# Иркутск өлкәсе

Иркутск өлкәсе (рус. Иркутская область) — Россия Федерациясенең субъекты. Көнчыгыш Себер экономик районында урнашкан, Себер федераль округына керә. Үзәге — Иркутск шәһәре.
1937 елның 26 сентябрьдә нигезләнгән.
Иркутск өлкәсенең губернаторы — Игорь Иванович Кобзев (2020 елдан).
Канунбирү мәҗлесе 45 депутаттан тора, мәҗлеснең рәисе — Алекса́ндр Ви́кторович Веде́рников.

# Иркутск өлкәсе
## География

Мәйданы 767,9 мең км². Урта Себер яссытаулыгының көньяк-көнчыгышында урнашкан. Көньяк-көнбатышта — Көнчыгыш Саян таулары, төньяк-көнчыгышта Төньяк Байкал һәм Патом таулыгы урнашкан.

# Иркутск өлкәсе
## География
### Рельеф, геологик төзелеше һәм файдалы казылмалар
#### Файдалы казылмалар

Өлкәдә зур ташкүмер чыганаклар да тупланган: Черемхау, Тулун бассейннарында.
Күп нефть һәм газ чыганагы бар, эре Ковыкта, Ангара-Лена, Ангара-Илим һәм Чикан газ; Югары Чона, Яракта, Дулисьма, Марково, Данилово нефть һәм газ чыганагы.

# Иркутск өлкәсе
## География
### Климат

Климаты — кискен континенталь.

# Иркутск өлкәсе
## География
### Гидрография
#### Күлләр

Байкал - иң зур күл Россияда.

# Иркутск өлкәсе
## География
### Гидрография
#### Сусаклангычлар

Иркутск, Братск, Усть-Илимск, Богучан (2013 елдан) сусаклангычлар бар.

# Иркутск өлкәсе
## География
### Гидрография
#### Елгалар

Ангара, Лена, Ока, Иркут, Китой, Уда, Бирюса, Катанга, Мама, Витим h.б.

# Иркутск өлкәсе
## География
### Туфраклар

Туңлык-тайгадагы, тау-тайгадагы туфраклар өстенлек итәләр, шулай ук көлсу, таулы, соры урман һәм кара туфраклар да бар.

# Иркутск өлкәсе
## География
### Үсемлекләр

Урманлылык - 70 %.

# Иркутск өлкәсе
## География
### Хайваннар

Нерпа - уникаль хайван Байкал күле кырында тора.

# Иркутск өлкәсе
## География
### Тыюлыклар

Өлкәдә тыюлыклар оештырылган:
* Байкал буе тыюлыгы
* Байкал-Лена тыюлыгы

# Иркутск өлкәсе
## Тарих

Моны да карагыз: Иркутск губернасы

# Иркутск өлкәсе
## Халык
### Торак пунктлар

Торак пунктлар (күбрәк 9 мең) Җанисәп 2010 ел :
| Иркутск | 587,2 | Железногорск-Илимский | Калып:Нет изменений26,1 |
| Братск | ▼246,3 | Вихоревка | ▼22,5 |
| Ангарск | ▼233,8 | Слюдянка | ▼18,5 |
| Усть-Илимск | ▼86,6 | Бодайбо | 15,3 |
| Усолье-Сибирское | ▼83,4 | Чунский | ▼15,2 |
| Черемхау | ▼52,7 | Байкальск | ▼13,6 |
| Шелехов | ▼48,0 | Свирск | ▼13,6 |
| Усть-Кут | 45,1 | Усть-Ордынский | 14,3 (2003) |
| Тулун | ▼44,6 | Киренск | 12,7 |
| Саянск | ▼40,8 | Яңа Игирма | ▼10,2 |
| Түбән Уда | 37,1 | Куйтун | ▼10,1 |
| Тайшет | ▼35,5 | Маркова | 9,9 |
| Зима | ▼32,5 | Залари | ▼9,6 |

# Иркутск өлкәсе
## Халык
### Милли состав

Халык исәбе 2408 мең кеше (2011), аларның 79,3 % шәһәрләрдә торалар (урбанизация каты).
Руслар — 89,9 %, бурятлар — 3 %, украиннар — 2 %, татарлар — 0,9 % һ.б. Белоруслар, чуашлар, башкортлар, тофалар, эвенклар һ.б. да тора.

# Иркутск өлкәсе
## Халык
### Милли состав
#### Татарлар

Татарлар Иркутск (6,7 мең кеше), Ангарск (3 мең), Братск (2,3 мең), Черемхово (2,1 мең), Усолье-Сибирское (1,8 мең), Тайшет (1 меңләп) шәһәрләрендә, Усть-Орда бурят округында (4,4 мең), Залари, Нукут, Чуна, Оса районнарында яши. 6 татар, 23 катнаш торак пункты бар.

# Иркутск өлкәсе
## Халык
### Милли состав
#### Татарлар
##### Тарихы

Татар халкы Себер татарларыннан һәм Идел-Урал регионыннан чыккан кешеләрдән тора. Иркутск өязенә күченгән татарларның беренче җәмгыяте 19 йөз уртасында оештырыла (Биликтуй һәм Новоямский авыллары). 19 йөз ахыры - 20 йөз башында Иркутск, Нижнеудинск шәһәрләрендә, Усолье-Сибирское, Черемхово, Залари, Голуметь, Александровский, Слюдянка, Култук, Зима, Тайшет авылларында, яңа җирләргә күченгән Кулиш, Тарея, Долгановский, Черемшанка, Харагун, Шаховская һ.б. торак пунктларда татар җәмгыятьләре оештырыла. Татар халкы ташкүмер шахталарында, төзелештә эшли; игенчелек, олаучылык, сәүдә белән шөгыльләнә.
1898 елда Иркутскида җамигъ мәчет ачыла, аның каршында ир балалар өчен мәдрәсә һәм кызлар өчен мәктәп эшли. Татарлар урнашкан башка җирләрдә дә мөселманнарның гыйбадәт кылу урыннары, уку йортлары була.
1905-17 елларда Иркутскида Иркутск мөселманнары хәйрия җәмгыяте, «Бертуган Шәфигуллиннар һәм Әхтәмовларның сәүдә йорты» эшли.
1920-елларда Иркутск өлкәсе территориясендә 40лап татар мәктәбе, балалар йортлары (Иркутскида - 2, Нижнеудинск, Голуметь, Манзуркада - 1 әр), М. Вахитов исемендәге эшчеләр клубы һәм пионерлар коммунасы (Иркутск), китапханәләр, уку өйләре (Иркутск, Черемхово, Залари, Голуметь, Зима, Николаевский Завод) була.

# Иркутск өлкәсе
## Халык
### Милли состав
#### Татарлар
##### Хәзерге торышы

Хәзерге вакытта милли-мәдәни үзәкләр Иркутскида, Ангарскида, Черемховода, Усолье-Сибирскоеда, Братскта, шәһәр тибындагы Залари, Оса һәм Новонукутский посёлокларында; Халык иҗаты йортлары, төбәк этнографик-тарихы музее (Залари, Кулиш), «Бүләк» халык фольклор коллективы (Иркутск) эшли.
Оса, Залари, Чунский районнары мәктәпләрендә татар теле факультатив дәрес буларак укытыла. Иркутск, Ангарск, Черемховода якшәмбе татар сыйныфлары эшли.
Иркутск өлкә мөселман җәмгыятенә теркәлгән 8 мөселман җәмгыяте керә (2004). 5ләп мәчет (Иркутск, Ангарск, Черемхово, Тайшет, Усолье-Сибирское, Оса, Шаховская һ.б.) эшли.

# Иркутск өлкәсе
## Халык
### Милли состав
#### Тофалар

Тофалар (карагаслар) төрки халык ул. Тофалар исәбе 700ләп кеше. Алар Түбән Удинск (Нижнеудинск) районда тора - Алыгҗер, Югары Гутара һәм Нерха.

# Иркутск өлкәсе
## Административ-территориаль бүленеш

Иркутск өлкәсе үз эченә 9 шәһәр округ һәм 33 муниципаль район ала.
Хәзерге вакытта Иркутск өлкәсе 33 районга бүленә.

# Иркутск өлкәсе
## Икътисад

Сәнәгатьнең төп тармаклары: таудан казып чыгару (ташкүмер, тимер рудасы, алтын, эслүдә, гипс, тоз, нефть, газ), машина төзү (авиатөзү), химия hәм нефть химиясе, агач эшкәртү hәм целлюлоза-кәгазь, урман химиясе.

# Иркутск өлкәсе
## Икътисад
### Энергетика

Братск, Иркутск, Мамакан, Усть-Илим ГЭСлары бар.

# Иркутск өлкәсе
## Икътисад
### Машиналар төзү

Иркутск авиатөзелеш завод эшли (ИАЗ, корпорация "Иркут").

# Иркутск өлкәсе
## Икътисад
### Агач эшкәртү һәм целлюлоза-кәгазь сәнәгате

Братск һәм Усть-Илимск - агач эшкәртү һәм целлюлоза-кәгазь сәнәгате үзәкләр.

# Иркутск өлкәсе
## Икътисад
### Химия, газ hәм нефтьгаз химиясе сәнәгате

Ангарск - "Ангарск нефть химия компаниясе" (нефть эшкәртү, полимерлар, катализ hәм башка заводлары). Алар бензин, кирәсин һәм нефтепродуктлар җитештерә.
Саянск - "Саянскхимпласт" (полимерлар).
Усть-Кут - "Иркутск полимерлары заводы"

# Иркутск өлкәсе
## Икътисад
### Башка сәнәгать төрләре

* Ангарск электролиз химия комбинаты (Росатом) - уран.
* Братск, Шелехов һәм Тайшет әлүмин заводлары (Русал).
* Нукут гипс чыганагы.
* Тыреть тоз чыганагы.

# Иркутск өлкәсе
## Транспорт

* Транссебер магистрале һәм аның тармаклары; Көньяк Себер тимер юлы (Абакан - Тайшет) һәм Көнчыгыш Себер тимер юлы; Көньяк Себер тимер юл магистрале (Түбән Варта - Усть-Илимск) - проектта; Байкал-Амур магистрале да бар.
* М53 "Байкал" автомобиль трассасы (Новосибирск - Иркутск); автомобиль трассалары (Тулун - Усть-Кут, Братск - Усть-Илимск).
* Көнчыгыш Себер елга пароходчылык.
* Халыкара "Иркутск" һәм "Братск" аэропортлары эшли.
* Иркутск - Анжир һәм Омск - Ангарск нефтепроводлары (Транснефть).