# Түбән Новгород

Түбән Новгород яки Түбәншәһәр (рус. Нижний Новгород, сөйләү телендә — Нижний, чуаш. Чулхула, чирм. Угарман, эрз. Алоош) — халык саны буенча Россиянең бишенче шәһәре, Түбән Новгород өлкәсе һәм Идел буе федераль округы үзәге. Идел елгасы буенда урнашкан.
2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре».
Халык саны — 1 250 615 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 1 253 324 кеше.
Бу шәһәрдә "ГАЗ" (Горький автомобиль заводы), Горький ГЭСы барлыгы мәгълүм. Ә соңгы елларда Түбән Новгород Идел буе федераль округы үзәге буларак таныш.

# Түбән Новгород
## География

Шәhәр Көнчыгыш Европа тигезлегендә, Уканың Иделгә кушылу урынында, Мәскәүдән 400 километр көнчыгыштарак урнашкан. Ука елгасы шәһәрне ике өлешкә — «таулы» сул ягына һәм тигез уң ягына бүлә. Шәһәрдә шулай ук тагын 12(Боровка, Старка, Левинка, Ржавка, һ. б.) кече елга ага.

# Түбән Новгород
## Тарих

Шәһәргә 1221 елда владимир кенәзе Юрий Всеволодович белән нигез салына.
1500-1518 елларда таш кремле сафка кертелде. Кремль бер вакытта да яуланмады. Аның диварлары янында 1612 елда Кузьма Минин Пожарский кнәзе белән Мәскәүне поляк гаскәрләрдән коткару өчөн акчаны җыйган.
1817 елда Макаричев ярминкәсе Түбән Новгородка күчеп кала Россиянен эре сәүдә үзәге статусын яулый.
1896 шәһәрдә Россия сәнгать күргәзмәсе үтте.
1930-елларда шәһәрдә күп машиналар төзү заводлары сафка индерелә. Шул исәптән эресе - "ГАЗ" (Горький автомобиль заводы).
1941-1945 елларда армия һәм флот сн хәрби техника җитештерү сәбәпле кала немец бомбардировкалар дучар булды.
1985 елның 20 ноябрендә шәһәрдә метроплитен сафка кертелде.

# Түбән Новгород
## Мәгариф

* Н. И. Лобачевский исемендәге Түбән Новгород дәүләт университеты
* Идел дәүләт су-транспорт университеты
* Козьма Минин исемендәге Түбән Новгород дәүләт педагогия университеты
* Р. Е. Алексеев исемендәге Түбән Новгород дәүләт техник университеты

# Түбән Новгород
## Мәгариф
### Сәгать поясы

Түбән Новгород халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

# Түбән Новгород
## Мәгариф
### Климат

Шәһәр климаты — уртача-континенталь.
* Уртача еллык температура — 4,8 °C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,4 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 76%
Түбән Новгород климаты :
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 5,5 | 7,0 | 17,3 | 26,3 | 32,5 | 36,3 | 38,3 | 38,0 | 31,0 | 24,2 | 13,2 | 8,5 | 38,3 |
| Уртача максимум, °C | −5,9 | −5,3 | 1,2 | 10,9 | 18,7 | 22,6 | 24,7 | 22,1 | 15,7 | 8,0 | −0,5 | −4,6 | 9,0 |
| Уртача температура, °C | −8,9 | −8,8 | −2,6 | 6,1 | 12,9 | 17,2 | 19,4 | 16,9 | 11,1 | 4,7 | −2,8 | −7,3 | 4,8 |
| Уртача минимум, °C | −11,7 | −11,8 | −5,9 | 2,0 | 7,8 | 12,5 | 14,7 | 12,6 | 7,6 | 2,1 | −4,8 | −9,9 | 1,3 |
| Абсолют минимум, °C | −41,2 | −37,2 | −28,3 | −19,7 | −6,9 | −1,8 | 4,1 | 0,9 | −5,5 | −16 | −29,4 | −41,4 | −41,4 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 45 | 36 | 35 | 35 | 46 | 78 | 78 | 68 | 61 | 62 | 52 | 52 | 648 |
| Чыганак: Погода и климат ||||||||||||||

# Түбән Новгород
## Эчке бүленеш

Түбән Новгород 8 районына бүленә:
* █ Автозавод районы
* █ Канавино районы
* █ Ленин районы
* █ Мәскәү районы
* █ Түбән Новгород районы
* █ Ока буе районы
* █ Совет районы
* █ Сормово районы

# Түбән Новгород
## Халык
### Түбән Новгород агломерациясе

Түбән Новгород агломерациясе — халык саны буенча Россиянең бишенче агломерация. Халык саны — 2 млн кешедән артык (Идел буе федераль округы халкының ~7% өлеше, Түбән Новгород өлкәсе халкының ~63% өлеше). Агломерация составына Түбән Новгород, Дзержинск, Бор, Кстово шәһәрләре, Балахна, Богородск, Городец, Кстово, Павлово районнары керә.

# Түбән Новгород
## Танылган шәхесләр

* Алексей Жеханов (1884-1924), СБКФнең Башкортстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе (1922).