# Фарыз

Фарыз (гарәп. فرض‎ færd, бор. төрк. buyrulmuš (~боерылмыш)) — ислам дине буенча, һәрбер мөселман эшләргә тиеш булган мәҗбүри гамәлләр. Фарызларны үтәмәү зур гөнаһ булса, аларны инкяр итү кәферлек була, яки бу кешене исламнан чыгара. Фарыз гамәлләр ике төрлегә бүленә.

# Фарыз
## Фарыз гайн

Фарыз гайн (гарәп. الفرض العين‎ әл-фарз әл-‘әйн) — һәрбер мөселман башкарырга тиеш булган индивидуаль гамәл. Аңа түбәндәгеләр керә:
* Аллаһының берлеген тану, Аның сыйфатларын өйрәнү.
* Мөхәммәд пәйгамбәрнең Аллаһының кешеләрне туры юлга күндерергә җибәрелгән илчесе икәненә ышану.
* Мөхәммәд пәйгамбәр тапшырган ислам кагыйдәләр Аллаһыдан икәнлегенә ышану.
* Шәһадәтне — ислам формуласын шаһитлар алдында әйтү һәм ислам — Аллаһының соңгы һәм бердәнбер юлы икәнлеген раслау.
* Һәркөн бишвакыт намаз уку.
* Рамазан аенда һәркөн ураза тоту.
* Малы билгеләнгән чиккә җитүченең зәкәт бирүе.
* Мөмкинлеге булган кешегә, гомерендә бер мәртәбә булса да, хаҗ кылу.
* Чәчү, умарта, урман, печәнлекләрдән ярлыларга гошер түләргә тиеш (10 %).
* Фарызга кергән гамәлләрне белү һәм өйрәнү.
* Ирләргә җомга намазына йөрү.
* Аллаһының ихтыярына һәм Ул язган кануннарга буйсыну.
* Шәригатьнең һәрбер карарын чын күңелдән, Аллаһ ризалыгы өчен үтәү.
* Мөмкинлек буенча, Аллаһыны һәрвакыт истә тоту һәм күңелдән чыгармау.
* Шәригать тарафыннан хупланмаган эшләрне эшләмәү.
* Элек кылган гөнаһлар өчен үкенү һәм аларны бүтән эшләмәскә тырышу.
* Табигатьне өйрәнгәндә, аңарда Аллаһының бөеклеген күрү.
* Аллаһының биргән нигъмәтләренә канәгать булу.
* Берәр гамәл кылуга керешкәндә, Аллаһыга тәвәккәл итү.
* Берәр бәлә-каза килсә, бу Аллаһ ихтыяры дип санау һәм сабырлык күрсәтү (Аллаһы турында начар уйлардан саклану).
* Шайтанны дошман дип санау, ул котырткан эшләрне — гөнаһларны эшләмәү.
* Сүз белән һәм һәрбер гамәлдә дөреслек һәм гаделлек ягында булу.
* Мәхкәмәдә шаһит булганда, дөреслекне генә сөйләү, үзгәртеп күрсәтмәү.
* Шәригать хөкемнәрен үтәргә мөмкинлек булсын һәм үзеңне һәм гаиләңне туендыру өчен хезмәт кую.
* Кирәклек буенча киенү.
* Кирәклек буенча ашау һәм эчү.
* Чит мал эләксә, нинди юл белән керүенә карамастан, хуҗасына кайтару.
* Намазны калдырмаска, калса, соңрак каза кылырга.
* Вакытыннан алда, үз теләге белән, уразаны ачучыга колны иреккә җибәрү яки 2 ай ураза тоту.
* Вакытында зәкят һәм гошерне түләмәүчегә соңыннан түләү.
* Вакытында бурычын түли алмаучыга, үлгәнче, варисларына бурычны ул калдырган мирас өлешеннән түләргә әйтеп калдыру.
* Варислар бурычларны тулысынча түләргә тиешләр, мирас итеп берни дә калмаса да.
* Иргә хатынын тәэмин итү, аңа карата гадел булу.
* Иргә хатынына аерым бүлмә яки өй бирү.
* Балаларга ата-анасына карата яхшы мөгамәләдә булу, аларны хөрмәт итү, канәгатьлекләренә ирешү.
* Балаларга әти-әниләрен, әгәр дә алар ярлылыкта булсалар, тәэмин итү.
* Атага яшь балаларын тәэмин итү.
* Кирәк булганда, иргә туганнарының яшь балаларын һәм гарипләрне тәэмин итү.
* Әгәр нәзер әйтсәң, шәригать кануннарыннан чыкмаса, аны үтәү.
* Берәр дини гыйбадәт яки намаз кылырга уйлаган булсаң, аны үтәү.
* Уйланылган эшне эшли алмасаң, колны иреккә җибәрү яки ярлыларны тукландыру.
* Коръән укуны ишеткәндә, барлык эшләрне калдырып тору.
* Иргә чын күңелдән хатынына мәхер бирү.
* Шәригать буенча арусыз — җөнеб булган кешегә госел алу.
* Хатын-кызга күремнән соң госел алу.
* Бала табудан терелүдән соң (40 көн) хатын-кызга госел коену.
* Иптәшләр алдында билгеләнгән фарызларны аңлату.
* Иптәшләр арасында яхшылыклар эшләргә һәм начар эшләрдән тыелуга өндәү алып бару.
* Тыелган эшләрне кылудан тыелу.
* Шәригать ритуалларын (тәһарәт, госел һ.б.) бөтен билгеләнгән тәртибе (фарызы) буенча үтәү.
* Ислам җирен басып алсалар, яки шәһәр камалышта калса, андагы кешеләргә басып алучыларга каршы көрәшү.

# Фарыз
## Фарыз кифая

Фарыз кифая (гарәп. الفرض الكفاية‎ әл-фарз әл-кифайә) — фарызның шундый төре, аны җәмәгатьнең бер өлеше үтәсә, башкалар бу гамәлне эшләмәү җаваплылыгыннан котылалар. Әгәр бу фарызны беркем дә үтәмәсә, аның җаваплылыгы (гөнаһы) бөтен җәмәгатькә төшә.
Моңа түбәндәге гамәлләр керә:
* Бөтен шәригать хөкемнәрен тулысынча өйрәнү.
* Надан мөселманнарны ислам шәригатенә өйрәтү.
* Бөтен Коръәнне яттан өйрәнү.
* Җәмгыятькә кирәк булган куллану гамәлләрен җитештерү.
* Караучылары һәм яшәргә акчлары булмаган картларны карау.
* Караучылары булмаган, гарипләр, хәлсезләр, авыруларга ярдәм күрсәтү.
* Ятимнәрне карау.
* Авыруларның хәлен белергә керү.
* Мәетне шәригать буенча юу һәм киендерү.
* Мәет өчен җеназа намазы уку.
* Кабер казу һәм мәетне күмү.
* Сәламгә җавап кайтару.
* Әгәр кеше төчкергәннән соң, «әлхәмдүлилләһи» (Аллаһыга шөкер) дисә, аңа «йәрхәмүкәллаһ» (Аллаһ сиңа рәхимлеген бирсен) дип әйтергә.
* Әгәр Мөхәммәд пәйгамбәр исемен ишеткәндә, яки аны искә алганда, «салләллаһү галәйһи үәссәлам» (Аңа Аллаһының сәламе һәм фатихасы$^?$ булсын) дию.
* Җиһадта катнашу.