# Чуаш милли хәрәкәте

Чуаш милли хәрәкәте (чуаш. Чаваш наци юхăмĕ) — чуаш халкының милли эмансипация һәм тигез хокук өчен хәрәкәте.
Чуаш милли хәрәкәтенең стихияле элементлары 16 нчы гасырдан башлап төрле социаль чыгышларда чагылыш тапкан. Салымнардан качу һәм гаепләрдән качу, җирле локаль әһәмияттәге Кораллы акцияләр, кеше хакимиятенә бирү, дәүләт тарафыннан аз контрольдә тотыла торган регионнарга карау, хөкүмәткә каршы масштаблы чыгышларда катнашу, массакүләм христианлаштыруның (Томеев О., С. Т. Разин җитәкчелегендәге крестьян восстаниесе, Е. И. Пугачев җитәкчелегендәге крестьян восстаниесе, подполковник А. И. Свечин комиссиясе, чуаш һәм Мари крестьяннары восстаниесе (1842)) нык каршылык күрсәтүе этносның протест потенциалына дәлил булып тора.

# Чуаш милли хәрәкәте
## Чуаш халкының берләшүе

Александр II реформалары һәм алар белән бәйле социаль-икътисади, сәяси һәм рухи үзгәрешләр Идел буе халыклары тарихында яңа чорны ачты. Чуаш этносын милли яктан туплауда гражданлык хокукларын һәм хокук кырын, шулай ук белем бирү киңлеген киңәйтү белән бәйле иҗтимагый-сәяси тормышны либеральләштерү мөһим фактор булып тора. Мәктәп эшен, мәдәниятне үстерүдә чуаш халкы арасында Н.И. Ильминский, Н.И. Золотницкий, И. Я.Яковлев, И. Н. Ульянов, Сембер чуаш мәктәбе зур роль уйный. 19 гасырның икенче яртысындагы социаль-икътисади үсеш һәм үзгәрешләр иҗтимагый аңда да чагылыш тапкан, оештырылган ЧМХ барлыкка килү өчен, аның лозунгларын, сәяси мәнфәгатьләрен һәм таләпләрен формалаштыру өчен идея нигезе әзерләгәннәр.

# Чуаш милли хәрәкәте
## Этносны берләштерү

19 һәм 20 гасырлар чигендә чуашларның этнонациягә берләшүе була. Аның төп билгеләре: бердәм әдәби тел дәрәҗәсенә кадәр үскән чуаш теле, профессиональ Мәдәният, милли интеллигенция барлыкка килү. Чуаш милләтенең телләр һәм мәдәни бергәлеге халыкның төп массасының гомуми территориясендә тупланып яшәве белән ныгытыла. Чуаш милләтенең телләр һәм мәдәни бергәлеге халыкның төп массасының гомуми территориясендә тупланып яшәве белән ныгытыла (Казан һәм Сембер губерналарының чиктәш 7 өязе), анда чуашларның 78% яшәгән. Этноконсолидация процесслары һәм чуашларда үзаң үсеше базасында 20 йөз башында оештырылган ЧМХ яралыклары күзгә ташлана. 20 нче гасырның 1 нче унъеллыгында чуашларның милли хәрәкәте милли мәгърифәтчеләр, халыкның телен, тарихын һәм мәдәниятен өйрәнү белән шөгыльләнүче патриотик рухлы мәгариф һәм мәдәният эшлеклеләре барлыкка килү белән характерлана торган 1 нче фазадан күчә, милли-патриотик агитациянең 2 нче фазасына күчә. Чуаш милли хәрәкәтенең 3 нче фазасы ачык сәяси лозунглар һәм 1917 елда булган этник эмансипация максатларында оештырылган милли оешмалар челтәре белән массакүләм хәрәкәтне рәсмиләштерү белән тәмамланды.

# Чуаш милли хәрәкәте
## Беренче рус революциясе

Идел буе халыкларының милли хәрәкәте 1905-07 беренче рус революциясе белән тизләтелә, анда социаль-сәяси, икътисади һәм милли каршылыклар һәм низаглар бер-берсенә кушыла. Милли күтәрелеш идеяләрен, барыннан да элек, укытучылар, руханилар һәм юристлар тәкъдим иткән чуаш зыялылары алып барды. Аларның күбесе чуаш Сембер укытучылар мәктәбендә тәрбияләнүчеләр булса да, и.я. Яковлев куйган максатларыннан һәм бурычларыннан канәгать түгел иде инде. Чуаш интеллигенциясе вәкилләренең күпчелеге Идел буенда барлык революцион хәрәкәтләрдән Чуаш халкына аеруча көчле йогынты ясаган эсерлар партиясе идеяләрен уртаклаша. Аның даирәсендә чуаш милли хәрәкәтенең идеологиясе һәм лидерлары формалашты. Чуаш эсерасы милли-мәдәни автономиягә таләп итә. «Хыпар» газетасы (1906 елның гыйнварыннан) басмасы милләтнең Авангард көчләрен берләштерергә, халыкның социаль һәм мәдәни яңарышы юлларын аңларга ярдәм итә. "Хыпар" ның чишмә башында милли. публицистика күрсәткәнчә, бу чуаш иҗтимагый фикерендә алга китеш турында сөйли, аның диапазоны мәгърифәтчелектән алып социаль-сәяси, Дәүләт-хокукый карашларга кадәр киңәйде. Газета Дәүләт Думасына сайлауларда үз ролен уйнады. Чуашстан парламентарийлары (Я. А. Абрамов, Н. П. Ефремов, Д. А. Кушников, К. В. Лаврский, И. И. Соколов, З. М. Таланцев, А. Ф. Фёдоров), партиянең нинди булуына карамастан, белем бирүне үстерү, милли тигез хокукны яклау өчен үз депутат эшчәнлегендә чыгыш ясадылар.
Революция елларында 1905-07 елларда Чуаш крестьяннары хәрәкәте җәелдерелә, анда аграр мәсьәлә белән бергә иҗтимагый-сәяси һәм милли таләпләр – гражданлык тигез хокуклылыгы һәм Ирек, телләрнең тигез хокуклылыгы, мәктәптә туган телдә белем алу, җирле халык тарафыннан судьялар сайлау, суд эшләрендә чуаш телен куллану, халыкның милли составын исәпкә алып, җирле идарә булдыру һ. б. тәкъдим ителә. 1905-07 елларда чуаш иҗтимагый тормышы аренасына яшьләр һәм сәяси радикаллар аша яңа көчләр чыга, алар төрле яклап мәгърифәт һәм мәдәният нигезендә милли берләшмә концепциясен сәяси үзаң, Чуаш халкын социаль азат итү өчен класслы көрәш үсешенә басым ясый. 1905-07 елларда чуаш иҗтимагый тормышы аренасына яшьләр һәм сәяси радикаллар аша яңа көчләр чыга, алар төрле яклап мәгърифәт һәм мәдәният нигезендә милли берләшмә концепциясен сәяси үзаң, Чуаш халкын социаль азат итү өчен класслы көрәш үсешенә басым ясый (И. Н. Юркин, Г. А. Кореньков).

# Чуаш милли хәрәкәте
## 1917 елның февраль революциясе

1917 елгы Февраль революциясеннән соң оештырылган Чуаш милли хәрәкәте башта Идел-Кама төбәге халыкларының гомуми оешма формасын эшләгән территориаль органнары-җәмгыять (аннары Идел буе вак халыклары берлеге) һәм Идел буеның кече халыклары съездлары кысаларында бара. Беренче чуаш милли берләшмәләре 1917 елның язында барлыкка килә. 27 мартта Г. И. Комиссаров рәислегендә Уфаның чуаш милли җәмгыяте оештырыла, җәйгә чуаш милли оешмалары челтәре оештырыла, ул губерна гына түгел, өяз һәм авыл оешмаларын да үз эченә ала. Милли күтәрелеш чиркәү тормышында үзгәрде. Кайбер руханилар чуаш милли хәрәкәтенең актив эшлеклеләре (П. П. Шленкин, Д. Ф. Филимонов, Т. А. Земляницкий, Г. Т. Тихонов, А. С. Иванов, К. П. Прокопьев һ. б.). Төп таләпләр итеп Чуаш мәхәлләләренә дин әһелләрен билгеләү, чиркәүгә туган телне гыйбадәткә кертү, чуаш архиереясы вазыйфасын гамәлгә кую тәкъдим ителә.
1917 елның 1 маенда яңадан торгызылган «Хыпар» газетасы этносның иҗтимагый-сәяси һәм милли омтылышлары үрнәгенә әверелә, барлык чуашларны бердәмлеккә чакыра.
Февральдән соңгы чорның аермалы үзенчәлеге-гамәлдәге демократик демократлаштыру һәм милли төбәктә этник эчтәлек белән котылгысыз рәвештә тулыландырылган яңа сәяси институтларның барлыкка килүе. Тарихта беренче тапкыр Цивильск, Чебоксар һәм ядрә земство идарәләре рәисләре итеп чуашлар сайлана.
Чуашларның массакүләм катнашуының альтернатив формалары барлыкка килде. халыкның иҗтимагый-сәяси тормышында-депутатлар, крестьяннар советлары. милли специфика өязнең крестьян съездлары эшчәнлегендә ачык чагылды, аларда Россия халыкларының милли үзбилгеләнеше һәм административ-территориаль корылышы турында фикер алышынды. Чуашларның хәрби берләшмәләре (Чуаш хәрби комитетлары һәм якташлар берләшмәләре) милли юнәлешле булып тора, алар арасында сәяси партияләрнең яңа генерациясе барлыкка килә. лидерлары (А.Д. Краснов, Д. П. Петров, Г. Т. Титов һ. б.). ЧМХ 1917 елның февраленнән соң башка иҗтимагый берләшмәләр дә, мәсәлән, укытучылар берлеге, Чуаш укучы яшьләре һ. б. кебек иҗтимагый берләшмәләр дә үз алдына милли-сәяси максатлар куймыйлар, әмма чуаш җәмгыятенең иҗтимагый һәм гражданлык инициативасын үстерү өчен социаль киңлек формалаштыралар.
Февраль 1917 кискен стимуллаштыра күппартиялелек, выдвинув беренче планы либераль һәм социалистик партия, алар үз программаларында котылгысыз булырга тиеш иде төгәл артикулировать өрәк һәм ысуллары, милли проблемаларны хәл итү. Чуаш краенда гамәлдә булган сәяси партияләр Россия дәүләте кысаларында автономия таләбен тәкъдим иткән, ул демократик яисә Федератив дип үзгәртелгән. 1917 елның җәендә, партиянең программа максатлары буларак, эсерлар лидерлары, тиешле социаль-сәяси шартлар, чуашлар өчен милли-мәдәни мохтәрият барлыкка килгән вакытта, демократик республика лозунгларын, хакимиятнең сайлау органнарындагы милли вәкиллекнең пропорциональ-милли вәкиллеген Федератив дәүләткә әверелдерү перспективасы белән тәкъдим итәләр.
ЧМХ милли күтәрелеш стратегиясе һәм идеологик платформа 1917 елның июнендә Сембердәге гомумваш милли форумында кабул ителә (Үзәк чуаш милли оешмасын – Чуаш милли җәмгыяте (ЧМЖ) сайлап алган.

# Чуаш милли хәрәкәте
## Октябрь революциясеннән соң

1917 елның октябрендә вакытлы хөкүмәтне өзү һәм хакимиятнең большевиклардан һәм сул эсерлардан кулына күчүе илдә сәяси көчләрнең яңа конфигурациясен булдыралар. Совет хөкүмәте үз декретларында Россия халыкларының мөстәкыйль дәүләт төзелгәнче ирекле үзбилгеләнеш хокукын игълан итте. 1917 елда конвtта татар һәм башкортларның милли лидерлары тарафыннан Урта Идел һәм Урал буе өлкә автономиясенең (Идел-Урал штаты, Урал-Идел штаты, Урта Идел һәм Көньяк Урал штаты, Идел-Кама штаты, Идел-Урал совет республикасы яки Татар-Башкорт Совет Республикасы) планы тәкъдим ителә. Аны булдыру турындагы дискуссияләрдә Чуаш вәкилләренең төп таләпләре булып, аңа кергән барлык халыкларның тигез хокуклылыгын һәм суверенлыгын тәэмин итү һәм милли-мәдәни автономияне тәкъдим итү торды; булдырыла торган штат Россиянең аерылгысыз өлеше, ә эчке административ төзелеше буенча – «төбәк (өлкә) Федератив милләт Республикасы»буларак каралды. Татар-Башкорт Совет Республикасы турындагы бәхәсләрдә соңгы позиция Гомуммушваш эшче-крестьяннар съездында (1918 елның июне) чагыла, ул аңа Чуаш халкын кертүгә каршы чыга.
1918 елның февраль – март айларында чуаш милли хәрәкәтендә таркала, сул көчләр блогы була, анда сулдан социалистлар-революционерлар, милләтче чуаш социалистлары партиясе һәм партиясез хәрби хезмәткәрләр, Совет хакимияте платформасын таныган укытучылар һәм укучылар керә. Сул блокта катнашучылар уң эсерлардан «Хыпар» газетасы редакциясенең милкен алалар һәм «Канаш»яңа басма органын бастыруга керешәләр. 5 мартта Чуаш сул Социалистик комитеты оеша, аның инициативасы буенча Казан губернасы Советы каршындагы чуаш эшләре буенча Комиссариат ачыла. Чуаш милли хәрәкәте лидерлары арасында 1918 елның җәендә таралалар, анда милли эшлеклеләрнең зур төркеме, ЧМХ актив әгъзалары, Оештыру җыелышының делегатлар-чуашлары (Г. Ф.Алюнов, С. Н. Николаев, Д. П. Петров, Г. Т. Титов, И. В. Васильев) советларга каршы лагерьга күчәләр. Әмма хәрәкәт совет-партия оешмалары рәвешендә оештыру эшләрен дәвам иткән. 1918-19 елларда Казан, Сембер, Самара һәм Саратов губерналарында советларның башкарма комитетларының губерна бүлекләрендә чуаш бүлекләре барлыкка килә, РКП(б) губерна комитетлары каршында тиешле секцияләр оештырыла; чуаш бүлекләре (секцияләре) Кызыл Армия штабларының һәм реввоенсоветларының сәяси бүлекләре каршында эшли. Централ. совет учреждениесе булып Эльмень авылы җитәкчелегендәге РСФСР халык комиссариаты каршындагы Чуаш бүлеге сайланды.

# Чуаш милли хәрәкәте
## Чуаш АҖ - Чуаш АССР

1918 нче елның 2 нче яртысыннан башлап Чуаш милли хәрәкәте лидерлары чуашларның административ-территориаль берәмлеген булдыру идеясенә тартыла башлый. Чуаш хезмәт коммунасының мәгариф проекты документаль рәвештә теркәлгән. Чуашлар өчен аерым милли-территориаль берәмлек оештыру идеясе Чуаш автономияле өлкәсен төзүдә, аннан соң аны Чуаш АССРына үзгәртеп коруда чынга ашкан. ЧМХ милли үсеш проблемаларына бары тик үз автономиясенә яшәгән чуаш халкының гына нык йогынты ясый. 1920 елларда Чуаш диаспорасына ярдәм итүгә һәм аны үстерүгә җитди игътибар бирелә. Милли мәсьәләләрне кую һәм фикер алышу. үсеш, кагыйдә буларак, бөтен халыкның автономия халкы гына түгел, ә тулаем алганда булуын күз алдында тотуы белән характерлана. Бу хакта ул чорда күп санлы Бөтенчуаш, гомумуваш, бөтенроссия чуаш конференцияләре, съездлар, җыелышлар исемнәре дә сөйли. Милли укулар челтәре бар. Татарстан, Башкортстан, Сембер, Самара һ.б. губернияләрдә. Самара һәм Казанда чуаш газеталары чыгарыла. СССРның барлык районнарында яшәүчеләр өчен Мәскәүдә «Ĕçлекенсен сасси»газетасы чуаш телендә чыгарылган. Башкортстанда, Сембер губернасында, Татарстан АССР, Саратов губернасында, Казакъстанда һәм Себердә чуаш милли административ-территориаль берәмлекләре оештырыла. 1920 елларда үзәк партия һәм совет органнары һәм учреждениеләре каршындагы чуаш вәкиллекләре челтәре эшли.
Нэптан баш тарту, тоталитар типтагы җәмгыять формалаштыру милли мөнәсәбәтләр өлкәсендә демократик процесслар белән бергә алып барыла: 1930 нчы еллардан биредә өстенлек итүче унификация тенденциясе була. Милли милләтчелек һәм интернациональлеккә каршы тору кебек аңлашыла башлады. Мәскәүдә чуаш вәкиллекләре челтәре бетерелде, чуашларга үзәк газета чыгару туктатылды. Коммунар телендә. «Национализм» га каршы көрәш флагы астында барлык этнотерриториянең мәнфәгатьләрен исәпкә алу тәҗрибәсен онытуга бирелде. бер төркем чуашлар, рәсми документлардан республикадан читтә компактлы яшәүче чуашлар турында искәртү юкка чыккан; сәясәтнең чуаш телен тамырдан үзгәртү һәм тормышка ашыру процесслары туктатылган. 1960 еллар уртасында милли аермаларны юкка чыгару, милләтләрнең бер «совет халкына " кушылу теориясе игълан ителә.

# Чуаш милли хәрәкәте
## Үзгәртеп кору

Милли мөнәсәбәтләр өлкәсендәге хәл үзгәртеп кору елларында кискен үзгәрә башлады. 1980 нче еллар ахырыннан яңадан Чуаш милли хәрәкәте торгызыла. Аның оештыру эшләренең берсе ВЛКСМның Чуаш Өлкә Комитеты каршындагы иҗади яшьләргә ярдәм итү координацион үзәге (КЦТМ) була, аны булдыру турында карар 1987 елның апрелендә кабул ителә. КЦТМ составына Яшь әдәбиятчылар, рәссамнар, актерлар, гуманитар галимнәр, студентлар яшьләре керде. КЦТМ чаралары Шигъри сүзнең перспективалары, 20 гасыр башында сәнгать-шигъри Авангард традицияләре, туган телнең һәм киләчәк милли мәдәниятләрнең статусы, милләтнең ирекле сәяси, икътисадый һәм мәдәни үсешенә хокукы турында кискен дискуссияләр тудырды.
1988 елның язында ЧНИИ ЯЛИЭ һәм ЧДУ фәнни хезмәткәрләре Төркеме и.я. Яковлев җәмгыятен төзү инициативасы белән чыгыш ясый, халык буларак Җәмгыятьнең программасы һәм уставы эшләнә. иҗтимагый-сәяси хәрәкәт. Максат һәм бурычлар арасында җәмгыятьнең рухи һәм милли яңарышы, милли-мәдәни берләшүе игълан ителде. аларның яшәү урыннарына бәйсез рәвештә, Чуашстан АССРның икътисад, сәясәт һәм мәдәният өлкәсендәге суверенлыгы, халыкны саклау һәм үстерү. И. Я. Яковлев мирасын өйрәнү һәм популярлаштыру, чуаш теленә дәүләт статусы бирү һ. б. Республика массакүләм мәгълүмат чараларында дискуссияләр уза, 1988 елның 30 ноябрендә И. Я. Яковлевның программ максатлары һәм бурычлары турында фикер алышу белән киң җыелыш була. Инициативаны чуашлар ягыннан каршы алдылар. КПСС Өлкә Комитеты, һәм 1989 елның апреленә билгеләнгән оештыру съезды тыела.

# Чуаш милли хәрәкәте
## ЧПКЦ/ЧНК/НКП/НКА

1989 елның декабрендә Чуаш иҗтимагый-мәдәни үзәгенең (ЧОКЦ) гамәлгә кую съезды үткәрелә, аның рәисе итеп М. Н.Юхма сайлана. Февраль-март айларында Чуаш АССРның Министрлар Советы ЧОКЦ Уставын һәм платформасын раслады. 1991 елның мартында чуаш милли яңарышы партиясенең (чăваш аталану партия#, чэп) гамәлгә кую Съезды уза, аның программасында Чуашстанның икътисади һәм сәяси суверенитетына ирешү бурычы тора. 1992 елның 9 октябрендә Чуаш милли конгрессының (ЧНК) гамәлгә кую Съезды була. ЧМХ рәисе итеп А.П. Хузангай сайлана.
1980 нче еллар азагыннан башлап чуашларның милли-мәдәни берләшмәсе (коммерциячел булмаган оешмалар) төрле өлкәләрдә барлыкка килә. Россия төбәкләрендә, барыннан да элек, Урал-Идел буенда (Башкортстан Республикасы һәм Татарстан Республикасы, Ульяновск һәм Самара өлкәләрендә), анда Чуашстан территориясеннән читтә чуаш халкының иң зур массасы чагыштырмача күпләп яши. Коммерцияле булмаган оешмаларның төрле формалары Мәскәү һәм Санкт-Петербургта, БДБ илләрендә (Казахстан, Молдова, Украина) һәм Балтиядә (Латвия, Эстония) оештырыла. «Милли-мәдәни автономия турында» Россия Федерациясе Законы кабул ителгәннән соң (1996) чуаш милли-мәдәни автономияләре оеша башлый.). 2011 елда Россиядә. Фед. чуашларның 85 коммерциячел булмаган оешмасы исәпләнә, шул исәптән 25 милли-мәдәни автоном оешмасы. 2001 елда чуашларның федераль милли-мәдәни автономиясе экстерриториаль иҗтимагый-дәүләт белемнәре буларак расланды.
Чуаш милли-мәдәни мохтариятләренең күпчелеге мәдәни – мәгърифәтчелек эшчәнлеге белән шөгыльләнә-фольклор коллективлары булдыру, традицион Чуаш бәйрәмнәрен үткәрү, җирле республика һәм өлкә газеталары, туган якны өйрәнү һәм тарихи-этномәдәни эчтәлекле китаплар нәшер итү, милли мәгарифкә ярдәм итү (туган телне һәм әдәбиятны өйрәнү), Чуаш радио - телевидение программаларын җирле дәрәҗәдә оештыру.