yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Цахур теле

Цахур теле (әзери телендәː Saxur dili; рус телендәː Цахурский язык) ул төньяк Азәрбайҗаннда һәм көньяк-көнбатыш Дагстанда (Россия) сөйләшелә торган цахурлар тарафыннан сөйләшелә торган төньяк-көнчыгыш Кавказ теле. Бу тел Азәрбайҗанда якынча 11700 кеше тарафыннан һәм Россиядә якынча 10600 кеше тарафыннан сөйләшелә. Цахур сүзе бу телдә күп сөйләшүче кеше булган Дагъстан авылы исеменнән килеп чыккан.

# Цахур теле
## Географик таралышы

Цахур теле күбесенчә Азәрбайҗанның Закатала районы һәм Ках районының авыл даирәләрендә һәм шулай ук Дагъстанның Рутул төбәгендә сөйләшелә. Азәрбайҗанда 15 900 Цахур бар (1999 ел халык санын алу) һәм Россиядә 10 400 Цахур бар (2002 халык санын алу). 1989 елда, аларның 93%-ы Цахур телен беренче теле дип игълан иткәннәр.

# Цахур теле
## Географик таралышы
### Рәсми статус

Азәрбайҗанда һәм Россиядә Цахур теле фән буларак башлангыч мәктәпләрдә (1-енче сыйныфтан 4-енче сыйныфка кадәр) Цахур халкы вәкилләре яши торган төбәкләрдә укытыла. Цахур телендә газеталар һәм радиотапшырулар шулай ук бар. Ул сөйләшелгән урында Россиядә Дагъстан төбәгендә унике рәсми телнең берсе. Шулай да, тел Азәрбайҗанда рәсми статуска ия түгел.

# Цахур теле
## Географик таралышы
### Нисбәте булган телләр

Лезги төркеме телләре арасында рутул теле Цахур теленә иң якын тел дип фараз итәргә мөмкин. Бу ике телдән кала лезги төркемендә тагын сигез тел бар, атап әйткәндә: лезги теле үзе, табасаран теле, агһул теле, будух теле, крыз теле, хыналуг теле, уди теле һәм арчи теле.
# Санто Стефано (Алесандрия)

Санто Стефано — Италиянең Пьемонт төбәге Тризоббио өязендә урнашкан торак пункт.

# Санто Стефано (Алесандрия)
## Географиясе

Санто Стефано Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Санто Стефано (Алесандрия)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Мала Ремета

Мала Ремета (серб. Мала Ремета) — Сербиянең Воеводина автоном крае Сремский округ җирлегендә (серб. општина) урнашкан торак пункт.

# Мала Ремета
## Географиясе

Урта Дунай тигезлегенең көньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән 240 метр биеклектә урнашкан.

# Мала Ремета
## Климаты

Климат уртача, континенталь. Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Июльнең уртача температурасы 22 — 24 °C, гыйнварның -1,2 — 2,6 °C. Явым-төшем күләме елына 550-750 мм.
# Шатлар (Савойя)

Шатлар (фр. Le Châtelard) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Сент-Альбан-Лес кантонына карый.

# Шатлар (Савойя)
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 18,00 км².
# Юхары Немәтабад

Юхары Немәтабад (әзери. Yuxarı Nemətabad) — Әзербайҗанның Агдаш районына караган авыл.
# Брискус

Брискус (фр. Briscous) — Франциядә урнашкан коммуна, Атлантик Пиренейлар департаментында урнашкан.
# Милкёвци

Милкёвци — Болгариянең Перник өлкәсендә урнашкан авыл. Трын җәмгыяте (общинасы) составына керә.

# Милкёвци
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 931 метр биеклектә урнашкан.
# Вильмуарон-ан-От

Вильмуарон-ан-От (фр. Villemoiron-en-Othe) — Франциянең Об департаментына караган коммуна, Экс-ан-От кантонына карый.
# Фукбрюн

Фукбрюн (фр. Fouquebrune) — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
# Бржезник

Бржезник (чех. Březník) — Чехиянең Высочина крае Тршебич һәм Q89269380? районында урнашкан авыл.

# Бржезник
## Географиясе

Мәйданы — 13,535873 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 370 ± 1 метр биеклектә урнашкан.

# Бржезник
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Бржезник
## Тарихы

Авыл җирләре элек Моравия тарихи төбәгенә караган.

# Бржезник
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 661 |
| 1880 | 715 |
| 1890 | 770 |
| 1900 | 791 |
| 1910 | 777 |
| 1921 | 855 |
| 1930 | 934 |
| Ел | Халык саны |
| 1950 | 902 |
| 1961 | 887 |
| 1970 | 842 |
| 1980 | 782 |
| 1991 | 697 |
| 2001 | 652 |
| 2011 | 651 |
| Ел | Халык саны |
| 2014 | 664 |
| 2016 | 672 |
| 2017 | 677 |
| 2018 | 680 |
| 2019 | 685 |
| 2020 | 689 |
| 2021 | 698 |
| Ел | Халык саны |
| 2021 | 685 |
| 2022 | 702 |
| 2023 | 703 |
| 2024 | 698 |
# Василий Шуйский

Васи́лий Иванович Шу́йский (1552 — 22 (1612) сентябрь — рус тәхетендә Рюриковичлардан соңгысы, 1606 елдан 1610 елга хәтле Россия патшасы. Кенәз Шуйскийлар (Рюриковичларның Сүздәл ботагы) вәкиле. Тәхетеннән бәреп төшерелгәннән соң полякларда әсирлектә яшәгән.

# Василий Шуйский
## Патшалык итә башлауга хәтле

Кенәз Иван Шуйский һәм Анна Фёдоровна улы.
1587 елдан Гәречтә сөргендә булган. 1591 елны Борис Годунов Шуйскийларны, үзе өчен куркыныч дип санамыйча, Мәскәүгә кайтарган.
1591 елны Ялган Дмитрийга каршы тикшерү алып барган.

# Василий Шуйский
## Патшалык итү

Кенәзьләр Шуйскийлар, олы ботагы :
Василий Кирдяпа :
Василий Васильевич Немой :
* Иван Дмитриевич Губка
* Иван Петрович
* Михаил Василий улы
* Андрей Шуйский
* патша Василий Иван улы (IV)
* Дмитрий Шуйский
* Иван Иван улы Пуговка
Иван Михаил улы Плетень :
    Төп мәкалә: Болганчык чор
Җиңелүдән соң кимсетелә торган гаскәрне Шуйский ныгытырга тырышкан.

# Василий Шуйский
## Бәреп төшерү һәм әсирлек

1609 елның сентябрендә Россия чикләренә поляк-литва короле Сигизмунд III бәреп кергән, Смоленскны камауга алган.
Патша Василий Шуйский халыкта танылмаган булган.
Тарихчы Василий Ключевский болай дип яза:
   — Русская История. Полный курс лекций, лекция 42
Тәхетеннән бәреп төшергәннән соң полякларда әсирлектә яшәгән.

# Василий Шуйский
## Никах һәм балалар

Василий Шуйский ике тапкыр өйләнгән булган.

# Василий Шуйский
## Сәнгатьттә

Александр Пушкин «Борис Годунов» трагедиясендә төп гамәли шәхесләрнең берсе Василий Шуйский.
# Ка ди Капри (Верона)

Ка ди Капри — Италиянең Венеция төбәге Буссоленго өязендә урнашкан торак пункт.

# Ка ди Капри (Верона)
## Географиясе

Ка ди Капри Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Ка ди Капри (Верона)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Чарко Прьето, Эль Паломар (Асьентос)

һәм
Чарко Прьето, Эль Паломар — Мексиканың Агваскальентес штатында урнашкан торак пункт. Асьентос муниципалитеты составына керә.

# Чарко Прьето, Эль Паломар (Асьентос)
## Географиясе

Бу җирлеккә йомшак дала климаты хас, еллык уртача температура 17 — 18 °C (62.6 — 64.4 °F), шул ук вакытта май һәм июнь айларында уртача температура 22 — 23 °C (71.6 — 73.4 °F). Алар кызу айлар булып саналалар, һәм бу айларда температура 30 °C-тан (86.0 °F) артып китә ала. Гыйнвар — иң салкын ай, уртача 13 — 14 °C (55.4 — 57.2 °F) булса, температураның 4 °C-ка (39,2 °F) кадәр түбәнәюе белән билгеле. Салкыннар ноябрьдән февральгә кадәр бара. Явым-төшем аз күләмдә, уртача 526 мм (яки 20,7 дюйм), һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

# Чарко Прьето, Эль Паломар (Асьентос)
## Тарихы

Бу җирләрдә испан басып алучыларына кадәр чичимек кабиләләре яшәгән, 1530-1531 елларда җирлеккә испаннар керә.
1789 елның 24 апреленнән Сакатекас штатына кергән, 1835 елның 23 маеннан Агваскальентес штаты составында.
# Старий Бидачув

Старий Бидачув — Польшаның Люблин воеводалыгы Билгорай гминасында урнашкан авыл.

# Старий Бидачув
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Никанавцы

Никанавцы (белар. Ніканаўцы) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Вавкавыский районында урнашкан авыл.

# Никанавцы
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
# Маҗун (Бейпазары)

Маҗун (төр. Macun) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Бейпазары илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Михалкова

Михалкова — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы Валим гминасында урнашкан авыл.

# Михалкова
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Николай Казин

Николай Казин (Николай Нил улы Казин, 26 май 1856(1856-05-26), Казан, Россия империясе — 10 гыйнвар 1916(1916-01-10) (59 яшь), Казан, Россия империясе) — юрист, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1905). 1883-1890 елларда Казан губ. Лаеш өязендә җәмәгать хөкемчесе, 1890-1892 елларда Лифләндия губернасында шул ук вазыйфада. 1899-1902 елларда Екатеринбург округ мәхкәмәсе прокуроры. 1893 елдан (тәнәфесләр белән) Казан округ мәхкәмәсендә: прокурор (1902-1907), рәис (1907 елдан).
# Сөләйман (Зиянчура районы)

Сөләйман — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 453387, ГАТОБК коды — 80226807005.

# Сөләйман (Зиянчура районы)
## Демография

Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 20 кешенең яшәве мәгълүм.

# Сөләйман (Зиянчура районы)
## Танылган шәхесләр

* Котлыәхмәт Хәйбуллин (1921-1943), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
# Станислав Смирнов

Станислав Константинович Смирнов (1970 елның 3 сентябре, Ленинград, ССРБ) — Россия һәм Швейцария математигы, Филдс премиясе лауреаты (2010), Мәгариф һәм фән министрлыгы каршындагы Иҗтимагый совет составына керә (2012). 2003 елдан Женева университеты профессоры. Academia Europaea Европа академиясе әгъзасы (2013).

# Станислав Смирнов
## Тормыш юлы

Станислав Смирнов 1970 елның 3 сентябрендә Ленинградта туа. Математика һәм физиканы тирәнтен өйрәнүле 239 нчы мәктәпне тәмамлый. Бишенче сыйныфтан Сергей Евгеньевич Рукшин җитәкчелегендә Пионерлар сарае түгәрәгендә математика белән шөгыльләнә. 1986—1987 елларда мәктәп укучылары арасында математика буенча халыкара олимпиадада ССРБ җыелма командасы әгъзасы. Ике Олимпиадада да тәкъдим ителгән барлык бурычларны чишеп һәм 100% нәтиҗә күрсәтеп, ике тапкыр алтын медальгә ия була.
Халыкара олимпиада җиңүчесе буларак, Санкт-Петербург дәүләт университетының математика-механика факультетына имтихансыз кабул ителә. 1992 елда университетны тәмамлый (фәнни җитәкчесе — Виктор Петрович Хавин).
СПбДУны тәмамлаганнан соң Николай Георгиевич Макаров (аның курсын Стеклов исемендәге математика институтының Санкт-Петербург бүлегендә тыңлаган) тарафыннан Калифорния технология институтына аспирантурага чакырыла, анда 1996 елда Ph.D дәрәҗәсе ала. Йель университетында стажировка үткән, күпмедер вакыт Принстонда (Югары тикшеренүләр институты) һәм Боннада (Макс Планк математика институты) эшләгән.
Соңрак Стокгольмда Король технология институты профессоры һәм Швециянең Король фәннәр академиясе (2001) тикшеренүчесе була.
2003 елдан Женева университетында эшли.
2010 елда Россия Федерациясе Хөкүмәтенең фәнни мегагрантын ала, аның кысаларында СПбДУда лаборатория булдыра. 2011 елның 23 маенда Дмитрий Медведев белән һәм 2016 елның 19 сентябрендә Владимир Путин белән узган мегагрантниклар очрашуларда катнаша. 2016 елның 19 сентябрендә Россия Президенты белән очрашуда мегагрантлар алучылар тарафыннан тәкъдим ителгән галимнәргә ярдәм буенча Президент программасы инициаторларының берсе.
Сергей Ролдугин, дирижёр Юрий Темирканов, балерина Светлана Захарова, хоккейчы Валерий Каменский, фигурист Александр Горшков һәм математик Иван Ященко белән бергә «Талант һәм уңыш» фондын гамәлгә куючы. Станислав Смирнов әлеге фонд идарәсенә керә.
Смирновның ике үлчәүле рәшәткә модельнең (перколяция һәм Изинг моделе) үз-үзен тотышы өлкәсендәге эшләре аеруча билгеле. Аерым алганда — өчпочмаклы рәшәткәдә перколяция өчен Карди формуласын исбатлау.
Хатыны Татьяна Смирнова-Нагнибеда белән математика түгәрәгендә танышкан. Татьяна шулай ук математик, Женева университетында профессор. Кызы Александрга (2002) һәм улы Николай бар (2006).

# Станислав Смирнов
## Бүләкләр

* Санкт-Петербург математик җәмгыяте премиясе (1997);
* Клэй математика институты премиясе (2001);
* Салем премиясе (2001);
* Гран Густафсон премиясе (2001);
* Ролло Давидсон премиясе (2002);
* Европа математика җәмгыяте премиясе (2004);
* Филдс премиясе (2010);
* Россия мегагранты (2010);
* Onsager Medal, Табигый һәм техник фәннәр Норвегия университеты (2013).
# Юнбүкен (Чемишгезек)

Юнбүкен (төр. Yünbüken) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Тунҗэли иле Чемишгезек илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
# Грос-Пампау

Грос-Пампау (алман. Groß Pampau) — Алманиянең Шлезвиг-Гольштейн җирендә урнашкан коммуна.

# Грос-Пампау
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 4,31 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 31 метр биеклектә урнашкан.
# Югары Биянка

Югары Биянка – Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Миньяр елгасының сул ярыннан 14 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 28 км.

# Югары Биянка
## Су реестры мәгълүматы

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Сем елгасы, елга башыннан тамагына чаклы. Кече елга бассейны – Агыйдел, елга бассейны – Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010200612111100019126
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111101912
* Бассейн коды – 10.01.02.006
* ГӨ буенча саны – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1
# Арна (Рона)

Арна (фр. Arnas) — Франциянең Рона департаментында урнашкан коммуна.
# Миддлтаун (Делавер)

Миддлтаун — Америка Кушма Штатларының Делавэр штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Миддлтаун (Делавер)
## Тарихы

Огачи шәһәре 1861 елда нигезләнгән.

# Миддлтаун (Делавер)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 30,636139 км², 30,222475 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 21 метр биеклектә урнашкан.
# Ишәй (Апас районы)

Ишәй — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

# Ишәй (Апас районы)
## Тарих

1646 елда нигезләнгән.

# Ишәй (Апас районы)
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар, руслар булган.

# Ишәй (Апас районы)
## Климат

Тәүлек буена һаваның уртача температурасы :
| Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| -10.5 °C | -10.6 °C | -5.5 °C | 4.9 °C | 13.5 °C | 18.4 °C | 20.4 °C | 17.9 °C | 12.2 °C | 4.5 °C | -4.4 °C | -9.7 °C | 4.3 °C |
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.
# Лэнглейд (округ, Висконсин)

Лэнглейд — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Антиго шәһәре.

# Лэнглейд (округ, Висконсин)
## Тарихы

Округ рәсми рәвештә 1879 елда оештырыла.

# Лэнглейд (округ, Висконсин)
## Территориясе

Округ мәйданы 2261 км² тәшкил итә.
# Леонид Шиман

Леонид Шиман (укр. Леонід Миколайович Шиман, 13 октябрь 1959(1959-10-13) (64 яшь), Шостка, Сумы өлкәсе, Украина Совет Социалистик Республикасы, СССР — , ) — Павлоград химия заводы директоры, Украина Каһарманы (2000).
# Бруксвилл (Оклахома)

Бруксвилл — Америка Кушма Штатларының Оклахома штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (ингл. town).

# Бруксвилл (Оклахома)
## Тарихы

Огачи шәһәре елда нигезләнгән.

# Бруксвилл (Оклахома)
## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — 7,62317 км², 7,623168 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 289 ± 0 метр биеклектә урнашкан.
# Гротники (Лодзь воеводалыгы)

Гротники — Польшаның Лодзь воеводалыгы Згеж гминаcында урнашкан авыл.

# Гротники (Лодзь воеводалыгы)
## Климаты

Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
# Меркез (Серик)

Меркез (төр. Merkez) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Серик илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Алтай теле

Көньяк алтай теле бите монда юнәлтә. Бәлки, сез төньяк алтай теле турында мәкаләсен эзлисездер.
Алтай теле (яки көньяк алтай теле) — ике тау-алтай теленең берсе, алтайлыларның төп теле, Алтай җөмһүриятенең рәсми теле. 1948 елгача ойрот теле дип аталган.

# Алтай теле
## Тасвирлама

Элекке заманнарда көньяк һәм төньяк алтай телләре бер тел — алтай теле дип саналган. Ләкин, хәзерге заман төрки телләр квалификациясе буенча, алар ике аерым тел булып санала. Көньяк һәм төньяк сөйләмнәрен рәсми рәвештә Россиянең азсанлы халыкларының (кумандиннарның, челканнарның һәм тубаларның) аерым телләре итеп тану хәлне катлауландыра.
Бөтенроссия 2002 ел халык санын алу мәгълүматлары буенча, Россиядә 65 534 кеше алтай телен белүләрен таныган. Бәяләүләр буенча, аларның ун меңе төньяк-алтай сөйләмнәрендә, ә калганы көньяк-алтайныкында сөйләшә, шул ук вакытта аларның күбесе алтай-кижи сөйләмен дә белә. Кайбер мәгълүматлар буенча, алтайлыларның 2 проценты гына алтай телендә ирекле сөйләшә..
Көньяк алтай телендә 4 сөйләм бар:
* алтай-кижи — хәзерге алтай әдәби теленең нигезе;
* телеут сөйләме — XIX гасыр уртасыннан 1923 елгача әдәби тел;
* теленгит сөйләме — теленгитлар теле;
* тубалар сөйләме (туба, дьиш/йыш) — төньяк-алтай теле белән арадаш.
Һәрбер сөйләмне ничә кеше белүе турында төгәл мәгълүмат юк. Якынча бәяләүләр буенча, соңгы өч сөйләмнең һәркайсысында 3 мең тирәсе кеше сөйләшә. Башкалар төп алтай телендә сөйләшә.
Кытайда Канас күле янында теленгитлар һәм синцзян кыргызларына максималь якын булган көньяк-алтай теленә якын диалектлар очрый.
«-z-» урынына интервокаль «-j-» булуы сәбәпле, көньяк-алтай теленең хакас телләренә керүе шикле, ул кыргыз-кыпчак теле дип саналырга тиеш.
Имлялары өстәмә Ҥ, Ј, Ӧ, Ӱ
XIX гасырның язма һәйкәлләре — алтай-ойротларны христианлаштыру вакытында булдырылган инҗил текстларының, изгеләр кыйссалары, догалыкларның тәрҗемәләре. 1869 елда Казанда алтай теленең төгәл грамматикасы; 1884 елда — сүзлеге басыла. Әдәби тел үсешендә язучы-мәгърифәтче М. В. Чевалков иҗаты зур роль уйный.
Әдәби тел алтай диалектына нигезләнә. Октябрь инкыйлабына кадәр әдәби тел хәзерге вакытта региональ әдәби тел функциясен башкаручы телеут диалекты үзенчәлекләренә нигезләнгән булган.
Алтай телендә «Алтайдыҥ чолмоны» газетасы чыгарыла.

# Алтай теле
## Кызык фактлар

* "Qaynar" Казан музыкаль төркеме татар һәм алтай телләрендә җырлар яза һәм башкара.
# Пяна Озенто (Кьети)

Пяна Озенто — Италиянең Абруцци төбәге Атесса өязендә урнашкан торак пункт.

# Пяна Озенто (Кьети)
## Географиясе

Пяна Озенто Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

# Пяна Озенто (Кьети)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Хвищанка

Хвищанка (рус. Хвищанка) — Диңгез буе краеның Кировский районында урнашкан авыл.

# Хвищанка
## Климат

Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

# Хвищанка
## Халык

Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (86%), украиннар (12%).
# Иске Урыссу

Иске Урыссу — Татарстан Республикасының Ютазы районындагы татар авылы. Иске Урыссуы авылы хәзерге Татарстан Республикасының көньяк-көнчыгыш өлешендә, Татарстанның баш каласы Казан шәһәреннән 350 км ераклыкта урнашкан.
Почта индексы — 423960.

# Иске Урыссу
## Тарихи белешмә

Хәзерге чорның аксакаллары сөйләвенә караганда,авыл янында “Каравыл” тавында, хәзерге ферма һәм хэзерге алма бакчасы урнашкан урында, аннан арырак ямь-яшел урманнар булган. Хәзерге чорда Бәйрәкә тавы дип аталган һәм шундагы зират урыннары сазлыклы урманнар белән капланган булган. Хәзерге авыл урынына килеп,беренче утрак тормыш корган кешеләр кызганычка каршы билгеле түгелләр. Алар хәзерге мәктәп урынына урнашкан булганнар. Икенче бер күчеп килгән гаилә хәзерге ферма урынына урнашкан. Шуннан соң авылга Казан арты авылларыннан күчеп килә башлаганнар. Казан арты халыклары килеп утырганчыга хәтле авылда чирмеш һәм калмык-монголлар: Хорамша, Рыс, Сөбәй һәм башка бабайлар тирмәләр корып, терлекчелек белән шөгыльләнә башлаганнар. Борынгы халыкның әйтүенә караганда авылнын исеме дә Рыс бабайның исеменнән алынган булса кирәк. Рыс сүзенең мәгънәсе “бәхетле” дип тәрҗемә ителә. Шуннан чыгып, авылның атамасының мәгънәсен “Бәхет суы” дип аңлатырга була. 1921 – 1924 елларда Иске Урыссудан бик күп авыллар (Яссы Тугай, Ташкичү, Кыска Елга, Кордон һ.б.) аерылып чыга. Шуннан башлап, авылның атамасын Иске Урыссу, дип йөртә башлыйлар.
1763 елда авылга Минзәлә районы, Карыйлы авылыннан Туктамыш хан улы Ибраһим исемле кеше күчеп килә. Ул авылга хатыны, өч улы белән килә. Ибраһим Иске Урыссу авылында төпләнеп кала.

# Иске Урыссу
## Климат

Тәүлек буена һаваның уртача температурасы :
| Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| -11.2 °C | -11 °C | -5.8 °C | 4.6 °C | 13.8 °C | 19.1 °C | 20.9 °C | 18.3 °C | 12.5 °C | 4.5 °C | -4.8 °C | -10.4 °C | 4.2 °C |
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.

# Иске Урыссу
## Танылган шәхесләр

* Ринат Гобәйдуллин (1951-2017), композитор, "Сердәш" ансамбленең җитәкчесе (Чаллы).
# Таскалуса

Таскалуса (ингл. Tuscaloosa) — АКШның Алабама штатында урнашкан шәһәр.

# Таскалуса
## Тарих

1819 да нигезләнә.

# Таскалуса
## Кардәш шәһәрләр

* Суньяни, Гана
* Шорндорф, Германия
# Магозд

Магозд — Словениянең Кобарид (община) җәмгыятендә урнашкан авыл.

# Магозд
## Географиясе

Мәйданы — 11,16 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 463,4 метр биеклектә урнашкан.
# Агно

Агно (фр. Haguenau) — Франциянең Түбән Рейн департаментына караган коммуна.

# Агно
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 182,59 км².
* Агно - Haguenau
# Черноярка (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)

Черноярка (каз. Черноярка) — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

# Черноярка (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)
## Климаты

Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
# Мулат (Флорида)

Мулат — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Мулат (Флорида)
## Географиясе

Мулат халык санын алу урыны мәйданы — 4,339342 км² (1 апрель 2010). Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 10 Фут биеклектә урнашкан.
# MAP1LC3A

MAP1LC3A (ингл. Microtubule associated protein 1 light chain 3 alpha) — кешенең 20-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# RRP1B

RRP1B (ингл. Ribosomal RNA processing 1B) — кешенең 21-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# Обирту

Обирту — Румыниянең Телеорман жудецында урнашкан авыл. Тетерештий-де-Жос (коммуна) коммунасына карый.

# Обирту
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# Зойцань

Зойцань — Румыниянең Ботошань жудецында урнашкан авыл. Адешень (коммуна) коммунасына карый.

# Зойцань
## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 170 ± 1 метр биеклектә урнашкан.
# Исенго (Болцано)

һәм
Исенго — Италиянең Трентино-Альто-Адиҗе төбәге Фальцес өязендә урнашкан торак пункт.

# Исенго (Болцано)
## Географиясе

Исенго Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

# Исенго (Болцано)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# HTATIP2

HTATIP2 (ингл. HIV-1 Tat interactive protein 2) — кешенең 11-нче хромосомасы аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
# (13389) Stacey

(13389) Stacey — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

# (13389) Stacey
## Тарихы

1999 елның 10 гыйнварында Дж. Маккласки тарафыннан Fair Oaks Ranch обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 AG24» саналган.