yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Равил Гайнетдин

Равил Исмәгыйл улы Гайнетдин – шәех, Россия мөфтиләр шурасы , Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе.

# Равил Гайнетдин
## Тәрҗемәи хәле

Мөфти Гайнетдинның Ислам юлында хезмәт итүе 35 ел элек, Бохара шәһәрендәге Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаганнан соң башлана. 1987 елда яшь дин эшлеклесе — имам–хатыйб, ә инде бер елдан соң Мәскәү җәмигъ мәчетенең баш имам-хатыйбы булып эшли башлый. Совет чорында ук Равил хәзрәт Гайнетдин җитәкчелегендәге Мәскәү җәмигъ мәчете Россиянең күп кенә регионнарыннан җәмгыятьләрне җәлеп итү үзәгенә әверелә. 1994 елда биредә РФ мөселманнарының Диния нәзарәте оештырыла. Диния нәзарәтенең 25 еллыгы елында, РФ субъектларыннан һәм дөньяның дистәләгән иленнән җыелган делегатлар һәм дәрәҗәле кунаклар алдында чыгыш ясаганда, мөфти Гайнетдин хәбәр иткәнчә, бүген РФ мөселманнары Диния нәзарәте 53 төбәктә ике меңнән артык мөселман җәмгыятен берләштерә.

# Равил Гайнетдин
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

Мөфти Гайнетдинның мөселман рухи яңарышы, тынычлык урнаштыру һәм милләтара һәм диниара татулыкны һәм гражданлык бердәмлеген ныгыту эшендәге казанышлары күп кенә дәүләт бүләкләре, шул исәптән «Дуслык» ордены (1997), Почет ордены (2004) IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2009), III дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2015), федерация субъектларының дәүләт бүләкләре белән билгеләнә. Бүләкләр арасында Фәләстыйн дәүләтенең «Иерусалим йолдызы» югары ордены (2015), «Казакъстан Республикасының бәйсезлегенә 20 ел» медале (2012), Казакъстан Республикасының «Шапагат-Милосердие» югары ордены (2013) һәм башкалар бар.
* 2019 елның 22 ноябрендә Россия мөселманнарының дини лидеры, мөфти шәех Равил Гайнетдин РФ Президенты Владимир Путин кулыннан II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» орденын алды. Бүләкләү тантанасы РФ Президентының Кремль резиденциясенең Екатерина залында узды. «Җәмгыятьтә милләтара һәм конфессияара тынычлыкны һәм татулыкны ныгытуга зур өлеш керткән өчен», — диелә РФ дәүләт башлыгы Указында.
* 2023 елда Россия Азия һәм Африка илләре халыклары белән теләктәшлек комитетының алтын медале белән бүләкләнгән ― Россия өммәтен берләштерү, Россия мөселманнарының Ислам дөньясында ролен һәм урынын күтәрүе һәм хаҗ кылуны оештыруның үзәкләштерелгән системасын булдыру эшенә зур өлеш керткәне өчен
* 2024 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале ― рухи һәм әхлакый кыйммәтләрне ныгытуга һәм саклауга керткән өлеше, конфиссияара дуслыкны һәм тынычлык саклауны ныгыткан өчен
* 2024 ― Л. Н. Толстой исемендәге Алтын медаль (Халыкара балалар фондлары ассоциациясе)
* 2024 ― Россия Федерациясе Федераль Җыены Федерация Советы Рәисенең Рәхмәт хаты ― традицион рухи-әхлакый кыйммәтләрне саклауга һәм ныгытуга, үсеп килүче буынга тәрбия бирүгә керткән зур өлеше өчен
# Маседу-ду-Мату

Маседу-ду-Мату — Португалиянең Браганса округына керә торган фрегезия. Браганса (Португалия) муниципалитетына карый.

# Маседу-ду-Мату
## Географиясе

Мәйданы — 15,54 км².
# Лесной (Ядернә районы)

Лесной (чуаш. Лесной, рус. Лесной ) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429073. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97253825005. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102000013100.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

# Лесной (Ядернә районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 15 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (46,67%), руслар (53,33%).
# Понта-Гарса

Понта-Гарса — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. Вила-Франка-ду-Кампу муниципалитетына карый.

# Понта-Гарса
## Географиясе

Мәйданы — 31,38 км².
# Бургон

Бургон (фр. Bourgon) — Франциянең Майенн департаментында урнашкан коммуна.
# Илмән тыюлыгы

В.И. Ленин исемендәге Илмән дәүләт тыюлыгы — рус. Ильме́нский государственный запове́дник имени В. И. Ленина — дәүләт тыюлыгы, структура җәһәтеннән Россия Фәннәр Академиясенең Көньяк Урал фәнни үзәге составына керә.
Чиләбе өлкәсенең үзәк өлешендә Мияс шәһәренә якын урнашкан. 1920 елның 14 маенда В. И. Ленин декреты буенча Илмән таулары минералогик тыюлык дип игълан ителә, ул Россиядә тәүге шушындый тыюлыкларның берсе була. Хәзер ул үзе биләгән мәйданы буенча илдәге тыюлыклар арасында 34-се урын били. Бу Россия Фәннәр академиясе Урал бүлекчәсе составында институт статусына ия табигатьне саклау, фәнни-тикшеренү дәүләт учреждениесе.

# Илмән тыюлыгы
## Геология

Илмән тау комплексы Сысерть-Илмән антиклинориеның көньяк өлешендә урнашкан. Составы буенча магма тау токымнары һәм метаморфик токымнардан тора. Күп санлы уникаль пегмат тармакларында топаз, аквамарин, фенакит, циркон, зәңгәр якут, турмалин, амазонит, төрле сирәк минераллар очрый. Биредә дөньяда тәүге итеп 16 минерал — ильменит, ильменорутил, калийсаданагаит, канкринит, макарочкинит, монацит-(Ce), поляковит-(Ce), самарскит-(Y), свяжинит, ушковит, фергусонит-бета-(Се), фторомагнезиоарфведсонит, фторорихтерит, хиолит, чевкинит-(Ce), эшинит ачылган.

# Илмән тыюлыгы
## Географиясе

Көнбатыш өлешендә рельефы тәбәнәк таулардан тора. Илмән тауларының һәм Ишкол сыртының уртача биеклеге диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән 400-450 м, максималь калку билгесе 747 м. 85 % мәйданын урман, якынча 6 % — дала били. Флора үсемлекләре, эндемикларны 1200-дән күчү төре очрый.
1930 елдан биредә А. Е. Ферсман оештырган минералогик музей эшләп килә. Биредә Илмән сыртында табылган 200 төрле минерал саклана.
1991 елдан «Аркаем» тарихи-ландшафт археологик һәйкәл филиалы оештырылган, аның мәйданы 3,8 мең га. Б.э.к. XVII — XVI быуаттагы Аркаем тарихи төбәге аерым әһәмияткә ия.
# Казанның меңьеллыгы

Казанның меңьеллыгы — 2005 елның 24 — 30 августында Казан шәһәренең меңъеллыгы уңаеннан уздырылган бәйрәм чаралары.

# Казанның меңьеллыгы
## Казанның нигезләнү вакытын билгеләү

Рәсми караш буенча, Казанның мең елдан да ким булмаган тарихы бар. Моңа нигез булып Казан кирмәнендә уздырылган археологик казу эшләре алып барганда 929 — 930 елларда сугылган чех акчаларын табу тора. Шулай ук төгәл датасын билгеләү авыр булган башка табылдыклар да моңа дәлил булып тора.

# Казанның меңьеллыгы
## Бәйрәм чаралары эмблемасы

Меңьеллык символы конкурс нәтиҗәсендә сайлана. Казан кирмәненең, Сөембикә манарасының, Еланның, гарәп язуының төрле рәвештәге күренешләреннән гыйбарәт булган күпсанлы эшләр арасыннан жюри Айрат Халитовның эшен сайлап ала. Рәсемдә Сөембикә манарасы, лилия чәчәге һәм Татарстан байрагы үзенчәлекле стиль белән тасвирланган.
# Лориньян (район)

Лориньян — Португалиянең Лиссабон округына керә торган фрегезия. Lourinhã e Atalaia муниципалитетына карый.

# Лориньян (район)
## Географиясе

Мәйданы — .
# Ольюш-ди-Агуа

Ольюш-ди-Агуа — Португалиянең Фару округына керә торган фрегезия. Албуфейра муниципалитетына карый.

# Ольюш-ди-Агуа
## Географиясе

Мәйданы — 15,69 км².
# Мусь (авыл)

Мусь (чир. Мусь, рус. Мусь) — Мари Илнең Килемар районында урнашкан авыл.

# Мусь (авыл)
## Сәгать поясы

Мусь (авыл) Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Мусь (авыл)
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (71,4%), чирмешләр (28,6%).
# Ле Казе (Фиренца)

Ле Казе — Италиянең Тоскана төбәге Эмполи өязендә урнашкан торак пункт.

# Ле Казе (Фиренца)
## Географиясе

Ле Казе Апеннин ярымутравының төньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньякка таба урнашкан.

# Ле Казе (Фиренца)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Канатып

Канатып (Конотоп, укр. Конотоп, рус. Конотоп) — Украинаның Сумы өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — 68000 кеше (2025).

# Канатып
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Канатып Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.

# Канатып
## Тарих

17 гасырда нигезләнгән.

# Канатып
## Халык

Туган тел буенча состав, 2001: украин теле — 85,9%, рус теле — 13,5%.
# Мамликасы

Мамликасы (чуаш. Мамликасси, рус. Мамликасы ) — Чуашстанның Чуел районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429903. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97241837006. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101600006100. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.

# Мамликасы
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 109 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (90,74%).
# Кече Шигали

Кече Шигали (чуаш. Кӗҫӗн Шӑхаль, рус. Малые Шигали) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан авыл.

# Кече Шигали
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Кече Шигали
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә билгесез кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (96%) алып тора.
# Лашанцы

Лашанцы (белар. Лашанцы) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Крупский районында урнашкан авыл.

# Лашанцы
## Климаты

Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
# Лас Эскобас (Сан Мигел Тотолапан)

Лас Эскобас — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. Сан-Мигель-Тотолапан муниципалитеты составына керә.

# Лас Эскобас (Сан Мигел Тотолапан)
## Географиясе

Лас Эскобас Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.

# Лас Эскобас (Сан Мигел Тотолапан)
## Климаты

Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.

# Лас Эскобас (Сан Мигел Тотолапан)
## Тарихы

Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
# Ле-Брок (Пюи-де-Дом)

Ле-Брок (фр. Le Broc (Puy-de-Dôme)) — Франциянең Пюи-де-Дом департаментында урнашкан коммуна.
# Мадалена (Лиссабон)

Мадалена — Португалиянең Лиссабон округына керә торган фрегезия. Санта-Мария-Майор муниципалитетына карый.

# Мадалена (Лиссабон)
## Географиясе

Мәйданы — .
# Яков Разживин

Яков Разживин (рус. Разживин Яков Яковлевич) — дәүләт-партия эшлеклесе.
1924 тән ВКП(б) әгъзасы. 1935-1937 дә ВКП(б)ның Бауман РК беренче секретаре, аннары ВКП(б)ның Татарстан ӨК каршындагы партия курслары директоры. 1937 дә кулга алынып, 1940 тә 3 еллык төрмә җәзасына хөкем ителә (1956 да аклана). Сугыш башлангачтын иреккә чыгарылып фронтка китә. 1944 елдан соңгы язмышы билгесез.
# Ядегәр чиркәве

«Барлык хәсрәт чигүчеләр шатлыгы» Мәрьям Ана чиркәве (рус. Храм иконы Божией Матери «Всех скорбящих Радость», Богородице-Скорбященская церковь) — Татарстанның Югары Ослан районы Ядегәр авылында урнашкан чиркәү, псевдорус стилендә дини архитектура истәлеге.

# Ядегәр чиркәве
## Урыны

Чиркәү бинасы Ядегәр авылының төньяк-көнбатыш ягында, биек урында, Шарат елгасының сул ярында урнашкан.

# Ядегәр чиркәве
## Тарихы

Авылда беренче чиркәү 1740 елда төзелә, анда «Барлык хәсрәт чигүчеләр шатлыгы» Мәрьям Ана иконасы була. 1906 елда иске Вознесение чиркәве урынына чиркәүгә йөрүчеләр акчасына Казан губерна идарәсе төзелеш бүлегенең архитекторы П. М. Тюфилин проекты буенча эклектика стилендә «Барлык хәсрәт чигүчеләр шатлыгы» Мәрьям Ана чиркәве төзелә башлый.
Таш гыйбадәтханә төзелеше 1906 елның 4 маенда башлана. Бинаны җирле кирпечтән төзегәннәр. Авылның төньяк читендә кирпеч ясау буенча алты сарай төзелгән. Архитектор чиркәү төзүче осталарны Казаннан алып килгән. Станоклар һәм формалар ясау буенча бригаданы чиркәүнең атакае Иван Михайлович Савосин үзе җитәкләгән.
Һәр крестьян гаиләсе төзелеш комитетының ныклы тәртибе һәм авыл старостасы күрсәтмәсе буенча чиркәү төзелешендә катнашкан. Кешеләр кирпеч ташыганнар, төзелеш лесалары корганнар.
1908 елда акча җитмәү сәбәпле төзелешне туктатырга туры килә. 1913 елның апрелендә правослвие общинасы 8 мең сум күләмендә акча җыя һәм тагын 4 мең сум авыл халкы иганә итә. Төзелеш эшләре 1914 елда яңадан торгызыла. 1916 ел башында бинага тәреләр һәм бакыр гөмбәзләр урнаштырылган. Иң зур кыңгырау 151 пуд һәм 3 фунт авырлыкта булган. Шул ук елның декабрендә эчке бизәү эшләре һәм иконостас ясау башлана. 1917 елга төзелеш тәмамлана. Гыйбадәтханә 1918 елда «Барлык хәсрәт чигүчеләр шатлыгы» иконасы хөрмәтенә изгеләндерелә.
1936 елда чиркәү ябылган, бинасы әйбер саклау өчен файдалыныла башлаган, шуннан соң җимерелә башлаган.
1990 елда авылда православие җәмгыяте торгызыла, һәм 1992 елда гыйбадәтханә Казан епархиясенә Рус Православие Чиркәвенә кайтарылган, реставрацияләү башлана. Чиркәүне мәхәллә кешеләре үз көчләре белән ремонтлаганнар. Гыйбадәтханәне реставрацияләү инициаторы булып Кызыл Яр авылында туган Николай Михайлович Верхунов чыгыш ясый. 1996 елда гыйбадәтханәгә яңа гөмбәз урнаштырыла. Киләсе елның көзендә гыйбадәтханәдә беренче гыйбадәт уздырыла.
Хәзерге вакытта гыйбадәтханәдә гыйбадәтләр якшәмбе һәм бәйрәм көннәрендә башкарыла. Аның приходына шулай ук Крестниково, Николай Бистәсе һәм Сабуровка авыллары да кергән.
# Рединья

Рединья — Португалиянең Лейрия округына керә торган фрегезия. Помбал муниципалитетына карый.

# Рединья
## Географиясе

Мәйданы — 42,08 км².
# Лацаро

Лацаро — Италиянең Калабрия төбәге Мотта-Сан-Джованни өязендә урнашкан торак пункт.

# Лацаро
## Географиясе

Лацаро Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

# Лацаро
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Ле-Брюле

Ле-Брюле (фр. Les Brulais) — Франциянең Иль һәм Вилен департаментында урнашкан коммуна.
# Кече Түмерле

Кече Түмерле (чуаш. Кĕçĕн Тÿмĕрле, рус. Малые Тюмерли ) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429072. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97253845005. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102000005400.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

# Кече Түмерле
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 172 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (96,89%).
# Повуа-де-Сантарен

һәм
Повуа-де-Сантарен — Португалиянең Сантарен округына керә торган фрегезия. Сантарен (Португалия) муниципалитетына карый.

# Повуа-де-Сантарен
## Географиясе

Мәйданы — .
# Вхинице-Тетов II

Вхинице-Тетов II (чех. Vchynice-Tetov II) — Чехиянең Пльзень крае Модрава районында урнашкан авыл.

# Вхинице-Тетов II
## Географиясе

Мәйданы — 1,936 км². Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.

# Вхинице-Тетов II
## Климаты

Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

# Вхинице-Тетов II
## Тарихы

Авыл җирләре элек Богемия тарихи төбәгенә караган.

# Вхинице-Тетов II
## Демография

Халык саны динамикасы:
| Ел | Халык саны |
| 1869 | 23 |
| 1880 | 38 |
| 1890 | 36 |
| 1900 | 38 |
| Ел | Халык саны |
| 1910 | 54 |
| 1921 | 0 |
| 1930 | 45 |
| 1950 | 0 |
| Ел | Халык саны |
| 1961 | 0 |
| 1970 | 0 |
| 1980 | 3 |
| 1991 | 0 |
| Ел | Халык саны |
| 2001 | 27 |
| 2011 | 9 |
| 2021 | 16 |
# Яңа Высли (Комсомол районы)

Яңа Высли (чуаш. Хирти Выҫли, рус. Новые Высли) — Чуашстанның Комсомол районында урнашкан авыл.

# Яңа Высли (Комсомол районы)
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Яңа Высли (Комсомол районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 308 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Ле-Бурде (Де-Севр)

Ле-Бурде (фр. Le Bourdet) — Франциянең Де-Севр департаментында урнашкан коммуна.
# Кенче

Кенче (чирм. Кенче, рус. Кенче) — Мари Илнең Көҗәңәр районында урнашкан авыл.

# Кенче
## Сәгать поясы

Кенче Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

# Кенче
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
# Татар энциклопедиясе

Татар энциклопедиясе — Татарстанга багышланган җиде томлы күпьяклы белешмәлек-энциклопедик басма.

# Татар энциклопедиясе
## Тасвирлама

Энциклопедиядә әлифба тәртибе буенча Татарстанның административ корылышы, тарихы, фәне, мәдәнияте, иҗтмагый-сәяси тормышы, сәнгате, мигъмарияте һәм табигый-климатик шартлары турында мәгълүматлар басылган. Шуның өстәвенә, энциклопедиядә Татарстанның үсешенә зур өлеш керткән кешеләрнең кыскача биографияләре дә басылган.

# Татар энциклопедиясе
## Тарих

Энциклопедия өстендә эшләре 1989 елда алып барылалар — нәкъ шул елда «Татар совет энциклопедиясен булдыру турында» карары кабул ителгән. 2002 елда русчада чыгарылган Татар энциклопедиясенең беренче томы дөнья күргән. 2008 елның октябрендә татарчада чыгарылган «Татар энциклопедиясе»ның бернче томы дөнья күрде.

# Татар энциклопедиясе
## Эчтәлек
### Русчада

«Татарская энциклопедия»:
* Т. 1 (А—В) (2002)
* Т. 2 (Г—Й) (2005)
* Т. 3 (К—Л) (2006)
* Т. 4 (М—П) (2008)
* Т. 5 (Р—Т) (2010)
* Т. 6 (У—Я) (2015)

# Татар энциклопедиясе
## Эчтәлек
### Татарчада

«Татар энциклопедиясе»
* Т. 1 (А—В) (2008)
* Т. 2 (Г—Й) (2011)
* Т. 3 (К—Л) (2012)
* Т. 4 (М—П) (2014)
* Т. 5 (Р—Та) (2016)
* Т. 6, 1нче кисәк (Тә—Ч) (2019)
* Т. 6, 2нче кисәк (Ш—Я) (2021)
# Аксу (Чуашстан)

Аксу (чуаш. Шуршу, рус. Белая Воложка ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

# Аксу (Чуашстан)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 217 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98,94%).
# Татар сәяхәтнамәләре

Татар сәяхәтнамәләре - 2015 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Төзүчесе, кереш сүз авторы, искермәләр һәм аңлатмалар әзерләүче - филология фәннәре кандидаты Әнисә Алиева. Әлеге китапта XVIII гасыр - XX гасыр башы аралыгында төрле авторлар тарафыннан язылган сәяхәтнамә жанры үрнәкләре бирелә. Аларда татар илгизәрләренең төрле максатларбелән ерак кыйтгаларга юл йөрүләре - сәфәрләре тасвирлана. Китапның тиражы 1000 д.

# Татар сәяхәтнамәләре
## Эчтәлек

* Таныш түгел илләр, сахра-чүлләр, дәрьялар аша... Ә. Алиева
* Мортаза бине Котлыгыш әс-Симәти. Сәяхәтнамә
* Исмәгыйль Бикмөхәммәтов. Исмәгыйль ага сәяхәтнамәсе
* Мөхәммәд Әмин Гомәр углы. Мөхәммәд Әмин сәяхәтнамәсе
* Габдрахман бине Габдулла. Бразилия сәяхәтнамәсе.
* Каюм Насыйри. Сәфәр.
* Әхмәтшаһ бине Әхмәтҗан әл-Казани. Сәфәр әл-Хиҗаз
* Ризаэддин бине Фәхреддин. Нариман сәяхәте
* Фатыйх Кәрими. Аурупа сәяхәтнамәсе
* Садретдин Максуди. Англиягә сәяхәт
* Галиәсгар Камал. Истанбул мәктүпләре
* Искәрмәләр һәм аңлатмалар
# Ураево-Магазь

Ураево-Магазь (чуаш. Урай Макаҫ, рус. Ураево-Магазь) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.

# Ураево-Магазь
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Ураево-Магазь
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 145 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (96%), руслар (4%) алып тора.
# Демешкино

Демешкино (чуаш. Демешкин, рус. Демешкино) — Чуашстанның Мария Посады районында урнашкан авыл.

# Демешкино
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Демешкино
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 9 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны руслар (100%) алып тора.
# Фатиһ Султан Меһмет (Җейһан)

Фатиһ Султан Меһмет (төр. Fatih Sultan Mehmet) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Җейһан илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).
# Монсул

Монсул — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. Повуа-ди-Ланьозу муниципалитетына карый.

# Монсул
## Географиясе

Мәйданы — 3,39 км².
# Гординешти (Единец)

Гординешти (рум. Gordinești) — Молдова Республикасының Единец районына караган авыл.
# Ле-Леи

Ле-Леи (фр. Le Leuy һәм фр. Leuy) — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
# Тамак (Әлек районы)

Устье (чуаш. Ҫулавӑҫ, рус. Устье) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.

# Тамак (Әлек районы)
## Климат

Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

# Тамак (Әлек районы)
## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 256 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
# Ле Казеле (Реҗо Эмилия)

Ле Казеле — Италиянең Эмилия-Романья төбәге Альбинея өязендә урнашкан торак пункт.

# Ле Казеле (Реҗо Эмилия)
## Географиясе

Ле Казеле Апеннин ярымутравының төньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньякка таба урнашкан.

# Ле Казеле (Реҗо Эмилия)
## Климаты

Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
# Ле-Кле

Ле-Кле (фр. Les Clefs) — Франциянең Югары Савойя департаментына караган коммуна, Фаверж кантонына карый.

# Ле-Кле
## Географиясе

Коммуна мәйданы — 18,47 км².
# Казансу

Казансу (я Казан елгасы) — Иделнең сул кушылыгы. Арча районының Казанбаш авылы янында башлана. Казан шәһәре үтә узып, Иделгә кушыла. Озынлыгы — 140 км, бассейнның мәйданы — 2600 км². Төп кушылдыклары: Ия, Аты, Кешмәш, Верезинка, Каменка елгалары. 1978 елдан Татарстанның табигать истәлеге.
Куйбышев сусаклагычы ясаганнан соң елга киңәйтелгән, ә тамак урыны берничә километрга көньяк кырыйга күчкән.

# Казансу
## Сыйфатлама

Елганың озынлыгы 140 км, бассейн мәйданы — 1 200 км²

# Казансу
## Кушылдыклар

Ия, Бирәзә, Аты, Красная, Шимяковка, Сула, Солонка, Сухая; Кесмәс, Каменка, Киндерле, Нөксә, Косинка, Болак.
# Масарелуш

Масарелуш — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. Lordelo do Ouro e Massarelos муниципалитетына карый.

# Масарелуш
## Географиясе

Мәйданы — 1,94 км².
# Апрель

* Тарих порталы
* Вакыт порталы
* Бәйрәмнәр порталы
Апре́ль (tat.lat. Aprel (Yañarış)(үле сылтама)) (април, әприл, шулай ук Яңарыш, яз ае, кайбер җирдә Алагай, иске төрки тәкъвимдә Сәвер) (лат. Aprilis) — Милади тәкъвименең дүртенче ае, Искерим тәкъвимендә икенче ай.
Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча Яңарыш ае (21.3-21.4), Сабан ае (21.4-21.5) (кайбер җирдә Алак ай (Алагай) һәм Сәвер) дип йөртелә.
Юлиан исеме: мөгаен, үз исемен латин aperire сүзеннән алды (aperire — ачырга, чөнки Италиядә бу айда яз башланган иде).
* 1.4 — 21.4 дәвере — Агам Яңарыш
* 21.4 — 30.4 дәвере — Энем Сабан дип йөртелә

# Апрель
## Дөньяви бәйрәмнәр һәм истәлекле вакыйгалар
### Халыкара

* 1 апрель — көлке көне.
* 22 апрель — Җир көне.

# Апрель
## Дөньяви бәйрәмнәр һәм истәлекле вакыйгалар
### Халыкара
#### Киң вакытлы халыкара чаралар

* Өченче шимбә — БСОның "Бөтендөнья иммунизация атналыгы" башлана.

# Апрель
## Дөньяви бәйрәмнәр һәм истәлекле вакыйгалар
### Милли

* Айның икенче җомгасы — Либерияда Ураза һәм дога кылу көне (ингл. Fast and Prayer Day).
* Күпчелеге апрель аена туры килгән Яһүд тәкъвимендәге (en) нисан аеның 27 көнендә Исраил һәм бөтендөнья яһүд диаспорасы Йом ХаШоаһ (яһүд. יום_הזיכרון_לשואה_ולגבורה, ингл. Yom HaShoah, тулысынча Yom ha-zikaron laShoah vèlaGvoura), ягъни "Шоаһ (Бөек фаҗига) һәм халык каһарманлыгына багышланган хәтер көне"н билгели.

# Апрель
## Дөньяви бәйрәмнәр һәм истәлекле вакыйгалар
### Һөнәри, җәмгыяви һәм өлкә бәйрәмнәре

* Беренче якшәмбесе: Россия Федерациясе һәм башка элекке ССРБ әгъза-илләрендә — Геологлар көне (рус. День геолога).
* Икенче пәнҗешәмбесе: * Польшада Сәләмәтлек хезмәте көне (пол. Dzień Służby Zdrowia).
* 26 апрель — Татарстан Республикасы һәм татар дөньясында татар теле (туган тел) көне.

# Апрель
## Сынамышлар

* Апрель актыкларында җылы яңгырлар булса, игеннәр яхшы булыр.
* Апрель алтысында аяз булса, җәй коры килер; болытлы булса, ашлык уңарга булыр.