# Төрки телләр

Төрки́ теллә́р — алтай макрогаиләсенең тугандаш телләр гаиләсе. Азия һәм Көнчыгыш Европада киң таралган. Төрки телләрдә кимендә 157 млн кеше сөйләшә дип санала.

# Төрки телләр
## Тарих

БЭК V меңьеллыкта алтай борынгы теле япон-корея һәм төрки-монгол-тунгус-мәнҗүр асгаиләләренә таркалган. Тәфсилле тикшеренү буенча алтай гаиләлеге 3 асгаиләлегенә бүленгән:
* көнбатыш (төрки-монгол) гаиләлеге БЭК 4 меңьеллыкта төрки һәм монгол телләренә бүленгән
* үзәк гаиләлеккә тунгус-мәнҗүр төркеме керә
* көнчыгыш (япон-корея) гаиләлеге БЭК 3 меңьеллыкта корея һәм япон-рүкүк телләренә таркалган.
Барлык төрки диалектлар бердәм төрки телдән чыкканнар, БЭК 3-2 гасырларда бердәм төрки телдән бүгенге чуаш теле бабасы аерылган.
Кайбер галимнәр буенча 22-23 гасыр элек борынгы төрки тел төп төрки төркемгә һәм огур төркеменә бүленгән.
Соңрак төп төрки телдән якут теле, тыва теле, һәм соңрак угыз телләре, карлук телләре, кыпчак телләре аерылганнар.
Борынгы болгар теле һәм Идел буе төрки теле нигезендә заманча татар теле килеп чыккан.

# Төрки телләр
## Төрки телләр гаиләсенең классификация схемасы

(!төзәтмәләр кертергә кирәк!)
| Борынгы төрки тел | Болгар (огур) теле † | авар теле † (дунай теле) (?) | авар теле † (дунай теле) (?) | авар теле † (дунай теле) (?) | авар теле † (дунай теле) (?) |
| Борынгы төрки тел | Болгар (огур) теле † | болгар теле † | идел буе болгар теле † | чуаш теле: югары диалект, түбән диалект; малокарачкин сөйләше | чуаш теле: югары диалект, түбән диалект; малокарачкин сөйләше |
| дунай теле † |||
| кубань теле † |||
| һун теле †(?) ||||
| хәзәр теле † ||||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | борынгы төрки тел † | борынгы кыргыз теле † | борынгы кыргыз теле † | борынгы кыргыз теле † |
| орхон-енисей теле (иске төрки тел) † |||
| уйгур руналы теле (орхон-уйгур теле) † |||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | тау-алтай телләре (урта-көнчыгыш телләре) | кыргыз-кыпчак телләре | кыргыз теле: төнъяк кыргыз диалекты, ферган-кыпчак теле †, көнъяк кыргыз диалекты | кыргыз теле: төнъяк кыргыз диалекты, ферган-кыпчак теле †, көнъяк кыргыз диалекты |
| барабин диалекты һәм себер татар теленең тум диалекты ||
| көньяк Алтай теле: ойрот (уртак алтай), теленгит сөйләше, телеут теле |||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | тау-алтай телләре (урта-көнчыгыш телләре) | төнъяк Алтай телләре | кондом шор диалекты | кондом шор диалекты |
| түбән чулым диалекты ||
| төньяк Алтай теле: куманды теле, чалкан теле ||
| туба (кыпчак?) |||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | карлык телләре | карлык-уйгыр телләре | борынгы уйгыр теле † | борынгы уйгыр теле † |
| караханид теле † ||
| хәләҗ теле (аргу теле) ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | карлык телләре | карлык-хәрәзем телләре | иске әдәби: хәрәзем төрки теле †, чагатай теле †, төрки тел †, шул исәптән иске татар теле (идел буе теле) † | иске әдәби: хәрәзем төрки теле †, чагатай теле †, төрки тел †, шул исәптән иске татар теле (идел буе теле) † |
| үзбәк теле (карлык диалекты) ||
| уйгыр теле (яңа уйгыр теле), шул исәптән әйну теле) (үзбәк теле?), или төрки тел, хотан теле ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | карлык телләре | карлык-хәрәзем телләре | кыргыз теленә якын уйгыр диалектлары | лобнор теле | лобнор теле |
| хотон теле † ||
| көнъяк кыргыз диалекты (өлешчә) ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | кыпчак телләре | кыпчак теле † | кыпчак теле † | кыпчак теле † |
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | кыпчак телләре | кыпчак-нугай телләре | алабугат нугай теле (алабугат татар теле) | алабугат нугай теле (алабугат татар теле) |
| карагаш теле ||
| себер татар теленең тобол иртыш диалекты ||
| казакъ теле ||
| каракалпак теле ||
| нугай теле ||
| кырымтатар теленең дала диалекты ||
| үзбәк нугай диалекты (үзбәк теленең кыпчак диалектлары) ||
| ферган-кыпчак теле (өлешчә) (каракалпак теле?) ||
| көнъяк кыргыз диалектлары (өлешчә) ||
| йорт татарлары теле (йорт-ногай теле) ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | кыпчак телләре | идел-кыпчак телләре | башкорт теле: көнчыгыш диалекты, көньяк диалекты, көнбатыш диалекты (башкорт-татар идиомасы) | башкорт теле: көнчыгыш диалекты, көньяк диалекты, көнбатыш диалекты (башкорт-татар идиомасы) |
| татар теле: мишәр диалекты (көнбатыш диалект), казан диалекты (урта диалект) (себер татар теле (көнчыгыш) диалект яки тел?) ||
| иске татар теле † ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | кыпчак телләре | половец-кыпчак телләре | куман теле † | куман теле † |
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | кыпчак телләре | половец-кыпчак телләре | караим теле | галичский, тракайский | галичский, тракайский |
| крымский (хәзерге вакытта — кырымтатар теле) ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | кыпчак телләре | половец-кыпчак телләре | кырымтатар теле | кырым теле | кырым теле | кырым теле |
| кырымтатар теленең урта диалекты һәм анарда нигезләнгән кырымтатар теле |||
| урумский (кыпчакские говоры) |||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | кыпчак телләре | половец-кыпчак телләре | кавказ телләре | армяно-кыпчакский † | армяно-кыпчакский † | армяно-кыпчакский † |
| карачай-балкар теле |||
| комык теле |||
| мамлюкско-кыпчакский † |||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | угыз телләре | борынгы угыз теле † | борынгы угыз теле † | борынгы угыз теле † |
| печенег теле † |||
| салар теле |||
| икан карабулак (төнъяк үзбәк) диалекты |||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | угыз телләре | үз угыз телләре | әзери теле | әзери теле диалектлары |
| айналлу, афшарский, кашкайский, салчукский ||
| балкано-гагаузский ||
| гагауз теле ||
| сирийско-туркменский ||
| сонкорско-тюркский ||
| төрек теле, шул исәптән кипрский, османский (сельджукский, староанатолийский) † (әгәр бу төрки булмаса) ||
| төрекмән теле, шул исәртән трухмән теле ||
| урумский (огузские говоры) ||
| хорасанско-тюркский, шул исәптән боджнурди ||
| хорезмский (огузские диалекты узбекского) ||
| цалкский ||
| южнобережный диалект крымскотатарского ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | саян телләре | дала телләре | кёк-мончакский (дыва) | кёк-мончакский (дыва) |
| тыва теле ||
| цэнгэльский ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | саян телләре | тайга телләре | восточнотувинский, шул исәптән тоджинский | восточнотувинский, шул исәптән тоджинский |
| Сойот-цаатан теле (Дуһа теле, Уйгыр-урянхай теле) ||
| тофа теле ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | хакас (кыргыз) телләре | сарыг-югурский (хара-йогурский) | сарыг-югурский (хара-йогурский) | сарыг-югурский (хара-йогурский) |
| фуюйско-кыргызский |||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | хакас (кыргыз) телләре | хакасско-алтайские | мрасский диалект шорского | мрасский диалект шорского |
| среднечулымский диалект чулымского ||
| хакас теле ||
| Борынгы төрки тел | Уртак төрек телләре | якут телләре | акающие | акающие | акающие |
| окающие, шул исәптән долган теле и әдәби якут теле |||

# Төрки телләр
## Бүленеш

* Алтай борынгы теле
** БЭК 5 меңьеллык
       Япон теле, Корея теле
       Төрки-монгол-тунгус телләр гаиләлеге
*** БЭК 4 меңьеллык
          Монгол телләре
          Борынгы төрки тел:
**** БЭК 3-2 гасыр
             Огур телләре (Һун теле (бәхәсле), Чуаш теле)
***** 4-10 гасыр
                Якут теле, тыва теле
                   Угыз телләре: Төрек теле, Төрекмән теле, Азәрбайҗан теле
                   Карлук телләре: Үзбәк теле, Уйгыр теле
                      Кыпчак телләре:
                         Ногай-кыпчак телләре: Казакъ теле, Ногай теле
                         Коман-кыпчак телләре: Кырымтатар теле, Карачай-Балкар теле
                            Болгар-кыпчак телләре: Татар теле, Башкорт теле

# Төрки телләр
## Төрки телләрнең чагыштыруы (Сводеш исемлеге)

| Борынгы төрки телдә | Төрекчә | Төрекмәнчә | Татарча | Казакъча | Кыргызча | Үзбәкчә | Уйгырча | Тывача | Алтайча |
| ana | ana/anne | ene | ana, äni | ана /ana/ | ene | ona | ana | ава | эне |
| burun | burun | burun | borın | мұрын /murın/ | murun | burun | burun | думчук | тумчук |
| qol | kol | qol | qul | қол /qol/ | qol | qoʻl | kol | хол | кол |
| yol | yol | ýol | yul | жол /jol/ | jol | yoʻl | yol | орук (чол) | jол |
| semiz | semiz | semiz | simez | семіз /semiz/ | semiz | semiz | semiz | семис | семис |
| topraq | toprak | topraq | tufraq | топырақ /topıraq/ | topuraq | tuproq | tupraq | довурак | тобырак |
| qan | kan | gan | qan | қан /qan/ | qan | qon | qan | хан | кан |
| kül | kül | kül | köl | күл /kül/ | kül | kul | kül | хүл | кöл |
| sub | su | suw | su | су /suw/ | suu | suv | su | суг | суу |
| aq | ak | ak | aq | ақ /aq/ | aq | oq | aq | ак | ак |
| qara | kara | gara | qara | қара /qara/ | qara | qora | qara | кара | кара |
| qızıl | kιzιl | qyzyl | qızıl | қызыл /qızıl/ | qyzyl | qizil | qizil | кызыл | кызыл |
| kök | gök | gök | kük | көк /kök/ | kök (gök) | koʻk | kök | көк-дээр | кöк |
Шәхси алмашлык :
| Төрекчә | Азәрбайҗанча | Төрекмәнчә | Үзбәкчә | Уйгырча | Башкортча | Татарча | Казакъча | Кыргызча | Якутча | Чуашча |
| ben | mən | men | men | men | min | min | men | men | min | epĕ / ep |
| bana | mənə | maňa | menga | manga | miñä | miña | mağan | maga | miexe / miexeğe | mana |
| beni | məni | meni | meni | méni | mine | mine | meni | meni | miigin | mana |
| bende | məndə | mende | menda | mende / méningde | mindä | mindä | mende | mende | - | manra |
| benden | məndən | menden | mendan | mendin / méningdin | mindän | minnän | menen | menden | miigitten | manran |
| benim | mənim | meniň | mening | méning | mineñ | minem | meniñ | menin | miene | man / manăn |
| benimle | mənimlə | men bilen / meniň bilen | men bilan / mening bilan | men bilen / méning bilen | mineñ menän | minem belän | menimen | men menen | miiginen | manpa |
| Төрекчә | Азәрбайҗанча | Төрекмәнчә | Үзбәкчә | Уйгырча | Башкортча | Татарча | Казакъча | Кыргызча | Якутча | Чуашча |
| sen | sən | sen | sen | sen | hin | sin | sen | sen | en | esĕ / es |
| sana | sənə | saňa | senga | sanga | hiñä | siña | sağan | saga | eyiexe / eyiexeğe | sana |
| seni | səni | seni | seni | séni | hine | sine | seni | seni | eyigin | sana |
| sende | səndə | sende | senda | sende / séningde | hindä | sindä | sende | sende | - | sanra |
| senden | səndən | senden | sendan | sendin / séningdin | hindän | sinnän | senen | senden | eyigitten | sanran |
| senin | sənin | seniň | sening | séning | hineñ | sineñ | seniñ | senin | eyiene | san / sanăn |
| seninle | səninlə | sen bilen / seniň bilen | sen bilan / sening bilan | sen bilen / séning bilen | hineñ menän | sineñ belän | senimen | sen menen | eyiginen | sanpa |
| Төрекчә | Азәрбайҗанча | Төрекмәнчә | Үзбәкчә | Уйгырча | Башкортча | Татарча | Казакъча | Кыргызча | Якутча | Чуашча |
| siz | siz | siz | siz | siz / sili | heź | sez | siz | siz | en | esir / esĕr |
| size | sizə | size | sizga | sizge / silige | heźgä | sezgä | sizge | sizge | eyiexe / eyiexeğe | sire |
| sizi | sizi | sizi | sizni | sizni / silini | heźźe | sezne | sizdi | sizdi | eyigin | sire |
| sizde | sizdə | sizde | sizda | sizde / silide | heźźä | sezdä | sizde | sizde | - | sirĕnte |
| sizden | sizdən | sizden | sizdan | sizdin / silidin | heźźän | sezdän | sizden | sizden | eyigitten | sirĕnten |
| sizin | sizin | siziň | sizning | sizning / silining | heźźeñ | sezneñ | sizdiñ | sizdin | eyiene | sirĕn |
| sizinle | sizinlə | siz bilen / siziň bilen | siz bilan / sizning bilan | siz bilen / sizning bilen / sili bilen | heźźeñ menän | sezneñ belän | sizben | siz menen | eyiginen | sirĕnpe |
| Төрекчә | Азәрбайҗанча | Төрекмәнчә | Үзбәкчә | Уйгырча | Башкортча | Татарча | Казакъча | Кыргызча | Якутча | Чуашча |
| o | o | ol | u | u | ul | ul | ol | al | kini | văl / ul |
| ona | ona | oňa | unga | uningha | uğa | aña | oğan | aga | kiniexe | ăna |
| onu | onu | onu | uni | uni | unı | anı | onı | anı | kinini | ăna |
| onda | onda | onda | unda | unda / uningda / anda | unda | anda | onda | anda | - | unra / unta |
| ondan | ondan | ondan | undan | undin / uningdin / andin | undan | annan | onan | andan | kinitten | unran / untan |
| onun | onun | onuň | uning | uning | unıñ | anıñ | onıñ | anın | kiene | un / unăn |
| onunla | onunla | o bilen / onuň bilen | u bilan / uning bilan | u bilen / uning bilen | unıñ menän | anıñ belän | onımen | al menen | kininen | unpa |
| Төрекчә | Азәрбайҗанча | Төрекмәнчә | Үзбәкчә | Уйгырча | Башкортча | Татарча | Казакъча | Кыргызча | Якутча | Чуашча |
| biz | biz | biz | biz | biz | beź | bez | biz | biz | bihigi | epir / epĕr |
| bize | bizə | bize | bizga | bizge | beźgä | bezgä | bizge | bizge | bihiexe / bihiexeğe | pire |
| bizi | bizi | bizi | bizni | bizni | beźźe | bezne | bizdi | bizdi | bihigini | pire |
| bizde | bizdə | bizde | bizda | bizde | beźźä | bezdä | bizde | bizde | - | pirĕnte / pirte |
| bizden | bizdən | bizden | bizdan | bizdin | beźźän | bezdän | bizden | bizden | bihigitten | pirĕnten / pirten |
| bizim | bizim | biziň | bizning | bizning | beźźeñ | bezneñ | bizdiñ | bizdin | bihiene | pirĕn |
| bizimle | bizimlə | biz bilen / biziň bilen | biz bilan / bizning bilan | biz bilen / bizning bilen | beźźeñ menän | bezneñ belän | bizben | biz menen | bihiginen | pirĕnpe |
| Төрекчә | Азәрбайҗанча | Төрекмәнчә | Үзбәкчә | Уйгырча | Башкортча | Татарча | Казакъча | Кыргызча | Якутча | Чуашча |
| siz | siz | siz | senlar | siler / sénler | heź | sez | sender | siler | ehigi | esir / esĕr |
| size | sizə | size | senlarga | silerge / sénlerge | heźgä | sezgä | senderge | silerge | ehiexe / ehiexeğe | sire |
| sizi | sizi | sizi | senlarni | silerni / sénlerni | heźźe | sezne | senderdi | silerdi | ehigini | sire |
| sizde | sizdə | sizde | senlarda | silerde / sénlerde | heźźä | sezdä | senderde | silerde | - | sirĕnte |
| sizden | sizdən | sizden | senlardan | silerdin / sénlerdin | heźźän | sezdän | senderden | silerden | ehigitten | sirĕnten |
| sizin | sizin | siziň | senlarning | silerning / sénlerning | heźźeñ | sezneñ | senderdiñ | silerdin | ehiene | sirĕn |
| sizinle | sizinlə | siz bilen / siziň bilen | senlar bilan | siler bilen / sénler bilen | heźźeñ menän | sezneñ belän | sendermen | siler menen | ehiginen | sirĕnpe |
| Төрекчә | Азәрбайҗанча | Төрекмәнчә | Үзбәкчә | Уйгырча | Башкортча | Татарча | Казакъча | Кыргызча | Якутча | Чуашча |
| onlar | onlar | olar | ular | ular | ular | alar / ular | olar | alar | kiniler | vĕsem / vălsem |
| onlara | onlara | olara | ularga | ulargha | ularğa | alarğa | olarğa | alarga | kinilerge | vĕsene |
| onları | onları | olary | ularni | ularni | ularźı | alarnı | olardı | alardı | kinileri | vĕsene |
| onlarda | onlarda | olarda | ularda | ularda | ularźa | alarda | olarda | alarda | - | vĕsenche |
| onlardan | onlardan | olardan | ulardan | ulardin | ularźan | alardan | olardan | alardan | kinilerten | vĕsenchen |
| onların | onların | olaryň | ularning | ularning | ularźın | alarnıñ | olardıñ | alardın | kiennere | vĕsen / vĕsenĕn |
| onlarla | onlarla | olar bilen | ular bilan | ular bilen | ular menän | alar belän | olarmen | alar menen | kinilerinen | vĕsempe |
* Тел порталы
* Тел белеме порталы
* Җәмгыять порталы
* Тарих порталы
* ↑ Thomsen K Die kasantatrishe und die westsibirischen Dialekte // Philologiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959. T.1. S.409
* ↑ Дыбо А. В. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. т.5: Региональные реконструкции. М.: Наука,2002.
* ↑ «Башкирские исследователи с полным основанием относят их [говоры С.-З. БАССР] к переходным говорам»: Тенишев Э. Р. Рецензия на книгу «Материалы по татарской диалектологии»: Вопросы диалектологии тюркских языков: Баку, 1966. ч.4, стр.217
* ↑ Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции/Отв. ред. Э. Р. Тенишев. — М.: Наука. 2002. — 767 с. стр. 219, 248, 256.