yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Күк йөзе

Күк йөзе (фәләк) — күктәге җисемнәр проекциясе белән һәртөрле радиуслы күзаллау сферасы. Төрле астрометрия мәсьәләләре чишелеше өчен хезмәт итә. Сфераның үзәге күзәтүченең күзе булып тора. Җир өстендәге күзәтүче өчен күк йөзенең әйләнүе күктә яктырткычларның бер тәүлеклек хәрәкәте күчереп ясый.

# Күк йөзе
## Тарих

Күк йөзе (күк сферасы) турында күзаллауы борын заманда хасил булды. Аның нигездә күк гөмбәзе булуы күрү үзләштерүе иде. Күктәге йолдызлар гаять зур ераклыкта урнашу сәбәпле кеше күзе аларга ераклыкларны чамалап алмый. Шуңа күрә алар бер ераклыкта булу күренәләр. Борынгы халыклар бу күренешне чынбарлыкта булган күп йолдызлы сфера белән бәйләнгәннәр. Гыйльми белемнәр үсеше белән мондый караш юкка чыккан. Әмма борынгы заманнарда нигезләнгән күк йөзе геометриясе үзенең үсеше һәм камилләштерүе нәтиҗәсендә хәзерге күренешне алды һәм астрометриядә куллана.
# Кането (Салерно)

Кането — Италиянең Кампания төбәге Постильоне өязендә урнашкан торак пункт.

# Кането (Салерно)
## Географиясе

Кането Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.

# Кането (Салерно)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Аурольцмюнстер

Аурольцмюнстер — Австриянең Югары Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. Рид-Инн округы составына керә.

# Аурольцмюнстер
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 407 метр биеклектә урнашкан. Зенфтенбах, Санкт-Мартин-им-Иннкрайс, Утценайх, Андриксфурт, Тумельтсхам, Рид-им-Иннкрайс, Мернбах һәм Айтцинг коммуналары белән чиктәш.
# Уитли (округ, Кентукки)

Уитли — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Уильямсберг шәһәре.

# Уитли (округ, Кентукки)
## Тарихы

Округ рәсми рәвештә 1818 елда оештырыла.

# Уитли (округ, Кентукки)
## Территориясе

Округ мәйданы 1140 км² тәшкил итә.
# Макс Делбрүк

Макс Делбрүк (4 сентябрь 1906(1906-09-04), Берлин, Алман рейхы — 9 март 1981(1981-03-09) (74 яшь), Пәседине, Лос-Әнҗелес, Калифорния, Америка Кушма Штатлары) — генетик, университет профессоры, физик, бияфизик, астрофизик, молекуляр биолог (Германия, Америка Кушма Штатлары). Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1969).
# Милошавичы

Милошавичы (белар. Мілошавічы) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Слонимский районында урнашкан авыл.

# Милошавичы
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
# (17806) Adolfborn

(17806) Adolfborn — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (17806) Adolfborn
## Тарихы

1998 елның 31 мартында П. Правец тарафыннан Ондржеёв обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 FO73» саналган.
# Обора (Докси)

Обора (чех. Obora) — Чехиянең Либерец крае Докси районында урнашкан авыл.

# Обора (Докси)
## Географиясе

Мәйданы — 4,049 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 278 метр биеклектә урнашкан.

# Обора (Докси)
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Обора (Докси)
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Обора (Докси)
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 381 |
| 1880 | 352 |
| 1890 | 299 |
| 1900 | 262 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 270 |
| 1921 | 248 |
| 1930 | 276 |
| 1950 | 218 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 232 |
| 1970 | 231 |
| 1980 | 189 |
| 1991 | 170 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 178 |
| 2011 | 159 |
| 2021 | 219 |
# Пасадена-Гиллс (Миссури)

Пасадена-Гиллс — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан шәһәр.

# Пасадена-Гиллс (Миссури)
## Тарихы

Пасадена-Гиллс шәһәре елда нигезләнгән.

# Пасадена-Гиллс (Миссури)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 0,543497 км², 0,55692 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 198 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# КөнбатышРассоха (Сетра кушылдыгы)

КөнбатышРассоха — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Сетра елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 17 км.

# КөнбатышРассоха (Сетра кушылдыгы)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020300112103000025902
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103002590
* Бассейн коды — 03.02.03.001
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Пельпор

Пельпор (фр. Pelleport) — Франциянең Югары Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
# Наилә Вазыйхова

Наилә Вазыйхова (14 февраль 1945(1945-02-14) (79 яшь), Җаек, Казакъ Cовет Социалистик Республикаcы, СССР — , ) — журналист, ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1994). 1966-1967, 1974-1978 елларда Казанның күптиражлы гәҗитләрендә эшләгән. 1978-?? елларда «Татарстан» ДТРКсында: мөхбир, мөхәррир, иҗтимагый-сәяси програмнарның әйдәп баручы комментаторы, иҗтимагый-сәяси програмнар бүлеге директоры (1998-?).
# Геррон-Айленд (Вашингтон)

Геррон-Айленд — Америка Кушма Штатларының Вашингтон штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Геррон-Айленд (Вашингтон)
## Географиясе

Геррон-Айленд халык санын алу урыны мәйданы — . Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# Халлачлар (Һавран)

Халлачлар (төр. Hallaçlar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Һавран илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Mordoviä

Mordoviä Cömhüriäte (moqşa tele häm erzä telendä Мордовия Республикась; rus. Республика Мордовия) - Rusiä Federatsiäse subyektı.
Respublika başqalası - Saransk şähäre.

# Mordoviä
## Tarix

1928 yılnıñ 16 iyülendä - Mordva ölkäse;
1930 yılnıñ 10 ğinwar - Mordva avtonom ölkäse;
1934 yılnıñ 20 dekäberendä - Mordva Avtonomiäle Sovet Sotsialistik Cömhüriäte;
1991 yıldan — Mordva Sovet Sotsialistik Cömhüriäte;
1993 yıldan — Mordoviä Cömhüriäte.

# Mordoviä
## Xalıq

Respublikanın töp xalqı - ruslar (60%). Mordvalar - 32% çaması. Tatarlar - 5%-tan artıq. Qalğan xalıqlarga 2% qala.

# Mordoviä
## Xalıq
### Toraq punktlar

| şähär | Rusça | Xalıq sanı |
| Saransk* | Саранск | 297 425 |
| Ruzayevka* | Рузаевка | 47 259 |
| Kovılkino* | Ковылкино | 21 307 |
| Komsomolskiy | Комсомольский | 13 513 |
| Zubova Poläna | Зубова Поляна | 10 310 |
| Krasnoslobodsk | Краснослободск | 10 151 |

# Mordoviä
## Admninistrativ-terrirorial büleneşe

* Ardatov rayonı
* Atu̦ryevo rayonı
* Ätäş rayonı
* Olı Berezniki rayonı
* Olı Ignatovo rayonı
* Dubönki rayonı
* Yelniki rayonı
* Zubova Poläna rayonı
* İnsar rayonı
* İc̦alki rayonı
* Kadoşkino rayonı
* Kovılkino rayonı
* Koc̦kurovo rayonı
* Krasnoslobodsk rayonı
* Lämber rayonı
* Ruzayevka rayonı
* Romodanovo rayonı
* Olı Şaygovo rayonı
* Temnikov rayonı
* Tenguşevo rayonı
* Torbeyevo rayonı
* Çamzinka rayonı
# Белавежски

Белавежски (белар. Белавежскі) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Камянецкий районында урнашкан авыл.

# Белавежски
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
# Сент-Сесиль (Эндр)

Сент-Сесиль (фр. фр. Sainte-Cécile һәм фр. Renon-Libre) — Франциянең Эндр департаментында урнашкан коммуна.
# Ле-Лаванду

Лорг (фр. Lorgues) — Франциянең Вар департаментына караган коммуна.

# Ле-Лаванду
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 64,37 км².
# KDM4A

KDM4A (ингл. Lysine demethylase 4A) — кешенең 1-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Мантелло

Мантелло — Италиянең Ломбардия төбәгендә урнашкан коммуна. Сондрио провинциясе составына керә.

# Мантелло
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 211 метр биеклектә урнашкан. Андало-Валтеллино, Чино, Козьо-Вальтеллино, Дубино, Роголо һәм Черчино коммуналары белән чиктәш.
# (12029) 1997 AQ22

(12029) 1997 AQ22 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (12029) 1997 AQ22
## Тарихы

1997 елның 11 гыйнварында BAO SCAP проекты тарафыннан Синлун обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 AQ22» саналган.
# Газимҗан Шәрәфетдинов

Файдаланылган әдәбият. 1. «Байрак» газетасы. 2001 . 2. Буа ягым – тау ягым – Казан: Тат. кит. нәш., 2000. 3. Буинская энциклопедия: Казань., 2010. 4. Ватаным Татарстан. №200(26919).. Туган туфрак җылысы – Казан: Тат. кит. нәшр., 2002. 7. Шәрәфетдинов Г.С. Технология переработки, хранения и стандар-тизации продуктов җивотноводства. – Казан., 2002. 8. Шәрәфетдинов Г.С. Совершенствование холмогорского скота в Татарстане– Москва., 2001.
# Гдзень

Гдзень (белар. Гдзень) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Брагинский районында урнашкан авыл.

# Гдзень
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Албетоне

Албетоне — Италиянең Венеция төбәге Виченца өязендә урнашкан торак пункт.

# Албетоне
## Географиясе

Албетоне Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Албетоне
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.

# Албетоне
## Халкы

| Ел | Халык саны |
| 2017 | 2061 |
| 2018 | 2051 |
| 2023 | 1964 |
# Вацов

Вацов (чех. Vacov) — Чехиянең Көньяк Чехия крае Прахатице һәм Вимперк районында урнашкан авыл.

# Вацов
## Географиясе

Мәйданы — 35,202904 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 732 метр биеклектә урнашкан.

# Вацов
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Вацов
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Вацов
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 3453 |
| 1880 | 3746 |
| 1890 | 3920 |
| 1900 | 4097 |
| 1910 | 4258 |
| 1921 | 3784 |
| Ел | Халык саны |
| 1930 | 3324 |
| 1950 | 2364 |
| 1961 | 2275 |
| 1970 | 1934 |
| 1980 | 1673 |
| 1991 | 1445 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 1354 |
| 2014 | 1449 |
| 2016 | 1441 |
| 2017 | 1452 |
| 2018 | 1466 |
| 2019 | 1468 |
| Ел | Халык саны |
| 2020 | 1457 |
| 2021 | 1447 |
| 2021 | 1463 |
| 2022 | 1434 |
| 2023 | 1442 |
| 2024 | 1459 |
# Субашы (Хопа)

Субашы (төр. Subaşı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Артвин иле Хопа илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Турлаго (Маса-Карара)

Турлаго — Италиянең Тоскана төбәге Фивиццано өязендә урнашкан торак пункт.

# Турлаго (Маса-Карара)
## Географиясе

Турлаго Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Турлаго (Маса-Карара)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Рутковске

Рутковске — Польшаның Подлясье воеводалыгы Визна гминасында урнашкан авыл.

# Рутковске
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Ешка

Ешка — Россия территориясеннән ага торган елга. Ярославль өлкәсе, Кострома өлкәсе, Иваново өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга ? елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 7,3 км.

# Ешка
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны Рыбинск сусаклагычыннан түбәнгә таба Ука кушылганчы, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010300212110000011474
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110001147
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буенча саны — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Рамазан мәчете (Казан)

Рамазан мәчете — Казан мәчете.
Мәчет 1994 елда С. Айдаров проекты нигезендә төзелә. Ике катлы кирпеч мәчет. Ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен төрле намаз уку бүлмәләре каралган.
Гыйбадәтханә заманча мөселман традицияләрендә төзелгән. Аның манарасының тышкы бизәлеше 1805-1973 еллардагы Барудия мәчетенә охшаш.
# Елизаветовка (Унгени)

Елизаветовка (рум. һәм молдав. Elizavetovca ) — Молдова Республикасының Унгени районына караган авыл.
# Айдынлар (Сейһан)

Айдынлар (төр. Aydınlar) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Сейһан илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Фостер (округ, Төньяк Дакота)

Фостер — Америка Кушма Штатларының Төньяк Дакота штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Кэррингтон шәһәре.

# Фостер (округ, Төньяк Дакота)
## Тарихы

Округ рәсми рәвештә 1883 елда оештырыла.

# Фостер (округ, Төньяк Дакота)
## Халкы

2019 елда халык саны 3257 кеше тәшкил иткән.

# Фостер (округ, Төньяк Дакота)
## Территориясе

Округ мәйданы 1676 / 1645 км² тәшкил итә.
# Сөял үләне

Сөял үләне (лат. Lapsana L., 1753) — оешма чәчәклеләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
# Камйонка (Опольский повяты)

Камйонка — Польшаның Люблин воеводалыгы Ополе-Любельске гминаcында урнашкан авыл.

# Камйонка (Опольский повяты)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Уссо

Уссо — Италиянең Пьемонт төбәгендә урнашкан коммуна. Турин провинциясе составына керә.

# Уссо
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 1416 ± 1 метр биеклектә урнашкан. Кьомонте, Эксиллес, Фенестрелле, Гравере, Меана-ди-Суза һәм Праджелато коммуналары белән чиктәш.
# Мольничы

Мольничы (белар. Мольнічы) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Навагрудский районында урнашкан авыл.

# Мольничы
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
# Меленагзы (Акчакоҗа)

Меленагзы (төр. Melenağzı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Дүзҗе иле Акчакоҗа илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Хшипско-Велике

һәм
Хшипско-Велике — Польшаның Великопольское воеводалыгы Хшипско-Вельке гминасында урнашкан авыл.

# Хшипско-Велике
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Наришьянта

Наришьянта (Санскрит телендә: नरिष्यन्त), Һинд динендә Вайвасвата Мануның улы булган һәм Кшатрияларның Кояш расасына карый.
# Кече Карпия

Кече Карпия — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Карпия елгасының уң ярыннан 7 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.

# Кече Карпия
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010502512111200008970
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200897
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буенча саны — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2
# Дадестан-и Дениг

Дадестан-и Дениг (Dādestān ī Dēnīg, daːdestaːn iː deːniːɡ, "Дини Фикер Йөртүләр") яки ( Pursišn-Nāmag, puɾsiʃnaːmaɡ, "Сораулар Китабы") ул Фарсы иленең Фарс һәм Керман төбәкләренең Атәшпәрәст Фарсы җәмәгатенең баш каһине һәм Гусн-Җамның угылы һәм Задспрамның бертуганы Манушчиһр (Manūščihr) тарафыннан язылган 9-ынчы гасыр Урта Фарсы телендә эш. Эш керештән һәм Манушчиһр җаваплары белән туксан ике сораудан тора. Аның сораулары дини темалардан иҗтимагый, әхлакый, кануни, фәлсәфи, космологик темаларга кадәр. Эшнең стиле абстракт, тыгыз һәм Яңа Фарсы теле тарафыннан гаять зур йогынты ясалган.
# Lämbda-CDM modele

* Космология
* Өйрәнелә торган объектлар һәм җәрәяннәр
* Галәм
* Күзәтелә торган галәм
* Галәмнең эре масштаблы структурасы
* Реликт нурланыш
* Кара энергия
* Кара матдә
* Галәм тарихы
* Зур Шартлау хронологиясе
* Галәмнең яше
* Галактиктикаларның формалашуы
* Күзәтелә торган җәрәяннәр
* Космологик кызыл тайпылма
* Галәмнең киңәюе
* Һаббл кануны
* Нуклеосинтез
* Космологик модельләр
* Галәмнең инфляциясе
* Зур Шартлау
* Фридман Галәме
* Киңәймәүче аралык
* Лямбда-CDM моделе
* Халәт тигезләмәсе (космология)
* Чик тыгызлыгы
* Космологик мәсләк
* Кайнар галәм моделе
Lämbda-CDM modele yäki ΛCDM (qısqartma ingl. Lambda-Cold Dark Matter) - Ğälämneñ zamança kosmologik modele, anıñ buyınça yassı-fäzalı Ğäläm barion matdäse, qara energiä (ul Eynşteyn tigezlämäsendä Kosmologik daimi Λ belän taswirlana) häm salqın qara matdä (ingl. Cold Dark Matter) belän tutırılğan.
Bu model buyınça Ğälämneñ yäşe 13,75 ± 0,11 mlrd. yılğa tigez.
Şuşı modeldä Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse kosmologik masştabta döres bulıp sanala.
Bu model 1990 yıllarda buldırıla häm Ğälämneñ yassı buluın häm başlanğıç yarsular spektrın Ğälämneñ inflätsiäse yärdämendä añlata.

# Lämbda-CDM modele
## Taswir

Bügenge köngä raslanğan kosmologik mäsläk buyınça zur masştabta Ğäläm izotrop (barlıq yünäleşlärgä bertigez) häm beriş bula.
Lämbda-CDM modele - barion matdäse, qara matdä häm qara energiäne isäpkä aluçı Fridman modele, Ğälämneñ zamança kiñäyü modele.
Matematik apparat Fridman Ğäläme metrikasında nigezlänä: interval:
    $ds^{2}=dt^{2}-a^{2}(t)\left(dx^{2}+k{\frac {(xdx)^{2}}{1-kx^{2}}}\right)$,
biredä k:
* k=0 öç ülçämle yassılıq öçen
* k=1 öç ülçämle sfera öçen
* k=-1 öç ülçämle hipersfera öçen
x — öç ülçämle radius-vektor: $x={\begin{Bmatrix}x_{1},&x_{2},&x_{3}\end{Bmatrix}}$.
* Energiä tigezlämäse:
    $H^{2}=\left({\frac {\dot {a}}{a}}\right)^{2}={\frac {8\pi G}{3}}\rho -{\frac {kc^{2}}{a^{2}}}+{\frac {\Lambda c^{2}}{3}}.$
* Xäräkät tigezlämäse:
    ${\frac {\ddot {a}}{a}}=-{\frac {4\pi G}{3}}\left(\rho +{\frac {3P}{c^{2}}}\right)+{\frac {\Lambda c^{2}}{3}}$
* Özleksezlek tigezlämäse:
    ${\frac {d\rho }{dt}}=-3H\left(\rho +{\frac {P}{c^{2}}}\right)$
biredä Λ — Kosmologik daimi, ρ — Ğälämneñ urtaça tığızlığı, P — basım, с — yaqtılıq tizlege.
    $1=\Omega _{m}+\Omega _{k}+\Omega _{\Lambda }$,
biredä
    $\Omega _{m}={\frac {\rho }{\rho _{cr}}}$ - matdäneñ tığızlığı / çik tığızlığı
    $\Omega _{\Lambda }={\frac {8\pi G\Lambda c^{2}}{\rho _{cr}}}$ - qara energiäneñ tığızlığı / çik tığızlığı
    $\rho _{cr}={\frac {3H_{0}^{2}}{8\pi G}}$ - çik tığızlığı
    $\Omega _{k}=-{\frac {kc^{2}}{a^{2}H^{2}}},$ - fäzanıñ käkrelege öçen cawaplı äğza
    $\rho _{\mathrm {crit} }={\frac {3H_{0}^{2}}{8\pi G}}=1.878\;47(23)\times 10^{-26}\;h^{2}\;{\text{kg}}\;{\text{m}}^{-3},$ - çik tığızlığı
* Tulı mäqälä: Fridman Ğäläme

# Lämbda-CDM modele
## Tarix

1965 yılda relikt nurlanışnı tabu Zur Şartlaw häm Ğälämneñ inflätsiäse töp farazların rasladı. Şul waqıttan Ğäläm kiñäyä, ä anıñ irtä xaläte tığız häm qaynar bulğanı dip sanala.
# Виньяле (Җенова)

Виньяле — Италиянең Лигурия төбәге Сан-Коломбано-Чертеноли өязендә урнашкан торак пункт.

# Виньяле (Җенова)
## Географиясе

Виньяле Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Виньяле (Җенова)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Адамавичы (Маладзечанский районы)

Адамавичы (белар. Адамавічы) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Маладзечанский районында урнашкан авыл.

# Адамавичы (Маладзечанский районы)
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Старбак (Вашингтон)

Старбак — Америка Кушма Штатларының Вашингтон штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Старбак (Вашингтон)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 0,539452 км², 0,2 квадрат миль, 0,535442 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 192 метр һәм 630 Фут биеклектә урнашкан.
# Гровела I (Вербано-Кузио-Осола)

Гровела I — Италиянең Пьемонт төбәге Формацца өязендә урнашкан торак пункт.

# Гровела I (Вербано-Кузио-Осола)
## Географиясе

Гровела I Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Гровела I (Вербано-Кузио-Осола)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Сендовице (Свентокшиж воеводалыгы)

Сендовице — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы Михалув гминасында урнашкан авыл.

# Сендовице (Свентокшиж воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Чанаҗык (Кареси)

Чанаҗык (төр. Çanacık) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Кареси илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Хүрриет (Алтынорду)

Хүрриет (төр. Hürriyet) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Орду иле Алтынорду илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Окинава (префектура)

Окинава (яп. 沖縄県) — Япониянең Кюсю төбәгенә караган префектура.
Административ үзәге - Наха шәһәре.

# Окинава (префектура)
## Административ төзелеше

Хоккайдо префектурасы 5 өязгә, алар үз чиратында 41 муниципалитетка бүленгән.

# Окинава (префектура)
## Географиясе

Префектура Рюкю утравында урнашкан. Мәйданы 2 271,30 км² тәшкил итә.

# Окинава (префектура)
## Халкы

2019 елда префектурада 1 318 281 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы 1 км²-га 580 кеше тәшкил итә.
# Каракүл (Карталы районы)

Каракүл (рус. Каракуль) — Чиләбе өлкәсенең Карталы районы составына керүче авыл.

# Каракүл (Карталы районы)
## Климат

Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

# Каракүл (Карталы районы)
## Сәгать поясы

Каракүл (Карталы районы) Екатеринбург вакыты (Yekaterinburg Time Zone, YEKT) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +5:00 сәгать тәшкил итә. Мәскәү вакыты белән аермасы +2 сәгатьне тәшкил итә һәм Россиядә MSK+2 итеп күрсәтелә.

# Каракүл (Карталы районы)
## Халык

Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (83%), казахлар (8%).
# Фюрстенфельд

Фюрстенфельд — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна. Хартберг-Фюрстенфельд округы составына керә.

# Фюрстенфельд
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 276 метр биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
# GRHL3

GRHL3 (ингл. Grainyhead like transcription factor 3) — кешенең 1-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Ур муены

Ур муены (кырымтат. Or boynu, Ор бойну) — Кырымны кыйтга белән тоташтыручы муен, Азак һәм Кара диңгезләрне аерып тора. Кырымның иң төньяк өлеше.
Озынлыгы - 30 км, киңлеге 7 км-9,2 км.
Биредә көчле Ур өеме форты, Әрмәни базар шәһәр шурасы урнашкан.
Ур муенында Ватандашлар сугышында 1920 елда җимерелгән Ур Капка шәһәре урнашкан.
Ур муены аша Кырым өчен бик әһәмиятле авто юл, тимер юл, электр тапшыру линияләре, Төньяк-Кырым каналы урнаша.
# Штреклевець

Штреклевець — Словениянең Семич (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Штреклевець
## Географиясе

Мәйданы — 1,36 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 269,1 метр биеклектә урнашкан.
# Серкелвилл (Огайо)

Серкелвилл — Америка Кушма Штатларының Огайо штатында урнашкан шәһәр.

# Серкелвилл (Огайо)
## Тарихы

Серкелвилл шәһәре 1810 елда нигезләнгән.

# Серкелвилл (Огайо)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 17 510 000 квадрат метр, 17,522246 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 212 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Пикуи

Пикуи — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Параиба штатына карый.

# Пикуи
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 661,657 км².