# Волгоград

Волгогра́д яки Сарысу (рус. Волгоград — Идел каласы, төрки телләрдә Сарысу, Сары-Чин) — Россия Европа өлешенең көньяк-көнчыгышында урнашкан шәһәр, Волгоград өлкәсенең үзәге.

# Волгоград
## География

Шәһәр Идел елгасының уң яры ~60 километрга буйлап сузылган, Мәскәүдән 961 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

# Волгоград
## География
### Сәгать поясы

Вологоград һәм Волгоград өлкәсе халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

# Волгоград
## География
### Климат

Волгоград климаты :
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 12,0 | 14,0 | 21,4 | 29,3 | 37,7 | 40,1 | 40,9 | 41,1 | 38,8 | 31,5 | 18,9 | 11,5 | 41,1 |
| Уртача максимум, °C | −3,5 | −3,3 | 3,3 | 14,5 | 21,4 | 26,4 | 29,3 | 28,1 | 21,3 | 12,7 | 3,4 | −2 | 12,6 |
| Уртача температура, °C | −6,3 | −6,7 | −0,5 | 9,2 | 15,9 | 20,9 | 23,5 | 22,3 | 15,6 | 8,0 | 0,3 | −4,8 | 8,1 |
| Уртача минимум, °C | −9,2 | −9,9 | −4 | 4,1 | 10,1 | 15,0 | 17,5 | 16,2 | 10,3 | 3,9 | −2,5 | −7,6 | 3,7 |
| Абсолют минимум, °C | −32,6 | −32,1 | −27,8 | −10,1 | −2,6 | 0,0 | 7,0 | 2,8 | −3 | −12 | −23,9 | −30,5 | −32,6 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 28 | 23 | 20 | 24 | 41 | 39 | 36 | 28 | 25 | 25 | 26 | 32 | 347 |
| Чыганак: Погода и Климат ||||||||||||||

# Волгоград
## Тарих
### Идел буе Болгары чоры

Төрки чыганаклар буенча Идел буе Болгары дәверендә бу урында сәүдә ноктасы Сарысу шәһәрчеге (кайбер чыганак буенча Сары Тиен (Сары Чин), болгарлар кайбер очракта тиен тире - тәңкә буларак кулланган) салынган. Идел буе Болгары һәм Шәрекъ - Фарсы иле, Бохара әмирлеге - арасында сәүдә иткән өчен фактория шәһәрчеге булып торган. Татар халык иҗатында борынгы исеме калган:
«Болгар иленең кызлары» җырыннан
…Иш суыннан билән ага
Сары-чингә, Итилгә,
Газиз башын хур була икән
Ялгыз калсаң чит илдә.

# Волгоград
## Тарих
### Алтын Урда чоры

Алтын Урда чорында Сарысу шәһәре сәүдә-хәрби ныгытмасы булып торган.
14 гасырда Алтын Урда бәкләрибәге Мамай кирмән янындагы калкулыкта каравыл ныгытмасына нигез салган. Бер риваять буенча бу курганда бәкләрибәк Мамай алтыннан коелган киемнәрендә күмелгән. Ләкин Мамайның чын кабере Кырымда табылган.
Мамай салган ныгытмасы булганга күрә Мамай курганы аталган, биредә бик канкойгыч сугышлар узган: Аксак Тимер һөҗүме һәм Сталинград сугышы.
Аксак Тимер Алтын Урдага һөҗүм иткәннән соң 1391-1395 елларда татар Сарысу шәһәренә зур зыян китергән, күп биналар җимерелгән иде.

# Волгоград
## Тарих
### Россия патшалыгы чоры

1589 елда татар Сарысу шәһәре рус гаскәре буйсындырган, һәм русча Сарысу - "Царицын" әйтелеше башланган.

# Волгоград
## Тарих
### Ватандашлар сугышы

Июльдә, Урал казаклары белән берләшү өчен, Дон гаскәре Царицынны алырга омтыла. 1918 елның август - сентяберндә Дон гаскәре Поворино һәм Воронежка таба һөҗүмгә күчте. 11 сентябрьдә совет сәргаскәрлеге үзенең гаскәрләрне Көньяк фронтка туплады. 24 сентябрьгә совет гаскәрләре казакларның Воронең-Пововрино юнәлешендә һөҗүмен туктаталар, ә Царицын юнәлешендә Красновның гаскәрләрне Дон артына чигендерә.

# Волгоград
## Тарих
### Совет чоры

1589 елдан 1925 елга кадәр шәһәр Цари́цын (Сарысу) исемен, ә 1925 елдан 1961 елга кадәр Сталингра́д исемен йөртә. 1942-1943 елларда барган Сталинград сугышы дөнья тарихында зур роль уйнаган, Икенче бөтендөнья сугышы иң зур хәрби-сәяси вакыйгасы.
* 1943 ел 2 февраль — Сталинград тирәсендә алманнарның капитуляциясе.
1961 елда Волгоград исеме кушыла.

# Волгоград
## Эчке бүленеш

* Трактор заводы районы
* Кызыл Октябрь районы
* Үзәк районы
* Дзержинский районы
* Ворошилов районы
* Совет районы
* Киров районы
* Кызыл Армия районы

# Волгоград
## Халык
### Волгоград агломерациясе

Волгоград агломерациясе — Волгоград өлкәсе территориясендә урнашкан бер үзәкле шәһәр агломерациясе. Халык саны — 1,4 млн кешедән артык (Көньяк федераль округы халкының ~10% өлеше, Волгоград өлкәсе халкының ~55% өлеше). Агломерация составына Волгоград, Волжский, Краснослободск шәһәрләре, Городище, Светлый Яр, Средняя Ахтуба штб-лары керәләр.

# Волгоград
## Волгоград бүген

Идел буендагы шәһәр, порт. Идел-Тын каналының башы, тимер юл төене. Халык исәбе 981,9 мең кеше (2009). Машина ясау (трактор), кара һәм төсле металл, нефть һәм нефть химиясе, төзелеш материаллары, азык-төлек ширкәтләре үскән. Иделдә ГЭС. Каһарман шәһәр, Бөек Ватан сугышы (1941–1945 еллар) истәлекләренә бай. Дөньяда иң биек скульптура (82,3 м) — Ватан ана монументы Волгоград шәһәрендә урнашкан.

# Волгоград
## Мәгариф

* Волгоград дәүләт университеты

# Волгоград
## Кардәш шәһәрләр

| Ковентри, Бөекбритания (1943) Острава, Чехия (1948) Кеми, Финляндия (1953) Льеж, Бельгия (1959) Дижон, Франция (1959) Турин, Италия (1961) Порт Сәед, Мисыр (1962) | Ченнай, Һиндстан (1966) Хиросима, Япония (1972) Көлн, Алмания (1988) Хемниц, Алмания (1988) Кливленд, АКШ (1990) Торонто, Канада (1991) Чеңду, Кытай (1994) | Җилин, Кытай (1994) Ирәван, Әрмәнстан (1998) Крушевац, Сербия (1999) Русе, Болгария (2001) Һантингтон, АКШ (2003) Орландо, АКШ (2008) Бакы, Азәрбайҗан (2008) |

# Волгоград
## Татар матбугаты

* Чаткы
* Элемтә

# Волгоград
## Шәхесләр

* Җәүдәт Вилкиев (1927-2008), КДПИ профессоры.