yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пиломатрикома

Пиломатрикома (пиломатриксома, кальцийлашкан Malherbe эпителиомасы) чәч фолликулының башлангыч күзәнәкләре матриксыннан килеп чыга. Пиломатрикома бик еш яшь хатын-кызларда очрый. Офтальмолог чәч фолликулының бу шеше белән ешрак эш итә.
1. Гистология. Периферия буенча яшәүгә сәләтле базофил күзәнәкләрдән һәм ясалуның үзәгендә гарипләнгән күзәнәк-шәүләләрдән торган дөрес булмаган эпителиаль уртаучыклар. Еш кына кальцийлашу һәм чит җисемгә зур күзәнәкле җавап үсеш ала (рәс. 4. 17а).
2. Билгеләре. Тирән дермаль төер, ул кальцийлашу нәтиҗәсендә тыгыз консистенцияле була ала (рәс. 4. 17б).
3. Дәвалау. Хирургик кисеп алу.
# Петрунь (елга)

Петрунь — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Медвежка елгасының уң ярыннан 5 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 18 км.

# Петрунь (елга)
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Уса елгасы. Кече елга бассейны — Уса, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03050200112103000068552
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103006855
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буенча саны — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Мота (Павия)

Мота — Италиянең Ломбардия төбәге Павия өязендә урнашкан торак пункт.

# Мота (Павия)
## Географиясе

Мота Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.

# Мота (Павия)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Бочелягино

Бочелягино (рус. Бочелягино) — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.

# Бочелягино
## Климат

Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

# Бочелягино
## Сәгать поясы

Бочелягино Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Бочелягино
## Халык

Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
# Коломбье-ле-Жён

Коломбье-ле-Жён (фр. Colombier-le-Jeune) — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
# Лия Шакирова

Лия Шакирова (Лия Закир кызы Шакирова, 9 февраль 1921(1921-02-09), Уфа — 29 июль 2015(2015-07-29) (94 яшь), Казан, Россия) — тел белгече, педагог, ысулиятче, педагогия фәннәре докторы (1974), профессор (1975), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1976, 1981), ТАССРның атказанган югары мәктәп укытучысы (1968), ССҖБның мәгариф әтилчниге (1976).

# Лия Шакирова
## Биографиясе

1921 елның 9 февралендә Уфада туган. Педагог һәм лингвист З.Ш. Шакиров кызы.
1942 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлый
1944 елда РСФСР АПН укыту методлары фәнни-тикшеренү институтында «Милли мәктәптә рус теле методикасы» белгечлеге буенча беренче аспирантка була.
1948-2003 елларда Казан дәүләт педагогика институтында (университетта) эшли, югары квалификацияле рус теле һәм әдәбияты укытучыларын әзерләүгә зур өлеш кертә.
1956-1990 елларда - рус теле кафедрасы мөдире.
Югары уку йортында һәм мәктәптә рус телен укыту методикасының актуаль проблемаларына багышланган 330-нан артык фәнни эш авторы 19 кандидат һәм өч педагогика фәннәре докторы әзерләгән.
Фәнни Казан лингвистика мәктәбенә нигез салучы, ул Татарстанда гына түгел, Россия Федерациясенең башка төбәкләрендә дә билгеле.
2015 елның 29 июлендә Казанда вафат була.

# Лия Шакирова
## Җәмәгать эшчәнлеге

«Милли мәктәптә рус теле» (1962-1972) һәм «Совет мәктәбе» (1960-1990) журналларының редколлегия әгъзасы; педагогика институтларының рус теле кафедраларының Казан зона берләшмәсе рәисе (1965-1985); СССР Мәгариф министрлыгы каршындагы рус теле буенча фәнни-методик совет әгъзасы (1967-1987).
РСФСР милли педучилищелары буенча фәнни-методик совет рәисе (филология фәннәре) (1978-1982).

# Лия Шакирова
## Бүләкләре

* Ленин ордены
* РСФСРның атказанган фән эшлеклесе
* ТАССРның атказанган фән эшлеклесе
* Петровск фәннәр һәм сәнгать академиясенең мактаулы әгъзасы
# Собетухи

Собетухи (чех. Sobětuchy) — Чехиянең Пардубице крае Хрудим һәм Хрудим районында урнашкан авыл.

# Собетухи
## Географиясе

Мәйданы — 3,821864 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 285 метр биеклектә урнашкан.

# Собетухи
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Собетухи
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Собетухи
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 231 |
| 1880 | 265 |
| 1890 | 289 |
| 1900 | 299 |
| 1910 | 292 |
| 1921 | 323 |
| 1930 | 353 |
| Ел | Халык саны |
| 1950 | 267 |
| 1961 | 384 |
| 1970 | 375 |
| 1980 | 451 |
| 1991 | 496 |
| 2001 | 539 |
| 2011 | 837 |
| Ел | Халык саны |
| 2014 | 891 |
| 2016 | 920 |
| 2017 | 961 |
| 2018 | 968 |
| 2019 | 975 |
| 2020 | 992 |
| 2021 | 992 |
| Ел | Халык саны |
| 2021 | 1023 |
| 2022 | 996 |
| 2023 | 1027 |
| 2024 | 993 |
# Руслан Абышов

Руслан Абышов (әзери. Abışov Ruslan İbrahim oğlu, 10 октябрь 1987(1987-10-10) (36 яшь), Бакы, Азәрбайҗан Совет Социалистик Республикасы, СССР — , ) — Азәрбайҗан футболчысы (сакчы, ярымсакчы), Азәрбайҗан чемпионы (2010/11, 2011/12).
* 1 2 Transfermarkt.com — 2000.https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070https://wikidata.org/wiki/Track:P3699https://wikidata.org/wiki/Track:P7455https://wikidata.org/wiki/Track:P2447https://wikidata.org/wiki/Track:P7223https://wikidata.org/wiki/Track:P2446
* 1 2 FBref.comhttps://wikidata.org/wiki/Track:P5750https://wikidata.org/wiki/Track:Q56239490https://wikidata.org/wiki/Track:P8642
* 1 2 As — Madrid: PRISA, 1967. — ISSN 1888-6671https://wikidata.org/wiki/Track:P3427https://wikidata.org/wiki/Track:Q1466106https://wikidata.org/wiki/Track:Q2807https://wikidata.org/wiki/Track:Q719880
# Джейтон (Техас)

Джейтон — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.

# Джейтон (Техас)
## Тарихы

Джейтон шәһәре елда нигезләнгән.

# Джейтон (Техас)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 4,394633 км², 4,394636 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 611 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Бессарабия губернасы

Бессарабия губернасы (рус. Бессарабская губерния) — Россия империясенең административ берәмлеге.

# Бессарабия губернасы
## Тарих

Бессарабия губернасы 1872 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.

# Бессарабия губернасы
## Халык

Туган тел буенча состав, 1897: молдав теле — 47,6%, украин теле — 19,6%, яһүд теле — 11,2%, рус теле — 8%, болгар теле — 5,3%, алман теле — 3,1%, төрек теле — 2,9%.
Дини состав, 1897: праваслаулар — 82,7%, яһүдиләр — 11,8%, лютераннар — 2,8%, искейолачылар — 1,5%, католиклар — 1%.

# Бессарабия губернасы
## Эчке бүленеш

1897 елда Бессарабия губернасы 8 өязгә бүленгән булган.
# Казагалвана (Парма)

Казагалвана — Италиянең Эмилия-Романья төбәге Тиццано-Валь-Парма өязендә урнашкан торак пункт.

# Казагалвана (Парма)
## Географиясе

Казагалвана Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Казагалвана (Парма)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Окре

Окре — Италиянең Абруццо төбәгендә урнашкан коммуна. Л’Акуила провинциясе составына керә.

# Окре
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 850 ± 1 метр биеклектә урнашкан. Фоса, Рокка-ди-Камбио, Сант'Эузанио Форконезе, Л'Акуила һәм Рокка-ди-Меццо коммуналары белән чиктәш.
# (12952) 1102 T-2

(12952) 1102 T-2 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (12952) 1102 T-2
## Тарихы

1973 елның 29 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1102 T-2» саналган.
# Ортаоба

Ортаоба (әзери. Ortaoba) — Әзербайҗанның Хачмаз районына караган авыл.
# Мортон (Пенсильвания)

һәм
Мортон — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Мортон (Пенсильвания)
## Тарихы

Огачи шәһәре 1866 елда нигезләнгән.

# Мортон (Пенсильвания)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 0,36 квадрат миль, 0,927783 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 141 Фут биеклектә урнашкан.
# Сеай

Сеай (фр. Séailles) — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
# Гурафи Алто (Месина)

Гурафи Алто — Италиянең Сицилия төбәге Барчеллона-Поццо-ди-Готто өязендә урнашкан торак пункт.

# Гурафи Алто (Месина)
## Географиясе

Гурафи Алто Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Гурафи Алто (Месина)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Алуандия

Алуандия — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Гояс штатына карый.

# Алуандия
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 102,16 км².
# Туналы (Тепебашы)

Туналы (төр. Tunalı) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Эскишеһир иле Тепебашы илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Соңми суешы

Соңми суешы яки Ми Лай суешы, Соңмидә масс-күләм үтереш (вьетнамча Thảm sát Sơn Mỹ) — АКШ гаскәре кылган хәрби җинаять, 1968 елның 16 мартында Көньяк Вьетнамның Куаңгай вилаяте Соңми округы Ми Лай авылында АКШ солдатлары берничә авылларның хәрби булмаган 504 кешесен үтергән, шул исәптән 173 бала, 182 хатын-кыз (алар арасында 17 йөкле), 60 карт.
АКШ солдатлары үтерү алдыннан күпчелек корбаннарны газаплаган, хатын-кызларны көчләгән.
Әлеге җинаять дөнья җәмгыятенең ачу хисен күтәргән һәм АКШ кылган Вьетнам сугышында төп символик вакыйга булып санала.
504 кешене үтерү өчен бер генә АКШ гаскәрие Уильям Келли җаваплылыкка тартылган, ләкин 3,5 еллык өй сагында булганнан соң акланган.

# Соңми суешы
## Тарих

1968 елның 16 мартында артиллериядән атыштан соң лейтенант Уильям Келли җитәкләгән 1-нче взвод авылга кереп, чокырда 50 крестьянны үтергән, соңрак авылда кулга алынган 100 әсирне бетергән, шул ук Биньэй авылында кылган.
Авылга кергән 100 АКШ гаскәриедән масс-күләм үтерештә 30 АКШ хәрбие актив катнашкан.
Икенче взвод Микхе-4 авылына кергәч бөтен кешеләрне үтерә башлаган. Пирс комиссиясе бенча үтерешләр максатчан бетерүгә әйләнгән.

# Соңми суешы
## Корбаннар

Соңми суешында корбаннар саны төгәл билгеләнмәгән. Авылда урнаштырылган һәйкәлдә 1-82 яшьлек 504 исем күрсәтелгән:
* 173 бала
* 182 хатын-кыз (шул исәптән 17 йөкле хатын)
* 60 карт
* 60 яшькә яшьрәк 89 ир-ат
# Скалистое

Скалистое (рус. Скалистое) — Диңгез буе краеның Лазо районында урнашкан авыл.

# Скалистое
## Климат

Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

# Скалистое
## Халык

Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
# Сен-Дидье-ла-Форе

Сен-Дидье-ла-Форе (фр. Saint-Didier-la-Forêt, фр. Saint-Didier-en-Rollat һәм фр. Marcenat-les-Bois) — Франциядә урнашкан коммуна, Овернь — Рона — Альплар регионы Алье департаментында урнашкан.
# (17746) Haigha

(17746) Haigha — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (17746) Haigha
## Тарихы

1998 елның 30 гыйнварында Т. Кагава, Т. Урата тарафыннан Гэкко обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 BU41» саналган.
# Шолдри

һәм
Шолдри — Польшаның Великопольское воеводалыгы Бродница гминасында урнашкан авыл.

# Шолдри
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Садльно (Великопольское воеводалыгы)

Садльно — Польшаның Великопольское воеводалыгы Вежбинек гминасында урнашкан авыл.

# Садльно (Великопольское воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Бучум (Бихор)

Бучум — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. Чейка (коммуна) коммунасына карый.

# Бучум (Бихор)
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# Врея-ди-Жалиш

Врея-ди-Жалиш — Португалиянең Вила-Реал округына керә торган фрегезия. Вила-Пока-ди-Агиар муниципалитетына карый.

# Врея-ди-Жалиш
## Географиясе

Мәйданы — 48,03 км².
# Брен (Уаза)

Брен (фр. Braisnes-sur-Aronde һәм фр. Braisnes) — Франциянең Уаза департаментында урнашкан коммуна.
# Һаҗылы (Җәбраел)

Һаҗылы (әзери. Hacılı) — Әзербайҗанның Җәбраел районына караган авыл.
# Гвице (Виченца)

Гвице — Италиянең Венеция төбәге Торри-ди-Куартезоло өязендә урнашкан торак пункт.

# Гвице (Виченца)
## Географиясе

Гвице Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Гвице (Виченца)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Галье

Галье (фр. Galié) — Франциянең Югары Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
# Мальборгетто-Вальбруна

Мальборгетто-Вальбруна — Италиянең Фриули-Венеция-Джулия төбәгендә урнашкан коммуна. Удине провинциясе составына керә.

# Мальборгетто-Вальбруна
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 721 метр биеклектә урнашкан. Кьюзафорте, Тарвизио, Донья, Понтебба, Файстриц-ан-дер-Гайль, Хермагор-Прессеггер-Зе, Хоэнтурн һәм Санкт-Штефан-им-Гайльталь коммуналары белән чиктәш.
# HD243483

HD243483 — Сәвер йолдызлыгында урнашкан A5 спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы 10,44 ± 0,06 тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
# SUSD5

SUSD5 (ингл. Sushi domain containing 5 һәм Sushi domain-containing protein 5) — кешенең 3-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Лозада

Лозада (порт. Lousada) — Португалиядә урнашкан шәһәр, Порту округына карый торган шул ук исемдәге муниципалитет үзәге.

# Лозада
## Тарихы

Шәһәр 1514 елда нигезләнгән. 1936 елдан алып 1976 елга кадәр Португалиянең тарихи Дору-Литорал провинциясенә караган.

# Лозада
## Географиясе

Мәйданы — 94,89 км², 96,08 ± 0,010000000000005 км². Муниципалитет составына Авеледа, Лодареш, Figueiras e Covas, Cristelos, Boim e Ordem, Nespereira e Casais, Silvares, Pias, Nogueira e Alvarenga, Lustosa e Barrosas (Santo Estêvão), Cernadelo e Lousada (São Miguel e Santa Margarida), Мейнеду, Невожилде, Торну, Созела, Вилар-ду-Торну-и-Алентен, Каиде-де-Рей һәм Масиейра фрегезияләре керә.
# Яшкино (Киров өлкәсе)

Яшкино (рус. Яшкино) — Киров өлкәсенең Көлмез районында урнашкан авыл.

# Яшкино (Киров өлкәсе)
## Климат

Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

# Яшкино (Киров өлкәсе)
## Сәгать поясы

Яшкино (Киров өлкәсе) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Яшкино (Киров өлкәсе)
## Халык

Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
# Сеара (Санта-Катарина)

Сеара — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Санта-Катарина штатына карый.

# Сеара (Санта-Катарина)
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 312,54 км².
# Вершаут

Вершаут — Оз елгасының сул кушылдыгы. Пенза өлкәсенең Лопатино районы, Сарытау өлкәсенең Петровский районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 51 км. Елга буенда Иске Вершаут, Татар Пакаевкасы авыллары урнашкан.

# Вершаут
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры елгасы, инештән Сыры һидротөененә чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010500112110000035703
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003570
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буенча саны — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0
# Бурон (Леон)

Бурон (исп. Burón) — Испаниянең Леон провинциясендә урнашкан муниципалитет.

# Бурон (Леон)
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — 157,72 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 1092 метр биеклектә урнашкан.
# Һиггс бозоны

Һиггс бозоны яки Һиггсон (tat.lat. Higgs bozonı(үле сылтама), ингл. Higgs boson) — Элементар кисәкчек, элементар бозон, Һиггс кырының кванты. Стандарт модель буенча Һиггс бозоны зәгыйфь тәэсир итешүдә катнашучы элементар кисәкчекләр нульсез массалары булуы өчен җаваплы.
Элементар кисәкчек Стандарт моделендә электр-зәгыйфь симметриянең үзлегеннән бозылуы сәбәпле калибрлау бозонының массасы килеп чыга.
Һиггс бозоны - скаляр кисәкчек, нуль спинлы. Питер Һиггс шушы бозон булуын 1964 елда фаразлаган.
2012 елда Һиггс бозоны Зур адрон коллайдерында рәсми ачылган, аның массасы 125 ГэВ тәшкил итә.

# Һиггс бозоны
## Тасвирлама

Өч фундаменталь тәэсир итешү (зәгыйфь, көчле, электромагнит) калибрлау бозоннары алышуы белән аңлатыла. Стандарт модель гравитацияне һәм кара матдәне тасвирлый алмый, шуңа күрә ул Бердәм Барлык теориясе булып тормый.
* Зәгыйфь тәэсир итешү өчен W± һәм Z калибр бозоннары җаваплы, алар массалы, шуңа күрә зәгыйфь тәэсир итешү - кыска аралыклы.
* Электромагнит тәэсир итешү өчен фотоннар җаваплы, алар массасыз, шуңа күрә электромагнит тәэсир итешү - ерак аралыклы.
* Һиггс кыры, һәм аның кванты - Һиггс бозоны - (зәгыйфь көч) W± һәм Z-бозоны массасы булуын, һәм (электромагнит көче) фотоннар массасы булмавын аңлата.

# Һиггс бозоны
## Ачылыш фаразлануы

Һиггс механизмы дөрес булуы очракта бер нейтраль Һиггс бозоны (SM Higgs) хасил була, киңәйтелгән модельдә берничә Һиггс бозоны, төрле массалы, шул исәптә коргылы.
Ләкин элементар кисәкчекләрнең массасы булуын Һиггссыз модельләре дә аңлаталар. Һиггс бозонын эзләүләр инкяр очракта Һигссыз модельләр өчен дәлил булачак.

# Һиггс бозоны
## Һиггс бозонын эзләү тәҗрибәләре

Электрон колайдерында тәҗрибәләр нәтиҗәсендә 2012 елның 4 июлендә CERN семинарында яңа кисәкчекне - бозон, 125—126 ГэВ массалы - билгеләнгән. Шушы кисәкчек - иң авыр табылган бозон.
2013 елның мартында ЦЕРН галимнары Һиггс бозонын 2012 елда ачылганын исбатлаган. Ләкин Һиггс бозоны ачылышы төгәллеген тагы да исбатларга кирәк.
2013 елның 8 октябрендә Һиггс бозонын фаразлану өчен Питер Һиггс Нобель премиясенә лаек булды.
# Бовуар-сюр-Мер

Бовуар-сюр-Мер (фр. Beauvoir-sur-Mer һәм фр. Beauvoir) — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
# Чишмә (Актаныш районы)

Чишмә — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
Почта индексы — 423744.

# Чишмә (Актаныш районы)
## Климат

Тәүлек буена һаваның уртача температурасы :
| Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| -11.5 °C | -11.2 °C | -6 °C | 3.9 °C | 13.1 °C | 18.7 °C | 20.4 °C | 17.6 °C | 11.9 °C | 4 °C | -5.3 °C | -10.8 °C | 3.7 °C |
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

# Чишмә (Актаныш районы)
## Шәхесләр

* Энгел Фәттахов (1961), ТР мәгариф министры.
* Гүзәл Шакирова, Татарстанның атказанган артисты (2015) (тумышы белән Яр Чаллыдан, әмма 1993 елда монда күченеп киләләр).
# (2508) Алупка

(2508) Алупка (лат. Alupka) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.

# (2508) Алупка
## Тарихы

1977 елның 13 мартында Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1977 ET1» саналган.
# Аквиналы Фома

Аквиналы Фома (Аквиналы Томас, Фома Аквинат, лат. Thomas Aquinas, итал. Tommaso d'Aquino) — Урта гасырларның атаклы фәлсәфәчесе, католик илаһиятчысы, ортодоксаль схоластикага һәм фәлсәфәнең томизм юнәлешенә нигез салучы.

# Аквиналы Фома
## Тормыш юлы

Ул Аквинода (Неаполь корольлегендә) югары катлам вәкиле гаиләсендә туа, үзенең мәктәпләрен туган шәһәрендә, аннан соң Неапольда, соңрак Париж һәм Кельн университетларында уза. Олыгая төшкәч Париж, Рум, Неаполь университетларында укыта. Аквинатның иҗади мирасы чиксез киң һәм бай. Ләкин «Теология суммасы» һәм «Мәҗүсиләргә каршы сумма» дигән монументаль әсәрләре төп урынны биләп торалар. Фома Аквинат — «Тәүратка», Аристотельның «Сәбәпләр турында» дигән хезмәтенә, шулай ук кайбер башка авторларның әсәрләренә шәрехләр язып калдыруы белән дә танылган галим.
Аквинский үзенең хезмәтләрендә дини тәгълимат һәм фәлсәфә белән генә чикләнми, ул әхлак, хокук, икътисад, дәүләт төзелеше кебек фәнни мәсьәләләрне дә яктырта. Аквинатның фәлсәфи тәгълиматының үзәген тәшкил иткән фикер ул — Ходайның хакыйкатьне ачкан сүзе. Галимнең бу фикерен фәлсәфә белән дини тәгълиматны чагыштырган чагында да тоеп була. Әгәр дә фәлсәфә фәне өйрәнә торган предмет акыл белән табыла торган хакыйкать булса, дини тәгълиматның предметы — Аллаһ тарафыннан ачыла торган хакыйкать.
Аквинский үзенең фәлсәфи тәгълиматын Аристотель йогынтысы астында төзи. Ул Аристотельдә һәрнәрсәнең материясен һәм формасын таный, һәрнәрсәнең җисемен бары тик материя белән форманың берлеге генә тәшкил итә ала дип саный. Аквинскийның фикеренчә, материя ул предметларның һәм күренешләрнең фәкать мөмкинлеге генә, аның предметка әверелүе әнә шушы формадан тора. Шуның өстенә форма ул максади сәбәп тә. Шунсыз материя — юк.
Аквинат ышану догмаларын ике төргә бүлә. Беренче төр — акыл (фикерләү) белән аңларлык догмалар. Мәсәлән: «Алла — бар», «Алла — бер генә», «Кешенең җаны үлемсез». Икенче төр — акыл (фикерләү) белән аңларлык булмаган догмалар. Алар, мәсәлән, түбәндәгеләр: «дөньяның яратылуы», «аллалыкның өч өлештән торуы», «кешенең тәүге гөнаһы» һ. б.). Аквинский карашынча, беренчеләре илаһият гыйлеменең дә (теология), фәлсәфәнең дә өйрәнү предметы булып карала алалар. Икенчеләре исә, кеше акылыннан өстенрәк булганга күрә, фәкать дини ышану, дини тәгълимат предметы гына була алалар.
Танып белү теориясенә килгәндә, Аквиналы Фома үз заманында номиналистлар һәм реалистлар арасында барган бәхәстә реалистлар позициясен сайлый. Аквинский кешенең танып белү процессында ике төрле сәләтнең файдаланылуы турында яза. Алар: тою һәм акыл (интеллект). Танып белү тоюдан башлана, интеллект танып белүне абстрактлаштырып, әйберләрнең асылына ирешүне тәэмин итә.
# NGC 3726

NGC 3726 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

# NGC 3726
## Тарихы

Әлеге галактика 1788 елда инглиз астрономы Уильям Гершель тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы, 47.5 см (18.7 дюйм) зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.