur xäräkätçänlege belän sıyfatlana.
Rix kisäkçäläre xaotik, tärtipsez, irekle räweştä xäräkät itä, häm ber-berse belän bäreleşkännän soñ, alarnıñ xäräkäte üzgärä.
Şulay uq gaz - temperaturası çik noqtanı arttırğan matdä, bu temperaturada gaz qısu sıyıqçanı buldırmıy. Näq ul üzlege belän gaz budan ayırılıp tora, çönki basım artqanda tuyındırılğan bu öleşçä sıyıqçağa äylänä, ä gaz äylänmi.
Totrıqlı sıyıq yäki qatı agregat xäle mömkin bulğan matdälärneñ gazı - bu dip yörtelä.
Sıyıqça kebek gaz ağuçanlıq häm deformatsiägä qarşı toruçanlığı üzleklärenä xas.
Sıyıqçadan ayırmalı bularaq gaz bilgelängän külämgä iä bulmıy häm irekle öslegen buldırmıy, ä böten ütärlek külämne tutırırğa tırışa.
Gaz xaläte - Ğälämdä (yoldızara matdä, yoldızlar, tomanlıqlar, hawa) matdäneñ iñ taralğan xaläte.
Gaz häm gaz qatnaşmaları ximik üzlekläre küp törle - inert gazlardan şartlatqıçlarğa qädär.

# Gaz
## Törlär

* İdeal' gaz - molekulalar arasındağı tä'sir iteşü tik parlı bäreleşlär bularaq qarala, farazğa nigezlängän, tabiğättä bulmağan gaz, Klapeyron-Mendeleev tigezlämäse belän taswirlana: $PV=\nu \;RT$
* Real' gaz - matdäneñ agregat xaläte. Kondesatsiä temperaturası häm çik noqtadan yıraq bulğan xalätlär yaqınça Klapeyron tigezlämäse belän taswirlana.
* Van der-Waals gazı - Van der-Waals tigezlämäsenä buysınğan ideal' gaz, molekulalar üzara tä'sir iteşe isäpkä alına.
* Plazma - öleşçä yäki tulısınça ionlaşqan gaz

# Gaz
## Töp üzleklär

Gaz molekulaları cılılıq xäräkäteneñ töp üzlege - xäräkätneñ tärtipsezlege.
Molekulalar özleksez xäräkäteneñ dälilläre - diffuziä häm broun xäräkäte bulıp tora.
Basım, küläm, kisäkçälär sanı häm temperatura belän taswirlana.
Qatı cisem gazğa äylänüe sublimatsiä dip yörtelä.

# Gaz
## Töp üzleklär
### Avogadro qanunı

Telägän gazlar bertigez külämnäre bertigez basımda häm temperaturada - bertigez molekulalar sanına iä bula.
Ul qanun 1811 yılda Amedeo Avogadro tarafınnan açılğan. Läkin bu qanun bik qısılğan gazlarnı taswirlamıy.
Matdäneñ molekulär massası mol' (gramnar sanı) belän isäplänä. Avogadro sanı - ber mol'da bulğan molekulalar sanı:
ГОСТ 3651.2-97 buyınça
    N$_A$ = 6,0221367 · 10 23 ± 0,0000036 · 10²³ mol⁻¹
CODATA−2010 buyınça
    N$_A$ = 6,02214129 · 10 23 ± 0,00000027 · 10²³ mol⁻¹

# Gaz
## İdeal' gaz

Klassik ideal' gaz xaläte tübändägeçä tigezlämä belän taswirlana:
    $pV=nRT=NkT\,$,
gomum gaz qanunı formasında:
    ${\frac {p\cdot V}{T}}={\text{const}}$,
Monnan Boyl-Marriott, Şarl häm Gey-Lüssak qanunnarı çığarıla:
    $p={\text{const}}\Rightarrow {\frac {V}{T}}={\text{const}}$ — Gey-Lüssak qanunı
    $V={\text{const}}\Rightarrow {\frac {p}{T}}={\text{const}}$ — Şarl qanunı
    $T={\text{const}}\Rightarrow p\cdot V={\text{const}}$ — Boyl-Marriott qanunı
İdeal' gaznıñ eçke energiäse:
    $U={\hat {c}}_{V}nRT={\hat {c}}_{V}NkT$
biredä
${\hat {c}}_{V}$ - maxsus konstanta (3/2 beratomlı gaz öçen)
* U — eçke energiä
* P — basım
* V — küläm
* n — matdä miqdarı (mol')
* R — gaz daimie
* T — abs. temperatura
* N —molekulalar sanı
* k — Boltsman daimie

# Gaz
## Real' gaz

Real' gaz - gaz molekulaları arasında üzara tä'sir iteleşe isäpkä alına. Molekulalar arasında üzara tä'sir iteleşe R ≤ 10⁻⁹ m arada kürenä.
1873 yılda Van der-Waals real' gaz öçen yaqınça tigezlämä täqdim itä:
    $\left(p+{\frac {m^{2}}{\mu ^{2}}}{\frac {a}{V^{2}}}\right)\left(V-{\frac {m}{\mu }}b\right)={\frac {m}{\mu }}RT$
* a - molekulalar arasında üzara tartım köçen isäpkä ala
* b - gaz molekulalarınıñ küläme