# Франсиско де Сурбаран

Франси́ско де Сурбара́н (испан телендә: Francisco de Zurbarán, 7 ноября 1598 елның 7 ноябренда чукындырылган, Фуэнте-де-Кантос, Эстремадура — 27 августа 1664 елның 27 августы, Мадрид) — барокко чоры испан живописецы, Севилья живопись мәктәбе вәкиле. Испан сәнгатенең Алтын гасырының контрреформация сәнгатенең күренекле остасы. Франсиско де Сурбаран картиналарында хас яктылык-күләгә кулланылышы өчен «Испан Караваджосы» кушаматын алган. Аның улы Хуан де Сурбаран шулай ук живописец булган.

# Франсиско де Сурбаран
## Тәрҗемәи хәле

Сурбаран Фуэнте-де-Кантос шәһәрчегендә ( Эстремадура провинциясе) туган. Аның әтисе шул шәһәрдә 1582 елдан бирле торган баск килеп чыгышлы сәүдәгәр Луис де Сурбаран һәм Исабель Маркес булган. Аның документларга кайчак Франсиско де Сурбаран Саласар дип ни өчен имзалаганы мәгълүм түгел. 1614 елның 15 январендә ул Севильяда рәссам Педро Диас де Вильянуэва остаханәсенә кергән. Аның өйрәнчек булуы 1617 елда Ллеренада Мария Паескага өйләнгәч тәмамланган, хатыны аннан тугыз яшькә олырак булган. Бу никахтан өч бала туган: Мария (1618), Изабель Паула (1623) һәм яшь булып үлгән сәләтле рәссам Хуан де Сурбаран (1620). Мария Паес 1624 елда өченче бала туганнан соң үлгән. 1625 елда ул янә бай тол хатын Беатрис де Моралеска өйләнгән.
1622 елда Сурбаран инде мәшһүр оста булган, храм һәм монастырьлардан заказлар алган. 1626-1627 елларда Севильяда Сан-Пабло-эль-Реаль монастыре өчен доминиканецлар ордены настоятеле белән контракт буенча сигез ай эчендә егерме бер картина ясаган, шул исәптән мәшһүр “Хачта Гайсә” картинасын. Ундүрт картина изге Доминик тормышын сурәтләгән; калганнары изге Бонанвентураны, изге Фома Аквинолыны һәм Чиркәүнең дүрт остазын чагылдырган. 1628 елның 29 августында Севилья мерседарианецлары Сурбаранга монастырьлары өчен егерме бер картина иҗат итәргә кушканнар. 1628-1630 елларда Сурбаран изге Педро Ноласко турында картиналар циклын һәм Изге Бонавентура турында картиналар циклын ясаган. Рәссамның әсәрләре шул кадәр югары репутациягә ия була башлаган ки, 1629 елда Севилья аксакаллары Сурбаранны шәһәрләренә күчәргә чакырганнар. Ул чакыруны кабул иткән һәм Севильяга хатыны Беатрис де Моралес, беренче никахтан өч баласы, Изабель де Сурбаран дигән туганы һәм сигез хезмәтче белән күчкән. 1639 елның маенда аның икенче хатыны Беатрис де Моралес үлгән. 1631 елда Сурбаран иң яхшы әсәрләренең берсен – живописецның замандашлары тарафыннан әле шедевр дип танылган “Изге Фома Аквинолы апофеозы” картинасын иҗат иткән. 1634 елда рәссам Мадридка сәфәр кылган, анда ул сарай яны живописецы титулын алган. Мадридта күптән түгел төзелгән Буэн-Ретиро сарае бизәве өстендә эшләгәндә оста дини тематикадан читләнгән – аның тарафыннан Геракл батырлыкларын сурәтләүче ун тукымадан цикл һәм “Кадисны яклау” тарихи-монументаль композицияне ясаган. Италия живописецларының эшләрен өйрәнү һәм башкалада эшләгән башка күренекле осталар белән аралашу рәссамның иҗатын баеткан. Севильяга кайтканнан соң ул Хереста монастырь өчен картиналар сериясен ясаган – иң мәшһүрләре “Благовещение”, “Раштуа” һәм “Волхвларның иелеше”. Әкренләп аның даны үскән, Көньяк Америкада яңа нигезләнгән монастырьлар испан монастырьлары белән беррәттән Сурбаранга теләп картиналарга заказлар биргән. 1630-ынчы еллар ахырына рәссамның иҗади активлыгы һәм популярлыгы пигы туры килә. Иҗатның соңгы чорында Сурбаран Гайсәнең һәм бала чагында һәм яшүсмер вакытында Мәрьям Кыз лирик образларына мөрәҗәгать иткән – “Бала белән Мадонна”, “Мадоннаның яшүсмер чагы”. 1658-1664 елларда Сурбаран Мадридта торган. Аның популярлыгы кими барган; дусты Диего Веласкес ярдәм итүенә карамастан, ул матди авырлыклар кичергән. Сурбаран Мадридта 1664 елның 27 августында үлгән.

# Франсиско де Сурбаран
## Иҗаты

Сурбаранны Хосе де Рибера дәвамчысы дип саныйлар, әмма Риберадан аермалы буларак ул Италиядә булмаган һәм Испаниядән бер дә китмәгән. Эшчәнлегенең иң башында үзенә кагыйдә итеп натурадан гына язарга кирәклеген куйган Сурбаран гомер буе шулай эшләгән. Аның картиналарында композиция, рәсеме дөрес булып, күбесенчә катлаулы түгел һәм гадәттә берничә маһир итеп драпирланган фигурадан гыйбарәт; алар гади, табигый, әмма мәһабәт позалар белән аерылып тора. Колоритта һәм яктылык-күләгәдә Сурбаран Караваджодан үрнәк алган, шуңа күрә “испан Караваджосы” дип аталган булган. Сурбаран живописеның хас алымы: ян яктырту эффекты белән ирешелгән алгы план фигураларының рельефлыгы һәм күләгәгә батырылган, кайвакыт гади итеп кара фонда ерак планның фигуралары һәм предметлары.
   Саломон Рейнах билгеләмәсе буенча:
   “Сурбаранның живописе гадәти булмаган сылау киңлеге белән кушылган дәртле һәм тупас натурализм мисалы булып тора... Сурбаран монахларны күренеш экстазында ясаган... Лондон милли галереясендә аның “Тезләнгән доминиканецы” курку белән кушылган соклану китереп чыгара һәм аның белән кайчан да булса сокланган шәхес аны беркайчан да онытмас»
   Сурбаранның шәхси художество стилен һәм живопись манерасын бәлки гадел түгел итеп “тәкәббер авыр йөклелек” дип билгелиләр:
   «Бу шул вакытның католик Испаниянең мистик кәефләре белән натурализм кушылмасы. Сурбаран картиналарында яктылык-күләгә моделировка шулкадәр көчле эффект барлыкка китергән ки, храмда булган кешеләр, аның алтарь картиналарын сыннар дип белгән, яки аның тарафыннан сурәтләнгән фигуралар аларга тере дип тоелган... Шулай да рәссамның шәхси стиле тирәнрәк, рухи һәм монументаль»
   Шулай да, шундый очракларда һәрвакыттагыча кебек рәссам турында А. Н. Бенуа язган:
   “Ул иң күбе изге хатыннарның сурәтләрен ясарга яраткан, аларны ул заманча Севилья модасы буенча киендергән, һәм шулай ук монахларны, монастырь могъҗизаларын һәм вакыйгаларын, монах булган яки рухани булган изгеләрне ясарга яраткан. Хәзерге фикерләргә шулкадәр ят булган темалар булып та Сурбаран күңелсез түгел – мөгаен, анда икейөзлексез һәм позасыз саф самими ышану һәм нык торучан ихласлылык чагылгангадыр. Шул ук вакытта Сурбаранның живопись системасы terre-à-terre булуын билгеләргә кирәк. Ул барысын да: изгеләрнең йөзләрен дә, ачылган күкләрне дә – башкалар үле натураны ясаган кебек, кырыс пластиклыкта, иң гади иллюзорлык эзләве белән ясый. Шулай да аның сәнгате христианлык барлыкка китергәннең иң рухландырганга карый. Һәм иң рухландырылганга гына түгел, иң олыга
Ләкин Сурбаранның тормышы вакытында ук Б. Э. Мурильо җиңел һәм нәфис стиль популяр булып киткән. Сурбаран аны кабатлап караган, әмма уңышсыз булган . Сурбаранның замандашы тагын бер мәшһүр живописец Алонсо Кано булган. Санкт-Петербург Эрмитажында Сурбаранның дүрт картинасы (һәм аның остаханәсенең берәү) бар. А. Н. Бенуа шедевр дип “Изге Лаврентий” картинасын һәм “Мадоннаны тәрбияләү” (соңрак атамасы: «Ходай Анасы Яшүсмер чагы» картинасын атаган.