# Мәхмүт Рәфыйков

Мәхмүт Рәфыйков (Мәхмүт Мөхәммәтҗан улы Рәфыйков) – кинооператор, Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе (1992), «Ника» премиясе лауреаты (2011). Юрий Гагаринның 1961 елның 12 апрелендә җиһаннан җиргә әйләнеп кайтуын кинога төшергән.

# Мәхмүт Рәфыйков
## Тәрҗемәи хәле

1924 елның 1 мартында Уфада туган. Татар. Бөек Ватан сугышы елларында авиация заводында эретеп ябыштыручы булып эшли. Кичке мәктәпне тәмамлагач, Уфа авиация институтына укырга керә. Озакламый Мәскәү авиация институтына күчеп, башкалага китеп бара.

# Мәхмүт Рәфыйков
## Кинематография

Бервакыт М. Рәфыйковны «Весна» фильмында массовкада катнашырга чакыралар. Егет киләчәген кинематография белән бәйли – ВГИКка укырга керә, операторлар әзерләү факультетын тәмамлый (1951). Аны Мәскәүнең фәнни-популяр фильмнар студиясенә («Центрнаучфильм», 2003 елдан «Моснаучфильм»), эш өчен кирәкле фильмнар төшерүче яшерен кинотөркемгә эшкә билгелиләр.

# Мәхмүт Рәфыйков
## «Үтә яшерен» тамгасы салынган эшләр

* Конструктор Сергей Королёв ракета җитештерүнең һәрбер баскычын кинотасмага төшереп бару аеруча мөһим эш дип исәпли.
* Авиабомбалар белән шөгыльләнүче академик Игорь Курчатовка да авиация турында фильм төшерергә кирәк булгач, М. Рәфыйковны, берничә оператор белән бергә, 1954 елда Симәйгә (Казакъстан) төш полигонына җибәрәләр.
* 1955 елда «Яңа җир» полигонында су астында беренче атом шартлавын да М. Рәфыйков төшереп ала.
* Атом-төш коралларын сынау белән бәйле манзараларны 1960 елга кадәр төшерә.

# Мәхмүт Рәфыйков
## Гагаринны каршылау

Данлыклы инженер белән якыннан таныш булуы М. Рәфыйковка дөньядагы иң беренче җиһангир Юрий Гагаринның җиргә аяк басу мизгелен мәңгеләштерергә – кинога төшерүне уңышлы үтәп чыгарга юл ача. Бердәнбер оператор буларак, ул космонавтика тарихына һәм совет кинематографиясенең алтын фондына кереп калачак уникаль – дөньяда тиңе булмаган киноматериаллар төшерә. Гагарин космостан җиргә төшкән урында ул чагында М. Рәфыйковтан башка бер генә журналист та, бер фотограф та һәм оператор да булмый. Ул төшергән кинотасмаларны карап-өйрәнеп, Сергей Королёв командасы беренче космонавтның психик һәм физик халәтен чагылдырган портретын булдыра.
Гагаринны каршылау, аның белән күп санлы очрашу вакытларын М. Рәфыйков төшергән кадрлар язылган тасмалар 180 м тәшкил итә. Экраннарга чыккан «Йолдызларга беренче рейс» фильмына шуның бер өлеше кергән.

# Мәхмүт Рәфыйков
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

1992 елга кадәр, эшенең яшерен үзенчәлеге аркасында, бер тапкыр да бер генә дәүләт бүләгенә дә тәкъдим ителмәгән.
* Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе (1992).
* «Хезмәттәге батырлык өчен» медале (Татарстан, 2010).
* «Ника» (Россия кинематографиясенең абруйлы бүләге) — «Россия космонавтикасына лаеклы өлеш керткәне өчен» (2011).

# Мәхмүт Рәфыйков
## М. Рәфыйков төшергән мөһим эшләр

* Беренче «Р 2» ракеталары һәм аларның үзгәртелгән төрләре. 1951—1954.
* Атом шартлавын самолеттан беренче тапкыр кинога төшерү. 1954.
* Беренче су асты атом шартлавы («Яңа Җир утравы» атом төш полигонында төш боеголовкалы торпеда шартлый). 1955.
* Беренче авиаводород бомбасы. 1955.
* Очып барганда самолетка төш боеголовкалы ракета тиюне сынау. 1957.
* Беренче тапкыр кешенең космоска очуы. (Юрий Гагаринның җиргә төшүе). 1961.
* Космоска беренче мәртәбә төркемләп очу. (А. Николаев, П. Попович). 1962.
* Космоста беренче хатын-кыз. (В. Терешкованың очуы). 1963.
* Беренче тапкыр күп урынлы «Восход» кораблендә очу. (Б. Егоров, К. Феоктистов. В. Комаров). 1964.
* Космос киңлегенә беренче мәртәбә чыгу. (А. Беляев, А. Леонов). 1965.