# Иод

Te◄Ио́д / Iodum (I)►Xe :
| Атом номеры | 53 |
| Матдәнең тышкы күренеше | |
| Атомның үзлекләре ||
| Атом массасы (моляр масса) | 126,90447 а. м. б. (г/моль) |
| Атом радиусы | 0,136 пм |
| Ионлаштыру энергиясе (беренче электрон) | 1 008,3 (10,45) кДж/моль (эВ) |
| Электрон конфигурациясе | [Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p⁵ |
| Химик үзлекләре ||
| Ковалент радиусы | 133 пм |
| Ион радиусы | (+7e) 50 (-1e) 220 пм |
| Электр тискәрелеге (Полинг буенча) | 2,66 |
| Электрод потенциалы | 0 |
| Оксидлашу дәрәҗәсе | 7, 5, 3, 1, -1 |
| Матдәнең термодинамик үзлекләре ||
| Тыгызлык | 4,93 г/см³ |
| Моляр җылы сыешлыгы | 54,440,45) Дж/(K·моль) |
| Җылы үткәрүчелек | 386,7 Вт/(м·K) |
| Эрү температурасы | 15,52 (I—I) K |
| Эрү җылылыгы | 457,5 кДж/моль |
| Кайнау температурасы | 41,95 (I—I) K |
| Парга әйләнү җылылыгы | 25,7 кДж/моль |
| Моляр күләм | орторомбик см³/моль |
| Матдәнең кристаллик рәшәткәсе ||
| Рәшәткә төзелеше | 7,720 |
| Рәшәткә параметрлары | n/a Å |
| Дебай температурасы | n/a K |
* I
* 126,90447 |
* 5s²5p⁵ |
* Иод |
Иод ( лат. Iodium), I – Менделеевның периодик таблицасының VII төркемендә, 53нче санында урнашкан химик элемент. Аның атом массасы 126,9045. Иод – кара-соры төстәге каты матдә, тоз тудыргычларга карый. "Иод" исеме грек телендәге iodes, ioeides – шәмәхә сүзеннән алынган.

# Иод
## Тарихи белешмә

Иодны 1811нче елда француз химигы Б.Куртуа ача. Ул, диңгез суүсемнәре көленең концентрацияле күкерт әчелегесе белән канашмасын җылытып, соңыннан карасу ялтыравык пластинага конденсацияләнүче, шәмәхә төстәге парның бүленгәнен күзәтә. 1813-1814нче елларда француз химигы Ж.Л.Гей-Люссак һәм инглиз химигы Г.Дэви иодның элемент икәнен исбатлыйлар.

# Иод
## Табигатьтә таралышы

Иод җир кабыгы массасының 4×10⁻⁵%н алып тора. Иод диңгез организмгарында туплана. Диңгез суының 1 литрында 5×10⁻⁵ грамм иод бар. Иод парга әйләнгә диңгез суы белән континентларга үтеп керә. Нефть табылган районнарда иодлы-бромлы сулар очрый, бу суның 1 литрында 100 мг га кадәр иод булырга мөмкин.

# Иод
## Физик һәм химик үзлекләре

Иод тыгызлыгы 4,94 г/см³; эрү температурасы 113,5 °С; кайнау температурасы 184,35 °С. Иод суда начар (0,33 г/л, 25 С та), ә органик эреткечләрдә (спирт, бензол), иодидларның сулы эремәләрендә яхшы эри. Иодның тышкы атом каонфигурациясе 5s²5p⁵.
Иод металлар белән бик актив тәэсирләшә, иодидлар барлыкка килә. Иод су тудыргыч белән җылыткагнда гына тәэсирләшә, ләкин тулысынча түгел. Күмер тудыргыч, әче тудыргыч, азот белән турытын тәэсирләшми. Иод – хлорга һәм бромга караганда көчсезрәк оксидлаштыручы.

# Иод
## Кулланылышы

Иодны һәм аның кушылмаларын башлыча медицинада һәм аналитик химиядә, шулай ук органик синтезда һәм фотографиядә кулланалар. Сәнәгатьтә иодны аз кулланалар. Иодидларны термик таркатып, үтә чиста металлар табалар.
| H | | | | | | | | | | | | | | | | | He |
| Li | Be | | | | | | | | | | | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg | | | | | | | | | | | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | * | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | ** | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
| Uue | Ubn | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | * | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | |
| | ** | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | |