yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тау иле керәшен татарлары музее

Тау иле керәшен татарлары музее (рус. Музей крещеных татар Горной стороны) — Татарстанның Кайбыч районы Хуҗа Хәсән авылында урнашкан музей. Шәхси акчага төзелгән. Татарстанда тау ягы керәшеннәренең беренче музее.

# Тау иле керәшен татарлары музее
## Тарихы

2020 елның 2 октябрендә Кайбыч районы Хуҗа Хәсән авылында ачылган. Нигезләүче һәм төп иганәче — Хуҗа Хәсән авылында туган, хәзер Казанда яшәүче төбәк тарихчысы, Хуҗә Хәсән авылы тарихына багышланган китап (2018) авторы Вячеслав Данилов. Аңа финанс яктан улы Эмиль Вячеславович Данилов, Кайбыч районы җитәкчелеге булышкан.

# Тау иле керәшен татарлары музее
## Бина

Музей ике катлы, кызыл-сары кирпечтән төзелгән махсус бинада ачылган.

# Тау иле керәшен татарлары музее
## Экспонатлар

Музейда әлегә экспонатлар күп түгел: авыл тарихы, шәхесләр, Икенче дөнья сугышы тарихы һәм башка бүлекләр буенча экспонатлар урнаштырылган.

# Тау иле керәшен татарлары музее
## Музей ачу тантанасы

Музей ачу тантанасында катнашкан Кайбыч районы башлыгы Альберт Рәхмәтуллин киләчәктә әлеге музей җирлегендә «Республиканың керәшен татарлары музее» ясарга тәкъдим иткән. Музей ачылышында шулай ук археолог, Татарстанның туган як тарихын өйрәнүчеләр оешмасы Советы рәисе Альберт Борһанов, тарих фәннәре докторы Дамир Исхаков, тарих фәннәре кандидаты Рафаэль Бикбулатов, республика газета-журналлары мөхәррирләре катнашкан. Музей ачу тантанасында Хуҗа Хәсән авылында туып, Алабугада яшәүче үзешчән композитор Владимир Мироваев һәм аның кызы, Татарстанның атказанган артисты Диләрә Мироваева җитәкчелегендәге «Алабуга нуры» (хәзер «Алабуга») җыр һәм бию ансамбле чыгыш ясаган.
* Мәдәният порталы
# Татарстан Республикасының Атказанган уйлап табучысы

Татарстан Республикасының Атказанган уйлап табучысы (рус. заслуженный изобретатель Республики Татарстан, ингл. Republic of Tatarstan Merited Inventor) — Татарстан Республикасы дәүләт бүләге, мактаулы исемнәренең(рус.)татар. берсе.

# Татарстан Республикасының Атказанган уйлап табучысы
## Тарих

1985 елның 7 июнь көнендә Татар АССР Атказанган уйлап табучысы буларак булдырылган.
Татарстан Рәисе (1991 елга кадәр — ТАССР ЮШ Президумы) тарафыннан бирелә. Бүләкләнүчеләр саны — 62 кеше (1997), 99 кеше (1.01.2015).

# Татарстан Республикасының Атказанган уйлап табучысы
## Бүләкләнү нигезе

республика әһәмиятенә ия булган һәм җитештерүгә кертелгән уйлап табуларның республика техник алгарышына мөһим өлеш керткән авторларына бирелә.

# Татарстан Республикасының Атказанган уйлап табучысы
## Ияләре

    Шулай ук карагыз: Төркем:Татарстанның атказанган уйлап табучылары.
| Ел | Исем | туу датасы | үлем датасы |
| 1994 | Ринат Нуруллин | 1954-08-20 | |
| | Әнәс Җомагылов | 1937-06-26 | |
| | Илдус Хәйбуллин | 1937-10-11 | 2007-02-23 |
| | Мөхәммәт Әюпов | 1936-07-15 | |
| | Зәүр Бәширов | 1945-02-17 | 2006-07-18 |
| 2004 | Якуп Ибраһимов | 1947-05-13 | |
# 1935 ел

2 меңьеллык :
XVIII гасыр — XIX гасыр — XX гасыр — XXI гасыр — XXII гасыр :
Хронологик таблица :
1935 (бер мең тугыз йөз утыз бишенче) ел — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча сишәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 1935 елы, II меңьеллыкның 935 елы, XX гасырның 35 елы, XX гасырның 4 унъеллыгының 5 елы, 1930 елларның 6 елы. 1935 елдан бирле 89 ел үтте.

# 1935 ел
## Вакыйгалар

* 18 гыйнвар — ВКП(б) ҮК С.Киров үлеме уңаеннан урыннарга халык дошманнарын «фаш итү» күрсәтмәсен бирә.
* 23 апрель — Польшаның яңа конституциясе кабул ителде.

# 1935 ел
## Туулар

Шулай ук карагыз: Төркем:1935 елда туганнар
* 2 гыйнвар — Нина Антонова, киноактриса, Украина ССР атказанган артисты.
* 5 гыйнвар — Әсгать Сәлах, татар язучысы (Әлмәт).
* 13 гыйнвар — Җәмит Рәхимов, төбәк язучысы, чәчмә әсәрләр остасы, тарихчы (Лениногорск).
* 7 февраль — Хәниф Хөснуллин, татар язучысы, шагыйрь.
* 7 февраль — Мәгъсүм Гәрәев, язучы һәм журналист.
* 15 февраль — Илһам Шакиров, җырчы.
* 18 февраль — Мишәл Гаун, Ливан президенты.
* 9 март — Вил Мирзаянов, галим.
* 15 март — Әдхәт Синугыл, шагыйрь.
* 15 март — Әнвәр Шәрәфиев, композитор.
* 26 март — Махмуд Аббас, фәлестыйн сәясәтчесе.
* 1 апрель — Роберт Әхмәтҗанов, татар шагыйре.
* 10 апрель — Зидә Садыйкова, тел белгече.
* 19 апрель — Лек Вәлиев, театр режиссеры, Салават Юлаев премиясе лауреаты.
* 1 май — Вакыйф Нуруллин, татар язучысы.
* 3 май — Әмир Бичурин, хәрби эшлекле.
* 5 май — Рифат Ибраһимов, журналист, җәмәгать эшлеклесе, төбәк тарихчысы, «Туган як» газетасын оештыручы.
* 9 май — Габбәс Мөхәммәтшин, министр урынбасары, ТАССР атказанган төзүчесе.
* 22 май — Илдар Әхмәдиев, татар рәссамы.
* 23 май — Фасил Әхмәтов, композитор.
* 23 май — Флора Әхмәтова-Урманче, фольклорчы.
* 31 май — Камил Дәүләтшин, татар әдәбияты белгече, филология фәннәре кандидаты, профессор.
* 23 июнь — Әнәс Хәсәнев, татар язучысы.
* 5 июль — Рушания Арсланова, татар шагыйрәсе.
* 15 июль — Әхтәм Зарипов, актер һәм телережиссер.
* 2 август — Клара Зинәтуллина, татар тел галиме.
* 4 август — Индус Шәкүров, ТАССР атказанган табибы.
* 5 август — Мәдинә Маликова, татар язучысы.
* 10 август — Наип Лаисов, татар галиме.
* 25 август — Туфан Миңнуллин, язучы, драматург, җәмагать эшлеклесе.
* 27 август — Илдар Әхсәнов, татар шагыйре, журналист (Әлмәт).
* 15 сентябрь — Байрон Ишморатов, татар галиме.
* 9 октябрь — Илдус Якупов, татар композиторы.
* 18 ноябрь — Кәрим Долотказин, вуз укытучысы, икътисадчы, җәмәгать эшлеклесе.
* 22 октябрь — Искәндәр Абдуллин, татар тел галиме.
* 8 ноябрь — Ален Делон, Франция киноактёры, театр актёры, режиссёр, продюсер, сценарийчы.

# 1935 ел
## Вафатлар

Шулай ук карагыз: Төркем:1935 елда вафатлар
* 11 март — Йосыф Акчура, татар нәшире, язучы.
* 21 май — Джейн Аддамс, АКШ социологы, фәлсәфәче.
* 30 август — Анри Барбюс, француз язучысы.
* 6 сентябрь — Габдулла Зөлкарнәй, драматург.
* 19 сентябрь — Константин Циолковский, рус галиме.
* 20 октябрь — Артур Һендерсон, Бөекбритания сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
# Фәһим Фәсхетдинов

Фәһим Фәсхетдинов, Фәһим Нуретдин улы Фәсхетдинов (Фагим Нурутдинович Фасхутдинов; 1944 елның 25 гыйнвары, СССР, РСФСР, ТАССР, Кайбыч районы, Аюкөйдергән ― 2015 ел, РФ, ТР, Казан) ― сынчы, график, бизәүче, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). Татарстан һәм Россия (1992) Рәссамнар берлекләре әгъзасы.

# Фәһим Фәсхетдинов
## Тәрҗемәи хәле

1944 елның 25 гыйнварында Татарстан АССР Кайбыч (1944 елның 19 февраленнән Подберезье, 1964 елның 4 мартыннан Апас) районы Чирмешән авыл советына караучы Аюкөйдергән авылында туган. Хәзерге Апас районы Чирмешән авылы урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, туган авылында клуб мөдире, комсомол оешмасы секретаре булып эшләгән. Армия хезмәтен ГДРда узган, анда беренче тапкыр рәсем сәнгатенә һәвәслеген күрсәткән. 1968 елда Алабугада урнашкан Республика мәдәни-агарту училищесын (2013 елдан көллият) тәмамлаган. 1968―1971 елларда район мәдәният бүлегендә рәссам-бизәүче булып эшләгән, 1971―1973 елларда районның күп кенә торак пунктларында оригиналь һәйкәлләр һәм обелисклар төзү һәм бизәү буенча заказлар үтәгән. Переславль-Залесскийда (Ярославль өлкәсе) танылган скульпторларда стажировка үткән. Республика Сәнгать фондында эшли башлаган, ТР Рәссамнар берлеге әгъзасы булган.

# Фәһим Фәсхетдинов
## Иҗаты

Скульптор буларак, Ф. Фәсхетдинов татар сәнгатенең һәм әдәбиятының күренекле вәкилләре бюстларының тулы бер галереясын тудырган: Кол Гали (гипс, 32x14x18), Дәрдмәнд (шамот), Габдулла Тукай (керамика, 29x28x22, 1986), Фатих Әмирхан, Фәтхи Бурнаш, Муса Җәлил, Нәкый Исәнбәт, һади Такташ, Кәрим Тинчурин, Шамил Усманов, Мирхәйдәр Фәйзи һ. б.).
Апас шәһәр тибындагы бистәсендә «Хатын-кызга-анага һәйкәл«» авторы (2000 ел). Монумент 2000 елда скульптор Ф. Фәсхетдинов проекты буенча куелган. 2007 елда һәйкәл янында Апас районының атаклы хатын-кызларының исемнәре мәңгеләштерелгән дивар торгызылган.
Рәссам-плакатчы буларак, Ф. Фәсхетдинов ― көнүзәк, истә калырлык плакатлар сериясе булдырган. «Онытма» триптихы (1994) авторы.
Иҗади эшләре ТР Милли китапханәсендә («Татар мәдәниятенең бөек эшлеклеләре» скульптура портретлары галереясендә), ТР Милли музеенда саклана, Г. Камал исемендәге театр, Татар дәүләт филармониясе, «Казан» ММҮ диварларын бизи. Сибгат Хәким музеенда аның шагыйрьгә бүләк ителгән эшләре — Һади Такташ бюстлары саклана.

# Фәһим Фәсхетдинов
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1978 ― Бөтенсоюз плакат конкурсы ― лауреат
* 1996 ― Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе

# Фәһим Фәсхетдинов
## Гаиләсе

Кызы Луиза (1968), рәссам-этнодизайнер, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
# Халтурино (Көҗәңәр районы)

Халтурино (чирм. Халтурино, рус. Халтурино) — Мари Илнең Көҗәңәр районында урнашкан авыл.

# Халтурино (Көҗәңәр районы)
## Сәгать поясы

Халтурино (Көҗәңәр районы) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Халтурино (Көҗәңәр районы)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
# Блиново (Мари Иле)

Блиново (чирм. Блиново, рус. Блиново) — Мари Илнең Оршанка районында урнашкан авыл.

# Блиново (Мари Иле)
## Сәгать поясы

Блиново (Мари Иле) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Блиново (Мари Иле)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (77,4%), молдаваннар (22,8%).
# Якын Сорма

Якын Сорма (чуаш. Тури Сурăм, рус. Ближние Сормы ) — Чуашстанның Канаш районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429316. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97216880004. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100700001400.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

# Якын Сорма
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 268 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98%).
# Ле-Кле-су-Буа

Ле-Кле-су-Буа (фр. Les Clayes-sous-Bois) — Франциянең Ивелин департаментында урнашкан коммуна.
# Максакродо

Максакродо (чирм. Максакродо, рус. Максакродо) — Мари Илнең Яңа Торъял районында урнашкан авыл.

# Максакродо
## Сәгать поясы

Максакродо Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Максакродо
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
# Метрәй (Мари Ил)

Метрәй (таулы чирм. Митрисола, рус. Митряево) — Мари Илнең Таулы Мари районында урнашкан авыл.

# Метрәй (Мари Ил)
## Сәгать поясы

Метрәй (Мари Ил) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Метрәй (Мари Ил)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (97,6%), урыслар (2,4%).
# Маморуш

Маморуш — Португалиянең Визеу округына керә торган фрегезия. Каштру-Дайри муниципалитетына карый.

# Маморуш
## Географиясе

Мәйданы — .
# Ле-Клер (Айова)

Ле-Клер — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.

# Ле-Клер (Айова)
## Тарихы

Ле-Клер шәһәре елда нигезләнгән.

# Ле-Клер (Айова)
## Географиясе

Шәһәр мәйданы — 12,60571 км², 12,604338 км² (1 апрель 2010). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 179 ± 0 метр биеклектә урнашкан.
# Диаспора

Диа́спора (грек. διασπορά) - туган иленнән тыш яшәүче халык өлеше.
Баштарак диаспора дип басып алынган территорияларда колонизация һәм ассимиляция сәясәте белән төзелгән борынгы грек кала-дәүләтләрен атаганнар. Шуңа охшаш яшәү аралыгын киңәйтү кайсы бер борынгы семит халыкларына хас булган. Финикияләр, яһүдләр, греклар, римлылар зур булмаган дәүләт төзеп бик зүр биләмәләрне басып алуга ирешкәннәр.
# Михаил Лобашёв

Михаил Лобашёв (29 октябрь (11 ноябрь) 1907, Зур Фролово, Зур Фырул вулысы, Тәтеш өязе, Казан губернасы, Россия империясе — 4 гыйнвар 1971, Санкт-Петербург, РСФСР, СССР) — совет физиологы, генетик. Ленинград дәүләт университеты профессоры (1953). Фәнни хезмәтләре генетик матирьялның мутацияләрен һәм рекомбинацияләрен өйрәнүгә, үз-үзеңне тотыш генетикасына, югары нерв эшчәнлеге физиологиясен һәм хайваннар онтогенезында ияләшү реакцияләренең формалашуын өйрәнүгә карый. «Генетика» дәреслеге авторы (1963, 1967).
# Малды-Питикасы

Малды-Питикасы (чуаш. Малти Питтикасси, рус. Малды-Питикасы ) — Чуашстанның Канаш районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429313. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97216884005. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100700004600.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

# Малды-Питикасы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 102 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).
# Алексей Болдырев

Алексей Болдырев (27 март 1784 ел—29 август 1842 ел) — 1833-1836 елларда Мәскәү Император университетының ректоры, ординар профессор, тел фәне бүлеге деканы.

# Алексей Болдырев
## Биографиясе

Алексей Васильевич Болдырев 1784 елның 27 мартында Полтавада штаб-лекарь гаиләсендә туган. 1798 елның мартында Мәскәү университетының гимназиясенә укырга керә. 1801 елда Мәскәү университетының юридик факультетына укырга керә. Бер елдан фәлсәфә факультетына күчә. 1805 елда кандидатлык диссертациясен яклый. 1806елда фәлсәфә һәм либераль фәннәр магистры дәрәҗәсе бирелә; шул ук елда яһүди грамматикасын тәрҗемә иткәне өчен "алтын ҡумта" белән бүләкләнә. Аннары чит илләргә көнчыгыш телләрен өйрәнү өчен җибәрелә — Геттингенда семитология һәм гарәп телен өйрәнә, Парижда Көнчыгыш мөселманнарның телләрен өйрәнә. 1811 елда Мәскәүгә кайткач, Көнчыгыш телләре кафедрасының адъюнкты итеп тәгаенләнә, рус телен яратучылар җәмгыятенең хокуклы әгъзасы итеп кабул ителә. 1815 елда экстраординар профессор итеп раслана. 1811-1818 елларда Изге Екатерина мәктәбенә рус теле һәм әдәбияты укытучысы итеп чакырыла. 1818 елның августыннан Мәскәү университетының ординар профессоры итеп раслана. Рус теле һәм әдәбиятын яратучылар җәмгыятенә нигез салучы аның тулы хокуклы әгъзасы була. 1828 елдан 1832 елга кадәр тел фәннәре кафедрасы деканы вазифасын били, ә 1833 елдан 1836 елга кадәр университет ректоры була, шул ук вакытта көнчыгыш телләрен (гарәп, төрек һәм фарсы) укытуны дәвам итә.. 1831 елда 2-нче дәрәҗә Изге Анна ордены белән бүләкләнә. А. В. Болдырев пансион тоткан, биредә Н. Е. Зернов һәм В. С. Межевич үз эшчәнлекләрен башлаган. Бер үк вакытта цензор булып, Болдырев п. я. Чаадаевның «Телескоп» журналында (1836, № 15) «фәлсәфи хат» басмасын бастырып чыгарырга рөхсәт итә, моның өчен ул эштән азат ителә. 1842 елның 29 августында вафат була. Мәскәүдә Дорогомиров зыяратында җирләнә. Дорогомиров зыяраты бетерелгәч, А. В. Болдыревның һәм аның туганнарының көле Дон монастыре зыяратына күчерелә. А. В. Болдырев университетта гарәп, иврит, фарсы һәм башка көнчыгыш телләрен өйрәнү башлангычына һәм Мәскәү рус көнчыгыш мәктәбенә нигез салучы була.
# Кычыткан

Кычыткан (лат. Urtica) — кычытканчалар (Urticaceae) гаиләлегенә керүче үсемлек-үләннәр ыругы. Чүп үлән булып саналалар. Кайбер төрләренең яфрагы, тамыры, орлыгы дару сыйфатында кулланыла.
Кычыткан күпъеллык үлән булып тора, биеклеге 60-150 сантиметрга җитә. Тамыры озын, таралучан. Сабагы туры, төз, дүртчитле, буразналы, ботаксыз. Үлән каты, яндыргыч төкләр белән капланган.
Иң әүвәл шуны искәртик: кычыткан файдалы, тик бар кешегә дә түгел. Аны йөкле хатыннарга кулланырга киңәш ителми (тулгак тотып, вакытыннан алда бала тудыруга китерергә мөмкин), шулай ук (кан оешучанлыгын көчәйткәнгә күрә) тромбофлебит, варикоз авыруы белән интеккән кешеләргә дә кычыткан зыян китерергә мөмкин.
Хәзер файдасы турында. Кычытканда А, С, К, В₁, В₂, В₃ витаминнары; кальций, бакыр, тимер микроэлементлары бар. Аерым алганда, К витамины: тамырларга файдалы, ул күз төбендәге кара боҗраларны бетерергә ярдәм итә. Кычытканда аксым да бар. Үсемлек җепселләрендә лигнин (аморф структуралы полимер катнашма) һәм целлюлоза полисахаридлары (югары молекуляр углеводлар), С, К, Е витаминнары, В группасы витаминнары Е булуы организмнан токсиннарны чыгарырга ярдәм итә. Кычыткан канда, гемоглобин, эритроцитлар һәм тромбоцитлар күләмен күтәрә, шикәрне г киметә, яраларны төзәтә, организмны ныгыта. Мәни бизе аденомасының башлангыч стадиясендә аның яфракларыннан һәм тамырларыннан ясалган чәй файдалы. Моның өчен 2 балкашык кычыткан яфракларына (яки 1 тамырларына) 1 стакан кайнар су салалар һәм 5 минут кайнатып сөзәләр. 1 атна иртән һәм кичен 1 чынаяк шушы чәйне эчәргә кирәк. Бу чәйне канның Е оешучанлыгы түбән булганда, бавыр авырганда, шикәр диабеты, азканлылык, кискен гастрит, эчке кан китүләр, бөер ташы авыруы, ревматизм булганда да кулланалар.

# Кычыткан
## Моны да кара

Кычытканлы
# Трансанатолия газүткәргече

Трансанатолия газүткәргече, кыскача TANAP (ингл. Trans-Anatolian Natural Gas Pipeline, төр. Trans-Anadolu Doğalgaz Boru Hattı, әзери. Trans-Anadolu Qaz Boru Kəməri) — Азәрбайҗаннан (Россияне әйләнеп үтеп) Гөрҗистан аркылы Төркиягә, аннан Греция аркылы Европа илләренә табигый газ күчерү өчен Төркия территориясендә төзелгән газүткәргеч. Проектлар төгәлләнгәч, штаб-фатиры Нидерландларда булу каралган. Газүткәргечнең озынлыгы — 1841 км. Газ үткәрүчәнлеге — 16×109 m3 (570×109 cu ft) .

# Трансанатолия газүткәргече
## Тарих

Әлеге корылма Төркия, Европа берлеге илләренең энергетик хәвефсезлеге өчен әһәмиятле. Газ Азәрбайҗанда 1999 елда табылган дөньядагы иң эре газ-конденсат яткылыкларыннан берсе «Шаһ-Диңгез» (әзери. Şahdəniz) газ яткылыгыннан алына. Газны Көньяк Кавказ газүткәргече (Баку — Тбилиси — Әрзурум маршруты) → Трансанатолия газүткәргече (TANAP) → Трансадриатика газүткәргече (TAP) аша куу күздә тотыла. 2019 елның июнендә газ Грециягә киләчәк.
Проект турында 2011 елның 17 ноябрендә Истанбулда узган III Кара диңгез энергетика һәм икътисад форумында белдерү ясала.
2011 елның 26 декабрендә Төркия белән Азәрбайҗан арасында газүткәргечне төзү һәм уртак куллану турында меморандумга кул куела.

# Трансанатолия газүткәргече
## «Шаһ-Диңгез» яткылыгы

Яткылыкта газ запасы: 1,2 трлн м³ табигый газ һәм 240 млн тонна газ конденсаты бар дип исәпләнә. Яткылык консорциум тарафыннан эшкәртелә, аңа түбәндәге компанияләр кергән:
* British Petroleum Azerbaijan (25,5 %) — оператор
* Statoil Azerbaijan (25,5 %)
* SOCAR Azerbaijan (10 %)
* Elf Petroleum Azerbaijan (10 %)
* LukAgip N.V. («Лукойл»га караучы компания, 10 %)
* Oil Industries Engineering & Construction (10 %)
* Turkish Petroleum Overseas Company Limited (9 %)

# Трансанатолия газүткәргече
## Ачу тантанасы

Төркиянең Искешәһәр провинциясендә урнашкан компрессорлы - үлчәү станциясендә 2018 елның 12 июнендә узган газүткәргечне ачу тантанасында Төркия президенты Рәҗәп Таййип Әрдоган, Азәрбайҗан президенты Илһам Әлиев, Сербия президенты Александр Вучич, Украина президенты Петр Порошенко, Төньяк Кипр Төрек Җөмһүрияте президенты Мостафа Акынҗы катнаша.
# Альберт Әсәдуллин

Альберт Әсәдуллин — татар җырчысы, Россиянең атказанган (1988), Татарстанның халык артисты (1998). А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогия университетының музыка, театр һәм хореография институты ялгыз (соло) җырлау кафедрасы профессоры.

# Альберт Әсәдуллин
## Тәрҗемәи хәле

Ул 1948 елның 1 сентябрендә Казан шәһәренең Сукно бистәсендә туа. Әнисе Ор, әтисе – Чапшар авылыннан. Альберт үзенең туган җире дип Балтачны атый. Казан шәһәренең 43нче мәктәбендә укый, шул ук вакытта рәсем сәнгате мәктәбенә йөри.
1966 елда Казан сәнгать училищесын тәмамлый һәм Ленинградтагы И.Е. Репин исемендәге рәсем, скульптура һәм сәнгать институтының архитектура бүлегенә керә. Монда укыган чорда кечкенә балачактан ачылган рәсем сәнгатенә булган сәләте белән янәшә әти-әнисеннән бирелгән җыр-музыкага булган таланты ачыла – Альберт ул чорларда үтә модада булган рок-группада җырлый башлый һәм бик тиз дан ала. Ул «Призраки», «Фламинго» группаларында җырлый. 1968 елда комсомолның Ленинград өлкә комитеты оештырган «Питер» рок-фестивалендә катнаша һәм яхшы вокалист булып таныла. Укуын дәвам итү белән беррәттән җитмешенче елларда «Невские волны» группасында җырлый. 1974 елда институтны тәмамлый. Шушы чорда А. Васильев белән А. Журбин аны «Орфей һәм Эвридика» исемле беренче совет рок-операсында Орфей партиясен җырларга чакыралар. Шушы партия белән Альберт Әсәдуллин бөтен илгә, дөньяга таныла, күп чит илләрдә чыгыш ясый. Аның исеме Бөтендөнья джаз, поп һәм рок музыкасы энциклопедиясенә кертелгән. Халыкара фестивальләр лауреаты.
1989 елда Идел Болгарстанының Ислам динен кабул итүенә 1100 ел тулуга багышланган тантаналарда «Мәһди» исемле Коръән сюжеты буенча эшләнгән фолк-рок сюитасында төп партияне башкару аның милли сәнгатькә тирән мәхәббәтен күрсәтте. Ул үзенең дөнья һәм Россия сәхнәләрендәге концертларында татар халык җырларын зур осталык белән башкара, милли сәнгатебезне пропагандалый. II Бөтендөнья татар конгрессы делегаты.

# Альберт Әсәдуллин
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1988 — РСФСРның атказанган артисты.
* 1998 — Татарстанның халык артисты
* 2018 — «Дуслык» ордены (Татарстан) — «мәдәниятне һәм музыка сәнгатен үстерүгә зур өлеш кертүе, күпеллык нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге өчен».
# Awrupa ğälämi agentlığı

Awrupa ğälämi agentlığı (inglizçä European Space Agency, ESA) — Ğälämne tikşerü maqsatınnan 1975 yılda buldırılğan xalıqara oyışma.
Awrupa ğälämi agentlığı 21 daimi äğzadan tora, qayber proyektlarda şulay uq Kanada qatnaşa.

# Awrupa ğälämi agentlığı
## Oyışma

İdärä yortı Parij şähärendä urnaşqan.
Nidirlan Nordveyk şähärendä Awrupa ğälämi tikşerenülär häm texnologiälär üzäge, Almaniä Darmştadt şähärendä Awrupa ğälämi oçışlar belän idärä itü üzäge, Kölndä Awrupa astronavtlar üzäge, İtaliä Rim yanında Awrupa ğälämi agentlığınıñ mäğlümati üzäge urnaşalar.
Ğälämi apparatlar cibärü öçen Fransiä Gvianasındağı Kuru ğäläm alanı faydalanıla.
Büdjetı (2012) - 4 milliard evro.
Awrupa ğälämi agentlığınıñ berençe ğälämçese Ulf Merbold bulıp sanala, ul tik 1983 yılda Speys Şatl STS-9 missiäsendä qatnaşa.
# Мемория (Лейрия)

Мемория — Португалиянең Лейрия округына керә торган фрегезия. Лейрия муниципалитетына карый.

# Мемория (Лейрия)
## Географиясе

Мәйданы — .
# Икенче Чемышево

Икенче Чемышево (таулы чирм. Изи Нужанал, рус. Чермышево Второе) — Мари Илнең Таулы Мари районында урнашкан авыл.

# Икенче Чемышево
## Сәгать поясы

Икенче Чемышево Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Икенче Чемышево
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%), .
# Мафамуде

Мафамуде — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. Mafamude e Vilar do Paraíso муниципалитетына карый.

# Мафамуде
## Географиясе

Мәйданы — 5,39 км².
# Лауссиг

Лауссиг (алман. Laußig) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.

# Лауссиг
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 103,4 км² (31 декабрь 2017). Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 94 метр биеклектә урнашкан.
# Харита

Харита — Җир өслегенең яисә аның кисәкләренең, нык кечерәйтелеп, шартлы билгеләр ярдәмендә, яссылыкта сурәтләнеше. Географик карталарның масштаблары вак була, ягъни аларда ара ераклыклары бик нык кечерәйтелә.
Географик карталар глобус белән чагыштырганда гамәлдә ешрак кулланыла. Шардагы барлык рәсемнәрнең дә формалары һәм үлчәмнәре, шар өслегенең кайсы өлкәсенә ясалуга карап, төрле дәрәҗәдә үзгәреп күрсәтелә.

# Харита
## Географик карталарның төрләре

Географик карталар бер-берсеннән сурәтләнгән территориянең үлчәме, масштабы, эчтәлеге белән аерылып тора.
* Физик карталарда төрле территорияләрнең
рельефын, елгаларын, күлләрен, шәһәрләрен сурәтлиләр. Ярымшарларныц физик картасында планетабызның бөтен өслеге сурәтләнгән.
* Сәяси карталарда дөнья илләре һәм аларның башкалалары сурәтләнгән.
* Билгеле бер территория халкының нинди хуҗалык тармакларында эшләгәнен күрсәтүче карталар да бар. Андый карталарны икътисади
карталар диләр.
* Географик карталарның аерым бер төре — контурлы карталар. Аларда материкларның, диңгез, күлләр,
елгаларның кырый сызыклары, кечкенә түгәрәкләр ярдәмендә шәһәрләрнең урыны күрсәтелә. Контурлы карталар сезгә кирәкле карталар төзү өчен нигез булып тора.

# Харита
## Генерализация

Төрле типтагы карталар төзегәндә, географик объектлар сайла- нып алына һәм гомумиләштерелә. Бу процесс генерализация дип атала. Генерализацияләгәндә объектларның кырый сызыклары гадиләштерелә.