# Чиләбе өлкәсе

Чиләбе өлкәсе́ (рус. Челябинская область) – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты. Урал федераль округына керә. ЮНЕСКО билгеләнмәсе буенча Урта Азия өлкәсенә керә.
Өлкә үзәге – Чиләбе шәһәре.

# Чиләбе өлкәсе
## География
### Чиктәшлек

Чиләбе өлкәсе Көньяк Уралда урнаша; өлкәнең иң биек ноктасы – Нургуш тавы (1406 м). Көнбатыш Себер түбәнлеге өлкәнең көнчыгыш өлешен биләп тора.

# Чиләбе өлкәсе
## География
### Гидрография

Мияс, Уй, Җаек, Әй, Караидел, Өял, Гөмбәй елгалары; Чиләбе өлкәсе территориясендә 3748 күл бар.

# Чиләбе өлкәсе
## География
### Файдалы казылмалар

Тимер рудасы (Магнитогорски, Бакал, Златоуст, һ.б. чыганаклары), бакыр һәм никел рудалары, көрән ташкүмер (Чиләбе бассейны), минирәл һәм төзү чималы чыганаклары.

# Чиләбе өлкәсе
## География
### Климат

Климат – континенталь; июльнең уртача температурасы – +16…+18 °C; гыйнварның уртача температурасы – -15…-17 °C. Уртача еллык явым-төшем күләме – 300-600 мм (таулы өлешендә).

# Чиләбе өлкәсе
## География
### Хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы

Туфраклар – күбесенчә кара туфраклар, шулай ук соры урман, соры тау-урман, болын-кара туфрак туфраклар да бар.
Урманнар территориянең 25% өлешне биләп торалар. Өлкәнең төньякны усак-каен һәм урманнары, үзәкне – урманлы далалар, көньякны – төрле үләнле һәм кыяклы далалар биләп торлар.

# Чиләбе өлкәсе
## Тарих

Хәзерге Чиләбе өлкәсенең территориясе Россия империясе составына XVIII гасырында керәләр.
1734—1736 елларда хәрби экспедиция монда берничә крепостена нигез сала: Югары Җаек крепосте, Чибәркүл крепосте, Чиләбе крепосте, Мияс крепосте.
1737 елда Исәт провинциясе оештырыла, аның үзәге Чиләбе була; 1744 елда ул Ырынбур губернасы составына кертелә.
1919 елда Чиләбе губернасы оештырыла, 1923 елда ул Урал өлкәсе составына кертелә.
1934 елның гыйнварында Урал өлкәсенең кечерәю нәтиҗәсендә Чиләбе өлкәсе барлыкка килә. 1934 елның гыйнвар-ноябрьдә өлкә составында Аргаяш башкорт милли округы бар булган.
1943 елда Чиләбе өлкәсе составыннан Курган өлкәсе чыгарыла.
1957 елда «Маяк» химкомбинатында техноген авариясе булган. (Кыштым техноген катастрофасы)

# Чиләбе өлкәсе
## Халык
### Милли состав

| Халык | 1939 | 1939 | 1959 | 1959 | 1970 | 1970 | 1979 | 1979 | 1989 | 1989 | 2002 | 2002 | 2010 | 2010 |
| Халык | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % |
| руслар | 2 443 646 | 87,2% | 2 372 164 | 79,7% | 2 653 190 | 80,7% | 2 782 402 | 81,1% | 2 929 507 | 81,0% | 2 965 885 | 82,3% | 2 829 899 | 81,4% |
| татарлар | 119 527² | 4,3% | 190 227¹² | 6,6% | 216 807² | 6,6% | 219 743² | 6,4% | 224 605² | 6,2% | 205 087 | 5,7% | 180 913 | 5,2% |
| башкортлар | 70 358 | 2,5% | 88 480 | 3,0% | 117 537 | 3,6% | 133 682 | 3,9% | 161 169 | 4,5% | 166 372 | 4,6% | 162 513 | 4,7% |
| украиннар | 82 846 | 3,0% | 134 335 | 4,5% | 115 390 | 3,5% | 111 910 | 3,3% | 109 615 | 3,0% | 76 994 | 2,1% | 50 081 | 1,4% |
| казакълар | 28 731 | 1,0% | 22 813 | 0,8% | 27 559 | 0,8% | 28 224 | 0,8% | 33 230 | 0,9% | 36 219 | 1,0% | 35 297 | 1,0% |
| башкалар | 56 745 | 2,0% | 168 606 | 5,7% | 96 281 | 4,7% | 154 968 | 4,5% | 159 626 | 4,4% | 152 782 | 4,2% | 217 514 | 6,3% |
| барлык | 2 801 853 | 100,0% | 2 976 625 | 100,0% | 3 288 801 | 100,0% | 3 430 929 | 100,0% | 3 617 752 | 100,0% | 3 603 339 | 100,0% | 3 476 217 | 100,0% |
Искәрмәләр: ¹ Кырым татарлары белән ² Нагайбәкләр белән

# Чиләбе өлкәсе
## Халык
### Торак пунктлар

* – 10 000 – 30 000 кеше
* – 30 000 – 100 000 кеше
* – 100 000 – 300 000 кеше
* – 300 000 – 1 000 000 кеше
* – 1 000 000 кешедән артык
Чиләбе өлкәсенең эре торак пунктлары

# Чиләбе өлкәсе
## Икътисад
### Металлургия

Кара металлургияне Россияде иң зур металлургия комбинатлары (Магнитогорски металлургия комбинаты, Чиләбе металлургия комбинаты), передел заводлары (Златоуст), корыч торбалар һәм ферросплавлар җитештергән предприятиеләре (Чиләбе) вәкиле булалар.
Бакыр (Карабаш, Кыштым), цинк (Чиләбе), никел (Югары Уфалей) җитештерү.

# Чиләбе өлкәсе
## Икътисад
### Машиналар төзү

Тракторлар (Чиләбе), йөк автомобильләре (Мияс), трамвай вагоннары (Усть-Катав), ракета-космик техниканы (Мияс) җитештерү.

# Чиләбе өлкәсе
## Икътисад
### Атом сәнәгате

Чиләбе өлкәсендә өч «атомград» (атом сәнәгате комплексына бәйләнешле булган шәһәрләр) бар: Снежинск (элекке Чиләбе-70), Озёрск (эл. Чиләбе-65) һәм Трёхгорный (эл. Златоуст-36).
Көньяк Урал АЭС-ы төзелү планлаштырыла.

# Чиләбе өлкәсе
## Икътисад
### Транспорт

Чиләбе өлкәсе аша Транссебер магистрале бара; Чиләбе шәһәрендә Көньяк Урал тимер юлның идарәсе урнаша.
Чиләбе – Транссебер магистралендә төен станциясе. Моннан пуезлар төньякка һәм төньяк-көнбатышка (Екатеринбург, Түбән Тагил, Түбән Варта, Төмән, Яңа Уренгой, Киров, Петербург), көнчыгышка (Новосибирск, Новокузнецк, Красноярск, Иркутск, Тында, Чита, Тум, Владивосток), көньякка (Нурсолтан, Караганда, Ташкәнт, Ырынбур) һәм көнбатышка (Уфа, Мәскәү, Самар, Пенза, Сембер, Брест, Акмәсҗит, Адлер, Кисловодск, Анапа, Әстерхан, Баку, Воронеж, Брест) баралар.
1994 елдан Чиләбедә халыкара аэропорт эшли.
1992 елда Чиләбе метрополитенының төзелеше башланган. 2011 елның октябрендә беренче («Комсомольская площадь») метро станциясе төзелә.

# Чиләбе өлкәсе
## Спорт

* Трактор (хоккей клубы, Чиләбе)
* Металлург (хоккей клубы, Магнитогорски)
* Челябинск (футбол клубы, Чиләбе)
* Торпедо (футбол клубы, Мияс)

# Чиләбе өлкәсе
## Өлкәдә туганнар

* Василий Зайцев (1915 – 1991) – совет снайперы, ССРБ Герое.
* Игорь Курчатов (1903 – 1960) – совет физигы, совет атом бомбасының «атасы».
* Борис Шапошников (1882 – 1945) – ССРБ Маршалы.
* Александр Алемасов (1902-1972) - сәясәтче, ТАССРда массакүләм репрессия үткәрүче.

# Чиләбе өлкәсе
## Өлкәдә туганнар
#### Татарлар, башкортлар

* Шакир Абилов – татар әдәбияты белгече.
* Сәрвәр Әдһәмова – татар язучысы.
* Шәүкәт Әмиров (1947―2023), музыкант-балалайкачы, ректор, РФ халык артисты (2006), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2022).
* Чыңгыз Әхмәров – рәссам, ССРБ Дәүләт премиясе иясе.
* Рафаил Бакиров (1946, Магнитогорски) - композитор.
* Владимир (Рамазан) Вафин - язучы.
* Кадыйр Даян – башкорт шагыйре.
* Данис Зарипов – хоккей буенча дөнья чемпионы.
* Рамилә Искәндәр - кино һәм театр артисты (Мәскәү).
* Гали Надрюков – татар артисты.
* Атилла Расих – татар язучысы.
* Рәис Фәтхетдинов (1938-2009) - икътисадчы-галим, профессор.

# Чиләбе өлкәсе
## Кызыклы фактлар

Чиләбе өлкәсендә казак татарлар һәм керәшен татарлары яши торган Париж, Берлин, Варна, Лейпциг, Фершампенуаз, Чесма исемле авыллар урнашалар.