yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сарыкүллеләр

Сарыкүллеләр, яки Кытай таҗиклары ((кыт. 塔吉克族, пиньинь Tǎjíkèzú) ― Памир халыкларының берсе. Памир халыкларыннан бердәнбер Көнчыгыш Төркестан территориясендә генә яшәүче халык. Борынгы җирле халыкның токымнары. Кытайның Синьцзян-Уйгыр автоном районында Ташкурган (Сарыкүл) елгасы үзәнлегендә һәм аның кушылдыгы Тагармасу, Вача үзәнлекләрендә, шулай ук Марьян елгасы үзәнлегендә һәм Марьян тамагыннан түбәнрәк Раскемдарья елгасы үзәнлегендә яшиләр. Ташкурган (Сарыкүл) үзәне Таҗикстаннан Сарыкүл тау сырты белән аерылган, көнчыгыштан Кашгар тау сырты һәм Ташкургантаг тау сырты белән чикләнгән.
XX гасыр башында Ташкурганда булган Лавр Георгиевич Корнилов (1870―1918), «Кашгариядә борынгы арий расасы вәкилләре булып Сарыкүл таҗиклары, яки сарыкүллеләр тора, алар үзләрен сарыкүли дип атый, Ташкурган, Тагарма, Вача, Марион үзәнлекләрендә һәм Яркенддәрья буенча Марионнан Касарабка кадәр утрак тормыш алып бара. Чыгышлары буенча Сарыкүл таҗиклары Вахан, Шугнан һәм Рушан таҗикларының якын туганнары; борынгы фарсы теленең аерым сөйләмендә сөйләшәләр», дип яза.

# Сарыкүллеләр
## Тел

Сарыкүл теле Һинд-аурупа телләре гаиләсенең памир телләре көнчыгыш иран телләренә кертеп каралә, шул ук вакытта таҗик теле көнбатыш иран телләренә карый һәм классификация ягыннан памир телләренең шугнан-рушан төркеменә керә. Сарыкүл теле язусыз тел, шуңа күрә мәктәпләр һәм массакүләм мәгълүмат чаралары уйгыр телендә эшли, бу Сарыкүлнең ике телле булуына сәбәп булган. Телнең исеме бу телдә сөйләшүчеләр яшәгән Сарыкүл (Ташкурган) елгасы исеменнән килеп чыккан.

# Сарыкүллеләр
## Дин

    Төп мәкалә: Кытайда ислам
Таҗиклар элек зороастризм яки буддизм динен тоткан, XI гасырның икенче яртысында ислам диненә күчкән. Күпчелек өлеше хәзерге вакытта низариләргә, Ага Хан IV җитәкчелегендә шигый-исмәгыйлилек агымына карый.

# Сарыкүллеләр
## Халык саны

Кытай таҗиклары якынча 25 мең кеше. Кытайда халык санын алу вакытында памир халыклары (сарыкүллеләр, шулай ук ваханлылар) таҗиклар составына кертелә, алар Кытайда 2000 елгы халык санын алу буенча 41 028 кеше булган, шул исәптән Синьцзян-Уйгыр автоном районында 39 493 кеше, шуларның 33 611 кешесе Кашгар округында, шул исәптән Ташкурган-Таҗик автономияле өязендә 23 350 кеше (өяз халкының 84 % ы).
# Әхмәт Юзбеков

Әхмәт Юзбеков - Биология фәннәре докторы,М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының биология факультеты профессоры, Россия Федерациясенең югары һөнәри белем бирү өлкәсенең мактаулы хезмәткәре.

# Әхмәт Юзбеков
## Биография

Юзбеков Әхмәт Кадимали улы 1952 елда Дагстан Республикасының Хив авылында туган Әтисе - дәүләт хезмәткәре, тарихчы; әнисе - хуҗабикә.
1974 елда Ленинград (Санкт-Петербург) дәүләт университетының биология һәм туфрак фәннәре факультетын тәмамлый. "Иң яхшы квалификация эше" конкурсында диплом эше Ленинград университетлары арасында I дәрәҗә дипломы белән бүләкләнә (Ленинград, 1974).
1979 елда Ленинград университетының үсемлекләр физиологиясе һәм биохимиясе кафедрасында аспирантура тәмамлый, кандидатлык диссертациясен яклый; биология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе бирелә.
1994 елда Украина Фәннәр академиясенең үсемлек физиологиясе һәм генетикасы институтында докторантура тәмамлый ( Киев), докторлык диссертациясен яклый; биология фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелә.
1996 ел - профессор исеменә лаек була.
1996 - Нью-Йорк Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы исеменә лаек була.
1996 елдан Экология һәм тормыш эшчәнлеге иминлеге халыкара фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы.
1979-2005 елларда фәнни хезмәткәр вазыйфаларында эшли, доцент, профессор, биология кафедрасы мөдире, биология факультеты деканы .
2005—2015 елларда М.В. Ломоносов исемендәге МДУның биология факультетының гомуми экология кафедрасының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре .
2015—2019 елларда гомуми экология кафедрасы профессоры; хәзерге вакытта - М.В. Ломоносов исемендәге МДУның биология факультетының Экология һәм үсемлекләр географиясе кафедрасы профессоры. .

# Әхмәт Юзбеков
## Фәнни эшчәнлеге

Ә. К. Юзбеков - экология өлкәсендә танылган белгеч:
140 тан артык фәнни һәм укыту-методик эшләр авторы.
Ике монографиясе басылган:
1.«Мониторинг потоков парниковых газов в природных экосистемах» (автордаш, 2017);
2. «Экономическое регулирование воздействий производственной деятельности на окружающую среду: проблемы и решения» (2019).
Әйләнә-тирә мохитне саклау өлкәсендә патентларга ия.

# Әхмәт Юзбеков
## Искәрмәләр (үзгәртү)

* ↑ Юзбеков Ахмед Кадималиевич | Летопись Московского университета. letopis.msu.ru. 2020-03-22 тикшерелгән.
* ↑ Фундаментальная и системная экология. www.bio.msu.ru. әлеге чыганактан 2021-11-11 архивланды. 2020-03-22 тикшерелгән.
* ↑ Юзбеков Ахмед Кадималиевич.
# Луко (Асколи Пичено)

Луко — Италиянең Марке төбәге Аквасанта Терме өязендә урнашкан торак пункт.

# Луко (Асколи Пичено)
## Географиясе

Луко Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Луко (Асколи Пичено)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Хошгелди (Буланык)

Хошгелди (төр. Hoşgeldi) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Муш иле Буланык илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# ESYT2

ESYT2 (ингл. Extended synaptotagmin 2) — кешенең 7-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Явшан (Месудие)

Явшан (төр. Yavşan) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Орду иле Месудие илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Таварнуце (Фиренца)

Таварнуце — Италиянең Тоскана төбәге Импрунета өязендә урнашкан торак пункт.

# Таварнуце (Фиренца)
## Географиясе

Таварнуце Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Таварнуце (Фиренца)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Тайсойган (Атырау өлкәсе)

Тайсойган (каз. Тайсойған) — Казакъстанның Атырау өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

# Тайсойган (Атырау өлкәсе)
## Климаты

Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
# Рудаки (Минский районы)

Рудаки (белар. Рудакі) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Минский районында урнашкан авыл.

# Рудаки (Минский районы)
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Демирташ Барбарос (Османгази)

Демирташ Барбарос (төр. Demirtaş Barbaros) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Бурса иле Османгази илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Кече Пинюг

Кече Пинюг — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе , Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Мала елгасының сул ярыннан 27 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 21 км.

# Кече Пинюг
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Көньяк елгасы. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020100212103000011429
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103001142
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Фиринат Халиков

Фиринат Халиков — татар рәссамы. Россия Сәнгать академиясе академигы. Мәскәү җәмигъ мәчетенең баш рәссамы. 1992 елдан Казанда яши һәм иҗат итә .

# Фиринат Халиков
## Тәрҗемәи хәле

Ул 1957 елның 28 августында Донецк шәһәрендә туган. Әтисе Габделхәй Халиков Шода авылыныкы, әнисе Фирдәвес — Кунырдан. Фиринатка бер яшь тулганда Халиковлар гаиләсе Шодага кайтып урнаша. Әмма тормыш көйсезлекләре аларны кабат урыннан кузгалырга мәҗбүр итә — алар Киров өлкәсенең Лазаревка авылына килеп урнашалар. Фиринат 1972 елда шушында сигез сыйныф тәмамлый һәм Мари АССРның Нартас авылындагы академик В.П.Мочалов исемендәге авыл хуҗалыгы техникумына укырга керә аны тәмамлап агроном белгечлеге ала.
Кечкенәдән үк һәвәскәр рәссам булган әтисеннән рәсем сәнгатенә мәхәббәт алган Фиринат техникумда укыганда Мәскәүдәге Надежда Крупская исемендәге читтән торып укый торган сәнгать университетына укырга керә, әмма анда ике ел гына укып өлгерә — аны армия сафларына алалар.
1979 елда армиядән кайту белән Киров шәһәрендәге сәнгать училищәсына укырга керә. 1982 елда училищены тәмамлый һәм Киров шәһәренең 3-урта мәктәбендә рәсем, сызым дәресләре укыта. Шушы чорда актив иҗат эше белән шөгыльләнә. 1989 елда СССР Рәссамнар берлегенә кабул ителә, яшь рәссамнар берләшмәсенең актив әгъзасы була, зона, союз, халыкара күргәзмәләрдә катнаша.

# Фиринат Халиков
## Иҗаты

Ф.Халиков 1992-1996 елларда сәнгать академигы Харис Якупов җитәкчелегендәге иң югары квалификацияле рәссамнар хәзерләү мәктәбен (аспирантура) үтә. Шушы чорда татар халкы тарихы, Казан тарихы белән якыннан кызыксына, археолог А.Халиков, архитектура академигы С.Айдаров, архитектура докторы Н.Халитов һ.б. белгечләр белән таныша һәм иҗади хезмәттәшлек итә башлый. Бу аның иҗатына яңа милли импульс бирә. Моңа кадәр пейзажлар, шәһәр күренешләре сурәтләү белән шөгыльләнгән рәссамдә татар халкы, аерым алганда Казан шәһәре тарихын рәсемдә сурәтләү хыялы уяна. Рәссам еллар дәвамында шуңа багышланган тарихи документларны эзли, өйрәнә.
Рәссам Фиринат Халиковның бүгенге иҗаты тулысынча шушы мәңгелек тарихи темага багышлана. Шул ук вакытта, Казан метросының «Тукай» һәм «Кремль» станцияләренең бизәлеше эскизларын эшли. Ул Казан шәһәренең туграсын иҗат итүдә катнашты. Фиринат Халиков Казан тарихына багышланган алты серияле телефильмның куючы рәссамы. Бу документаль нәфис фильмда ул үзе дә татар бәге ролен башкарды.
Рәссам бүген иҗатының гөрләп чәчәк аткан чорында. Аның Казан шәһәренә багышланган тарихи картиналары 2005 елда Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә тәкъдим ителде.

# Фиринат Халиков
## Күргәзмәләре

* Фиринат Халиковның рәсемнәре Казан, Мәскәү, Санкт-Петербург һәм башка күп шәһәрләрдә, Алмания, Польша, АКШ, Төркия кебек илләрдә булган зур күргәзмәләрдә күрсәтелде.
* 2022 елның августында «Хәзинә» милли сәнгать галереясында академик Ф. Халиковның «Вакыт мәңгелек» (рус. Время вечность) дип аталган сынлы сәнгать күргәзмәсе ачыла.
# LEPROT

LEPROT (ингл. Leptin receptor overlapping transcript) — кешенең 1-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Тисбери (Массачусетс)

Тисбери — Америка Кушма Штатларының Массачусетс штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Тисбери (Массачусетс)
## Тарихы

Огачи шәһәре 1660 елда нигезләнгән.

# Тисбери (Массачусетс)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 49,5 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 27 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# GSC3977-408

GSC3977-408 — Кефей йолдызлыгында урнашкан B9 спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 10,33 ± 0,04 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# Улумеше (Эрегъли)

Улумеше (төр. Ulumeşe) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Эрегли илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Гранха Х. Гвадалупе Лопез (Пенхамо)

Гранха Х. Гвадалупе Лопез — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. Пенхамо муниципалитеты составына керә.

# Гранха Х. Гвадалупе Лопез (Пенхамо)
## Географиясе

Гранха Х. Гвадалупе Лопез Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

# Гранха Х. Гвадалупе Лопез (Пенхамо)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Гранха Х. Гвадалупе Лопез (Пенхамо)
## Тарихы

Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
# Дрегану-Олтень

Дрегану-Олтень — Румыниянең Арджеш жудецында урнашкан авыл. Дрегану (коммуна) коммунасына карый.

# Дрегану-Олтень
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# Парампюир

Парампюир (фр. Parempuyre) — Франциянең Жиронда департаментында урнашкан коммуна.
# Гура (Мендзиходский повяты)

Гура — Польшаның Великопольское воеводалыгы Серакув гминасында урнашкан авыл.

# Гура (Мендзиходский повяты)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Унҗубозкөй (Юнусемре)

Унҗубозкөй (төр. Uncubozköy) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Юнусемре илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Ира (Ирка кушылдыгы)

Ира — Россия территориясеннән ага торган елга. Тамбов өлкәсе, Пенза өлкәсе, Воронеж өлкәсе, Сарытау өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Ирка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.

# Ира (Ирка кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Хопер, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010200212107000006557
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 107000655
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буенча саны — 07
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Мьяццина

Мьяццина — Италиянең Пьемонт төбәгендә урнашкан коммуна. Вербано-Кузио-Оссола провинциясе составына керә.

# Мьяццина
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 721 метр биеклектә урнашкан. Камбияска, Капреццо, Гурро, Интранья, Вербания, Аурано, Коссоньо һәм Valle Cannobina коммуналары белән чиктәш.
# Яноба (Айдынтепе)

Яноба (төр. Yanoba) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Байбурт иле Айдынтепе илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Гойжава

Гойжава (белар. Гойжава) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Маладзечанский районында урнашкан авыл.

# Гойжава
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Подплат

Подплат — Словениянең Рогашка Слатина (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Подплат
## Географиясе

Мәйданы — 0,97 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 229,3 метр биеклектә урнашкан.
# NRAP

NRAP (ингл. Nebulin related anchoring protein) — кешенең 10-нчы хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Тимербулатов

Тимербулатов – татар, башкорт, Кавказ халыкларында еш очрый торган фамилия. «Тимер» һәм «Булат» исемнәреннән ясалган.
Әлеге фамилияне йөртүче шәхесләр:
* Альберт Тимербулатов (14.03.1961) – тимераякта шуу буенча ССРБ спорт остасы, РФ атказанган тренеры.
* Вил Тимербулатов (01.06.1952) – табиб, профессор, БР ФА академигы.
* Зөфәр Тимербулатов (03.09.1951) – журналист, БР матбугат министры (2000-2004).
* Илгиз Тимербулатов – медицина фәннәре докторы, БДМУ прфессоры, БР баш психотерапевты.
* Мәхмүт Тимербулатов (24.01.1974) – медицина фәннәре докторы (2004), БДМУ профессоры (2016).
* Тимур Тимербулатов (03.10.1954) – эшмәкәр (төзелеш бизнесы), «КОНТИ» ширкәте хуҗасы.
* Шамил Тимербулатов (1950-2013) – композитор, Тукай премиясе лауреаты (2013).
* Шамил Тимербулатов (табиб) – медицина фәннәре кандидаты, БДМУ укытучысы.
# Унтерах-ам-Аттерзе

Унтерах-ам-Аттерзе — Австриянең Югары Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. Фёклабрук округы составына керә.

# Унтерах-ам-Аттерзе
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 477 метр биеклектә урнашкан. Нусдорф-ам-Аттерзе, Штайнбах-ам-Аттерзе, Санкт-Гильген, Иннершванд һәм Оберванг коммуналары белән чиктәш.
# Грант (Шавано, Висконсин)

Грант — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Грант (Шавано, Висконсин)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 33,8 квадрат миль. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 350 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Харис Йосыпов

Харис Йосыпов – атаклы спортчы, грек-рим, ирекле көрәш буенча СССР спорт остасы, РСФСР милли спорт төрләре остасы, дзюдо көрәшендә 7нче дан, каратэ көрәшендә 5нче дан иясе. Башкорт.

# Харис Йосыпов
## Тәрҗемәи хәле

Харис Монасыйп улы Йосыпов 1929 елның 24 сентябрендә Башкортстанның Мәсәгуть кантоны (хәзер Салават районы) Аркавыл авылында дөньяга килгән. Сабантуйларында көрәштә даими катнаша.
Хәрби хезмәтне үтәгән чагында дзюдо көрәше белән шөгыльләнә башлый. 1958 елны, Чиләбе дәүләт педагогика институтын тәмамлагач, Күмертау ТЭЦында физик культура инструкторы булып эшли. 1961 елдан – укытучы-тренер эшендә: Чиләбе штурманнар югары авиация училищесында өлкән укытучы (1961-1969), «Динамо» физкультура-спорт җәмгыяте өлкән тренеры (1969-70), Омск физкультура институты Чиләбе филиалында үзе оештырган көрәш кафедрасында өлкән укытучы, доцент, профессор (1970-2007).
Татар милли көрәшендә 1960 елда Казанда узган РСФСР беренчелегендә авыр үлчәүдә чемпион. 14 тапкыр Чиләбе сабантуе баш батыры.
1969-88 елларда СССР яшьләр җыелма командасы тренеры. Ул Олимпия уеннары призеры Г. Веричевны, Европа чемпионы В. Бетановны, 14 СССР халыкара классы спорт остасын, 250 спорт остасын тәрбияләгән, 80нән артык фәнни хезмәт язган.
Харис Йосыповның йөрәге 2009 елның 8 июнендә тибүдән туктый.

# Харис Йосыпов
## Мактаулы исемнәре һәм дәүләт бүләкләре

Союз категорияле хөкемдар (1956), самбо көрәшенең РСФСР атказанган тренеры (1969), дзюдо көрәшенең СССР атказанган тренеры (1975). РСФСР (1989), Башкортстан атказанган физик культура әһеле (1989). СССР физик культура әйдәп баручысы (1989). Чиләбенең шәрәфле шәһәрдәше (2004).

# Харис Йосыпов
## Истәлеге

Салават районы үзәге Малаяз авылында ел саен Харис Йосыпов бүләкләренә, хәзер инде истәлегенә татар-башкорт көрәше бәйгесе үткәрелә.

# Харис Йосыпов
## Чыганак

* Илдус Илдарханов. Без көрәшче халык. – Казан, 2009. 110—119 битләр 2016 елның 4 март көнендә архивланган.
* ↑ Челябинский рабочий — Башкиры, archived from the original on 2013-11-02, retrieved 2016-06-08
* ↑ Харис Батыр (PDF), archived from the original (PDF) on 2016-03-04, retrieved 2016-06-08
# Груево

Груево — Болгариянең Кырҗали өлкәсендә урнашкан авыл. Момчилград җәмгыяте (общинасы) составына керә.

# Груево
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 632 метр биеклектә урнашкан.
# Тринала (Маса-Карара)

Тринала — Италиянең Тоскана төбәге Личчана-Нарди өязендә урнашкан торак пункт.

# Тринала (Маса-Карара)
## Географиясе

Тринала Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Тринала (Маса-Карара)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Амонтон (ай кратеры)

Амонтон (лат. Amontons) - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 2,5 км булган кратер.

# Амонтон (ай кратеры)
## Атамасы

Кратерга атама Гильом Амонтон (1663—1705) хөрмәтенә бирелә.

# Амонтон (ай кратеры)
## Тарихы

Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (ингл. International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1976 елда раслана.
# Җаң-Мари Густав де Клезио

Җаң-Мари Густав де Клезио (13 апрель 1940(1940-04-13) (84 яшь), Ницца — , ) — язучы, тәрҗемәче, новеллачы, эссече, балалар язучысы, журналист, университет профессоры (Франция, Маврикий). Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2008).
# Валь-де-Альмонасид

Валь-де-Альмонасид (исп. Vall de Almonacid) — Испаниянең Кастельон провинциясендә урнашкан муниципалитет.

# Валь-де-Альмонасид
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 21,12 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 440 метр биеклектә урнашкан.
# Ярополк Святослав улы

Яропо́лк Святосла́в улы (? - 11.06.978) — Бөек Киев кенәзе (972—978), кенәз Святослав Игорь улының олы улы.

# Ярополк Святослав улы
### Киев тәхетенә менү

972 елда кенәз Святослав Игорь улының үлүеннән соң Киев Ярополк Святослав улы тарафыннан идарә ителгән. 977 елда Ярополк энеләре белән сугышуга керешә.

# Ярополк Святослав улы
### Үзара тынычсызлык һәм үлем

Борынгы бабаларЯрополк Святослав улының :
| Игорь Рюрик улы, бөек Киев кенәзе | Игорь Рюрик улы, бөек Киев кенәзе | Игорь Рюрик улы, бөек Киев кенәзе | Игорь Рюрик улы, бөек Киев кенәзе | | | | |
| | | | Святослав Игорь улы, бөек Киев кенәзе | Святослав Игорь улы, бөек Киев кенәзе | Святослав Игорь улы, бөек Киев кенәзе | Святослав Игорь улы, бөек Киев кенәзе | | | | |
| | | | | | | | Ольга, Киев кенәзбикәсе | Ольга, Киев кенәзбикәсе | Ольга, Киев кенәзбикәсе | Ольга, Киев кенәзбикәсе |
| | | | | | | | | | | | Ярополк Святослав улы, бөек Киев кенәзе | Ярополк Святослав улы, бөек Киев кенәзе | Ярополк Святослав улы, бөек Киев кенәзе | Ярополк Святослав улы, бөек Киев кенәзе |
# Локалита Орйоло (Кремона)

Локалита Орйоло — Италиянең Ломбардия төбәге Мадиньяно өязендә урнашкан торак пункт.

# Локалита Орйоло (Кремона)
## Географиясе

Локалита Орйоло Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.

# Локалита Орйоло (Кремона)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Каршыяка (Алачам)

Каршыяка (төр. Karşıyaka) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Алачам илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Лемница

Лемница (белар. Лемніца) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Талачинский районында урнашкан авыл.

# Лемница
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.