# Татарстанның хәләл тормыш рәвеше

Татарстан Республикасының хәләл тормыш рәвеше (Halal Life Style, Халяль как образ жизни) — дини һәм дөньяви тәртип нормалары, шулай ук бизнеска ярдәм итү һәм шәригать нормаларына туры килә торган тормыш рәвешен популярлаштыру дәүләт программасы. Проектның «юл картасы» ТР министрлар Кабинеты тарафыннан 2019 елның февралендә кабул ителгән. Программа Россиядә һәм чит илләрдә Татарстан брендларын алга этәрүгә һәм регионга инвестицияләр җәлеп итүгә юнәлдерелгән.

# Татарстанның хәләл тормыш рәвеше
## Үзәкләштерелгән проект

Хәләл индустриядә азык-төлек, кием-салым, намаз өчен товарлар, медицина, косметика, гигиена товарлары, хәтта белем бирү һәм мәгълүмат хезмәтләре, аерым категория-банк хезмәтләре бар. Бу продуктларның барысы да зарарлы компонентларны («хәрәм») куллануны, хезмәтне эксплуатацияләүне һәм әйләнә-тирә мохиткә зыян китерүне күз алдында тотмый. Татарстан, нигездә, мөселман төбәге булганга күрә, анда дини нормалар шактый авырлыкка ия. Җирле дини конфессияләр хәләл нормаларга ия булырга, мәсәлән, шәригать нормалары буенча хупланган ашамлыклар сатып алган махсус биналарда тукланырга өндиләр. Мәсәлән, KazanSummit һәм Мәскәүнең IFN CIS&Russia ислам финанслары буенча эре халыкара форумында республиканың хәләл яшәү рәвеше һәм хәләл инвестицияләре мәсьәләсе турында сөйләшәләр.
Halal Life Style төбәк проекты (татарча Хәләл Тормыш Рәвеше) Татарстанның инвестицион үсеш агентлыгы тарафыннан Берләшкән Гарәп Әмирлекләре тәҗрибәсе нигезендә эшләнгән документны министрлар Кабинеты 2019 елның февралендә раслаган. «Юл картасы»нда хәләл бизнеска ярдәм итүнең һәм республиканың хәләл яшәү рәвешен популярлаштыруның 60лап юнәлеше билгеләнгән: туризм, җитештерү, мода, финанслар, мәгълүмати технологияләр, медиа һәм башкалар. Проектның төп максаты - Татарстанда хәләл яшәү рәвешен популярлаштыру һәм Татарстан брендларын Россиядә һәм чит илләрдә таныту.
Бу юнәлешләр «хәләл» стандартына туры килү өчен махсус сертификация үтәргә тиеш. Сертификатлаштыру буенча Татарстанның төп органы — Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең «Хәләл» стандарты комитеты (Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте). 2014 елдан башлап Диния нәзарәте халыкара сертификация оешмасы «Хәләл» Бөтендөнья Советына (ингл. Word Halal Council), ә 2019 елдан аның башкарма комитетына кертелгән. Шулай ук сертификацияне Мәскәүнең «Хәләл» сертификатлаштыру үзәгендә һәм мөселманнарның дини советлары яки шәхси затлар тарафыннан гамәлгә куелган зур булмаган оешмаларда алырга мөмкин. Бу компанияләр «хәләл» стандартына туры килүен расларга һәм даими рәвештә аудит үтәргә тиеш, ә кагыйдә бозу очрагында сертификатны кире алырга мөмкин.
«Юл картасы» кысаларында «Хәләл туризм» — шифаханәләрне шәригать нормаларына яраклаштыру программасын тормышка ашыру башлана: бәяләгәндә яшәү форматы, персоналның тышкы кыяфәте, клиентның җенес буенча хезмәтләр бүленеше, кухня һ.б. исәпкә алына. Казанда HalalGuideMall беренче хәләл сәүдә үзәге төзелеше турында игълан ителә. 2020 ел ахырына программа кысаларында эре сәүдә үзәкләрендә гыйбадәт бүлмәләре эшли.
Хәләл юридик тармакка да кагыла, чөнки бу иҗтимагый мөнәсәбәтләрнең бер өлеше, ә хәләл башка кешеләр турында кайгыртуны күз алдында тота — мөселман әхлак һәм әхлак нормалары Россия законнары кысаларында үтәлә. Бу өлкәдән Ислам юридик үзәге үрнәк булып тора.

# Татарстанның хәләл тормыш рәвеше
## «Россия — ислам дөньясы» һәм KazanSummit

    Төп мәкалә: Россия һәм Ислам хезмәттәшлеге оешмасында катнашучы илләрнең халыкара икътисади саммиты
2006 елда Владимир Путин кушуы буенча «Россия — Ислам дөньясы» стратегик караш төркеме төзелә, һәм Россия күзәтүче статусында Ислам Хезмәттәшлеге Оешмасына кушыла. Төркемнең җитәкчеләре - сәяси эшлекле һәм көнчыгышны өйрәнүче Евгений Примаков һәм Татарстанның беренче президенты Минтимер Шәймиев, ә составына 15тән артык мөселман иле вәкилләре керә.
Башлангыч этапта төркем Россиядә һәм Көнчыгыш илләрендә христианлык һәм исламның яшәү тәҗрибәсен популярлаштыру проектларын өйрәнә, китаплар һәм фәнни эшләр бастырып чыгару белән шөгыльләнә. 2008 елдан башлап Казанда Россия Тышкы эшләр министрлыгы химаясе астында Ислам үсеш банкы белән берлектә Халыкара инвестицион конференция үткәрелә, соңрак ул KazanSummit-Россия һәм ИХО илләренең Халыкара икътисади саммитына трансформацияләнә.
KazanSummit Татарстанда 2009 елдан бирле уза. Бу - Россия һәм Ислам дөньясы илләре арасындагы икътисади хезмәттәшлекнең иң зур мәйданчыкларының берсе, аның төп максаты — илләр арасында сәүдә-икътисади, фәнни-техник һәм социаль-мәдәни элемтәләрне ныгыту. Россия төбәкләре потенциаль партнерлар һәм инвесторлар белән үз элемтәләрен җайга салу мөмкинлеген алалар.
2016 елда «Халыкара программалар дирекциясе» — ИҮАның бүлендек оешмасы булдырыла, шул исәптән ул Ислам конгрессларын һәм күргәзмәләрен оештыру белән шөгыльләнә. Шулай итеп, 2016 елдан ул ел саен «Россия — ислам дөньясы: KazanSummit» саммитын үткәрә.
2019 елгы Ислам саммиты 72 илдән һәм Россиянең 38 төбәгеннән 3,5 меңнән артык катнашучыны җыя. 2020 елда KazanSummit 2021 елга коронавирус пандемиясе аркасында күчерелә., но состоялись ряд онлайн-мероприятий
2017 елдан KazanSummit кысаларында Russia Halal Expo хәләл продуктлар һәм хезмәт күрсәтү күргәзмәсе оештырыла. 2019 елда күргәзмәне оештыручылар арасында ТР Диния нәзарәте, «Хәләл» стандарты комитеты һәм инвестицион үсеш агентлыгы була, 4,7 мең м² мәйданда Россия регионнарыннан һәм 7 мөселман иленнән — Берләшкән Гарәп Әмирлекләре, Согуд Гарәбстаны, Төркия, Индонезия, Малайзия, Үзбәкстан һәм Кыргызстаннан-13 катнашучыны урнаштыралар.

# Татарстанның хәләл тормыш рәвеше
## Инвестицион хәләл продуктлар

Ислам традицияләре финанс өлкәсенә күп санлы этик чикләүләр куя. Шәригать рибачылыкны һәм спекуляцияне тыя, билгесезлек белән рискланган алыш — бирешләр, «хәрәм» булган алкоголь, дуңгыз ите җитештерү һәм сату, азартлы уеннар һ.б. кертемнәргә тәнкыйть белән карый. Ислам финансларында альтернатива буларак сәүдә мөнәсәбәтләренә нигезләнгән контрактлар (әйтик, вакытыннан алда сату), сатып алу хокукы белән аренда, табыш һәм чыгымнарны бүлү белән финанслау кулланыла. Мондый проектны «мурабаха» дип атыйлар. Аның кысаларында банк актив сатып ала, өстәмә бәя ясый һәм аны бурычка алучыга кичектереп сата (кредит аналогы). Контрактның икенче төре — «иджара» — лизинг аналогы, анда финанс учреждениесе җиһазлар сатып ала һәм аны арендага бирә. «Мудараба» һәм «мушурака» — инвестицион контрактлар, алар кысаларында яклар проектка капитал салалар (яки профессиональ тәҗрибә) һәм табыш һәм зыяннарны бүлешәләр. «Сәлам» контракты киләчәк җитештерүне финанслау мөмкинлеге бирә. «Сукук» килешүе секьюритлаштыруның аналогы булып тора: ул активта өлешкә хокукны һәм аны кулланудан кергән табышны терки. Россиядә ислам финанс учреждениеләре банкныкы булмаган оешмалар буларак эшли яки лицензиягә ия, ләкин шәригать рөхсәт иткән хезмәтләр саны чикле.
Татарстан Россиядә ислам финансларын үстерү буенча кайбер проектлар кысаларында сынау төбәге була. 2010 елның мартында Татарстан министрлар Кабинеты һәм Ислам үсеш банкы ислам финанс өлкәсен үстерүгә ярдәм итүгә юнәлдерелгән «Татарстан Халыкара инвестицион компаниясен» гамәлгә куялар, ләкин тулысынча «иджара» контракты буенча лизинг юнәлешен генә гамәлгә ашыра ала: 2012 елдан Татарстанда «Евразия лизинг компаниясе» эшли, аның инвесторы-2013 елдан «РТ-Инвест». 2020 елдан икенче компания — «Иджара лизинг» («ТР кече бизнес лизинг компаниясе»нең бүлендек структурасы) эшли башлаган.
2016 елда Үзәк Банк, Татарстан Милли банкы, ТР Диния нәзарәте, Ислам үсеш банкы һәм Татфондбанк катнашында Татагропромбанк базасында партнерлык банкингы үзәге эшли башлаган. Әмма проект бер елдан соң ябыла, ул чакта Үзәк банк әүвәл Татфондбанкның лицензиясен, ә аннары формаль рәвештә ЦПБ филиалы булган Татагропромбанкның лицензиясен кире алып кайта.
Шәригать буенча кайбер хезмәтләрне шәхси тәртиптә финанс оешмалары тәкъдим итә. Ул бары тик «Зәм-Заәм +» коммерцияле булмаган автоном оешма тарафыннан хупланган, мөселман диаспорасы бизнесын координацияләү өчен төзелгән кыйммәтле кәгазьләргә генә акча сала. 2010 елдан башлап Татарстанда илдә иң зур ислам финанс оешмасы - «Амаль финанс йорты» эшли. Аның финанс продуктлары арасында хаҗ кылу өчен акча җыю өчен билгеләнгән пластик карта бар. Шәригать компанияләре эшчәнлегенең туры килүен бәяләргә вәкаләтле милли рейтинг агентлыгы Sh1 дәрәҗәсендә рейтингны «Амаль» бирә. 2019 елдан «АК Барс Банк»ның бүлендек структурасы «мурабаха» контракты буенча ипотеканы шәригать нормаларына туры китереп бирә башлый.
2019 елның маенда Үзәк Банк Россия ислам институты һәм ТР МДИ галимнәре советы ярдәмендә «Ак Барс Капитал» идарәче компаниясе тарафыннан эшләнгән «Лалэ» базар финанс инструментларының беренче хәләл инвестицион фондын терки. Фонд ярдәмендә ислам нормалары буенча кыйммәтле кәгазьләрне сайлап алу методологиясен канәгатьләндерүче Россия һәм чит ил компанияләре активларына инвестицияләргә мөмкин.

# Татарстанның хәләл тормыш рәвеше
## Хәләл мәдәни тормыш

«Россия — Ислам дөньясы» стратегик караш төркеме мәгариф һәм мәдәни проектлар булдыра. 2017 елда «Хозыр ТВ» мөселман мәгърифәтчелек онлайн-каналы эшли башлаган (2018 елдан башлап кабельле ТВ буенча карарга була). Төркем «Россия — Ислам дөньясы» әдәби премиясен һәм Евгений Примаков исемендәге ике публицистик премияне тапшыра, Татарстанның хәзерге президенты Рөстәм Миңнеханов исеменнән; ислам илләренең күренекле сәясәтчеләре һәм җәмәгать эшлеклеләре турында документаль фильмнар төшерүне кураторлык итә; яшьләр белән эшләү кысаларында төркем балалар өчен халыкара лагерь, яшь эшмәкәрләр форумы, яшь дипломатлар форумы һәм башка чаралар оештыра.
2005 елдан башлап Казанда Халыкара мөселман киносы фестивале уза. Конкурс программасында тулы метражлы һәм кыска метражлы уен, документаль һәм анимация фильмнары катнаша. Ел саен оештыручылар берничә йөз заявка ала. Жюри рәистәше Карен Шахназаров билгеләп үткәнчә, мөселман киносы һәм бигрәк тә фестивальдә катнашучы тасмалар югары әхлакый критерийлар белән аерылып тора: «Гомумкешелек темалары өстен, хатын-кызлар турында фильмнар күп». Фестивальне оештыручылар Россия һәм дөнья бергәлегендә ислам һәм мөселман образын объектив күрсәтү максатын куйганнар. XV мөселман киносының юбилей фестивале KazanSummit мәйданында үтә.
Төрле вакытта республикада үзенчәлекле яки көнкүрештә кирәкле ислам хезмәтләре барлыкка килә, мәсәлән, Мегафон намаз вакыты турында смс-хәбәр җибәрә, мөселман таксие эшли, хәләл азык-төлек китерү сервисы, «виртуаль мәчет» проекты һ.б. бар.

# Татарстанның хәләл тормыш рәвеше
## Мөселман модасы

    Төп мәкалә: Исламда кием
Ислам традицияләре киемдә аерым чикләүләрне күздә тота. Мәсәлән, ир-атлар тәнен кендектән тубыкка кадәр каплау буенча чаралар күрергә тиеш булса, хатын — кыз, башы һәм кул чукларыннан кала бөтен гәүдәсен капларга тиеш (йөзен һәм чәчләрпен капларга тиешлек турында төрле фикерләр бар). Мөселман яки «гади мода» (инг. fashion modest) хатын-кызның дәрәҗәсен билгеләүгә чакырып, объективацияне яшерергә тиеш була. Ислам модасы консерватив, әмма кием базарының иң тиз үсә торган сегментларыннан берсе булып тора. Thomson Reuters бәяләвенчә, 2010 елның уртасына — ахырына мөселманнарга дөнья кием базарының 13% ы туры килгән. Ислам модасына эре модалы йортлар да (Dolce & Gabbana, Chanel, Yves Saint Laurent), масс-маркет (Mango, DKNY, H&M) брендлары да игътибар итә. Әмма «тыйнак мода» элементлары (ирекле кисем, озын күлмәк, күп катламлылык кебек) дөньяви модага үтеп керә һәм еш кына ислам дөньясы белән ассоциацияләнми. KazanSummit кысаларында берничә ел Казан мэриясе, республиканың Ссәүдә-сәнәгать палатасы һәм «бизнес хатын-кызлары» коммерцияле булмаган оешмасы ярдәмендә Silk Fashion Way Ислам модасы күрсәтелә.