yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Земфира Даутова

Земфира Даутова (11 ноябрь 1955 ел) — галим-офтальмолог. Медицина фәннәре докторы (2000). Башкортстан Республикасының атказанган табибы (2004), Россия Федерациясенең сәламәтлек саклау отличнигы (1999).

# Земфира Даутова
## Биографиясе

Земфира Әхияр кызы Даутова 1955 елның 11 ноябрендә Октябрьски шәһәрендә туган.
1979 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлаган. Земфира Әхияр кызының күп кенә туганнары табиблар, алар арасында офтальмологлар да бар, мәсәлән. аның әнисе Кальметьева Масһүдә Арыслан кызы 1965 елдан 1980 елга кадәр Күз авырулары клиникасын җитәкли. Шушы ук институтта аның улы медицина фәннәре кандидаты Кальметьев Гомәр эшли. Институтка кергәнче ук Земфира Әхияр кызы биредә шәфкать туташы булып эшли.
1980 елдан Уфа күз авырулары Фәнни-тикшеренү институтында эшли:
1993 елдан өлкән гыйльми хезмәткәр, 2001 елда директор урынбасары итеп тәгаенләнә.
2002 елда бүлек җитәкчесе итеп күчерелә, бер үк вакытта 1999-2006 елларда Башкортстан Республикасының Сәламәтлек саклау министрлыгының баш офтальмологы.
2008 елдан алып «Татнефть» ААҖ һәм Әлмәт шәһәрендә медицина‑санитария бүлегенең бүлек мөдире.
2011 елда — С.‑Петербург дипломнан соң белем бирү медицина академиясе (М. И. Мечников исемендәге Төньяк-Көнбатыш дәүләт медицина университеты) офтальмология клиникасы мөдире. Хәзерге вакытта медицина-профилактика үзәге буенча баш табиб урынбасары.

# Земфира Даутова
## Фәнни эшчәнлеге

Земфира Әхияр кызы Даутова катнашлыгында азидарег һәм керакол препаратлары эшләнә һәм дәвалау практикасына керте.
1992 елда кандидатлык (җитәкчесе — проф. М. Т. Азнабаев.), 2000 елда докторлык диссертациясен яклый.
140‑тан артык фәнни хезмәт һәм 22 уйлап табу авторы. ССРБ Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсендә (ВДН. 1989), шулай ук Бөтенсоюз, һәм халыкара күргәзмәләрдә һәм конгрессларда катнаша.
Төп гыйльми хезмәте
Распространённость близорукости у детей, проживающих в южных районах Республики Башкортостан //Российская педиатрическая офтальмология. 2010. № 1 (авторд.).
# Ватан

Ватан яки туган ил (tat.lat. watan, tuğan il) — кешеләрнең яки халыкларның туып үскән яки ата-аналары торган иле, тагын да кешелеклелекнең ватанпәрвәрлеген чагылдыручы сыйфаты.
# Заһидә Бурнашева

Заһидә Хөсәен кызы Бурнашева, әдәби тәхәллүсе Гыйффәт туташ — XX гасыр башы татар шагыйрәсе, җәмәгать эшлеклесе.

# Заһидә Бурнашева
## Тәрҗемәи хәл

Заһидә Бурнашева Рязань өлкәсенең Әҗе авылында туа. Башта — туган авылында, аннары күрше авылда укый. Белемен арттыру максаты белән читкә китә.
1913–1914 елларда Гаяз Исхакый нәшерендә чыккан «Ил» газетасында аның беренче шигырьләре басыла башлый, ә «Гыйффәт туташ шигырьләре» дигән беренче җыентыгы 1915 елда дөнья күрә. Тагын да тулыландырып, 1916 елда ул аны ике кисәк итеп кабат бастырып чыгара. 1919 елда шагыйрәнең «Балалар күңеле» дигән китабы нәшер ителә. Шул китабында «Зөһрә йолдыз» исемле поэмасы урын ала.
Октябрь инкыйлабыннан соң Сәмәркандта яши. Берничә ел партиянең Төркистан Үзәк Комитетында, аннан соң Үзбәкстан китап нәшриятында эшләп ала. 1933–1951 елларда Кыргызстан партия оешмасында җаваплы эшләрдә була. 1951 елдан гомеренең соңгы көненә кадәр Казанда яши һәм татар хатын-кызлар хәрәкәте турында китап яза. Ул 1971 елда басылып чыга.
Шагыйрә Казанда 82 яшендә вафат була.
# Салехард

Салехард (рус. Салехард, нен. Саляʼ харад, коми Обдор, хант. Пуӆңават) — Россиядә шәһәр, Ямал-Ненец автономияле округының үзәге, халык саны буенча округының дүртенче шәһәре.
Халык саны — 42 494 кеше.
2025 елның 15 гыйнварында Россия Федерациясе Президенты В. В. Путин указы белән шәһәргә «Хезмәт батырлыгы шәһәре» мактаулы исеме бирелгән.

# Салехард
## География

Салехард Полуй елгасының Об елгасына кушылган урынында, Төмәннән 1982 километр төньяктарак урнаша. Иң якындагы тимер юл станциясе — Лабытнанги (19 км), ул Обның каршы яктагы ярында урнаша. Элек Салехардта тимер юл стансасы да булган, ләкин Трансполяр магистральен ябу нәтиҗәсендә вокзал да ябылган.

# Салехард
## География
### Климат

Салехард климаты :
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 3,5 | 1,9 | 7,0 | 15,5 | 24,5 | 31,6 | 32,9 | 28,2 | 24,8 | 18,0 | 7,0 | 4,0 | 32,9 |
| Уртача максимум, °C | −19,2 | −18,7 | −10 | −4,1 | 3,6 | 14,2 | 19,6 | 15,7 | 8,8 | −0,2 | −11,2 | −16,5 | −1,5 |
| Уртача температура, °C | −23,2 | −22,9 | −14,9 | −9,1 | −0,5 | 9,5 | 14,8 | 11,4 | 5,3 | −3 | −15,3 | −20,6 | −5,7 |
| Уртача минимум, °C | −27,5 | −27,1 | −19,7 | −14 | −4,2 | 5,2 | 10,1 | 7,3 | 2,2 | −5,7 | −18,9 | −24,8 | −9,8 |
| Абсолют минимум, °C | −50,3 | −49 | −45 | −37,8 | −26,1 | −7,2 | −1,1 | −5 | −8,6 | −36 | −42,2 | −45 | −50,3 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 22 | 20 | 21 | 26 | 36 | 51 | 64 | 69 | 40 | 45 | 29 | 27 | 450 |

# Салехард
## Тарих

Салахард 1595 елда Обдорск крепосте буларак нигезләнә.
1807 елда крепость корылмалары җимереләләр, Обдорск авылга әверелә.
1923 елга кадәр Тубыл губернасының (1919 елдан — Төмән губернасының) Берёзов өязе составында. 1923—1930 елларда — Урал өлкәсенең Обдорск районы үзәге.
1930 елдан — Ямал-Ненец милли округының үзәге.
1933 елда Обдорск шәһәр тибындагы бистәсенә үзгәртеп корыла, аңа Салехард исеме кушыла.
1938 елда шәһәр статусын ала.
1956—1975 елда шәһәрнең админнистранив буйсынуда Лабытнанги шәһәр тибындагы бистәсе булган.

# Салехард
## Халык

| 1897 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| ~500 | ~12 800 | 16 567 | 21 929 | 24 935 | 32 334 | 36 827 | 42 494 |

# Салехард
## Дин
### Ислам

* Салехард җәмигъ мәчете

# Салехард
## Икътисад

Икмәк комбинаты, балык консервлары заводы, сөт заводы.

# Салехард
## Югары уку йортлары

* Төмән дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе филиалы
* Урал коммерция һәм хокук ниститутының филиалы
* Мәскәү финанс-һуманитар академиясе филиалы
* Дмитрий Менделеев исемле Тубыл дәүләт педагогика институтының филиалы
* Төмән дәүләт нефть һәм газ университетының филиалы

# Салехард
## Фотогалерея

* Файл:Salehardrestoran3.jpg
# Петровское (Мари-Төрек районы)

Петровское (чирм. Петровское, рус. Петровское) — Мари Илнең Мари-Төрек районында урнашкан авыл.

# Петровское (Мари-Төрек районы)
## Сәгать поясы

Петровское (Мари-Төрек районы) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Петровское (Мари-Төрек районы)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (66,7%), татарлар (33,3%).
# Янишево

Янишево (чуаш. Енӗш, рус. Янишево) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.

# Янишево
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Янишево
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 204 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.
# Заманалар узган - дастан туган: Дастаннар

Заманалар узган - дастан туган: Дастаннар - 2001 елда Мәгариф нәшриятында басылган китап. Китапка дастаннар тупланып бирелде. Китап төзүчесе - Фатих Урманчеев. Китап Мәгариф нәшрияты, Г. Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институтының халык иҗаты бүлеге белән берлектә, "Энҗе чәчтем - энҗе җыям" дигән сериясендә чыгарылды. Китапның тиражы 4000 д.

# Заманалар узган - дастан туган: Дастаннар
## Эчтәлек

* Дастаннардан килгән могҗиза
* 1 бүлек. Мифологик фикерләүдән башлап
** Түләк
** Йиртөшлек
* 2 бүлек. Һәр дастанның төп фикере - батырлык
** Ак Күбек
** Җик Мәргән
** Чура батыр хикәяте
* 3 бүлек. Мәхәббәт тә дастаннардан читтә калмас
** Кузы Күрпәч белән Баян-сылу
* 4 бүлек. Кол Галидән - гасырларга күчеп
** Йосыф китабы
** Сәйфелмөлек
** Бүз егет
* Дастаннарда калган теркәләп
# Коснары

Коснары (чуаш. Куснар, рус. Коснары) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.

# Коснары
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Коснары
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 277 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (96%) алып тора.
# Чадра

Чадра (фар. چادر) — ак, зәңгәр яки кара төстәге хатын-кызның җиңел япмасы. Өйдән чыкканда киенә һәм хатын кыз фигурасын башыннан аякларына кадәр каплый. Күп кенә мөселман хатын-кызлары тарафыннан мәдәни-дини сәбәпләр аркасында киелә. Кәнәфи-алгы яктан ачык булган, бөтен тән озынлыгы буенча ярымтүгәрәк тукыма.
Кием баш аша сузыла һәм йөртүче тарафыннан алгы яктан тотыла; чадраның куллар, төймәләр яки йозаклар өчен тишекләре юк. Аны шулай ук ябык тотарга мөмкин. Классик фарсы телендә бу сүз теләсә нинди тукыманы, яулыкны яки хәтта чатырны билгеләү өчен кулланылырга мөмкин. Бу билгеләмә нигездә Көнчыгыш фарсы таҗик һәм дара телләрендә сакланып калган, алар гадәттә теләсә нинди тукыманы яки шарфны билгеләү өчен chadar рефлексын кулланалар, шул исәптән Иран фарсы телендә чадра дип атау урынсыз булыр иде.

# Чадра
## Тарих
### Борынгы һәм иртә Ислам чоры

Фадва эль-Гинди борынгы Месопотамиядә яулыкның килеп чыгышын аңлата, анда «югары дәрәҗәле затлы ир-атларның хатыннары һәм кызлары яулык белән капланырга тиеш булган». Вуаль катлам статусын билгеләде, һәм бу кием коды люкс законнары белән көйләнде.
Чадраның беренче сурәтләренең берсе Инглиз скульптураларында һәм фарсы Анатолиясеннән сатрапа саркофагында очрый. Брун/тилке үзенең «Костюмның рәсемле тарихы» (1941) китабында безнең эрага кадәр V гасырның ахеменид рельефыннан күчерелгән рәсем китерә, анда йөзенең аскы өлеше баш тирәсенә уралган озын тукыма белән яшеренгән кеше сурәтләнгән. Кайберәүләр аны хатын-кыз дип ялгыш уйлыйлар, ләкин ул чыннан да Мәдинә солдаты. Ахеменид хатын кызлары сәнгатьтә һәрвакыт диярлек капланмаган булганнар Чадр турында иң беренче язма телгә алуны алтынчы гасырның пехлевий язмаларында табарга мөмкин бу зороастрий хатын — кызлары кигән хатын-кыз баш киеме.
Күрәсең, яулык белән каплау гадәте Селевкидлар, парфяннар һәм Сасанидлар чорында да сакланып калган. Яулыкны затлы хатын-кызлар гына кия алмаган, аны Фарсы патшалары да кулланган. Юнаннар һәм Византиянең югары сыйныф хатын-кызлары да чит күзләрдән яшеренгәннәр. XVIII һәм XIX гасыр Европа туристлары чадра һәм озын ак яулык кигән хатын-кызларның фотосурәтләрен калдырган.

# Чадра
## Тарих
### Пехлевилар

XX гасыр Пехлеви хакиме Реза шаһ 1936 елда хиҗаб кофесы вакытында чадруны һәм барлык хиҗабларны тыйган, чөнки аның модернизация амбицияләренә туры килми. МирХоссейни сүзләренчә,"полиция чадра кигән хатын-кызларны кулга алган һәм көчләп төшергән". Бу сәясәт шигый ике дистәле руханиларны, шулай ук гади ир-атларны һәм хатын-кызларны ачуландыра, алар өчен «халык алдында япмасыз күренү шәрәлеккә тиң». Әмма, ул дәвам итә, «бу адымны җәмгыятьнең югары катламнарыннан булган көнбатышлаштырылган ир-атлар һәм хатын-кызлар хуплый, алар аны либераль терминнарда хатын-кызларга аларның хокукларын бирүнең беренче адымы итеп карыйлар».
# Лобелье-ду-Мату

Лобелье-ду-Мату — Португалиянең Визеу округына керә торган фрегезия. Мангуалди муниципалитетына карый.

# Лобелье-ду-Мату
## Географиясе

Мәйданы — 7,15 км².
# Чиганары (Кызыл Армия районы)

Чиганары (чуаш. Чаканар, рус. Чиганары) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.

# Чиганары (Кызыл Армия районы)
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Чиганары (Кызыл Армия районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 55 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Шигали (Ормар районы)

Шигали (чуаш. Шӑхаль, рус. Шигали) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан авыл.

# Шигали (Ормар районы)
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Шигали (Ормар районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 814 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.
# Ле-Кенуа-ан-Артуа

Ле-Кенуа-ан-Артуа (фр. Le Quesnoy-en-Artois) — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
# Исмәгыйлев

Исмәгыйлев — татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Исмәгыйль» исеменнән ясалган.
Татарча Википедиядә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:
* Әмин Исмәгыйлев (1910-?), Барда райбашкармасы рәисе (1955-1957).
* Гомәр Исмәгыйлев (1907-1983), режиссер.
* Заһир Исмәгыйлев (1916-2003), композитор, ССРБ халык артисты (1982).
* Зинфер Исмәгыйлев (1947―2023), химия фәннәре докторы, профессор, Кемерово күмер химиясе фәнни–тикшеренү институты директоры.
* Марс Исмәгыйлев (25.06.1970), ТР кулланучылар берлеге шурасы рәисе.
* Нәҗип Исмәгыйлев (Нәҗип Нәккаш) (30.07.1948), әдәбият галиме-текстолог, хаттат.
* Рафаэль Исмәгыйлев (1951), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы, БДАУ профессоры һәм үсемлекчелек кафедрасы мөдире.
* Рөстәм Исмәгыйлев (1949), тышкы сәүдә буенча белгеч (Түбән Новгород).
* Ринат Исмәгыйлев (1937―2004), драма актеры, режиссер.
* Ришат Исмәгыйлев (1920―2020), мәктәп директоры, Бөек Ватан сугышы ветераны, РСФСР атказанган укытучысы (1960).
* Риф Исмәгыйлев (1950), Барда райбашкармасы рәисе (1992-1996).
* Сәет Исмәгыйлев (1884-1972), БАССР халык чәчәне.
* Сәет (Сергей) Исмәгыйлев (1978), Украина мөселманнары диния идарәсе башлыгы.
* Фәйзрахман Исмәгыйлев (1955), Башкортстанның атказанган рәссамы (1997), Салават Юлаев премиясе лауреаты (2004).
* Флюр Исмәгыйлев (1944), техник фәннәр докторы, УГАТУ профессоры.
* Фоат Исмәгыйлев (1949), техник фәннәр докторы, Губкин исемендәге Мәскәү нефть университеты профессоры

# Исмәгыйлев
## Исмәгыйлева

* Сания Исмәгыйлева
** Сания Исмәгыйлева (1931-2015), Тинчурин театры актрисасы, ТАССР халык артисты (1979).
** Сания Исмәгыйлева (1939), югары уку йорты (АДПИ) мөгаллиме. ТАССР атказанган укытучысы (1988).
* Фәридә Исмәгыйлева (1959), 2005 елдан Әлмәт татар дәүләт драма театры директоры.
# Ле Җареле (Ровиго)

Ле Җареле — Италиянең Венеция төбәге Ровиго өязендә урнашкан торак пункт.

# Ле Җареле (Ровиго)
## Географиясе

Ле Җареле Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Ле Җареле (Ровиго)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Рибейра-Шан

Рибейра-Шан — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. Лагоа муниципалитетына карый.

# Рибейра-Шан
## Географиясе

Мәйданы — 2,52 км².
# Янтык (Кузлаука районы)

Янтык (чуаш. Малти Чӑрӑшкасси, рус. Янтиково ) — Чуашстанның Кузлаука районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429434. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97219815004. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100800006300.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.

# Янтык (Кузлаука районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 384 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98%).
# Rocarag Wattanapanit

Rocarag Wattanapanit (1967 yıl, Mähoñson) — Tailand süz irege öçen aktivistı häm kitap kibete xucası. Ul Creating Awareness for Enhanced Democracy (qısqaça CAFÉ Democracy) oyışmasın nigez saluçılarnıñ berse bulğan. Oyışmanıñ maqsatı — ideyalar belän irekle almaşuğa bulışu. 2016 yılda Rocarag Batırlıq öçen xalıqara xatın-qız premiäsen alğan.

# Rocarag Wattanapanit
## Biografiäse

Wattanapanit Mähoñsonda tuğan. Çiañmayda Payap universitetın tämamlağan. Anıñ eşlekle adminlaştıru ölkäsendä däräcäse bar. Süz irege xäräkäte belän şöğellängänçe, ul Community Forest Support Group xökümätneke bulmağan oyışmasında urmannarnı saqlaw öçen aqça cıyu östendä eşlägän.
2011 yılnıñ oktäbrendä Wattanapanit Çiañmay universitetınnan antropolog Pinkaew Luañaramsri belän bergä Book Re: public kitap kibeten açqan. 2014 yılğı Tailand däwlät tüntäreleşennän soñ yaña xökümät Book Re: public yabılırğa mäcbür itkän. Wattanapanitnı berniçä tapqır xärbi lagerlärgä kitergännär (başta Çiañmayda Kawila armiä lagerenä, annarı Armiä üzäk komandalawına), anı kitap kibeten yabarğa mäcbür itü öçen, häm anı azat itü öçen aldan şart sıyfatında säyäsi eşçänlektän baş tartu turındağı kileşügä imzalarğa mäcbür itkännär.
Ber yıldan soñ Wattanapanit yañadan üzeneñ kitap kibeten açqan, ul şulay uq diskussiälär öçen forum häm ictimaği üzäk bularaq eşlägän.
2016 yılda Wattanapanit AQŞ däwlät departamentınnan Batırlıq öçen xalıqara xatın-qız premiäsen alğan, bu büläkne alğan berençe tay bulğan.
# Кужнур (Морке районы)

Кужнур (чирм. Кужнур, рус. Кужнур) — Мари Илнең Морке районында урнашкан авыл.

# Кужнур (Морке районы)
## Сәгать поясы

Кужнур (Морке районы) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Кужнур (Морке районы)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (95,2%), руслар (4,8%).
# Ле-Грес

Ле-Грес (фр. Le Grès) — Франциянең Югары Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
# Югары Татмыш

Югары Татмыш (чуаш. Тури Татмӑш, рус. Верхние Татмыши) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.

# Югары Татмыш
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Югары Татмыш
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 100 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Исмәгыйль Гаспринский

Исмагыйль Мостафа улы Гаспралы (Гаспринский) (кыр.-тат. İsmail Mustafa oğlu Gaspıralı (Gasprinskiy); 8 (20) март, 1851 — 11 (24) сентябрь 1914) — интеллектуал, мәгърифәтче, нәшир, сәясәтче, җәмәгать эшлеклесе, педагог, әдип.

# Исмәгыйль Гаспринский
## Биография

Исмәгыйль Гаспринский 1851 елның 8 мартында Кырымдагы Олы Сала авылында (бүгенге исеме Синапное) патша прапорщигы Мостафа Гаспринский (Гаспралы) белән Фатыйма-Солтан Тимер-Гази-кызы (Кантакузова) гаиләсендә туа. Бабасы Гаспра авылында туганы өчен үзенә Гаспринский фамилиясен алган. Башлангыч белемне Бакчасарайда мәдрәсәдә ала, Aкмәчеттә рус гимназиясендә укый. Атасының зур тырышлыгы нәтиҗәсендә, Мәскәүнең хәрби гимназиясенә укырга керә. Биредә ул нәшир Михаил Катковның улы белән дуслаша, еш кына аларның өендә була. Исмәгыйль рус мәдәниятен өйрәнә, Катковның славянофил карашлары белән таныша. Әмма ул бу уй-фикерләрне “киресенчә” кабул итә: төркиләрне берләштерү нияте белән яши башлый.
* 1868-1871 елларда ул Бакчасарайдагы “Зынҗырлы” мәдрәсәсендә укыта.
* 1871-1873 елларда Парижда яши, рус язучысы И.С.Тургеневның сәркатибе була.
* 1873-1875 елларда Истанбулда яши. И. Гаспринский Европа һәм Төркиядәге конституцион идеяләр, иҗтимагый тормыш белән таныша, үз милләтен дә көнбатыш цивилизациясенә якынайту теләге яңадан көчәя төшә.
* И. Гаспринский Кырымга кайта, 1878-1883 елларда Бакчасарай шәһәренең башлыгы булып эшли.
И. Гаспринский бөтен төрки дөньясына мәшһүр мәгърифәтче булып таныла. Ул татар-төрки мәктәпләре өчен дәреслекләр яза, уку-укыту программалары төзи. Аның бу программасы “Ысулы җәдит” дип атала һәм бераздан җәдитчелек хәрәкәте бөтен төрки-татар дөньясына тарала. Җәдит мәктәпләрендә һәм мәдрәсәләрендә дини һәм дөньяви фәннәр бергә укытыла.
Бер үк вакытта Гаспралы китап нәшер итү белән дә шөгыльләнә.
Гаспралы эшчәнлегенең йөзек кашы, әлбәттә, ул чыгарган “Тәрҗеман” гәҗите (1883-1918). Бу гәҗит бөтен дөньядагы төрки халыклар арасында күп тарала һәм аларның мәгърифәтен, мәдәниятен, әдәбиятын җанландыруда зур роль уйный.
Гаспралы – мөселман “Иттифак” партиясенең Бөтенроссия съездын оештыручыларның берсе. Аның Россия мөселманнары турында язган китаплары да бар. 1887 елда И. Гаспралының беренче әдәби әсәре - «Франкистан мәктүпләре» романы басыла. «Франкистан мәктүпләре», «Дар-әл-Рәхәт мөселманнары», «Африка мәктүпләре», «Хатыннар өлкәсе» әсәрләрен берләштергән «Мулла-Габбас» роман-эпопеясы бар.
1905 елда «Көн туды» романы басыла.
1910 елда,сәяси-иҗтимагый эшчәнлеген һәм мәдәният, мәгърифәт өлкәсендәге хезмәтләрен югары бәяләп, "Revue du monde musulman" («Мөселман дөньясына күзәтү») журналы (Франция) И. Гаспралыны Нобель премиясенә тәкъдим итә.
И. Гаспралы 1914 елның 11 (24) сентябрендә вафат була.

# Исмәгыйль Гаспринский
## Хәтер

* 2001 елда Казанның Вахит районында, Пеләтән бистәсендә урнашкан Кече Мещан урамына исеме бирелгән.
# Новый (Медведево районы)

Новый (чирм. Новый, рус. Новый) — Мари Илнең Медведево районында урнашкан бистә.

# Новый (Медведево районы)
## Сәгать поясы

Новый (Медведево районы) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Новый (Медведево районы)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (58,7%), чирмешләр (33,8%), татарлар (4,2%).
# Кече Памъялы

Кече Памъялы (таулы чирм. Изи Памйӓл, рус. Малые Памъялы) — Мари Илнең Килемар районында урнашкан авыл.

# Кече Памъялы
## Сәгать поясы

Кече Памъялы Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Кече Памъялы
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (66,7%), лезгиннар (33,3%).
# Ивановка төзелеше (Казан)

Ивановка төзелеше (шулай ук Иваново бистәсе) — Казан шәһәренең хәзерге Мәскәү районы территориясендә урнашкан бистә.

# Ивановка төзелеше (Казан)
## Атаманың килеп чыгышы

Бистә Казан Иоанн-Предтеченск монастыре җирләрендә урнашу сәбәпле «Ивановская» исемен ала; XIX гасыр азагы — XX гасыр башында Казан белән чиктәш җирләрдә барлыкка килгән бистәләр «төзелеш» дип атала: Удел төзелеше, Яңа (Яңа-Кизик) төзелеше һ.б.

# Ивановка төзелеше (Казан)
## Тарихы

Бистә 1906 елдан да соңга калмыйча барлыкка килгән
1920 елда Казан өязенең Каймар вулысы Ивановка төзелеше бистәсендә: балалар бакчасы, 1 нче баскыч мәктәбе, наданлыкны бетерү мәктәбе, Казан өяз совет милициясенең 3 нче районы штаб-фатиры булган
Иваново төзелеше Казанның берләштерелгән Бистәсе районына ТАССР Үзәк Башкарма Комитетының һәм Халык Комиссарлары Советының 1924 елның 2 ноябрендәге карары белән кушыла

# Ивановка төзелеше (Казан)
## Халкы

1923 һәм 1926 елларга алынган мәгълүматлар буенча, Кизик бистәсендә, Яңа төзелеш һәм Иваново төзелеше бистәләрендә 1829 һәм 1780 кеше яши, шулардан руслар — 1645 кеше (89,40%), татарлар — 119 кеше (6,47%), чуашлар һәм марилар — 2 кеше, башкалар —12 кеше.

# Ивановка төзелеше (Казан)
## Урамнары

* Семинар → Кызыл Байрак (1927) → Тунаков урамы (2001)
* Берьяклы Семинар → Партизан урамы (1927)
# Акшики

Акшики (чуаш. Акшик, рус. Акшики) — Чуашстанның Мария Посады районында урнашкан авыл.

# Акшики
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Акшики
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 137 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.
# Ле-Васт

Ле-Васт (фр. Le Wast) — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
# Александровка (Волжск районы)

Александровка (чирм. Александровка, рус. Александровка) — Мари Илнең Волжск районында урнашкан авыл.

# Александровка (Волжск районы)
## Сәгать поясы

Александровка (Волжск районы) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Александровка (Волжск районы)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: мәгълүмат юк.
# Яңа Изамбай (Ялчык районы)

Яңа Изамбай (чуаш. Исемпел, рус. Новое Изамбаево ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

# Яңа Изамбай (Ялчык районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 223 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар.