# Салиҗан Шәрипов

Салиҗан Шәрипов, Салиҗан Шакир улы Шәрипов, үзб. Sharipov Solijon Shakirovich, кырг. Салижан Шакирович Шарипов, рус. Салижан Шакирович Шарипов (1964 елның 25 августы, Кыргыз ССР, Ош өлкәсе, Өзген) — беренче үзбәк космонавты, Кыргызстанның беренче космонавты, РФ ның 88 нче, бөтен дөнья буенча 372 нче космонавт, РФ ХҺК полковнигы. РФ, Кыргызстан һәм Үзбәкстан Каһарманы.

# Салиҗан Шәрипов
## Тәрҗемәи хәле

1964 елның 25 августында Кыргыз ССРның Ош өлкәсе Өзген (кырг. Өзгөн) шәһәрендә туган. Милләте — үзбәк. Өзген шәһәрендә урта мәктәпне тәмамлагач (1981), Ырынбур авиация укуханәсенә укырга керергә бара, ләкин баллары җитмәү сәбәпле, әлеге уку йортына кабул ителми. 1982 елда «хисапчы» белгечлеге буенча Әндиҗан шәһәрендә урта һөнәри-техник укуханәсен тәмамлый. Диңгез буе краенда авиабүлгедә хәрби хезмәт үтә, хәрби машиналарны очышка әзерләүдә катнаша. 1987 елда «команда-тактикалы истребительләр авиациясе очучы-инженеры» белгечлеге буенча С.И. Грицевец исемендәге Харковь югары хәрби авиация очучылар укуханәсен тәмамлый.
* 1987-1990 елларда Токмак (кырг. Токмок) шәһәрендә Урта Азия хәрби округы хәрби-һава көчләренең авиация кадрларын әзерләү һәм камилләштерү буенча 5нче Үзәк курсларының 716нчы өйрәнү авиация полкы очучы-инструкторы булып хезмәт итә. 8 курсантны очышка әзерли.
* Төрле очкычларда очу вакыты ~950 сәгать.
* 1990 елның 11 маенда Дәүләт комиссиясе тарафыннан ССРБ Хәрби-һава көчләренең космонавтларны әзерләү үзәгенең космонавтлар отрядына алырга тәкъдим ителә.
* 1990 елның 8 августында ССРБ саклану министрының 1142нче санлы боерыгы белән ССРБ Хәрби-һава көчләренең космонавтларны әзерләү үзәгенең космонавтлар отрядының 4нче төркеменә космонавт-сынаучы вазифасына кандидат итеп билгеләнә.
* 1990 елның октябреннән 1992 елның мартына кадәр гомуми галәм әзерлеге үтә.
* 1992 елның 6 мартында соңгы чыгарылыш имтиханын тапшыра.
* 1992 елның 11 мартында ведомствоара квалификация комиссиясе карары белән «космонавт-сынаучы» квалификациясе бирелә.
* 1992 елның 24 апрелендә 2нче төркемнең космонавт-сынаучысы итеп билгеләнә.
* 1992 елның апреленнән 1997 елга кадәр Д-8-2 космонавтлар төркемендә «Мир» орбита комплексына очу программасы буенча әзерлек үтә.
* 1994 елда «Аэрокосмоэкологик матдәләрне эшкәртү» белгечлеге буенча Нефть һәм газ дәүләт академиясенең аэрокосмоэкология факультетын тәмамлый, «инженер-эколог» квалификациясе һәм «экологик менеджмент магистры» дәрәҗәсе ала.

# Салиҗан Шәрипов
## Беренче космик очышы

* 1997 елның 28 июнендә Дәүләт ведомствоара комиссиясе тарафыннан шаттлда очу өчен сайлап алына.
* 1997 елның августыннан 1998 елның гыйнварына кадәр очыш белгече сыйфатында STS-89 экипажы составында Джонсон исемендәге космик үзәктә хәзерлек үтә.
* 1998 елның 23 гыйнварыннан 28 гыйнварга кадәр «Endeavour STS-89» шаттлында очыш белгече сыйфатында үзенең беренче космик очышын ясый. Очышның төп максаты «Мир» станциясе белән тоташу һәм экипажның америкалы әгъзасын алыштыру була. Очыш 8 тәүлек 46 минут 54 секунд дәвам итә.
* 1998 елның 28 февралендә Дәүләт ведомствоара комиссиясе тарафыннан «Мир» галәм комплексында 27нче төп экспедиция программасы буенча (ЭО-27) дубляж экипажының командиры итеп билгеләнә.
* 1998 елның мартыннан 1999 елның февраленә кадәр очышка әзерлек үтә.
* 1999 елның 28 февралендә Дәүләт ведомствоара комиссиясе тарафыннан «Мир» галәм комплексында 28нче төп экспедиция программасы буенча (ЭО-28) дубляж экипажының командиры итеп билгеләнә.
* 1999 елның мартыннан 2000 елның мартына кадәр П.В. Виноградов белән бергә очышка әзерлек үтә.
* 2000 елның 5 июненнән «Мир» галәм комплексында 29нчы төп экспедиция программасы буенча (ЭО-29) төп экипаж командиры сыйфатында П.В. Виноградов белән бергә очышка әзерлек үтә.
* Ләкин 2000 елның 26 декабрендә ведомствоара комиссия тарафыннан экипаж әзерлектән алына.
* 2001 елның 1 августында Дәүләт ведомствоара комиссиясе утырышында МКС-6Д ның дубляж экипажы составына кертелә.
* 2002 елның 25 ноябреннән космонавтларны әзерләү үзәгендә МКС-ЭП5 төркеме составында экипаж командиры программасы буенче әзерлек үтә.
* МКС-10 экипажы составына кертелә, ләкин «Колумбия» шаттлы кырылышыннан соң, экипажлар яңартып төзелә.
* 2003 елның 11 декабрендә Дәүләт ведомствоара комиссиясе карары белән экипаж командиры сыйфатында МКС-11 составына кертелә.

# Салиҗан Шәрипов
## Икенче очышы

* 2004 елның 14 октябреннән 2005 елның 25 апреленә кадәр «Союз ТМА-5» ТПК командиры һәм ХГСка (рус. МКС) 10нчы экспедиция бортинженеры сыйфатында икенче космик очыш ясый. Юлдашы — АКШ астронавты Лерой Чиао. Очыш озынлыгы 192 тәүлек 19 сәгать 1 минут 59 секунд дәвам итә. Очыш вакытында ике тапкыр ачык галәмгә чыга.
* 2005 елның 13 сентябрендә, «халыкара космик очышны уңышлы башкаруы, шул вакытта батырлык һәм каһарманлык үрнәге күрсәткән өчен», РФ президентының 1068 нче санлы указы белән С.Ш. Шәриповка РФ Каһарманы исеме бирелә.
* 2005 елның октябреннән 2006 елның маена кадәр Линдон Джонсон исемендәге космик үзәктә (АКШ) Ю.А. Гагарин исемендәге космонавтларны әзерләү үзәгенең фәнни-тикшеренү институты вәкиле булып тора.
* 2006 елның маенда Роскосмос, космонавтларны әзерләү үзәгеһәм «Энергия» РКК карары белән ХГС-19 дубляж экипажының ТК командиры итеп билгеләнә.
* 2006 елның августында Роскосмос һәм NASA уртак карары нигезендә, 2007 елның октябрендә башкарылачак очышка ХГС-16 дубляж экипажы бортинженеры һәм «Союз-ТМА-11» корабле командиры дублеры итеп билгеләнә.
* 2008 елның июленнән космонавтлар отрядыннан чыгарыла.

# Салиҗан Шәрипов
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1998 Ош шәһәренең шәрәфле ватандашы
* 1998 Ош университетының шәрәфле профессоры
* 2005 РФ Каһарманы
* 1998 Кыргыз Республикасынын Баатыры (Кыргыз Республикасы Каһарманы)ның Ак Шумкар тамгасы
* 1999 Әмир Тимер (Amur Temur) ордены (Үзбәкстан)
* 1999 «Бөек хезмәтләре өчен» (Buyuk hizmatlari uchun) ордены (Үзбәкстан)
* 1998, 2005 «Галәми очыш өчен» медале (NASA, АКШ)

# Салиҗан Шәрипов
## Гаиләсе

Хатыны Нәсибә Мәүлән кызы
* улы Җиһангир, кызы Нигарә