# Гомуми чагыштырмалылык теориясе

Гомуми чагыштырмалылык теориясе (tat.lat. Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse(үле сылтама), алман. allgemeine Relativitätstheorie) - геометрияле тартылу теориясе, Махсус чагыштырмалылык теориясен үстерә. 1915-1916 елда Альберт Эйнштейн тарафыннан бастырылган.

# Гомуми чагыштырмалылык теориясе
## Гравитациянең Ньютон теориясен үзгәртү кирәклеге

Классик Ньютон тартылу теориясе буенча тартылу көче - ерак тәэсирле һәм бер мизгелдә һәрбер ерак ноктада тәэсир итә. Бу Махсус чагыштырмалылык теориясенә каршы килә, чөнки анда галәмдә иң зур тизлек - яктылык тизлеге була. Ньютон гравитациясе - инвариантлы түгел: табигать кануннары төрле хисап системаларында төрлечә баралар. Шуңа күрә Эйнштейн яңа теорияне - табигать кануннары һәр хисап системасында инвариантлы булсын өчен теорияне эзли башлаган. Нәтиҗәсендә Гомуми чагыштырмалылык теориясе барлыкка килгән.

# Гомуми чагыштырмалылык теориясе
## Тасвирлама

Гомуми чагыштырмалылык теориясе буенча бөтенесе гравитация эффектлары көч яки кыр булып тәэсир итешү түгел, ә фәза-вакытның деформациясе сәбәпле барлыкка килә. Фәза-вакытның деформациясе масса-энергия булганлыктан килеп чыга.
Гомуми чагыштырмалылык теориясе буенча фәза-вакытның кәкрелеге аның эчендә матдәгә бәйле.
Гомуми чагыштырмалылык теориясе - күп тәҗрибәләрдә дөресләнгән, хәзерге вакытта иң уңышлы гравитациянең теориясе булып тора.

# Гомуми чагыштырмалылык теориясе
## Фаразларын дөресләнү

Гомуми чагыштырмалылык теориясенең фаразлары:
* вакытның гравитацион әкренәйтеше,
* гравитацион кызыл күчеш,
* гравитацион кырда сигналның тоткарланышы
- соңрак тәҗрибәләрдә дөресләнгән,
* читләтеп әле - гравитацион нурланыш.
* Күп күзәтүләр Гомуми чагыштырмалылык теориясенең фаразы - кара тишекләр булуына күрсәтәләр.
Ләкин Гомуми чагыштырмалылык теориясе Квант теориясе белән бәйләү омтылышлары уңышлы булмаган һәм күп галимнарның хыялы: Гомуми чагыштырмалылык теориясе - Квант теориясенең классик чиге булуы - гамәлгә ашмаган.

# Гомуми чагыштырмалылык теориясе
## Төп нигезләре

Гомуми чагыштырмалылык теориясе нигезләре
* Инертлы масса (Икенче Ньютон канунында) гравитацион массасына тигез.
* Инертлы масса гравитацион массасына тигез булуы сәбәпле, җисемнәр кәкрәнгән фәза-вакытның геодезик сызыклары буенча хәрәкәт итәләр.
* Дүрт үлчәнешле фәза-вакытта интервал 10-компонентлы метрик тензор белән билгеләнә, бу интервал ярдәме белән геодезик сызыклар табыла.
* Фәза-вакытның кәкрелеге аның метрикасы - метрик тензор белән билгеләнә.

# Гомуми чагыштырмалылык теориясе
## Математик нигезләре - Эйнштейн тигезләмәсе

Эйнштейн тигезләмәләре кәкрәнгән фәза-вакытта булучы матдә үзлекләре фәза-вакытның кәкрелеге белән бәйлиләр.
(тигезләмәдә: сул якта - геометрия (дүрт үлчәнешле фәза-вакыт), уң якта - матдә)
    $R_{\mu \nu }-{R \over 2}g_{\mu \nu }+\Lambda g_{\mu \nu }=G_{\mu \nu }+\Lambda g_{\mu \nu }={8\pi G \over c^{4}}T_{\mu \nu },$
биредә $~R_{\mu \nu }$ — Риччи тензоры (фәза-вакытның кәкрелеге тензорыннан килеп чыккан
$~R_{\rho \mu \sigma \nu }$ )
    $R_{\mu \nu }\ =\ g^{\rho \sigma }\ R_{\rho \mu \sigma \nu },$
$~R$ — скаляр кәкрелек, $~g^{\mu \nu }$ - метрик тензор, һәм Риччи тензоры
    $R\ =\ g^{\mu \nu }\ R_{\mu \nu },$
$~\Lambda$ — космологик даимие, $~T_{\mu \nu }$ - энергия-импульс тензоры, $~\pi$ — Пи саны, $~c$ — вакуумда яктылык тизлеге, $~G$ — Ньютон гравитацион даимие.
$G_{\mu \nu }=R_{\mu \nu }-{R \over 2}g_{\mu \nu }$ - Эйнштейн тензоры
$\varkappa ={8\pi G \over c^{4}}$ — Эйнштейн гравитацион даимие.