# Ырынбур губернасы

Ырынбур губернасы (рус. Оренбургская губерния, баш. Ырымбур губернаһы) — 1744—1782 һәм 1796—1928 елларда Россия имериясе һәм РСФСР составында административ берәмлек.
Губернаның үзәге — Ырынбур шәһәре.

# Ырынбур губернасы
## География
### Чиктәшлек

| Як | Губерна/Өлкә |
| Төньяк-көнчыгыш | Пермь губернасы |
| Төньяк-көнчыгыш | Уфа губернасы |
| Көнбатыш | Самар губернасы |
| Төньяк-көнбатыш | Җаек өлкәсе |
| Көньяк | Тургай өлкәсе |
| Көньяк-көнчыгыш | Акмола өлкәсе |
| Көнчыгыш | Тубыл губернасы |

# Ырынбур губернасы
## Тарих

Ырынбур губернасы 1744 елда оеша. 1752 елда аңа Әстерхан губернасыннан Гурьев (соңрак Җаек губернасына тапшырыла) шәһәре күчә; 1773 елда Ырынбур губернасы составына Казан губернасыннан Самар шәһәре күчә.
1775 елда өч провинциягә бүленгән:
* Ырынбур провинциясе
* Исәт провинциясе
* Уфа провинциясе
1782 елда Уфа калгайлыгы барлыкка килә; үз эчендә ул Уфа һәм Ырынбур өлкәләренә бүленгән. Уфа өлкәсенә сигез өяз теркәп куелган:
* Уфа өязе
* Бөре өязе
* Минзәлә өязе
* Бөгелмә өязе
* Богыруслан өязе
* Бәләбәй өязе
* Стәрлетамак өязе
* Чиләбе өязе
Ырынбур өлкәсенә дүрт өяз теркәп куелган:
* Ырынбур өязе
* Верхнеуральск өязе
* Бозаулык өязе
* Сергиевск өязе
Гурьев һәм Җаек шәһәрләре Әстерхан губернасы составына тапшырылалар.
1796 елда Уфа калгайлыгы Ырынбур губернасына әйләнә. 1802—1865 елларда губернаның үзәге Уфа булды. 1850 елда, Самар губернаның барлыкка килүе аркасында, аңа Бөгелмә, Бугуруслан һәм Бозаулык өязләре тапшырылалар.
1865 елда Ырынбур губернасы составыннан Уфа губернасы аерылып чыгарыла.
1919 елда Ырынбур губернасы составыннан Чиләбе губернасы аерылып чыгарыла.
1928 елда Ырынбур губернасы юкка чыгыраыла, ә аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә.

# Ырынбур губернасы
## Административ бүленеш

| № | Өяз | Өяз шәһәре | Мәйдан, чакрым² | Халык саны (1897), кеше |
| 1 | Верхнеуральск өязе | Верхнеуральск (11 095 кеше) | 43 768,5 | 223 245 |
| 2 | Ырынбур өязе | Ырынбур (72 425 кеше) | 32 691,1 | 555 653 |
| 3 | Орски өязе | Орски (14 016 кеше) | 40 806,5 | 206 944 |
| 4 | Троицк өязе | Троицк (23 299 кеше) | 20 551,1 | 201 231 |
| 5 | Чиләбе өязе | Чиләбе (19 998 кеше) | 28 893,7 | 413 072 |

# Ырынбур губернасы
## Административ бүленеш
### 1918-1928 елларда үзгәрешләр

1919 елда Ырынбур губернасы составыннан Чиләбе губернасы аерылып чыгарыла; шул ук елда губернаның кисәге Башкортстан АССР составына тапшырыла.
1922 елда Исаево-Дедово өязе барлыкка килә; 1923 елдан ул Кашинрнск өязе исемен йөртә. 1927 елда барлык өязләре юкка чыгарылалар һәм районнар оештыралар.

# Ырынбур губернасы
## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):
| Тел | Кешеләр саны | % |
| рус | 1 126 040 | 70,37 |
| башкорт | 254 561 | 15,91 |
| татар | 92 926 | 5,81 |
| украин | 41 541 | 2,60 |
| мордва | 38 403 | 2,40 |
| типтәр | 16 877 | 1,05 |
| алман | 5 457 | 0,34 |
| чуаш | 5 064 | 0,32 |
| казакъ | 4 971 | 0,31 |
| мишәр | 4 898 | 0,31 |
| белорус | 2 247 | 0,14 |
| яһуд | 1 844 | 0,12 |
| поляк | 1 696 | 0,11 |
| калмык | 1 203 | 0,08 |
| чегән | 514 | 0,03 |
| башка төрки төлләр | 466 | 0,03 |
| коми | 284 | 0,02 |
| латыш | 226 | 0,01 |
| сарт | 173 | 0,01 |
| башка телләр | 754 | 0,05 |
| Өяз | рус | башкорт | татар | украин | мордва | мишәр һәм типтәр | чуаш | казакъ |
| Верхнеуральск | 65,5 % | 19,7 % | 5,4 % | … | 1,3 % | … | … | … |
| Ырынбур | 68,4 % | 10,2 % | 8,6 % | 5,4 % | 4,7 % | 7,1 % | … | … |
| Орск | 40,1 % | 42,8 % | 6,8 % | 4,3 % | 3,7 % | … | 1,0 % | … |
| Троицк | 82,2 % | 7,4 % | 7,4 % | … | … | … | … | 1,1 % |
| Чиләбе | 85,1 % | 12,3 % | … | … | … | … | … | … |
| Дин | Кешеләр саны | % |
| Православие диндәгеләр | 1 600 145 | 73,42 |
| Мөселманнар | 365 543 | 22,84 |
| Староверлар | 49 984 | 3,12 |
| Башка диннәр | 9 746 | 0,61 |

# Ырынбур губернасы
## Губернаның җитәкчелеге
### Хәрби губернаторлар

| Исем | |
| Иосиф Игельстрем | 1795—1798 |
| Николай Бахметев | 1798—1803 |
| Григорий Волконский | 1803—1817 |
| Пётр Эссен | 19.01.1817—07.02.1830 |
| Евгений Головин | 07.02.1830—21.04.1830 |
| Павел Сухтелен | 21.04.1830—15.04.1833 |
| Василий Перовский | 15.04.1833—07.05.1842 |
| Владимир Обручев | 10.05.1842—20.03.1851 |

# Ырынбур губернасы
## Губернаның җитәкчелеге
### Губернаторлар

| Исем | |
| Иван Неплюев | 1744—1758 |
| Афанасий Давыдов | 1758—1762 |
| Дмитрий Волков | 1763—1764 |
| Авраам Путятин | 1764—1768 |
| Иван Рейнсдорп | 1768—1781 |
| Иван Баратаев | 1797—28.09.1799 |
| Иван Курис | 1799—27.06.1800 |
| Карл Глазенап | 27.06.1800—1802 |
| Алексей Враский | 1802—1806 |
| Иван Фризель | 1806—1809 |
| Михаил Веригин | 1809—1811 |
| Матвей Наврозов | 1811—1822 |
| Григорий Нелидов | 1822—1827 |
| Дебу Иосиф Львович | 07.06.1827—02.12.1832 |
| Николай Жуковский | 02.12.1832—13.04.1835 |
| Авксентий Гевлич | 13.04.1835—29.05.1840 |
| Вакансия | 1840—29.05.1841 |
| Иван Талызин | 29.05.1841—14.05.1844 |
| Вакансия | 14.05.1844—30.03.1846 |
| Николай Балкашин | 30.03.1846—07.12.1851 |
| Яков Ханыков | 07.12.1851—03.03.1856 |
| Ипполит Потулов | 03.03.1856—14.02.1858 |
| Егор Барановский | 14.02.1858—23.06.1861 |
| Григорий Аксаков | 23.06.1861—11.06.1865 |
| Константин Боборыкин | 11.06.1865—11.03.1875 |
| Егор Зенгбуш | 11.03.1875—03.01.1878 |
| Михаил Астафьев | 16.02.1878—01.07.1884 |
| Николай Маслаковец | 12.08.1884—21.01.1892 |
| Владимир Ершов | 21.01.1892—04.08.1899 |
| Яков Барабаш | 03.10.1899—02.1906 |
| Фёдор Таубе | 02.1906—14.11.1906 |
| Владимир Ожаровский | 14.11.1906—04.09.1911 |
| Николай Сухомлинов | 04.09.1911—1915 |
| Михаил Тюлин | 1915—1917 |