# Новосибирск

Новосибирск (1926 елга кадәр — Новоникола́евск) — халык саны буенча Россиянең өченче, ә Россиянең Азия өлешендә беренче шәһәре, Новосибирск өлкәсенең һәм Себер федераль округынең үзәге.
2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре».
Халык саны — 1 473 737 кеше.

# Новосибирск
## География

Новосибирск Көнбатыш Себер тигезлегендә, Об елгасы өстендә, Мәскәүдән 3191 километрга көнчыгышрак урнаша. Об елгасы шәһәрне ике өлешенә бүлә. Шәһәрдә Новосибирск ГЭСы плотинасы урнаша.

# Новосибирск
## География
### Сәгать поясы

1920-елларда шәһәрнең сулъягы һәм уңъягы төрле сәгать поясларда урнашканнар. Новосибирск халыкара стандарт буенча Omsk Time Zone (OMST) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +7:00 гә тигез.

# Новосибирск
## География
### Климат

Шәһәр климаты — континенталь.
* Уртача еллык температура — 1,8 °C
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,0 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 75%
Новосибирск климаты :
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек |
| Абсолют максимум, °C | 4,1 | 5,5 | 14,4 | 26,8 | 36,1 | 37,2 | 35,0 | 35,2 | 36,0 | 27,2 | 11,5 | 5,0 |
| Уртача максимум, °C | −12,2 | −9,8 | −2,1 | 7,8 | 18,4 | 22,9 | 25,0 | 22,4 | 15,6 | 7,2 | −3,7 | −10,1 |
| Уртача температура, °C | −16,1 | −14,3 | −7 | 2,3 | 11,7 | 16,8 | 19,2 | 16,5 | 10,1 | 2,9 | −7,1 | −13,9 |
| Уртача минимум, °C | −19,6 | −17,9 | −11,1 | −2 | 6,0 | 11,4 | 14,1 | 11,5 | 5,9 | −0,3 | −10 | −17,5 |
| Абсолют минимум, °C | −51,1 | −45 | −32,8 | −27,2 | −11,1 | −2,2 | 2,2 | −2 | −6,3 | −25 | −41,3 | −49,5 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 26 | 15 | 17 | 28 | 34 | 50 | 72 | 49 | 42 | 46 | 38 | 31 |
| Чыганак: Погода и климат ||||||||||||||

# Новосибирск
## Тарих

Новосибирск 1893 елда Себер аша магистраль төзү вакытында Об елгасы аша тимер юл күпере төзелеше аркасында Новая Деревня бистәсе буларак нигезләнә.
1894 елда бистәгә рус императоры Александр III (1854—1893) хөрмәтенә Александровский исеме бирелә. 1895 елда Александровский бистәсенә Николай II хөрмәтенә Ново-Николаевский дип исемләнә.
1903 елда Ново-Николаевский өяз үзәге булмаган Новониколаевск шәһәренә үзгәртеп корыла. Шул вакытта Россия империясендә ике Николаевск булган: Амур елгасы тамагында (хәзер Николаевск-на-Амуре) һәм Самар губернасында (хәзер Пугачёв шәһәре); алар белән бутамаска өчен шәһәр исеменә Ново- алкушымчасы өстәлә.
1917 елдан — Тум губернасы Новониколаевск өязе үзәге. 1919 елның 23 декабрьдә Новониколаевскка Тумдан Тум губернасы үзәге күчерелә (1920 елның 14 мартына кадәр). 1920 елның 13 июненнән — Новониколаевск губернасы үзәге.
1925 елда шәһәргә Новосибирск исеме кушыла.
1925—1930 елларда — Себер крае үзәге, 1930 елдан — Көнбатыш Себер крае үзәге, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе үзәге.

# Новосибирск
## Эчке буленеш

Новосибирск 10 районына бүленә:
* Дзержинский районы
* Тимер юл районы
* Ельцовка арты районы
* Калинин районы
* Киров районы
* Ленин районы
* Октябрь районы
* Беренче Май районы
* Совет районы
* Үзәк районы

# Новосибирск
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,9%, украиннар — 1,3%, алманнар — 0,9%, татарлар — 0,8%.

# Новосибирск
## Халык
### Агломерация

Новосибирск агломерациясе — халык саны буенча Россиянең җиденче агломерация (~ 1,9 млн кеше, 2012). Агломерациядә Новосибирск өлкәсе халкының 2/3 өлеше, Себер федераль округы халкының 9,95% өлеше тора. Аның беренче поясына Новосибирск һәм Бердск шәһәрләре, Кольцово һәм Краснообск штб-лары керәләр; икенче поясына Искитим шәһәрәре, Новосибирск районы һәм ул белән чиктәш районнарының өлеше керәләр.

# Новосибирск
## Югары уку йортлары

| Новосибирск дәүләт университеты Новосибирск дәүләт техник университеты Новосибирск дәүләт икътисад һәм идарә итү университеты Себер кулланучылар кооперациясе университеты Новосибирск дәүләт аграр университеты Новосибирск дәүләт медицина университеты Новосибирск дәүләт педагогика университеты Новосибирск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты | Себер дәүләт элемтә юллары университеты Себер дәүләт телекоммуникация һәм информатика университеты Новосибирск дәүләт су транспорты академиясе Новосибирск дәүләт архитектура һәм сәнгать академиясе Себер финанслар һәм банк эшләре академиясе Себер дәүләт геодезия академиясе |
һәм башкалар

# Новосибирск
## Танылган шәхесләр

* Әүхәди Милмәхәммәтов (1913-1987), БЛКЯБ Татарстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1944-1949).
* Янка Дягилева (1966-1991) - рус шагыйрәсе, совет рок-җырчысы, автор-башкаручы, «Гражданская оборона», «Бөек Октябрь» һ.б. панк-рок төркемнәрендә катнашучы.