yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кыр Яушы

Кыр Яушы (чуаш. Явӑш, рус. Полевые Яуши) — Чуашстанның Комсомол районында урнашкан авыл.

# Кыр Яушы
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Кыр Яушы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 284 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.
# Томакасы

Томакасы (чуаш. Томаккасси, рус. Томакасы) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.

# Томакасы
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Томакасы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 53 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Ле-Гре (Сарта)

Ле-Гре (фр. Le Grez) — Франциянең Сарта департаментында урнашкан коммуна.
# Дәрдемәнд

Дәрдемәнд яки Закир Рәмиев (чын исеме Мөхәммәтзакир Мөхәммәтсадыйк улы Рәмиев; 1859 елның 23 ноябре, РИ, Ырынбур губернасы, Эстәрлетамак өязе, Җиргән — 1921 елның 9 октябре, РСФСР, Ырынбур губернасы, Орск) — татар шагыйре, җәмәгать эшлеклесе, иганәче, сәнәгатькәр, алтын приискылары хуҗасы.

# Дәрдемәнд
## Тормыш юлы

1859 елның 23 ноябрендә Ырынбур губернасы Эстәрлетамак өязендәге (хәзерге Башкортостанның Мәләвез районы) Җиргән авылында туа. 1862 елның җәендә әтисе, гаиләсен алып, Орск өязенең Юлык авылына күчеп китә. Закирне һәм аның абыйсын башта өйдә укыталар. Аннары Муллакай авылындагы мәдрәсәгә бирәләр. Закир 1880-1881 елларда Истанбулда яши, төрек телен, әдәбиятын өйрәнә.
1890—1900 елларда бертуганнар Шакир белән Закирга аталарыннан Орск өязендәге алтын ятмалары күчә. Алардан 1917 елга кадәр барлыгы 5 тонна алтын табыла. Рәмиевләр приискларның техник җиһазландыруын кайгыртканнар. Приискларда барлыгы 850 эшче көч куйган. Рәмиевләрнең иганәчелек эше шактый мәгълүм. Алынган табышка алар татар язучыларының әсәрләрен бастырганнар, уннарча мәктәпләр тотканнар, татар студентларына матди ярдәм күрсәткәннәр, мәчетләр төзегәннәр. Алтын ятмаларын арендага биреп торган башкортларның авылларында үз хисапларына мәчетләр төзегәннәр, мәдрәсәләр ачканнар.
Орск Закир Рәмиев сәүдәгәре Закир Борнаевның Мәһүбә исемле кызына өйләнә һәм Ырынбурга күчә. Анда җәмәгатьчелек эшенә, мәдәни-агарту шөгыленә керешә.
1905 елдан Шакир белән Закир Рәмиевләр Ырынбурда матбугат чыгару эшен башлыйлар. 1906 елда «Вакыт» гәзите (башта атнасына өч тапкыр, аннары көн дә чыга башлый), 1908 елдан «Шура» журналын чыгара башлыйлар ("Вакыт"ның мөхәррире Фатих Кәрими, "Шура"ныкы Риза Фәхретдин була). Бу ике басма да 1918 елда ябыла.
Октябрь инкыйлабыннан соң типографиясен, алтын приискаларын яңа хакимияткә тапшыра. З.Рәмиевның шәхси китапханәсен әрәм итеп, яндырып бетерәләр.
1921 елгы ачлык вакытында халыкка ярдәм итү эшен оештыруга керешә, ләкин авырып китә һәм шул елның 9 октябрендә вафат була.

# Дәрдемәнд
## Хәтер

* Казан шәһәр Думасының 2015 елның 4 мартындагы 26-41 санлы карары белән Салмачы бистәсендәге асфальтланмаган бер тыкрыкка Дәрдмәнд исеме бирелгән.
* 2024 елның 27 августында туган авылы Җиргәндә эшкуар, меценат Рамил Кыямовның матди ярдәме белән бюсты куелган (авторы сынчы Илдус Закиров).
# Ле Рете (Парма)

Ле Рете — Италиянең Эмилия-Романья төбәге Невьяно-дельи-Ардуини өязендә урнашкан торак пункт.

# Ле Рете (Парма)
## Географиясе

Ле Рете Апеннин ярымутравының төньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньякка таба урнашкан.

# Ле Рете (Парма)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Качалов урамы (Казан)

Качалов урамы (рус. улица Качалова) — Казанның Идел буе районында, элекке Постау бистәсендә урнашкан урам. Актер Василий Качалов (1875-1948) исемен йөртә.

# Качалов урамы (Казан)
## Географиясе

Нурсолтан Назарбаев урамыннан башланып, Шаляпин, Ипподром урамнарын кисеп үтә һәм Газ урамы белән киселештә тәмамлана.

# Качалов урамы (Казан)
## Тарих

Хәзерге исемен 1946 елның 1 июненнән йөртә.

# Качалов урамы (Казан)
## Игътибарга лаек объектлар

* «Тайказан» скульптур композициясе
* Абай Кунанбаев бюсты. 2024 елның 19 октябрендә Казанда Назарбаев һәм Качалов урамнары чатында Абай Кунанбаевка бюст ачылган. Авторы – скульптор, Казакъстан Республикасы Рәссамнар берлеге әгъзасы Нурбол Калиев. Бюст – Казакъстан хөкүмәтенең Татарстан башкаласына бүләге. Һәйкәлне ачу тантанасында Казакъстанның мәдәният һәм мәгълүмат министры Аида Балаева, Татарстан мәдәният министры Ирада Әюпова, Татарстан Язучылар берлеге рәисе Ркаил Зәйдулла һ.б. рәсми затлар катнашкан.
# Һоми Джей. Эйч. Талеярхан

Һоми Джей. Эйч. Талейярхан Махатма Ганди яклы Конгресс сәясәтчесе һәм Сикким губернаторы булган. Губернатор вазифасына кадәр Талейярхан Махараштраның Хөкүмәт Торак һәм Гражданлык Тәэминаты министры һәм Һиндстанның Ливиядә илчесе буларак хезмәт иткән. Талейярхан 1981 елның 9 январеннән 1984 елның 17 июненә кадәр Сиккимның икенче губернаторы буларак хезмәт иткән. Парси җәмәгате әгъзасы буларак ул губернатор буларак билгеләнүеннән соң 1985 - 1990 елдан бирле Һиндстанның Дәүләт Азчылыклары Комиссиясе әгъзасы буларак хезмәт иткән. Ул 1991 елда Падма Бушан бүләген алган. Ул мул иҗат итүче язучы булган, бигрәк тә Махатма Ганди һәм Гандизм буенча. Аның кайбер китаплары арасында From Warfare to Welfare: The Ideal of National Integration (Сугыштан Муллылыкка таба: Милли Интеграция Идеалы) һәм Splendor of Sikkim (Сиккимның Күркәмлеге). Homi J.H. Taleyarkhan: a man of devotion, dedication, and commitment (Һоми Джей. Эйч. Талейярхан: тугърылык, багышлау һәм башкару кешесе) ул аның Шешрао Чаван тарафыннан язылган биографиясе.
Ул өйләнгән булган. Мумбаида Һоми Джей. Эйч. Талейярхан Мемориалы Хастаханәсе һәм Һоми Джей. Эйч. Талейярхан Мемориал Залы аның хөрмәтенә аталган булган.
# Каюмов

Каюмов — фамилия.
* Айдар Каюмов, ТР мәгариф һәм фән министры урынбасары.
* Әлмир Каюмов (30.121964), спортчы (футбол), спорт хөкемдары.
* Гафур Каюмов (1959-2018), драматург, режиссер.
* Габдерәүф Каюмов (1926 - ?), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Дамир Каюмов (1936), ТАССР (ТР) хезмәт һәм көнкүреш мәсьәләләре буенча дәүләт комитеты рәисе (1988-1996 елларда).
* Дмитрий Каюмов (11.05.1992), спортчы (футбол).
* Малик Каюмов
** Малик Каюм улы Каюмов (1912―2010), кинорежиссер, Социалистик Хезмәт Герое, СССР халык артисты.
** Малик Шәфикъ улы Каюмов (1952), 2005―2021 елларда «Җәлилнефть» нефть-газ чыгару идарәсе башлыгы.
* Марат Каюмов (1937―2006), агроном, фән докторы, профессор.
* Рәфикъ Каюмов, Яр Чаллы татар дәүләт драма театры актеры, Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты (2017).
* Рәшит Каюмов (1951), механика белгече, фән докторы.
* Фаварис Каюмов (1930), икътисадчы, фән докторы.
* Алсу Каюмова (1978), Камал театры актрисасы, ТР атказанган артисты.
* Ләйсән Каюмова
# Миранда (Аркуш-де-Валдевеш)

Миранда — Португалиянең Виана-ду-Каштелу округына керә торган фрегезия. Аркуш-ди-Валдевеш муниципалитетына карый.

# Миранда (Аркуш-де-Валдевеш)
## Географиясе

Мәйданы — 10,02 км².
# Анион

Анион - тискәре электр коргылы атом яки молекула, анда электроннар саны уңай элементар коргылар саныннан күберәк. Шулай итеп, анион - тискәре коргылы ион.
Анион коргысы дискрет һәм элементар электр коргысы берәмлегенә пропорциональ, мәсәлән, Cl ⁻ — беркоргылы анион, ә күкерт әчелегенең калдыгы SO₄²⁻ — икекоргылы анион.
Анионнар күпчелек тозларда, әчелекләрдә, химик нигезләрдә, газларда , мәсәлән, сутуар H⁺, шулай ук ион бәйләнеше белән кристаллик рәшәткәле кушылмаларда, мәсәлән, аш тозы кристаллында, ион сыеклыкларында, органик булмаган матдәләр эремәләрендә бар.
Электр кырында тискәре коргылы анионнар уңай коргылы электродка - анодка хәрәкәт итә.

# Анион
## Әчелек калдыгы

Органик булмаган катлаулы кушылмада анион әчелек калдыгы дип атала. Шул әчелекләрдә һәм тозларда (Na₂SO₄, HNO₃); ул икенче урында катионнан соң күрсәтелә.
Башка анионнардан аермалы буларак әчелек калдыгы өчен туры килүче әчелек бар: мәсәлән, SO₄²⁻ — күкерт әчелеге калдыгы, Cl⁻ — тоз әчелеге калдыгы.
Күп әчелекләр тик эремәләрдә бар, мәсәлән күмер әчелеге, ләкин аның тозлары - карбонатлар билгеле.
Ләкин кайбер әчелекләр эремәләрдә булмый хәттә, туры килүче анионнар, мәсәлән фосфид-ион (P³⁻), әчелек калдыгы дип атап булмый.
# Шимкусы

Шимкусы (чуаш. Тирикас Тушкил, рус. Шимкусы ) — Чуашстанның Янтык районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429294. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97258840001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102200002900.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

# Шимкусы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 607 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98,94%).
# Малката (Сабугал)

һәм
Малката — Португалиянең Гуарда округына керә торган фрегезия. Сабугал муниципалитетына карый.

# Малката (Сабугал)
## Географиясе

Мәйданы — 30,82 км².
# Мармелейру (Сертан)

Мармелейру — Португалиянең Каштелу-Бранку округына керә торган фрегезия. Сертан муниципалитетына карый.

# Мармелейру (Сертан)
## Географиясе

Мәйданы — .
# Доменико Босси

Доменико Босси, шулай ук Иоганн Доминик Босси буларак мәгълүм (итальян телендә: Domenico Bossi, немец телендә: Johann Dominik Bossi; 1767, Триест — 1853) — Италия Венеция рәссам-миниатюристы, рәсем ясаучысы, туплама җыючысы. Неоклассицизм чорының иң эре портрет миниатюристларының берсе.

# Доменико Босси
## Тәрҗемәи хәле

Триестта туган булган. Рәссам Бартоломео Боссиның улы. Венеция нәфис сәнгать академиясендә Джованни Доменико Тьеполо җитәкчелеге астында укыган булган.
1789 елдан бирле шул илләрнең хөкем итүче гаиләләренең престижлы заказларын үтәп рәссам-миниатюрист буларак Австриядә, Нидерландта, Франциядә, Швециядә, Пруссиядә һәм Россия империясендә (1802—1810 елларда) эшләгән.
Амстердам, Париж, Берлин, Гамбург, Мюнхен, Вена, Стокгольм һәм Санкт-Петербургның аристократлары һәм затлы кешеләренең портретларының тулы галереясен барлыкка китергән.
Соңрак Мюнхенда тора башлаган, анда 1850 елдан бирле сарай яны рәссамы итеп эшләгән.
Живопись профессоры. Уңышлы карьерага рәхмәтле Стокгольмда (1798) һәм Венада (1818) художестволар академииясе әгъзасы булган. 1824 елда швед короле Карл XIV Юханның “сарай яны рәссамы” итеп билгеләнгән булган.
Венеция миниатюра живописе традицияләрендә иҗат иткән.
Күбрәк игътибар охшашлык тапшырылуга түгел, ә сурәтнең художественностена бирелгән рус миниатюра портретларының иң яхшы авторларының берсе. Аның миниатюралары Эрмитажда, Рус музеенда һәм башка музейларда бар.
Доменико Босси аның остазы Джованни Доменико Тьеполоның күп санда акбур рәсемнәр кергән тупланманың иясе булган. Бу тупланма 1882 елда Штутгартта аукционда тәкъдим ителгән булган.
# Монте (Муртоза)

һәм
Монте — Португалиянең Авейру округына керә торган фрегезия. Муртоза муниципалитетына карый.

# Монте (Муртоза)
## Географиясе

Мәйданы — 2,4 км².
# Лашо (Дром)

Лашо (фр. Lachau) — Франциянең Дром департаментында урнашкан коммуна.
# Масиейра (Лозада)

Масиейра — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. Лозада муниципалитетына карый.

# Масиейра (Лозада)
## Географиясе

Мәйданы — 1,42 км².
# Жозе да Кунья Таборда

Жозе да Кунья Таборда (португаль телендә: José da Cunha Taborda; 1766 елның 8 апреле, Лиссабон, Португалия — 1836 елның 4 июне, Каштелу-Бранку, Португалия) — Португалия рәссамы, архитекторы һәм педагогы. Сарай яны живописецы. Неоклассицизм вәкиле. Король рәсем ясау дәресендә белем алган. Архитектор Жозе да Коста-э-Сильва өйрәнчеге. 1788 елда Римга барган. Антонио Каваллуччидан өйрәнгән. “Цинциннатның диктатурага өндәве” картинасына рәхмәтле ат казанган. Ватанына 1797 елда кайткан, 1799 елда Лиссабон академиясе профессоры итеп билгеләнгән булган. 1803 елда сарай яны рәссамы карьерасын башлаган, сарай өчен берничә эш иҗат иткән. Тормышының күпчелек өлешен Лиссабонда Ажуда король сараеның һәм кортеслар залының бизәлеше өстендә эшләгән. Күптән түгел барлыкка китерелгән Casa Pia живопись мәктәбендә укыткан. Рәсем ясау эшчәнлеге белән генә чикләнмичә, “Милли сәнгать тарих язмасында әһәмиятле чор булган иң мәшһүр португаль рәссамнар турында хатирә” дип аталган португаль живописе тарихы буенча эссе язган.
# Раиль Арсланов

Раиль Арсланов (1995 елның 19 февралендә, Җәлил, Сарман районы, Татарстан, Россия), Хижина Музыканта псевдонимы белән яхшырак билгеле — Россия музыканты һәм блоггер. «Хижина Музыканта», «Раиль Арсланов» һәм «Arslan Music» YouTube каналларын ясаучы һәм нигез салучы., ул чит ил кешеләре белән чат рулетасында рус музыкасын уйнаган видео ярдәмендә танылган.
# Амалык

Амалык (чуаш. Амалăх, рус. Амалыково ) — Чуашстанның Янтык районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429297. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97258830002. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102200000300.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

# Амалык
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 339 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).
# Әтмән

Әтмән (чуаш. Этмен, рус. Атмень) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.

# Әтмән
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Әтмән
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 26 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Ле Треце (Венеция)

Ле Треце — Италиянең Венеция төбәге Куарто-д'Альтино өязендә урнашкан торак пункт.

# Ле Треце (Венеция)
## Географиясе

Ле Треце Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Ле Треце (Венеция)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Тебикасы

Тебикасы (чуаш. Тепиккасси, рус. Тебикасы ) — Чуашстанның Чуел районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429904. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97241840008. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101600010700. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.

# Тебикасы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 202 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%).
# Морайш

Морайш — Португалиянең Браганса округына керә торган фрегезия. Маседу-ди-Кавалейруш муниципалитетына карый.

# Морайш
## Географиясе

Мәйданы — 52,8 км².
# Дания Заһидуллина

* Шәхесләр порталы
* Татарстан порталы
* Мәгариф порталы
Дания Заһидуллина, Дания Фатих кызы Заһидуллина (1964 елның 1 октябре, ТАССР, Мөслим районы, Әмәкәй) — әдәбият галиме, филология фәннәре докторы (2001), КФУ профессоры (2001 елдан), ТР ФА мөхбир-әгъзасы (2007), хакыйкый әгъзасы (2011). ТР ФА баш гыйльми сәркатибе (2007), вице-президенты (2016―2023) . ТР язучылар берлеге әгъзасы (2005). ТР язучылар берлегенең Җамал Вәлиди (2006) һәм Илдар Юзеев (2005) исемендәге әдәби премияләр лауреаты. Филология фәннәре буенча диссертацияләр яклау шурасының гыйльми сәркатибе. Бөтендөнья татар конгрессының VI корылтаенда Милли Шура рәисе урынбасары итеп сайланган (2017).

# Дания Заһидуллина
## Тәрҗемәи хәле

1964 елның 1 октябрендә Татарстан АССР Мөслим районы (1962-1964 елларда Сарман районы) Әмәкәй авылында туган. Әмәкәй урта мәктәбен (1981), Казан дәүләт университетының филология факультетын (1986), аспирантурасын (1993) тәмамлаган. Балтач районы Түнтәр, Казан шәһәре мәктәпләрендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы, 1989 елдан КДУның татар әдәбияты кафедрасында лаборант, 1992 елдан укытучы булып эшли. 1993 елда филология фәннәре кандидатлыгына, 2001 елда татар әдәбияты теориясе тарихы буенча филология фәннәре докторлыгына диссертация яклаган. КФУның хәзерге заман татар әдәбияты һәм аны укыту методикасы кафедрасы мөдире.

# Дания Заһидуллина
## Гыйльми эзләнүләр өлкәсе

200дән артык хезмәте (шул исәптән, 13 укыту-методик, 98 фәнни хезмәт) басылган. Аның җитәкчелегендә 2 докторлык, 9 кандидатлык диссертациясе якланган.
* Инкыйлабка кадәр эшләгән мәктәп һәм мәдрәсәләрдә әдәбият укытуның торышы
* Татар әдәбиятын мәктәпләрдә укыту методикасы
* XX гасыр башы татар әдәбияты вәкилләре һәм галимнәре Г. Сәгъди, Г. Баттал, Г. Ибраһимов, Ш. Бабич, Н. Хәлфин, Гали Рәхим, Ә. Хәсәни, Әхнәф Таңгатаров, Мөхәммәтхәнәфи Кайбышев, Фәйзи Вәлиев һ.б. басылмаган хезмәтләрен өйрәнү һәм нәшер итү

# Дания Заһидуллина
## Китаплары

* Китаплары
* Урта мәктәптә татар әдәбиятын укыту методикасы (2001)
* Әдәбият кануннары һәм заман (Татар әдәбият нәзариясенең барлыкка килүе һәм үсеш баскычлары (2000)
* Модернизм и татарская проза начала ХХ столетия (2003)
* Дөнья сурәте үзгәрү: ХХ йөз башы татар әдәбиятында фәлсәфи әсәрләр. К.: «Мәгариф», 2006.
* Яңа дулкында. К.: «Мәгариф», 2006.
* Словарь литературоведческих терминов и понятий (автордаш). К.: «Мәгариф», 2007.
* 1960-80 еллар татар әдәбияты: яңарыш мәйданнары һәм авангард эзләнүләр. К.: ТКН.

# Дания Заһидуллина
## Җәмәгать эшчәнлеге

Бөтендөнья татар конгрессының VI корылтаенда Милли Шура рәисе урынбасары итеп сайланган (2017). 2024 елда Милли шурадагы рәсми вазыйфасын туктаткан.

# Дания Заһидуллина
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2005 — Илдар Юзеев премиясе
* ТР язучылар берлегенең Җамал Вәлиди исемендәге әдәби премиясе (2006).
* 2019 — «Фидакарь хезмәт өчен» медале
# Кумаши

Кумаши (чуаш. Кӑмаша, рус. Кумаши) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.

# Кумаши
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Кумаши
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 200 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (99%) алып тора.
# Әгъзам Вәлиев

Әгъзам Вәлиев, Әгъзам Җиһанша улы Вәлиев, рус. Валеев Агзам Зиганшевич (1919 елның 10 апреле, Казан губернасы, Чистай өязе, Каргалы – 1986 елның 31 декабре, Архангельск) — очучы, Бөек Ватан сугышында эскадрилья командиры, майор. Советлар Берлеге Каһарманы (15.05.1946).

# Әгъзам Вәлиев
## Тәрҗемәи хәле

1919 елның 10 апрелендә Казан губернасы Чистай өязе (хәзерге Чистай районы) Каргалы авылында эшче гаиләсендә туган. Фабрика-завод өйрәнчекләре мәктәбен тәмамлый. 1937 елдан Ташкәнттә. Заводта слесарь булып эшли. Шунда ук аэроклубта шөгыльләнә. 1938 елдан Кызыл гаскәрдә хәрби хезмәттә. Чкалов шәһәрендә (хәзерге Ырынбур) хәрби очучылар укуханәсен тәмамлаган (1940).

# Әгъзам Вәлиев
## Бөек Ватан сугышы

1941 елның июненнән фронтларда: Төньяк-көнбатыш, Көнбатыш, Брянск, 1нче һәм 2нче Украина фронтларында сугышларда катнаша. Мәскәүне саклау һәм һөҗүмгә күчү операцияләрендә И-15 һәм И-153 истребительләрендә очышлар ясый. 2нче Украина фронтының 5нче һава армиясе 5нче штурмлаучы авиация корпусы 331нче авиация истребительләре дивизиясе 179нчы авиация истребительләре полкында эскадрилья командиры булып хезмәт итә. Майор Ә. Вәлиев 501 мәртәбә һавага күтәрелгән (И-16, 153, Харрикейн, Як-1, Як-7, Як-9 хәрби очкычларында), 25 һава сугышында катнашкан, 4 дошман очкычын үзе бәреп төшергән, 3 очкычны күмәк рәвештә бәреп төшергәннәр. Украинаны, Румынияне, Молдавияне, Маҗарстанны, Австрияне, Чехословакияне азат итәүдә катнаша.

# Әгъзам Вәлиев
## Сугыштан соң

1946 елның 15 маенда Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән. Очучы офицерларның югары тактика мәктәбен (1945), Хәрби һава академиясен (1952) тәмамлаган. Полковник дәрәҗәсендә отставкага чыккан (1971). Чистайда, Архангельскида торган. 1986 елның 31 декабрендә вафат.

# Әгъзам Вәлиев
## Хәтер

Чистай шәһәре урамына исеме бирелгән.

# Әгъзам Вәлиев
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* Советлар Берлеге Каһарманы (15.05.1946).
* Ленин ордены (15.05.1946)
* Өч Кызыл Байрак ордены (7.06.1944; 14.01.1945; 13.06.1945)
* Ике Кызыл Йолдыз ордены (18.04.1942;?)
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (11.03.1985)
* Александр Невский ордены (18.08.1944)
# Ельниково

Ельниково (чуаш. Лапри Чӑрӑшкасси, рус. Ельниково) — Чуашстанның Мария Посады районында урнашкан авыл.

# Ельниково
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Ельниково
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 179 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (99%) алып тора.
# Лафитт (Луизиана)

Лафитт — Америка Кушма Штатларының Луизиана штатында урнашкан халык санын алу урыны (ингл. census-designated place, CDP).

# Лафитт (Луизиана)
## Географиясе

Лафитт халык санын алу урыны мәйданы — 16,596442 км², 16,596446 км² (1 апрель 2010). Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
# Рибейра-ду-Фарриу

Рибейра-ду-Фарриу — Португалиянең Сантарен округына керә торган фрегезия. Оурен муниципалитетына карый.

# Рибейра-ду-Фарриу
## Географиясе

Мәйданы — .
# Бортас (Ормар районы)

Бортас (чуаш. Пӑртас, рус. Буртасы) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан авыл.

# Бортас (Ормар районы)
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Бортас (Ормар районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1101 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (99%) алып тора.
# Одиашере

Одиашере — Португалиянең Фару округына керә торган фрегезия. Лагуш муниципалитетына карый.

# Одиашере
## Географиясе

Мәйданы — 31,85 км².
# Орабакасы

Орабакасы (чуаш. Орпакасси, рус. Орабакасы ) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429064. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97253855007. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102000008300.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

# Орабакасы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 284 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (97,44%).
# Агалтын

Агалтын (лат. Platinum, Pt) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период, 10 төркем элементы. Тәртип номеры — 78.

# Агалтын
## Символы

Агалтын элементының символы — Pt (Платина дип укыла).

# Агалтын
## Этимологиясе

Агалтынга платина дигән исем испан конкистадорлары тарафыннан бирелгән, алар XVI гасыр уртасында Көньяк Америкада (хәзерге Колумбия территориясендә) көмешкә (исп. plata) охшаган яңа металл белән беренче тапкыр танышкан. Сүз «кече көмеш» дигәнне аңлата. Агалтынның бу исеме озак вакыт куллану тапмаган.

# Агалтын
## Тарих

Агалтын 1557 елда итальян гуманисты Юлиус Цезарь Скалиджер тарафыннан ачыла. "Иске дөнья"да агалтын XVI гасыр уртасына кадәр мәгълүм булмый, әмма Анд цивилизациясе (инкалар һәм чибчалар) аны борынгы заманнардан ук чыгарганнар һәм кулланганнар. XVI гасыр урталарында агалтын белән танышкан беренче европалылар конкистадорлар була. Әдәбияттә беренче булып агалтын турында Скалигер 1557 елда басылып чыккан "Экзотерик күнегүләр 15 китапта " дигән китабында телгә ала..

# Агалтын
## Тарих
### Рәсәйдә

Рәсәйдә 1819 елда ук Уралда табылган сибелмә алтында «яңа себер металлы» табылуа, аны башта агалтын дип атыйлар. Агалтын Үрге Исәт, соңыннан Невьян һәм Билимбай приискыларында очрый. Агалтынның бай сибелмәләре 1824 елның икенче яртысында ачыла, ә киләсе елына илдә аны чыгару башлана. 1826 елда П. Г. Соболевский һәм В. В. Любарский пресслау ярдәмендә җиңел чүкелә торган агалтын эшләп чыгару ысулын уйлап тапканнар.

# Агалтын
## Җир кабыгында табылуы
### Ятмалары

Агалтын иң сирәк металларның берсе булып тора: аның микъдары җир кабыгының (кларклар) массасы буенча 5×10⁻⁷ % тәшкил итә.

# Агалтын
## Чыгару

Иң күп агалтын чыгаручы илләр (2015, тонналарда): КАҖ (110), Россия (25), Зимбабве (11), Канада (7,2), АКШ (3,7).
Иң күп агалтын экспортлый торган илләр (млн $ларда): КАҖ (7,45), Берләшкән Кыйраллык (4,21), Швейцария (2,64), Алмания (2,05), АКШ (1,81), Россия (1,77), Япония (1,27), Италия (1,24). Иң күп көмеш импортлый торган илләр (млн $ларда): АКШ (4,56), Япония (3,29), Һоңкоң (3,06), Берләшкән Кыйраллык (2,42), Швейцария (1,64).