yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гомәр Бәширов

Гомәр Бәшир улы Бәширов — (07.01.1901 - 07.05.1999). Күренекле татар язучысы, фольклорчы, Гаяз Исхакый премиясе (1993), Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1996). Татарстанның халык язучысы (1986).

# Гомәр Бәширов
## Тормыш юлы

1901 елның 7 гыйнварында элеккеге Арча вулысының Яңа Сала авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. 7 яшеннән мәзиндә кыш буе белем ала, икенче елны мәдрәсәгә керә. Ләкин ул мәдрәсәне тәмамлый алмый: аның абыйсын солдатка алалар. Әтисе бик еш авырый башлаганга күрә, төп авырлык Гомәрнең җилкәсенә төшә.
1919 елның җәендә язучы Арча өязенең Урта Бирәзә авылында укытучы булып эшли башлый. 1920 елда яшь укытучы Кызыл Армиягә алына. Армиядә өч ел хезмәт итә, Врангель һәм Махнога каршы сугыша, Кырымны яулауда, Сиваш култыгын (күлен) кичү операциясендә катнаша.
Армиядән кайткач, махсус курслар тәмамлап, совет милициясе һәм юстиция органнарында эшли. Ләкин әдәбиятка мәхәббәте аны журналистика өлкәсенә алып килә. 1932 елдан ул "Кызыл Татарстан" гәзитендә, бераздан "Совет әдәбияты" журналында эшли башлый. Аның бик күп мәкаләләре, очерклары, хикәяләре басыла. 1937 елда язучының атаклы "Сиваш" повесте басылып чыга. Бу әсәр бик тиз тарала һәм Г. Бәшировны күренекле язучылар сафына чыгара.
Язучының "Намус" романы аеруча уңыш казана. Ул 1948 елда басыла. Халыкның Ватан сугышы чорындагы фидакяр хезмәтен яктырткан бу әсәр өчен Гомәр Бәшировка, 1951 елда, икенче дәрәҗә ССРБ Дәүләт премиясе бирелә.
1968 елда язучы татар халкының гореф-гадәтләрен яктырткан "Туган ягым – яшел бишек" исемле автобиографик әсәрен тәмамлый. 1978 елда Г. Бәшировның "Җидегән чишмә" романы басылып чыга. Әсәр табигатьне саклау өчен көрәш темасына багышланган.
Г. Бәширов – фольклор әсәрләрен туплап, бастырып чыгару эшенә дә күп көч куйган галим. "Туксан тугыз мәзәк", "Мең дә бер мәзәк" исемле китаплар – аның хезмәт нәтиҗәсе. Язучы татар әдәби тәнкыйть үсешенә дә үз өлешен кертә.
Гомәр Бәширов – озак еллар буе җәмәгать эшләре алып барган язучыларның берсе. Ул Татарстан Язучылар берлеге рәисе була. Берничә мәртәбә ССРБ һәм РСФСР Язучылар союзы идарәсе составына кертелә. Ике мәртәбә ССРБ Югары Шурасына депутат итеп сайлана.
Гомәр Бәширов 1999 елның 7 маенда Казанда вафат була. Яңа татар зиратында җирләнә.
# Лгота (Вишков)

Лгота (чех. Lhota) — Чехиянең Көньяк Моравия крае Вишков районында урнашкан авыл.

# Лгота (Вишков)
## Географиясе

Мәйданы — 2,353 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 350 метр биеклектә урнашкан.

# Лгота (Вишков)
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Лгота (Вишков)
## Тарихы

Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.

# Лгота (Вишков)
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 390 |
| 1880 | 416 |
| 1890 | 455 |
| 1900 | 466 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 520 |
| 1921 | 493 |
| 1930 | 539 |
| 1950 | 307 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 362 |
| 1970 | 344 |
| 1980 | 328 |
| 1991 | 348 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 356 |
| 2011 | 352 |
| 2021 | 368 |
# Ломба (Амаранте)

Ломба — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. Амаранти муниципалитетына карый.

# Ломба (Амаранте)
## Географиясе

Мәйданы — 3,63 км².
# Пиаш (Феррейра-ду-Зезере)

һәм
Пиаш — Португалиянең Сантарен округына керә торган фрегезия. Areias e Pias муниципалитетына карый.

# Пиаш (Феррейра-ду-Зезере)
## Географиясе

Мәйданы — .
# Пшонги

Пшонги (чуаш. Пшонкӑ, рус. Пшонги) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.

# Пшонги
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Пшонги
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 67 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Чорткив

Чорткив (укр. Чортків, рус. Чортков, пол. Czortków) — Украинаның Тернополь өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — 28000 кеше.

# Чорткив
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Чорткив Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.

# Чорткив
## Тарих

1522 елда нигезләнгән.

# Чорткив
## Халык

Туган тел буенча состав, 2001: украин теле — 96,3%, рус теле — 3,5%.
# Габделәхәт Фәхреддинов

Габделәхәт Фәхреддинов, Габделәхәт Ризаэддин улы Фәхреддинов (1889 елның 22 гыйнвары, РИ, Самар губернасы, Бөгелмә өязе, Илбәк — 1938 елның 16 сентябре, ССРБ, РСФСР, Мәскәү, Яңа Мәскәү административ округы, Сосенское) — мөфти Ризаэддин Фәхреддинның икенче баласы, агроном-икътисадчы, Бөтенрусия оештыру җыелышы (1917) һәм КОМУЧ (Самар, 1918) әгъзасы. Сәяси репрессия корбаны.

# Габделәхәт Фәхреддинов
## Тәрҗемәи хәле

1889 елның 17 сентябрендә Самар губернасы Бөгелмә өязенең (хәзерге Татарстанның Азнакай районы) Илбәк авылы мәчетенең имамы (имамхатыйплык шәһадәтнамәсен 1887 елның 19 июнендә алган, имам һәм мөдәррис вазифаларын 1889–1891 елларда башкарган) һәм мәдрәсә мөдәррисе Ризаэддин Фәхреддин (1859—1936) гаиләсендә икенче бала булып туган. Әнисе — Нурҗәмал, Минзәлә өязе (хәзерге Татарстанның Зәй районы) Чыбыклы авылы ахуны Төхфәтулла улы Габденнасыйр кызы. Туганнары: абыйсы — Габдерахман (1887—1936), энесе — Габдерәшит (1892—1953), сеңлесе Зәйнәп (1893—1985), энесе — Сәгыйть (1900—1944), сеңлесе Әсма (Шәрәф, 1906—1993).
1891 елның февраль аеннан, әтисе Уфада Мәхкәмәи Шәргыя (Диния нәзарәте) казые итеп сайлангач (беренче мәртәбә 1891 елның февралендә сайланган), гаиләсе белән Уфада яши башлый. Риза Фәхретдиннең барлык балалары кебек үк дөньяви гыйлем алган, тәрбияле, гыйлемле шәхес булган. Габдерәшит башта Уфада, аннары Хөсәения мәдрәсәсендә (Ырынбур мәдрәсәсендә укуы турында 1900-1901 елда Самар губернасында үткәрелгән крестьян хуҗалыклары переписе вакытында тутырылган 299нчы санлы хуҗалык карточкасында теркәлгән) укый.
1906 елның языннан, әтисе «Вакыт» газетасына (1907 елдан «Шура» журналына да) эшкә күчүе сәбәпле, гаиләсе белән Ырынбурда яши, Ырынбур реальное училищесында укый (курсант киеменнән төшкән фотосурәте сакланган). Казан университетын тәмамлый. Орск өязендә, Ырынбур губернасы земство идарәсендә агроном булып эшли. 1917 елда Ырынбур губернасыннан Бөтенрусия оештыру җыелышына делегат итеп сайлана. 1918 елда КОМУЧка (Самар) үтә.
Ырынбурда Совет хакимияте урнашкач, Башкорт халык мәгарифе институтында укыта.
1923–1929 елларда Башсельбанкта эшли, бер үк вакытта өлкә кооператив-хисапчылар курсларын җитәкли.
1931–1938 елларда Мәскәүдә Центрсоюзда (Кулланучылар җәмгыятенең Үзәк союзында), Роспищетарада икътисадчы булып эшли.
Журналларда финанслау һәм кооперация мәсьәләләре буенча мәкаләләр бастыра, аның «Кооперация нәрсә ул һәм кемгә кирәк?», «Кредит кооперациясе», «Вак сәнәгать кооперациясе», «Кредит ширкәтләрен ничек оештырырга?», «БАССР крестьян кооперативларының 10 еллык эшчәнлегенә кыскача күзәтү» һәм башка китаплары дөнья күрә.

# Габделәхәт Фәхреддинов
## Сәяси репрессия корбаны

1938 елның 28 маенда «инкыйлабка каршы террорчылык оешмасында катнашуда» гаепләнеп, кулга алынган. 1938 елның 16 сентябрендә үлем җәзасына хөкем ителгән һәм шул ук көнне атылган. Күмелгән урыны — Мәскәүнең Яңа Мәскәү административ округына керүче Сосенское торак пункты — Коммунарка(рус.)татар.. 1960 елның 10 сентябрендә аклана.

# Габделәхәт Фәхреддинов
## Гаиләсе

Хатыны — Фирдәвес Шакир (Мөхәммәдшакир) кызы Рәмиева. Ике кызлары: Альмира — табибә, Диләрә (1923) — сәнгать фәннәре докторы (Ташкент).
# Лас Хунтас де Бустос, Лас Хунтас (Коаваютла де Хосе Мария Изазага)

һәм
Лас Хунтас де Бустос, Лас Хунтас — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. Коауаютла-де-Хосе-Мария-Исасага муниципалитеты составына керә.

# Лас Хунтас де Бустос, Лас Хунтас (Коаваютла де Хосе Мария Изазага)
## Географиясе

Лас Хунтас де Бустос, Лас Хунтас Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.

# Лас Хунтас де Бустос, Лас Хунтас (Коаваютла де Хосе Мария Изазага)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.

# Лас Хунтас де Бустос, Лас Хунтас (Коаваютла де Хосе Мария Изазага)
## Тарихы

Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
# Зәңгәр күл (санаторий)

Зәңгәр күл (автоном коммерцияле булмаган оешма) - ул төрле авырулар вакытында реабилитациягә ярдәм итүче диагностика һәм дәвалау процедураларын үткәрү өчен билгеләнгән шифаханә. 100 урынга исәпләнгән. шәһәр читендә урнашкан, территориясе 1,2 га.

# Зәңгәр күл (санаторий)
## Сәламәтләндерүнең төп юнәлеше

Түбәндәге процедуралар тәкъдим ителә:
* Физиотерапия (электрофорез, магнитотерапия, ультратавыш терапиясе, диадинамик токлар белән дәвалау, лазеротерапия, УВВЧ, КВЧ терапия);
* Су дәвалау (тозлы, ылыслы, скипидар ванналар, Шарко душ);– умыртка баганасын тартып чыгару кабинеты;
* Дәвалау массажы;– пычрак дәвалау;
* Парафино-озокерит дәвалау;
* «Реабокс» коры углекислая ваннасы;
* «Реабокс»;
* Озонотерапия эчке;
* Галокамера;– гирудотерапия;
* Ингаляция кабинеты;– рефлексотерапия;
* Дәвалау физкультурасы кабинеты;
* Терәк-хәрәкәт аппараты авырулары (остеохондроз, артроз, артрит);
* Травмалардан соң хәлләр;
* Сулыш органнары;
* Ашкайнату органнары;
* Нерв, йөрәк-кан тамырлары системалары авырулары.

# Зәңгәр күл (санаторий)
## Инфраструктура

Инфраструктура ике катлы корпус (торак һәм дәвалау) белән тәкъдим ителгән.Җәяү йөрү юллары, балалар һәм спорт мәйданчыклары белән җиһазландырылган. Тренажер заллары, өстәл теннисы бар. Балалар узышлары вакытында төрле конкурслар, караоке, дискотекалар, экскурсияләр үткәрелә. Косметика һәм банкет заллары, автостоянка бар. Клиентларны төрле бәя категориясендәге 40 номерда урнаштыралар: бер урынлы «Люкс» (3 номер), бер урынлы «Полулюкс» (13 номер), ике урынлы «Полулюкс» (10 номер), өч урынлы «Полулюкс» (10 номер) һәм 5 гади номер. Барлык номерлар да көнкүреш техникасы белән җиһазландырылган (суыткыч, телевизор, электрочайник, фен).

# Зәңгәр күл (санаторий)
## Зәңгәр күл бүлекчәсе

Санаторийга сәламәтләндерүгә килгән балалар сәламәтлекләрен ныгыталар һәм «китап белән танышу» проектында катнашалар.Алар белән торба заводы волонтерлары эшли. Алар балаларны файдалы занятиегә, китап укуга җәлеп итәләр. «Жемчужная» ял базасы да бар. Базада «авыр» яшүсмерләр һәм аз тәэмин ителгән гаиләләрдә тәрбияләнүче балалар белән эш алып барыла. Балалар белән төрле белгечләр эшли, мастер-класслар үткәрелә. Педагоглар ярдәме белән балалар үз сәләтләрен ачарга, үзләрен җәмгыятькә кирәкле итеп тоярга мөмкинлек алалар. Ял базасында йорт куяннары яши торган зоопарк бар.
# Мораш

Мораш — Португалиянең Визеу округына керә торган фрегезия. Тондела муниципалитетына карый.

# Мораш
## Географиясе

Мәйданы — .
# Айдар Шәйхин

Айдар Рәсим улы Шәйхин (6 сентябрь 1997(1997-09-06) (27 яшь), Әтәс, Әтәс авыл җирлеге, Актаныш районы, Татарстан, Россия) — дин белгече, җәмәгать эшлеклесе, Татар китабы йортының мөдире, Казан федераль университетының Иҗтимагый-фәлсәфи фәннәр һәм массакүләм багланышлар институтында Фәлсәфә һәм дин белеме бүлеге, дин белеме кафедрасында ассистент.
Татарстан Республикасы Дәүләт Советы каршындагы Яшьләр парламентының беренче чакырылышы әгъзасы, Татар Википедиясенең танылган мөхәррире, «Гыйлем» проекты һәм аның КФУның Л. Н. Толстой ис. филология һәм мәдәниятара багланышлар институтына(ингл.)татар. керүче Габдулла Тукай исемендәге Милли мәдәният һәм мәгариф югары мәктәбе белән бергәләп үткәрелгән «Хәлбуки» лекторие автордашы, Гарри Поттер турындагы романнар сериясен татар теленә тәрҗемә ителүен оештырган активистлар төркеме әгъзасы, элек — Актанышның Сәләтле балалар өчен гуманитар гимназия-интернат укытучысы.

# Айдар Шәйхин
## Тәрҗемәи хәле

1997 елда Актаныш районы Иске Кормаш авылында туган.
2004 елда, гаиләсе Зәй районы Сарсаз-Баграж авылына күченә, шунда беренче сыйныфка укырга керә. Ике елдан кире Актаныш районына кайталар.
2011—2015 елларда Актаныш сәләтле балалар мәктәбендә укый.
2015—2019 елларда Казан федераль университетында, Социаль-фәлсәфи фәннәр һәм массакүләм коммуникацияләр институтында дин белеме бакалавры программасы буенча укый. 2019—2021 елларда шунда ук теология магистры программасы буенча укуын дәвам итә.
   «9 яшемдә дини китаплар укый башладым, аннары мине җирле мәчет имамы хәзрәт янына алып киттеләр, ул миңа ислам нигезләрен үзләштерергә ярдәм итте. Күп укыганга, берникадәр вакыттан соң хәзрәт белән сөйләшүләр бер-беребезне баета иде, мөгаен», — Айдар Шәйхин.
2016—2020 елларда Гыйлем Татар фәнни-популяр порталын җитәкли, анда популяр мәкаләләр тәрҗемә ителә, фәннең төрле өлкәләре буенча инфографика һәм видео дәресләр булдырыла, Татар телендә Фәнни контент булдырыла.
2021 елдан Татарстан Республикасы Милли музее филиалы Шәриф Камалның мемориаль фатиры белән Татар әдәбияты тарихы музее мөдире булып тора.
Казан Федераль университетының Фәлсәфә һәм дин белеме бүлеге, дин белеме кафедрасында ассистент.
# Сергушкино (Мари Ил)

Сергушкино (чирм. Сергушкино, рус. Сергушкино) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан авыл.

# Сергушкино (Мари Ил)
## Сәгать поясы

Сергушкино (Мари Ил) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Сергушкино (Мари Ил)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (83,9%), руслар (11,6%), арлар (2,7%).
# Пику-де-Регаладуш

Пику-де-Регаладуш — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. Вила-Верди муниципалитетына карый.

# Пику-де-Регаладуш
## Географиясе

Мәйданы — .
# Мамык (Мари Иле)

Мамык (таулы чирм. Мӓмӹке, рус. Мямикеево) — Мари Илнең Таулы Мари районында урнашкан авыл.

# Мамык (Мари Иле)
## Сәгать поясы

Мамык (Мари Иле) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Мамык (Мари Иле)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%), .
# Руфина Искакова

Руфина Искакова (Исхакова) (каз. Rufina Iskakova, Руфина Искакова, 2003 елның 13 июле, Казакъстан, Шымкент) ― халыкара дәрәҗәдә Казакъстан өчен чыгыш ясаучы спортчы-каноэчы. Яшүсмерләр һәм яшьләр арасында Байдарка һәм каноэда ишү буенча 2023 елгы дөнья чемпионатының (Италия) алтын медаль иясе.

# Руфина Искакова
## Тәрҗемәи хәле

2003 елның 13 июлендә Шымкентта туган. Шымкент шәһәренең Ләззәт Тәжиева исемендәге олимпия резервының 4нче махсуслаштырылган балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе (рус. СДЮШОР №4 им. Ляззат Тажиевой ) укучысы. Шымкентта Үзәк Азия инновацион университетының (каз. OAIU) Иҗат факультетында (педагогика факультеты) «Физик культура һәм спорт» белгечлеге буенча укый.

# Руфина Искакова
## Спорт уңышлары

2023 елның май аенда байдарка һәм каноэда ишү буенча Дөнья кубогы этабында (Сегед, Венгрия) напарнигы Сергей Емельянов белән бергә алтын яулаган. Сергей Емельянов белән 2022 елдан бирле бергә (C2 mix) чыгыш ясыйлар. Шымкент шәһәреннән 30 чакрым ераклыктагы Михайловское сусаклагычында шөгыльләнәләр. Дөнья кубогына Сергей Емельяновның абыйсы һәм тренеры Михаил Емельянов әзерләгән.
Яшүсмерләр һәм яшьләр арасында байдарка һәм каноэда ишү буенча 2023 елгы дөнья чемпионатында (Аронзо, Италия) 23 яшькә кадәрге спортчылар арасында 5000 метрга йөзүдә 30:18.59 секунд күрсәткече белән иң көчлесе була, С-1 категориясендә 1000 метрга узышта икенче була.
Каноэ һәм байдаркада ишү буенча Азия чемпионатында (Япония) Руфина Искакова парлы разрядта Олимпия путевкасын яулаган.
2024 елгы Җәйге Олимпиадада иптәше Мария Боровкова белән хатын-кызлар арасында (500 метр) икеле каноэда ишү (WС2, 500 м) төрендә беренчел узышларда катнашып, икенче узышта спортчылар бишенче нәтиҗә күрсәткән. Нәтиҗәдә алар 1/4 финалга чыга алган. Әмма 500 метр дистанциядә ярымфиналга чыга алмаган (нәтиҗәдә олимпиаданы 11нче урында тәмамлаганнар).
# Ekvator

Ekvator — Cir öslege belän Cir üzäge aşa baruçı häm planeta äylänäse küçärenä perpedikulär yassılığı kiseşü sızığı.
Ekvator ozınlığı — 40 075 km çaması.
Cir gäwdäse tögäl şar bulmağanğa kürä, ä geoid gäwdäle bulğanğa kürä maxsus kileşü buyınça ekvator R radiuslı äylänä bularaq qabul itelä.
Geofizik WGS-84-standartı buyınça R＝6378137 m, IAU-1976 häm IAU-2000 standartı buyınça R＝6378140 m.
Ekvator Cir şarı öslegen Könyaq häm Tönyaq yarımşarına bülä häm geografik kiñlek xisap başı bulıp sanala.

# Ekvator
## Qızıq faktlar

* Bräzil şähäre Makala ike yarımşarda urnaşa.
* Kongo yılğası ekvatornı ike tapqır kisep ütä.
* Ekvator xörmätenä İkwadur, Ekvatorlı Gvineyä, Ekvatorlı Afrika dip isemlänä.

# Ekvator
## Ekvator kisep ütkän illär

* İkwadur
* Kolumbiä
* Bräzil
* Gabon
* Kongo Cömhüriäte
* Kongo Demokratik Cömhüriäte
* Uganda
* Keniä
* Somali
* İndoneziä
* Galapagos arxipelagı

# Ekvator
## Ädäbiat

* World Geodetic System // National Geospatial-Intelligence Agency
* http://earth-info.nga.mil/GandG/publications/tr8350.2/tr8350.2-a/Chapter%203.pdf 2020 елның 4 август көнендә архивланган.
* Office of GEOINT Sciences: Publications
# Ле-Кудре-сюр-Тель

Ле-Кудре-сюр-Тель (фр. Le Coudray-sur-Thelle һәм фр. Le Coudray-la-Montagne) — Франциянең Уаза департаментында урнашкан коммуна.
# Александр Китер

Александр Китер (1813 - 1879) - табиб, Россия хирургия гинекологиясенә нигез салучы, атказанган профессор.

# Александр Китер
## Биография

Александр Александрович Китер 1813 елда Лифләндия губернасы Венден шәһәрендә туган. 1831 елда Рига гимназиясендә курс тәмамлый. 1835 елда Император Дерпт университетының медицина факультетын алтын медаль белән тәмамлый һәм профессор гыйльми исеменә әзерләнү өчен калдырыла.

# Александр Китер
## Хезмәт эшчәнлеге

* 1836 елда Дерпт хирургия клиникасына Н.И.Пирогов ассистенты итеп билгеләнә .
* 1838-1839 елларда чит илдә казна хисабына белемен камилләштерә.
* 1840 елның 27 гыйнварында чит илдән кайта, һәм Казан университетына хирургия кафедрасына адъюнкт итеп билгеләнә.
* 1841 елдан - экстраординар, аннары - университетның ординар профессоры була.
* 1849 елда ул Санкт-Петербург медик-хирургия академиясенә күчә , һәм акушерлык кафедрасын җитәкли .
* 1858 елның апрелендә хакыйкый дәүләт киңәшчесе дәрәҗәсенә күтәрелә, академиянең атказанган профессоры исеменә даек була .
* Санкт-Петербург госпиталенең 2нче хәрби-коры җир госпиталенең хирургия бүлегенең баш табибы һәм эчке эшләр министрлыгының медицина советы әгъзасы булып тора .
* 1862 елның октябрендә Китер үтенече буенча ординатор вазыйфасын Карл Людвиг Гепнер башкара. Александр Китер аны "тырыш һәм алыштыргысыз ярдәмче" дип характерлый .
* Александр Александрович Китер 1879 елның 24 мартында (5 апрелендә) Санкт-Петербургта үлә. .

# Александр Китер
## Бүләкләре

* 3 нче дәрәҗә Изге Владимир ордены (1861)
* 1 нче дәрәҗә Изге Станислав орд(1863)
* 1 нче дәрәҗә Изге Анна ордены (1866) .

# Александр Китер
## Хезмәтләре

** «De lithotripsiae methodo percussionis, praesertim de apparatu Heurteloupiano ad eam commendato» (диссертация, Дерпт, 1836)
** «De singularum lithotomae methodorum dignitate» (Рига, 1838)
** «Руководство к изучению женских болезней» (в 2-х т., СПб., 1857—1858) — первый русский учебник гинекологии
** «Акушерство новейшего времени»
# Рәхмәт

Рәхмәт — Башкортстанның Әбҗәлил районында урнашкан авыл. 2010 елның 14 октябренә биредә 341 кешенең яшәве мәгълүм. Почта индексы — 453625, ГАТОБК коды — 80201807001.

# Рәхмәт
## Демография

Халык саны динамикасы:

# Рәхмәт
## Шәхесләр

* Фирдәвес Хисаметдинова (1950―2023), филология фәннәре докторы, профессор.
# Мачин

Мачин (мичин, мацин — борынгы төрки телдә бичин, бишин — маймыл атамасыннан) — себер татарлары мифологиясендә генә очрый торган явыз рух.

# Мачин
## Кыяфәте

Аны кеше кыяфәтле маймыл, урман иясе дип күз алдына китергәннәр. Ул килбәтсез гәүдәле, ямьсез йөзле, таралган озын чал чәчле карчыкны хәтерләтә, шулай да күбрәк аның маймылга тартымлыгын әйтәләр. Себер татарлары аны Мәчкәй әби дип тә йөрткәннәр. Бу явыз рухның хатын-кыз затыннан булуы шуннан күренә.
Урман белән бәйле бу рух кеше күзенә зур гәүдәле, озын куллы, бөкр, озын, куе йонлы маймыл кыяфәтендә күренә. Күбрәк ташландык аучы йортларында яши. Урманга ялгыз килгән кешеләрне чыгып булмаслык куе әрәмәлекләргә ияртеп керә, урман чоңгылларына алып төшә һәм шунда аларның җаннарын ала. Еш кына куе урман төпкелендә адаштырып калдыра, соңыннан бу корбанын да һәлак итә.
Аның бигрәк тә балаларны яратуы билгеле. Ул аларны ата-ана йортыннан урлап китеп интектереп үтерә дип уйлаганнар. Авылга килеп, караклык белән дә шөгыльләнә алган. Мачин бигрәк тә кыш көннәрендә, ачы, салкын бураннар вакытында, тимер тазга утырып, балалар аулап йөри дигәннәр.

# Мачин
## Башка халыкларда

Мачин (маймыл) елы белән бәйле календарь культы монголларда да («мечин жил»), алтайлыларда да («мечин дъыл») бар. Бу елны төркиләр куркыбрак каршы алганнар. Чөнки Мачин елында корылык килә, зәһәр суыклар көчәя, хайваннар-маллар хәтәр авырулардан күпләп үлә дп ышанганнар. Мачин — кара көчләр вәкиле. Шуңа күрә аның күкне иңләп йөрүе зәһәр салкыннарга сәбәп була, дип уйлаганнар.
Себер татарларында Урман иясе буларак блгеле Мачин Идел буе халыклары мифологиясендә киң таралган Шүрәлене дә хәтерләтә, тик Мачин хәйләкәр, явыз булуы белән аерылып тора. Себер татарлары яши торган кайбер авылларда Шүрәлегә якынрак торган икенче бер рух — Пицен (Пичан, Пицин, Печан, Бичен). «Пачин» дигән исем астында казан татарларында да очрый. Чуашларга «Упaтe» («Упаче») атамасы рәвешендә кереп калган.
# Джузеппе Бонито

Джузеппе Бонито (итальян телендә: Giuseppe Bonito; 1707 елның 1 ноябре, Кастелламмаре-ди-Стабия —1789 елның 19 мае, Неаполь) — соң барокко дан классицизмга күчеш чорда иҗат иткән неаполитан мәктәбе Италия живописецы.

# Джузеппе Бонито
## Тормышы һәм иҗаты

Дж. Бонито неаполитан рәссамы Франческо Солименаның өйрәнчеге булган, аның иртә эшләре Солименаның рәсем манерасын кабатлый. Аның замандашларының берсе Гаспаре Траверси булган. Траверсиның күп картиналарын элек Бонитога карый дип исәпләгәннәр. Соңраке Бонито үз стилен тапкан, аның өчен яктылык-күләгәнең махсус эффектлары хас. Рәссам эшләгән төп жанрлар портрет һәм көнкүреш сәхнәләре булган. Бонитоның тәрбиячесез балалар һәм Комедия дель арте персонажлары белән урам сәхнәләрен сурәтләүче картиналары рәсем манерасы буенча тупасрак, әмма тормышчанлыгы һәм юморы белән аерылып тора. Ул шулай ук неаполитан чиркәүләр һәм монастырьлар заказлары буенча күп эшләгән. 1751 елда Джузеппе Бонито неаполитан короле сарае яны рәссамы булган, Бонито күп игътибарны фреска росписьларына биргән. Ул Портичида король сарае росписьларын барлыкка китергән. Каподимонте сараенда Бонито рәссамнар һәм живопись мәктәпләре буенча бүленгән унике зур залда урнаштырылган живопись тупланмасы систематизациясендә катнашкан. Музей экспозициясе белән беррәттән әле 1755 елда ук сарайда “Ялангач натураның король академиясе” (la Reale Accademia del Nudo) барлыкка китерелгән булган. Бонито бу мәктәпнең җитәкчесе булган һәм Король шпалера мануфактурасының мөдире булган. Ул шулай ук портретлар ясаган, шул исәптән Карл VII хатыны Мария Амалия Саксонияленең, Неаполь короленең һәм Карла III Испанияленең. Гөнаһсыз Балага Узуның алтарь образы 1789 елда Казертада Король сарае капелласы өчен ясалган булган.
1752 елда Джузеппе Бонито Римда Изге Лука Академиясенә кабул ителгән булган. Зур король заказларын башкарып, Бонито живописец Франческо де Мура белән хезмәттәшлек иткән. Бонито скончался в Неаполе. Аның өйрәнчекләренең берсе Анджело Моццилло булган.
# Чуаш Байтирәге

Чуаш Байтирәге, Байтирәк (чуаш. Патреккел, рус. Байдеряково ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

# Чуаш Байтирәге
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 798 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%).
# Тансарино

Тансарино (чуаш. Тупах, рус. Тансарино) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан авыл.

# Тансарино
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Тансарино
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 272 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.