yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# (1499) Пори

(1499) Пори (лат. Pori) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.

# (1499) Пори
## Тарихы

1938 елның 16 октябрендә И. Вяйсяля тарафыннан Турку обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1938 UF» саналган.
# Редделл (Луизиана)

Редделл — Америка Кушма Штатларының Луизиана штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Редделл (Луизиана)
## Географиясе

Редделл халык санын алу урыны мәйданы — 9,85818 км² (1 апрель 2010). Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# Эль Чачо (Хесус Мария)

Эль Чачо — Мексиканың Агваскальентес штатында урнашкан торак пункт. Хесус-Мария муниципалитеты составына керә.

# Эль Чачо (Хесус Мария)
## Географиясе

Бу җирлеккә йомшак дала климаты хас, еллык уртача температура 17 — 18 °C (62.6 — 64.4 °F), шул ук вакытта май һәм июнь айларында уртача температура 22 — 23 °C (71.6 — 73.4 °F). Алар кызу айлар булып саналалар, һәм бу айларда температура 30 °C-тан (86.0 °F) артып китә ала. Гыйнвар — иң салкын ай, уртача 13 — 14 °C (55.4 — 57.2 °F) булса, температураның 4 °C-ка (39,2 °F) кадәр түбәнәюе белән билгеле. Салкыннар ноябрьдән февральгә кадәр бара. Явым-төшем аз күләмдә, уртача 526 мм (яки 20,7 дюйм), һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Эль Чачо (Хесус Мария)
## Тарихы

Бу җирләрдә испан басып алучыларына кадәр чичимек кабиләләре яшәгән, 1530-1531 елларда җирлеккә испаннар керә.
1789 елның 24 апреленнән Сакатекас штатына кергән, 1835 елның 23 маеннан Агваскальентес штаты составында.
# Сан Хуан Баутиста Коапала (Атлистак)

Сан Хуан Баутиста Коапала — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. Атлистак муниципалитеты составына керә.

# Сан Хуан Баутиста Коапала (Атлистак)
## Географиясе

Сан Хуан Баутиста Коапала Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.

# Сан Хуан Баутиста Коапала (Атлистак)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.

# Сан Хуан Баутиста Коапала (Атлистак)
## Тарихы

Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
# Карлы (Эфлани)

Карлы (төр. Karlı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Карабүк иле Эфлани илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# (19564) Ajburnetti

(19564) Ajburnetti — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (19564) Ajburnetti
## Тарихы

1999 елның 13 маенда LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 JP126» саналган.
# Денешть (коммуна, Харгита)

Денешть — Румыниянең Харгита жудецында урнашкан авыл. Харгита коммунасына карый.

# Денешть (коммуна, Харгита)
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# NGC 499

NGC 499 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 499
## Тарихы

Әлеге галактика 1784 елда инглиз астрономы William Herschel тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 47.5 см (18.7 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
# Клаус-ан-дер-Пихрнбан

Клаус-ан-дер-Пихрнбан — Австриянең Югары Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. Кирхдорф-на-Кремсе округы составына керә.

# Клаус-ан-дер-Пихрнбан
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 466 метр биеклектә урнашкан. Мольн (Австрия), Санкт-Панкрац, Хинтерштодер, Грюнау-им-Альмталь һәм Михельдорф (Югары Австрия) коммуналары белән чиктәш.
# 188 (мәгънәләр)

Бу терминның берничә мәгънәсе бар:
* 188 — Милади тәкъвим буенча II гасырга кергән ел.
* Б. э. к. 188 — безнең эрага кадәр II гасырга кергән ел.
* 188 — сан.
# Гарабаба (Зәнгилан)

Гарабаба (әзери. Qarababa) — Әзербайҗанның Зәнгилан районына караган авыл.
# Парага

Парага (әзери. Parağa) — Әзербайҗанның Нахчыван Автоном Республикасы Ордубад районына караган авыл.
# Фосо (Пезаро һәм Урбино)

Фосо — Италиянең Марке төбәге Серра-Сант'Аббондио өязендә урнашкан торак пункт.

# Фосо (Пезаро һәм Урбино)
## Географиясе

Фосо Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Фосо (Пезаро һәм Урбино)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Нага (Камаринес-Сур)

Нага (ингл. Naga) — Филипиннең Камаринес-Сур провинциясендә урнашкан шәһәр.

# Нага (Камаринес-Сур)
## Географиясе

Шәһәр Лусон утравында урнашкан.

# Нага (Камаринес-Сур)
## Тарих

Шәһәр статусын 1948 елдан башлап йөртә.

# Нага (Камаринес-Сур)
## Кардәш шәһәрләр

* Баколод, Филипин
* Виган, Филипин
* Илоило, Филипин
* Котабато, Филипин
* Лусена, Филипин
* Макати, Филипин
* Параньяке, Филипин
* Сан-Леандро, Америка Кушма Штатлары
* Сан-Фернандо, Филипин
* Суао, Кытай Җөмһүрияте
* Хенераль-Сантос, Филипин
* Шефа, Вануату
* Шиши, Кытай
# Сулкув (Влощовский повяты)

Сулкув — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы Красоцин гминасында урнашкан авыл.

# Сулкув (Влощовский повяты)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Юнгур

Юнгур — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга Аргут елгасының уң ярына тамагыннан 44 км өстәрәк кушыла. Елга озынлыгы 36 км.

# Юнгур
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Катунь елгасы. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010100312115100004868
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115100486
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буенча саны — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1
# CALML6

CALML6 (ингл. Calmodulin like 6) — кешенең 1-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Карл Фойгт

Карл Фойгт (рус. Карл Карлович Фойгт, 7 (19) апрель 1808, Нарва, Ямбург өязе, Санкт-Петербург губернасы, Россия империясе — 30 октябрь (11 ноябрь) 1873 (65 яшь), Санкт-Петербург, Россия империясе) — Көнчыгышны өйрәнүче, яшерен киңәшче (1864), Казан университеты проректоры (1845-?), Харковь университеты ректоры (1853-1858).
# Монтеронгрифоли (Сьена)

Монтеронгрифоли — Италиянең Тоскана төбәге Монтальчино өязендә урнашкан торак пункт.

# Монтеронгрифоли (Сьена)
## Географиясе

Монтеронгрифоли Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Монтеронгрифоли (Сьена)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Юбилейный (Хант-Манси автономияле округы)

Юбилейный (рус. Юбилейный) — Россиянең Хант-Манси автономияле округының Советский районына керүче авыл.

# Юбилейный (Хант-Манси автономияле округы)
## Халык саны

| Ел | Даими яшәүче халык |
| 2002 | 974 |
| 2008 | 1000 |
| 2010 | |
2002 елгы җанисәп буенча төп милләтләр: руслар (83%), татарлар (8%).

# Юбилейный (Хант-Манси автономияле округы)
## Климат

Кыш суык, көчле җилле һәм буранлы, җиде ай бу дәвам итә. Җәй чагыштырмача җылы, тик кыска вакытлы.
# Кадлубувка (Подлясье воеводалыгы)

Кадлубувка — Польшаның Подлясье воеводалыгы Браньск гминасында урнашкан авыл.

# Кадлубувка (Подлясье воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Исмаиллер (Демирҗи)

Исмаиллер (төр. İsmailler) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Демирҗи илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Ориндж (округ, Флорида)

Ориндж — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Орландо шәһәре.

# Ориндж (округ, Флорида)
## Тарихы

Округ рәсми рәвештә 1824 елда оештырыла.

# Ориндж (округ, Флорида)
## Территориясе

Округ мәйданы 2352 км² тәшкил итә.
# Дмитрий Княжевич

Дмитрий Кнәжевич (рус. Дмитрий Максимович Княжевич, 25 апрель (6 май) 1788, Санкт-Петербург, Россия империясе — 1 октябрь 1844(1844-10-01) (56 яшь), Велика-Буримка, Золотоноша өязе, Палтау губернасы, Россия империясе) — рус телендә иҗат иткән язучы, Санкт-Петербург вице-губернаторы (1824), Әдис уку буүлгесе назыйры (попечителе, 1837-1844), яшерен киңәшче (1840).
# (12819) Сусумутакахаси

(12819) Сусумутакахаси — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (12819) Сусумутакахаси
## Тарихы

1996 елның 12 маенда Роберт Макнот, Я. Икари тарафыннан Морияма обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1996 JO» саналган.
# RSPH9

RSPH9 (ингл. Radial spoke head component 9) — кешенең 6-нчы хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Эдуард Бадәмшин

Эдуард Бадәмшин — геолог-нифетче, геология-минералия фәннәре нәмзәте (1963), ТРның атказанган нефтьчесе (1982). 1955-1999 елларда КДУда: геология факультеты деканы (1978-1979), нефть һәм газ геологиясе кафедрасы мөдире (1979-1987).
# Карвизи-Кабанети (Бергамо)

Карвизи-Кабанети — Италиянең Ломбардия төбәге Мапелло өязендә урнашкан торак пункт.

# Карвизи-Кабанети (Бергамо)
## Географиясе

Карвизи-Кабанети Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.

# Карвизи-Кабанети (Бергамо)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Хорозкөй (Юнусемре)

Хорозкөй (төр. Horozköy) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Юнусемре илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Үҗрет (Синҗан)

Үҗрет (төр. Ücret) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Синҗан илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Чынар (Даренде)

Чынар (төр. Çınar) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Малатья иле Даренде илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Зарево

Зарево (серб. Зарево) — Сербиянең Рашка округы Рашка җирлегендә (серб. општина) урнашкан торак пункт.

# Зарево
## Географиясе

Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән 761 метр биеклектә урнашкан.

# Зарево
## Климаты

Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11 °C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.
# Средне Лакнице

Средне Лакнице — Словениянең Мокроног-Требелно (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Средне Лакнице
## Географиясе

Мәйданы — 2,44 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 251,5 метр биеклектә урнашкан.
# Яжона

Яжона (белар. Яжона) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Баранавицкий районында урнашкан авыл.

# Яжона
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
# 14 ел

1 меңьеллык :
II гасыр (б. э. к.) — I гасыр (б. э. к.) — I гасыр — II гасыр — III гасыр :
Хронологик таблица :
14 (ундүртенче) ел — кәбисә булмаган ел, юлиан тәкъвим буенча дүшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 14 елы, I меңьеллыкның 14 елы, I гасырның 14 елы, I гасырның 2 унъеллыгының 4 елы, 10 елларның 5 елы. 14 елдан бирле 2010 ел үтте.

# 14 ел
## Туулар

Шулай ук карагыз: Төркем:14 елда туганнар

# 14 ел
## Вафатлар

Шулай ук карагыз: Төркем:14 елда вафатлар
# Протопланета дискы

Протопланета дискы яки проплид (инглизчә proplyd, protoplanetary disk) — протойолдыз, яшь, күптән түгел формалашкан йолдыз тирәли әйләнә торган тыгыз газлы йолдыз янындагы диск, соңрак аннан планеталар барлыкка килә. Йолдыз янындагы диск - газдан, тузаннан, планетезимальләрдән яки астероидлардан торган тор- яки боҗра- сыман матдә тупланышы.
Протопланета дискы аккреацион диск булып санала ала, чөнки аның газлы матдәсе йолдыз өслегенә төшә ала.
Галактикабызның берничә яшь йолдызлары янында протопланета дисклары табылган.
Һаббл орбиталь телескобы Орион Томанлыгында формалаша торган планеталар системаларын тапкан.
Астрономнар шулай ук Вега, Фәмелхут һәм Гемма (Төньяк Таҗ α яки Әлфәкка) йолдызлары тирәсендәге протопланета дискларына охшаш газ-тузан матдәсе ачканнар.

# Протопланета дискы
## Барлыкка килү

Гадәттә протойолдыз сутуар молекуларыннан торган молекуляр газ болытыннан формалаша. Төрле тыгызлыклы өлешләр бер-берсенә тартыша башлыйлар, кысылганда гравитацион коллапс башлана.
Кысылу барышында томанлыкның почмакча тизлеге бик арта. Нәтиҗәдә үзәктән куу көче сәбәпле болыт экваториаль яссылыкта урнаша һәм болыт ямьшәя. Коллапс 100 мең ел дәвамында бара. 10 миллион ел дәвамында газ йолдызга төшә (аккреация күренеше), соңрак диск юкка чыга: я кояш җиле белән алып күчерелә, я нурландыра туктый.
Иң иске протопланета дискының яше 25 млн. ел.

# Протопланета дискы
## Тереклекнең килеп чыгуы

Кайбер исәпләүләр буенча тереклекне төзегән катлаулы органик молекулалар Җир барлыкка килгәнгә кадәр Кояшның протопланета дискында тузан кисәкчекләреннән хасил була алган.
Санак тикшеренүләренә караганда бүтән планета системаларында охшаш процесслар бара алалар (алганнар).
# Наруто

«Наруто» (яп. NARUTO - ナルト -) — Масаси Кисимото ясаган сёнен-манга. Бу әсәрдә кечкенә, тиктормас һәм хыялый ниндзя Наруто Удзумакиның маҗаралары турында сүз бара. Аның Хокагэ – үзенең авылындагы(Коноха) иң көчле ниндзя һәм идарә итүче буласы килә.
Манга 1999нчы елның егерме беренче сентябреннән 2014 елның унынчы ноябренә кадәр чыгарыла. Shueisha нәшрияты белән Weekly Shonen Jump журналында бастырыла. Җитмеш ике танкобонага тупланган була.
Манга буенча ике аниме-сериал ясала. Аларны Aniplex Studio Pierrot студияләре ясый.
* Беренче «Наруто» аниме-сериалы TV Tokyo каналыннан Япониядә күрсәтелә. Төгәлрәк, 2002енче елның өченче октябреннән 2007енче елның сигезенче февраленә кадәр. 220енче сериясе белән төгәлләнә.
* Икенче «Наруто: Давыллы хрониклар» яп. NARUTO -ナルト- 疾風伝 Наруто Сиппу:дэн$^?$) аниме-сериалы 2007нче елның унбишенче февраленнән 2017енче елның егерме өченче мартына кадәр күрсәтелә. Монысында 550нче сериясе белән тәмамлана.
Эфирга чыгу моментыннан башлап җидейөздән күбрәк серия күрсәтелә. Аниме-адаптациягә ике сезон аниме, унбер фильм, сигез OVA керә. Манга һәм анимега нигезләнеп видеоуеннар, романнар, ранобэ һәм коллекцион карточкалар белән уен чыга.
Манга белән аниме Япониядә генә түгел, ә бөтен дөньяга таныла. 1 204 000 экземплярда сатылган җитмеш икенче том чыгу моментына суммар сатып алулар 205 миллион экземплярдан артканы билгеле була. АКШда «Viz Media» нәшрияты белән лицензияләнгән Наруто мангасы гел бестцеллерлар исемлегенә килеп керә. Ә 2006ынчы елда бу илдәге бөтен манга сатып алудан 10% бу әсәр тәшкил иткән. Рәсәйдә «Эксмо» белән «Комикс-Арт» нәшриятлары манганың чыгуына һәм таралуына җаваплы. БДБ җирлегендә «МегаСистем» бу эшләр белән идарә иткән.
# IC 2711

IC 2711 — чикләрендә урнашкан йолдыз .

# IC 2711
## Тавиры

Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда IC 2711 буларак та сурәтләнә.
# NT5C3A

NT5C3A (ингл. 5'-nucleotidase, cytosolic IIIA) — кешенең 7-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# NGC 6169

NGC 6169 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 6169
## Тарихы

Әлеге галактика 1834 елда инглиз астрономы John Herschel тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 47.5 см (18.7 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
# Ранчо Алонсо (Силао)

Ранчо Алонсо — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. Силао муниципалитеты составына керә.

# Ранчо Алонсо (Силао)
## Географиясе

Ранчо Алонсо Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

# Ранчо Алонсо (Силао)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Ранчо Алонсо (Силао)
## Тарихы

Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
# Һәсәнли (Масаллы)

Һәсәнли (әзери. Həsənli) — Әзербайҗанның Масаллы районына караган авыл.
# Айваҗык (Самсун)

Айваҗык (төр. Ayvacık) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесенең Чанаккале иленә караган бер илчедер.

# Айваҗык (Самсун)
## Географиясе

Илче мәйданы — 399,2 км².
# Александр Талалян

Александр Андраникович Талалян (әрм. Ալեքսանդր Անդրանիկի Թալալյան; 1928-2016) - совет һәм әрмән математигы, физика һәм математика фәннәре докторы, профессор, Әрмәнстан ССР Милли Фәннәр академиясенең корреспондент әгъзасы (1965), Әрмәнстан Милли Фәннәр академиясенең тулы әгъзасы (1994). Шул ук академиянең Математика институты директоры (1991-1996). Функцияләрнең метрик теориясенең әрмән фәнни мәктәбен оештыручы.

# Александр Талалян
## Биография

Әрмәнстан ССРның Ахурян өлкәсенең Гетк авылында 1928 елның 17 сентябрендә туган.
1951 елда Ереван дәүләт университетының физика һәм математика факультетын тәмамлый, 1951 - 1952 елларда бу университетта педагогик эш буенча Функцияләр теориясе кафедрасы ярдәмчесе булып эшли. 1952 - 1956 елларда В.А. Стеклов исемендәге Математика институты аспирантурасында профессор Д.Е. Меньшова җитәкчелеге астында укый.
1956 елдан ул Әрмәнстан ССР Милли Фәннәр академиясенең математика институтында - Әрмәнстан Милли Фәннәр Академиясендә фәнни хезмәткәр вазифасын үти, 1971 елдан - үзгәрүчән функцияләр теориясе бүлеге мөдире, 1991 елдан 1996 елга кадәр - әлеге институтның директоры була.
1965 елдан Ереван дәүләт университетының математика факультетында фәнни-педагогик эш белән беррәттән профессор, шул ук вакытта 1966 - 1968, 1970 - 1973 һәм 1988 - 1991 - Ереван дәүләт университетының Механика-математика факультеты деканы вазифаларын үти.

# Александр Талалян
## Биография
### Фәнни-педагогик эшчәнлеге һәм фәнгә керткән өлеше

А.А.Талалянның төп фәнни-педагогик эшчәнлеге математика, тригонометрик һәм ортогональ серияләр теориясе һәм гармонияле анализ белән бәйле. А.А. Талалян үлчәнә торган функцияләрне күрсәтү буенча төп теореманы исбатлау өлкәсендә тикшеренүләр алып барган, ул 1956-нчы елда исбатлаган. A. A. Талалян беренче булып үз-үзен тулы ортонормаль системаларда конвергенция мәгънәсендә нуль серияләренең булуын ачыклады, моның өчен ул ортогональ сериянең яңа теорияләрен һәм ысулларын тапты. A. A. Талалян гомуми ортогональ серияләрне һәм Хаар һәм Уолш функцияләрендә серияләрнең үзлекләрен өйрәнде. A. A. Талалян әрмән фәнни мәктәбенең функцияләр теориясен оештыручы да була.
1956 елда ул "Крестьяннарның позициясе һәм 1918-1920 елларда Әрмәнстандагы крестьяннарның революцион гамәлләре" дигән темага кандидатлык диссертациясен, 1962 елда физика һәм математика фәннәре докторы дәрәҗәсе буенча "Кырымдагы әрмән колониясе тарихы" темасы белән докторлык диссертациясен яклады. 1965 елда аңа профессор исеме бирелә. 1965 елда ул Әрмәнстан ССР Милли Фәннәр академиясенең корреспондент әгъзасы, 1994 елда - Әрмәнстан Милли Фәннәр Академиясенең тулы әгъзасы итеп сайлана. A. A. Талалян ике йөздән артык фәнни хезмәт, шул исәптән монографияләр авторы.
# Висоле

һәм
Висоле — Словениянең Словенська Бистриця (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Висоле
## Географиясе

Мәйданы — 1,96 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 377 ± 1 метр һәм 462 метр биеклектә урнашкан.
# Сарчема

Сарчема — Россия территориясеннән ага торган елга. Архaнгил өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Пинега елгасының уң ярыннан 656 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.

# Сарчема
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны бүᴫгeында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Вага елгасы. Кече елга бассейны — Төньяк Двина, Вычегда һәм Кече Төньяк Двиналар кушылган урыннан түбәнрәк, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020300312103000035015
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103003501
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Дзелець (Карпатасты воеводалыгы)

Дзелець — Польшаның Карпатасты воеводалыгы Дембовец гминасында урнашкан авыл.

# Дзелець (Карпатасты воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Ланкоб

Ланкоб (фр. Lannecaube) — Франциядә урнашкан коммуна, Атлантик Пиренейлар департаментында урнашкан.
# Под Школоу (Горни Полице)

Под Школоу (чех. Pod Školou) — Чехиянең Либерец крае Горни Полице районында урнашкан авыл.

# Под Школоу (Горни Полице)
## Географиясе

Мәйданы — 0,08 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.

# Под Школоу (Горни Полице)
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Под Школоу (Горни Полице)
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Под Школоу (Горни Полице)
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 0 |
| 1880 | 0 |
| 1890 | 0 |
| 1900 | 0 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 0 |
| 1921 | 0 |
| 1930 | 0 |
| 1950 | 0 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 0 |
| 1970 | 0 |
| 1980 | 0 |
| 1991 | 0 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 0 |
| 2011 | 8 |
| 2021 | 19 |
# Карасыныр (Гүнейсыныр)

Карасыныр (төр. Karasınır) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Гүнейсыныр илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Кече Чуел

Кече Чуел — Россия территориясеннән ага торган елга. Чуашстан биләмәләрендә ага. Елганың тамагы КАС/ИДЕЛ/1939/55 урнашкан. Елга озынлыгы 129 км.

# Кече Чуел
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чуел елгасы, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Идел кушылдыктары куйылысу аралыгында, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400412112100000285
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100028
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буенча саны — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1
# Палуй

Палуй — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе , Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Луза елгасының сул ярыннан 61 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.

# Палуй
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Көньяк елгасы. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020100212103000013263
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103001326
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Каргы (Буҗак)

Каргы (төр. Kargı) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Бурдур иле Буҗак илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Мос (Бодензее)

Мос (алман. Moos) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.

# Мос (Бодензее)
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 14,38 км² (1975). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 393 метр биеклектә урнашкан.
# Цона Индузтрияле ди Стятико (Болонья)

Цона Индузтрияле ди Стятико — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.

# Цона Индузтрияле ди Стятико (Болонья)
## Географиясе

Цона Индузтрияле ди Стятико Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Цона Индузтрияле ди Стятико (Болонья)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Рьом-эс-Монтань

Рьом-эс-Монтань (фр. Riom-ès-Montagnes) — Франциянең Канталь департаментында урнашкан коммуна.