# Универсиада

Универсиа́да, Дөнья студентлары уеннары, Дөнья университетлары уеннары — Халыкара университетлар спорты федерациясе (ФИСУ) җитәкчелегендә студентлар арасында узучы дөньякүләм спорт чарасы.
«Универсиада» сүзе «университет» һәм «олимпиада» сүзләре кушылып барлыкка килгән.
ФИСУ (фр. Fédération Internationale du Sport Universitaire (FISU)) Универсиаданы халыкара спорт һәм мәдәният фестивале дип билгели.
Универсиада 17-28 яшьтәге студентлар һәм аспирантлар өчен 2 ел саен уздырыла, әһәмияте һәм вәкиллек киңлеге буенча Олимпия уеннарыннан соң икенче урында тора.
Студентлар уеннары җәйге һәм кышкы Универсиадага бүленә.

# Универсиада
## Тарих

XIX гасырда спорт аеруча тиз үсеш алгач баштан Бөек Британиядә, ә соңрак Европаның башка илләрендә һәм АКШта төрле уку йортлары вәкилләре арасында ярышлар уздыру киң тарала.
Олимпия Уеннары уздырыла башлагач аларга охшаган ярышлар студентлар арасында да оештырыла башлый.
Беренче уеннарның әйдәүчесе булып Франция җәмәгать эшлеклесе, галим, укытучы Жан Петижан (Jean Petitjean) чыга.
1923 елда Парижда Халыкара университетлар спорт конгрессы уздырыла. Конгресста катнашучылар Студентлар арасында дөнья чемпионаты уздырырга кирәк дигән нәтиҗәгә киләләр. Беренче ярышлар ул шул ук елның маенда Парижда уздырыла да.
1924 елда Варшавада (Польша) беренче тапкыр халыкара студентлар чемпионаты үтә. Әлеге чемпионатта спортчы-студентлар җиңел атлетика төрләре буенча ярышалар.
Шул ук елда Халыкара студентлар конфедерациясе оештырыла (ингл. The International Confederation of Students (ICS)). Конфедерация һәм студентлар тырышлыгы белән II Дөнья сугышына кадәр Европаның төрле шәһәрләрендә дөнья студентлары өчен ярышлар уздырылына: Праһа (1925), Рум (1927), Дармштадт (1930), Турин (1933), Будапешт (1935), Париж (1937), Монте-Карло (1939).
Румда (Италия) узган (1927 ел) чемпионат программасы футбол, йөзү, фехтование һәм теннис белән баетыла. Катнашучылар саны да арта. Европа студентларыннан башка, ярышларга АКШ һәм Гаитидан да студентлар киләләр.
Шуңа да карамастан сугышка кадәрге елларда әлеге чараларда чагыштырмача әз кеше катнаша.
Икенче бөтендөнья сугышы тәмамлангач студентлар арасындагы ярышлар кабат уздырыла башлый.
Ярышлар Халыкара студентлар берлеге (ИСУ) (ингл. The International Students Union (ISU)) җитәкчелегендә Яшьләр һәм студентлар халыкара фестивале кысаларында үткәрелә. Рәсми атамалары — Дөнья студентлар уеннары (ингл. World Student Games). Уздырылган урыннар:
* 1947 Праһа, Чехословакия
* 1949 Будапешт, Маҗарстан
* 1951 Берлин, ГДР
* 1953 Бүкрәш, Румыния
* 1954 Будапешт, Маҗарстан
* 1955 Варшава, Польша
* 1957 Мәскәү, СССР
* 1959 Вена, Австрия
* 1962 Һелсинки, Финляндия
1948 елда Люксембургта Халыкара университетлар спорты федерациясе (ФИСУ) төзелә һәм ул альтернатив ярышлар — Университет спорты халыкара атналары уздыра башлый: Мерано (1949), Люксембург (1951), Дортмунд (1953), Сан-Себастьян (1955).
Шулай итеп сугыштан соңгы елларда бер юлы ике оешма студентлар арасында халыкара ярышлар оештыру белән шөгыльләнә. Әлеге күренеш илләрнең ике каршы лагерьга бүленүе белән аңлатыла (салкын сугыш башлануы).
1959 елның 26 августыннан 7 сентябренә кадәр ИСУ һәм ФИСУ бергә Туринда (Италия) Халыкара студентлар уеннары уздыралар. Әлеге чарада 43 илдән килгән 1400 студент катнаша. Вакыйга хәзерге Халыкара студентлар уеннарына зур этәргеч була. Италия оештыручылары ярышларны Универсиада дип атарга тәкъдим итә. Сәяси тәэсирләрне киметү өчен җиңүчеләр исәбенә милли гимннар түгел, ә студентлар гимны — Гаудеамус Игитур («Gaudeamus Igitur») уйнатырга булалар.
I Кышкы Универсиада 1960 нчы елда Шамонида (Франция) уздырыла.
1973 елда VII Җәйге Универсиада Мәскәүдә үтә ( ССРБ). Анда студентлар спортның ун төре буенча ярышалар. Совет җыелма командасы 68 алтын медаль ала.
Татарстан спортчы-студентлары Универсиадаларда бик уңышлы катнашалар. Мисал өчен: 2007 нче елгы Бангкок Универсиадасында (Таиланд) 16 Казан студенты катнашып өч алтын, өч бронза һәм бер көмеш медаль алып кайталар, 2009 нчы елгы Белград Универсиадасында исә Казаннан 11 студент катнаша, шуларның икесе алтын һәм дүртесе көмеш медаль яулый.
2013 елның XXVII Җәйге Универсиадасы уздырылу урыны — Казан шәһәре (Татарстан/ Россия Федерациясе).

# Универсиада
## Универсиада девизы

Универсиада девизы: Фән — Спорт — Дуслык — Тынычлык.

# Универсиада
## Универсиада (ФИСУ) эмблемасы һәм байрагы

Эмблема уртасында U латин хәрефе урнашкан. Аның тирәли, континентлар билгесе булган, зәңгәр, сары, кара, яшел, кызыл төсле биш йолдыз сүрәтләнгән. Олимпия байрагы ак төстә һәм аңа Универсиада (ФИСУ) эмблемасы төшерелгән.

# Универсиада
## Уеннар талисманы, эмблемасы һәм шигаре

Уеннар талисманы беренче тапкыр 1981 елның X Кышкы Универсиадада кулланылына. Хәзерге вакытта һәр Универсиаданың үзенең эмблемасы, талисманы, шигаре бар.

# Универсиада
## Спорт төрләре
### Мәҗбүри спорт төрләре
#### Җәйге Универсиада спорт төрләре

| Спорт гимнастикасы Нәфис гимнастика Өстәл теннисы Теннис | Җиңел атлетика Дзюдо Фехтование | Йөзү Суга сикерү Су полосы | Баскетбол Волейбол Футбол |

# Универсиада
## Спорт төрләре
### Мәҗбүри спорт төрләре
#### Кышкы Универсиада спорт төрләре

| Чаңгы узышлары Биатлон Тау чаңгысы | Трамплиннан сикерү Сынлы шуу Хоккей | Кёрлинг Сноубординг Фристайл | Шорт-трек Төньяк комбинация |

# Универсиада
## Спорт төрләре
### Өстәмә спорт төрләре

Оештыручылар өстәмә спорт төрләре буенча (Җәйге Универсиадаларда максимум 3, Кышкы Универсиадаларда — 2 )да ярышлар уздыра алалар. Казан Универсиадасында исә 12 өстәмә спорт төре буенча да ярышлар узды:
| Билбаулы көрәш Бокс Авыр атлетика | Академик ишкәк ишү Байдарка һәм каноэда ишү Чирәмдәге хоккей | Пляж волейболы Пляж футболы Регби | Велоспорт ВМХ Стендка ату Шахмат |

# Универсиада
## Универсиада узган урыннар

| Ел | Саны | Җәйге Универсиада | Саны | Кышкы Универсиада |
| 1959 | I | Турин, Италия | | — |
| 1960 | | — | I | Шамони, Франция |
| 1961 | II | София, Болгария | | — |
| 1962 | | — | II | Виллар-сюр-Оллон, Швейцария |
| 1963 | III | Порту-Алегри, Бразилия | | — |
| 1964 | | — | III | Шпиндлеров Млин, Чехословакия |
| 1965 | IV | Будапешт, Маҗарстан | | — |
| 1966 | | — | IV | Сестриере, Италия |
| 1967 | V | Токио, Япония | | — |
| 1968 | | — | V | Инсбрук, Австрия |
| 1970 | VI | Турин, Италия | VI | Рованиеми, Финляндия |
| 1972 | | — | VII | Лейк-Плэсид, АКШ |
| 1973 | VII | Мәскәү, СССР | | — |
| 1975 | VIII | Рум, Италия | VIII | Ливиньо, Италия |
| 1977 | IX | София, Болгария | | — |
| 1978 | | — | IX | Шпиндлеров Млин, Чехословакия |
| 1979 | X | Мехико, Мексика | | — |
| 1981 | XI | Бүкрәш, Румыния | X | Хака, Испания |
| 1983 | XII | Эдмонтон, Канада | XI | София, Болгария |
| 1985 | XIII | Кобе, Япония | XII | Беллуно, Италия |
| 1987 | XIV | Загреб, Югославия | XIII | Штрбске Плесо, Чехословакия |
| 1989 | XV | Дуйсбург, Алмания | XIV | София, Болгария |
| 1991 | XVI | Шеффилд, Бөек Британия | XV | Саппоро, Япония |
| 1993 | XVII | Буффало, АКШ | XVI | Закопане, Польша |
| 1995 | XVIII | Фукуока, Япония | XVII | Хака, Испания |
| 1997 | XIX | Сицилия, Италия | XVIII | Муджу, Корея |
| 1999 | XX | Пальма де Мальорка, Испания | XIX | Попрад, Словакия |
| 2001 | XXI | Пекин, Кытай | XX | Закопане, Польша |
| 2003 | XXII | Тэгу, Корея | XXI | Тарвизио, Италия |
| 2005 | XXIII | Измир, Төркия | XXII | Инсбрук / Зеефельд, Австрия |
| 2007 | XXIV | Бангкок, Таиланд | XXIII | Турин, Италия |
| 2009 | XXV | Белград, Сербия | XXIV | Харбин, Кытай |
| 2011 | XXVI | Шэньчжэнь, Кытай | XXV | Эрзурум, Төркия |
| 2013 | XXVII | Казан, Россия | XXVI | Марибор, Словения |
| 2015 | XXVIII | Кванҗу, Корея | XXVII | Гранада, Испания |
| 2017 | XXIX | Тайбәй, Кытай Җөмһүрияте | XXVIII | Алма-Ата, Казакъстан Казакъстан |
| 2019 | XXX | Бразилиа, Бразилия | XXIX | Красноярск, Россия |

# Универсиада
## Кызыклы фактлар

* Универсиадада катнашучыларның якынча 60 проценты соңыннан Олимпия уеннарында да катнашалар.
* 1923 нче елда Парижда узган Халыкара студентлар ярышларын Жан Петижан Университетлар олимпия уеннары дип атарга уйлаган, ләкин Халыкара Олимпия Комитетының икенче президенты Пьер де Кубертен аның ул фикерен хупламаган.