# Рама

Рама яки Рам (IPAc-en:|ˈ|r|ɑː|m|ə; Санскрит телендә: राम, IAST: Rāma), шулай ук Рамачандра буларак мәгълүм, Һинд динендә төп Ходай булып тора. Ул Вишну Ходаеның җиденче аватары булып тора, Кришна һәм Гаутама Буддһа белән иң популяр инкарнацияләрнең берсе булып тора. Һинд диненең Рама үзәкле традициясендә ул Иң Олы Җан булып таныла.
Рама Айодхьяда Каушальяда һәм Дашаратхада туган булган, Косала хөкемдары гаиләсендә. Аның туганнарына Лакшмана, Бһарата һәм Шатругһна керә. Ул Ситага өйләнгән булган. Гәрчә патша гаиләсендә туса да, аның тормышы Һинд дине текстларында көтелмәгән үзгәрешләр булган дип тасвирланган, мәсәлән, ярлы һәм авыр шартларга куылу, әхлакый сораулар һәм мораль дилеммалар куелу. Шәйтан-патша Рама Ситаны урлаганнан соң, аннан соң Рама һәм Лакшмананың билгеле һәм эпик тырышулары булган, алар азатлыкка ирешкәннәр һәм авырлыкларга карамастан явыз Равананы тар-мар иткәннәр. Раманың, Ситаның һәм аларның дусларының бөтен тормыш хикәясе аллегорик рәвештә шәхеснең вазыйфаларын, хокукларын һәм иҗтимагый җаваплыкларын тасвирлый. Ул модель персонажлар аша дхарманы һәм дхармик тормышны сурәтли.
Рама аеруча Вайшнавизмда әһәмиятле. Ул борынгы Һинд дине эпосы Рамаянада үзәк фигура булып тора, бу текст тарихи рәвештә Көньяк Азия һәм Көньяк-Көнчыгыш Азия мәдәниятләрендә популяр булып тора. Аның борынгы риваятьләре бһасья (комментарларны) һәм киңәйтелгән икенчел әдәбиятны җәлеп иткән һәм тамаша сәнгатьләрен илһамландырган. Бу текстларның икесе, мәсәлән, Адһьятма Рамаяна – Рамананди монастырьлары тарафыннан нигез булып саналган рухи һәм теологик трактат, һәм Рамчаритманас – һәр елның көзендә Һиндстанда меңнәрчә Рамилила фестиваль тамашаларын илһамландыра торган популяр трактат.
Рама риваятьләре шулай ук Җәйничелек һәм Буддачылык текстларында бар, гәрчә ул бу текстларда кайвакыт Паума яки Падма дип атала, һәм аның тәфсиллелекләре Һинду юрамаларыннан шактый аерылып тора.

# Рама
## Этимология һәм номенклатурасы

Рама ике контекстуаль мәгънә белән Ведик Санскрит сүзе. Бер контекстта ул Монье Монье-Уильямс раслаганча "Артхававеда"да бар, аның мәгънәсе "кара, караңгы" һәм ул "ратри" төшенчәсенә карый, аның мәгънәсе төн. Башка контекстта ул башка Ведик текстларда бар, сүзнең мәгънәсе "рәхәт китерүче, сокландыргыч, матур, сөйкемле". Сүз кайвакыт төрле Һиндстан телләре һәм диннәрендә суффикс буларак кулланыла, мәсәлән, Пали һәм Буддачылык текстларында, биредә -рама кушма сүзгә "акылны рәхәтләндерүче" мәгънәсен өсти.
Беренче исем буларак Рама Ведик әдәбиятта очрый, ул ике патронимик исем белән ассоциацияләнә - Маргавейя һәм Аупатасвини - алар төрле шәхесләрне чагылдыра. Өченче шәхси исем "Рама Җамадагнья" ул Һинд дине традициясендә "Ригведа"ның 10.110 гимнының фараз ителгән авторы. Рама сүзе борынгы әдәбиятта ихтирам итә торган төшенчәләрдә өч шәхес өчен очрый:
* Парашу-рама, Вишнуның алтынчы аватары. Ул "Ригведа" данының "Рама Җамадагнья"сына бәйле.
* Рама-чандра, Вишнуның җиденче аватары һәм борынгы Рамаянада аның даны турында язылган.
* Бала-рама, шулай ук Халаюдха дип атала, Кришнаның олы абыйсы буларак, шуларның икесе дә Һинд дине, Буддачылык һәм Җәйничелектә очрый.
Рама исеме Һинд дине текстларында мифик риваятьләрдә кабат-кабат төрле галимнәр һәм патшалар өчен очрый. Сүз шулай ук Ведик әдәбиятның борынгы Упанишадалар һәм Араньякалар катламында очрый, шулай ук музыкада һәм пост-Ведик әдәбиятта, әмма кемдер "сокландыргыч, матур" яки "караңгылык, төн" контекстында.
Рама исемле Вишну аватары шулай ук башка исем астында мәгълүм. Ул Рамачандра дип атала (матур, гүзәл ай), яки Дасаратхи (Дасаратханың улы), яки Рагһава (Һинду космологиясендә Кояш династиясе Рагхуның токымы).
Раманың өстәмә исемнәренә Рамавиджя (Ява телендә), Пһреаһ Реам (Кхмер телендә), Пһра Рам (Лаос телендә һәм Тхаи телендә), Мегат Сери Рама (Малай телендә), Раджа Бантуган (Маранао), Рамуду (Телугу телендә), Рамар (Тамил телендә). Вишну саһасранамада Рама Вишнуның 394-енче исеме. Кайбер Адвайта Веданта тарафыннан илһамландырган текстларда, Рама Иң Олы Брахманның метафизик концепциясен аңлата, ул мәңге балкучы рухи Үз (Атман, җан), анда йогилар дуалистик булмаган рәвештә ләззәт табалар.
Рама сүзенең тамыры ram-, аның мәгънәсе "туктарга, тик торырга, ял итәргә, рәхәтләнергә".
Дуглас Адамс буенча, Санскрит сүзе Рама шулай ук башка Һинд-Европа телләрендә бар, мәсьәлән, Тохар телләрендә ram, reme, *romo-, монда аның мәгънәсе "тәэмин итәргә, тыныч итәргә", "шәһадәт булырга, ачык итеп күрсәтергә". "Кара, караңгы, корым" мәгънәсендә ул шулай ук башка Һинд-Европа телләрендә очрый, мәсьәлән, *remos яки Иске Инглиз телендә romig.

# Рама
## Риваятьләр

Бу кыска тасвирлама "Рамаяна"дан һәм Буддачылыкның һәм Җәйничелекнең башка тарихи мифология эчтәлекле текстларына нигезләнгән традицион риваятьләргән нигезләнгән. Шелдон Поллок буенча Рама фигурасы "Һинд риваятьләренең башка борынгырак морфемаларын" үз эченә кертә, мәсьәлән, "Бали" һәм "Намучи" риваятьләрен. Борынгы олы фикер иясе Вальмики бу морфемаларны "Рамаяна"ның чагыштыруларында кулланган, мәсьәлән, 3.27, 3.59, 3.73, 5.19 һәм 29.28 бүлекләрендә.

# Рама
## Риваятьләр
### Тууы

Рама Чайтра ай календаренең аенда туган булган (Март - Апрель), бу көн бөтен Һиндстан буйлап "Рам Навами" буларак бәйрәм ителә. Бу Һинд дине календаренда дүрт Навратриларның берсе белән туры килә, атап әйткәндә, "Васантха Навратри" белән.
Борынгы Рамаяна эпосының Балахандасында Рама һәм аның туганнары Айодхьяда Сарайю Елгасы ярларындагы шәһәр, Каушалья һәм Дашаратхада туган дип раслана. Рамаянаның Җәйничелек юрамаларында, мәсьәлән, Вималасуриның Паумачарийясында (турыдан-туры мәгънәдә Падманың гамәлләре), шулай ук Раманың иртә тормыш детальләре искә алына. Җәйничелек текстлары төрлечә даталана, әмма күбрәк безнең эраның 500-енче елга кадәр, әмма иң фараз ителгәне безнең эраның беренче 500 гасырлар эчендә. Дашаратха Косаланың патшасы, һәм Икшвакуларның Кояш династиясенең өлеше булганнар. Аның анасының исеме Каушалья турыдан-туры мәгънәдә ул Косаладан икәнен аңлата. Косала патшалыгы шулай ук Буддачылык һәм Җәйничелек текстларында, Борынгы Һиндстанның уналты "Маһа җанападалар"ның берсе һәм Җәйничеләр һәм Буддачылык тарафдарларының әһәмиятле дини сәфәр кылу урыны буларак искә алына. Шулай да, хәзерге Айодхья чынлап та "Рамаяна"да һәм башка Һиндстан текстларында искә алынган Айодхья һәм Косала белән шул ук шәһәрме икәне турында галимнәр бәхәсе бара.

# Рама
## Риваятьләр
### Яшьлеге, гаиләсе һәм дуслары

Рама "Рамаяна"ның "Балаханда" секциясе буенча өч туганы булган. Алар Лакшмана, Бхарата һәм Шатругһна булганнар. Текстның сакланып калган кулъязмаларында аларның яшь шаһзадәләр буларак өйрәтелүләре һәм белем алулары тасвирлана, әмма бу кыскача. Рама әдәпле, үз-үзен контрольдә тотучы, яхшы яшь кеше итеп тасвирлана, ул һәрвакыт башкаларга ярдәм итәргә әзер. Аның белем алуына Веда, Веданга һәм шулай ук хәрби сәнгатьләр кергән.
Раманың үскән еллары башка Һинд дине текстларында, мәсьәлән, Тулсидасның "Рамавали"сында күбрәк детальләр белән тасвирланган. Калып Кришна өчен табылганнарга охшаш, әмма Тулсидас поэмаларында Рама йомшаграк һәм тыйнак интроверт, ә Кришна кебек шук уйнаучы түгел.
Рамаянада Патша Җанака оештырган җәядән ату бәйгесе искә алына, анда Сита һәм Рама очрашалар. Рама бәйгедә ота, шул ук вакытта Җанака Сита һәм Раманың туена риза була. Сита Рама белән аның әтисе Дашратха башкаласына күчә. Сита Раманың туганнарын бертуганы һәм ике кузинасы белән таныштыра һәм алар бөтенесе өйләнә һәм кияүгә чыга.
Рама һәм аның туганнары башка җирдә булганда, Бхаратаның әнисе һәм патша Дашаратханың икенче хатыны Кайкейи патшага ул сорган нәрсә белән килешергә вәгъдә иткәне турында искә төшерә. Дашаратха исенә төшерә һәм шулай эшләргә ризалаша. Ул таләп иткәнчә Рама ундүрт ел Дандака урманында качкын булып яшәргә тиеш. Дашаратха аның таләбенә һафалана. Аның улы Бхарата һәм башка гаилә әгъзалары аның таләбе шулай булгач күңелсезләнәләр. Рама раслаганча аның әтисе сүзен тотарга тиеш, һәм ул җир яки күк материаль рәхәтләре өчен сорамаячак дип өсти һәм ул куәт яки берәр нәрсә башка артыннан кумаячагын өсти. Ул карары турында хатыны белән сөйләшә һәм һәркемгә вакыт тиз уза дип сөйли. Сита аның белән урманда яшәр өчен китә, бертуган Лакшмана аларга качу вакытында якын туганын караганда кушыла.

# Рама
## Риваятьләр
### Куылуы һәм сугыш

Рама Косала патшалыгыннан читкә бара, Ямуна елгасын кичә һәм башта Читракутада, Мандакини елгасы буйларында, Васиштха олы фикер иясе сыену урынында кала. Бу урын Һинд дине традициясендә Уттар Прадеш һәм Мадхья Прадеш чикләрендә Читракут, Мадхья Прадеш дип ышаныла. Төбәктә күп Рама гыйбадәтханәләре бар һәм ул әһәмиятле Вайшнава дини сәфәр кылу урыны булып тора. Текстларда Ведик ришиларның (олы фикер ияләренең) сыену урыннары тасвирлана, мәсьәлән, Атри, һәм Раманың урманнарда йөрүе, гади тормыш алып баруы, шәйтаннардан төрле ашрамнарда яшәүче аскетларны яклавы һәм арындыруы тасвирлана.
Ун ел йөрү һәм көрәшүдән соң Рама Годавари елгасы ярларында Панчаватига килә. Бу төбәктә төрле шәйтаннар (ракшасалар) булган. Бер көнне Шурпанакха дигән шәйтан хатыны Раманы күргән, аңа гашыйк булган һәм аны вәсвәсәләргә тели. Рама аннан баш тарта. Шурпанакха үч итеп Ситага яный. Гаиләсен яклап, энесе Лакшмана Шурпанакханың борынын һәм колакларын кисеп ала. Көч куллану циклы эскалацияләнгән һәм соңында патша Раванага килеп җиткән, ул Шурпанакханың бертуганы булган. Равана гаиләсе Панчаватига гаиләсе өчен үч алырга килә, Ситаны күрә, җәлеп ителә һәм аны патшалыгы Ланкага урлый (бу хәзерге Шри Ланка дип ышаныла).
Рама һәм Лакшмана аның урлануын ачыклыйлар, Ситаның куркынычсызлыгы өчен борчылалар, аның югалуы һәм Равананың чакыруына җавап бирә алмауга күрә төшенкелеккә биреләләр. Аларның көрәше яңа биеклекләргә җитә. Алар көньякка таба сәяхәт итәләр, маймыллар гаскәре маршалын Сугриваны очраталар һәм Сугриваның министры булган Хануман кебек тугъры командирларны җәлеп итәләр. Шул ук вакытта Равана Ситаны вәсвәсәләргә тырыша һәм аны кәнизәге итәргә маташа. Сита моннан баш тарта. Равана ярсулана. Рама ахыр чиктә Ланкага барып җитә, күп отышлар һәм отылулар булган сугышта сугыша, әмма соңыннан Равана җиңеп чыга, Равананы һәм явызлык көчләрен үтерә һәм хатыны Ситаны коткара. Алар Айодхьяга кайталар.

# Рама
## Риваятьләр
### Сугыштан соң хөкеме һәм үлеме

Раманың Айодхьяга кайтуы аның таҗ кию церемониясе белән бәйрәм ителә. Ул Рама паттабхишека дип атала, һәм хөкем үзе Рама раджья гадел хөкемдарлык дип тасвирлана. Күпләр ышануынча Рама кайткач кешеләр шатлыкларын фейерверклар белән бәйрәм иткәннәр, һәм аның кайтуы белән Дивали фестивале бәйле.
Раманың патша булып башлавыннан соң, Сита Равана белән булганда үзе барган дигән гайбәт тарала башлаган; Сита каршы килеп аның урлануы көч кулланып дип әйткән. Рама гайбәтләргә хатыныннан ваз кичеп җава бирә һәм аны "Агни" (ут) алдында сынау үтәргә сораган. Ул шулай эшли һәм сынауны үтә. "Рамаяна"да һәм башка төп текстларда Рама һәм Сита бергә бәхетле итеп Айодхьяда яшиләр, аларның Лув һәм Куш дигән игезәк угыллары була. Шулай да, кайбер юрамаларда, хикәя аерылып тора һәм фаҗигале, Сита аның ире аңа ышанмагач кайгыдан үлә, бу Ситаны әхлак каһарманы итә һәм укучыны Рама турында әхлакый сораулар белән калдыра. Бу юрамаларда, Ситаның үлеме Раманың батуына китерә. Үлемнән соң, ул киләчәк тормышында аңа кушыла. "Тхири Рама" дигән Рама тормышының Мьянма юрамасында Рама батып үз-үзенә кул сала.

# Рама
## Риваятьләр
### Туры килмәүләр

Ходай Рама риваятьләре төбәк буенча һәм манускриптлар буенча бик нык аерылып тора. Уртак нигез, сюжет, грамматика һәм явызлык һәм сугыш белән ассоциацияләнгән төп кыйммәтләр булып коррект юрама юк һәм шулай ук тикшереп карарлык бердәнбер борынгы юрама да юк. Паула Ричман буенча "Һиндстанда, көньяк-көнчыгыш Азиядә һәм шуннан читтә" йөзләрчә юрамалар бар. Юрамалар төбәк буенча локаль алдан әйтүләр һәм тарихларны чагылдырып төрле һәм "чын" юрамадан "төрле сөйләүләрнең тайпылыш"лары дип атала, бу Ричман һәм Рамануджан буенча, Рама хикәясенең барлык локаль юрамалары чын булганнан шактый аерылып тора.
Хикәяләр детальләрдә аерылып тора, бигрәк тә әхлак соравы аңлаешлы, әмма тиешле этик җавап ачык түгел яки бәхәсләнгән урында. Мәсьәлән, шәйтан хатыны Шурпанакха Раманы вәсвәсә кылыр өчен хатын кыяфәтен ала, аннары Рама аннан баш тарткач, яшерен килә һәм бәйләнә, Лакшмана тиешле этик җавап алдына килә. Һиндстан традициясендә Ричман раслаганча, иҗтимагый кыйммәт булып "гаскәри беркайчан да хатынга тия алмавы" булып тора. Рама һәм Лакшмананың җавап детальләре һәм аларны гадел итеп тануның берничә юрамасы бар. Охшаш рәвештә алар Айодхьяга җиңеп кайткач Раманың Ситага каршы белән гайбәтләр белән эш итүнең төрле юрамалары бар, гайбәтләр объектив рәвештә тикшерелә алмау һәм исәпкә алынмаска алмаудан чыгып. Охшаш рәвештә юрамалар күп башка махсус вакыйгалар буенча аерылып тора, мәсьәлән, Рама, Сита һәм Лакшмананың ничек вафат булулары.
Юрамалар һәм туры килмәүләр Һинд дине традицияләрендә табылган текстларга чикләнмәгән. Җәйничелек традициясендә Рама хикәясе шулай ук автор һәм дин буенча, детальләрдә, әхлакый эшләнергә тиешләрдә һәм хәтта исемнәрдә аерылып тора - борынгырак юрамалар Рама урынына Падма исеме кулланыла, шул ук вакытта соңгырак Җәйничелек текстларында бары тик Рама сүзе кулланыла.

# Рама
## Даталау

Раманың тарихта булуы, һәм аның кайчан яшәве, әгәр дә аның чын шәхесне чагылдыруы төрле авторлар арасында бәхәсләнә. Кайбер Һинд дине текстларында Рама "Трета Юга"да яки "Двапара Юга"да яшәгән дип раслана бу кайбер авторлар тарафыннан фараз ителгәнчә якынча безнең эрага кадәр 5000 ел, шул ук вакытта башкалар Рама безнең эрага кадәр 102, 67 яки 8-дә яшәгән дип фаразлыйлар. Прото- һәм борынгы Һиндстан тарихында специальләшкән Һинд дине археологы Хасмукх Дһираҗлал Санкалья буенча болар барысы да "саф уйланмалар".
Артур Боннер буенча "нәрсә булган булырга мөмкин" ул Гупта Империясенең иртә патшасы Сарайю елгасында башкласын төзегән, бу яңа шәһәрне Айодхья дип атаган, һәм Рама нәкъ шул урында "миллионнарча еллар элек" туган дип расланган булган, шулай итеп династия Ходайлар белән кушылган, һәм бу ышану Һиндстанда Гупта Империясе беткәннән соң киң таралган булган.
Раманың эпик хикәясе Рамаянаның хәзерге формада төзелеше безнең эрага кадәр 7-енче һәм 4-енче гасырлар арасында даталана. "Рамаяна" буенча басылган эшләре өчен мәшһүр Оксфорд Университетының Санскрит теленең Профессоры Джон Броккингтон буенча оригиналь текст борынгырак заманнарда иҗат ителгән һәм борынгырак вакытта авыздан сөйләп тапшырылган булган, һәм хәзерге галимнәр безнең эрага кадәр 1-енче меңьеллыкта берничә гасыр тәкъдим иткәннәр. Броккингтон карашы буенча "эшнең теленә, стилена һәм эчтәлегенә нигезләнеп аны безнең эрага кадәр якынча 5-енче гасыр дип фаразларга була, һәм бу нигезле фараз."

# Рама
## Иконографиясе

Рама иконографиясе Вишну аватарлары белән уртак элементларга ия, әмма берничә элементлар аерылып тора. Аның беркайчан да ике кулдан артык булмый, ул уң кулында "бана" (ук) тота яки аның янында шул ук бар, ә сул кулында аның "дһанус"ы (җәя). Аның өчен иң киңәш ителгән сурәт - ул "трибханга" позасында (өч мәртәбә бөгелгән "S" формасы). Ул кара, зәңгәр яки караңгы төстә сурәтләнгән, типик рәвештә кызыл төсмерле кием кия. Аның хатыны һәм бертуганы иконографиянең өлеше булып тора, Лакшмана сул ягында, ә Сита Раманың һәрвакыт уңында, икесе дә саргылт-алтынсу тән төсе белән.

# Рама
## Фәлсәфәсе һәм символизмы

Раманың тормыш кыйссасы символизм белән үрелгән. Шелдон Поллок буенча Һиндстан текстларында Рама тормышы шедевр итеп сөйләнеп тормышны һәм дөньяны чагылдыру, концепциясен булдыру һәм аңлау өчен кысалар тәкъдим итә. Бөтен дөнья буйлап башка эпослар һәм дини кыйссалар кебек үк, ул тормыш өчен әһәмиятлегә бәйле нәрсә булган, чөнки ул "мәдәнияткә ул нәрсә икәнен әйтә". Раманың тормышы көнбатыш яхшы һәм начар арасында сугыштан катлаулырак, биредә үлемсез куәтле Ходайлар һәм үлеме булган көрәшүче кешеләр арасында ачык аерма бар. Һиндстан традициясендә, бигрәк тә Рама кыйссасында кыйсса илаһи кеше, үлемле Ходай турында бара, алар бергә инкорпорацияләнеп трансцендент халәткә киләләр.
   Олырак торган җан иясе яманга яманлык бирми,
   бу берәү үтәргә тиеш нәрсә;
   изгелекле шәхесләрнең бизәге аларның үз-үзләрен тотышы.
   (...) Затлы җан һәрвакыт мәрхәмәтле булачак,
   хәтта башкаларга җәрәхәт ясаучыларга да.
   Рамаяна 6.115, Вальмики.
Шәхес буларак, Рама идеаль шәхеснең хасиятләренең чагылышы булып тора (пурушоттама). Ул индивидуаль шәхес омтылган барлык дәрәҗәләргә ия, һәм ул барлык әхлак бурычларын үти. Рама марьяда пурушоттама яки Дһарма яклаучыларының иң яхшысы.
Родрик Хиндери буенча, 2, 6 һәм 7 китаплар әхлакый тәгълиматы өчен искә алына. Раманың "уйлаучы йөрәк" ысулын булдыру өчен карашларында "мантыйк буенча фикер йөртү һәм эмоцияләр" комбинацияләнгән. Икенчедән, ул әйтелгәне һәм эшләгәне аша "характер әхлагын" булдыру өчен "үзаң һәм гамәл" берлеген булдыра. Өченчедән, Раманың тормышы әхлакны яшәү эстетикасы белән комбинацияли. Раманың һәм аның кешеләре кыйссасы "явызлыкка явызлык белән җавап кайтарырга ярыймы" турында сораулар күтәрә һәм шуннан соң Һинд дине кысаларында бер диапазон сораулар күтәлә, мәсьәлән карма һәм дхарма мәсьәләләре.
Раманың тормышы һәм комментарлары берәү тормышын тулысынча яшәргә һәм омтылырга тиеш булганын ассызыклый, һәм өч тормыш максаты да бик әһәмиятле булганын: алкыш (дһарма), теләкләр (кама), һәм законлы байлыкка ирешү (артха). Рама шулай ук берәүнең чын вазыйфалары, чын кызыксынулары һәм законлы ләззәтләрен тәфсилләп аңлауга ирешергә һәм исәпкә алырга тиеш дип өсти, мәсьәлән, "Рамаяна"ның 4.38 секциясендә.

# Рама
## Әдәби чыганаклар
### Рамаяна

Рама тормышының беренчел чыганагы булып риши Вальмики тарафыннан төзелгән Санскрит эпосы "Рамаяна" булып тора.
Эпосның Һиндстан төбәкләре буенча күп юрамалары бар. Мадхвачарья тарафдарлары ышануынча "Рамаяна"ның борынгырак юрамасы, "мула-Рамаяна" элек булган. Мадһва традициясе аны Вальмики юрамасыннан авторитетлырак дип саный.
Рамаянаның юрамалары күпчелек төп Һиндстан телләрендә бар; Раманың тормышы, гамәлләре һәм илаһи фәлсәфәсен сөйли торган мисалларга Рамаватарам эпос поэмасы керә, һәм Рама тормыш тарихының дәвам булган киңрәк таралган юрамалары:
* Тамил телендә 12-енче гасыр шагыйре Камбарның Камба Рамаянамы;
* 16-ынчы гасыр изгесе "Тулсидас"ның Һинди телендә Рамчаритманасы;
* Каннада телендә Кувемпу тарафыннан "Шри Рамаяна Даршанам"ы һәм Кумара Вальмикиның "Пампа Рамаяна"сы, "Тораве Рамаяна"сы;
* Вишванатха Сатьянараяна тарафыннан Рамаяна Калпаврукшам һәм Телугу телендә Ранганатха тарафыннан Рамаяна;
* Одиа телендә Виланка Рамаяна;
* Бенгаль телендә Крийивас Рамаяна;
* Малаялам телендә Элуттачан (бу текст Адвайта Веданта тарафыннан илһамдырылган "Адхьятма Рамаяна"га якынрак).
Бу эпос бөтен Һиндстан буйлап бар, төрле телләрдә һәм мәдәни традицияләрдә.

# Рама
## Әдәби чыганаклар
### Адхьятма Рамаяна

Адхьятма Рамаяна соң Санскрит тексты ул Рамаяна текстының рухилыгын өстенлеген алга сөрә. Ул Брахманда Пурананың соңгы өлеше эченә куелган һәм аның якынча өчтән бер өлешен тәшкил итә. Текст фәлсәфи рәвештә Рама Ходае Бхактисын һәм Шактизмны Адвайта Веданта белән килештереп карый, 65-тән күбрәк бүлек һәм 4500-тән артык шигырьдән тора.
Текстта Рама Брахман буларак чагылдырылган (метфаизик чынлык), абстракт кыйммәтләр һәм рухи иделлар Раманың барлык аспектлары һәм атрибутлары булып чагыла. Адхьятма Рамаяна Рамаянаны берәүнең үз җанын үзе өйрәнү символизмына Адвайта терминологиясеннән алынган метафоралар белән тасвирлап күчерә. Текст мәшһүр чөнки ул Тулсидасның мәшһүр "Рамчаритманас"ына йогынты ясаган, һәм Бһанубхакта Ачарьяның "Рамаяна"ның Непали телендә иң популяр юрамасын илһамландырган. Бу шулай ук Тхунчатх Эжутхачан тарафыннан Малаялам теленә тәрҗемә ителгән булган, бу телнең нигезләвенә китергән.

# Рама
## Әдәби чыганаклар
### Рамачаритманас

Рамаяна - Санскрит тексты булып тора, шул ук вакытта Рамачаритаманаса "Рамаяна"ны төньяк Һиндстанда киң аңлашыла торган Һинди теленең асаба диалектында янә сөйли. Рамачаритаманаса 16-ынчы гасырда Тулсидас тарафыннан иҗат ителгән булган. Популяр текст Бхакти хәрәкәте кысаларында эпос кыйссасын синтезлау өчен билгеле, шул ук вакытта оригиналь риваятьләр һәм фикерләр шәхси Ходай өчен рухи бхакти (тугъры мәхәббәт) чагылышына трансформацияләнә.
Тулсидас Адхьятма Рамаяна белән илһамландырылган булган, биредә Рама һәм "Вальмики Рамаяна"ның башка персонажлары башка атрибутлары белән ("сагуна" хикәясе) рухи төшенчәләргә һәм атрибутларсыз ("ниргуна" чынлыгы) "Атман" (җан, үз, Брахман)га күчерелгән булган. Капур буенча, "Рамчаритманаса"да Раманың тормыш кыйссасында мифология, фәлсәфә һәм дини ышанулар тормыш хикәсенә, әхлак законына, универсаль кеше кыйммәтләренә комбинацияләнә. Үзенең диалогларында ул кеше дилеммалары, үз-үзеңне тотышыңның идеаль стандартлары, яратучының вазифалары, һәм үзара җаваплылык турында бәхәсләшә. Ул тамашачыларны тормышларын рухи яссылыкта күрергә, алкышлыларны дәвам итәргә өнди, һәм басылганнарны дәва бальзамы белән дәвалый.
Рамачаритманас һәр елны көз белән башкарыла торган Рамага нигезләнгән пьеса буларак билгеле, бу атна буе бара торган "Рамила" сәнгатьләр фестивале дәвамында була. "Рамачаритманас"ка нигезләнгән "Рамаяна"ны "сәхнәгә кую" 2008 елда ЮНЕСКО тарафыннан Кешелекнең Мәдәни Мирасы итеп танылган.

# Рама
## Йога Васиштха

   Кеше тырышлыгы үзеңне яхшырту өчен кулланылырга мөмкин һәм Ходайлар тарафыннан мәңге язмыш дигән нәрсә юк. "Йога Васиштха" (Васиштха Раманы өйрәтә).
Йога Васиштха ул Санскрит тексты ул Патшазадә Рама һәм Ади Шанкара тарафыннан Һинду фәлсәфәнең Веданта мәктәбенең беренче олы фикер иясе дип аталган Васиштха арасында әңгәмә итеп төзелгән. Тулаем текстта 29 000-нән артык шигырь бар. Текстның кыска юрамасы Лагһу Йогавасиштhа дип атала hәм анда 6000 шигырь бар. Аны тәмамлауның төгәл гасыры билгеле түгел, әмма фараз ителгәнчә якынча 6-ынчы гасырдан 14-енче гасырга кадәр, әмма текст юрамасы 1-енче меңьеллыкта булган булырга охашаган.
Йога Васиштха тексты алты китаптан тора. Беренче китапта Раманың тормыш табигате белән канәгатьләнмәве турында язылган. Икенчесе Рама персонажы аша азат ителүгә омтылуны һәм шундый омтылуга ирешкәннең табигатен тасвирлый. Өченче һәм дүртенче китапларда расланганча азат ителү рухи тормыш аша килә, ул үз өстеңнән тырышлык куюны таләп итә, һәм кыйссаларга кертелгән космологияне һәм метафизиканы тәкъдим итә. Бу ике китап азат ихтиярны һәм кешенең иҗади көчен ассызыклау өчен мәгълүм. Бишенче китапта медитация һәм аның шәхесне азат итәргә көче турында сөйләнә, ә соңгы китапта яктыртылган һәм алкышлы Раманың халәте тасвирлана.
Йога Васиштха Ведантик фәлсәфәнең иң әһәмиятле текстларның берсе дип таныла. Дэвид Гордон Вайт раслаганча текст урта гасыр Адвайта Веданта галимнәре өчен Йога буенча белешмә булып хезмәт иткән. Вайт буенча, Йога Васиштха Һиндстан Йога мәдәниятендә 12-енче гасырга кадәр доминацияләнгән иң популяр текстларның берсе булган.

# Рама
## Йога Васиштха
### Башка текстлар

Рама буенча башка тарихи Һинд дине текстларга Тулсидасның Бхусунди Раманайя, Прасанна рагһава, һәм Рамавали керә. Безнең эраның җиденче гасырында Гуҗаратта яшәгән Бхаттиның Санскрит телендә Бхаттикавья поэмасында шул ук вакытта Панининың "Аштадхьяи" грамматик мисаллары турында янә сөйләү бар һәм шулай ук Пракрит теленең һәм сөйләмнең төп шәхесләре турында бар.
Башка тарихи һәм хронологик мәшһүр текст ул Калидасаның "Рагхувамса"сы. Аның кыйссасы "Рамаяна"ның күп детальләрен раслый, әмма аның төрле элементлары бар. Ул Раманың Куша дигән улы вакытында Айодхья башкала булмаган дип искә ала, әмма соңрак ул аңа кайткан һәм аны янә башкала итеп ясаган. Бу текст мәшһүр, чөнки текстта шигърият нәзек һәм Һинд традициясе буенча "Махакавья" дип атала, һәм күп галимнәр комментарларын җәлеп иткән. Ул шулай ук мәшһүр чөнки Калидасаның яшәү вакытын 4-енче һәм 5-енче гасырлар арасында булган дип әйтәләр һәм Калидаса вакытына Рамаяна риваяте инде булган дип фараз ителә.
Махабхаратада "Рамаяна" сюжеты бар. Җәйничелек традициясендә шулай ук Раманың киң әдәбияты бар, әмма гомуми рәвештә анда ул Падма дип атала, мәсьәлән Вималасуриның "Паумачария"сында. Рама һәм Сита шулай ук Буддачылыкның Җатака хикәяләрендә искә алына, мәсьәлән, "Дашаратха - Җатака"да (461 номерлы хикәя), әмма бераз башкачарак әйтелеш белән, мәсьәлән, Лакшмана урынына Лакһана һәм "Рама" урынына "Рама-пандита".
"Вишну Пурана"ның 4 бүлегендә, "Падма Пурана"ның 112 бүлегендә, "Гаруда Пурана"ның 143 бүлегендә һәм "Агни Пурана"ның 5-енчедән 11-енчегә кадәр бүлекләрендә Рама тормышы кыйссасы бар. Шуңа өстәп, Рама кыйссасы "Махабхарата"ның "Вана Парма"сына кертелгән, бу "Рамаяна"ның күпкә борынгырак икәненең шәһадәте булып тора, һәм ул борынгы вакытларда "Махабхарата" эпосында сөйләнелгән булган.

# Рама
## Йогынтысы

Рама кыйссасы Көньяк Азия һәм Көньяк-Көнчыгыш Азия буенча зур иҗтимагый-мәдәни һәм илһам йогынтысы ясаган. Борынгы Санскрит эпосы "Вальмики Рамаяна" кебек популяр, йогынты ясый торган, кабатлана торган һәм уңышлы әдәбият әсәрләре әз.
    – Роберт Голдмэн, Санскрит Профессоры, Беркелейда Калифорния Университеты
Оксфорд профессоры һәм Боден Санскрит галиме Артур Энтони Макдонелл буенча, Һинду текстларында сөйләнгән Рама фикерләре кешеләрнең тормышына һәм фикерләренә кимендә ике ярым меңьеллык дәвамында йогынты ясаганнар. Аларның йогынтысы шәхси үз анализдан мәдәни фестивальләргә һәм җәмәгать тамашаларына кадәр булган. Голдман әйтүенчә аның кыйссалары "сурәт, фильм, сынчылык, марионетка курчак тамашаларын, күләгә уеннарын, романнарны, поэмаларны, ТВ сериалларны һәм пьесалар" өчен илһам чыганагы булып торган.

# Рама
## Йогынтысы
### Һинд дине
#### Рама Навами

Рама Навами Раманың тууын бәйрәм итә торган яз фестивале. Фестиваль яз Навратриның өлеше булып тора, ул традицион Һинд дине календаренда Чайтра аеның якты яртысының тугызынчы көненә туры килә. Бу типик рәвештә һәр елны Грегориан календаре буенча Март яки Апрель айларына туры килә.
Көнне гыйбадәтханәләрдә Рама риваятьләрен уку яки өйдә Рама кыйссаларын укып үткәрәләр. Кайбер Вайшнав Һиндулар гыйбадәтханәгә баралар, башкалар өйләрендә дога укыйлар, һәм кайберәүләр музыка Пуджа һәм аартиның өлеше буларак бхаджанда яки киртанда катнашалар. Җәмәгать иганә чаралары һәм волонтер табыннары әзерли. Фестиваль күп Һиндулар өчен әхлакый чагылыш чарасы булып тора. Кайберәүләр бу көнне врата (ашаудан тыелу) яки елгага коену белән билгелиләр.
Бу көнне мәшһүр бәйрәм итүләр Айодхья, Ситамархида, Җанакпурдһам (Непал), Бһадрачалам, Вонтимитта, Кодандарама Гыйбадәтханәсе һәм Рамешварамда була. Берничә урында Рама, Сита, аның бертуганы Лакшмана һәм Хануман өчен "Шобһа ятралар" буларак арба процессияләре яки Ратха-Ятралар була. Айодхьяда күпләр изге Сарайю елгасына чумалар һәм соңыннан Рама гыйбадәтханәсенә баралар.
Рама Навами көне шулай ук Карнатакада һәм Андһра Прадешта Угади белән башланган Васантхотхсавам (Яз фестивале) дип аталган тугыз көн яз фестивале ахырын билгели. Бу көннең кайбер вакыйгалары - ул Телангананың Бхадрадри Котхагудем районында Годавари елгасы ярларында Бхадрачаламда Кальянам (гыйбадәтханә каһиннәре тарафыннан башкарылган церемониаль өйләнү), яггери һәм борыч белән әзерләнгән татлы эчемлек булган "Панакам"ны әзерләү һәм өләшү, процессия һәм Рама гыйбадәтханәсен бизәү.

# Рама
## Йогынтысы
### Һинд дине
#### Рамила һәм Дуссеһра

Раманың тормышы һәр елны көз белән театр тамашалары һәм фейерверклар белән уйнала. Бу Рамлила дип атала, һәм тамаша Рамаянадан соң бара яки күбрәк таралган булганча Рамчаритманастан соң. Ул меңнәрчә ел дәвамында башкарыла. Рамага бәйле тамаша һәм бию чаралары Һиндстанда Навратри фестивале вакытында куела. Яхшы һәм Яман арасында риваять сугышын куюдан соң, Рамлила бәйрәм итүләренең кульминациясе Дуссеһрада Дасара, Виджаядашами төнге фестиваленда була, шул вакытта гигант гротекс Явызлык сурәтләре, мәсьәлән, Равана шәйтанның яндырыла, типик рәвештә фейерверклар белән.
Рамлила фестивальләре ЮНЕСКО тарафыннан 2008 елда "Кешелекнең Аерылгысыз Мәдәни Мирасы" дип игълан ителгән булган. Рамлила бигрәк тә Уттар-Прадеш, Уттаракһанд, Бихар һәм Мадхья-Прадеш тарихи әһәмитяле Һинду шәһәрләрендә - Айодхьяда, Варанасида, Вриндаванда, Алморада, Сатнада һәм Мадхубанида билгеле. Эпос һәм аның театр тамашасы безнең эраның 1-енче меңьеллыгында көньяк-көнчыгыш Азиягә күчкән һәм Рамаянага нигезләнгән Рамлила Индонезиянең башкару сәнгатьләренең өлеше, бигрәк тә Бали, Мьянма, Камбоджа һәм Таиланд Һинду җәмгыятьләрендә.

# Рама
## Йогынтысы
### Һинд дине
#### Дивали

Һиндстанның кайбер өлешләрендә Раманың Айодхьяга кайтуы һәм аның таҗ кию церемониясе Дивалины бәйрәм итү өчен төп сәбәп була, ул шулай ук "Утлар Фестивале" буларак мәгълүм. Гайанада Дивали махсус чара буларак билгеләнә һәм күп фанфаралар белән бәйрәм ителә. Ул дөньяның бу өлешендә милли бәйрәм буларак карала һәм Хөкүмәтнең кайбер министрлары шулай ук бәйрәм итүләрдә публик рәвештә катнашалар. Виджаядашими кебек үк, Дивали Һиндстанның төрле җәмәгатьләре тарафыннан Раманың Айодхьяга кайтуы вакыйгаларын искә алу өчен бәйрәм ителә. Мәсьәлән, күп җәмгатьләр Дивалиның бер көнен Кришнаның Наракасур шәйтанын Җиңүен Дивалиның бер көне итеп бәйрәм итәләр.

# Рама
## Йогынтысы
### Һинд дине
#### Көньяк-көнчыгыш Азиядә Һинду сәнгатьләр

Раманың тормыш кыйссасы, Санскритның язма формасында - Рамаяна һәм авыз иҗаты формасында көньяк-көнчыгыш Азиягә безнең эраның беренче меңьеллыгында килгән. Рама кабул ителгән күп фикерләрнең һәм мәдәни темаларның берсе булган, башкалары Буддһа, Шива һәм башка күп Брахманик һәм Буддист фикерләр һәм кыйссалар. Рама һәм башка мәдәни фикерләр аеруча Явада, Балида, Малайяда, Бирмада, Таиландта, Камбоджада һәм Лаоста үскән.
Рамаяна Санскриттан борынгы Ява теленә якынча безнең эраның 860-ынчы елда тәрҗемә ителгән булган, шул ук вакытта тамаша сәнгатьләре мәдәнияте фараз ителгәнчә күбесенчә авыз иҗаты традициясеннән Рамага нигезләнгән бию һәм тамашаларның Тамил һәм Бенгаль юрамаларын илһамландырган дип фараз ителә. Бу тамаша сәнгатьләрнең иң иртә шәһадәте булып Кытай язмалары буенча безнең эраның 243 елга карый. Рама тормышының бию һәм музыка белән бәйрәм итүдән башка көньяк-көнчыгыш Азиядә төзелгән Һинду гыйбадәтханәләрда, мәсьәлән, Йогьякарта (Ява) янында Прамбанан, һәм Блитар янында Панатаранда (көнчыгыш Ява), Рама тормышының киң рельефлары күрсәтелгән. Раманың тормышы көньяк-көнчыгыш Азиядә популяр булган.
14-енче гасырда Айуттхайя Патшалыгы һәм аның башкаласы Айуттхайя Һинду изге шәһәре Айодхья хөрмәтенә аталган булган, дәүләтнең рәсми дине Тхеравада Буддизмы булган. Хәзерге эрага дәвам итеп, Таи патшалары Рама дип аталган булган, бу исем "Рамакиен"ның Рамасы белән илһамландырылган булган - бу Констанс Джоунс һәм Джеймс Райан буенча Санскрит "Рамаяна"ның асаба юрамасы булган. Мәсьәлән, Патша Чулалонгкорн (1853-1910) шулай ук Рама V буларак мәгълүм, шул ук вакытта тәхеткә 2016 елда варис булган Патша Ваджиралонгкорнның исеме Рама Х.
Мәшһүр Рама гыйбадәтханәләре:
* Рам Джанмабхуми, Айодхья
* Наламбалам, Керала
* Бхадрачалам Гыйбадәтханәсе, Телангана — 1674 елда төзелгән булган
* Рамасвами Гыйбадәтханәсе, Кумбаконам
* Мудикондан Котхандармар Гыйбадәтханәсе
* Виджаярагһава Перумал гыйбадәтханәсе
* https://nedungunamramar.com 2019 елның 31 март көнендә архивланган.
* Шри Рама Гыйбадәтханәсе, Трипрайяр, Керала
* Каларам Гыйбадәтханәсе, 1788 елда төзелгән
* Рагхунатх Гыйбадәтханәсе, 1827 елда төзелгән
* Рам Мандир, Бхубанешвар, Орисса
* Кодандарама Гыйбадәтханәсе, Чикмагалур
* Котхандарама Гыйбадәтханәсе, Тһиллайвилагам
* Котхандарамасвами Гыйбадәтханәсе, Рамешварам
* Одогаон Рагхунатх Гыйбадәтханәсе, Урта гасырларга карый
* Рамчаура Мандир, Биһар
* Шри Рама Гыйбадәтханәсе, Рамапурам

# Рама
## Шулай ук карарга мөмкин

* Һиндстан мәдәнияте
* Рама генеалогиясе
* Һинду фәлсәфәсе
* Натьяшастра
* Рам Нам
* Тулсидас
* Айодхья бәхәсләре
* Рам Поты