yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# П'етрень (Констанца)

П'етрень — Румыниянең Констанца жудецында урнашкан авыл. Делень (коммуна, Констанца) коммунасына карый.

# П'етрень (Констанца)
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 120 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# (7997) 1985 CN1

(7997) 1985 CN1 (лат. 1985 CN1) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (7997) 1985 CN1
## Тарихы

1985 елның 13 февралендә Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1985 CN1» саналган.
# IC 3737

IC 3737 — чикләрендә урнашкан йолдыз .

# IC 3737
## Тавиры

Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда IC 3737 буларак та сурәтләнә.
# Самсоновка (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)

Самсоновка (каз. Самсоновка) — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

# Самсоновка (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)
## Климаты

Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
# Гүзелъюрт (Чайҗума)

Гүзелъюрт (төр. Güzelyurt) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Зонгулдак иле Чайҗума илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# 90 ел

    Бу мәкалә ел турында, шулай ук 90 саны турында да мәкаләне карагыз.
1 меңьеллык :
II гасыр (б. э. к.) — I гасыр (б. э. к.) — I гасыр — II гасыр — III гасыр :
Хронологик таблица :
90 (туксанынчы) ел — кәбисә булмаган ел, юлиан тәкъвим буенча җомга көнне башлана. Бу безнең эраның 90 елы, I меңьеллыкның 90 елы, I гасырның 90 елы, I гасырның 9 унъеллыгының 10 елы, 90 елларның 1 елы. 90 елдан бирле 1934 ел үтте.

# 90 ел
## Туулар

Шулай ук карагыз: Төркем:90 елда туганнар

# 90 ел
## Вафатлар

Шулай ук карагыз: Төркем:90 елда вафатлар
# Ванавески

Ванавески (эст. Vanaveski) — Эстониянең Вильяндимаа өязендә урнашкан авыл.
# Кече Шиловщина

Кече Шиловщина (рус. Малая Шиловщина) — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.

# Кече Шиловщина
## Климат

Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

# Кече Шиловщина
## Сәгать поясы

Кече Шиловщина Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Кече Шиловщина
## Халык

Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
# Реймор

Реймор — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан шәһәр.

# Реймор
## Тарихы

Реймор шәһәре 1874 елда нигезләнгән.

# Реймор
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 45,722026 км², 45,965835 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 333 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Новий Ядув

Новий Ядув — Польшаның Мазовия воеводалыгы Ядув гминасында урнашкан авыл.

# Новий Ядув
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Сен-Феликс (Ло)

Сен-Феликс (фр. Saint-Félix һәм фр. Félix) — Франциянең Ло департаментында урнашкан коммуна.
# Ижковце

Ижковце (словак. Ižkovce) — Словакиянең Михаловце округында урнашкан авыл.

# Ижковце
## Тарихы

Авыл 1297 елда нигезләнгән.

# Ижковце
## Географиясе

Мәйданы — 4,22 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 100 метр биеклектә урнашкан.

# Ижковце
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
# Сподний Порчич

Сподний Порчич — Словениянең Ленарт (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Сподний Порчич
## Географиясе

Мәйданы — 2,11 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 271,8 метр биеклектә урнашкан.
# Казчина Павонара (Павия)

Казчина Павонара — Италиянең Ломбардия төбәге Церболо өязендә урнашкан торак пункт.

# Казчина Павонара (Павия)
## Географиясе

Казчина Павонара Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.

# Казчина Павонара (Павия)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Змитраки

Змитраки (белар. Змітракі) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Мёрский районында урнашкан авыл.

# Змитраки
## Тарихы

1921-1945 елларда Польша Республикасы Виленский воеводалыгы Дисенский өязе Новы Пагост гминасы составында авыл.

# Змитраки
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.

# Змитраки
## Халык саны

* 1921 елда авылда 59 кеше, 10 хуҗалык исәпләнгән.
* 1931 елда авылда 64 кеше, 11 хуҗалык исәпләнгән.
# Саркис Оганесян

Саркис Оганесән (әрм. Սարգիս Արամայիսի Հովհաննիսյան, 17 август 1968(1968-08-17) (56 яшь), Ереван, Әрмән Совет Социалистик Республикасы, СССР — , ) — СССР һәм Әрмәнстан футболчысы (сакчы, ярымсакчы), Россия чемпионатларының көмеш (1995, 1999) һәм бронза (1992, 1993, 1994, 1998) призчысы, Россия кубогы иясе (1998).
# Картиньи

Картиньи (фр. Cartignies) — Франциянең Нор департаментына караган коммуна, Авен-сюр-Эльп кантонына карый.
# Кызысла

Кызысла — Россия территориясеннән ага торган елга. Томск өлкәсе, Кемерово өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Яя елгасының сул ярыннан 181 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 16 км.

# Кызысла
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чулым елгасы, Зырянское авылындагы су үлчәү постына чаклы. Кече елга бассейны — Об Иртеш кушылганга чаклы, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010400312115200020806
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115202080
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буенча саны — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2
# Сольн

Сольн (фр. Saulnes) — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.

# Сольн
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 4,00 км².
# Цона Артиҗанале (Бреша)

Цона Артиҗанале — Италиянең Ломбардия төбәге Корте-Франка өязендә урнашкан торак пункт.

# Цона Артиҗанале (Бреша)
## Географиясе

Цона Артиҗанале Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.

# Цона Артиҗанале (Бреша)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Спедино (Рьети)

Спедино — Италиянең Лацио төбәге Боргорозе өязендә урнашкан торак пункт.

# Спедино (Рьети)
## Географиясе

Спедино Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Үзәк Апеннин тауларыннан көнбатышка таба урнашкан.

# Спедино (Рьети)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Зур Одинека

Зур Одинека — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Новосибирск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Изылы елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.

# Зур Одинека
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны Том кушылганчы, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010200612115200006292
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115200629
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буенча саны — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2
# Хоҗалар (Пынарбашы)

Хоҗалар (төр. Hocalar) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Пынарбашы илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Жювенкур-э-Дамари

Жювенкур-э-Дамари (фр. Juvincourt-et-Damary) — Франциядә урнашкан коммуна, Эна департаментында урнашкан.
# Городчино

Городчино — Польшаның Подлясье воеводалыгы Нарев гминасында урнашкан авыл.

# Городчино
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Росас-де-Пуэрто-Реаль

Росас-де-Пуэрто-Реаль (исп. Rozas de Puerto Real) — Испаниянең Мадрид провинциясендә урнашкан муниципалитет.

# Росас-де-Пуэрто-Реаль
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 32 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 882 метр биеклектә урнашкан.
# Буаберг

Буаберг (фр. Boisbergues) — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
# Белкорт (Төньяк Дакота)

Белкорт — Америка Кушма Штатларының Төньяк Дакота штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Белкорт (Төньяк Дакота)
## Географиясе

Белкорт халык санын алу урыны мәйданы — 15,56275 км², 15,562748 км² (1 апрель 2010). Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 598 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Островик (Воломинский повяты)

Островик — Польшаның Мазовия воеводалыгы Посвентне гминасында урнашкан авыл.

# Островик (Воломинский повяты)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Трес Марияс (Леон)

Трес Марияс — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. Леон муниципалитеты составына керә.

# Трес Марияс (Леон)
## Географиясе

Трес Марияс Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

# Трес Марияс (Леон)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Трес Марияс (Леон)
## Тарихы

Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
# (9022) Дрейк

(9022) Дрейк (лат. Drake) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (9022) Дрейк
## Тарихы

1988 елның 14 августында Кэролин Шумейкер, тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1988 PC1» саналган.
# Сан-Роке (Понта-Делгада)

Сан-Роке — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. Понта-Делгада муниципалитетына карый.

# Сан-Роке (Понта-Делгада)
## Географиясе

Мәйданы — 7,16 км².
# Саррьес

Саррьес (исп. Sarriés һәм баск. Sartze) — Испаниянең Наварра провинциясендә урнашкан муниципалитет.

# Саррьес
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 23,14 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 691 метр биеклектә урнашкан.
# Ешовець-при-Козем

һәм
Ешовець-при-Козем — Словениянең Козе (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Ешовець-при-Козем
## Географиясе

Мәйданы — 2,86 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 325 метр биеклектә урнашкан.
# Энгранд-де-Турен

Энгранд-де-Турен (фр. Ingrandes-de-Touraine) — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
# Лелице

Лелице — Польшаның Мазовия воеводалыгы Гоздово гминасында урнашкан авыл.

# Лелице
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Яниславице (Лодзь воеводалыгы)

Яниславице — Польшаның Лодзь воеводалыгы Глухув гминаcында урнашкан авыл.

# Яниславице (Лодзь воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Виганцице

Виганцице — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы Зембице гминасында урнашкан авыл.

# Виганцице
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Овуляция

Овуляция (Ovulatio) — җенси циклның дәрт кузгалу стадиясендә күкәйлек фолликулының (күкәй күзәнәкне өлгертүче куыкчык) тышчасы ертылып, андагы акның агуы һәм бер яки берничә күкәй күзәнәк чыгуы белән бара торган физиологик нерв-гумораль процесс.
Овариаль цикл – күкәйлектә бара торган кабатланган үзгәрешләр (күкәй күзәнәкнең үсүе һәм өлгерүе, овуляция, сары җисемнең оешуы).
· Күкәй күзәнәкнең бер өлгерү һәм үлү циклы уртача 28 көн дәвам итә.
· Циклның беренче фазасы (1-14 көн) фолликуляр (эстроген) дип атала, аның барышында бер (өстен) фолликулның (күкәй күзәнәк аның эчендә) гипофизның фолликул этәргеч гормоны (ФЭГ) йогынтысында өлгерүе бара.
§ Өлгергән күкәйлек фолликулының (рәс. 3.17) диаметры 2,0-2,5 см. Фоликулның интерстициаль күзәнәкләре эстрогеннар эшләп чыгара, алар фолликулның үсүе һәм аналык лайласының менструациядән соң яңадан үсеп чыгуы өчен кирәк. Өлгергән фолликул эчендә фолликуляр сыекчадан (liquor follicularis) торган куышлык бар.
· Циклның 14 нче көнендә (8 нче көннән 20 нче көнгә кадәр, 28 көнле циклда) өлгергән фолликул күкәйлекнең өслегенә җитә һәм ертыла - бу процесс овуляция дип атала. Овуляция гипофизның фолликул этәргеч һәм лютеинлаштыру гормоннарның эшләп чыгаруы иң югары дәрәҗәдә булганда килеп чыга. Күкәй күзәнәк фолликуляр сыекча белән корсак ярысы куышлыгына үтә, ә аннары аналык көпшәсенең корсак тишегенә китә.
· Ертылган фолликулның куышлыгы салынып төшә һәм аның урыныда сары җисем (биз) (corpus luteum) ясала - анан соң циклның икенче лютеин фазасы башлана (14-28 көн).
* Сары җисем күзәнәкләре прогестерон гормонын эшләп чыгара, ул аналык лайласын яралгы беркетелүенә әзерләү, шома мускуллы күзәнәкләр тонусын киметү һәм бу күзәнәкләрнең аналык муентыгында тонусын тоту өчен кирәк.
* Әгәр күкәй күзәнәкнең аталануы килеп чыкмаса, сары җисем кечкенә була (1-1,5 мм), цикл ахырына кадәр эшчәнлек итә һәм цикллы (менструаль) сары җисем (corpus luteum ciclicum/menstruationis) дип атала. Киләчәктә ул тоташтыргыч тукыма белән алыштырыла һәм аксыл җисем (corpus albicans) дип атала башлый, соңыннан ул суырыла.
* Күкәй күзәнәк аталанса, һәм йөклелек башланса, йөклелек сары җисеме (corpus luteum graviditatis) үсә. Чын йөклелек сары җисеме зурлыгы 1,5-2,0 см кадәр җитә. Ул йөклелекнең беренче 12-14 атнасында була, прогестерон булдыруын карынлык (плацента) ясалып бетүгә кадәр тәэмин итә, һәм аннары плацента прогестерон чыганагы булып тора. Киләчәктә йөклелекнең сары җисеме шулай ук тоташтыргыч тукыма белән алыштырыла һәм аксыл җисемгә әйләнә.
Шартлаган фолиликуллар урынында күкәйлек өстендә батынкылык һәм җыерчыксыман эзләр кала.
# Лилидейл (Миннесота)

Лилидейл — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан шәһәр.

# Лилидейл (Миннесота)
## Тарихы

Лилидейл шәһәре елда нигезләнгән.

# Лилидейл (Миннесота)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 2 253 289 квадрат метр, 2,239449 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 214 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Балкань

Балкань — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан авыл. Балкань (коммуна) коммунасына карый.

# Балкань
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 365 метр биеклектә урнашкан.
# Нойгернсдорф

Нойгернсдорф (алман. Neugernsdorf) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.

# Нойгернсдорф
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 3,78 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 310 метр биеклектә урнашкан.
# KCTD11

KCTD11 (ингл. Potassium channel tetramerization domain containing 11) — аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Фронтенак (Ло)

Фронтенак (фр. Frontenac) — Франциянең Ло департаментында урнашкан коммуна.
# Отрада (Спас районы)

Отрада — Татарстан Республикасының Спаск районындагы авыл.
Почта индексы — 422860.

# Отрада (Спас районы)
## Климат

Тәүлек буена һаваның уртача температурасы :
| Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| -10.3 °C | -10.4 °C | -5.4 °C | 5.5 °C | 14.3 °C | 19 °C | 20.9 °C | 18.5 °C | 12.8 °C | 5 °C | -3.9 °C | -9.5 °C | 4.7 °C |
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.
# Пюи-Мальсинья

Пюи-Мальсинья (фр. Puy-Malsignat) — Франциянең Крёз департаментында урнашкан коммуна.
# (10573) Piani

(10573) Piani (лат. Piani) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (10573) Piani
## Тарихы

1994 елның 29 ноябрендә галимнәр тарафыннан Стронконе обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 WU1» саналган.
# IC 3820

IC 3820 — Тазылар йолдызлыгы чикләрендә урнашкан астрономик җисем һәм галактика .

# IC 3820
## Тавиры

Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда IC 3820, LEDA 2093327, 2MASX J12493886+3707009 һәм SDSS J124938.94+370701.8 буларак та сурәтләнә.
# Аккора (Атырау өлкәсе)

Аккора (каз. Аққора) — Казакъстанның Атырау өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

# Аккора (Атырау өлкәсе)
## Климаты

Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
# Сан Флорияно (Порденоне)

Сан Флорияно — Италиянең Фриули-Венеция-Җулия төбәге Чимолайс өязендә урнашкан торак пункт.

# Сан Флорияно (Порденоне)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Горений Лесковець

Горений Лесковець — Словениянең Кршко (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Горений Лесковець
## Географиясе

Мәйданы — 2,85 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 360,2 метр биеклектә урнашкан.
# Криптарифм

Криптарифм (cryptarithm) - математик башваткычларның бер төре, цифрлар хәрефләр белән алмаштырылган математик ребус.
Криптарифмнар ниндидер бер арифметик гамәл (кушу, алу, тапкырлау, бүлү) кулланып төзелә. Криптарифмда бер үк цифрлар бер үк хәрефләр аша шифрлана, ә төрле цифрларга төрле хәрефләр туры килә. Бернинди сан да нульдән башланырга тиеш түгел. Криптарифмның, гадәттә, бер генә чишелеше булырга тиеш.
Криптарифм яхшы дип санала, әгәр шифровка нәтиҗәсендә берәр мәгънәле җөмлә барлыкка килсә һәм аның чишелеше бердәнбер генә булса. Мәсәлән, ИЛӘК + ЧИЛӘК = КӨЯНТӘ (чишелеше: 7831 + 97821 = 105642), ЧАБА х АК = КАРГА (чишелеше: 1404 х 46 = 64584).
Криптарифмнар татар теле нигезендә күп төзелмәгән. Криптарифмнарны татар телендә төзүче авторларның иң билгелесе буларак Ринат Нуруллинны күрсәтергә була.
Криптарифмнар логик фикер йөртү буенча күнегүләр рәтендә бик мөһим урын алып торалар. Алар акыл дәрәҗәсен ачыклау өчен тест буларак та кулланыла ала.

# Криптарифм
## Татар телендә төзелгән криптарифмнар

* БЕЗ + БЕЗ + БЕЗ = ИДЕК (авторы - Ринат Нуруллин);
* КУЯН + УЯН + ЯН + Н = 2096 (авторы - Ринат Нуруллин);
* З + ЯЗ + АЯЗ + ГАЯЗ = 2966 (авторы - Ринат Нуруллин);
* ИМӘН + ИМӘН + ИМӘН = УРМАН (авторы - Ринат Нуруллин);
* К + АК + ЛАК + АЛАК + БАЛАК + ЯБАЛАК = 168930 (авторы - Ринат Нуруллин);
* ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК = ТАКЫЯ (авторы - Ринат Нуруллин);
* 4 х УАЛЫП = ПЫЛАУ (авторы - Ринат Нуруллин);
* Я х Я х Я = КУБ (авторы - Ринат Нуруллин);
* ИЛӘК + ЧИЛӘК = КӨЯНТӘ (авторы - Ринат Нуруллин);
* УТ х УТ = УЧАК (авторы - Ринат Нуруллин);
* РАШАТ + АШАТ + ШАТ + АТ + Т = 30000 (авторы - Ринат Нуруллин);
* ЧАБА х АК = КАРГА (авторы - Ринат Нуруллин);
* БАС + КЫЗЫМ = ӘПИПӘ (авторы - Ринат Нуруллин);
* КЫРЫК + КАРАК = ӘКИЯТЕ (авторы - Ринат Нуруллин);
* ЧӘҮКӘ + КУНГАН = ТҮБӘГӘ (авторы - Ринат Нуруллин);
* МАЙМЫЛ - ЯРАТА = БАНАН (авторы - Ринат Нуруллин);
* 5 х КАРЫШ = САКАЛ (авторы - Ринат Нуруллин);
* КИЧ + ИЧ + Ч = ҮҮҮ (авторы - Ринат Нуруллин);
* КОҢГЫЗ х 7 = ЖЖЖЖЖЖ (авторы - Ринат Нуруллин);
* КАМКА х К = ӨӨӨӨӨӨ (авторы - Ринат Нуруллин);
* САК х САК = ТОТСАК (авторы - Ринат Нуруллин);
* КАРГА + КАРГА = БАТКАН (авторы - Ринат Нуруллин);
* ӘГӘР + МӘГӘР = БӘЛКИ (авторы - Ринат Нуруллин);
* Бутау + УТАУ + ТАУ + АУ + У = ТУТЫЙ (авторы - Ринат Нуруллин);
* БӘС + БӘС = ЭССЕ (авторы - Ринат Нуруллин);
* БҮЛӘК + ТЕЛӘК = БӘЙРӘМ (авторы - Ринат Нуруллин);
* БОРҺАН + БОТАК = БАОБАБ (авторы - Ринат Нуруллин);
* БАОБАБ = КОРГАН + БОТАК (авторы - Ринат Нуруллин);
* АЛГА + ТАБА + АТЛА = ЕГЕТ (авторы - Ринат Нуруллин);
* КЫЕК + МЫЕК + СЫЕК = СЫЗЫК (авторы - Ринат Нуруллин).
# Федор Торопов

Фөдор Торопов (Фөдор Александр улы Торопов, 12 (24) февраль 1884, Тутаев, Ярыслау гөбернәсе, Россия империясе — 21 декабрь 1953(1953-12-21) (69 яшь), Казан, РСФСР, СССР) — СССР галиме, гамәли химия һәм радиохимия өлкәләрендә белгеч, химия фәннәре докторы, РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1946), икече дәрәҗә Сталин премисе лауреаты (1947).
# Ярпузлу (Муш)

Ярпузлу (төр. Yarpuzlu) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Муш иле Муш илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Шарпсбург (Джорджия)

Шарпсбург — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Шарпсбург (Джорджия)
## Тарихы

Огачи шәһәре елда нигезләнгән.

# Шарпсбург (Джорджия)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 2,615595 км², 1,545658 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 282 метр биеклектә урнашкан.
# Югары Нерояга

Югары Нерояга — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Баренцев диңгезе урнашкан. Елга озынлыгы 27 км.

# Югары Нерояга
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Баренцев диңгезе бассейны елгалары Канин борынынан Печора елгасы бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Мезень елгалары арасындагы, Баренец диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03040000112103000056442
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103005644
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Бояҗы (Меҗитөзү)

Бояҗы (төр. Boyacı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Чорум иле Меҗитөзү илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Дукавка

Дукавка (белар. Дукаўка) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Пухавицкий районында урнашкан авыл.

# Дукавка
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Маргон

Маргон — Франциянең Эр һәм Луар департаментында урнашкан коммуна.
# Яялар (Һендек)

Яялар (төр. Yayalar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Сакарья иле Һендек илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Болдыр

Болдыр — йорт эченә кергән турыда урнашкан тышкы корылма. Әгәр ишек өстәрәк урнашса болдырның баскычы да була. Болдырлар йортны ишек аша явым-тешем керүдән саклый. Шулай ук йортның матурлыгы, бизәлеше өчен дә кулланыла.
# Демирышык (Мезитли)

Демирышык (төр. Demirışık) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Мерсин иле Мезитли илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# (18723) 1998 JO1

(18723) 1998 JO1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (18723) 1998 JO1
## Тарихы

1998 елның 1 маенда NEAT проекты тарафыннан Халеакала обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 JO1» саналган.
# Паунал (Мэн)

Паунал — Америка Кушма Штатларының Мэн штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Паунал (Мэн)
## Тарихы

Огачи шәһәре елда нигезләнгән.

# Паунал (Мэн)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 22,88 квадрат миль. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 69 ± 0 метр биеклектә урнашкан.