yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Стас Владимиров

Стас Владимиров (сәхнә исеме, тулы исеме Станислав Павел улы Владимиров, чуаш. Станислав Павлович Владимиров, Стас Владимиров, 1965 елның 7 мае, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе, РСФСР, Чуаш АССР, Урнар районы, Синьял-Яуши) — драма актеры, эстрада җырчысы, Михаил Сеспель исемендәге Чуаш дәүләт яшь тамашачы театры актеры (1990 елдан). Чуашстанның атказанган артисты (2001). Чуашстанның дәүләт яшьләр премиясе лауреаты (1998). Чуаш эстрадасында 1990-еллардан билгеле.

# Стас Владимиров
## Тәрҗемәи хәле

1965 елның 7 маенда Чуаш АССР Урнар районы Синьял-Яуши авылында туган. Ф. П. Павлов исемендәге Чабаксар музыка укуханәсенең вокал бүлеген (1990), Мәскәү гуманитар-икътисад институтының Чуаш филиалы юридик факультетын (2009) тәмамлаган. 1983—1985 елларда хәрби хезмәттә булган.

# Стас Владимиров
## Иҗаты

1990 елдан Михаил Сеспель исемендәге Чуаш дәүләт яшь тамашачы театры актеры. Әлеге театрда 50 дән артык көлкеле һәм драматик рольләр иҗат иткән: алар арасында — Володя «Кĕтрĕм сана кĕтрĕм» («Көтәм сине», Н. И. Сидоров), Вожеватов «Бирнәсез кыз» (рус. Бесприданница, А. Н. Островский), Иртис «Урасмет» («Уразмәт», Б. Б. Чиндыков) һ. б..
Театрдагы эшчәнлеген эстрададагы иҗаты белән үреп бара. Чуаш халык җырларын һәм үзе иҗат иткән җырларны башкара. Чуаш диаспорасы яшәгән барлык төбәкләрдә, Мәскәү, Санкт-Петербург, Тольятти, Самарда, Төркиядә чыгышлар ясаган.

# Стас Владимиров
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* «Чĕнтĕрлĕ чаршав» (Челтәрле чаршау) республика театр сәнгате конкурсы - диплом иясе (ике мәртәбә)
* 1993 — «Чуашстан ритмнары» конкурсы лауреаты
* 1998 — Чуашстанның дәүләт яшьләр премиясе
* 2001 — Чуашстанның атказанган артисты
# Кайнозой

Кайнозо́й или кайнозо́й эрасы, KZ (от бор. грек. καινός — «яңа» + ζωή «тереклек») — Җир тарихының бүгенге көндә дәвам итүче геологик эрасы. 66,0 миллион ел элек башланган (бу чик акбур чорындагы төрләрнең күпләп юкка чыгуыннан үткәрелә). Атамасы инглиз геологы Джон Филлипс тарафыннан 1841 елда тәкъдим ителгән.
Бу эрага юкка чыккан сөйрәлүчеләрдән калган күптөрле экологик нишаларны биләп алган имезүчеләр һәм кошларның өстенлек итүе хас. Коры җир үсемлекләре арасында чәчәклеләр өстенлек итә. Океанда балыкларның төп төркеме - нурканатлы балыклар.

# Кайнозой
## Геологик периодлар

Кайнозой эрасы өч периодка бүленә:
* палеоген
* неоген
* дүртенчел (антропоген, «квартер»).
XIX гасыр — XX гасырның беренче яртысында кайнозойны өченчел һәм өченчелдән соңгы (посттретичный) периодларга бүлеп караганнар.
«Өченчел период» төшенчәсе искергән: хәзерге геохронология шкаласында ул юк. Ул палеоген, неоген һәм антропоген башын үз эченә алган.

# Кайнозой
## Палеогеография

Бу эрада кыйтгалар хәзерге рәвешләрен алалар. Австралия һәм Яңа Гвинея Гондванадан аерылалар, төньякка таба хәрәкәт итәләр, һәм нәтиҗәдә Көньяк-көнчыгыш Азиягә якынаялар. Антарктида үзенең хәзерге Көньяк полюс районындагы урынын ала. Атлантик океан киңәюен дәвам итә һәм күптән түгел булган чорда Көньяк Америка Төньяк Америкага якыная.

# Кайнозой
## Кайнозойда тереклек

66 миллион ел элек булган төрләрнең юкка чыгышы Җир шары тарихында бүген дә дәвам итүче яңа кайнозой эрасына башлангыч бирә. Шул чорның афәтле вакыйгалары нәтиҗәсендә җир йөзеннән крокодилдан эрерәк зурлыктагы барлык хайваннар юкка чыга. Ә исән калган кечкенә хайваннар тулаем яңа дөньяда калалар. Кайнозойда кыйтгаларның күчеше (дрейфы) дәвам итә. Аларның һәркайсында үсемлекләрнең һәм хайваннарның аерымланган берләшмәләре төзелә.
Кайнозой — җир өсте, диңгез, күктә очучы хайваннарның югары төрлелеге белән аерылып торучы эра. Ул ябыкорлыклыларның да өстенлек итү чоры булып тора. Имезүчеләр кечкенә примитив формалардан алып дәвамлы эволюция узалар һәм югары төрлелеккә ия булалар. Кайнозойны саванналар, чәчәклеләр һәм бөҗәкләр заманы дип атарга да мөмкин. Кошлар шулай ук шактый үсеш алалар. Үсемлекләр арасында кыяклылар барлыкка килә.
Кайнозой эрасы җирдә беренче аңлы тормыш — акыллы кеше барлыкка килүе белән дә билгеле.
# Солтан Рахманкулов

Солтан Рахманколый, Әхмәдсолтан Габделмәннан улы Рахманкулов — әдип, тәрҗемәче, сүзлекләр авторы, журналист.

# Солтан Рахманкулов
## Тәрҗемәи хәле

1888 елда хәзерге Татарстан Республикасының Саба районы Олы Шыңар авылында туа. Бераздан әтисе Габделмәннан Рахманколый (үз чорының алдынгы карашлы кешесе, әдип һәм педагог) гаиләсе белән Казанга күчеп килә. Солтан Рахманколый беренче реаль училищега укырга керә, әмма 1905 елгы революцион хәрәкәткә катнашкан өчен бер төркем студентлар белән училищедан куыла.1908 ел Рахманкуловлар гаиләсендә шактый борчулар, кайгы-хәсрәт алып килә. Йорт башы Габделмәннан абзый авырый башлый, мохтаҗлыктан котылу юлларын эзләп, Солтан Рахманкулов үзе дә китап бастыру эшенә керешә. Озак һәм каты авырудан соң 1908 елда Габделмәннан Рахманколый үлә. Әтисе үлгәч, гаилә тәрбиясе (әнисе Мәстүрә апа, сеңлесе Мәрьям) тулысы белән Солтан өстенә кала. Бу вакытта инде С.Рахманколый «Йолдыз» газетасында эшләшеп йөри.

# Язу-тәрҗемә эше

1907 елларда язу-тәрҗемә эшенә керешә. Пушкиннан «Дубровский», «Алеко, яки Чегәннәр», «Борис Годунов», Тургеневтан «Яһүди», «Төтен», Гюгодан «Вөҗдан газабы» һ.б. авторлардан тәрҗемә китаплары басыла. «Телләр тарихы», «Хәйванат» кебек фәнни-популяр жанрдагы әсәрләрне дә тәрҗемә итеп бастыра. Аның Габдрахман Кәрам белән бергә төзегән «Урысча-татарча мөкәммәл лөгате» аеруча зур әһәмияткә ия. Болардан башка тагын «Татарча-урысча лөгать», «Балалар өчен татарча өйрәткеч» дигән китаплары һәм «Гасыр» наширендә «Солтан Рахманколый хикәяләре» басыла. Бу соңгысына аның «Аң» журналында чыккан хикәяләре туплап бирелә. С.Рахманколый — татар әдәбиятында борылыш ясаган, зур тавыш куптарган мәшһүр язучы түгел. Аның хикәяләре аз. Язучы буларак, ул 1909 елда «Йолдыз» газетасы битләрендә күренә башлый, анда «Чын хыял» дигән беренче хикәясе басылып чыга. «Чын-чыннан язучы булып бик кыска вакыт эчендә — империалистик сугышның беренче елларында формалаша», - дип яза Солтан Рахманколый турында Мөхәммәт Мәһдиев.

# Үлеме

С.Рахманколый иҗатының чәчәк атып килгән чагында үпкә авыруыннан 1916 елның 8 апрелендә Казанда вафат була. Үз-үзенә кул салган дигән имеш-мимешләр дә бар.
# Знаменский (Мари Ил)

Знаменский (чирм. Знаменский, рус. Знаменский) — Мари Илнең Медведево районында урнашкан бистә.

# Знаменский (Мари Ил)
## Сәгать поясы

Знаменский (Мари Ил) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Знаменский (Мари Ил)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (52,5%), чирмешләр (39%), татарлар (6,1%).
# Кече Нослы

Кече Нослы (чирм. Нусла, рус. Малые Нослы) — Мари Илнең Мари-Төрек районында урнашкан авыл.

# Кече Нослы
## Сәгать поясы

Кече Нослы Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Кече Нослы
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (100%).
# Лашево (Мазовия воеводалыгы)

Лашево — Польшаның Мазовия воеводалыгы Семёнтково гминасында урнашкан авыл.

# Лашево (Мазовия воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Мәҗит Нартайлаков

Мәҗит Нартайлаков (3 февраль 1960 ел) — галим-хирург, югары мәктәп укытучысы. Медицина фәннәре докторы (1995), профессор (1997), Россия Табигый фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (2006), Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2002) һәм сәламәтлек саклау алдынгысы (2002). Башкортстанның (1998) һәм Россия Федерациясенең (2008) атказанган табибы. Салават Юлаев ордены кавалеры (2012).

# Мәҗит Нартайлаков
## Биографиясе

Мәҗит Әхмәт улы Нартайлаков Ырынбур өлкәсенең Переволоцки районы Габдрәфик авылында туган. 1977 елда БАССРның Чакмагыш районы Тайнәш урта мәктәбен тәмамлый. 1983 елда — Башкорт дәүләт медицина институтын, шунда ук хирургия буенча клиник ординатураны (1983-1985) тәмамлый. 1985-1987 елларда Уфа шәһәренең 6 нчы клиник дәваханәсендә хирург булып эшли һәм кабул итү бүлегенең мөдире була (хәзер — БДМУ клиникасы).
1987 елдан БДМИ-да (хәзерге — БДМУ-да) гомуми хирургия: 1987 елдан — ассистент, елдан — доцент, 1996 елдан — профессор, 1997 елдан — мөдир, бер үк вакытта 1994-1997 елларда — Башкортстан Сәламәтлек саклау министрлыгында баш хирург, 2011-2015 елларда БДМУ-ның — дәвалау эшләре буенча проректор. Республика хирургия гепотология үзәге җитәкчесе (1995 елдан), ГТИ-ның яңа медицина технологияләре директоры (2015 й).
1989 елда кандидатлык (Казан) һәм 1995 елда докторлык (Мәскәү) диссертацияләрен яклый.

# Мәҗит Нартайлаков
## Гыйльми эшчәнлеге

Хирургия гепатологиясе, абдоминаль хирургия, хирургик инфекцияләр, трансплантология.
580-нән артык гыйльми хезмәт, шул исәптән, 12 монография, 22 уйлап табуга патент авторы. 8 доктор һәм 46 фән кандидаты әзерләгән.

# Мәҗит Нартайлаков
## Киң танылган хезмәтләре

* Бавыр эхинококкозы /Нартайлаков Плечев В. В., Мушарапов Д. Р., Локманова Г. И — Уфа: НПО Башмет, 2006. — 104 б.
* Бавыр һәм үт юллары хирургиясе / М. Ә. Нартайлаков редакторлыгында. —Дондагы Ростов.: Феникс, 2007. — 400 б.
* Хирургиядә биоплант /Минһаҗев Г. Г., Нартайлаков М. Ә., Нигъмәтуллин Р. А. — Уфа: РА Информреклама, 2008. — 528 .
* Гомуми хирургия / М. А. Нартайлаков редакторлыгында. —Дондагы Ростов.: Феникс, 2006. — 256 б.
* Йөкле хатыннар һәм аппендицит: Уку кулланмасы /Кулавский В. А., Нартайлаков М. Ә., Кулавский Е. В. — Уфа: БДУ, 2011. — 103 б.
* В. Н. Павлов — М. Ә. Нартайлаков буенча паренхиматоз әгъзаларга җөй салу өчен энә. № 136321 файдалы модельгә 10.01.2014 й. РФ патенты /Павлов В. Н., Нартайлаков М. Ә., Зиннәтуллин Р. М., Гыйзәтуллин Т. Р., Катаев В. А.
* Үт юлының ятроген зарарлану очрагында бавырдан үтне эчәк аша чыгару өчен вакытлыча тышкы шунтирование ысулы. № 2580753 файдалы модельгә уйлап табу өчен 17.03.2016 й. РФ патенты /Пантелеев В. С., Нартайлаков М. Ә., Абдеев Р. Р.

# Мәҗит Нартайлаков
## Китаплары

* Лекарь великого эмира. — Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2015. — 232 с. ISBN 978-5-85051-639-0

# Мәҗит Нартайлаков
## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасында иң яхшы операция өчен "Алтын скальпель" премиясе (1996, 2005, 2013).
* Башкортстан Республикасының Мактау кәгазе (1998).
* Халыкара хирург-гепатологлары ассоциациясенең абруйлы әгъзасы (2010 г.)
* Салават Юлаев ордены (2012).
# Меальяда (район)

Меальяда — Португалиянең Авейру округына керә торган фрегезия. Mealhada, Ventosa do Bairro e Antes муниципалитетына карый.

# Меальяда (район)
## Географиясе

Мәйданы — .
# 1919 ел

2 меңьеллык :
XVIII гасыр — XIX гасыр — XX гасыр — XXI гасыр — XXII гасыр :
Хронологик таблица :
1919 (бер мең тугыз йөз унтугызынчы) ел — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча чәршәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 1919 елы, II меңьеллыкның 919 елы, XX гасырның 19 елы, XX гасырның 2 унъеллыгының 9 елы, 1910 елларның 10 елы. 1919 елдан бирле 105 ел үтте.

# 1919 ел
## Вакыйгалар

* 11 гыйнвар — ХКШ Совет Русиясендә продразверстка сәясәтен кертә.
* 13 гыйнвар — Нижгар губернасы, Семочки белән Пашат авылларында ЧК отряды 53 кешене атып үтерә.
* 25 гыйнвар — Милләтләр лигасы оештырыла.
* 21 март — Маҗарстан Совет Республикасының оешуы игълан ителә.
* 11 апрель — колчакчылар Бөгелмәне алалар.
* 6 июль — дирижабльның беренче трансатлантик очышы.
* 9 июль — алман рейхстагы күпчелек тавыш белән Версаль килешүен ратификацияли.
* 22 июль — Татарстан китап нәшрияты оештырыла (РСФСР Госиздат бүлеге).
* 2 октябрь — АКШ президенты Вудро Вильсон, инсульт кичереп, фактик рәвештә президентлыктан китә.
* 22 ноябрь — Мәскәүдә узган II Шәрыкъ коммунистик оешмалар съезды Татар-Башкорт Совет Республикасын оештыру эшләрен дәвам итүне хуплый.
* 26 декабрь – Совет хөкүмәте «РСФСРда наданлыкны бетерү турында» декрет кабул итә.

# 1919 ел
## Туулар

Шулай ук карагыз: Төркем:1919 елда туганнар
* 8 февраль — Кузьма Новоселов, очучы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 21 март — Әнвәр Давыдов, татар язучысы.
* 10 апрель — Әгъзам Вәлиев, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 12 апрель — Абдулла Кротов, сукыр җырчы һәм музыкант, борынгы татар-мишәр халык җырларын саклаучы һәм башкаручы.
* 10 май — Камил Фасиев, дәүләт эшлеклесе, галим.
* 29 май — Сәйтнәфи Сәидвәлиев, Советлар Берлеге Каһарманы, тупчы.
* 3 июнь — Ибраһим Газизуллин, Советлар Берлеге Каһарманы (1944), хәрби очучы.
* 4 июль — Касыйм Миршан (Kâzım Mirşan), татар чыгышлы төркияле төзүче-инженер, Муса Җәлил дәфтәрләрен илгә тапшырган кеше.
* 15 июль — Галимҗан Камалиев, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 24 июль — Фаикъ Камал, актер.
* 15 сентябрь — Сәгыйть Улямаев, генерал-майор.
* 7 октябрь — Мөхәммәт Булатов, тарихчы
* 20 октябрь — Мостай Кәрим, башкорт язучысы.
* 1 ноябрь — Шәрәф Мөдәррис, татар шагыйре.
* 12 декабрь — Павел Миронов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 12 декабрь — Локман Бадыйкшан, язучы.
* 23 декабрь — Харис Якупов, татар рәссамы.
* 29 декабрь — Зәкия Туишева, театр артисты, режиссёр.
* 29 декабрь — Гатаулла Минаев (Николай Орлов), Советлар Берлеге Каһарманы.

# 1919 ел
## Вафатлар

Шулай ук карагыз: Төркем:1919 елда вафатлар
* 15 гыйнвар — Карл Либкнехт, Германияның коммунист партиясенең оештыручыларыннан берсе.
* 28 март — Шәехзадә Бабич, татар-башкорт халыкларының уртак шагыйре.
* 31 март — Виктор Тихомирнов, инкыйлабчы, «Республика Татарстан» газетасының беренче мөхәррире.
* 9 август — Руджеро Леонкавалло, итальян композиторы.
* 27 октябрь — Габдрахман Мангушев, «Сәйяр» актеры.
* 19 декабрь — Мансур Солтанов, беренче татар музыка профессоры.
# Лачола (Потенца)

Лачола — Италиянең Базиликата төбәге Авильяно өязендә урнашкан торак пункт.

# Лачола (Потенца)
## Географиясе

Лачола Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Лачола (Потенца)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Мөхетдин Корбангалиев

Мөхетдин Хафиз улы Корбангалиев (1873 елның 20 ноябре — 1941 елның 3 июне) — татар теле белгече, педагог, профессор (1930), Хезмәт Батыры (1928), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1940).

# Мөхетдин Корбангалиев
## Тәрҗемәи хәле

Ул 1873 елның 20 нче ноябрендә РИ Вятка губернасы Алабуга өязе (хәзерге Татарстанның Әгерҗе районы) Биектау авылында туа. 1895 елда Казан шәһәрендәге Татар укытучылар мәктәбен тәмамлый. Авыл мәктәпләрендә укыта.
1903 елда Казандагы балалар йортына мөдир итеп билгеләнә. Шушы елларда башлангыч һәм олылар мәктәбе өчен татар әлифбалары төзи, татар теле, математика һәм география буенча дәреслекләр чыгара. «Мәктәп» һәм «Мәгариф» журналлары белән хезмәттәшлек итә.
1928 елда совет хокукы факультетына лектор итеп куела. 1928—1929 елларда, Казан университетының татар филологиясе һәм тарихы факультетының татар теле һәм әдәбияты кафедрасы мөдире буларак, барлык факультетларда, студентларның кайсы милләттән булуына карамастан, татар телен укыту мәсьәләсен күтәрә.
Галим 1941 елның 3 июнендә Казанда вафат була. Казанның Татар зиратында җирләнә.

# Мөхетдин Корбангалиев
## Татар мәгарифенә өлеше

Мөхетдин Корбангалиев мәгариф өлкәсендә татар халкы өчен күп эш башкара: яңа мәктәпләр, укытучылар өчен курслар ачтыра. Халык өчен туган телнең зур әһәмияткә ия булуын һәм мәктәптә аның укыту теле булырга тиешлеген алга куя. Туган телдә укыту балаларга белем бирүдә һәм аларны тәрбияләүдә яхшы чыганак дип саный. Хезмәтләре: «Ана телен укыту методикасы» (1918), «Укырга-язарга өйрәтү методикасы» (1940). Мөхетдин Корбангалиев татар теле орфографиясен камилләштерү буенча да күп хезмәт куя. 1939 елда Шиһаб Рамазанов белән бергә татар теле алфавитын рус графикасына күчерүне тәртипкә сала.
# Самушкино

Самушкино (чуаш. Самушкӑ, рус. Самушкино) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.

# Самушкино
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Самушкино
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 75 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Шоркасы (Урнар районы)

Шоркасы (чуаш. Шуркасси Ишек, рус. Шоркасы) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.

# Шоркасы (Урнар районы)
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Шоркасы (Урнар районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 150 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Чыңгызхан

Чыңгыз яисә Чыңгызха́н (монг. Чингис хаан, үзисем – Тимерче, Темуҗин, tat.lat. Çıñğızxan) (1155 яки 1162 — 25 август, 1227) — Монголия hәм бөтен Урта Ауразия (шул заманда - Бөек Татар иле, лат. Tataria Magna) кабиләләрен hәм халыкларын берләштереп дөнья тарихындагы иң зур империя төзүче иң атаклы, беренче патша (хан, император). Хәзерге дөньядә Чыңгыз токымына караган 16 млн тирәсе кеше яши дип баралар, алар арасында - казакълар, татарлар, руслар, кытайлар, монголлар hәм башка халыклар бар.
Үз гаскәрләре белән Чыңгызхан Кытай, Урта Азия җирләрен басып алган. Монгол империясен нигезли һәм аның беренче ханы була.

# Чыңгызхан
## Тормыш юлы
### Тууы һәм егет чагы

Темуҗин Монгол кәбиләсендә Бурхан Халдун тавы, Онон һәм Керулен елгалары эргәсендә, Монголиянең хәзерге башкаласы Улан-Батордан ерак түгел урында туа. Аның туу вакыты ачык түгел, төрле чыганакларда төрле даталар күрсәтелгән - Рашид-ад-Дин язылган Мэн-да бэй-лу китабы буенча, ул 1155 елда туган, «Юань дәүләтнең династияләре»ндә 1162 ел билгеләнгән. Монгол тарихы китабы буенча, ул кулында кан төерә белән туа, бу аның киләчәктә зур юлбашчы булыуына күрсәткән. Аның атасы Есугей – тайчиут кабиләсе нойоннарының берсе - һәм шулай итеп Оэлунның тәүге улы була.

# Чыңгызхан
## Эчке сугышлар - Даланы берләштерү

1200 тайчиут һәм меркит кабиләләренә каршы сугышкан.
1202 татарларга каршы канлы сугыш оештырган. Җиңгәннән соң Темуҗин бөтен татарларны юк итәргә боерган (тәгәрмәчтән түбәнрәк булган балалардан тыш). Шулай итеп Темуҗин әтисенең үлеме өчен үч алган.
1203-1205 елда эчке сугышлар нәтиҗәсендә Темуҗин җиңеп бөтен даланы берләштергән.
1206 курултайда Темуҗин бөек хан Чыңгызхан итеп игълан ителгән.
1206 елда Яса кануннарын кабул иткән.

# Чыңгызхан
## Буйсындыру сугышлары

1207-1211 елда урман кабиләләренең җирләрен, Себер халыкларын буйсындырып, аларны ясак түләткән.
1207 елда тангыт дәүләте - Си-Ся - буйсындырылган, 1213 елда Цзинь Кытай дәүләтенә һөҗүм иткән, 1214 елда Шәндүнгә кадәр килеп җиткән.
1218 елда Урта Азиянең Җидесу җирләрен, 1223 кадәр бөтен Үзәк Азияне диярлек буйсындырган.
1223 елда Калка елгасында монголлар рус-кыпчак гаскәрен тар-мар иткән, соңрак Идел буе Болгары дәүләтенә юнәлгән, ләкин анда [Сарык сугышы] нда Чыңгыз хан һәм аның гаскәрләре җиңелгән, шулай итеп Идел болгарлары Чыңгызханның Көнбатыш һөҗүмен туктатканнар.
Үзәк Азиядән кайтканда 1227 елда Чыңгызхан үлгән. Күмелү урыны табылмаган.
Чыңгызханның уллары - Җүчи, Чагатай, Үгәдәй, Толуй - империянең варислары булып калганнар. Аның оныгы - Җүчинең улы - Бату хан Чыңгызханның буйсындыру сәясәтен көнбатышта дәвам иткән.
# Иоганн Генрих Тишбейн (Олысы)

Иоганн Генрих Тишбейн (Тишбайн) Олысы (немец телендә: Johann Heinrich Tischbein der Ältere), кушаматы Кассельле (Kasseler Tischbein); 1722 елның 3 октябре, Хайна — 1789 елның 22 августы, Кассель) — немец (Гессен) живописецы, портретист. Дүрт буынны керткән зур мирас рәссамнары гаиләсе әгъзасы. Кассельда сәнгать Академиясенең учреждать итүчеләрнең берсе, Академиядә живопись өйрәткән һәм Германиядә иртә классицизм вәкилләренең берсе булган. Тишбейн Олысы Гессен-Кассель ландграфларының сарай яны рәссамы булган, күбесенчә портретлар, әмма шулай ук пейзажлар, тарихи һәм мифологик сюжетларга картиналар ясаган. Барысы ул ясаган өч йөзләгән картина санала. Ул аеруча хатын-кыз портретлары өчен ат казанган.

# Иоганн Генрих Тишбейн (Олысы)
## Тәрҗемәи хәле

Киләсе рәссам ипи пешерүче Иоганн Генрих Тишбейн (1682—1764) һәм Сюзанна Маргарета Хинзинг гаиләсендә туган, аларның сигез баланың бишесе рәссам булып киткән. Живописьне 1736—1741 елларда Кассельдә обой рәсемнәре ясаучы Циммерманнан һәм Иоганн Георг фон Фрезедан өйрәнгән. Шуннан соң кече герман дәүләтләре сарай яннарында эшләгән. 1743 елда граф Генрих Фридрих фон Штадионның (1691—1768) финанс яклавына ирешкән һәм Парижга киткән, Шарль Андре Ван Лоо остаханәсендә өйрәнгән. 1749 елда Тишбейн бертуганы Иоганн Антон белән Италиягә, Венециягә Джованни Баттиста Пьяцеттега сәфәр кыла, 1750—1751 елларда Римда булган. 1753 елда Тишбейн Кассель ландграфы Вильгельм VIII-нең сарай яны рәссамы булган. Шул ук вакытта Вильгельмстальдә ландграфның җәйге сарае өстендә эш башланган, Тишбейн анда “Гүзәллек галереясе”н (Schönheitsgalerie) кертеп гомумән 66 картина ясаган. Гессен территориясен 1756-1762 елларда французлар оккупацияләгәндә рәссам илдән эмиграцияләгән һәм еш бер урыннан икенче урынга күчкән. 1762 елдан бирле ул Кассельдә Collegium Carolinum академиясенең профессоры. Күп вакытны үзенең дусты һәм үткәндә яклаучысы граф Г. Ф. фон Штадионның Вартгаузен шваб утарында уздырган. Вакытлыча Гамбургта торучы шагыйрь Фридрих Готлиб Клопшток һәм аның иртуганы белән дуслыкка күрә ул Ганза шәһәре интеллектуаль даирәләре белән тыгыз бәйләнештә булган. Энесе Иоганн Фридрих Август кебек үк ул “Таҗ кигән арслан” (gekrönten Löwen) Кассель масон ложасы әгъзаларына кабул ителгән булган. 1756 елның 31 октябрендә Тишбейн канцелярия сәркатибе кызы Мари Софи Роберга өйләнгән булган, ә аның 1759 елда үлеменнән соң – аның сеңлесе Анна Мари Пернетта икенче никахта, сеңлесе шуннан соң киләсе елны үлгән. 1775 елда унсигез яшьлек графиня Огюст Ройсс цу Эберсдорф аның иң мәшһүр картинасы “Артемизия” [2] (72 × 95 см, киндер тукыма, май) өчен модель булган; ул үз заманының иң матур хатыннарның берсе булып саналган. Тишбейн тарафыннан 1775 елда мифологик сюжетка ясалган “Артемизия” картинасында рәссам үз вакытының иң матур хатыннарының берсе, 18 яшьлек графиня Августа-Каролина Рёйсс фон Эберсдорфны сурәтләгән.
# Богурданы

Богурданы (чуаш. Пукуртан, рус. Богурданы ) — Чуашстанның Канаш районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429152. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97216852002. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100700001500.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

# Богурданы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 250 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98%).