# Alkinnar

Alkinnar — molekulasında öç qat bäy bulğan atsetilen räte tuyınmağan uglevodorodları, ğomumi formulası CₙH₂ₙ₋₂. Alarnıñ berençe wäkile - atsetilen CH≡CH. Atsetilendağı vodorod metil radikallar belän almaştırılsa, molekulasında öç qat bäy gomologik rät xasil bula. Anıñ berençe gomologı metilatsetilen CH₃-C≡CH; ikençese etilatsetilen CH3-CH2-C≡CH. Xalıqara nomenklatura buyınça atsetilen räte uglevodorodlarnıñ atalışında alarğa turı kilgän alkannıñ -an quşımçası urınına -in quşımçası quyela. Alkinnar tabiğättä oçramıy, alar xosusan alkannar häm kaltsiy karbidınnan alına. Alkinnar öçen quşılu, polimerizatsiä, urın almaştıru häm oksidlanu reaktsiäläre xas. Alkinnarnıñ aldınğı oçta äğzası gazlar, C₅H₈tan başlap sıyıq matdälär, yuğarı alkinnar (C₁₆H₃₀) isä qatı matdälär. Alkinnar alkennar kebek sudan ciñel, suda äz eri, organik eretmälärdä yaxşı eri.
Alkinnar häm alarnıñ çığarılmalarınnan köndälek tormışta, texnikada kiñ qullanıla torğanı: serkä aldegidı, serkä kislotası, benzol, polivinilxlorid, poliakrilonitril, vinilatsetilen, sintetik kauçuk häm başqa matdälär alına.

# Alkinnar
## Izomerları

Alkinlarnıñ gomologik räte:
* Etin (atsetilen): C₂H₂
* Propin: C₃H₄
* Butin-1: C₄H₆
* Pentin-1: C₅H₈
* Geksin-1: C₆H₁₀
* Geptin-1: C₇H₁₂
* Oktin-1: C₈H₁₄
* Nonin-1: C₉H₁₆
* Detsin-1: C₁₀H₁₈

# Alkinnar
## Tözeleşe

Atsetilen molekulasındağı H-C≡C-H härber uglerod atomı ber vodorod atomı belän bäylänä häm üzara öç qat bäyläneş arqılı däwam itä. Alkinnarnıñ sostavındağı härber uglerod atomı sp- gibridlanğan xalättä bula.

# Alkinnar
## Tabıluı
### Uglevodorod pirolizı

Sänäğättä atsetilen ğomuni ximik çimal — tabiği gaz (metan)nan alına. Metan yuğarı temperaturada qızdırılsa, ul uglerod häm vodorodqa äylänä. Reaktsiäneñ baru şartına bäyle metan ayırılğanda atsetilen ara täxsil bulğan matdä sıyfatında xasil bula: :
$2{\mbox{CH}}_{4}\rightarrow {\mbox{C}}_{2}{\mbox{H}}_{2}+3{\mbox{H}}_{2}$

# Alkinnar
## Tabıluı
### Degidrogenlaw

Alkinnarnıñ tieşle alkannardan degidrogenlanıp alınuı mömkin. Etan 1200 °C temperaturağa qädär qızdırılğanda, atsetilen häm vodorodqa ayırıla. ${\mbox{C}}_{2}{\mbox{H}}_{6}\rightarrow {\mbox{C}}_{2}{\mbox{H}}_{2}+2{\mbox{H}}_{2}$

# Alkinnar
## Fizik xasiätläre

Alkinnarnıñ berençe wäkile atsetilen, tössez, issez gaz, suda äz eri. Alkinnar gomologlarınıñ fizik xasiätläre üzgäreşe alkannar häm alkennar rätendäge ğomum zakonnarğa buysına. Gomologik rättä nisbäte bulğan molekula massaları artuı belän matdälärneñ qaynaw temperaturaları arta. Alkinnarnıñ aldınğı oçta äğzası gazlar, C₅H₈dan başlap sıyeq matdälär, yuğarı alkinnar (C₁₆H₃₀) isä qatı matdälär. Alkinnar alkennar kebek sudan ciñel, suda äz eri, organik eretmälärdä yaxşı eri.
| № | İseme | Formula | Erü T,°C | Qaynaw T,°C | Tığızlığı, d²⁰₄ |
| 1 | Etin | S₂H₂ | −81,8 | −75 | 0,565* |
| 2 | Propin | C₃H₄ | −101,5 | −23 | 0,670* |
| 3 | Butin-1 | HC≡C−CH₂CH₃ | −125,9 | 8,1 | 0,678* |
| 4 | Butin-2 | CH₃−C≡C−CH₃ | −32,3 | 27,0 | 0,694 |
| 5 | Pentin-1 | HC≡C−C₃H₇ | −90,0 | 39,3 | 0,695 |
| 6 | Pentin-2 | CH₃−C≡C−C₂H₅ | −101,0 | 55,0 | 0,714 |
| 7 | 3-Metilbutin-1 | HC≡C−CH(CH₃)CH₃ | m/y | 28,0 | 0,665 |
| 8 | Geksin-1 | HC≡C−C₄H₉ | −132,4 | 71,4 | 0,719 |
$_{*Qaynawnoqtasındaülçängänqıymmätlär.}$
| Bäyläneş töre | Gibridlanu töre | Bäyläneş poçmağı | Bäyläneş ozonlığı, nm | Bäyläneş energiäse, ky/mol |
| Ğadi (— C — C —) | sp³ | 109°28ʼ | 0,154 | 350 |
| Quş bäyläneş (— C = C —) | sp² | 120° | 0,134 | 612 |
| Öç bäyläneş (— C ≡ C —) | sp | 180° | 0,120 | 830 |
| Aromatik bäyläneş | sp² | 120° | 0,140 | 490 |

# Alkinnar
## Ximik xasiätläre

Alkinnarnıñ ximik sostavındağı öç bäyläneşneñ buluı häm tözeleşe tä'sir itä. Alkinnar öçen quşılu, polimerizatsiä, almaştıru reaktsiäse häm oksidlanu reaktsiäläre xas.

# Alkinnar
## Ximik xasiätläre
#### Alkinnarnıñ xasil buluı

${\mbox{HC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+2{\mbox{NaNH}}_{2}\rightarrow {\mbox{NaC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CNa}}+2{\mbox{NH}}_{3}$ (Dinatriy atsetilenidı)
${\mbox{HC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+2{\mbox{K}}\rightarrow {\mbox{KC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CK}}+{\mbox{H}}_{2}$ (Dikaliy atsetilenidı)
${\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+{\mbox{C}}_{2}{\mbox{H}}_{5}{\mbox{MgBr}}\rightarrow {\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CMgBr}}+{\mbox{C}}_{2}{\mbox{H}}_{6}$ (propinilmagniybromid)
Alkinnar häm kömeş ammiakatınıñ yäki ber valentlı baqırnıñ reaktsiäse yuğarı sıyfatlı öç bäy xisaplana:
${\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+{\mbox{Ag(NH}}_{3})_{2}{\mbox{OH}}\rightarrow {\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{C}}\!\!-\!\!{\mbox{Ag}}\!\downarrow +\ 2{\mbox{NH}}_{3}+{\mbox{H}}_{2}{\mbox{O}}$
${\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+{\mbox{Cu(NH}}_{3})_{2}{\mbox{OH}}\rightarrow {\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{C}}\!\!-\!\!{\mbox{Cu}}\!\downarrow +\ 2{\mbox{NH}}_{3}+{\mbox{H}}_{2}{\mbox{O}}$
${\mbox{HC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+2{\mbox{Cu(NH}}_{3})_{2}{\mbox{OH}}\rightarrow {\mbox{Cu}}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{C}}\!\!-\!\!{\mbox{Cu}}\!\downarrow +\ 4{\mbox{NH}}_{3}+2{\mbox{H}}_{2}{\mbox{O}}$
${\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{C}}\!\!-\!\!{\mbox{Ag}}+2{\mbox{NaCN}}+{\mbox{H}}_{2}{\mbox{O}}\rightarrow {\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}\!\uparrow +{\mbox{Na}}[{\mbox{Ag(CN)}}_{2}]+{\mbox{NaOH}}$

# Alkinnar
## Ximik xasiätläre
#### Alkinidlarnıñ nukleofil almaşınu reaktsiälare

Alkinidlar kööle nukleofil dip xisaplana häm ciñel reaktsiägä kerä:
${\mbox{NaC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CNa}}+2{\mbox{H}}_{2}{\mbox{O}}\rightarrow {\mbox{HC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+2{\mbox{NaOH}}$
Şuña kürä, atsetilen gomologların sintezlawda kiñ qullanıla:
${\mbox{HC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CK}}+{\mbox{C}}_{4}{\mbox{H}}_{9}{\mbox{Br}}\rightarrow {\mbox{HC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{C}}\!\!-\!\!{\mbox{C}}_{4}{\mbox{H}}_{9}+{\mbox{KBr}}$

# Alkinnar
## Ximik xasiätläre
#### Alkinidlarnıñ nukleofil almaşınu reaktsiälare
##### Alkingalogenidlarnı alu

Galogennıñ tä'sirendä seltele moxittä monoalıştıru itelgän atsetilenlarnı galogenlaw mömkin:
${\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+{\mbox{Br}}_{2}+{\mbox{NaOH}}\rightarrow {\mbox{CH}}_{3}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{C}}\!\!-\!\!{\mbox{Br}}+{\mbox{NaBr}}+{\mbox{H}}_{2}{\mbox{O}}$

# Alkinnar
## Ximik xasiätläre
### Vodorod galogenidların quşu

Vodorod xlorid belän reaktsiägä kergändä başta gaz xalätendäge vinixlorid, ägär reaktsiä yänä däwam itsä, dixloretan xasil bula:
CH≡CH + HCl = H₂C = CHCl Vinilxloridnıñ polimerlanu reaktsiäse sänağättä möhim ähämiätkä iyä.

# Alkinnar
## Ximik xasiätläre
### Gidratlanu

Gidratlanu (su quşıp alu) reaktsiäse terekömeş (II) sulfatı buluda bara. Oşbu reaktsiäne 1881 yıl M.G.Kuçerov acqan. Sänağättä serkä aldegidı şul ısulda üzläşterelä.
Gidratlanu reaktsiäseneñ barışında terekömeşneñ ike valentlı kationı qaytarılıb, bäyle zäxärle metall — terekömeşkä äylänä.

# Alkinnar
## Ximik xasiätläre
### Polimerlanu reaktsiäse

Atsetilen 450 - 500 °C ğa qädär qızdırılıp aktivlaştırılğan kümerneñ östennän ütkärelsä, atsetilen benzolğa äylänä. Al(C₂H₅)₃-Ti(OC₄H₉)₄:
${\mbox{n}}\ {\mbox{HC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}\rightarrow (\!-{\mbox{CH}}\!\!=\!\!{\mbox{CH}}-){\mbox{n}}$

# Alkinnar
## Ximik xasiätläre
### Polimerlanu reaktsiäse
#### Başqa reaktsiälär

Atsetilennı xlorlaşu öcen sulı eretmälärdä terekömeş (II) xloridı tä'sirendä dixloratsetilen alu mömkin:
${\mbox{HC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+4{\mbox{CuCl}}_{2}\rightarrow {\mbox{ClC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CCl}}+4{\mbox{CuCl}}+2{\mbox{HCl}}$

# Alkinnar
## Ximik xasiätläre
### Polimerlanu reaktsiäse
#### Başqa reaktsiälär
##### Atsetilen kondensatsiäse

${\mbox{CH}}_{2}\!\!=\!\!{\mbox{CH}}\!\!-\!\!{\mbox{CH}}_{2}{\mbox{Cl}}+{\mbox{RC}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CH}}+{\mbox{NaOH}}\rightarrow {\mbox{CH}}_{2}\!\!=\!\!{\mbox{CH}}\!\!-\!\!{\mbox{CH}}_{2}\!\!-\!\!{\mbox{C}}\!\!\equiv \!\!{\mbox{CR}}+{\mbox{NaCl}}+{\mbox{H}}_{2}{\mbox{O}}$

# Alkinnar
## Qullanuı

Atsetilen suda äz eresä dä, atseton kebek organik eretmälärdä yaxşı eri. Sostavında uglerodnıñ massa buluı zur bulğan öçen atsetilen isle yalqın belän yana. Atsetilen yanğanda bik küp miqdarda cılılıq ayırılğanı öçen (3000 °C ğa qädär) metallarnı kisü häm eretep yabıştıruında qullanıla. Kislorod yäki hawa belän quşılğanda şartlaw mömkinçelege zur bulğanlıqtan atsetilennıñ maxsus aq tösle ballonnarğa qızıl töstä „Atsetilen“ digän yazu yazıla häm şul ballonnarda saqlana. Sänağättä atsetilennan serkä aldegidı, serkä kislotası, etil spirtı, sintetik kauçuk, plastmassalar häm başqa küp kenä matdälär alına.