# Трансполяр магистраль

Трансполяр магистраль (рус. Трансполярная магистраль, "Мёртвая дорога") (501 hәм 503 төзелеше) — 1947 —- 1953 елларда төзелгән Чум—Салехард—Игарка тимер юлы. Юл Төньяк Поляр түгәрәк артында башлана, Елецкий — Харп участогында Поляр Урал тауларны кисеп үтә, аннан соң Көнбатыш Себер тигезлек аша үтә. Юлның соңгы бүлеге Ермаково — Игарка шулай ук Төньяк Поляр түгәрәк артында урнашкан иде.

# Трансполяр магистраль
## Төзелешнең тарихы

1947 елның 22 апрелендә Министрлар Советының яшерен карары белән Себернең Каменный Мыс районындагы Обская губа җирендә эре диңгез порты һәм Воркутадан төньяккарак Чум станциясеннән шул портка кадәр тимер юл төзү планлаштырыла. Төзелеш 1947 елда башланган, аның өчен 42 млрд. сум кертелгән. Иң ихтимал максатлар арасында – Арктика яр буен сак астына алу, Ерак Төньякның инфраструктураның үсеше, Норильсктан продукциянең читкә чыгаруны гадиләштерү.
Трансполяр магистраль ССРБның җитәкчелекнең яңа көньяк диңгез портка урын табырга омтылудан барлыкка килгән. Портта шулай ук Көньяк диңгез флотның база урнашырга тиеш иде. Башта портны Каменный борынында (Мыс-Каменный) төзә башладылар, ләкин 1949 елда, Мыс-Каменный районында диңгез портын гидрогеология үзенчәлекләре буенча төзеп булмаячагы аркасында, бу фикердән баш тарттылар, портның төзелеше урыны Игарка шәһәренә күчерделәр.
1953 елның март аенда, Сталин үлемнән соң, амнистия буенча тоткынларның шактый зур өлеше иреккә чыкты. Нәтиҗәсендә, юлның төзелеше туктатты, аның төзегән өлешләр ташландырган.

# Трансполяр магистраль
## Станцияләр

| Станция | Хәзерге торак пункты | Регион | Төзелеш | Статус | Км. от Чума | Искәрмә | Координатлар |
| Чум | Чум | Коми Республикасы | 501 | Көньяк тимер юлы эксплуатациягә 1955 елда тапшырылган. | 0 | | 67°05′ т. к. 63°10′ кч. о. |
| Елецкая | Елецкий | Коми Республикасы | 501 | Көньяк тимер юлы эксплуатациягә 1955 елда тапшырылган. | | | |
| Собь | Собь | ЯНАО | 501 | Көньяк тимер юлы эксплуатациягә 1955 елда тапшырылган. | | | |
| Харп | Харп | ЯНАО | 501 | Көньяк тимер юлы эксплуатациягә 1955 елда тапшырылган. | 170 | | 66°48′ т. к. 65°48′ кч. о. |
| Обская | Обская | ЯНАО | 501 | Көньяк тимер юлы эксплуатациягә 1955 елда тапшырылган. | | | |
| Лабытнанги | Лабытнанги | ЯНАО | 501 | Көньяк тимер юлы эксплуатациягә 1955 елда тапшырылган. | 196 | | 66°40′ т. к. 66°25′ кч. о. |
| Об елгасы | Об елгасы | Об елгасы | Об елгасы | 1952 елда паром белән чыга торган кичү әзерләнә иде. 1951 елда Салехардка «Заполярный» тимер юл паромы килгән. | | 1,8 км | |
| Салехард | Салехард | ЯНАО | 501 | ташланган | 209 | Төп депо | 66°32′ т. к. 66°36′ кч. о. |
| Янгиюган | | ЯНАО | 501 | ташланган | | | 66°04′ т. к. 68°29′ кч. о. |
| Полуй | Полуй | ЯНАО | 501 | ташланган | 359 | | |
| Ярудей | | ЯНАО | 501 | ташланган | 489 | Оборотное депо | |
| Надым | Надым | ЯНАО | 501 | ташланган | 589 | Төп депо | 65°32′ т. к. 72°31′ кч. о. |
| Надым елгасы | Надым елгасы | Надым елгасы | Надым елгасы | 1952 елда Надым елгасы аша күпере төзелгән иде; 1970-елларда күперне сүттеләр. | | | |
| Старый Надым | Старый Надым | ЯНАО | 501 | 2003 елдан соң юлны Ямал тимер юл компаниясе арндага ала. | | | |
| Пангоды | Пангоды | ЯНАО | 501 | 2003 елдан соң юлны Ямал тимер юл компаниясе арндага ала. | 699 | | 65°55′ т. к. 74°50′ кч. о. |
| Ныда | Ныда | ЯНАО | 501 | 2003 елдан соң юлны Ямал тимер юл компаниясе арндага ала. | | | 65°59′ т. к. 75°45′ кч. о. |
| Ягельная | Яңа Уренгой | ЯНАО | 501 | 2003 елдан соң юлны Ямал тимер юл компаниясе арндага ала. | 819 | | 66°05′ т. к. 76°38′ кч. о. |
| Пур елгасы | Пур елгасы | Пур елгасы | Пур елгасы | Күпер төзелеше плналаштырылган. | | 550 м | |
| Пур | Уренгой | ЯНАО | 503 | Пур һәм Таз елгалар арасында 1953 елына полотно салынмаган. | 909 | Төп депо | 65°58′24″ т. к. 78°24′26″ кч. о. |
| Водораздельная | | ЯНАО | 503 | Пур һәм Таз елгалар арасында 1953 елына полотно салынмаган. | 1059 | | |
| Таз елгасы | Таз елгасы | Таз елгасы | Таз елгасы | 1953 елда күпер төзелешкә әзерләнү иде. | | | |
| Долгий | | ЯНАО | 503 | 1953 елда рельслар ике участокта гына булганнар: 1) Таз (Долгий) деподан көнчыгышка таба 15 км. 2) Турухан елгадан көнбатышка таба 36 км (Блудная елгасы кадәр). 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участоктан рельсларны җыеп алганнар. - бу участкалар арасында юл төзелмәгән, хәтта полотно салып алмаган. | 1129 | Төп депо | 66°02′45″ т. к. 82°07′09″ кч. о. |
| Седельниково | Седельниково | ЯНАО | 503 | 1953 елда рельслар ике участокта гына булганнар: 1) Таз (Долгий) деподан көнчыгышка таба 15 км. 2) Турухан елгадан көнбатышка таба 36 км (Блудная елгасы кадәр). 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участоктан рельсларны җыеп алганнар. - бу участкалар арасында юл төзелмәгән, хәтта полотно салып алмаган. | | | 66°00′25″ т. к. 82°10′55″ кч. о. |
| Катарань (Катараль ?) | | ЯНАО | 503 | 1953 елда рельслар ике участокта гына булганнар: 1) Таз (Долгий) деподан көнчыгышка таба 15 км. 2) Турухан елгадан көнбатышка таба 36 км (Блудная елгасы кадәр). 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участоктан рельсларны җыеп алганнар. - бу участкалар арасында юл төзелмәгән, хәтта полотно салып алмаган. | | Оборотное депо | |
| Турухан | Янов Стан | Красноярск крае | 503 | 1953 елда рельслар ике участокта гына булганнар: 1) Таз (Долгий) деподан көнчыгышка таба 15 км. 2) Турухан елгадан көнбатышка таба 36 км (Блудная елгасы кадәр). 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участоктан рельсларны җыеп алганнар. - бу участкалар арасында юл төзелмәгән, хәтта полотно салып алмаган. | 1219 | Оборотное депо | 65°59′17″ т. к. 84°18′33″ кч. о. |
| Турухан елгасы | Турухан елгасы | Турухан елгасы | Турухан елгасы | 1953 елда күпер төзелгән иде. | | | |
| Костёр | | Красноярск крае | 503 | 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участоктан рельсларны (300 км.) җыеп алганнар. 20 км. гомуми озынлыгы белән дүрт кечкенә участок калган (1998-й г.). | | | 66°09′ т. к. 85°40′ кч. о. |
| Ермаково | Ермаково | Красноярск крае | 503 | 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участоктан рельсларны (300 км.) җыеп алганнар. 20 км. гомуми озынлыгы белән дүрт кечкенә участок калган (1998-й г.). | | Төп депо | 66°35′ т. к. 86°12′ кч. о. |
| Енисей елгасы | Енисей елгасы | Енисей елгасы | Енисей елгасы | 1952 елда паром белән чыга торган кичү әзерләнә иде. 1951 елның ахырында Игаркага «Надым» тимер юл паромы килгән | | | |
| Енисейская | | Красноярск крае | 503 | 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участоктан рельсларны җыеп алганнар. | 1339 | Оборотное депо | 66°35′23″ т. к. 86°18′55″ кч. о. |
| Игарка | Игарка | Красноярск крае | 503 | 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участоктан рельсларны җыеп алганнар. | 1459 | Төп депо | 67°28′ т. к. 86°35′ кч. о. |

# Трансполяр магистраль
## Хәзерге хәл

Юлның зуррак өлеше ташланды (1459 километрдан 943); кайбер участоклар тулысынча җимерелгән. 1966 елда юл узган районында Уренгой посёлок янында бер үк исемдәге газ чыганак ачтылар иде. Бу вакыйгадан соң Пангоды – Яңа Уренгой өлеше яңадан эксплуатациягә тапшырды. 1990 — 2006 елларда юлны яңадан торгызу проектлар килеп чыгалар. Бу проеларның соңгысы — "Урал Промышленный — Урал Полярный", аның чикләрендә магистраль яңа мәгънә ала.
Енисей һәм Обь кичү өчен төзелгән тимер юл паромнары («Надым», «Заполярный», «Северный», «Чулым»), кайбер вакыт Төньякта, ә аннан соң Кара диңгездә, Киреч паром кичүендә эшләгәннәр.
2011 елда Обская — Салехард — Надым — Коротчаево маршрут буенча магистраль төзелеше башлау планлаштыра.

# Трансполяр магистраль
## Хәзерге хәл
### 501 төзелеше (Чум — Пур участогы)

Чум — Лабытнанги участогы хәзер дә эшли, Көньяк тимер юл составына керә. Салехард Лабытнангидан ерак түгел, ләкин ул Обның икенче ярда урнаша (Об елгасы аша күпер юк).

# Трансполяр магистраль
## Хәзерге хәл
### 501 төзелеше (Чум — Пур участогы)
#### Салехард — Надым

Салехард — Надым участогында 1953 — 2011 елларда тулысынча ташланган иде, 1990-елларга кадәр бу юлны элемтәчеләр генә кулландылар — алар Салехард — Надым элемтә линиядә эшләделәр, 1990-елларда ул юкка чыкты. Линия юкка чыккач тиздән Салехардтан беренче 92 километрдан, ниндидер бер фирма рельсларны җыеп алды.

# Трансполяр магистраль
## Хәзерге хәл
### 501 төзелеше (Чум — Пур участогы)
#### Иске Надым — Пангоды — Яңа Уренгой — Коротчаево

Нефть һәм газ сәнәгате министрлыгы Пур — Надым участокны 1970-елларда яңандан торгызган, ә 1981 магистраль тимер юл аша Соргыт һәм Төмән белән тоташкан.
Иске Надым — Пангоды участогында (2010 елның мартына) көн эчендә бер пуез йөри.
Пангоды — Яңа Уренгой участогында, торгызу моменттан хәзергә кадәр, йөк һәм пассажир йөреше бар.
Яңа Уренгой Россия тимер юл челтәре белән Коротчаево станция аша тоташтырган. Тимер юл Пур елга кадәр барып җитә, аннан соң көньякка борыла. Шулай ук Яңа Уренгойдан Ямбургка тимер юл бара.

# Трансполяр магистраль
## Хәзерге хәл
### 503 төзелеше (Пур — Игарка участогы)

Пурның сул ярында Уренгой шәһәре урнаша, аның белән тимер юл элемтә юк. Пур һәм Турухан елгалар арасында тимер юл тулысынча төзелмәгән.
Янов Стан — Ермаково участогында (~140 км) юл төзелгән иде, пуезлар ла йөрделәр. 1953 елда Енисейская — Игарка участогның төзелеше тәмамланды. Бу участоклар хәзер тулысынча ташландырганнар, 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участокларан рельсларны җыеп алганнар.

# Трансполяр магистраль
## Перспективалар

2030 елга тимер юл транспорт үсеше стратегия буенча Урал федераль округның төньякта менә бу тимер юл төзелеше планлаштыра:
* 2015 елга кадәр — 1593 км (Полуночное — Обская — Салехард, Паюта — Бованенково (төзелгән инде), Салехард — Надым);
* 2016—2030 елларда — 1486 км (Русское — Заполярная, Воркута (Хальмер-Ю) — Усть-Кара, Бованенково — Харасавэй, Паюта — Новый Порт, Коротчаево — Русское, Русское — Игарка, Игарка — Норильск).