yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сафаҗай

Сафаҗай (рус. Красная Горка) – Түбән Новгород өлкәсенең Пильнә районындагы авыл. Мәдәнә елгасы буенда урнашкан. Бүгенге көндә Сафаҗай авылында 1100 йорт булып, авылда яшәүчеләрнеке – 740, 2 300 кеше яши. Йортларның икейөзләбе “мәскәүчеләрнеке” булып санала.

# Сафаҗай
## Дини тормыш

Авылда биш мәчет эшләп килә. Шушы мәчетләрнең барысында диярлек яшь имам-хатыйблар хезмәт куя. Алар тырышлыгы белән Сафаҗайда ел дәвамында мәчет каршындагы мәдрәсәләрдә дини укулар оештырылган. Моннан тыш, җәй айларында шәһәрдән ялга кайткан яшьләр өчен дә дини укулар – җәйләүләр уза.
Авылда үзгәртеп кору чорында, 1988 елда беренче мәчет ачыла. Шул ук елны мәчет каршында дини укулар да башлана.

# Сафаҗай
## Мәгариф

Авылда 1968 елдан бирле урта мәктәп эшли. Мәктәп бинасы 1975 елда ачыла. Бу бина 640 урынга исәпләнгән. 2011 елда мәктәптә 256 бала укый. 27 бала унберенче сыйныф тәмамлый. 32 бала тугызынчы сыйныфны бетерә.

# Сафаҗай
## Танылган шәхесләр

* Хөсәен Фәезханов — XIX гасыр татар галиме.
* Габделгалләм Фәезханов — XIX гасыр татар галиме.
* Рамил Нуриманов — көрәшче.
* Зөлфия Таҗуризина (22.06.1932), МДУ профессоры (1995).

# Сафаҗай
## Хронологик белешмә

* 1451 ел – мәчеттәге язмалар буенча, авылның төзелү елы
* 1584 елда – Сафаҗай Алатыр өязенең Пиана станында (Собачий остров һәм янәшәдәге Яңа Усад исемнәре астында)
* 1780-1922 – Сембер губернасы, Кормыш өязе, Рбишча волостендә. Өязнең зурлыгы буенча икенче торак урыны була. 1911 елда биредә 5600 кеше яши.
* 1922 елда Кормыш өязе Түбән Новгород губернасына күчерелә, шуның белән Сафаҗай Питрәксе волостенә күчә.
* 1929 елда Түбән Новгород өлкәсендә милли Татар Кызыл Октябрь районы төзелү белән аерым авыл советы буларак шунда керә.
* 1940 ел, апрель – авылның урысча атамасы Собачий Островтан тагын да гүзәлрәк Красная Горка исеменә күчә.
* 1944-1957 елларда – Питрәксе районында.
* 1957 елны район бетерелеп, яңадан Кызыл Октябрьгә кайта.
* 1963 елдан башлап – Пилнә районыда аерым авыл советы.

# Сафаҗай
## Икътисади хәл

Балалар барысы бергә–426, пенсиәгә чаклылар саны–830, пенсионерлар – 800, колхозда эшләүчеләре–230, фермер хуҗалыклары–9, аларда эшләүчеләр саны 80–90 кеше. Эшсезләр арасында күбрәк хатын–кызлар, ирләр–900, хатын–кызлар–1400. Менә нинди саннар, авыл димәссең. Авылда терлек күп, 365 баш сыер, үгезләр, бозаулар–670 баш, 6 көтүләре. Колхозда–1600 баш эре мөгезле терлек, 8–көтү, җирләре–4500 гектар, атлар, 20–30, җирләр пайларга бүленгән, пайга чыккан–2,5 гектар җир.
Чәчүлек җирләре – 4692 гектар, көтүлек – 815 га, уңыш уртача гектардан 30 центнер. 14–шәхси кибет (магазин), 4–кибет райпоныкы, 1 зур магазин–анда 3 кеше эшли, бу авылда 19 кибет. КБО (комбинат бытового обслуживание) бар, анда юләү цехы, парикмахерская эшли. Колхозлары ача тагы бер юләү цехы эш киемнәре (рабочая одежда) юләү буенча. Авыл тулаем газлаштырылган, йортлар, магазиннар, мәчетләр, бала бакчасы, мәктәп, фельдшерский пункт, элемтә бүлеге (почта), клуб, бөтенесенә газ кертелгән. Клубта спорт буенча 1 штат булдырылган, спорт заллары инвентарьлар белән җиһазлаштырылган, көрәш өчен матлар коверлары белән.
# Вильтен

Вильтен (алман. Wilthen) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.

# Вильтен
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 17,04 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 288 метр биеклектә урнашкан.
# PPP1R35

PPP1R35 (ингл. Protein phosphatase 1 regulatory subunit 35) — кешенең 7-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Ванденес-ан-Осуа

Ванденес-ан-Осуа (фр. Vandenesse-en-Auxois) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Пуйи-ан-Осуа кантонына карый.

# Ванденес-ан-Осуа
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 3.5 км².
# Гердъёль (Велью кушылдыгы)

Гердъёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Велью елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.

# Гердъёль (Велью кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03050100112103000060412
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103006041
* Бассейн коды — 03.05.01.001
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# (11595) Монсуммано

(11595) Монсуммано — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (11595) Монсуммано
## Тарихы

1995 елның 23 маенда А. Боаттини, Л. Тези тарафыннан Сан Марселло обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 KN» саналган.
# Лецлинген

Лецлинген (алман. Letzlingen) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.

# Лецлинген
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 64,71 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 86 метр биеклектә урнашкан.
# Долена

һәм
Долена — Словениянең Видем (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Долена
## Географиясе

Мәйданы — 6,69 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 375 ± 1 метр һәм 314 метр биеклектә урнашкан.
# (16624) Hoshizawa

(16624) Hoshizawa — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (16624) Hoshizawa
## Тарихы

1993 елның 16 апрелендә К. Эндатэ, К. Ватанабэ тарафыннан Китами обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 HX» саналган.
# Мехов

Мехов (алман. Mechow) — Алманиянең Шлезвиг-Гольштейн җирендә урнашкан коммуна.

# Мехов
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 4,31 км², 4,43 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 36 метр биеклектә урнашкан.
# Анан-Бовуазен

Анан-Бовуазен (фр. Asnans-Beauvoisin) — Франциянең Юра департаментына караган коммуна.

# Анан-Бовуазен
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 16,24 км².
# Венцлав (Свидвинский повяты)

Венцлав — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы Бжежно гминаcында урнашкан авыл.

# Венцлав (Свидвинский повяты)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Караһасанлы (Караисалы)

Караһасанлы (төр. Karahasanlı) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Караисалы илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Райско (Великопольское воеводалыгы)

Райско — Польшаның Великопольское воеводалыгы Опатувек гминасында урнашкан авыл.

# Райско (Великопольское воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Мелички

Мелички — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы Скурч гминасында урнашкан авыл.

# Мелички
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Өлҗән авыл җирлеге

Өлҗән авыл җирлеге (рус. Ульянковское сельское поселение) — Татарстан Республикасының Кайбыч районы составына керүче муниципаль берәмлек. Административ үзәге — Өлҗән авылы.
Татарстан Республикасының 2005 елның 31 гыйнварында № 25-ЗРТ «„Кайбыч муниципаль районы“ һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең статуслары һәм территорияләре чикләрен билгеләү» кануны нигезенедә оеша (2008 елның 29 декабрь үзгәрешләре белән).
Җирлеккә өч авыл һәм бер бистә керә:
# Насилув (Мазовия воеводалыгы)

Насилув — Польшаның Мазовия воеводалыгы Папротня гминасында урнашкан авыл.

# Насилув (Мазовия воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# 698 (мәгънәләр)

Бу терминның берничә мәгънәсе бар:
* 698 — Милади тәкъвим буенча VII гасырга кергән ел.
* Б. э. к. 698 — безнең эрага кадәр VII гасырга кергән ел.
* 698 — сан.
# Өнсен (Оникишубат)

Өнсен (төр. Önsen) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Каһраманмараш иле Оникишубат илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Врбице (Бржецлав)

Врбице (чех. Vrbice) — Чехиянең Көньяк Моравия крае Хустопече, Бржецлав һәм Хустопече районында урнашкан авыл.

# Врбице (Бржецлав)
## Географиясе

Мәйданы — 9,391548 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 290 ± 1 метр биеклектә урнашкан.

# Врбице (Бржецлав)
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Врбице (Бржецлав)
## Тарихы

Авыл җирләре элек Моравия тарихи төбәгенә караган.

# Врбице (Бржецлав)
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 878 |
| 1880 | 1052 |
| 1890 | 978 |
| 1900 | 1180 |
| 1910 | 1199 |
| 1921 | 1343 |
| Ел | Халык саны |
| 1930 | 1349 |
| 1950 | 1329 |
| 1961 | 1456 |
| 1970 | 1361 |
| 1980 | 1239 |
| 1991 | 1137 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 1096 |
| 2014 | 1127 |
| 2016 | 1102 |
| 2017 | 1095 |
| 2018 | 1091 |
| 2019 | 1101 |
| Ел | Халык саны |
| 2020 | 1070 |
| 2021 | 1063 |
| 2021 | 1043 |
| 2022 | 1050 |
| 2023 | 1088 |
| 2024 | 1087 |
# Спаньои (Верона)

Спаньои — Италиянең Венеция төбәге Кастельнуово-дель-Гарда өязендә урнашкан торак пункт.

# Спаньои (Верона)
## Географиясе

Спаньои Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Спаньои (Верона)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Аскювилл (Төньяк Каролина)

Аскювилл — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Аскювилл (Төньяк Каролина)
## Тарихы

Огачи шәһәре елда нигезләнгән.

# Аскювилл (Төньяк Каролина)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 1,533029 км², 1,266692 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 19 ± 0 метр биеклектә урнашкан.
# Пейбыр

Пейбыр — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Пожёг елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 28 км.

# Пейбыр
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020200212103000020459
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103002045
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Вулька-Курдибановска

Вулька-Курдибановска — Польшаның Мазовия воеводалыгы Блендув гминасында урнашкан авыл.

# Вулька-Курдибановска
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Пржеставлки (Литомержице)

Пржеставлки (чех. Přestavlky) — Чехиянең Устецк крае Литомержице һәм Q89474258? районында урнашкан авыл.

# Пржеставлки (Литомержице)
## Географиясе

Мәйданы — 5,615645 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 183 ± 1 метр һәм 188 метр биеклектә урнашкан.

# Пржеставлки (Литомержице)
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Пржеставлки (Литомержице)
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Пржеставлки (Литомержице)
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 264 |
| 1880 | 279 |
| 1890 | 278 |
| 1900 | 307 |
| 1910 | 363 |
| 1921 | 353 |
| Ел | Халык саны |
| 1930 | 360 |
| 1950 | 269 |
| 1961 | 279 |
| 1970 | 327 |
| 1980 | 284 |
| 1991 | 215 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 218 |
| 2014 | 263 |
| 2016 | 282 |
| 2017 | 276 |
| 2018 | 284 |
| 2019 | 296 |
| Ел | Халык саны |
| 2020 | 295 |
| 2021 | 297 |
| 2021 | 288 |
| 2022 | 294 |
| 2023 | 287 |
| 2024 | 287 |
# Аленина Лгота

Аленина Лгота (чех. Alenina Lhota) — Чехиянең Көньяк Чехия крае Йистебнитсе районында урнашкан авыл.

# Аленина Лгота
## Географиясе

Мәйданы — 0,926 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.

# Аленина Лгота
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Аленина Лгота
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Аленина Лгота
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 57 |
| 1880 | 57 |
| 1890 | 50 |
| 1900 | 47 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 44 |
| 1921 | 51 |
| 1930 | 45 |
| 1950 | 35 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 26 |
| 1970 | 16 |
| 1980 | 10 |
| 1991 | 7 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 7 |
| 2011 | 10 |
| 2021 | 3 |
# Бенев

Бенев — Польшаның Мазовия воеводалыгы Илув гминасында урнашкан авыл.

# Бенев
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Баянополис

Баянополис — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.

# Баянополис
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 3342,64 км².
# Варона

Варона (белар. Варона) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Астравецкий районында урнашкан авыл.

# Варона
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
# Андерсон (округ, Техас)

Андерсон — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Палестин шәһәре.

# Андерсон (округ, Техас)
## Тарихы

Округ рәсми рәвештә 1846 елда оештырыла.

# Андерсон (округ, Техас)
## Халкы

2019 елда халык саны 55 109 кеше тәшкил иткән.

# Андерсон (округ, Техас)
## Территориясе

Округ мәйданы 2774 км² тәшкил итә.
# Хизер (кратер)

Хизер (лат. Heather) — Венера планетасының
координаталары буенча урнашкан, диаметры якынча 11,5 километр озынлыкта булган кратеры.

# Хизер (кратер)
## Исеме

Хизер кратеры инглиз хатын-кыз исеме хөрмәтенә аталган.
# ZNF12

ZNF12 (ингл. Zinc finger protein 12) — кешенең 7-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Сакар (Сербия)

Сакар (серб. Сакар) — Сербиянең Мачва округы җирлегендә (серб. општина) урнашкан торак пункт.

# Сакар (Сербия)
## Географиясе

Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән 553 метр биеклектә урнашкан.

# Сакар (Сербия)
## Климаты

Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11 °C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.
# HD202406

HD202406 — Дәлү йолдызлыгында урнашкан F2IV/V спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 7,82 ± 0,01 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# Николаевка (Кырмыскалы районы)

Николаевка — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан авыл.
ᴨучтьı индексы — 453026, ГАТОБК коды — 80235840002.
# Свиржова Руска

Свиржова Руска — Польшаның Карпатасты воеводалыгы Кремпна гминасында урнашкан авыл.

# Свиржова Руска
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Казчина Козта Лора (Алесандрия)

Казчина Козта Лора — Италиянең Пьемонт төбәге Розиньяно-Монферрато өязендә урнашкан торак пункт.

# Казчина Козта Лора (Алесандрия)
## Географиясе

Казчина Козта Лора Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Казчина Козта Лора (Алесандрия)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# FGF19

FGF19 (ингл. Fibroblast growth factor 19) — кешенең 11-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Пакстонвилл (Пенсильвания)

Пакстонвилл — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Пакстонвилл (Пенсильвания)
## Географиясе

Пакстонвилл халык санын алу урыны мәйданы — 2,4 км², 2,26608 км² (1 апрель 2010). Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 169 метр биеклектә урнашкан.
# Таргово

Таргово — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы Дзвежуты гминасында урнашкан авыл.

# Таргово
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Гади кыяр

Гади кыяр лат. Cucumis sativus) — кабаксыманнар (Cucurbitaceae) гаиләсеннән бер еллык үләнсыман үсемлек, кыяр (Cucumis) ыругының төре.
Кыярны иң беренче тапкыр бакчада һиндстанлылар үстереп карый. Библиядә исә ул Мисыр яшелчәсе диелә. Кыяр борынгы грекларга һәм римлыларга да таныш була. Урта гасырларда Европада үстерелә башлый. Ә менә Русиягә ул XV гасырда гына керә. Шул чордан башлап популярлашып та китә. Кая утыртсаң да тишелеп чыга торган әлеге яшелчә кабаклылар семьялыгына карый. Әмма ботаниклар фикеренчә, ул җимеш тә.
Кыяр иң аз калорияле яшелчә санала. 100 грамм кыяр йомшагында барысы 15 ккал. Аңарда май бөтенләй юк. Аның каравы сыеклыкка бай: ул 95-98 процент судан гына тора. Кыяр эчәклек эшчәнлеген көйли, организмнан начар холестеринны чыгара. Юан эчәклектә яман шеш авыруын булдырмый калырга да ярдәм итә. Түтәлдән яңа гына өзеп алынган кыяр калий чыганагы да булып тора. Калий кан басымын төшерә. Калийга һәм суга бай булуы аркасында, кыяр сидек кудыру үзлегенә дә ия. Кыяр белән туклану бөерләр эшчәнлеген яхшырта. Составындагы витаминнарга килгәндә, аңарда К витамины күп: 100 грамм кыярда – 17 мкг. К витамины сөяк тукымаларын ныгытуда, нерв системасы эшчәнлеген көйләүдә катнаша. Болардан тыш кыярда уникаль антиоксидантлар да бар: бета- һәм альфа-каротин, С витамины, зеаксантин һәм лютеин. Әлеге табигый кушылмалар организмны картаюдан һәм төрле авыруларны якынайта торган ирекле радикаллардан саклый.
Кыяр файдалы яшелчә дип әйтеп үттек, әмма аның тозлысында витаминнар һәм антиоксидантларның югалуын да истән чыгармагыз. Аны шулай ук кабыгыннан да чистартырга кирәкми. Кыяр кабыгында минераллар, клетчатка һәм фитохимик матдәләр бар.
* Сулдан уңга: чәчкә, җимшән, өлгереп җитмәгән һәм өлгергән данәсе |||
# Заводоуковск

Заводоуковск (рус. Заводоуковск) — Төмән өлкәсендәге кече шәһәр, Заводоуковск районының административ үзәге.
Халык саны — 25 657 кеше (2010).

# Заводоуковск
## География

Зводоуковск Зур Ук елгасы өстендә, Төмәннән 93 километрга көньяк-көнчыгышка таба урнашкан. Шәһәр аша Р204 (Төмән — Яулытора — Ишем — Омск) автоюлы уза. Екатеринбург — Омск тимер юлында станция.

# Заводоуковск
## География
### Сәгать поясы

Заводоуковск Екатеринбург вакыты (Yekaterinburg Time Zone, YEKT) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +5:00 сәгать тәшкил итә. Мәскәү вакыты белән аермасы +2 сәгатьне тәшкил итә һәм Россиядә MSK+2 итеп күрсәтелә.

# Заводоуковск
## Тарих

Заводоуковск беренче тапкыр 1729 елда Уковская авылы буларак телгә алына. 1787 елдан — волость үзәге.
1939 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.
1960 елда шәһәр статусын ала. 1965 елдан — Заводоуковск районы үзәге.

# Заводоуковск
## Икътисад

Машиналар төзү заводы, мех һәм урман хуҗалыгы, тегү фабрикасы.

# Заводоуковск
## Югары уку йортлары

* Урал коммерция һәм хокук институтының филиалы
* Төмән дәүләт университеты филиалы
* Төмән дәүләт нефть һәм газ университетының филиалы
# Тартак (Великопольское воеводалыгы)

Тартак — Польшаның Великопольское воеводалыгы Гродзец гминасында урнашкан авыл.

# Тартак (Великопольское воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Навасёлки (Краснасельски авыл советы)

Навасёлки (белар. Навасёлкі) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Вавкавыский районында урнашкан авыл.

# Навасёлки (Краснасельски авыл советы)
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
# Аргыл (Һалфети)

Аргыл (төр. Argıl) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Шанлыурфа иле Һалфети илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Бензин

Бензин — нефть продуктларын куганда аерылып чыга торган янучан төссез сыеклык. 40 тан алып 200 °С ка кадәр температура интервалында кайный, C5—C11 углеводородларыннан тора. Бензин пешкәкле двигательле автомашиналар һәм очкычлар өчен ягулык итеп файдаланыла.
Нормаль төзелешле парафиннар детонациягә аеруча чыдамсыз.Тармакланган төзелешле, шулай ук чиксез һәм ароматик углеводородлар детонациягә тотрыклырак, аларның янучан катнашмасын ныграк кысарга мөмкин, димәк, алар зуррак егәрлекле двигательләр эшләргә мөмкинлек бирәләр.
Октан саны – ягулыкның яну (шартлау) тизлеген күрсәтә торган зурлык. Нефтьтән алына торган бензиннарның, бигрәк тә парафинга бай нефтьтән алына торганнарының, октан саннары чагыштырмача түбән була. Махсус эшкәртү юлларын кулланып, октан саны зуррак булган бензин табалар.
Нефтьтәге углеводородларның тагы да очучанрак матдәләргә таркалу процессы крекинг дип атала (инглизчә ингл. cracking — таркалу). Крекинг нефтьтән бензин чыгышын шактый арттырырга мөмкинлек бирә.
# (4339) Алмаматер

(4339) Алмаматер (лат. Almamater) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.

# (4339) Алмаматер
## Тарихы

1985 елның 20 октябрендә А. Мркос тарафыннан Клеть обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1985 UK» саналган.
# Ларионова (Рассомаха кушылдыгы)

Ларионова — Россия территориясеннән ага торган елга. Тум өлкәсе, Красноярск крае биләмәләрендә ага. Елга Рассомаха елгасының уң ярына тамагыннан 10 км өстәрәк кушыла. Елга озынлыгы 20 км.

# Ларионова (Рассомаха кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кеть елгасы. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны, Чулымдан Кеть елгасына кадәр, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010600112115200026507
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115202650
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буенча саны — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2
# Сансолес

Сансолес (исп. Sanzoles) — Испаниянең Самора провинциясендә урнашкан муниципалитет.

# Сансолес
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 25,66 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 711 метр биеклектә урнашкан.
# Салатынкәнд

Салатынкәнд (әзери. Salatınkənd) — Әзербайҗанның Шуша районына караган авыл.
# Шейһкуюсу (Шерефликочһисар)

Шейһкуюсу (төр. Şeyhkuyusu) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Шерефликочһисар илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Пелишча

Пелишча (белар. Пелішча) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Камянецкий районында урнашкан авыл.

# Пелишча
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
# Браслав

Браслав (белар. Браслаў) — Беларусның Витебск өлкәсендә урнашкан шәһәр. Браслав районының административ үзәге.

# Браслав
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.