# Big data

Мәгълүмат технологияләрендә, big data (күләмле мәгълүмат) - традицион мәгълүмат эшкәртү кушымталарны яки персональ санакта урнаштырыла торган мәгълүмат базалары белән идарә итү коралларны кулланып эшкәртү авыр булган күләмдәге мәгълүмат җыелмалары. Авырлыклар мәгълүмат берәмлекләрне аеру, эшкәртү, саклау, эзләү, бүлешү, анализлау, һәм визуализация өлкәләрендә пәйда була. Мәглүмат күләмнәренең зураюга таба трендның күзәтелүен зур күләмле мәгълүматны анализлау нәтиҗәсендә туган өстәмә бәйле мәгълүмат "бизнес трендларны һәм алып барылган эзләнүләр сыйфатын ачыклауга, авыруларның һәм җинаятьләрнең таралуына һәм башкача урын алуларына юл бирмәү, хокукый проблемаларны һәм агымдагы вакытта юл хәрәкате хәлләрен билгеләү мөмкинлеген ачу сәбәпле" пәйда була.
2012 елдагы хәле буенча, кабул ителерлек вакыт эчендә эшкәртелә алган мәгълүмат күләмнәре ru:эксабайтлар (10¹⁸ байт) дәрәҗәсендә иде. Метеорология, геномика, коннектомика, физика кануннарын аңлау өчен кирәкле күләмле симуляцияләре,биологик һәм әйләнә-тирә мохиткә кагылышлы эзләнүләр кебек күп өлкәләрдә эшләгән галимнәр еш мәгълүмат күләменә бәйлә чикләүләренә төрелә. Бу чикләүләр шулай ук Интернетның барлыкка килүе булдырган Бөтендөнья пәрәвезендә урнашкан мәгълүматны табу өчен кулланылган эзләү системалары, финанс һәм бизнес информатика өлкәсендәге башка кушымаларның эшләвенә дә йогынты ясый. Мәгълүмат күләмнәренең үсүенә сенсорлары булган смартфоннар, камералар һәм башка җиһазлар да үз өлешен кертәләр.

# Big data
## Билгеләмә

Күләмле мәгълүмат (Big data) гадәттә гади очрый торган программа тәэминаты ярдәмендә җыела, эшләнелә, идарә ителә һәм кабул ителерлек вакытта эшкәртелә алган мәгълүмат күләмнәренә сыймый торган мәгълүмат күләмнәренә таба кулланылган төшенчә. Күләм күрсәткечләренең туктамый үсүләре күзәтелә, 2012 елда бер мәгълүмат җыентыгында берничә терабайттан (10¹² байт) күп петабайтларга (10¹⁵ байт) кадәр кергән күләмнәре өчен кулланыла иде. Шундый күләмнәр белән эш итә алу өчен яңа математик һәм логик коралларның булдырылуы таләп ителде – мәс. en:Apache Hadoop Big Data Platform кораллары.

# Big data
## Үрнәкләр
### Фән һәм эзләнүләр

* Кеше геномы төзелешен ачыклау өчен эшкәртү эшенә генә 10 ел кирәк булган булса; хәзерге көндә бу эшне бер атнада бетереп була.Калып:R
* Математика санауларына нигезеләнгән иҗтимагый фән — en:Tobias Preis һ.б. en:Google Trends ярдәмендә ирешелә алынган мәгълүматны кулланып кеше башына югарырак ТЭП күрсәткечләре булган илләрдән Интернет кулланучылары үткәнгә караганда күбрәк киләчәк турында мәгълүматны эзләү яклы булуын күрсәттеләр. Бу табулар интернетта үз-үзеңне ничек тотуың белән чын дөньядагы икътисади күрсәткечләрең арасында бәйләнеш була алуына ишарәли. Эзләнү авторлары 2010 ел дәвамында 45 илдән Интернет кулланучылар тарафыннан Google эзләү журналларында калдырылган язуларны тикшереп, математик фаразлау мәгълүматы нигезендә киләчәк (‘2011’) ел өчен санап чыгарылган эзләү күләмнәре күрсәткечләрне элгәре (‘2009’) елгы эзләүләр күләме белән чагыштырдылар һәм нәтиҗәне ‘киләчәккә таба юнәлгәнлек индексы’ дип атадылар. Киләчәккә таба юнәлгәнлек индексны һәр илнең кеше башына ТЭП күрсәткече белән чагыштыру Google кулланучылары күбрәк киләчәккә таба юнәлгән сорауларны биргән илләрнең югарырак ТЭП күрсәткечле булуына көчле тенденцияне ачыклады. Күләмле мәгълүматны анализлау нәтиҗәсендә пәйда булган белем мәгълүмат эзләү мәсьәләсендәге ил ватандашларының үзләрен тотулары һәм илләренең икътисади уңышлары арасында элемтә бар булуына ишарәли.