# Башкортстан

Башкортста́н, Башкортста́н Респу́бликасы, Башкортста́н Җөмһурияте́ (баш. Башҡортостан Республикаһы, рус. Республика Башкортостан) — Россия Федерациясе белән берләшкән, Россия Федерациясе субъекты, Идел буе федераль округына, ЮНЕСКО билгеләнмәсе буенча Урта Азия өлкәсенә керә.
Башкаласы — Уфа шәһәре.
Халык саны: 2024 елның 1 гыйнварына ― 4 064 361 кеше. Шуларның 2 585 360 ы шәһәрләрдә, 1 470 000 (40%) авыл җирлегендә яши. Республика халкының 52,7% ы (2,15 млн) хатын-кызлар һәм 47,3% ы (1,93 млн) ир-атлар.

# Башкортстан
## География
### Чиктәшлек

| Як | Төбәк |
| Төньяк-көнбатыш | Удмурт Республикасы |
| Төньяк | Пермь өлкәсе |
| Төньяк-көнчыгыш | Свердловск өлкәсе |
| Көнчыгыш | Чиләбе өлкәсе |
| Көньяк Көньяк-көнбатыш | Ырынбур өлкәсе |
| Көнбатыш | Татарстан Республикасы |

# Башкортстан
## География
### Географик урнашу

Башкортстан республикасы — Көньяк Урал тауларының түбәләре (иң бөек ноктасы — Ямантау, 1 640 м.), карст мәгарәләр, күлләр. Төбәкнең 2/3 өлөше Көнчыгыш-Европа тигезлегенең көнчыгыш өлешендә урнаша. Республиканың төньяктан көньякка озынлыгы — 550 км, көнбатыштан көнчыгышка — 430 км. Мәйданы — 143,6 мең км².
Республика территориясендә Башкортстан дәүләт тыюлыгы урнашкан.

# Башкортстан
## География
### Гидрография

Иң зур елгалары: Агыйдел (1430 км), кушылдыклары — Нөгеш (235 км), Сем (239 км), Караидел (918 км), Әй (549 км), Дим (535 км), шулай ук Сакмар (760 км) белән Ык (571 км) елгалары. Башкортстан җирлегеннән шулай ук Җаек елгасы (2428 км.) башлана.
Күлләрнең саны — 2700. Республиканың иң зур күлләре Урал таулары артына урнаша. Көнбатыш өлешендә иң эре күл — Асылыкүл (мәйданы 18,5 км²).

# Башкортстан
## География
### Климат

Тауларда уртача еллык температура +0,3°С, тигезлектә +2,8°С. Гыйнварда Цельсия градусы буенча уртача температура 18°С, июльдә — +18°С. Кояшлы көннәр саны 261дән (Уфа) 287гә (Аксёново, Белорет) кадәр үзгәреп тора.
Уртача еллык явым-төшемнәр саны 300—600 мм, Урал тауларының көнбатыш ягында 700 ммга кадәр җитә.
Кар капламы ноябрь башында яки уртасында барлыкка килә, апрель уртасында исә кар эреп бетә. Кар капламы 150—165 (таулы районнарда 171—177) көн ята, аның уртача биеклеге 36-55 см га җитә.

# Башкортстан
## География
### Табигать

Урманнар республика территориясенең 40 % алып тора. Урал таулары артында катнаш урманнар, төньяктарак нарат-яфраклы һәм каен урманнары бар; урман-далалар — каен һәм имән агачларына бай.
* Торатау
* Йөрәктау- биеклеге Агыйдел елгасы өстеннән 220 метр.
* Куштау

# Башкортстан
## Тарих

Республика «Башгурд» исеме астында беренче тапкыр VIII гасырда Фәзлуллаһ Рәшидәддиннең «Огузнамә» исемле эшендә телгә алына, ә башкорт халкының үзатылышы (башҡорт) Сәлләм Тәрҗемән хезмәтләрендә (IX гасырның беренче яртысы) очрый.
X—XII гасырларда республиканың көнбатыш өлешендә яшәүчеләр Идел буе Болгары дәүләте, XIII—XIV гасырларда бөтен Башкортстан җирлеге Җучи Олысына, аның таркалуыннан соң башкортлар Казан, Нугай вә Себер ханлыклары, 1557 елдан башлап башкорт кабиләләре Россия составына керә.
Инкыйлабкача елларда хәзерге Башкортстан җирлеге күбесенчә Уфа губернасы составында була.
1917 елның 15 (28) ноябрендә Башкорт өлкә шурасы Башкортстан милли-территориаль мохтариятен (автономиясен) игълан итә. 1919 елның 20 мартында Мәскәүдә «Үзәк Совет хакимияте белән Башкорт хөкүмәте арасында Башкорт Совет Автономиясен төзү турында килешү» имзалана. Башкорт Совет Автономиясе Ырынбур губернасының төньяк өязләре нигезендә оеша. Башкортларның үз шәһәрләре булмаганлыктан, аның башкаласы итеп күрше Уфа губернасында урнашкан рус-татар шәһәре Эстәрлетамак билгеләнә. 1920 елның 20 августында Совет хөкүмәте Эстәрлетамак шәһәрен Кече Башкортстанга бирә.
1922 елның 14 июненнән Уфа губернасын юк итеп, Башкортстан составына губернаның зур өлешләре, шул исәптән Бәләбәй һәм Бөре өязләре (алар язмышы турында махсус референдум үткәрелергә тиеш булган) кертеләләр, башкаласы Этәрлетамактан Уфага күчерелә.
1952 елның маенда Башкорт АССРы эчендә Уфа һәм Стәрлетамак өлкәләре барлыкка килә, әмма 1953 елның апрелендә өлкәләргә бүленеш юкка чыгарыла.
1990 елда БАССР Югары Шурасы Дәүләт Суверенлыгы турында Декларация кабул итә.

# Башкортстан
## Дәүләт корылышы

Башкортстан Конституциясенә тиешле дәүләт власы хөкем, башкарма һәм кануннар чыгару юнәлешләренә бүленә.

# Башкортстан
## Дәүләт корылышы
### Башкарма хакимлек

Башкортстан Республикасы Башлыгы — Башкортстан Республикасының иң югары вазифалы кешесе. Башкортстан Хөкүмәте статусы һәм хокукы Башкортстан Конституциясе белән билгеләнә.

# Башкортстан
## Дәүләт корылышы
### Хөкем власы

Башкортстан Республикасында хөкем власын Башкортстан Республикасы Конституция Суды, федераль судлар һәм мировой хөкем тормышка ашыра.

# Башкортстан
## Дәүләт корылышы
### Законнар чыгару власы

Башкортстан Парламенты — Дәүләт Җыелышы — Корылтай 2003 елдан бер палатасыннан торган кануннар чыгару органы.

# Башкортстан
## Халык
### Торак пунктлар

| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | Урын | Шәһәр | Башкортча исеме | Русча исеме | Халык саны | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 1 | Уфа | Өфө | Уфа | 1 062 300 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 2 | Стәрлетамак | Стәрлетамаҡ | Стерлитамак | 273 432 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 3 | Салават | Салауат | Салават | 156 085 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 4 | Нефтекама | Нефтекама | Нефтекамск | 121 757 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 5 | Октябрьски | Октябрьский | Октябрьский | 109 379 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 6 | Белорет | Белорет | Белорецк | 68 804 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 7 | Туймазы | Туймазы | Туймазы | 66 849 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 8 | Ишембай | Ишембай | Ишимбай | 66 242 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 9 | Күмертау | Күмертау | Кумертау | 62 854 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 10 | Сибай | Сибай | Сибай | 62 732 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 11 | Мәләвез | Мәләүез | Мелеуз | 61 408 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 12 | Бәләбәй | Бәләбәй | Белебей | 60 183 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 13 | Бөре | Бөрө | Бирск | 41 637 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 14 | Учалы | Учалы | Учалы | 37 771 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 15 | Благовещен | Благовещен | Благовещенск | 34 246 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 16 | Дүртөйле | Дүртөйлө | Дюртюли | 31 272 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 17 | Яңавыл | Яңауыл | Янаул | 26 988 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 18 | Дәүләкән | Дәүләкән | Давлеканово | 24 040 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 19 | Чишмә | Шишмә | Чишмы | 21 198 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |
| карау • бәхәс • edit Уфа Стәрлетамак Салават Нефтекама | 20 | Приют | Приют | Приютово | 20 888 | карау • бәхәс • edit Октябрьски Белорет Ишембай Күмертау |

# Башкортстан
## Халык
### Милли состав

    Шулай ук карагыз: Башкортстанда татарларның хокукларын бозу.
Башкортстанда 4 104 336 кеше яши. Аларның 2 626 613 шәһәрләрдә, 1 447 723 авылда тора. Эре шәһәрләре — Уфа (башкала, 1 042 мең кеше), Стәрлетамак (264 мең кеше), Салават (158 мең кеше), Нефтекама (122 мең кеше), Октябрьски (108 мең кеше). Республикадагы барлык халыкның татарлар (25,4 %), башкортлар (29,5 %), руслар (36,1 %) тәшкил итә.
| Халык | 1926 | 1926 | 1939 | 1939 | 1959 | 1959 | 1970 | 1970 | 1979 | 1979 | 1989 | 1989 | 2002 | 2002 | 2010 | 2010 |
| Халык | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % |
| руслар | 1 064 707 | 39,9 % | 1 281 347 | 40,6 % | 1 418 147 | 42,4 % | 1 547 893 | 40,2 % | 1 547 893 | 40,2 % | 1 548 291 | 39,3 % | 1 490 715 | 36,3 % | 1 432 906 | 36,1 % |
| башкортлар | 625 845 | 23,5 % | 671 188 | 21,3 % | 737 711 | 22,1 % | 892 248 | 23,4 % | 935 880 | 24,3 % | 863 808 | 21,9 % | 1 221 302 | 29,8 % | 1 172 287 | 29,5 % |
| татарлар | 621 158 | 23,3 % | 777 230 | 24,6 % | 768 566 | 23,0 % | 944 505 | 24,7 % | 940 436 | 24,5 % | 1 120 702 | 28,4 % | 990 702 | 24,1 % | 1 009 295 | 25,4 % |
| чуашлар | 84 886 | 3,2 % | 106 892 | 3,4 % | 109 970 | 3,3 % | 126 638 | 3,3 % | 122 344 | 3,2 % | 118 509 | 3,0 % | 117 317 | 2,9 % | 107 450 | 2,4 % |
| чирмешләр | 79 298 | 3,0 % | 90 163 | 2,8 % | 93 902 | 2,8 % | 109 638 | 2,9 % | 106 793 | 2,8 % | 105 768 | 2,7 % | 105 829 | 2,6 % | 103 658 | 2,6 % |
| украиннар | 76 610 | 2,9 % | 92 289 | 2,9 % | 83 594 | 2,5 % | 76 005 | 2,0 % | 75 571 | 2,0 % | 74 990 | 1,9 % | 55 249 | 1,4 % | 39 875 | 1,0 % |
| арлар | 23 256 | 0,9 % | 25 103 | 0,8 % | 25 388 | 0,8 % | 27 918 | 0,7 % | 25 906 | 0,7 % | 23 696 | 0,6 % | 22 625 | 0,6 % | 21 477 | 0,5 % |
| мордва | 49 813 | 1,9 % | 57 826 | 1,8 % | 43 582 | 1,3 % | 40 745 | 1,1 % | 35 900 | 0,9 % | 31 923 | 0,8 % | 26 020 | 0,6 % | 20 300 | 0,5 % |
| башкалар | 39 773 | 1,5 % | 56 931 | 1,8 % | 60 749 | 1,8 % | 52 485 | 1,4 % | 53 557 | 1,4 % | 55 426 | 1,4 % | 74 577 | 1,8 % | 165 044 | 4,1 % |
| барлык | 2 665 346 | 100,0 % | 3 158 969 | 100,0 % | 3 341 609 | 100,0 % | 3 818 075 | 100,0 % | 3 844 280 | 100.0 % | 3 943 113 | 100,0 % | 4 104 336 | 100,0 % | 4 072 292 | 100,0 % |

# Башкортстан
## Административ-территориаль бүленеш

Республикада 54 административ район, 21 шәһәр, 2 шәһәр тибындагы поселок, 828 авыл администрациясе бар.
| Районнар | Районнар | Районнар | Харита |
| Әбҗәлил районы Әлшәй районы Архангель районы Аскын районы Авыргазы районы Баймак районы Бакалы районы Балтач районы Бәләбәй районы Балакатай районы Белорет районы Бишбүләк районы Бөре районы Болгавар районы Благовещен районы Бүздәк районы Борай районы Бөрҗән районы | Гафури районы Дәүләкән районы Дуван районы Дүртөйле районы Ярмәкәй районы Зиянчура районы Җылаер районы Иглин районы Илеш районы Ишембай районы Калтасы районы Караидел районы Кырмыскалы районы Кыйгы районы Кызыл Кама районы Күгәрчен районы Кушнаренко районы Куергазы районы | Мәләвез районы Мәчетле районы Мишкә районы Миякә районы Нуриман районы Салават районы Стәрлебаш районы Стәрлетамак районы Тәтешле районы Туймазы районы Уфа районы Учалы районы Федоровка районы Хәйбулла районы Чакмагыш районы Чишмә районы Шаран районы Яңавыл районы | |

# Башкортстан
## Икътисад
### Сәнәгать

Эре сәнәгый үзәкләре — Уфа, Стәрлетамак, Ишембай, Салават, Нефтекама, Туймазы, Октябрьски, Белорет. Җитештерүнең югары дәрәҗәдәге тупланышы хас, сәнәгый продукциясенең якынча 50 % Уфада чыгарыла.
Сәнәгатьнең әһәмиятле тармаклары — нефть чыгару, нефть эшкәртү. Машиналарны төзү һәм металл эшкәртү зур үсешне алган. Агач эшкәртү сәнәгате һәм төзелеш материалларны ясау да бар.

# Башкортстан
## Икътисад
### Энергетика

Аның нигезен җылылык электр стансалар тәшкил итәләр: Карманово ГРЭСы, Уфадагы ҖЭҮ-1, ҖЭҮ-2, ҖЭҮ-3 ҖЭҮ-4, Стәрлетамакта һәм Салаватта ҖЭҮләре, Урал арты ҖЭҮ (Сибай) һәм Күмертау ҖЭҮ.
Башкортстан АЭС төзелеше Чернобыль һәлакәтеннән соң туктатылган.
Туймазы районының Төпкилде авылы тирәсендә тәҗрибә-сынау җил электр стансасы урнашкан.

# Башкортстан
## Икътисад
### Авыл хуҗалыгы

Ашлык-терлекчелек юнәлешендәге авыл хуҗалыгы. Бодай, арыш, солы, арпа, шикәр чөгендере, көнбагышны үстерәләр. Җөмһүрияттә сөт-ит терлекчелеге, ит-йон сарыкчылыгы, кошчылык, атчылык, кымызчылык һәм умартачылык үсешне алган. Башкорт балы Россиядә киң мәшһүрлекне алган.

# Башкортстан
## Транспорт
### Тимер юлы транспорты

Тимер юл элемтәсе Самара—Уфа тимер юлыннан башлана, аның 486 км озынлыгындагы Кинәле станциясеннән Уфа станциясенә кадәрге участогы 1888 елда файдалануга тапшырыла.
Уфа тимер юллар аша Самар, Чиләбе, Ырынбур, Сембер һәм башка шәһәрләр белән тоташтырылган. Көймә йөрешле елгалар: Агыйдел һәм Караидел. Торба үткәргеч транспорты да үсешне алган.

# Башкортстан
## Транспорт
### Автомобиль юллар

Төбәк аша М5 «Урал», М7 «Идел», Р240 Уфа — Ырынбур, Р315 Уфа — Бөре — Яңавыл, Р316 Стәрлетамак — Белорет — Магнитогорски, Р317 Бөре — Тазтөбе — Чаткы һәм Р361 Мәләвез — Магнитогорски автоюллары баралар.

# Башкортстан
## Транспорт
### Авиа элемтә

Авиа элемтә Башкортстанны Россиядәге дистәләрчә шәһәрләре белән, БДБ илләре, Греция, Кытай, БГЭ, Төркия шәһәрләре белән тоташтыра. Уфада Башкортстанда иң зур аэропорт урнашкан.

# Башкортстан
## Башкортстан бәйрәмнәре

«Башкортстан Республикасында бәйрәм һәм истәлекле көн, һөнәри һәм башка даталар турында» Башкортстан законы республиканың Югары Советы тарафыннан 1992 елның 27 февралендә кабул ителде.
Эшләми торган бәйрәм көннәре.
| Датасы | Исеме | Искәрмә |
| 11 октябрь | Җөмһүрият көне | Башкортстанның дәүләт суверенитеты турында декларация кабул ителгән көндә билгеләнә. |
| 24 декабрь | Гербы Республикасы Конституциясе көне ярославль өлкәсе владимир өлкәсе Статья в Башкирской энциклопедии 2013 елның 3 ноябрь көнендә архивланган.Калып:Владимир-ba ярославль өлкәсе, владимир өлкәсе | Җөмһүрият Югары Советы 1993 елда Башкортстан Конституциясен кабул иткән көндә билгеләнә. |
| | Ураза бәйрәме | Ураза бәйрәме датасы Ислам календарена ярашлы ел саен Башкортстан Республикасы хөкүмәте тарафыннан, бәйрәм үткәрү көненнән өч ай алдан да соңламый, игълан ителә. |
| | Корбан бәйрәме | Корбан бәйрәме датасы ай календарына ярашлы ел саен Башкортстан Республикасы хөкүмәте тарафыннан, бәйрәм үткәрү көненнән өч ай алдан да соңламый, игълан ителә. |
Истәлекле көннәре.
| Датасы | Исеме | Искәрмә |
| 25 февраль | Башкортстан Республикасы Дәүләт флагы көне | Җөмһүрият Югары Советы тарафыннан яңа флагны 1992 елда кабул иткән көндә (2002 елдан) билгеләнә ярославль өлкәсе владимир өлкәсе 25 февраля — День Государственного флага республикасы Гербы// ИА Башинформ 2017 елның 17 ноябрь көнендә архивланган. ярославль өлкәсе, владимир өлкәсе. |
| 20 март | Үзәк Совет власы белән Башкорт хөкүмәте арасында Башкорт Совет автономиясе турында килешүгә кул куйган көн | Россия Эшче-Авылдаш хөкүмәте белән Башкорт хөкүмәте Башкортстан Совет автономиясе турында 1919 елдагы Килешүгә кул куйган көндә билгеләнә. Совет рәсәе эченнән аңа Халык комиссарлары Советы рәисе В. И. Ленин, Бөтенроссия Үзәк башкарма комитетырәисе в.б. М. Ф. Владимирский, милләтләр эшләре буенча халык комиссары И. В. Сталин, Бөтенроссия Үзәк башкарма комитеты секретаре А. С. Енукидзе, башкорт делегация эченнән — Башкорт хөкүмәте рәисе Кулаев Мстислав, Башкорт гаскәре адьютанты Ә. И. Бикбауов, Башкорт хөкүмәте әгъзасы М. Д. Халиков кул куйдылар. |
| 31 март | Башкортстан Республикасынан Федератив килешү кушымтасына кул куйган көн | 1992 елда Федератив килешүгә имзаланган көндә билгеләнә. |
| 3 август | Россия Федерациясе дәүләт хакимияте органнары һәм Башкортстан Республикасының дәүләт хакимияте органнары белән идарә итү даирәсе буенча Россия Федерациясе һәм Башкортстан Республикасының үзара вәкаләтлекләре аеру турындагы килешүгә кул куйган көн. ярославль өлкәсе br /өлкәсе | 1994 елда Россия федерациясе һәм Башкортстан Республикасы арасында килешүгә имзаланган көндә билгеләнә. |
| 29 ноябрь | Башкортстан милли-территориаль автономиясе берәмеге Россия дәүләтенең федератив өлеше буларак булдырылган көн | Башкортстан милли-территориаль автономиясе 1917 елның 15 ноябрендә (иске ысул буенча) Башкорт мәркәз шурасы тарафыннан игълан ителә һәм III Бөтен башкорт оештыру корылтаенда раслана. |
Башкортстанда халык (милли) Сабантуй бәйрәме рәсми статуска ия. Бәйрәм республиканың барлык муниципаль районнарында язгы басу эшләре бетү уңаеннан үткәрелә. Сабантуйның үткәрелү датасы ел саен Башкортстан башлыгы указына ярашлы тәгаенләнә.
Җөмһүрият Салават җыены фольклор бәйрәме ел саен Башкортстан республикасының төрле шәһәр һәм районнарында 2004 елдан алып үткәрелә башлады. 2011 елдан алып Салават җыены Салават районында үткәрелә.
Башкортстанның Октябрьский шәһәренда җөмһүрият Курай бәйрәме үткәрелә. Курай бәйрәме татарлар яшәгән республиканың төньяк-көнчыгыш районнарында курайны пропагандалау һәм популярлаштыру, башкорт халык уен коралларын таралышын киңәйтү, шулай ук зирәк курайчылар ачу максатларында үтә һәм беренче мәртәбә 2001 елда оештырылды.
Шулай ук Башкортстан Республикасында Россия Федерациясе субъекты канунияте тарафыннан булдырылган башка истәлекле даталар да билгеләнә.