# Мәскәү

Мәскә́ү (рус. Москва) — Россия Федерациясенең башкаласы, федерация әһәмияте шәһәре, үзәк икътисади районның һәм Мәскәү өлкәсенең үзәге. Мәскәү — Бөек Мәскәү кенәзлегенең, Россия патшалыгының һәм Совет Социалистик Республикалар Берлегенең тарихи башкаласы. Көнчыгыш-Европа тигезлегендә, Мәскәү елгасы янында урнашкан.
Россиянең һәм Европаның (Истанбул исәпмичә) халык саны буенча иң зур шәһәр (11,8 млн кеше).
Мәскәү — Россия туристик үзәге. Мәскәү кирмәне, Кызыл мәйдан һәм Новодевичий кәшишхәнәсе ЮНЕСКО дөнья мирасына керәләр. Мәскәүне 6 аэропорт хезмәт күрсәтәләр. Анда 9 тимер юл вокзаллар һәм 3 елга портлары эшлиләр. 1935 елдан башкалада метрополитен эшли.

# Мәскәү
## География
### Географик урнашу

Шәһәр Көнчыгыш-Европа тигезлегендә, Мәскәү елгасы янында, Ока һәм Идел елгалары арасында урнашкан. Федерация субъекты буларак Мәскәү һәм Калуга өлкәләре белән чиктәш. 2012 елга шәһәр мәйданы — 2511 км². Территоиясеннән 877 км² Мәскәү Боҗра Автомобильләр Юлы эчендә, 1633 км² — тышкы ягында урнашкан.
Шәһәрнең уртача биеклеге — 156 м, иң биек ноктасы — Теплый Стан бистәсендә, иң түбән ноктасы Беседин күперләре арасында урнаша.
Ул Мәскәү елгасының ике ярларында, аның урта агымнарында урнаша. Шулай ук шәһәрдә Мәскәү елгасының кушылдыклары: Сходня, Химка, Пресня, Неглинная, Яуза, Нищенка, Сетунь, Котловка һәм Гордоня агалар. Кече елгаларының күбесе коллекторларда агалар.

# Мәскәү
## География
### Сәгать поясы

Мәскәү халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

# Мәскәү
## География
### Климат

Шәһәр климаты — уртача-континенталь. Кыш уртача ноябрьның икенче яртысыннан март ахырына хәтле дәвам итә. Кыш вакытында көчле суыклар (-20, -30 °C), ә декабрь белән январьдә җепшек көннәр булырга мөмкин. Елда айларның иң салкыны — февраль (уртача −6,7 °C). Җәй майның уртасыннан сентябрьгә хәтле дәвам итә, көндез температурасы еш 30 °C кадәр күтәрелә. Елда айларның иң җылысы — июль (уртача 19,2 °C).
Елның уртача температурасы 5,8 °C тәшкил ителә. Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча елларның иң җылысы — 2008 (урта температура — 7,3 °C), иң салкыны — 1888 (1,7 °C). Уртача еллык җил тизлеге — 2,3 м/с, һава дымлылыгы — 77%.
Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча иң югары температура 2010 елның 29 июлендә тәшкил ителгән — 38,2 °C, иң түбән 1940 елның 17 гыйнварында −42,2 °C.
Мәкәүдә ел буенча 600—800 мм атмосфера дуеннары ява, күбесе — җәйдә.
Мәскәү климаты :
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 8,6 | 8,3 | 19,7 | 28,9 | 33,2 | 34,7 | 38,2 | 37,3 | 32,3 | 24,0 | 16,2 | 9,6 | 38,2 |
| Уртача максимум, °C | −4 | −3,7 | 2,6 | 11,3 | 18,6 | 22,0 | 24,3 | 21,9 | 15,7 | 8,7 | 0,9 | −3 | 9,6 |
| Уртача минимум, °C | −9,1 | −9,8 | −4,4 | 2,2 | 7,7 | 12,1 | 14,4 | 12,5 | 7,4 | 2,7 | −3,3 | −7,6 | 2,1 |
| Абсолют минимум, °C | −42,2 | −38,2 | −32,4 | −21 | −7,5 | −2,3 | 1,3 | −1,2 | −8,5 | −20,3 | −32,8 | −38,8 | −42,2 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 52 | 41 | 35 | 37 | 49 | 80 | 85 | 82 | 68 | 71 | 55 | 52 | 707 |
| Чыганак: Погода и Климат ||||||||||||||

# Мәскәү
## Этимология

Шәһәр исеме Мәскәү елгасының исеменнән чыккан. Борыңгы рус телендә моск- тамыры «баткак, сыланучан» яки «саз, юеш, дымлы» мәгънәләрен белдерде. Елга исеме, бәлки борыңгы рус «москы» (-ы кушымчасы белән) сүзеннән чыккан.
Башка телләрдә шулай ук бу сүзеннән төзергән исемнәре бар: рус. Moscow, алман. Moskau, фр. Moscou.

# Мәскәү
## Тарих
### Борынгы чор

Шәһәр яше аныклап билгеле түгел. Иң борыңгы археологик табылмалар таш чорына кагылалар. Беренче меңьеллыгының ахырында Мәскәү районында вятичләр һәм кривичләр нәселләре урнаштылар. Археологик казулар нәтиҗәләре буенча, XI гасырда Мәскәү янында чокырлы һәм урлы авыл урнашты.
Мәскәүгә нигез салу турыда ике караш бар.
* Беренче караш Ипатьев елъязмаларында Мәскәү исемле авылны телгә алуга таяна. Алар буенча, 1147 елның 4 апрельдә ростов-сүздәл кенәзе Юрий Долгорукий Мәскәү шәһәрендә үз дусларын кабул иткәндер. 1156 елда Мәскәүдә яңа агач ныгытмалар төзелгәннәр, һәм шәһәр мәйданы 3-4 тапкыр артты.
* Икенче караш буенча татар ханы Мәңге Тимер 1272 елда фин чик сакчылары өчен Мәскәү ныгытмасына салдыра, нәкъ бу елда беренче чиркәү төзелә башлый. Ә 1147 елда берни чиркәү, димәк Мәскәү булмаган әле. Тик Үзбәк хан идарә иткән чорындагы Иван Калита вакытында Мәскәү чын шәһәргә әверелә.
1238 ел 20 гыйнвар — Батый хан җитәкчелегендәге гаскәр рус армиясен җиңеп Мәскәүне ала.

# Мәскәү
## Тарих
### Алтын Урда чоры

Монгол-татар буйсындырган вакытында шәһәр яндырып яуланган, ләкин тиз торгызылган. 1242 елдан Алтын Урдага бәйле булган. Кайбер тарихчылар буенча Мәскәү һәм тирәсендәге кенәзлекләр Алтын Урда эченә кергән.
Алтын Урда чорында Мәскәү шәһәрендә Урда урамы (русча Ордынка, әлегә сакланган) килеп чыккан. Урда урамы тирәсендә башта Алтын Урданың татар идарәсенең түрәләре — баскаклар, даруглар һәм бүтән — яшәгәннәр. Урда урамы тирәсендә Татар бистәсе килеп чыккан.
Хәзер Мәскәүнең Татар бистәсе турында күп исемнәр хәтерләтә: Балчык (русча Балчук, Мәскәүнең урыны һәм кунакханәсе), Кече һәм Зур Татар урамнары (анда Иске Татар мәчете бар), Третьяков исемендәге галереянең тирәсендә урнашкан тарихи урыннар.
Арбат урамы — татар сәүдәгәрләре тарафыннан салынган бистә. Кайбер чыганак буенча татар сүзеннән арба яки гарәп сүзеннән рабат (шәһәр яны) килеп чыга. Арбат бистәсендә башта болгар, соңрак татар һәм бүтән шәрекъ сәүдәгәрләре, осталары яшәгән һәм эшләгән. Алтын Урда хакимлеге дәвереннән Мәскәүдә бүтән татар исемнәре дә калганнар: Таган (русча Таганка), Толмачы урамнары (Новокузнецкая метро станциясе тирәсендә, элек анда Татар Толмачы бистәсе булган), Исмайлы (русча Измайлово), Сәркиз (русча Черкизово) — Сәркиз морза Дмитрий Донской якташы булган, батырлык һәм булышлык өчен Мәскәү кенәзе Сәркиз морзага шушы җирне биргән, аның исеменнән Черкизово сүзе килеп чыккан.
Алтын Урданың Үзбәк ханы хакимлегендә Мәскәүнең әһәмияте күтәрелгән, чөнки татар ханы Мәскәү кенәзенә Иван Калитага баскак вазифасын биргән. Шулай итеп рус кенәзлекләрендә баш татар баскагы — Иван Калита булып чыккан, ул бөтен салымны җыйган булган һәм Алтын Урда ханына җибәргән. Мәскәүнең шушы салымны җыю вазифалары Алтын Урда чорыннан хәзерге вакытка кадәр калган.

# Мәскәү
## Тарих
### Мәскәү кенәзлеге үзәге

{{main|Бөек Мәскәү кенәзлеге

# Халык =

Мәскәү — Россиядә һәм Европада халык саны буенча иң зур шәһәр. Статистика буенча, шәһәрдә 2012 елда 11 612 943 кеше яши. Бу сан өзлексез яшәгән шәһәрчеләр гына хисапка ала, Мәскәүдә тагын 1 миллион 800 мең артык мигрантлар, гастарбайтерлар, һәм төрле рәсми түгел эмигрантлар яши.
Халык саны буенча шәһәр Россиядә — беренче, Европада — икенче (СТамбовлдан соң), дөньяда — сигезенче.

# Халык =
### Милли состав

| Халык | 1897 | 1897 | 1926 | 1926 | 1939 | 1939 | 1959 | 1959 | 1970 | 1970 | 1979 | 1979 | 1989 | 1989 | 2002 | 2002 |
| Халык | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % |
| руслар | 987 044 | 95,0% | 1 771 690 | 87,8% | 3 614 430 | 87,4% | 4 507 899 | 88,6% | 6 301 247 | 89,2% | 7 146 682 | 90,1% | 7 963 246 | 89,7% | 8 808 009 | 84,8% |
| украиннар | 4 478 | 0,4% | 16 082 | 0,8% | 90 479 | 2,2% | 115 489 | 2,3% | 184 885 | 2,6% | 206 875 | 2,6% | 252 670 | 2,8% | 253 644 | 2,4% |
| татарлар | 4 288¹ | 0,4% | 17 076 | 0,8% | 57 687 | 1,4% | 80 489 | 1,6% | 109 252 | 1,5% | 131 328 | 1,7% | 157 376 | 1,8% | 166 083 | 1,6% |
| әрмәннәр | 1 604 | 0,2% | 6 369 | 0,3% | 13 682 | 0,3% | 18 379 | 0,4% | 25 584 | 0,4% | 31 414 | 0,4% | 43 989 | 0,5% | 124 425 | 1,2% |
| әзериләр | - | - | 224 | ~0,0% | 677 | ~0,0% | 2 528 | 0,1% | 4 889 | 0,1% | 7 967 | 0,1% | 20 727 | 0,2% | 95 563 | 0,9% |
| яһудләр | 5 070 | 0,5% | 131 244 | 6,5% | 250 181 | 6,0% | 239 246 | 4,7% | 251 350 | 3,6% | 222 900 | 2,8% | 174 728 | 2,0% | 79 359 | 0,8% |
| белоруслар | 1 016 | 0,1% | 13 161 | 0,7% | 24 952 | 0,6% | 34 370 | 0,7% | 50 257 | 0,7% | 59 193 | 0,7% | 73 005 | 0,8% | 59 353 | 0,6% |
| башкалар | 35 091 | 3,4% | 61 295 | 3,0% | 84 930 | 2,1% | 87 181 | 1,7% | 133 544 | 1,9% | 125 243 | 1,6% | 189 838 | 2,1% | 796 318 | 7,7% |
| барлык | 1 038 591 | 100,0% | 2 017 141 | 100,0% | 4 137 018 | 100,0% | 5 085 581 | 100,0% | 7 061 008 | 100.0% | 7 931 602 | 100,0% | 8 875 579 | 100,0% | 10 382 754 | 100,0% |
Искәрмә:¹ Әзериләр белән
| Халык | 2010 | 2010 |
| Халык | К. с. | % |
| руслар | 9 930 410 | 86,3% |
| украиннар | 154 104 | 1,3% |
| татарлар | 149 043 | 1,3% |
| әрмәннәр | 106 466 | 0,9% |
| әзериләр | 57 123 | 0,5% |
| яһудләр | 53 145 | 0,5% |
| белоруслар | 39 225 | 0,3% |
| башкалар | 1 013 985 | 8,8% |
| барлык | 11 503 501 | 100,0% |
Мәскәүдә 154 104 украин (1,42 %), 149 043 татар (1,38 %), 57 123 әзәри (0,53 %) һәм 53 142 яһүди (0,49 %) яши (2010). Шәһәрдә руслар күпчелектә — халыкның 86% алалар, яисә 9 930 410 кеше.
Мәскәүдә татарларның тарихи яшәгән урыннары — Мәскәү елгасы арты (Замоскворечье) районындагы Татар бистәсе.

# Халык =
## Мәскәүдә туган танылган кешеләр

| Белла Әхмәдуллина Шамил Апанаев Василий Баженов Зиннәтулла Билалетдинов Ринат Билалетдинов Динияр Биләлетдинов Марат Измайлов Марат Сафин Динара Сафина Шамил Тарпищев Марат Бәшәров | Сәет Дашук-Нигъмәтуллин Әскәр Кайбышев Роман Македонский Шәүрә Мортазина Фәрхәт Мостафин Үмәр Мәүлиханов Роберт Нигъмәтуллин Наилә Фатехова Сәяр Хәбибуллин Луиза Хөснетдинова Шәймардан Ибраһимов | Сергей Шәкүров Имил Шәрәфетдинов Павел Грудинин Антон Силуанов Ольга Кабо Никита Михалков Тамара Носова Лариса Рубальская Марина Голуб Галина Стаханова Светлана Немоляева | Наталья Гундарева Илдар Жандарёв Ләйлә Исмәгыйлова Андрей Петров Айдар Әхмәтов Алла Ахундова Юрий Егоров Владимир Воеводин Роберт Иванов Абрам Грушко |

# Халык =
## Административ бүленеш

2012 елдан Мәскәү 12 административ округына бүленә:
1. Үзәк административ округ (10 районына бүленә) 2. Төньяк административ округ (16 районына бүленә) 3. Төньяк-Көнчыгыш административ округ (17 районына бүленә) 4. Көнчыгыш административ округ (16 районына бүленә) 5. Көньяк-Көнчыгыш административ округ (12 районына бүленә) 6. Көньяк административ округ (16 районына бүленә) 7. Көньяк-Көнбатыш административ округ (12 районына бүленә) 8. Көнбатыш административ округ (13 районына бүленә) 9. Төньяк-Көнбатыш административ округ (8 районына бүленә) 10. Зеленоград административ округы (4 районына бүленә) 11. Яңа Мәскәү административ округы (11 җирлегенә бүленә) 12. Троицк административ округы (10 җирлегенә бүленә)

# Халык =
## Транспорт
### Тимер юл транспорты

Шәһәрдә ун тимер юл вокзалы бар:
* Ленинград вокзалы (Петербург, Һелсинки, Псков, Таллин, Петрозаводск, Мурманск)
* Казан вокзалы (Казан, Түбән Новгород, Сембер, Самар, Чиләбе, Дүшәнбе, Уфа, Ырынбур, Екатеринбург, Петропавел, Барнавыл, Ташкәнт, Бишкек, Нурсолтан, Грозный, Новороссийск, Дондагы Ростов, Нерюнгри)
* Ярославль вокзалы (Ярославль, Котлас, Воркута, Архангельск, Пермь, Яңа Уренгой, Абакан, Красноярск, Хабарау, Владивосток)
* Белорусия вокзалы (Праһа, Брест, Минск, Варшава, Калининград, Һомел, Смоленск)
* Курск вокзалы (Белгород, Курск, Донецк, Акъяр, Акмәчет, Сухум, Волгоград)
* Павелец вокзалы (Сарытау, Липецк, Тамбов, Воронеж)
* Рига вокзалы (Рига, Великие Луки)
* Савёлово вокзалы (Дмитров, Дубна)
* Киев вокзалы (Киев, Кишинәү, Брянск, Әдис, Ковель, София)
Мәскәү эчендә Мәскәү тимер юлының кече боҗрасы урнаша, ул Мәскәүнең барлык тимер юл юнәлешләрен тоташтыра.

# Халык =
## Транспорт
### Аэропортлар

* Домодедово
* Внуково
* Шереметьево
* Жуковский

# Халык =
## Транспорт
### Автомобиль транспорты

Мәскәү — М1 «Беларусь» (Мәскәү — Смоленск — Белорусия белән чиге), М2 (Мәскәү — Тула — Орёл — Курск — Белгород — Украина белән чиге), М3 «Украина» (Мәскәү — Калуга — Брянск — Украина белән чиге), М4 «Тын» (Мәскәү — Воронеж — Дондагы Ростов — Краснодар — Новороссийск), М5 «Урал» (Мәскәү — Рязань — Пенза — Самар — Уфа — Чиләбе), М6 «Каспий» (Мәскәү — Тамбов — Волгоград — Әстерхан), М7 «Идел» (Мәскәү — Владимир — Түбән Новгород — Чабаксар — Казан — Уфа), М8 «Холмогоры» (Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск — Северодвинск), М9 «Балтия» (Мәскәү — Ржев — Латвия белән чиге), М10 «Россия» (Мәскәү — Тверь — Бөек Новгород — Петербург), А101 «Балтия» (Мәскәү — Малоярославец — Белорусия белән чиге), А103 «Балтия» (Мәскәү — Черноголовка), А104 «Балтия» (Мәскәү — Дмитров — Дубна) автоюлларның башлангыч пункты.
Мәскәү эчендә өч транспорт боҗра бар: Бакча боҗрасы, Өченче транспорт боҗрасы, Мәскәү боҗра автомобиль юлы.

# Халык =
## Транспорт
### Метрополитен

Моны карагыз: Мәскәү метрополитены
Метрополитен — Мәскәүдә иң популяр транспорт.

# Халык =
## Транспорт
### Елга транспорты

Моны карагыз: Төньяк елга порты

# Халык =
## Мәгариф һәм фән

Мәскәү шәһәрендә дәүләт һәм дәүләтнеке булмаган югары уку йортлары эшләп килә. Беренчесе берничә төркемгә бүленә: университетлар, академияләр, институтлар, консерваторияләр, Оборона министрлыгы сайты, Эчке эшләр министрлыгы сайты уку йортлары бар.
* 1-се Мәскәү дәүләт медицина университеты
* М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты
* Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты
* Мәскәү дәүләт төзелеш университеты
* Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты
* Россия дәүләт карамай һәм газ университеты
* Россия халыклар дуслыгы университеты
* Мәскәү корыч һәм бирелмәләр институты
* Г. В. Плеханов исемендәге Россия икътисад университеты
* Мәскәү дәүләт элемтә юллар университеты
* Мәскәү дәүләт юридик академиясе
* Россия Хөкүмәте янындагы Финанс Университеты
* Россия дәүләт социаль университеты
* Россия Президенты каршындагы Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте Россия академиясе(РАНХиГС).
* В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академиягә рәсем институты

# Халык =
## Кардәш шәһәрләр

| 1. — Агҗабәди 2. — Бакы 3. — Гәнҗә 4. — Вена 5. — Тирана 6. — Алжир 7. — Буйныс-Айрыс 8. — Ирәван 9. — Брест 10. — Брүссел 11. — Ла-Пас 12. — Баня-Лука 13. — Лондон 14. — Каракас 15. — Ханой 16. — Хо Ши Мин 17. — Берлин | 18. — Дюссельдорф 19. — Ингольштадт 20. — Мюнхен 21. — Афины 22. — Кутаиси 23. — Тбилиси 24. — Каир 25. — Тел-Әвив 26. — Дели 27. — Мумбаи 28. — Җакарта 29. — Решт 30. — Тегеран 31. — Рейкьявик 32. — Мадрид 33. — Рум 34. — Алма-Ата | 35. — Нурсолтан 36. — Никосия 37. — Пекин 38. — Пхеньян 39. — Гавана 40. — Бишкек 41. — Елгава 42. — Рига 43. — Бейрут 44. — Текоман 45. — Энсенада 46. — Улан-Батор 47. Дөбәй 48. — Куско 49. — Варшава 50. — Краков 51. — Сеул | 52. — Волгодонск 53. — Коломна 54. — Нарьян-Мар 55. — Ростов-на-Дону 56. — Бүкрәш 57. — Белград 58. — Любляна 59. — Чикаго 60. — Дүшәнбе 61. — Баңкок 62. — Тунис 63. — Әнкара 64. — Ардахан 65. — Ташкәнт 66 — Фәрганә 67. — Донецк 68. — Киев | 69. — Николаев 70. — Ужгород 70. — Харковь 71. — Ялта 72. — Лусон 73. — Манила 74. — Һелсинки 75. — Валансьен 76. — Лимож 77. — Загреб 78. — Будва 79. — Подгорица 80. — Праһа 81. — Сантьяго 82. — Таллин 83. — Токио 84. — Братислава 85. — Рыльск |