# Барда районы

Барда муниципаль районы (рус. Бардымский район) – Пермь краеның көньягында урнашкан муниципаль район. Мәйданы – 2382 км². Район үзәге – Барда авылы.

# Барда районы
## Географиясе

Район җире Тол елгасы һәм аның кушылдыгы Барда елгасы бассейнында урнашкан.
Район территориясендә 8 ботаник табигать истәлеге һәм Тол заказнигы бар. Ботаник табигать истәлекләре арасында: Чаганлы тау – биредә иң төнъяк чаган урманы урнашкан, Имәнлек (Сараш имәнлеге) – төнъякта урнашкан имәнлек вәкиле, Сараш нарат-имән урманы – Пермь өлкәсендәге котыпка иң якын имән урманы, Барданың чияле тавы, Кызыл Яр тавы – урман-дала реликт (борынгы) комплекс. Район 1926 елның 4 ноябрендә оештырылган. 1962 елның февралендә бетерелгән, 1965 елның 12 гыйнварендә кабат торгызылган. Уса өязе Пермь губернасының Барда, Сараш, Елпачиха, Шермеит, Печмән, Крыловка (өлешчә), Покров-Ясыль (өлешчә) волостьлары нигезендә оештырыла. 1926 елда район 23 авыл советына, карый торган 132 торак ноктасыннан, 9749 хуҗалыктан һәм 43804 кешедән торган. 1938 елның октябрендә район Пермь өлкәсе составына кергән.

# Барда районы
## Административ бүленеш

Районга 12 авыл җирлегенә буйсынган 63 торак ноктасы керә:

# Барда районы
## Демография

Барда районының иң зур торак урыны – Барда авылы. Барда авылында район халкының өчтән бер өлеше яши (10 мең кеше). Хезмәт яшендәге кешеләр 46% тәшкил итә, хезмәт яшенә кермәгәннәр – 27%.
Халык саны: 26,5 мең кеше. 2020 ел халык санын алу нәтиҗәләре буенча халыкның 64,5 %ын татарлар, 25,1%ын башкортлар тәшкил итә.

# Барда районы
## Милли состав

Борынгыдан килгәнчә, Барда төбәге халкы башкорт сословиясендә торган. Шуңа күрә хәзер дә халыкның бер өлеше үзен башкорт итеп яздыра. Ләкин бер үзенчәлек бар: алар туган телләре итеп мотлакъ татар телен таныйлар (1989 ел сан алу вакытында – 98 процент). Авыл һәм район җирендә татар теле өстенлек итә. Сан алу буенча милли состав:
| Ел | башкортлар | татарлар | руслар | барлыгы кеше |
| 1989 | 85,1% | 4,9% | 8,3% | 29 320 |
| 2002 | 59,5% | 32,3% | 7,2% | 27 904 |
| 2010 | 55,3% | 36,1% | 7,4% | 25 538 |
| 2020 | 25,1% | 64,5% | 7,3% | 26 492 |
Сан алу буенча татар һәм башкортларның нисбәте:
| ел | башкортлар кеше | башкортлар % | татарлар кеше | татарлар % | барлыгы кеше |
| 1926 | 29 145 | 87,7% | 3 415 | 10,2% | 33 223 |
| 1959 | 28 248 | 88,6% | 3 625 | 11,3% | 31 873 |
| 1979 | 27 799 | 94,7% | 1 556 | 5,3% | 29 355 |
| 1989 | 24 951 | 94,5% | 1 459 | 5,5% | 26 410 |
| 2002 | 16 606 | 64,8% | 9 025 | 35,2% | 25 631 |
| 2010 | 13 846 | 55,3% | 9 022 | 36,1% | 22 868 |
| 2020 | 6 660 | 25,1% | 17 086 | 64,5% | 23 746 |

# Барда районы
## Мәгариф

Барда муниципаль районында 19 уку йорты исәпләнә, шул исәптән этномәдәни (татар) мәгариф эчтәлеге компоненты белән – 15 (79 %). 4 меңгә якын бала укый. Крайда бердәнбер Милли (татар) гимназиясе, махсус (коррекцион) мәктәп, ПУ-84 һәм аның базасында эшчәлек иткән Чайковски сәнәгат-гуманитар көллият (ЧПГК) филиалы. Казан социаль һәм гуманитар белемнәр институты шулай ук Барда районын уңышлы каплатуга ирешкән. Барда районының уку йортларында 30% якын Татарстан вузларын тәмалаучылар тәшкил итә. Татар теле һәм әдәбияты укытучыларының 80%ка якыны Татарстанда белем алган.

# Барда районы
## Матбугат һәм ТВ

Бардада 1931 елдан “Таң” газетасы чыга, русчага дубляж формасында “Рассвет” газетасы чыгарыла. Газетаның редакциясе каршында газет-китап нәшрияты эшли. 1991 елдан 2000 елга кадәр татар телендә 18 әдәби китап чыгарылган. 2005 елны «Тол буйлары» һәм «Нурлы Барда» газеталары чыга башлый.

# Барда районы
## Барда районында туганнар

* Шәрифҗан Казанбаев – Советлар берлеге каһарманы.
* Гүзәл Уразова (Барда) – Татарстанның атказанган артисты.
* Дамира Кузаева – актриса (Әлмәт театры).
* Идият Әширов – Татарстан язучылар берлеге әгъзасы, шагыйрь.
* Мәсгут Имашев – Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Нәсүр Йөрешбаев (Бакчагөл) – журналист.
* Рәшит Ягъфәров – күренекле җәмәгать эшлеклесе, фольклорчы-галим, шагыйрь һәм милләтпәрвәр сәясәтче.
* Илдар Ягъфәров (Барда) – кинорежиссер.
* Эльмарт Уразов (1955―2022) – «Таң» газетының баш мөхәррире (Бардада чыга).
* Сәүбән Чуганаев (1948―2024), мәдәният эшлеклесе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2007).