# Элиза Ожешко

Элиза Ожешко (Элиза Ожешкова, Элиза Оржешко, пол. Eliza Orzeszkowa, белар. Эліза Ажэшка; 1841 елның 6 июне, Гродно тирәсендәге Мильковщина авылы, Россия империясе — 1910 елның 18 мае, Гродно) — язучы һәм җәмәгать эшлеклесе. Польшада күренекле Польша язучысы, Беларусиядә — Беларус язучысы дип таныла.

# Элиза Ожешко
## Тормыш юлы

Тумыштан Эльжбета Павловская (Elżbieta Pawłowska) бай алпавыт һәм адвокат Бенедикт Павловскийның (пол. Benedykt Pawłowski) һәм аның икенче хатыны Франческаның (кыз вакытта фамилиясе Каменская) кече кызы. Белемне Варшава пансионында ала (1852—1857). 17 яшендә Кобрин өязе алпавыты Пётр Ожешкога кияүгә бирелә (1823—1874) һәм аның Людвиново утарында яши.
1863 елның июлендә 2 атна утарында Ромуальд Траугуттны яшерә, ә соңрак аңа Варшавага качырга ярдәм итә, Ян Ваньковичка Галициягә качырга ярдәм итә, өч айдан утарда ат йөртүче булып эшләүче 50 яшьлек крестьян Стефан Поплавский бу хакта хакимиятләргә хәбәр итә. Элизаның ире — Пётр Ожешко бөтен гаепләрне үз өстенә ала һәм суд карары нигезендә, торгызылучыларга ярдәм иткән өчен, 1864 елның декабрендә чикләнмәгән вакытка Пермь губерниясенә җибәрелә, ә утар дәүләт хисабына конфискацияләнә.
Гроднога күченеп китә, Милковщинадагы утарны сата (1870) һәм әдәби эшчәнлектән кергән табышларга яши.
Элиза Ожешко знахарлар кулланган дару үләннәре белән кызыксына. Гродненщина буйлап сәяхәт иткәндә, ул знахарлардан сораша, үсемлекләрнең халык исемнәрен җыя. Ул гербарий һәм 228гә якын үсемлек исемен җыйган, аларның күпчелегенең тышкы кыяфәт тасвирламалары һәм куллану ысуллары булган. Язучы үзенең күзәтүләрен «Wisla» («Висла») географик-этнографик журналында бастырылган «Ludzie i kwiaty nad Niemnem» («Неман астында кешеләр һәм чәчәкләр») әсәрендә урнаштырган.
1894 елның 21 октябрендә (2 ноябрендә) Станислав Нагорскийга кияүгә чыга. Хәйрия һәм җәмәгать эшчәнлеге белән шөгыльләнә.
Авыр йөрәк авыруыннан соң үлә һәм Гроднода җирләнә.

# Элиза Ожешко
## Әдәби эшчәнлек

Элиза Ожешко басмада 1866 елда «Ачлык еллардан сурәт» (пол. „Obrazek z lat głodowych“) повесте белән дебют ясый. «E. O.», «Bąk (z Wa-Lit-No)», «Li…ka», «Gabriela Litwinka» тәхәллүсләрен файдаланган.
«Пан Граба» („Pan Graba“, 1869), «Марта» („Marta“, 1873) һ.б. романнар һәм повестьлар иҗтимагый эмансиплаштыру һәм хатын-кызларның кешелек дәрәҗәсе өчен көрәш темасына язылган. «Эли Маковер» („Eli Makower“, 1874—1875), «Брохвичлар гаиләсе» („Rodzina Brochwiczów“, 1876) һ.б. романнары патриархаль алпавыт рәвешенең таркалуына һәм буржуазиянең калкулыгына багышлана. 1860—1870 еллар иҗаты өчен «тезис белән повестьлар», «тезис белән хикәя» кебек тенденцион жанрлар хас.
«Меир Эзофович» („Meir Ezofowicz“) романы (башка рус варианты «Меер Иозефович»; 1878; 13 телгә тәрҗемә ителгән), «Төрле өлкәләрдән» җыентыгының хикәяләре (1—3 т., 1879—1882), «Низины» („Niziny“, 1883), «Дзюрзи» („Dziurdziowie“, 1885), «Хам» („Cham“, 1888) белорус крестьяннарының тормышыннан повестьләр киң танылу ала.
«Неман астындә» („Nad Niemnem“, 1887) романы язучының иң югары казанышы дип бәяләнә. Романда 1863 елгы Поляк күтәрелеше чорының милли-патриотик традицияләренә тугры, хезмәт яратучы крестьяннар һәм деградацияләнүче шляхта сурәтләнә. Соңгы әсәрләрдән «Аргонавты» („Argonauci“, 1899) романы һәм 1863 елгы күтәрелешкә багышланган «Gloria victis» (ягъни «Җиңүчеләргә дан», 1910) хикәяләр җыентыгы аерылып тора.
1905 елда әдәбият буенча Нобель премиясенә тәкъдим ителә, әмма аны Һенрик Сенкевич ала.
Элиза Ожешко әсәрләре күп тапкыр рус теленә тәрҗемә ителгән.

# Элиза Ожешко
## Әсәрләр

| 1866 Obrazek z lat głodowych (дебют хикәясе) 1868 Ostatnia miłość (Последняя любовь) 1868 Z życia realisty 1870 Na prowincji (В провинции) 1870 W klatce 1871 Cnotliwi 1871 Pamiętnik Wacławy 1872 Pan Graba 1873 Na dnie sumienia 1873 Marta (Марта) 1875 Eli Makower 1876 Rodzina Brochwiczów 1876 Pompalińscy 1877 Maria 1878 Meir Ezofowicz (Меир Езофович) 1879—1882 Z różnych sfer (кыскача хикәяләр җыентыгы) 1881 Widma 1881 Sylwek Cmentarnik 1881 Zygmunt Ławicz i jego koledzy 1882—1883 Bańka mydlana 1883 Pierwotni 1885 Niziny (Низины) | 1885 Dziurdziowie (Дзюрдзи) 1886 Mirtala 1888 Nad Niemnem 1888 Хам (Cham) 1888 Panna Antonina (кыскача хикәяләр җыентыгы) 1888 W zimowy wieczór (кыскача хикәяләр җыентыгы) 1891 Czciciel potęgi 1891 Jędza 1891 Bene nati 1891 Westalka 1893 Dwa bieguny 1896 Melancholicy 1896 Australczyk 1898 Iskry (кыскача хикәяләр җыентыгы) 1900 Argonauci 1904 Ad astra. Dwugłos 1904 I pieśń niech zapłacze 1910 Gloria victis (хикәяләр җыентыгы, Ожешконың соңгы хезмәте) Публицистика 1870 Kilka słów o kobietach 1880 Patriotyzm i kosmopolityzm 1882 O Żydach i kwestii żydowskiej |

# Элиза Ожешко
## Рус телендәге басмалар

* Элиза Ожешко. Из рук в руки / Пер. с польского. — Приложение к газете "Приазовскій край", 43 (13 ноября). — Типографія газеты "Приазовскій край", 1905. — С. 176.
* Миртала. М., Текст, 2011.
* Собрание сочинений, 6 тт. М., Художественная литература, 1991—1996.
* Сочинения, 5 тт. М., 1953—1954.
* Полное собрание сочинений, 8 тт. Киев — С-Пб — Харьков, 1902—1910.
* Собрание сочинений, 12 тт. С-Пб, 1909—1910.
* Собрание сочинений, под ред. С. С. Зелинского, 12 тт. С-Пб, 1905—1908.
* Полное собрание сочинений, перев. А. Броновицкой, 8 тт. Киев, 1902—1911.
* Собрание сочинений, 3 тт. С-Пб, 1889.