# Tanakadate Aykitsu

Tanakadate Aykitsu (yap. 田中館愛橘; 1856 yılnıñ 18 sentäbere, Fukuoka — 1952 yılnıñ 21 mayı, Tokio, Setagaya) — Yaponiä ğalime, fizigı häm geografı.

# Tanakadate Aykitsu
## Biografiäse

Tanakadate Fukuoka awılında (xäzerge Ninohe şähäreneñ öleşe) samuray ğailäsendä tuğan. Ul citsuyo yawgirlıq sänğäte uqıtuçısı Tanakadate İnazo häm anıñ xatını sintoist ruxanilar ğailäsennän Kiseynıñ ulı bulğan. Samuraylarda ğädättägeçä, dürt yäşendä ul yazu häm kalligrafiä öyränä başlağan, sigez yäşendä qılıç belän eş itärgä öyränä başlağan. 1872 yılda anıñ ğailäse Tokioğa küçengän.
1872 yılda Tanakadate Keyo universitetına uqırğa kergän, anda ingliz telen öyrängän, läkin uqu qimmätçelege säbäple uquwın taşlarğa mäcbür bulğan. Axır çiktä ul Tokio universitetına uqırğa kergän, anı 1882 yılda tämamlağan, fizika buyınça däräcä alıp. 1885 yılda ul «nihon-şiki» isemle yapon telen latin älifbasına transliteratsiäläw ısulın eşlägän. Soñraq anıñ sisteması nigezendä kunrey-şiki yapon telen romanlaştırunıñ räsmi sisteması tözelgän.
Ul küp tapqırlar Awrupada bulğan häm 1888 yıldan 1890 yılğa qädär Glazgo universitetında W. Tomson häm Berlinda başqa ğalimnär belän eşlägän. Şotlandiädä bulğanda ul Edinburg patşa cämğiäte äğzası itep saylanğan.
Tanakadate 1893 yıldan 1896 yılğa qädär Yaponiä buylap küp säyäxät itkän, Kargill Gilston Nott belän berlektä ütkärelgän geofizik tikşerenülär öçen gravitatsiä häm geomagnetizm buyınça mäğlümatlar cıyğan. Ul Tokio universitetında Seysmologiä institutına nigez salğan. Anıñ täqdime buyınça 1899 yılda Mizusawada Xalıqara kiñlek stansiäsenä nigez salınğan.
Tanakadate şulay uq xärbi aviatsiäne qullanunıñ berençe tarafdarlarnıñ berse bulğan. Geografik kiñleklärne küzätü üzägen häm Yaponiä aviatsiä institutın oyıştıruçılarnıñ berse bulğan. 1907 yılda metrik sistema buyınça Parij konferensiäsendä Tanakadate xäräkätsez qanatlı oçqıç oçışın kürgän häm bu ölkäne öyränüne däwam itü öçen anda toruwın ozaytqan. 1909 yılnıñ dekäberendä Yaponiädä xäräkätsez qanatlı oçqıçnıñ berençe oçışı bulğan, anı Tanakadate Fransiä xärbi attaşesı İv Le Prier häm Yaponiä flotı leytenantı Şiro Aybara belän berlektä tözägän. Üzeneñ Yaponiä laboratoriäsendä ul aerodinamik torba tözegän. Bu ölkädä iñ möhim qazanışlarnıñ berse «Kokenki» eksperimental’ monoplanın tözü bulğan, ul 1938 yılda tuqtalışsız 62 säğät oça alğan, bu hawada yözü ölkäsendä berdänber räsmi Yaponiä rekordı bulıp tora. Tanakadate 1910 yıldan alıp 1916 yılğa qädär hawada yözü häm aviatsiä buyınça yapon telendä dä, fransuz telendä dä küp mäqälälär bastırğan. Şulay uq, ul 1920 yılda Tokio universitetınıñ aviatsiä fakultetına nigez salğan — mondıy fakultetlar küp kenä könbatış universitetlarında barlıqqa kilgänçe ük. Anıñ tärbiälänüçeläreneñ berse Ciro Horikoşi — «Zero» oçqıçınıñ konstruktorı bulğan.
Tanakadate Xalıqara awırlıqlar häm ülçäwlär komitetınıñ berençe Yaponiä äğzası bulğan häm Yaponiädä metrik sistemanı räsmi qabul itügä bulışqan. 1925 yıldan 1947 yılğa qädär ul Yaponiä parlamentınıñ perlar palatası äğzası bulğan. 1944 yılda Mädäniät ordenı (aeronavtika häm geofizika buyınça) belän büläklängän. Monnan tış, ul Fransiäneñ Maqtawlı legion ordenı belän büläklängän. 1952 yılnıñ 21 mayında Tokioda wafat bulğan.

# Tanakadate Aykitsu
## Büläkläre

* 4 däräcä Çığuçı qoyaş ordenı (1902)
* 2 däräcä Çığuçı qoyaş ordenı (1906)
* İzge xäzinä ordenınıñ Zur tasması (1916)
* Asahi premiäse (1943)
* Mädäniät ordenı (1944)
* Çığuçı qoyaş ordenınıñ Zur tasması (1952; ülgännän soñ)

# Tanakadate Aykitsu
## Xäter

1989 yılda anıñ xörmätenä 10300 Tanakadate asteroidı atalğan. 2002 yılda anıñ xörmätenä istälekle poçta markası çığarılğan. Ninoheda «Tanakadate memorial’ fänni muzeyı» urnaşqan, anda ğalim qullanğan qorallar eksponatlana.