yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Orxon älifbası

Borınğı Törki älifba (Küktörk (Göktürk) yä Urxun yazu) Törki teldä yazu öçen qullanıldı.
Törki älifba Törki awazlarnı bik tögäl bilgeläde, yazu yañğırışqa buysınğan buldı. Älifba 38 xäreftän tora, süz arada «:» bilgese qaldırıldı. Xäreflärneñ dürtese Törki suzıqlarnı bilgelädelär: [ı/i], [a/ä], [o/u], [ö/ü]. Ber xäref belän ike tartıq töre bilgelängäç, xäzerge Törki söylämnärendä dä alar almaşınıp yörilä: öçön/üçün, ikï/iki/ïki… Tartıqlarnıñ kübeseneñ ike xäref buldı, ber xäref tartıq awaznıñ qalın tören bilgeläw öçen, ikençese yomşağın (uñ yaqtağı räsemdä yomşaqlar hämzä belän bilgelände). Qızıq, elek tartıqlar suzıqnıñ qalın/neçkälegen bilgelädelär, xäzer isä kiresençä, tartıqnıñ qalın/neçkälegen suzıqlar bilgelilär, yäğni suzıqlarnıñ möximlege kütärelde. Xäzerge Tatarçada ı/i xärefe ikelände: ı/e wä í/i.
Xäreflär ağaç/taş östendä suğıp qaldıru öçen uñaylı. Yazu yünäleşe uñdan-sulğa taba. Bastırıp quyılğan taşta bulsa, yazu astan-öskä wä uñdan-sulğa taba bardı, xärefläre şul çaqta 90° äyländerelgän bula.
Tabılğan yazmalarnıñ iñ iskese 7. yözneñ 2. yartısında yasalğan buldı. Yazmalar Urxun yılğasınnan başlap Dunay tılğasına xätle tabıldı.
İske Törki älfbanıñ çığışı äle çişelmägän mäs'älä bulıp tora. Qayber ğälimnär «Latín älifbası Törki älifbadan çıqtı» dip äytälär.
# (19659) 1999 RB128

(19659) 1999 RB128 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (19659) 1999 RB128
## Тарихы

1999 елның 9 сентябрендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 RB128» саналган.
# Войниково

Войниково — Болгариянең Добрич өлкәсендә урнашкан авыл. Тервел җәмгыяте (общинасы) составына керә.

# Войниково
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 211 метр биеклектә урнашкан.
# Пераце (Салерно)

Пераце — Италиянең Кампания төбәге Паломонте өязендә урнашкан торак пункт.

# Пераце (Салерно)
## Географиясе

Пераце Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.

# Пераце (Салерно)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Тутоя

Тутоя — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мараньян штатына карый.

# Тутоя
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 1651,65 км².
# RM51927

RM51927 — Аккош йолдызлыгында урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 17,6 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# (3667) Анна-Мария

(3667) Анна-Мария (лат. Anne-Marie) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.

# (3667) Анна-Мария
## Тарихы

1981 елның 9 мартында Эдвард Боуэлл тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 EF» саналган.
# Барич-Нова

һәм
Барич-Нова — Польшаның Мазовия воеводалыгы Зволень гминасында урнашкан авыл.

# Барич-Нова
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Виста Эрмоса (Хучитан)

Виста Эрмоса — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. Хучитан муниципалитеты составына керә.

# Виста Эрмоса (Хучитан)
## Географиясе

Виста Эрмоса Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.

# Виста Эрмоса (Хучитан)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.

# Виста Эрмоса (Хучитан)
## Тарихы

Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
# Фронт-Роял (Виргиния)

Фронт-Роял — Америка Кушма Штатларының Виргиния штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Фронт-Роял (Виргиния)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 27,339941 км², 24,5668 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 173 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Трайчаны (Любанский районы)

Трайчаны (белар. Трайчаны) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Любанский районында урнашкан авыл.

# Трайчаны (Любанский районы)
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Ешильяйла (Юнак)

Ешильяйла (төр. Yeşilyayla) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Юнак илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Гранха эль Чаро Дос (Леон)

Гранха эль Чаро Дос — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. Леон муниципалитеты составына керә.

# Гранха эль Чаро Дос (Леон)
## Географиясе

Гранха эль Чаро Дос Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

# Гранха эль Чаро Дос (Леон)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Гранха эль Чаро Дос (Леон)
## Тарихы

Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
# Чокран (Оникишубат)

Чокран (төр. Çokran) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Каһраманмараш иле Оникишубат илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Мендзижече-Дольне

һәм
Мендзижече-Дольне — Польшаның Силезия воеводалыгы Ясеница гминасында урнашкан авыл.

# Мендзижече-Дольне
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Талмачава (Столинский районы)

Талмачава (белар. Талмачава) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Столинский районында урнашкан авыл.

# Талмачава (Столинский районы)
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
# Софулар (Везиркөпрү)

Софулар (төр. Sofular) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Везиркөпрү илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# SHCBP1

SHCBP1 (ингл. SHC binding and spindle associated 1) — кешенең 16-нчы хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Рюмокур

Рюмокур (фр. Rumaucourt) — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
# Шипачина

Шипачина (серб. Шипачина) — Сербиянең Рашка округы Рашка җирлегендә (серб. општина) урнашкан торак пункт.

# Шипачина
## Географиясе

Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән 949 метр биеклектә урнашкан.

# Шипачина
## Климаты

Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11 °C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.
# Арцона-Пицини (Вибо Валенция)

Арцона-Пицини — Италиянең Калабрия төбәге Филандари өязендә урнашкан торак пункт.

# Арцона-Пицини (Вибо Валенция)
## Географиясе

Арцона-Пицини Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Арцона-Пицини (Вибо Валенция)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Эспаньяк

Эспаньяк (фр. Espagnac) — Франциянең Коррез департаментына караган коммуна, Плато-де-Мильваш кантонына карый.

# Эспаньяк
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 23,63 км².
# Шакл-Айленд (Теннесси)

Шакл-Айленд — Америка Кушма Штатларының Теннесси штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Шакл-Айленд (Теннесси)
## Географиясе

Шакл-Айленд халык санын алу урыны мәйданы — 14,382833 км², 14,473348 км² (1 апрель 2010). Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 518 Фут биеклектә урнашкан.
# Алтыкулач (Чан)

Алтыкулач (төр. Altıkulaç) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Чанаккале иле Чан илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Олешки (Чехия)

Олешки (чех. Olešky) — Чехиянең Урта Чехия крае Ржадейовице (Прага-виход) районында урнашкан авыл.

# Олешки (Чехия)
## Географиясе

Мәйданы — 1,86 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.

# Олешки (Чехия)
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Олешки (Чехия)
## Тарихы

Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.

# Олешки (Чехия)
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 118 |
| 1880 | 129 |
| 1890 | 131 |
| 1900 | 113 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 117 |
| 1921 | 114 |
| 1930 | 103 |
| 1950 | 79 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 80 |
| 1970 | 66 |
| 1980 | 60 |
| 1991 | 53 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 73 |
| 2011 | 114 |
| 2021 | 207 |
# Роешть (Вилча)

Роешть — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. Роешть (коммуна) коммунасына карый.

# Роешть (Вилча)
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 283 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# HD31809

HD31809 — Куян йолдызлыгында урнашкан A2/3mA9-F0 спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 8,87 ± 0,02 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# RM53410

RM53410 — Аккош йолдызлыгында урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 11,5 ± 0,11 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# Ира (Ольшанка кушылдыгы)

Ира — Россия территориясеннән ага торган елга. Тамбов өлкәсе, Пенза өлкәсе, Воронеж өлкәсе, Сарытау өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Ольшанка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 34 км.

# Ира (Ольшанка кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Хопер, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010200212107000006502
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 107000650
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буенча саны — 07
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Мясцечка

Мясцечка (белар. Мясцечка) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Вайханский районында урнашкан авыл.

# Мясцечка
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
# Теутония

Теутония — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.

# Теутония
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 179,17 км².
# Тайсин

Тайсин — фамилия.
* Әнвәр Тайсин (1920—2010), географ, педагог, фән докторы (2000), дәреслекләр авторы.
* Вәфир Тайсин (1927—1995), игенче, тракторчылар бригадасы бригадиры, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957) (Әбҗәлил районы).
# Катринари

Катринари — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан авыл. Панач (коммуна) коммунасына карый.

# Катринари
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 1235 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# IC 414

IC 414 — Орион йолдызлыгы чикләрендә урнашкан спираль галактика .

# IC 414
## Тавиры

Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда IC 414, PGC 17179, 2MASX J05215497+0320314, IRAS 05192+0317, MCG+01-14-033, Z 421-40, UZC J052154.9+032032, Z 0519.3+0318, PSCz Q05192+0317, CAIRNS J052154.90+032032.0 һәм LEDA 17179 буларак та сурәтләнә.
# Кастелмуцио

Кастелмуцио — Италиянең Тоскана төбәге Трекуанда өязендә урнашкан торак пункт.

# Кастелмуцио
## Географиясе

Кастелмуцио Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Кастелмуцио
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Эль Морансильо, Лос Аркос (Калвильо)

һәм
Эль Морансильо, Лос Аркос — Мексиканың Агваскальентес штатында урнашкан торак пункт. Кальвильо муниципалитеты составына керә.

# Эль Морансильо, Лос Аркос (Калвильо)
## Географиясе

Бу җирлеккә йомшак дала климаты хас, еллык уртача температура 17 — 18 °C (62.6 — 64.4 °F), шул ук вакытта май һәм июнь айларында уртача температура 22 — 23 °C (71.6 — 73.4 °F). Алар кызу айлар булып саналалар, һәм бу айларда температура 30 °C-тан (86.0 °F) артып китә ала. Гыйнвар — иң салкын ай, уртача 13 — 14 °C (55.4 — 57.2 °F) булса, температураның 4 °C-ка (39,2 °F) кадәр түбәнәюе белән билгеле. Салкыннар ноябрьдән февральгә кадәр бара. Явым-төшем аз күләмдә, уртача 526 мм (яки 20,7 дюйм), һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Эль Морансильо, Лос Аркос (Калвильо)
## Тарихы

Бу җирләрдә испан басып алучыларына кадәр чичимек кабиләләре яшәгән, 1530-1531 елларда җирлеккә испаннар керә.
1789 елның 24 апреленнән Сакатекас штатына кергән, 1835 елның 23 маеннан Агваскальентес штаты составында.
# Линувек (Подлясье воеводалыгы)

Линувек — Польшаның Подлясье воеводалыгы Краснополь гминасында урнашкан авыл.

# Линувек (Подлясье воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Ормениш (Муреш)

Ормениш — Румыниянең Муреш жудецында урнашкан авыл. Виишоара (коммуна, Муреш) коммунасына карый.

# Ормениш (Муреш)
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# IC 370

IC 370 — Эридан йолдызлыгы чикләрендә урнашкан галактика .

# IC 370
## Тавиры

Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда IC 370, PGC 15029, 2MASX J04240171-0923408, 6dFGS gJ042401.7-092341, HIPASS J0423-09, CAIRNS J042401.59-092342.0 һәм LEDA 15029 буларак та сурәтләнә.
# Скобинць (коммуна)

Скобинць — Румыниянең Ясси жудецында урнашкан коммуна.

# Скобинць (коммуна)
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 71,08 ± 0,01 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 214 ± 1 метр биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә Скобинць, Бедень, Фетешть, Стиклерия һәм Загавия авыллары урнашкан.
# Згорня Луша

Згорня Луша — Словениянең Шкофя Лока (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Згорня Луша
## Географиясе

Мәйданы — 1,68 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 461 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Гади тузбаш

Гади́ тузба́ш (Natrix natrix) - еланнар отрядының тузбашлар гаиләлегеннән сөйрәлүчеләр төре. ТР территориясендә барлык районнарда да таралган. Күбрәк елга һәм күл буендагы куе куаклыкларда яки куаклар үскән сазлыкларда, дымлы туфраклы урманнарда очрый.
Озынлыгы 80-110 см. Гәүдәсенең өске ягында куе көрән яки куе соры төстәге, ачык булмаган рәсемнәр күрергә мөмкин. Башының як-ягы сары яки кызгылт сары таплы. Арка һәм ян тәңкәләренең ачык кабырчалары бар. Коры җирдә тиз шуыша, әйбәт йөзә һәм чума, агачларга җиңел менә. Кояшлы сөзәклекләрдә, аланнарда һәм кисенделәрдә апрель ахыры - май башында парлашалар. Ул вакытта тузбаш еланнарны төркемләп, ягъни 50-150 ләп очратырга мөмкин. Июль аенда ана гади тузбаш йомшак калын кабыклы тышчага 10 нан алып 28 гә кадәр йомырка сала. Инкубация чоры 40-60 көн дәвам итә. Августта 12-14 см озынлыктагы тузбашлар туа. Гади тузбаш көндез аулый, төнлә ышык урыннарга - агачларның тамыры һәм төбендәге бушлыкларга, кимерүчеләрнең өннәренә кача. Сентябрь ахырында кышкы йокыга тала. Кышны имезүчеләрнең өннәрендә, агач төпләрендә һәм тирес өемнәре астында үткәрә. Нигездә, бакалар, вак балыклар, кәлтәләр, тычканнар һәм кыр тычканнары, вак кошлар белән туклана.
Гади тузбаш - кеше өчен зарарсыз һәм куркынычсыз. Клоаналь бизләреннән бик тәмсез исле сары-көрән сыекча сиптереп дошманнарыннан саклана. Бу ис төлкеләргә, чәшкеләргә һ.б. ерткычларга тузбаш еланнарны ашарга комачауламый.
# Олы Рассоха (Четлас кушылдыгы)

Олы Рассоха — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Четлас елгасының сул ярына тамагыннан 66 км өстәрәк кушыла. Елга озынлыгы 25 км.

# Олы Рассоха (Четлас кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень елгасы башыннан Малонистогорская авылы янындагы су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03030000112103000044824
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103004482
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Аксеновка (Төньяк Казакъстан өлкәсе)

Аксеновка (каз. Аксеновка) — Казакъстанның Төньяк Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

# Аксеновка (Төньяк Казакъстан өлкәсе)
## Климаты

Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
# Актаныш районы туган як музее

* Мәдәният порталы
Актаныш районы туган як музее (рус. Актанышский районный краеведческий музей) — Татарстанның Актаныш районы үзәге Актаныш авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (музей). Актаныш районы һәм авылы тарихы белән таныштыра.

# Актаныш районы туган як музее
## Филиалы

* Шәрип Шәймиев музей-йорты (Әнәк)

# Актаныш районы туган як музее
## Тарих

Актаныш районы туган як музеена 1975 елның 17 маенда район мәдәният комплексында җәмәгать башлангычында нигез салына. 1977 елның 7 ноябрендә ачыла. Музейга нигез салучы — Ибраһим Гариф улы Гарипов (1910—1987).
1987—1992 елларда музей эшләми.
1993 елның 1 гыйнварыннан ТР милли музее филиалы. Филиал мөдире — Факил Сабитов. 1997—2000 елларда — Азия Мөхәммәтша кызы Гәрәева. 2000—2012 елларда — Лилия Гыйльмегани кызы Шәйгарданова. 2012 елдан — Мирсил Магис улы Әһлетдинов.
2003 елның 5 маеннан — «Актаныш районы туган якны өйрәнү музее» дәүләт оешмасы.
2012 елның 12 маеннан — «Актаныш районы туган як музее»” дәүләт бюджет оешмасы.

# Актаныш районы туган як музее
## Бина

2005 елның 7 маеннан элекке Актаныш район кулланучылар җәмгыятенең төзекләндерелгән административ бинасының бер өлешен алып тора. Музейның гомуми мәйданы — 522,1 кв. м. 2014 елда «Туган як» музее яңа бинага күчерелә.

# Актаныш районы туган як музее
## Экспонатлар

Музей фондында 14 866 саклау берәмлеге экспонат бар (2015). Даими экспозиция Актаныш авылының борынгысыннан алып бүгенге көнгә кадәр тарихы белән таныштыра. Экспозиция 10 залда урнашкан: табигать залы; археология залы, Актаныш районының Октябрь инкыйлабына кадәрге чоры; XIX гасыр ахыры — XX гасыр башы татар йортының эчке күренеше; Ватандашлар сугышы һәм сәяси репрессия еллары; спорт мастеры Ф. Солтанова-Жданова казанышлары; сугыш даны залы; хезмәт даны һәм төбәктә мәдәният үсеше тарихы залы; Татарстанның беренче президенты М. Ш. Шәймиев инагурациясе залы.
Әлфия Авзалова, Гамил Афзал, Риза Ишморат, Мансур Солтанов, Фирая Солтанова һ. б. кайбер билгеле шәхесләрнең шәхси әйберләре урын алган.

# Актаныш районы туган як музее
## Экскурсияләр

* Безнең төбәк тарихы
# Марио Варгас Льоса

Марио Варгас Льоса (28 март 1936(1936-03-28) (88 яшь), Арекипа, Перу — , ) — новеллачы, драматург, сәясәтче, журналист, эссече, әдәби тәнкыйтьче, университет профессоры, прозачы, драматург, фәлсәфәче, публицист, язучы, кинорежиссёр (Испания, Перу, Доминикан Җөмһүрияте). Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2010).
# Татар тарихы һәм мәдәнияте музее (Бөгелмә)

* Мәдәният порталы
Бөгелмә татар тарихы һәм мәдәнияте музее (рус. Музей татарской истории и культуры) — Татарстанның Бөгелмә шәһәрендә урнашкан шәхси мәдәният оешмасы (музей). Музейны «Татарлар мирасы» хәйрия фонды ачкан.

# Татар тарихы һәм мәдәнияте музее (Бөгелмә)
## Тарих

2014 елның маенда Бөгелмәнең «Ихрам» мәчете каршындагы йортта ачылган. Максаты — татарлар тарихы һәм мәдәнияте үсеше белән хронологик тәртиптә таныштыру. Музей директоры — «Татарлар мирасы» хәйрия фонды җитәкчесе Радик Мостафа улы Зәбиров.

# Татар тарихы һәм мәдәнияте музее (Бөгелмә)
## Экспонатлар

Музейда ике зал. Беренче залда борынгы төркиләрнең (б. э. к. IV гасырдан башлап) мәдәнияте, Идел Болгары һәм Алтын Урда чорлары, Казан ханлыгы һәм РИ тарафыннан колонизацияләү тарихы чагылыш таба. Экспонатлар арасында Болгарда казынулар вакытында табылган борынгы (яше — мең ел) кылыч, борынгы төрки калалар корылышы сурәтләнгән карталар, декоратив-гамәли сәнгать үрнәкләре (агач, күн, тимер эшләнмәләре, келәмнәр, чигүләр, тимер һәм кәгазь акчалар, чүлмәк китекләре).
Икенче залда XX гасыр башы авыл татары өе күренеше торгызылган. Экспонатлар арасында йорт җиһазлары (бишек, туку станогы, йон кабасы, май язу гөбесе), көнкүреш һәм кәсепчелек кораллары.
Экспонатлар арасында борынгы кулъязма һәм басма китаплар урын алган.