# Котраг хан һәйкәле (Ширяево)

Котраг хан һәйкәле (болг. Паметник на кан Котраг) ― 2023 елның 12 гыйнварында Россия Федерациясе Самар өлкәсенең Ширяево авылында Идел буе Болгарына нигез салучы Котраг хан хөрмәтенә куелган һәйкәл. Һәйкәл проектын эшләү һәм аны Россиягә транспортлау «Въздигане» (Возвышение, Болгария) фонды тарафыннан башкарылган. Скульптор ― Дишко Дишков.

# Котраг хан һәйкәле (Ширяево)
## Композиция

Һәйкәл ат өстендә утырган Котраг ханның бронза фигурасыннан гыйбарәт.
Һәйкәлнең авторы ― скульптор Дишко Дишков, ул шулай ук Котраг ханның бертуганнары Аспарух ханга (Варна, Болгария) һәм Алчек ханга (Челле-ди-Булгерия, Италия) куелган һәйкәлләр авторы.

# Котраг хан һәйкәле (Ширяево)
## Тарих
### Алтарих

2018 елның августында Болгариянең Россия Федерациясендәге илчесе Бойко Коцев Казанга сәфәре вакытында Котраг ханга һәйкәл кую нияте турында игълан итә. Һәйкәл проектын эшләү һәм аны Россиягә транспортлау «Въздигане» (Возвышение, Болгария) фонды тарафыннан башкарылган. Челле-ди-Булгерияда (Италия) Алчек ханга һәйкәл куелуга 4 ел үткән булган. Котраг ханга беренче һәйкәл 2022 елның 12 июнендә Россия Федерациясе Чуаш Республикасы район үзәге Шомырша авылында куелган. Һәйкәлне академик Николай Кондрашкин (cv), рәссам, скульптор, язучы ясаган. Һәйкәлләр, тарихи үткән турында мәгълүмат бирүче буларак, Бөек Болгарның Европа цивилизациясенә керткән өлешен тану булып тора.
Ат өстендә утырган фигурадан торган монументны Болгария меценаты Ивелин Михайлов акчасына коеп ясаганнар. Аның компаниясе Европадагы иң зур 50 млн евролык тарихи парк төзи. Калган барлык эшләрне — ике метрлы постаментны китерү, урнаштыру, ясауны — болгарлар шулай ук үзләре финансларга планлаштырганнар.

# Котраг хан һәйкәле (Ширяево)
## Проектны тормышка ашыру

«Болгар мирасы» фонды рәисе Гомәр Батыршин һәйкәлне урнаштыру өчен берничә киртә булуын күрсәтә. Һәйкәл ачылу берничә тапкыр кичектерелә, аны урнаштыру өчен башта Болгар, аннары Тәтеш шәһәрләре сайлана. Тарихи объектны төзү өчен участок бүлеп бирү турында килешүне хуплау өчен 13 ел һәм һәйкәл ясау өчен тагын 8 ай кирәк була. Һәйкәлне урнаштыру өчен Самар өлкәсендә, Ширяево авылының Поп тавында Идел елгасы ярын сайлаганнар. Һәйкәл авылның тарихи-музей комплексының бер өлеше булган махсус мәйданчыкта урнаштырылган. -28°C түбән температура булуга карамастан, «Болгар мирасы» мәдәни-тарихи фонды тарафыннан һәйкәлне урнаштыру эшләре үткәрелгән. Рәсми ачылыш яз айларына планлаштырыла. «Болгар мирасы» фонды планында шулай ук һәйкәлнең гранит плитәсен урнаштыру, гомуми юлдан тарихи җирлеккә кадәр 250 м озынлыктагы тротуарларны төзекләндерү һәм аллеяны өстәмә яшелләндерү бар.

# Котраг хан һәйкәле (Ширяево)
## Һәйкәлне китерү белән бәйле тәнкыйть

Һәйкәлне Болгариядән Россиягә күчерү кыенлык белән бара, чөнки бу юнәлештә товарлар экспорты 2022 елдан бирле Украинага Россия һөҗүме белән бәйле рәвештә Европа Берлеге керткән санкцияләргә ярашлы тыела. Һәйкәлнең дәүләт чикләре аша законлы үтүе өчен ул төрле дәүләтләр һәм хуҗалар аша уза. Ул Төркия партнерларына сатылган һәм, соңгы пунктка барып ирешү өчен, һәйкәл Истанбулдан Иран һәм Азәрбайҗан аша 2000 километрдан артык юл үткән.

# Котраг хан һәйкәле (Ширяево)
## Милли үзбилгеләнү чыганагы буларак һәйкәл

«Въздигане» (Возвышение, Болгария) фонды фикеренчә, Татарстанда һәм Чуашстанда республикаларның исемен Идел буе Болгары итеп үзгәртергә тырышалар. Әлеге һәйкәл бу җирләрдә үз-үзләрен саклаган барлык болгарларга өмет һәм көч бирәчәк. Чуаш милли активистлары тарихи һәйкәлләрне төзүне бөтен Чуашстан тарихы өчен мөһим вакыйга дип бәялиләр. «Котраг ― Идел буе Болгарына нигез салучы (VIII гасырның икенче яртысында нигезләнгән), аның ярдәмендә безнең ата-бабаларыбыз Идел буе җирләренә килгәннәр. Бу бөтен чуаш халкы өчен бик мөһим фигура. Шуңа күрә һәйкәл кую безнең өчен бик мөһим. Бу безнең ата-бабаларыбызга беренче шундый һәйкәл», ― дип исәпли чуаш милли активисты Галина-Айпике Григорьева.