# Франц Ксавер Винтерхальтер

Фра́нц Кса́вер Винтерха́льтер немец телендә: Franz Xaver Winterhalter; 1805—1873) — немец живописецы һәм литографы, XIX гасыр уртасы иң модалы портретистларның берсе. Дөньяви һәм сарай яны портретының остасы, Европаның барлык диярлек илләренең үз төрендә бердәнбер принцессалар һәм аксөяк хатын-кызлар галереясен барлыкка китергән.

# Франц Ксавер Винтерхальтер
## Иртә еллары

Франц Ксавер Винтерхальтер Баденда, Шварцвальдта кечкенә Менценшванда авылында (хәзер Санкт-Блазин шәһәренең өлеше) 1805 елның 20 апреленда туган. Ул фермер һәм сумала җитештерүчесе Фидель Винтерхальтер һәм Менценшвандның борынгы ыруыннан килеп чыгышлы хатыны Ева Мейерның гаиләләрендә тәртип буенча алтынчы бала булган. Килеп чыгышы буенча крестьян булган аның әтисе рәссамның тормышына әһәмиятле йогынты ясаган. Аның сигез ир туган һәм кыз туганнарының дүртесе бала чакларында үлгән. Бөтен тормышы буена Винтерхальтер гаиләсе белән бик якын калган, бигрәк тә шулай ук рәссам булган ир туганы Герман (1808—1891) белән.
1818 елда Блазинда бенедиктин монастыре каршында мәктәпне бетергәч Винтерхальтер Менценшвандтан рәсем һәм гравюраны өйрәнер өчен киткән. Литографияне һәм рәсемне ул Фрайбургта Карл Людвиг Шулер (1785—1852) остаханәсендә өйрәнгән. 1823 елда, аңа унсигез яшь булганда сәнәгать эшлеклесе барон фон Айхталь (von Eichtal) ярдәме белән ул Мюнхенга китә. 1825 елда ул бөек герцог Баденлы стипендиясен ала һәм Петер Корнелиус җитәкчелегендә Мюнхен художестволар академиясендә өйрәнү курсын башлый, шулай да, аның укыту ысуллары яшь рәссам өчен җайсыз була һәм Винтерхальтер дөньяви портрет живописенда күбрәк туры килгән җитәкчене – Йозеф Штилерны таба. Бу елларда Винтерхальтер литография белән көн күрә. Винтерхальтер сарай яны даирәләргә 1828 елда, Карлсруэда Баден графинясы Софиянең рәсем остазы булып хезмәткә кабул ителгәч керә. Үзе турында Көньяк Германиядән ерак игълан итәргә җай рәссамга 1832 елда килгән, ул вакытта ул бөек герцог Леопольд Баденлы ярдәмендә Италиягә (1833—1834) бару мөмкинчелеге туа. Римда ул Луи-Леопольд Робер стилендә романтик юнәлешле картиналар ясый башлый һәм Француз академиясе мөдире Орас Верне белән якынлаша. Карлсруэга кайтканнан соң Винтерхальтер бөек герцог Леопольд Баденлы һәм хатыны портретларын барлыкка китерә һәм герцогның сарай яны живописецы итеп билгеләнә. Шулай да, ул Баденнан китә һәм Франциягә килә, анда 1836 ел күргәзмәсендә җәмәгать игътибарын аның Il dolce Farniente жанр картинасы җәлеп итә, ә бер ел соңрак Il Decameron да мактауга лаек була. Ике эш тә Рафаэль стилендә академик живопись әсәрләре булып тора. 1838 ел Салонында ул Ваграм принцының яшь кызы белән портретын тәкъдим итә. Шуннан соң ул Бельгия королевасы Луиза Мария Орлеанлының улы белән портретын ясаган. Мөгаен, бу картинага рәхмәтле Винтерхальтер турында Бельгия королевасының әнисе, Франция королевасы Мария Амалия Неаполитанлыга мәгълүм булган.

# Франц Ксавер Винтерхальтер
## Сарай яны рәссамы

Парижда Винтерхальтер тиз модалы рәссам атын казана. Ул Франция короле Луи-Филиппның сарай яны рәссамы итеп билгеләнгән булган, ул аңа зур гаиләсенең шәхси портретларын барлыкка китерүне ышандырган. Винтерхальтер аның өчен утыздан артык заказ ясарга тиеш булган. Бу уңыш рәссамга әз генә күренерлек юмалау белән портрет охшалыгын оста кушып тере хәзерге манерада вәкиллекне чагылдырырга маһир династик һәм аксөяк портрет живописе белгече абруен китергән. Шулай да, художество даирәләрендә Винтерхальтерның абруе интеккән. 1836 ел Салонында аның дебютын мактаган тәнкыйтьчеләр җитди кабул итәргә мөмкин түгел рәссамнан кебек кире якка борылганнар. Бу мөнәсәбәт Винтерхальтерның бөтен карьерасы дәвамында калган һәм аның эшен живопись иерархиясендә аерым торырга мәҗбүр иткән. Винтерхальтер беренче дәүләт заказларын предмет живописена кайту һәм академик абруйны торгызу алдыннан вакытлыча этап итеп караган; ул үз уңышы корбаны булган һәм үзенең тынычлыгы өчен аңа бары тик диярлек портрет жанрында эшләргә туры килгән. Бу өлкәдә ул шактый уңышка ирешкән, бу аңа баерга ярдәм иткән. Шул ук вакытта Винтерхальтер халыкара дан һәм патша шәхесләренең яклавын казанган.
Аның күпсанлы король “натурщица”лары арасында шулай ук королева Виктория булган. Винтерхальтер Бөекбританиягә беренче мәртәбә 1842 елда килгән, ә шуннан соң шунда Виктория, принц Альберт һәм үсүче гаиләләре портретларын ясау өчен берничә мәртәбә кайткан һәм шулай итеп гомумән 120-дән дә ким түгел эш барлыкка китергән. Бу тукымаларның күбесе хәзер Король тупланмасында һәм җәмәгатькә демонстрация өчен Букингем сараенда һәм башка резиденцияләрдә ачык. Шулай ук Винтерхальтер берничә күбесенчә сарай яны даирәләренә кергән инглиз аксөякләре вәкилләре портретын ясаган. 1848 елда Луи-Филиппның төшүе рәссам абруена йогынты ясамаган. Винтерхальтер Швейцариягә күчкән, ә моннан кала заказлар буенча Бельгиядә һәм Англиядә эшләгән.
Франциядә портретларга заказлар килүдә тыныш аңа тарихи живописька кайтырга мөмкинчелек биргән, һәм ул испан риваяте белән илһамланып «Флоринда» (1852, Метрополитен-музей, Нью-Йорк) картинасын иҗат иткән, бу хатын-кыз матурлыгының шатлыклы бәйрәме булып тора. Шул ук елда ул үз гаиләсен корырга карар кылган, әмма аның кул һәм йөрәк тәкъдиме кире кагылган булган; Винтерхальтер бары тик үз эшенә тугъры буйдак булып калган.
Тәхеткә Наполеон III утыргач, рәссамның популярлыгы арткан. Шул вакыттан бирле Икенче империя буйсынуында Винтерхальтер император фамилиясе һәм француз сарай янының баш портретисты булган. Гүзәл императрица Евгения аның яраткан моделе булган һәм ул үзе аңа мәрхәмәтле итеп караган. 1855 елда Винтерхальтер үзенең «Императрица Евгения фрейлиналар арасында» шедеврын ясый, биредә ул авыл тирәлегендә фрейлиналары белән чәчәк җыючы итеп тасвирланган. Картина яхшы кабул ителгән булган һәм барчасы карарлык итеп күрсәтелгән булган һәм хәзерге көнгә кадәр останың, мөгаен, иң танылган эше булып кала. 1852 елда Испаниягә королева Изабелла II-не ясар өчен бара, португаль король фамилиясе өчен эшләгән. Парижга килгән рус аксөякләре вәкилләре шулай ук мәшһүр остадан үз портретларына ия булырга теләгәннәр. “Король рәссамы” буларак Винтерхальтерга Британия (1841 елдан), Испания, Бельгия, Россия, Мексика, Германия һәм Франция сарай яннарында даими сорау булган.
Соңрак елларда аның хезмәтләрендә ихтыяҗ тагын да зуррак булган. 1856 елда ул Польшага җирле аксөякләр заказлары буенча портретлар ясарга киткән, 1857 елда – Югары Бавариягә, анда ул императрица Мария Александровна портретын ясаган. 1860-ынчы елларда рәссам Россия аксөякләре заказлары буенча күп эшләгән. Эшне тизләтү өчен ул алдан набросокларны ясаудан туктаган; эмальдә миниатюраларга охшаш элекке академик манерага алмашка рәссам романтизм рухында җитез живопись манерасын сайлаган. Максимилиан Беренче җитәкләгән Икенче Мексика империясе Винтерхальтер император парының портретларын ясарга заказ алган. Мексика императрицасы Шарлотта Бельгияле Винтерхальтер Франциядә карьерасының башында ук ясаган Бельгия королевасы Луиза Мария Французның кызы булган. Винтерхальтер пумаласыныкы Мексика монархлары портретларының кайберәүләре һаман да Чапультепек сараенда күрсәтелә.

# Франц Ксавер Винтерхальтер
## Соңгы еллары

Аңа вакытының күп мәшһүр король шәхесләре позалаган: Наполеон III-нех хатыны императрица Евгения, Россия императрицалары Александра Федоровна, Мария Александровна, бөек княгинялар Мария Николаевна һәм Елена Павловна, Шуваловлар, Бобринскийлар, Юсуповлар, Радзивиллар, Мусин-Пушкиннар кенәз һәм граф ырулары вәкилләре. 1842 елда Винтерхальтер королева Виктория, Альбертны һәм король гаиләсен ясар өчен Англиягә килә. Аның пумалага 120-дән артык патша шәхесләре портретлары карый. 1864 елда Винтерхальтер соңгы мәртәбә Англиягә барган. Шул ук елның көзендә ул император Франц-Иосиф һәм императрица Елизавета портретларын ясар өчен Венага бара. 1870 елның сентябрендә Икенче француз империясенең җимерелүе белән тәмамланган франко-прусс сугышы вакытында ул Швейцариядә дәвалану курсын узган. Сугыштан соң рәссам Франциягә кайтмаган, моның урынына Баденга барган. Рәсми рәвештә ул Баден сарай янына беркетелгән булган һәм Карлсруэда тора башлаган. Тормышының соңгы ике елында Винтерхальтер бик аз рәсем ясаган. 1873 елның җәендә Майнадагы-Франкфуртка бару вакытында аңа тиф йоккан һәм ул 1873 елның 8 июлендә үлгән. Аңа алтмыш сигез яшь булган.