# Төмән өлкәсе

Төмән өлкәсе (рус. Тюменская область) — Россиянең субъекты, Көнбатыш Себер тигезлегендә урнашкан. Мәйданы — 1 435,2 мең км². Халык исәбе — 3 430 мең (2010). Шәһәрләрдә яшәүчеләр нисбәте — 91 %. Үзәге — Төмән шәһәре. Өлкәгә шулай ук Хант-Манси һәм Ямал-Ненец автономияле округлары да керә.

# Төмән өлкәсе
## География
### Чиктәшлек

| Як | Россия субъекты яки дәүләт |
| Төньяк-көнбатыш | Архангельск өлкәсе (Ненец автономияле округы) |
| Көнбатыш | Коми Республикасы |
| Көньяк-көнбатыш | Свердловск өлкәсе, Корган өлкәсе |
| Көньяк | Казакъстан |
| Көньяк-көнчыгыш | Омск өлкәсе, Тум өлкәсе |
| Көнчыгыш | Красноярск крае |
Төмән өлкәсе Россиянең Азия өлешендә, Көнбатыш Себер тигезлегендә урнаша. Мәйданы буенча Россия субъектлары арасында өченче урында тора.

# Төмән өлкәсе
## География
### Чиктәшлек
#### Кырый нокталары

* төньякта — Скуратов борыны (73°30' т. к.);
* көнбатышта — 58°50' кч. о. (Төньяк Сосьва елгасы башы янында);
* көнчыгышта — 86°00' кч. о. (Вах елгасы башы янында, Түбән Варта районы);
* көньякта — Казакъстан белән чигендә, (55°10' т. к.)

# Төмән өлкәсе
## География
### Гидрография

Өлкәнең төп елгалары — Об һәм аның кушылдыклары: Иртеш, Тубыл, Зур Юган, Зур Салым, Төньяк Сосьва, Вах, Казым, Полуй; Таз, Пур, Надым.

# Төмән өлкәсе
## География
### Климат

Өлкәнең төньягында — арктик яки субарктик климат, калган өлешендә — уртача климат. Өлкә территориясенең 40% өлеше Ерак Төньяк районнары һәм аңа тигез булган территориясе дип санала.
Гыйнварның уртача температурасы — -28,9 °С…-16 °С, Июльнең уртача температурасы — +4 °С…+19 °С. Ел эчендә явымнар күләме — 222—580 мм.
| Торак пункт | Абсолют минимумы, °C | Иң салкын айның температаурасы, °C | Иң салкынысы өч айның температаурасы, °C | Еллык уртача температурасы, °C | Иң җылы айның температурасы, °C | Иң җылысы өч айның температурасы, °C | Абсолют максимумы, °C | Уртача еллык явым-төшем күләме, мм |
| Няксимволь | −51,6 | −19,4 | −18,0 | −1,2 | 17,4 | 14,9 | 36,2 | 536 |
| Соргыт | −55,2 | −20,0 | −18,8 | −1,7 | 18,2 | 15,7 | 34,7 | 580 |
| Тубыл | −51,8 | −17,1 | −15,9 | 0,9 | 18,7 | 16,9 | 37,2 | 476 |
| Төмән | −46,1 | −14,9 | −13,7 | 2,2 | 18,8 | 17,2 | 38,0 | 478 |
| Ханты-Мансийск | −49,0 | −18,9 | −17,4 | −0,8 | 18,4 | 16,1 | 34,5 | 530 |

# Төмән өлкәсе
## География
### Туфраклар, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы

Туфраклар күбесенчә комлы көлсу, комлы һәм торф-сазлы. Кырый төньякта (Ямал һәм Гыда урымутравлары) — тундра туфраклары, төньякта — катыр туфраклар белән болын-кара туфраклар.

# Төмән өлкәсе
## Халык
### Милли состав

Өлкәнең төп халкы — ненецлар, хантлар, мансилар, селькуплар, себер татарлары, казакълар.
Милли состав (Хант-Манси һәм Ямал-Ненец автономияле округлары белән)
| Халык | 1959 | 1959 | 1970 | 1970 | 1979 | 1979 | 1989 | 1989 | 2002 | 2002 | 2010 | 2010 |
| Халык | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % |
| руслар | 894 008 | 81,9% | 1 141 053 | 81,2% | 1 492 516 | 79,2% | 2 248 254 | 72,6% | 2 336 520 | 71,6% | 2 352 063 | 69,3% |
| татарлар | 72 306 | 6,6% | 102 859 | 7,3% | 136 749 | 7,3% | 227 423 | 7,3% | 242 325 | 7,4% | 239 995 | 7,1% |
| украиннар | 17 643 | 1,6% | 25 872 | 1,8% | 79 925 | 4,2% | 260 203 | 8,4% | 211 372 | 6,5% | 157 296 | 4,6% |
| башкортлар | 282 | ~0,0% | 1 929 | 0,1% | 9 913 | 0,5% | 41 059 | 1,3% | 46 575 | 1,4% | 46 405 | 1,4% |
| әзериләр | - | ~0,0% | 403 | ~0,0% | 2 645 | 0,1% | 19 455 | 0,6% | 42 359 | 1,3% | 43 610 | 1,3% |
| ненецлар | 14 828 | 1,4% | 18 769 | 1,3% | 19 008 | 1,0% | 22 619 | 0,7% | 27 965 | 0,9% | 31 621 | 0,9% |
| хантлар | 17 219 | 1,6% | 19 491 | 1,6% | 18 762 | 1,0% | 20 371 | 0,7% | 26 694 | 0,8% | 29 277 | 0,9% |
| чуашлар | 7 595 | 0,7% | 16 236 | 1,2% | 19 337 | 1,0% | 31 236 | 1,0% | 30 205 | 0,9% | 25 690 | 0,8% |
| белоруслар | 8 194 | 0,8% | 10 376 | 0,7% | 16 524 | 0,9% | 49 057 | 1,6% | 35 996 | 1,1% | 25 648 | 0,5% |
| алманнар | 24 174 | 2,2% | 20 969 | 1,5% | 22 316 | 1,2% | 29 569 | 1,0% | 27 196 | 0,8% | 20 723 | 0,6% |
| казакълар | 6 371 | 0,6% | 8 868 | 0,6% | 10 196 | 0,5% | 15 682 | 0,5% | 18 639 | 0,8% | 19 146 | 0,6% |
| мансилар | 5 829 | 0,5% | 7 025 | 0,5% | 6 727 | 0,4% | 7 268 | 0,2% | 10 561 | 0,3% | 11 614 | 0,3% |
| комилар | 10 177 | 0,9% | 10 606 | 0,8% | 10 728 | 0,6% | 10 912 | 0,4% | 10 555 | 0,3% | 8 469 | 0,2% |
| селькуплар | 1 255 | 0,1% | 1 751 | 0,1% | 1 704 | 0,1% | 1 632 | 0,1% | 1 857 | 0,1% | 2 065 | 0,1% |
| башкалар | 12 245 | 1,1% | 19 894 | 1,4% | 38 134 | 2,0% | 112 917 | 3,6% | 196 022 | 6,0% | 382 133 | 11,3% |
| барлык | 1 092 126 | 100,0% | 1 406 101 | 100,0% | 1 885 184 | 100.0% | 3 097 657 | 100,0% | 3 264 841 | 100,0% | 3 395 755 | 100,0% |

# Төмән өлкәсе
## Халык
### Торак пунктлар

Төмән өлкәсе торак пунктлары (Хант-Манси һәм Ямал-Ненец автономияле округлардан башка)

# Төмән өлкәсе
## Административ-территориаль бүленеше

    Төп мәкалә: Төмән өлкәсе административ-территориаль бүленеше

# Төмән өлкәсе
## Административ-территориаль бүленеше
### Районнар

| 1. Абатское районы 2. Армизонское районы 3. Аромаш районы 4. Бердюжье районы 5. Вагай районы 6. Викулово районы 7. Голышманово районы 8. Заводоуковски районы 9. Исәт районы 10. Ишем районы 11. Казанское районы | 12. Түбән Тәүде районы 13. Омутинское районы 14. Сладково районы 15. Зур Сорокино районы 16. Тубыл районы 17. Төмән районы 18. Уат районы 19. Упорово районы 20. Юрга районы 21. Яулытора районы 22. Яркәү районы |

# Төмән өлкәсе
## Административ-территориаль бүленеше
### Шәһәрләр

* Төмән
* Тубыл
* Ишем
* Яулытора
* Заводоуковск

# Төмән өлкәсе
## Икътисад

Икътисадының нигезе — нефть һәм газ табу сәнәгате. Нефть чыганаклары — Самотлор, Холмогор һ.б.; газныкы — Уренгой, Ямбург, Медвежья һ.б. Газ эшкәртелә. Машина төзелеше һәм металл эшкәртү (станоклар, приборлар, суднолар, автотрактор һәм тимерчелек прессы җиһазлары, аккумуляторлар һ.б.), урман һәм агач эшкәртү (фанир җитештерү, җыелма өйләр, мебель), химия (пластмасса, химия-фармацевтика продукциясе һ.б.), азык-төлек (балык) һәм җиңел сәнәгать тармаклары үскән. Соргытта ГРЭС-1 һәм ГРЭС-2 эшли. Нефть үткәргечлар: Самотлор–Әлмәт, Самотлор–Самара, Соргыт–Полоцк һ.б.; газүткәргечләр: Төмән өлкәсе төньягы—Урал—Үзәк; Уренгой—Чиләбе—Яңа Псков; Пунга—Ухта; Ямбург—Елец; Уренгой—Помары—Ужгород—Көнбатыш Европа, һ.б.

# Төмән өлкәсе
## Өлкәдә туганнар

* Александр Алябьев — композитор.
* Дмитрий Менделеев — рус галиме, химик, физикохимик, физик, метролог, икътисадчы, технолог, геолог, метеоролог, мөгаллим, һава гизүче, приборлар уйлап табучы.