# Алабуганың меңьеллыгы

Алабуганың меңьеллыгы (рус. Тысячелетие Елабуги, ингл. The Yelabuga Millennium) ― Татарстанның Алабуга шәһәрендә 2007 елның 24―26 август көннәрендә узган юбилей тантаналары.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Тарих

Алабуга шәһәренә нигез салынуга 1000 ел тулуны бәйрәм итү Татарстан Республикасы Президентының 2005 елның 24 октябрендәге «Алабуга шәһәренә нигез салынуга 1000 ел тулуны бәйрәм итү турында» N ПУ-408 Указы нигезендә үткәрелгән:.
   X-XI гасырлар чигендә Алабуга шәһәренең барлыкка килү чорын билгеләгән Россия Федерациясенең һәм Татарстан Республикасының әйдәп баручы фәнни үзәкләре үткәргән комплекслы тарихи-археологик тикшеренүләр нәтиҗәләре нигезендә, шәһәрнең Татарстан Республикасының әйдәп баручы фәнни-сәнәгать һәм мәдәни үзәкләренең берсе буларак әһәмиятен билгеләп, карар бирәм: :
   * 2007 елның августында Алабуга шәһәренә нигез салынуга 1000 ел тулуны бәйрәм итәргә.
   * Алабуга шәһәренә нигез салынуның 1000 еллыгын бәйрәм итүгә әзерлек һәм аны үткәрү буенча Республика комиссиясен төзергә.
Татарстан Республикасы Премьер-министры Рөстәм Нургали улы Миңнеханов рәислегендә 1000 еллыкны бәйрәм итүгә әзерлек һәм аны үткәрү буенча Республика комиссиясе төзелгән.
Кайбер тарихчылар раславынча, Алабуга шәһәр статусын XVIII гасыр ахырында, Екатерина II указы буенча алган. Әмма археологлар мең ел элек болгар кенәзе Ибраһим әмир нигез салган Алабуга шәһәрлегенең нигезен казып чыгара алганнар. Алабуганың яшен Ананьино зиратында казып алынган хатын-кызлар бизәнү әйберләре ― асылташлар, муенсалар, боҗралар, тараклар билгеләгән. Бу табылдыклар галимнәргә нәтиҗә ясарга мөмкинлек бирә: «Алабугада шәһәр тибының формалашуын 1005 ― 1010 еллар дип даталарга була».
Кама буендагы шәһәрнең яшен Трехсвятское сарай авылыннан түгел, ә борынгы Болгар җирлегеннән санарга кирәк булган.
Хәзер Алабуга «ачык һава астында музей» дигән рәсми статус йөртә.
Алабуганың 1000 еллыгы уңаеннан тантаналар өч көн ― 2007 елның 24―26 август көннәрендә узган. Бу көннәрдә шәһәрдә узган чараларның кайберләре халыкара статуска ия. Шәһәр юбилеен киң колачлы бәйрәм итүгә Алабуга шәһәре, республика (мәсәлән, ТР Мәдәният министрлыгы тарафыннан 13 миллион сум акча бүлеп бирелгән), федерация, шулай ук «Бердәм Россия» партиясе өлеш керткән, шулай ук төрле компанияләр — «Газпром», «Татнефть» һ.б. хисабына финансланган.
Бәйрәм вакытында шәһәрдә көчәйтелгән куркынычсызлык чаралары кертелгән. Җирле милиционерларга ярдәмгә республиканың хокук саклау органнарының тагын 500 хезмәткәре килгән, аларның гомуми саны меңгә кадәр тәшкил иткән. Башта шәһәргә керүне ябу планлаштырылган булган, ләкин җирле хакимият карары буенча автотранспорт хәрәкәте рөхсәт ителгән, бары тик билгеле бер вакыт аралыгына гына тантаналар уздыру урыннарында чикләнгән.
Тантаналар программасына 20 чара кертелгән.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Халыкара форум

Юбилей тантаналары 24 августта шәһәрләрне нәтиҗәле үстерү мәсьәләләре белән шөгыльләнүче Хөкүмәт һәм хөкүмәтнеке булмаган оешмалар шәһәрләренең халыкара форумы белән башланып киткән. анда Россия, Татарстан һәм дөньяның 15 иленнән – Бельгия, Греция, Германия, Италия, Нидерланд, Сербия һәм башка илләрдән вәкилләр җыелган. ТР Дәүләт Советы Рәисе Фәрит Мөхәммәтшин үз чыгышында: «Алабугада мондый дәрәҗәдәге форумны үткәрү очраклы түгел, чөнки Алабуга муниципаль районының социаль-икътисади үсеш программасы Идел буе округында иң яхшысы дип танылды», дип белдергән. Алабуга муниципаль районы башлыгы (2006―2010 елларда) Илшат Гафуров сүзләренә караганда, шәһәр берничә тапкыр кыенлыклар кичергән. Соңгылары 1990-еллар ахырына туры килә, трактор заводы төзү идеясе уңышсызлыкка очрый. Бүген Алабуганың күпсанлы федераль һәм республика программаларында, шул исәптән тарихи объектларны реконструкцияләү программаларында катнашуы нәтиҗәсендә шәһәрнең тарихи өлешен торгызырга мөмкин булган. Форумда катнашучылар арасында тәҗрибә уртаклашу икенче көнне дә дәвам иткән. Форумның ябылуы журналистлар катнашыннан башка узган.
«Алабуга» махсус икътисади зонасын ачу планга кертелгән булса да, «Алабуга»ның рәсми ачылышы 2007 елның 20 ноябрендә Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев, махсус икътисади зоналар белән идарә итү буенча Федераль агентлык җитәкчесе Михаил Мишустин, икътисади үсеш һәм сәүдә министры Эльвира Нәбиуллина, сәнәгать һәм энергетика министры урынбасары Денис Мантуров һәм хөкүмәт рәисе урынбасары Сергей Иванов катнашында уза.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Меңьеллык объектлары
### Үзәк стадион ачылышы

Матбугат үзәге белән танышканнан соң, республика Президенты Минтимер Шәймиев һәм Алабуга муниципаль районы башлыгы Илшат Гафуров яңа 5-меңлек стадионны (Үзәк стадион) ачуда катнашкан. Бу вакыйгага яшь Алабуга боксчыларының, дзюдочыларның, тхэквоночыларының күрсәтмә чыгышлары, шулай ук Казанның «Динамо-ТТГ» ― 2 волейболчылары белән «Университет»ның беренче профессиональ дружинасы арасында иптәшләрчә көрәш багышланган. Үзәк стадион ― шәһәрнең иң зур күпфункцияле спорт корылмасы, ул футбол кырыннан, түгәрәк һәм туры йөгерү юлларыннан тора. Биредә шулай ук җиңел атлетика, сикерү, ядрә, диск, чүкеч һәм сөңге ыргыту урыннары да бар. Трибуналар 5 меңнән артык кеше сыйдырышлы. Беренче булып алабугалыларны һәм шәһәр кунакларын тантаналы рәвештә Алабуга районы башлыгы, аннары РФ Дәүләт Думасы вице-спикеры Олег Морозов, соңыннан Минтимер Шәймиев котлаган. Рәсми өлеш тәмамлангач, президент яңа футбол кырында беренче булып тибеп, тупны уенга керткән. Алга таба стадионда Алабуга халкына һәм шәһәр кунакларына масштаблы спорт сюитасы тәкдим ителгән. Шуннан соң Мәскәүнең «Союз» автородеосы ике сәгать дәвамында тамаша күрсәткән. Алабуга миллениумының спорт өлеше Алабуга җыелма командасы белән Татарстанның гамәлдәге чемпионнары Бөгелмә «Нефтянигы» арасында футбол буенча иптәшләрчә матч белән тәмамланган. Нәтиҗә ― 2 : 2.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Меңьеллык объектлары
### Әмир Ибраһим I һәйкәле

24 августта Алабуга шәһәрчеге территориясендә юбилей чаралары кысаларында 1006―1026 елларда идарә иткән Болгар әмире Ибраһим I бин Мөхәммәткә Алабугага нигез салынуга 1000 ел тулу уңаеннан рәсми рәвештә һәйкәл ачылган. Бу һәйкәл ― Россия Федерациясендә Болгар әмиренә беренче һәйкәл. Монумент Мәскәүдә, Арт СТС студиясендә коелган. Территорияне төзекләндерү эшләре белән монументның бәясе 13 миллион сум тәшкил иткән. Монументның авторлары ― рәссам Фиринат Халиков, скульптор Мәхмүт Гасыймов һәм архитектор Марат Максудов. Болгар әмиренә һәйкәл Роберт Миңнегалиев һәм (хәзер гаепләнүче) Роберт Мусинның шәхси акчаларына корылган. Табличкада аларның фамилияләре һәм монументның Ак Барс банкы ярдәмендә торгызылуы турындагы мәгълүмат күрсәтелгән. Һәйкәлне ачу тантанасында Татарстан Республикасы Президенты Минтимер Шәймиев катнашкан. Кунакларны милли киемнәр кигән, кулларына чәкчәк тоткан кызлар, шулай ук Болгар сугышчыларыннан торган мактаулы каравыл каршы алган. Һәйкәл янында делегацияне авторлар һәм республиканың мөселман руханилары көтеп торган, алар Болгар бабалары истәлегенә (рухына) дога укыган. Тантаналы чара башында Алабуга мэры Илшат Гафуровка шәһәрнең символик ачкычы тапшырылган. Татарстан Президенты үз чыгышында билгеләп үткәнчә, Алабугада изге эш башкарылган, чөнки моңа кадәр республикада Болгар әмирләренә һәйкәлләр булмаган: «Моңа кадәр сәбәп юк иде, документаль дәлилләр юк иде, Алабугага нигез салынуга 1000 ел тулуга багышланган һәйкәл халыкның бердәмлеге, горурлыгы һәм бөеклеге турында сөйли». Чәчәкләр салганнан соң, кунаклар Алабуга шәһәрчегенә күчкән, анда «Борынгы болгарлар» хәрби-тарихи театрализациясе җәелдерелгән. Кулларына урта гасыр кораллары тоткан һәм хәрби киемнәрдәге гаскәриләр Болгар кирмәнен камап алуны һәм сугышны яңартып күрсәткән.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Меңьеллык объектлары
### Тойма аша күпер

Меңьеллыкның тагын бер объекты булып Шишкин буаларын һәм Тойма артындагы ял итү зонасын тоташтырган металл күпер тора. Күпер 7 метр биеклектә, гомуми озынлыгы 60 метр. Киләчәктә ял итү зонасын төзекләндерү планлаштырыла. Алабуганың 1000 еллыгына төзелгән Тойма елгасы аша күперне берничә елдан соң шәһәр муниципалитеты 19 млн сумга сатып алган.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Меңьеллык объектлары
### Элемтәчеләргә һәйкәл

Меңьеллык бәйрәме алдыннан Алабугада почта элемтәчеләренә багышланган дөньяда беренче монумент ачылган. «Элемтәче һәм почтальон» скульптура композициясе Татарстанның 10 еллыгы урамында урнашкан почтаның үзәк бүлекчәсе каршында урнашкан. Һәйкәл төзү идеясе «Таттелеком» ААҖнеке. Скульптура авторы ― Владимир Демченко (Алабугада аның башка иҗади әсәрләре дә бар, мәсәлән, Дмитрий Стахеев һәйкәле). «Таттелеком» ААҖ җитәкчелеге һәйкәл ачылышында компаниянең 800 меңенче абонентына (алабугалы Альбина Сачкова) кыйммәтле бүләкләр ― кәрәзле телефон һәм компьютер тапшырган һәм телефоннан ел буе абонент түләвеннән башка файдалану хокукын биргән.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Меңьеллык объектлары
### Пирамида

Халыкта «Пирамида» дип аталган күзәтү мәйданчыгы Шишкин буаларында бәйрәм чаралары кысаларында ачылган. Мәйданчык биеклегеннән матур пейзажны беренче булып республика Президенты Минтимер Шәймиев караган. Республика башлыгы Шишкин урыннары күренешләреннән ләззәтләнеп, күргәннәреннән канәгать калган. Ул киткәннән соң, пирамиданың өч ярусын алабугалылар һәм шәһәр кунаклары биләп алган. Һәркем фотопленкага Алабуга гүзәллеген төшерергә омтылган.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Фольклор бәйрәме

25 августта «Молодежный» стадионында фольклор бәйрәме узган. Тамашада Татарстанның, Россиянең төрле төбәкләреннән, чит илдән коллективлар: Казан шәһәренең казак хоры, Мәскәү хәрби ансамбле солисты Флүрә Вафина, Азәрбайҗан дәүләт ансамбле, Яр Чаллыдан Халыклар дуслыгы йорты катнашкан.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Хәрби-тарихи фестиваль

25 августта «Молодежный» стадионында Мәскәү, Казан, Екатеринбург, Пермь, Чабаксар хәрби-тарихи клублары катнашында хәрби-тарихи фестиваль узган. Стадионның бер өлешендә артиллерия корылмалары һәм туплар штаблары урнашкан, икенче өлешендә канкойгыч сугышлар ― гусар, улан, гренадер полклары катнашында 1812 елгы Ватан сугышы сугышларын реконструкцияләү җәелдерелгән. Надежда Андреевна Дурова истәлегенә кырда атка атланган хатын-кыз офицерлар да булган. Орудиедән аткан тавышлар сугышның тәмамлануын күрсәткән.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Туган якны өйрәнү комплексы ачылу

25 августта шәһәрнең туган якны өйрәнү комплексы ачылган. Яңа музей комплексына беренче булып республика Президенты Минтимер Шәймиев килгән. Ачылуга кадәр ул Казан урамында җыелган күпсанлы алабугалылар белән аралашып, аларга шәһәрнең меңьеллыгы уңаеннан изге теләкләрен җиткергән. Туган якны өйрәнү комплексы бинасы янына ул атлы каретада килгән, өстәвенә атларны үзе йөрткән. Президент һәм башка кунакларны ишек төбендә XIX гасыр сәүдәгәре һәм аның хатыны каршы алган, кунакларга яңа музейның дүрт залыннан ачкычлар тапшырган. Комплекс буенча экскурсия вакытында кунаклар интерактив остаханәләрне һәм мини-зоопаркны караган, борынгы Алабуганың гаять зур макетына сокланган. Алабугада кыңгыраулар җитештерү буенча зур булмаган завод тоткан Шишкиннар династиясенең кыңгыраулары коллекциясе белән танышкан.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Шәһәр мәйданында бәйрәм
### Рәсми өлеш

25 августта шәһәр мәйданында җыелучыларны Алабуганың 1000 еллыгы белән Татарстан Республикасы Президенты Минтимер Шәймиев котлаган. Тантанада шулай ук ТР Премьер-министрының беренче урынбасары ― мәдәният министры Зилә Вәлиева, ТР Мәгариф һәм фән министры Наил Вәлиев, РФ Президентының Идел буе федераль округындагы Тулы вәкаләтле вәкиле урынбасары Владимир Зорин, Татарстан һәм Россия шәһәрләре һәм районнары башлыклары катнашкан. Бәйрәм театральләштерелгән тамашадан башланган. Бу спектакль шәһәрнең төрле үсеш чорлары: борынгылык, шәһәрнең нигезләнүе, биредән Бөек ефәк юлының үтүе, сәүдәгәрлекнең чәчәк атуы, хәзерге заман турында ачык, динамик рәвештә сөйләгән. Спектакльне борынгы шәһәрнең Яшьлек билгесе буларак балалар чыгышы һәм төсле тасмалардан фейерверк төгәлләгән
* Шишкин сез яшәгән җирне бөтен дөньяга күрсәтте! Аны саклагыз, ул бик матур. Бу көннәрдә мин сезнең шәһәрегезгә соклануымнан туктамыйм, бу матурлыктан хәтта йокымны да югалттым. Шулай тотарга, кадерле алабугалылар!Минтимер Шәймиев
Алабуга шәһәре мэры Илшат Гафуров ТР президентына «Мактаулы алабугалы» билгесен тапшырган. Илшат Гафуровка президент «Фидакарь хезмәт өчен» медален тапшырган. Бу көнне тагын 11 Алабуга кешесе «атказанган хезмәткәр» дигән мактаулы исем алган. Рәсми өлештән соң зур концерт программасы булган.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Шәһәр мәйданында бәйрәм
### Эстрада йолдызлары концерты

25 августта Мәйданда татар һәм Россия эстрадасы йолдызларының зур концерты бәйрәм программасының йомгаклау аккорды булган. Меңьеллык көнендә үзара мөнәсәбәтләрен теркәгән дүрт пар яшь парның вальсын Зәйнәп Фәрхетдинова белән Зөфәр Билаловның моңлы композициясе озата барган. Россиянең атказанган артисты Вячеслав Малежик шулай ук алабугалыларны үзенең композицияләре белән котлаган. Мәйданда «Ялла» вокаль-инструменталь коллективы чыгыш ясаган. Бәйрәм концерты Александр Буйнов чыгышы белән тәмамланган.

# Алабуганың меңьеллыгы
## Балалар бәйрәме

26 август ― бәйрәмнең йомгаклау көне балаларга багышланган. «Чебурашка» паркында һәм шәһәрнең бәйрәм уңаеннан төзекләндерелгән Мәдәният сарае янында «Хоровод дружбы» (Дуслык әйлән-бәйләне) балалар бәйрәме узган. Биредә балалар бакчаларында тәрбияләнүчеләр, шәһәр һәм район мәктәпләрендә һәм өстәмә белем бирү учреждениеләрендә укучылар чыгыш ясаган. «Осталар шәһәре» эшләгән, декоратив-гамәли иҗат эшләнмәләре күргәзмәсе булган, спорт-күңел ачу программасы оештырылган.
Шәһәрнең тарихи өлешендә, «Молодежный» стадионында шәһәр һәм район иҗат коллективларының «Древний мой город, родная Елабуга!» (Борынгы шәһәрем, туган Алабуга!) исемле концерты узган. Поэзия һәм бардлар иҗатын яратучылар өчен Көмеш гасыр китапханәсендә шигъри беседка ачылган һәм Вячеслав Головконың Марина Цветаева турында «Через Летейски воды....» китабы тәкъдим ителгән.
Бәйрәмнең соңгы көне шәһәр Мәйданында яшьләр дискотекасы белән тәмамланган.