# Галимҗан Шәрәф (берләштерү, 2)

Галимҗан Шәрәфнең биографиясе һәм тел өлкәсендәге эшчәнлеге.
Галимнең фәнни-тикшеренү эшчәнлеге күпкырлы. Ул-тел белеме, тарих, этнография, фольклор, язу тарихы, орфография һәм орфоэпия, терминология, география, татар һәм рус телләрен укыту методикасы мәсьәләләренә багышланган күп кенә хезмәтләр авторы. Ләкин фәндә ул тел галиме буларак билгеле. “Татар һәм рус авазларының чагыштырма полятаграммалары”, “ Татар сузык авазларының сонор авазлыгы” һәм башка хезмәтләре Г.Шәрәфнең исемен дөньякүләм танылган мәшһүр галимнәр белән бер рәткә куя. Бу хезмәтләрендә автор татар теле авазларын, беренче буларак, эксперименталь юл белән тикшереп, гаять тирән фәнни нәтиҗәләр ясый. 1929 елда француз академигы, атаклы тел галиме А.Мейе тәкъдиме белән Г.Шәрәф халыкара эксперименталь фонетика җәмгыятенең действительный члены итеп сайлана.
“Татар һәм рус авазларының полятограммалары” дигән монографиясендә автор үзенең күп санлы тәҗрибәләренә таянып, татар һәм рус телләре авазларына тулы характеристика бирә, аларның ясалу урыннарын, рус һәм татар авазларының уртак һәм үзенчәлекле якларын тасвирлый.
“Татар сузык авазларының сонор озынлыгы” дигән монографиясендә автор сузык авазларның басым, интонация, сүздәге һәм сүз тезмәләрендәге иҗекләр санына бәйле рәвештә үзгәрүе турында сөйли, шигырь төзелеше, тел культурасы мәсьәләләрен күтәрә.
1927 елда Г.Шәрәф эксперименталь фонетика кабинетына Богородицкий тарафыннан кече ассистент итеп алына. Бу вакыйгадан соң 2 ел үткәч, Богородицкий аны үз урынына тел белемен һәм эксперименталь фонетика укытырга тәкъдим ясый. Галимнең эшчәнлегенә хезмәттәшләре дә, атаклы галимнәр дә югары бәя бирәләр. Бәя бирүчеләр һәммәсе дә Г.Шәрәфкә докторлык дәрәҗәсе һәм профессор исеме бирергә лаек дигән фикер белдерәләр. Гыйльми совет аны бертавыштан профессор исеменә тәкъдим итә.
20 еллар азагы. Ил буенча икенче “чистарту”га керешү әзерлеге тулы көч белән бара. Г.Шәрәфнең бер-бер артлы өч абыйсы кулга алына. Әлеге шартларда Галимҗан бик сак һәм төгәл булырга тырыша. Аңа нинди дә булса гаеп тагарга кыен иде. Галимҗандагы зур интеллект, югары мәдәният, нечкә акыллылык аңа каршы булганнарда да хөрмәт уяткан. Юк, Галимҗан төшенкелеккә бирелми, үз эченә яшеренми. Нәкъ менә утызынчы еллар башы аның фән өлкәсендәге эшчәнлегенең иң нәтиҗәлесе була. Г.Шәрәф универсаль галим булган. Ул төрле өлкәләрдә үзенең җуелмас эзен салып калдырган. Тарих, экономика, география, филология, фонетика өлкәләренә караган хезмәтләре үз заманында зур популярлык казанган; республика, ил чикләрен үтеп чыгып, дөнья аренасына юл тоткан. Зур галим фәндә, тормышта, сәясәттә зур һәлакәтләр, фаҗигаләр, Сталин төрмәләре аша үтеп, ачы хакыйкатькә ирешкән.
Г.Шәрәф лингвистика мәктәбенең актив әгъзаларының берсе була. Энциклопедист галим Г.Шәрәф татар телен рус, Көнбатыш Европа телләре, көнчыгыш телләре белән чагыштырып карап, татар тел белеме үсешенә, бигрәк тә аның фонетик системасының үзенчәлекле үсешенә ярдәм итә. Аның тарихи-генетик һәм типологик чагыштыру ысулы тел үсешенең барлык өлкәләренә дә кагыла. Галим морфология, синтаксис, лексика һәм башка өлкәләрдә дә типологик ысулдан файдаланып, уңай фәнни нәтиҗәләргә ирешә. Аның фәнни фикерләре, тикшерү нәтиҗәләре зур ышандыру көченә, объектив фәннилеккә ия булып тора.
Г. Шәрәф үз заманының төрле фаҗигале, сикәлтәле юллары аша үтеп, үз халкына зур әһәмияткә ия фәнни мирас калдырды. Тормыш галимне какса, сукса да, хәтта зинданнарга илтеп тыкса да, аның саф йөрәге, күңеле яраткан халкына тугрылыклы булып калды. Бу уңайдан бөек галимнең гарәп графикасын алыштыруга каршы булуын искә алу да җитә, чөнки ул халыкны мирасыннан, борынгы мәдәниятеннән аеруга теше-тырнагы белән каршы булган.