# Хөсәения мәдрәсәсе

Хөсәения мәдрәсәсе (рус. медресе «Хусаиния», ингл. Xösäyeniä madrasa) — 1889-1919 елларда эшләп килгән данлы уку йорты. Мәдрәсене Ырынбурның беренче гилдия сәүдәгәрләре Хөсәеновлар: Әхмәт һәм Гани үз хисапларына оештыралар. Алар мәдрәснең уку-укыту комплексын һәм мәдрәсә каршындагы мәчетне төзиләр.

# Хөсәения мәдрәсәсе
## Оештыру тарихы

Ырынбур үзәгеннән читтәрәк, татар бистәсе белән ике арада, мәдрәсәнең үз утарын төзү өчен заманына күрә бик кыйммәткә җир сатып алына. Озакламыйча шунда «Хөсәения»нең өч катлы төп уку корпусы, таш мәчете, имам өе һәм мәдрәсәнең хезмәткәрләренә исәпләнгән ике этажлы кечерәк торак биналары өчен дип нигез салына. Бу корылмаларның барысын да нык таштан һәм кирпечтән салалар. Мәдрәсәнең төп бинасы 1905 елда төзелеп бетә һәм шәһәр буйлап таралышып яшәгән һәм укыган шәкертләр шушында тупланалар. Бу өч катлы иркен йортта заманча җиһазландырылган уку классларыннан тыш бай гына китапханә һәм ашау-эчү, йокы бүлмәләре дә була.

# Хөсәения мәдрәсәсе
## Уку-укыту процессы

Хөсәениядә уку дәвере ундүрт ел була: өч баскычлы башлангыч ибтидаи сыйныфлар, дүрт сыйныфлы урта белем бирүче рөшдия бүлеге, дүрт сыйныфлы тулы булмаган югары белем бирүче игъдадия бүлеге һәм өч еллык югары белем бирүче галия бүлеге. Теләгән шәкерт игъдадияне тәмамлагач та гомуми, ягъни, башлыча авыл җирләрендәге мәктәп һәм мәдрәсәләрдә укыту мөмкинлеге биргән таныклык алып чыгып китә алган. Рөшдия бүлегеннән соң да төрле һөнәр училищеларына күчеп укучылар ишле генә булган. Мәсәлән, Риза Фәхретдин, Закир һәм Шакир Рәмиевләрнең уллары шулай иткәннәр һәм, Ырынбур реаль училищесын төгәлләгәннән соң, Россия һәм чит ил институтларында укып, инженерлык дипломнары алганнар. «Хөсәения»нең танылган хәлфәсенең улы Шамил Усманов та рөшдиядән соң һөнәр училищесында белем ала.
Төгәл фәннәрдән мәдрәсә шәкертләре гадәти хисап (арифметика), әлҗәбер, геометрия һәм тригонометрия кануннарын өйрәнгәннәр. Аларга шулай ук физика, химия, астрономия, табигать белеме вә география фәннәреннән дә ныклы белем бирелгән. Укыту сәгатьләрен чагыштырып караудан күренгәнчә, «Хөсәения» мәдрәсәсендә мондый дөньяви һәм төгәл фәннәрне укытуга сарыф ителгән вакыт башка байтак кына мәдрәсәләр белән чагыштырганда бермә-бер артык була диярлек. Ә егерменче йөз башында исә бу җәһәттән «Хөсәения» белән Иж-Бубый мәдрәсәсе мәдрәсәләре генә бер-бер-сенә якын торганнар дип әйтергә була.
Һәр елны мәдрәсәне уңышлы тәмамлаган берничә шәкерт миллионер Хөсәеновлар билгеләгән стипендия исәбенә чит илләргә китеп укуларын дәвам иттергәннәр. Алар арасында Истанбул, Каһирә, Димәшкъ, Бәйрут кебек мөселман дөньясында мәгълүм уку үзәкләреннән тыш Россия, Франция, Бельгия университетлары һәм институтларында укып, европача белем үстерүчеләр дә булган. Шунлыктан бу мәдрәсәне төгәлләүчеләр арасында физика, математика, химия ише төгәл фәннәрне тирәнтен үзләштерүчеләр дә, медицина белгечлеген сайлаучылар да байтак булган.
«Хөсәения» мәдрәсәсе ярлырак шәкертләрне бушлай укыткан. Алар ашау һәм интернатта түләүсез яшәүдән тыш өс киемнәре белән дә тәэмин ителгәннәр. Бу льготалар ярлылар өчен генә түгел, ерактан килеп укучылар өчен дә, фәннәрне яхшы үзләштергән алдынгы шәкертләр өчен дә каралган була. Шәкертләрнең өс киемнәре – кара төстәге затлы постаудан тегелгән утыртма якалы казаки һәм чалбар, ак күлмәк – реаль училищеларда укучылар киеменә тартымрак була, башта — татар кәләпүше.

# Хөсәения мәдрәсәсе
## Октябрь Инкыйлабыннан соң

«Хөсәения» 1918-1919 уку елы тәмамланганчы яши. Аннары ул «Хөсәеновлар укытучылар институты» итеп үзгәртелә. Утыз ике ел яшәү дәверендә мәдрәсәдә җәмгысе йөз иллеләп мөгаллим һәм хәлфә дәрес бирәләр. Ә көндәлек тормыш белән идарәче байлар (попечительләр советы) тарафыннан сайлап куелган баш мөдәррис җитәкчелек итә. Андый урынга, билгеле инде укымышлы гына түгел, дини даирәләр тарафыннан да танылган имам хатиблар сайланган. «Хөсәения» җитәкчеләре арасында дин галиме, казый Габделгалим Дәүләтшин, Габдерәхим Дәминов, галим, язучы һәм әдәбият белгече, казый Ризаэтдин Фәхретдинов, Таһир Ильясов һәм мәдрәсәнең соңгы баш мөдәррисе галим Хәнәфи Бакиров булалар.

# Хөсәения мәдрәсәсе
## Шәхесләр
### Җитәкчеләр

* 1908-1910 — Ризаэтдин Фәхретдин

# Хөсәения мәдрәсәсе
## Шәхесләр
### Хезмәткәрләре

    Шулай ук карагыз: Төркем:Хөсәения мәдрәсәсе укытучылары.
| башлау | тәмамлау | Исем | туу датасы | туу урыны | әлма-матер | һөнәр төре | Викиҗыентыктагы төркем | үлем датасы |
| | | Ризаэтдин Фәхретдин | 1859-01-04 | Кичүчат | Мәдрәсә | галим язучы-документалист журналист | Rizaeddin Fahreddin | 1936-04-11 1936-04-12 |
| | | Гайсә Янекәев | 1864-07-02 | Каргалы | | сәясәтче | Gaisa Khamidulovich Enikeev | 1931-03 |
| 1897 | 1902 | Харис Фәйзи-Чистапули | 1871-11-25 | Шыкмай | | тәрҗемәче укытучы дәрәслекләр авторы | Haris Fayzi | 1933-07-07 |
| 1909 | No/unknown value | Муса Бигиев | 1874-09-24 | Кикин | Әл-Әзһәр университеты «Касыймия» мәдрәсәсе реаль укуханәсе Бохара Мәккә Мәдинә Darul Uloom Deoband Санкт-Петербург император университеты Мумбай университеты Zıncırlı mädräsäse | голәмә фәлсәфәче тәрҗемәче | Musa Bigiev | 1949-10-28 |
| 1907 | 1909 | Закир Кадыйри | 1878 | Сембер губернасы Абдулла | Бохара мәдрәсәләре Истанбул университеты Хиҗаз вилаяте Мәдинә Әл-Әзһәр университеты | галим укытучы тәрҗемәче журналист | | 1954-10-22 |
| | | Кәрамәтулла Айдаров | 1881 | No/unknown value | | университет профессоры | Karamatulla Aydarof | No/unknown value |
| 1909 | 1912 | Габдулла Шөнаси | 1885 | Троицк | «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе | | | 1938-11-03 |
| 1911 1917-02 | 1917 1917-10 | Җамал Вәлиди | 1887-10-13 | Апас районы | | әдәби тәнкыйтьче | Jamal Validi | 1932-11-30 |
| | | Габдулла Дәүләтшин | 1894-12-20 | Ыр өязе | Мәскәү дәүләт университеты | инкыйлабчы | | 1963-12-12 |

# Хөсәения мәдрәсәсе
## Шәхесләр
### Тәмамлаучылар

    Шулай ук карагыз: Төркем:Хөсәения мәдрәсәсен тәмамлаучылар.
Хөсәения мәдрәсәсенең чагыштырмача кыска вакытта татар, башкортлардан тыш Казакъстан, Урта Азия һәм Кавказ халыклары арасында абруй казануының төп сәбәбе – заман таләпләренә җавап бирердәй рәвештә укыту булган. Башка мәдрәсәләрдән аермалы буларак, мулла-мөәзиннәр биредән бик аз чыгалар.
Мондый фактны иске караштагы зыялыларның бер ише, зур гөнаһка исәпләп, патша җәнабларына, Синод әһелләренә һәм Диния нәзарәтенә кат-кат язып, әләкләп торалар: имештер, «Хөсәения» мәдрәсәсе чынлыкта мөселман кануннарын алга сөрүче уку йорты түгел.
Бу гаепләүләрдә дөреслек тә бар: «Хөсәения» иң алдынгы карашлы һәм белемле шәхесләр тәрбияләүне өстен куйды. Мәсәлән, тарихчы Зәки Вәлиди, Сәгыйть Рәмиев, Ильясбәк Кудашев-Ашказарский, Мирхәйдәр Фәйзи, Афзал Таһиров, Шамил Усманов, Шәехзадә Бабич, Кәрим Хәкимов, Муса Җәлил һәм башка бик күп язучылар, җәмәгать эшлеклеләре, илчеләр — шушы мәдрәсә шәкертләре.
| Исем | туу датасы | туу урыны | һөнәр төре | эш урыны | Викиҗыентыктагы төркем | үлем датасы |
| Җиһангир Абызгилдин | 1875-02-10 | Уфа | дин хадиме | | | 1938-06-17 |
| Габделгалим Айдаров | 1883 | Сакмар районы | | | | |
| Ильяс Кудашев-Ашказарский | 1884-03-03 | Ырынбур | музыкачы | | Ilyasbek Kudashev-Ashkazarsky | 1942-12-31 |
| Вәлиулла Мортазин-Иманский | 1885-01-05 | Октябрьское районы | актёр | | Valiulla Murtazin | 1938-07-10 |
| Сөнгатулла Бикбулат | 1886-11-27 | Балыклыкүл | | | | 1954-11-20 |
| Мөхәммәт Абдуллин | 1888 | Башкорт Үргене | педагог | | | 1936 |
| Мөхәммәтша Бурангулов | 1888-12-15 | Verxneilyasovo | шагыйрь драматург җырчы чәчән | | | 1966-03-09 |
| Закир Аюханов | 1889-05-23 | Татар Колмаеры | филолог | Башкорт дәүләт университеты | | 1961-06-22 |
| Әфзал Таһиров | 1890-10-25 | Габдрахман | драматург сәясәтче | РФА УФҮ Тарих, тел һәм әдәбият иниституты | | 1938 |
| Мирхәйдәр Фәйзи | 1891-10-19 | Ыр өязе | язучы драматург шагыйрь мөхәррир публицист | | Mirhaydar Fayzi | 1928-07-09 |
| Хөсәйенов Ғөбәйҙулла Абдулла улы | 1892 | Ырынбур губернасы | дәүләт эшлеклесе журналист | | | 1948 |
| Nurlygayan Kadyrov | 1894-07-01 | Бөре өязе | галим | | | 1956-07-19 |
| Хәбибулла Ибраһимов | 1894-12-29 | Ырынбур | композитор драматург | | | 1959-03-16 |
| Таһим Гыймаков | 1895-10-26 | Канчура | | | | 1937-11-14 |
| Шаһит Ходайбирдин | 1896-10-09 | Ходайбирде | сәясәтче | | Shagit Hudayberdin | 1924-12-21 |
| Бәхтегәрәй Шәфиев | 1897-02-05 | Октябрьское районы | сәясәтче | | | 1918-08-19 |