# Антонис ван Дейк

Сэр Антонис (Антун) Ван Дейк (һолланд телендә: Anthony van Dyck; Antoon, Anthonis Vandyck, Antonio, Anthonie, Anton van Dyck; 1599 елның 22 марты, Антверпен —1641 елның 9 декабре, Лондон) — фламанд живописецы, офорт техникасында рәсем ясаучы һәм гравёр, сарай яны портрет остасы. Камера (интим) һәм парад, репрезентатив портреты жанр төрләре барлыкка китерүчесе. Италиядә озак булудан соң Антонис Ван Дейк инглиз короле Карл I-нең беренче сарай яны живописецы булган (моннан аның нидерланд исемен инглизчә язу традициясе – ике сүз дә баш хәрефтән – килеп чыккан. Ул Питер Лели кебек алдагы инглиз рәссам-портретистларга әһәмиятле һәм озак йогынты ясаган. Замандашлары бик югары бәяләгән портретлардан башка, Ван Дейк Тәүрат һәм мифология сюжетларына картиналар язган. Ул шуннан техниканы һәм өлешчә стильне алган рәссам Питера Пауль Рубенсның өйрәнчеге һәм дусты булган.

# Антонис ван Дейк
## Тәрҗемәи хәле

Антонис ван Дейк 1599 елның 22 мартында Антверпенда (Брабант) бай тукыма сатучы гаиләсендә туган булган. Аның бабасы Антон (Antoon, 1529—1581) рәссам булган, әмма ефәк сату буенча контораны ачкан; аның үлеменнән соң аның хатына Корнелия Прюйстинк уллары Франческо һәм Фердинандо ярдәмендә ире эшен дәвам иткән. Сәүдә табыш китергән, гаиләнең Парижда һәм Лондонда һәм шулай ук фламанд шәһәрләренең күбесендә клиентлары булган. Антунның әтисе, Франсуа ван Дейк 1590 елда Мария Кайперска икенче мәртәбә өйләнгән булган. Аннан никахтан аның унике баласы булган, шулардан Антун Кече җиденче булган. Ул 1599 елның 23 мартында (Антонио исеме астында) чукындырылган булган.. Гаиләнең муллыгы үсү белән ван Дейклар хәтта ванна бүлмәсе булган яңа, киң һәм зиннәтле җиһазландырылган «De Stadt van Ghendt» йортын сатып алырга булганнар. Антун сәләтле булган һәм аны 1609 елда живопись нигезләрен өйрәнү һәм тәҗрибә алу өчен мифологик сюжетларга картиналар ясаган Изге Лука гильдиясе деканы шәһәрнең иң яхшы живописецларның берсе Хендрик ван Баленның остаханәсенә җибәрелгән булган.. 1615 елдан бирле Ван Дейкның Антверпенда Ян Брейгель Кечесе белән бергә үз остаханәсе булган, анда ул “Апостол башлары” картиналар сериясен барлыкка китергән. . Аның иртә эшләренә «„Җитмеш яшьлек ир-ат портреты“» (1613) һәм «Автопортрет» (як. 1615, Вена, Сәнгать тарихы Музее) карый. 1617 елдан бирле Ван Дейк озак вакыт Питер Пауль Рубенс белән хезмәттәшлек иткән һәм бәйсез остаханәсен калдырып аның өйрәнчеге булган. Аннан соң бергәләп эш айлары булган; Рубенс Ван Дейкны иң яхшы өйрәнчеге дип атаган. Хәтта 1618 елның 11 февраленнән соң, Ван Дейк Изге Лука гильдиясенә кабул ителгәчтен дә ул Рубенс белән эшләвен дәвам иткән. Бөтен Европада танылган булып киткән Рубенсның Антверпенда остаханәсендә Ван Дейк аксөяк түгәрәкләрендә ат казанган һәм классик мәдәният һәм сарай яны этикет белән танышкан. Яшь рәссам “Император Феодосий һәм изге Амвросий” картинасында җиңел күренгәнчә сәнгатенең күп алымнарын алып оста манерасын кабатларга өйрәнгән.
1618—1620 елларда Ван Дейк агачта Гайсәне һәм апостолларны сурәтләгән унөч картинаны ясаган. Апостолларның чагылдыручы йөзләре ирекле живопись манерасында ясалган. Хәзер бу цикл картиналарның зур өлеше дөньяның төрле музейларында таралган.
[[Файл:Anthony van Dyck - Self-Portrait (Academy of Fine Arts Vienna).jpg|thumb|180px|left|А. Ван Дейк. Автопортрет. 1613—1614. Агач, май. Вена Нәфис сәнгать Академиясе Иртә чорында Ван Дейк еш берничә юрамада дини сюжетларга әсәрләр иҗат иткән: «Күгән тәкыя таҗын кидертү» (1621, 1-енче Берлин юрамасы — сакланмаган; 2-нче — Мадрид, Прадо); «Иуда үбүе» (як. 1618—1620, 1-енче юрама — Мадрид, Прадо; 2-нче — Миннеаполис, сәнгать Институты); «Хач белән йөрү» (як. 1617—1618, Антверпен, Синт-Паулускерк); «Изге Мартин һәм теләнчеләр» (1620—1621, 1-енче юрама — Виндзор кальгасы, Король тупланмасы; 2-нче юрама — Завентем, Сан-Мартен чиркәве), «Изге Себастьян газаплануы» (1624—1625, Мюнхен, Иске пинакотека). 1620 елның октябрендә егерме бер яшендә Ван Дейк Лондонга, инглиз короле Яков I сарай янына килгән. Англиягә килергә аны Бекингем герцогы һәм Томас Говард, 21-енче Арундел графы ризалаштырган, соңгысы зур сәнгать сөючесе, Рубенсның дусты һәм архитектор палладиан Иниго Джонсның яклаучысы. Лондонда булганда Ван Дейк Яков I-дән ел саен йөз фунт стерлинг пенсиясен алган. Әмма тиздән граф Арундел аңа сигез айга чикне узып китәргә рөхсәт иткән; Ван Дейк Англиягә унбер ел дәвамында кайтмаячак. Антверпенда рәссам сигез ай тирәсе булган; бу вакытта, Рубенс югында ул үзенең иң балкышлы портретларының кайберләрен ясаган, мәсәлән, Рубенсның беренче хатыны “Изабелла Брант портреты” һәм “Франс Снейдерс һәм хатыны Маргарета де Вос портреты”н ясаган. 1621 елда ул Италиягә китүе карары турында игълан иткәч (фламанд живописецларының традицион сәфәре), Рубенс аңа бару өчен акча һәм мәшһүр рәссамнарга һәм яклаучыларга киңәш хатларын биргән. Италиядә Ван Дейк Италия яңарышы бөек рәссамнарының эшләрен өйрәнеп алты ел торган, анда ук ул портретист буларак ат казанган. 1621 елның 20 ноябрендә ул Генуяга килгән. 1622 елның февралендә Ван Дейк Римга киткән, анда ул шул елның августына кадәр һәм 1623 елның күп өлешен уздырган. Папа Римында сәламләнеп, ул җәмгыятьнең иң яхшы даирәләренә кертелгән булган. Рубенстан аермалы буларак Ван Дейкның антиклыкка пиитеты беркайчан да булмаган. Моның шәһадәте булып аның Италия дәфтәре, Италиядә булганда әсәрләр нигезендә рәсемнәр көндәлеге булып тора. Шулай да Римда аның күбесенчә Людовизи Палаццосында һәм Боргезе Вилласында Яңарыш чорының бөек рәссамнарының шедеврларын күзәтергә һәм күчермәләрен ясарга мөмкинчелек булган.. Папа шәһәреннән ул Флоренциягә күчкән, анда ул зур сәнгать сөючесе һәм юмарт меценат, бөек герцог Фердинанд I-нең улы Лоренцо Медичи белән танышкан. Венециягә юлында Ван Дейк Болонья һәм Пармада туктаган, анда ул Корреджо фрескалары белән сокланган. Ахыр чиктә ул Венециягә килгән, анда ул 1622 елның кышын уздырган. Аның яраткан рәссамнарның берсе Тициан торган лагуна шәһәрендә аның юлдашы булып Тицианның энесе Чезаре Вечеллио булган. Ван Дейк Тициан һәм Паоло Веронезе әсәрләрен чынлыкта күрергә күптәнге хыялын тормышка ашырган. Венециядән ул Мантуяга күчкән, анда ул Гонзага сарай янына тәкъдим ителгән булган. 1623 елда ул янә Римда булган, бу шәһәрдә ул аның яңа эстетик күзаллауларыннан ерак асаба фламанд рәссамнар ассоциациясе белән контактка керүдән баш тарткан. 1624 елда Сицилия вице-короле Эммануил Филиберт Савоялы Испания короле Филипп IV исеменнән Ван Дейкны аның рәсемен ясар өчен Палермога чакырган. Соңыннан Ван Дейк Прованста гуманист Никола-Клод Фабри де Пейреск кунагы булган 1625 елда кыска чордан кала 1627 елга кадәр күбесенчә Генуяда торган. Италиядән кайткан бөек портретист аты аңа испан Нидерландлары регентшасы эрцгерцогиня Изабелле Кларе Евгения Габсбургка хезмәткә керергә мөмкинчелек биргән, анда ул сарай яны живописецы булган. Ул эрцгерцогиняның портретын ясаган, шуның өчен алтын муенча алган. Аның заказчылары күп санлы булган әм Фландрия һәм Брабантның иң затлы гаиләләреннән булган . 1631 елның сентябрендә Ван Дейк остаханәсендә куылышта Орлеан Гастоны кече улы белән Франция королевас Мария Медичины кабул иткән һәм аларның портретларын ясаган. Королева Ван Дейкка зиярәте турында истәлекләр калдырган, аларда ул тупланмасында берничә Тициан эшен күргән дип игълан итә. Рәссам чынлап та Италия рәссамнарының картиналарның зур санын җыя алган: Тицианның унҗиде эшен, Тинтореттоның ике эшен, Антонис Морның өч эшен, Якопо Бассаноның өч эшен һәм күп башкаларныкын. . 1632 елдан Ван Дейк янә Лондонда торган, Карл I короленең сарай яны рәссамы булган. Ван Дейкның Карл I белән мөнәсәбәтләре 1629 елда башланган булган. Арадаш сэр Эндимион Портер аша король Ван Дейкның “Ринальдо һәм Армида” картинасын сатып алган. Европаның таҗлы меценатлары арасында Карл I барысыннан күбрәк нәфис сәнгать бәяләве белән аерылып торган һәм гел рәссамнарның юмарт яклаучысы булган. Корольнең яраткан рәссам Тициан булган һәм Ван Дейкта ул аның варисын күргән. Ван Дейкның Лондонга килүенә кадәр Карлның сарай янында күп чит ил живописецлары инде яшәгән, әмма Ван Дейк килү белән алар юкка чыккан. Карл ниһаять күп еллар хыялланган сарай яны рәссамын тапкан. 1632 елда король Ван Дейкны рыцарь-бакалавр дәрәҗәсенә кабул иткән. Темза ярында король бүләк иткән бакчалы зур йортта Ван Дейк мул сыйлап кунакларны кабул иткән һәм шунда ук картиналар ясаган. Берничә айдан соң, 1632 елның 5 июлендә Карл I аңа баронет дворян титулын биргән һәм Мунча Ордены (Order of the Bath) кавалеры итеп билгеләп аңа ел саен ике йөз фунт стерлинг керемен гарантияләгән һәм шулай ук беренче король живописецы итеп аның билгеләнешен рәсми иткән. Лондонда Ван Дейк корольнең «Карл I өч яктан» (өч ракурста портрет, 1635) мәшһүр портретын ясаган. Фараз ителгәнчә гадәти булмаган портрет соңыннан Римга җибәрелү өчен ясалган булган, анда аның нигезендә Италия сынчысы Джованни Лоренцо Бернини Карл I-нең бюстын эшләргә тиеш булган. 1638 елда папа Урбан VIII бу рим-католик һәм англикан чиркәвенең татулашуына китерер дип өмет итеп сынны җибәргән. Шулай ук Ван Дейкның бу әсәре Филипп де Шампень тарафыннан кардинал Ришельёның өч ракурста аналогик портретын (1637) ясауга йогынты ясаган дип фараз ителә. Шулай да 1634 елда Ван Дейк гаиләсенә зиярәт кылыр өчен якынча бер елга Антверпенга һәм Брюссельга күчәргә карар кылган. Антверпенда йорт сатып алганнан соң, апрельдә ул Брюссельга чакырылган булган, анда ул Испания короле Филипп IVнең иртуганы испан Нидерландларның яңа регенты кардинал-ифант Фердинанд Габсбургның шәһәргә керүнең шәһите булган. Ван Дейк регентны һәм руханилар һәм аксөякләрнең күп санлы вәкилләрен берничә мәртәбә ясаган. Шул елларның иң грандиоз төркем портретларының берсе – “Граф Йоханнес Нассау-Зигенлы һәм гаиләсе портреты”. Брюссельда булуы вакытында ул шулай ук Кариньяноның беренче принцы һәм Нидерландларда испан гаскәрләренең башкомандующее Томазо Франческо де Савойя белән очрашкан, аннан ул зур җайдак портретын ясаган, анда принц бөтен бөеклегендә ясалган, ә матур ак ат арткы аякларына басып тора. Бу портрет Диего Веласкесның “Граф-герцог де Оливаресның җайдак портреты” (1638) өчен өлге булган. 1639 елда Лондонда Ван Дейк лорд Рутвенның кызы Мэри Ратвенга өйләнгән . 1640 елда ул Парижда яшәгән һәм эшләгән. 1640 елның маенда Рубенс үлгәч, Ван Дейкка Антверпенга аларның элеккеге остаханәсе белән идарә итәр өчен тәкъдим иттеләр. Шулай да, 1641 елның январенда ул Лувр сараен бизәү буенча эш табарга өметләнеп Парижга барган. Әмма бу эш булмаган. Майда Лондонга кайтып, октябрьдә ул янә Антверпенга барган, ә соңыннан янә Парижга. Ван Дейк 1641 елның 9 декабрендә Лондонда үлгән булган һәм сарай яны кешеләре булуында Лондон Изге Павел Соборында күмелгән булган. Табут берничә елдан соң соборның үзе белән 1666 елда Бөек Лондон янгыны вакытында җимерелгән булган.

# Антонис ван Дейк
## Иҗаты

Ван Дейкның иҗаты эволюцияләгән. Англиядә беренче булуы вакытында ясалган әсәрләр аңа кадәр Фландриядә ясалганнардан шактый аерылып тора. Күптән түгел католицизмга кайткан Антверпенда Антонисның бары тик дини характерлы һәм рәсми портретлар ясарга мөмкинчелеге булган. Лондонда ул картиналар башкаруында да, темалар сайлавында күбрәк иреккә ия булган. 1621 ел һәм 1622 ел чигендә егерме яшьтән бераз гына узган Ван Дейк инглиз тәҗрибәсе һәм дини шартлылыгыннан ирегенә рәхмәтле портретларга өстәп, эротик подтекст белән сурәтләр булырга мөмкин мифологик сәхнәләргә багышлап иҗат өчен стимулга ия булган. Шулай, башкалар арасыда, Тицианның (яраткан рәссамы) стилен кабатлап Ван Дейк “Вертумн һәм Помона” картинасын иҗат иткән. Ван Дейк иҗатының тулы һәм образлы төгәл сыйфатламасын мәшһүр “Император Эрмитажы картина галереясе буенча юл күрсәткече”ндә (1910) А. Н. Бенуа биргән:
   “Ван Дейк сәнгать тарихының беренче портретистларына карый. Портрет живописе нәкъ менә рәссамның шәхси характерына күрә аның белгечлеге булган. Аны художество богемасының пычрагы һәм ваемсызлыганнан, фламанд иҗатының оргиазмыннан ераграк нәзек тәрбияле кешеләр җәмгыяте җәлеп иткән... Әле Рубенс тулы балкышында булганда һәм беркемдә яңача ясау турында уйламаганда Ван Дейк шул вакытка кадәр тыңлаучан өйрәнчеге Италиягә киткән һәм анда Генуяда Фландриядә туйган һәм арган булырга охшарга теләгән аксөякләр яраткан ниндидер назлы меланхолия белән бәйләнештә аңа кадәр мәгълүм булмаган хасият „grandezza“ чагыла башлаган. Римда булганда, Ван Дейк тупас шаяртучылар һәм типтерүче фламандлылардан читтә торган һәм шуның өчен аннан көлгәннәрдән “живопись кавалерчыгы” кушаматын алган дип сөйлиләр. Алга таба иҗатында ул тупас гадилектән күбрәк һәм күбрәк арынырга тырышкан һәм ахыр чиктә чын„précieux“. Аның өчен хас булган нәрсә булып гомеренең өчтән бер өлешен Фландриядән тыш уздыруын һәм гомере XVII гасыр хөкемдарларының иң нәзеге, әмма иң мескене дә булган инглиз короленең сарай яны кешесе буларак тәмамлануы тора. Останың портретларының микъдары анда чын фламанд җитештерүчәнлеге, гаҗәеп иҗади көч яшәвен исбатлый. Бу ахырсыз галереяның тигез диярлек дәрәҗәсе сәләтнең гаять зур көчен, Рубенсның фантастик энергиясе янында да зәгыйфьләнмәүче энергияне исбатлый. Әмма Ван Дейкның барлык портлетларының бер хасияте булып: тыйнаклык, ирешеп булмаганлык, ниндидер өстән аска караш һәм сагышның “затлы” күләгәсе анда авырган психологияне ача, нәкъ ул замандашларына, бигрәк тә югары җәмгыятькә ошаган.»
Живописецның иҗади ысулының үзлегенең бу балкышлы сыйфатламасы үсешенә хәзерге заман өйрәнүчеләре төгәлләп куялар:
   “Ван Дейк иҗаты Европа һәм беренче чиратта инглиз сәнгатенә гаять зур йогынты ясаган. Ван Дейк – Рубенсның өйрәнчекләреннән иң яхшысы һәм иң мәшһүре, ул - барокко экспрессиясен язу техникасы һәм манера нәзеклеге белән куша алган чын романтик. Ул остазга күзаллау куәтендә оттыра, әмма еш кына аннан колорит нюансларында, сызыкларның нәзек пластикасында, валёрлар камиллегендә ота. Ван Дейк нәкъ менә Англиядә, мәсәлән, Джошуа Рейнолдс һәм Томас Гейнсборо кебек антагонистларның иҗатында киң таралыш тапкан зур парад портретының композицион тибын барлыкка китергән. Ван Дейкның табигый аксөяклеге һәм Лондонда дөньяви тормыш алып баруы аның гаҗәеп эшчәнлегенә комачауламаган, ул анда бары тик Рубенска оттырган – гравюраларны һәм рәсемнәрне кертмичә мең ярымнан артык картина!»
Санкт-Петербург Эрмитажында Антонис Ван Дейкның зур әсәрләр тупланмасы бар: егерме дүрт картина һәм шартлы рәвештә аның остаханәсенә карый дип саналган аның мәктәбенең сигез әсәре. Россиядә бу живописец картиналарын һәрвакытта да бәяләгәннәр. Император Эрмитажының Картина галереясында аның тупланмасы императрица Екатерина II тарафыннан 1770 елда Ф. Троншен тупланмасын һәм француз банкиры Кроз тупланмасын сатып алудан башланган.