# Арча зираты

Арча зираты (рус. Арское кладбище) — Казан шәһәренең үзәк некрополе. Вахитов районыныда урнашкан.
Зират чиркәве — 1796 елда төзелгән Ярославль могҗиза тудыручылар чиркәве — совет вакытында бердәнбер ябылмаган чиркәү. Чиркәү манарасы 1844 елда Фома Петонди проекты буенча төзелгән.

# Арча зираты
## Тарих

Беренче тапкыр 1766 елда телгән алынган. Беренче мәгълүм булган күмелүләр 1774 елның 12 һәм 13 июнендә уздырылганнар — биредә Казан кирмәне һәм посады штурмы вакытында һәлак булган Пугачёв гаскәренең баш күтәрүчеләрне һәм пугачөвчылар белән бәрелешләрдә һәлак булган шәһәрлеләрне җирләгәннәр.
Зират территориясе акрынлап үскән, праваслау булмаган диннәр вәкилләре һәм хәрби җирләүләре өчен өлешләре дә барлыкка килгәннәр. Тора-бара аерым булган өлешләре бердәм некропеоленә берләштерелгәннәр.

# Арча зираты
## Арча зиратында күмелгән мәшһүр кешеләр

    Шулай ук карагыз: Төркем:Арча зиратында җирләнгәннәр.
* Александр Васильченко (1911—1960) — Советлар Берлеге каһарманы.
* Михаил Девятаев (8.7.1917 — 23.11.2002) — Советлар Берлеге каһарманы, бомбага тотучыны тартып алган һәм нәкъ шул бомбага тотучыда фашист концлагереннән качкан совет хәрби әсирләр төркеме җитәкчесе.
* Василий Джугашвили (21.3.1921 — 19.3.1962) — хәрби башлык, аваиациянең генерал-лейтенанты, Мәскәү хәрби округының ХҺК сәргаскәре (1948-52), Иосиф Сталинның улы. (2002 елда Сталин мәете Мәскәүнең Троекуров зиратында яңадан күмелә).
* Нәҗип Җиһанов (15.1.1911 — 2.6.1988) — атаклы татар композиторы, Советлар Берлегенең һәм ТАССРның халык артисты, Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе, ике тапкыр икенче дәрәҗә Сталин премиясе һәм ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).
* Галимҗан Ибраһимов (12.3.1887 — 21.1.1938) — репрессияләнгән татар әдәбияты классигы, күренекле җәмәгать һәм дәүләт эшлеклесе.
* Александр Ключарёв (19.2.1906 — 30.3.1972) — күренекле композитор, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе (1970).
* Михаил Коринфский (1788—1851) — рус мигъмары.
* Рәшит Мусин (12.11.1927 — 2.10.1982) — дәүләт һәм партиянең күренекле эшлеклесе, КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (1979 —1982).
* Николай Лобачевский (20.11(1.12).1792 — 12(24).2.1856) — рус математигы.
* Рәшит Нәҗметдинов (15.12.1912 — 3.6.1974) — шаһмат буенча халыкара дәрәҗәдәге оста.
* Николай Никольский (7 (19).5.1878 — 2.10.1961) — тарих фәннәре докторы; беренче чуаш гәҗитенең нигезләүчесе.
* Фома Петонди (1797 — 13(26).7.1874) — рус архитекторы, Казанда күп йортлар салган мигъмарчы.
* Николай Фешин (1881—1955) — рәссам. АКШ-та вафат булды, Казанда 1976 елда яңадан күмелгән.
* Карл Фукс (6(18).9.1776 — 12(24).4.1846) — алман табибы, ботаник, этнограф, тарихчы, археолог һәм нумизмат.
* Эмилиан Адамюк (23.6.1839 — 18.09.1906) — поляк чыгышлы русияле офтальмолог, Казан офтальмология мәктәбенә һәм Казан офтальмология хастаханәсенә нигез салучы.

# Арча зираты
## Арча зиратында күмелгән мәшһүр кешеләр
### Автоматик исемлек

| исем | тасвирлама | Викиҗыентыктагы төркем | һөнәр төре | туу датасы | туу урыны | үлем датасы |
| Иван Жарков | | | сәүдәгәр | 1742 | | 1813-05-01 |
| Павел де Бособр | | | | 1777 | No/unknown value | 1823-12-23 |
| Firs Yushkov | | | хокук белгече укытучы | 1811 | Vologodsky Uyezd | 1847-11-24 |
| Николай Лобачевски | | Nikolai Lobachevsky | математик профессор университет профессоры | 1792-11-20 1793-11-02 1792-12-01 | Түбән Новгород | 1856-02-12 1856-02-24 |
| Иван Гвоздев | | | галим | 1821 | Voskresenovka | 1873-08-06 |
| Иван Знаменский | | | язучы | 1853 | No/unknown value | 1882-08-23 |
| Иван Добротворский | | | тарихчы | 1832-06-10 | Strilky | 1883-09-07 |
| Виктор Пасхалов | | Viktor Pashalov | композитор | 1841-04-18 | Сарытау | 1885-03-01 |
| Николай Виноградов | | | табиб | 1831 | Выкса | 1886 |
| Николай Ильминский | | Nikolay Ilminsky | телбелгеч тәрҗемәче | 1822-04-23 1822-05-05 | Пенза | 1891-12-27 |
| Alexander Ostovsky | | Aleksandr Ostovsky | мигъмар | 1842 | | 1893 |
| Дмитрий Гусев | | | галим | 1845 | Иванырс | 1894-10-19 |
| Иван Журавлев | | | | No/unknown value | No/unknown value | 1895-05-17 |
| Николай Булич | | Nikolay Bulich | literary historian филолог фәлсәфәче әдәбият белгече университет профессоры man of letters | 1824-02-03 1824 | Курган | 1895-05-24 |
| Василий Тимофеев | православие миссионеры | | тәрҗемәче | 1836 | Чиябаш | 1895-12-14 |
| Иосиф Готвальд | | Iosif Gotwald | шәркыятьче | 1813-10-13 | Рачибуж | 1897-08-07 |
| Владимир Бечко-Друзин | | | | 1824 | Россия империясе | 1898-04-23 |
| Andrey Volkov | | | илаһиятче фәлсәфәче университет профессоры | 1844 | Россия империясе | 1902 |
| Александр Гусев | | | галим Orthodox theologian | 1845-08-23 | Тевир гөбернәсе | 1904-07-08 |
| Александр Штукенберг | | Alexander Shtukenberg | җирбелгеч | 1844-09-07 | Вышни-Волочок | 1905-03-31 |
| Николай Лүбимов | | | галим pathologist университет профессоры | 1852-05-09 | Уфа | 1906-02-20 |
| Александр Владимирский | | | мөхәррир | 1821 | Нижгар өязе | 1906-04-29 |
| Эмилиан Адамүк | | Emilian Adamyuk | күзбелгеч | 1839-06-11 | Белск-Подләски | 1906-09-05 |
| Сергей Дьяченко | | Sergey Dyachenko (mayor) | хөкемче | 1846-10-04 | Харьков | 1907-01 |
| Павел Замятнин | | Zamyatnin Pavel Irinarchovich | railway engineer | 1846-03-01 | | 1908-07-24 |
| Степан Смоленски | | | композитор дирижёр музыка белгече хор дирижёры университет профессоры палиюгрыф музыка педагогы | 1848-10-20 1848-10-08 | Казан | 1909-08-02 1909-07-20 |
| Эммануил Пёльцам | | Emmanuil Pöltsam | хайванатбелгеч taxidermist | 1837-12-11 | Тарту | 1912-04-24 |
| Михаил Кандаратский | | | хирург | 1854-11-07 | Зөя | 1912-10-20 |
| Николай Ивановски | | | дин белгече | 1840 | Архангельск губернасы | 1913-10-26 |
| Фөдор Казин | | Fedor Kazin | сәясәтче | 1858-07-26 | Казан губернасы | 1915-03-02 |
| Михаил Богословский | | | укытучы | 1844-01-11 | Ekstal | 1915-07-04 |
| Владимир Черняев | | | | 1893-01-04 | Казан | 1916-03-21 |
| Александр Соловьев | Россия империясе сәясәтчесе | Alexander Solovyov | сәясәтче укытучы нәшир мөхәррир | 1853-11-18 | Россия империясе | 1918-12-03 |
| Яков Богородски | | | галим | 1841-10-14 | Bogorodskoe, Voskresensky District | 1920-07-31 |
| Николай Бобровников | | | | 1854 | Казан | 1921-02-02 |
| Николай Катанов | | Nikolai Katanov | телбелгеч университет профессоры шәркыятьче төркиятче ethnographer фольклорчы numismatist | 1862-05-18 1862-05-06 | Янәсәй губернасы | 1922-03-09 1922-03-10 |
| Семөн Зимниски | | | галим | 1873-12-12 | Khislavichi | 1927-12-10 |
| Дмитрий Егоров | | Dmitry Egorov | математик университет профессоры | 1869-08-10 1869-12-02 1869-12-10 | Мәскәү | 1931-09-10 |
| Андрей Яблоков | | | язучы | 1855 | | 1933-03-31 |
| Николай Ашмарин | | | телбелгеч lexicographer язучы | 1870-09-22 | Ядернә | 1933-08-26 |
| Исаак Алуф | | Isaak Aluf | галим табиб невролог университет профессоры | 1885-11-30 1883-11-30 | Полатск | 1935-07-20 |
| Виктор Несмелов | | Viktor Nesmelov | илаһиятче фәлсәфәче университет профессоры | 1863-01-01 1863-01-13 | Vertunovka | 1937-06-30 |
| Нургали Надиев | педагог | Nurgali Nadeev | укытучы педагог | 1882-08-20 | Сөләү | 1940-06-21 |
| Владимир Петляков | | Vladimir Petlyakov | military flight engineer инженер очучы инженер-конструктор | 1891-06-15 | Ростов-на-Дону | 1942-01-12 |
| Сергей Зыбин | | | | 1862-10-21 | Мәскәү | 1942-06-30 |
| Михаил Покровский | | | classical philologist әдәбият белгече университет профессоры | 1868-12-21 | Тула | 1942-08-10 |
| Михаил Франк | | | математик | 1878-12-11 | Мәскәү | 1942-09-09 |
| Дмитрий Петрушевский | | Dmitry Petrushevsky | тарихчы medievalist | 1863-09-01 | Кобрынове | 1942-12-12 |
| Алексей Богородский | | Aleksey Bogorodsky | | 1870-11-08 | Казан | 1943-09-08 |
| Глеб Бонч-Осмоловский | | Gleb Bonch-Osmolovsky | галим | 1890-10-22 1890 | Блонь | 1943-11-01 |
| Михаил Зевахин | | | | 1922-09-12 | Яраң өязе | 1944-01-13 |
| Вера Вильковиская | | Vera Vilkoviskaya | рәссам | 1890 | Казан | 1944-04-03 |
| Андрей Агафонов | | Andrey Fyodorovich Agafonov | галим | 1884-11-25 | Самар | 1946-06-20 |
| Николай Чеботарёв | | | математик университет профессоры | 1894-06-03 | Каманича | 1947-07-02 |
| Fyodor Krasavin | | Fyodor Krasavin | гаскәрбашы | 1896-02-21 | Тимонино (Любиман кӀошт) | 1948-10-11 |
| Лев Галлер | | Lev Galler | хәрби хезмәткәр | 1883-11-17 | Выборг | 1950-07-12 |
| Сергий Королөв | | Sergius (Korolov) | баш әскаф | 1881-01-18 | Мәскәү | 1952-12-18 |
| Николай Фешин | | Nikolai Ivanovich Fechin | рәссам | 1881-11-26 1881-12-09 | Казан | 1955-10-05 |
| Петр Дульский | | | педагог сәнгать белгече музей эшлеклесе нәшир | 1879-03-23 | Orhei | 1956-03-08 |
| Иван Домрачев | | | хирург | 1889-10-26 | Әҗем | 1960-04-28 |
| Павел Гурьянов | | | | 1918-12-15 | Ширбәт | 1960-06-16 |
| Александр Васильченко | | Aleksandr Vasilchenko | очучы-сынаучы хәрби хезмәткәр | 1911-11-23 | Staraya Bezginka | 1960-11-08 |
| Бруно Зернит | | | | 1914-08-09 | Скривери | 1960-12-06 |
| Владимир Лаптев | | Vladimir Lukich Laptev | рәссам фотограф журналист | 1902-04-05 | Казан | 1963-12-09 |
| Сергей Филченков | | Sergey Filchenkov | | 1915-03-18 | Воробьи | 1965-11-30 |
| Елизавета Ласточкина | | | галим | 1869-06-05 | Shusha | 1967-01-01 |
| Николай Максимов | | Nikolay Ivanovich Maksimov | aerospace engineer chief executive officer | 1911-05-19 | Semilei | 1967-05-05 |
| Анатолий Чехов | | | | 1923-05-02 | Менделеевск | 1967-06-06 |
| Владимир Баранов | | | ботаник | 1889-02-21 | Олы Нырты | 1967-08-03 |
| Александр Арбузов | | Aleksandr Arbuzov | химик уйлап табучы сәясәтче | 1877-08-31 | Арбузов-Бәрән | 1968-01-21 |
| Товий Эпштейн | | | галим | 1895-12-15 | Даугавпилс | 1969 |
| Анатоли Сибиркин | | | галим | 1907 | Мәскәү | 1970-10 |
| Фөдор Савельев | | | | 1918-12-25 | Яңа Чишмә вулысы | 1970-11-19 |
| Михаил Родных | | Mikhail Rodnykh | | 1906-11-05 | Воронеж | 1970-12-28 |
| Николай Якушенко | | | актёр | 1897-11-29 | Калуга | 1971-02-07 |
| Александр Ключарев | | Aleksandr Klucharyov | композитор дирижёр | 1906-02-19 | Казан | 1972-03-30 |
| Гани Сафиуллин | Сәвитләр Берлеге Каһарманы | Ganiy Safiullin | гаскәрбашы | 1905-07-01 | Арча районы | 1973-10-14 |
| Борис Машковцев | | Boris Mashkovtsev | | 1922-07-09 | Биштау | 1973-11-23 |
| Александр Курынов | | Aleksandr Kurynov | авыл атлетикачы | 1934-07-18 | Уршелски | 1973-11-30 |
| Рәшит Нәҗметдинев | | Rashid Nezhmetdinov | шаһматчы шашис | 1912-12-15 | Актүбә | 1974-06-03 |
| Николай Аржанов | Сәвитләр Берлеге Каһарманы | Nikolay Arzhanov | очучы-сынаучы | 1913-03-10 | Вокшево | 1976-02-07 |
| Моисей Иткин | | | инженер | 1902-02-25 | Калышки | 1978-08-21 |
| Михаил Нужин | | Mikhail Nuzhin | | 1914-10-21 | Ostrozhka | 1983-08-11 |
| Павел Саначин | | | мигъмар | 1918-07-12 | Бөрсет | 1984-05-05 |
| Владимир Лушников | | Vladimir Lushnikov | | 1914-05-29 | Казан | 1985-03-31 |
| Нәҗип Җиһанов | татар композиторы | Nazib Zhiganov | композитор музыка педагогы сәясәтче | 1911-01-02 | Җаек | 1988-06-02 |
| Семен Коновалов | Советлар Берлеге Каһарманы | Semyon Konovalov | | 1920-02-15 | Югары Ослан районы | 1989-04-04 |
| Вассиан Порфирьев | | | ботаник | 1907-12-10 | Мәскәү | 1990-02-22 |
| Павел Аксёнов | | | хәрби хезмәткәр | 1899-01-28 | Покровское | 1991-05-07 |
| Борис Арбузов | | | химик сәясәтче | 1903-10-22 | Пулавы | 1991-11-06 |
| Геннадий Мигачёв | | | язучы шагыйрь | 1972-04-26 | Казан | 1992-05-12 |
| Александр Ступишин | | | галим | 1912-06-26 | Псков | 1992-12-14 |
| Иван Кобяков | Сәвитләр Берлеге Каһарманы | | хәрби хезмәткәр | 1917-01-21 | Чырвоная Слабада | 1993-12-02 |
| Юрий Бабанов | | | | 1931-12-12 | Казан | 1995-10-30 |
| Сергей Абуладзе | | | хирург | 1949-10-04 | Бишкәк | 1995-11-09 |
| Герман Качин | | | актёр киноактер | 1937-11-29 1938-11-29 | Казан | 1996-07-13 |
| Александр Бондаренко | | | | 1922-09-09 | Слободышче | 1997-08-20 |
| Сергей Лывин | | Sergey Lyvin | рәссам | 1923-09-29 | Черемыш | 2000-03-18 |
| Васили Игнатьев | | | | 1917-03-12 | Zagoski | 2002-03-20 |
| Петр Бетев | | | актёр | 1926-12-20 | Кызылъяр | 2002-03-26 |
| Марат Вахитев | | | | 1926-06-26 | Минзәлә шәһәре | 2002-07-08 |
| Әнвәр Баһаветдинов | | | сәясәтче | 1925-11-27 | Кама Тамагы районы | 2002-10-25 |
| Михаил Девятаев | Сәвитләр Берлеге Каһарманы | Mikhail Devyatayev | язучы очучы хәрби хезмәткәр | 1917-07-08 | Тәрби | 2002-11-24 |
| Ирина Студенсова | | | галим | 1933-05-01 | Казан | 2002-12-17 |
| Сергей Кнәзев | | | сәясәтче | 1908-09-12 | Тын гаскәре өлкәсе | 2002-12-31 |
| Елизавета Белогорская | | | | 1925-08-19 | Иркутск | 2003-01-01 |
| Николай Бурмистров | | | | 1925-12-25 | Чулпан | 2004-02-29 |
| Михаил Боголюбов | | | | 1922-09-06 | Гәреч | 2004-06-18 |
| Анна Гацулина | | Anna Gatsulina | балет артисты ballet teacher | 1910-09-22 | Волгоград | 2004-07-07 |
| Маргарита Беляева | | | | 1912-12-30 | Чистай | 2004-11-10 |
| Вячеслав Алемасов | | Vyacheslav Alemasov | физик | 1923-07-11 | Казан | 2006-06-15 |
| Юрий Нәзмиев | | | сәясәтче РФ Дәүләт думасы депутаты | 1946-08-19 | Казан | 2006-07-27 |
| Владимир Крупин | | | табиб хирург | 1925-07-21 | Тәтеш | 2006-10-03 |
| Геннадий Паушкин | | Gennadiy Paushkin | тәрҗемәче язучы | 1921-02-28 | Бишбалта бистәсе | 2007-10-15 |
| Алексей Дедков | | | галим | 1924-04-01 | Дәтково | 2007-11-29 |
| Билсур Габделхәев | | | галим | 1936-10-29 | Txistoprudni | 2008-03-18 |
| Галина Ишкова | | Galina Ishkova | актёр | 1927-08-24 | Юдиха | 2008-12-01 |
| Николай Калашников | | | | 1929-08-06 | Kvasnikovka (Saratov oblast) | 2009-07-19 |
| Петр Полушкин | | Pyotr Polushkin | | 1924-07-14 | Баранчински | 2009-09-19 |
| Владимир Булыгин | | | | 1916-04-17 | Казан | 2010-01-23 |
| Андрей Банников | | | | 1930-08-25 | Алатыр | 2010-07-25 2010-06-25 |
| Анатолий Басов | | | | 1923-01-18 | Киев | 2010-08-07 |
| Владимир Богоявленски | | | | 1931-03-18 | Шостка | 2012-05-06 |
| Пётр Старостин | | | | 1936-07-24 | Пӱнчэҥер (Марий Тӱрек кундем) | 2012-07-03 |
| Витали Тимерәсев | | | икътисадчы | 1937-09-06 | Аксубай районы | 2013-05-20 |
| Сәйяр Айдаров | | | мигъмар | 1928-06-25 | Казан | 2014-01-02 |
| Александр Салагаев | | Alexander Leonidovich Salagaev | социолог профессор | 1952-03-17 | Казан | 2014-07-18 |
| Юрий Благов | | | | 1937-02-10 | Югары Ослан | 2014-10-23 |
| Виктор Игошкин | | | | 1933-10-05 | Сосновка | 2015-02-19 |
| Александр Машин | | | футболчы | 1953-07-30 | Казан | 2016-02-04 |
| Юрий Борисенко | | | укытучы | 1940-10-09 | Амурдагы Комсомольск | 2016-07-05 |
| Алексей Богданов | | | | 1923-10-28 | Turki | 2017-07-27 |
| Михаил Рокицкий | | | medical researcher табиб сәясәтче РФ Дәүләт думасы депутаты | 1931-09-28 | Санкт-Петербург | 2018-11-26 |
| Владимир Булатов | | | | 1946-12-27 | Казан | 2019-02-21 |
| Василий Лихачев | | Vasily Likhachev | сәясәтче дипломат дәүләт эшлеклесе РФ Дәүләт думасы депутаты | 1952-01-05 | Түбән Новгород | 2019-04-08 |
| Виктор Малков | | | галим | 1931-10-08 | Биләр | 2019-06-24 |
| Андрей Визел | | | | 1930-10-19 | Санкт-Петербург | 2019-11-14 |
| Ирина Дубинина | | | пианист музыка педагогы | 1923-11-28 | Воронеж | 2021-01-12 |
| Дамир Динниулов | | Damir Dinniulov | хәрби хезмәткәр | 1962-12-23 | Казан | 2021-06-04 |
| Андрей Вазанов | | Andrey Vazanov | | 1962-07-24 | Казан | 2022-03-25 |