# Француз теле

Француз теле яки франсуз теле (le français, la langue française) – французлар теле (Франциядә рәсми рәвештә). Шулай ук, Бельгия, Швейцария, Канада дәүләтләрендә рәсми буларак кабул ителгән. Франсуз теле Африканың күп илләрендә, Кариб утрауларында (Һаити һ.б.), Француз Гвианасында рәсми теле буларак кулланыла.
Франсуз теле телләрнең һинд-аурупа гаиләлеге, роман төркеме, галло-роман астөркеменә карый.
Француз теле халык латин теленнән килеп чыккан һәм аннан бүтән роман телләренә караганда иң ерак киткән.
БМОның 6 рәсми һәм эш теленең берсе. Берничә төбәк хөкүмәт оешмасының, мәсәлән, Африка Берлегенең һәм Европа Берлегенең рәсми теле яки эш теле.
Француз теле күп кенә халыкара оешмаларның рәсми теле булып тора һәм чит тел буларак иң укытыла торган телләрнең берсе санала.
Франкофония оешмасы буенча француз телендә 274 миллион кеше сөйләшә ала.
Альянс Франсез оешмасы максаты чит илләрдә француз теле һәм француз мәдәниятен үстерү булган оешма.
2010 елга Альянс Фрнасезның 135 илдә 461 000 укучысы булган:
* Африка: 38 ил, 129 Альянс Франсез бүлеге, 83 163 укучы;
* Төньяк Америка: 2 ил, 133 Альянс Франсез бүлеге, 36 128 укучы ;
* Латин Америкасы, Кариб илләре: 33 ил, 274 Альянс Франсез бүлеге, 169 675 укучы;
* Азия, Океания: 30 ил, 78 Альянс Франсез бүлеге, 114 615 укучы;
* Европа: 33 ил, 354 Альянс Франсез бүлеге, 88 801 укучы.
1960-1970 елларга кадәр Себердә татар уку йортларында нәкъ француз теле чит тел буларак укытыла, чөнки француз һәм татар махсус авазлары арасында охшашлык бар (ә, ү, ң, ө). Мәсәлән: maison - мезоң (йорт), rue - рү (урам), coeur - көр (йөрәк), la situation - лә ситүәсьоң (хәл). Француз телендә хатын-кыз родында һәм ир-ат родында үзгәрә торган билгеле булу һәм билгесезлек артикльләре бар.

# Француз теле
## Тарих
### Халык латин теле үсеше

Рим гаскәрләре, иң элек Галлия (бүгенге Франция) территориясендә б.э.к. 154 елда килеп, б.э.к. 51 елда аны тулысынча яулап алган дип санала. Римлылар, галлар һәм империянең башка өлкәләреннән китерелгән коллардан торган җәмгыятьтә төп теле урынын латин теле алган, шулай ук ул фән һәм мәдәният теле иде. Моңа да карамастан, галл телләре VI гасырга кадәр яшәгән. Француз теле халык латин теленә нигезләнә, ләкин шул вакытта формалашуына классик латин теле һәм кельт телләре йогынты ясый торган иде. V гасырда Көнбатыш Рим империясе җимерелү һәм Урта гасырлар башлану белән, классик латин теленең йогынтысы кимеп киткән, шунлыктан җирле диалектлары баба теленнән тизрәк арына башлаган. Мәсәлән, II—III гасырларда сүз башындагы /sk/, /sp/, /st/ тезмәләрендә протетик сузык, барлыкка килеп, Галлия латин теле вариантында калган: scribere > escrivere (фр. écrire); spatha > espa(t)a (фр. éрéе); stabulum > establu (фр. étable). /h/ авазы тулысынча юкка чыккан, күп иҗекле сүзләр ахырындагы /m/ да юк ителгән: portam > porta.
Сузыклар үзгәрелүе :
| Классик латин теле сузыклары | Латин язуы | ă | ā | ĕ | ē | ĭ | ī | ŏ | ō | ŭ | ū | æ | œ | au |
| Классик латин теле сузыклары | ХФӘ | a | aː | e | eː | i | iː | o | oː | u | uː | ae̯ | oe̯ | au̯ |
| Халык латин теле сузыклары, III гасыр (ХФӘ) | Халык латин теле сузыклары, III гасыр (ХФӘ) | a | a | ɛ | e | e | i | ɔ | o | o | u | ɛ | e | au̯ |
486 елда франклар нәселләренең берсенең короле Хлодвиг Галлияне басып алу сугышларын башлый. Ләкин яулап алган җирләрдә мәҗүси франклар, Рим мәдәниятен үзләштереп һәм христиан динен кабул итеп, латин теленә күчә. Шул ук вакытта борыңгы франк теле аңа зур йогынты ясый: күп алынмалар кулланыла башлый, аларның белән юкка чыккан /h/ авазы яңадан барлыкка килә. V—VIII гасырларда сузыклар түбендәгечә үзгәрелә барган:
| | Басымлы ачык иҗекләрдә | Басымлы ачык иҗекләрдә | Басымлы ачык иҗекләрдә | Басымлы ачык иҗекләрдә | Басымлы ачык иҗекләрдә | Басымлы ачык иҗекләрдә | Басымлы ачык иҗекләрдә | Барлык очракларда | Барлык очракларда |
| Әүвәл | ɛ | ɔ | e | o | a | a | a | au̯ | u |
| Әүвәл | ɛ | ɔ | e | o | m, n алдында | k, g артында | башка очракларда | au̯ | u |
| Соң (VIII гасыр) | ɪ̯e | u̯o | eɪ̯ | ou̯ | aɪ̯ | ɪ̯e | eː | oː | y |
Моннан тыш, VI гасырдан әүвәл еш кына басымсыз сузыклар юкка чыккан яки редукцияләнеп калган: calidum > caldu, oculum > oclu, pede > pied, porta > porte. /e/, /i/ алдындагы /g/ һәм /k/ авазлары, ничәдер баскычтан кичеп, нәтиҗәдә /d͡ʒ/ һәм /t͡s/ ителеп нечкәргән; өстәвенә, /a/ алдында бу авазләр /d͡ʒ/ һәм /t͡ʃ/ ⟨ch⟩ ителгән. V гасырдан соң /bj/ һәм /vj/ тезмәләре /d͡ʒ/'га, /pj/ тезмәсе исә /t͡ʃ/'га алмаштырылган. V гасырдан интервокаль (ике сузык арасындагы) /b/, /d/ һәм /ɡ/ тартыклары /β/, /ð/ һәм /h/ яңгырашын алган, сузык артындагы сүз ахырындагы /t/ /θ/'га әйләнгән.

# Француз теле
## Тарих
### Иске француз теле

Югарыда күрсәтелгән үзгәрешләр нәтиҗәсендә иске француз теле пәйда булган. Иске француз телендәге иң әүвәл билгеле документ ул — 842 елда язылган «Страсбург анты» (Serment de Strasbourg).
IX—X гасырларда /m/ һәм /n/ алдындагы сузыклар назализацияләнгән, сузык һәм тартык арасында /l/ авазы /ɫ/'га, аннары /u̯/'га әйләнгән, шулай ук XI гасырда /u̯o/ > /u̯e/ һәм /ou̯/ > /eu̯/ үзгәрешләре килеп чыккан, шунлыктан сузыклары (монофтонглар, дифтонглар, трифтонглар) күбәеп калган. Алар түбендәгечә үзгәрелә барган (үзгәрешләр бер үк вакытта башланмаган, кайбер урта стадияләр күрсәтелмәгән):
| XII гасыр | aɪ̯ | eu̯ | u̯e | u̯eu̯ | eɪ̯ > oɪ̯ | ɪ̯eu̯ | ou̯ | yɪ̯ | e̯au̯ > e̯o | au̯ | ɪ̯e | ãɪ̯̃ | õɪ̯̃ | ĩ | ỹɪ̯̃ | ɪ̯̃ẽ | ũ̯ẽ | ỹ |
| XVII гасыр | ɛ | ø | ø | ø | we | jø | u | ɥi | o | o | je/e | ɛ̃ | ɛ̃ | ɛ̃ | ɥɛ̃ | jẽ | ɔ̃ | œ̃ |

# Француз теле
## Фонетика
### Тартыклар

Сүз ахырында тартыклар саңгыраулаштырылмый.

# Француз теле
## Фонетика
### Сузыклар

Француз телендә 11 чиста сузык: /a/, /ɑ/, /ɛ/, /e/, /i/, /œ/, /ø/, /u/, /y/, /ɔ/, /o/; моннан тыш, борын сузыклары бар: /ã/, /ɔ̃/, /ɛ̃/, /œ̃/.

# Француз теле
## Фонетика
### Сөйләм агышы

Сөйләм агышында сүзләр ритмик төркемнәргә берләшә. Ритмик төркемне киләсе сүзләр тәшкил итә ала:
* мөстәкыйль сүз белән ярдәмлек сузләре,
* фигыль белән алмашлык,
* күп сүзле төшенмәләр һәм фразеологик сүз тезмәләре,
* аергыч + баш сүз,
* баш сүз + бер иҗекле аергыч.
Тоташу (рус. сцепление, фр. enchaînement) — 1нче сүзнең ахрындагы тартык һәм 2нче сүзнең башындагы сузыктан бер иҗек ясалуы. Ритмик төркемдә, шулай ук синтагмада мәҗбүри.
Бәйләшү (рус. связывание, фр. liaison) — бер сүзнең ахрыгы тавышсыз тартыгының әйтелүе һәм киләсе сүз белән тоташуы. Шул очракта тартык укылышы үзгәрелә ала:
| Хәреф | Укылыш (ХФӘ) |
| d | /t/ |
| s, x | /z/ |
| f | /v/ |
Моннан тыш, борын сузыгыга тәмамланган сүзләрдә /n/ авазы барлыкка килеп киләсе сүз белән бәйләшә.
Бәйләшү мәҗбүри булган очраклар:
* тартым яки күрсәтү алмашлыгы яки артикль һәм киләсе сүз арасында: les ͜ amis «дуслар»,
* сан яки асыл сыйфат артында: un grand ͜ appartement «зур квартира»,
* алмашлык ия һәм фигыль арасында: ils ͜ écrivent «алар яза»,
* avoir, être формалары артында: je suis ͜ étudiant «мин студент»,
* dans, chez, sans, sous, en бәйлекләре артында: dans ͜ une maison «өйдә»,
* très, trop, plus, bien рәвешләре артында: très ͜ attentif «бик игътибарлы»,
* фразеологик сүз тезмәләрендә: de temps ͜ en temps «кайчакта».
Бәйләшү мөмкин булмаган очраклар:
* исем ия һәм хәбәр арасында: les élèves | étudient «студентлар укый»,
* исем һәм аергыч арасында: les jours | heureux «бәхетле көннәр»,
* et теркәгече артында: moi et | elle «мин һәм ул»,
* җиңелчә сулышлы h алдында: très | haut «бик югары»,
* алмашлык ия һәм үткән заман сыйфат фигыле арасында: Sont-ils | entrés ? «Кергәннәрме?»

# Француз теле
## Грамматика
### Морфология
#### Исем

Күплек саны формасын ясау берничә ысуллары кулланыла.
| Ысул | Кулланылыш | Мисал | Искәрмә |
| -s | сүзләр күбесе | un ami — les amis | |
| юк үзгәреш | -s, -x, -z'ка тәмамланган сүзләр | un tapis — des tapis | |
| -x | -au, -eau, -eu'га тәмамланган сүзләр; bijou, caillou, chou, genou, hibou, joujou, pou | un bijou — les bijoux | чыгармалар: bleu, pneu |
| -al → -aux | -al'га тәмамланган сүзләр | un cheval — les chevaux | чыгармалар: bal, chacal, carnaval, festival, récital, final, choral һ.б. |
| -ail → -aux | bail, corail, émail, vail, vantail һ.б. сүзләрдә | un travail — des travaux | -ail'га тәмамланган сүзләр күбесенә -s куша: un détail — des détails |
| тамыр үзгәреше | кайбер сүзләр | un œil — des yeux | |
Моннан тыш, француз телендә ир-ат һәм хатын-кыз родлары бар.

# Француз теле
## Грамматика
### Морфология
#### Сыйфат

Сыйфат исем белән род һәм сан буенча яраша. Ир-ат роды биш сыйфаты сузыктан яки h'тан башлаган сүз алдында үзгәрелә:
| Гади форма | Сузык яки h алдында |
| beau | bel |
| nouveau | nouvel |
| vieux | vieil |
| fou | fol |
| mou | mol |
Хатын-кыз роды формасын ясау төп кагыйдәсе ир-ат роды формасына -e кушылуыннан гыйбарәт, ләкин чыгармалар да бар:
| Ир-ат роды | Хатын-кыз роды |
| aigu | aiguë |
| bas | basse |
| beau | belle |
| blanc | blanche |
| doux | douce |
| faux | fausse |
| fou | folle |
| frais | fraîche |
| gentil | gentille |
| grec | grecque |
| gros | grosse |
| jaloux | jalouse |
| long | longue |
| mou | molle |
| nouveau | nouvelle |
| public | publique |
| sec | sèche |
| turc | turcque |
| vieux | vieille |
Моннан тыш, кайбер очракларда регуляр үзгәрешләр килеп чыга:
| Ир-ат роды | Хатын-кыз роды | Мисал | Чыгармалар |
| -e | -e кушылмый | rouge — rouge | |
| -er, -ier | -ère, -ière | entier — entière | |
| -f | -ve | naïf — naïve | |
| -eux, -eur | -euse | heureux — heureuse, travailleur — travailleuse | meilleur(e), antérieur(e), postérieur(e), supérieur(e), inférieur(e), intérieur(e), extérieur(e) |
| -teur | -trice | protecteur — protectrice | |
| -et, -el, -eil, -en, -on, -ien | -e алдында тартык ике тапкыр языла | bon — bonne | inquiet — inquiète, concret — concrète, complet — complète, secret — secrète |
Күплек саны формасын ясау берничә ысуллары кулланыла.
| Ысул | Кулланылыш | Мисал | Чыгармалар |
| -s | сүзләр күбесе, родына карамастан | petit — petits, petite — petites | |
| юк үзгәреш | -s, -x'ка тәмамланган сүзләр | un homme heureux — des hommes heureux | |
| -x | beau, noveau гына | beau — beaux | |
| -al → -aux | -al'га тәмамланган сүзләр | national — nationaux | banal, glacial, natal, naval, fatal, final |
Өстәвенә, beau/bel, nouveau/nouvel, vieux/vieil, fou/fol, mou/mol сүзләренең күплек саны берәр формасы гына бар, алар гади формаларыннан ясала: beaux, nouveaux, vieux, fous, mous.
Сыйфатлар чагыштыру дәрәҗәләре :
| Чагыштыру дәрәҗәсе | Ясалышы | Мисаллар | Чыгарылма |
| Чагыштыру дәрәҗәсе | plus, moin, aussi (+ que теркәгече) | La Volga est plus large que la Moskova «Идел Мәскәү елгасыннан киңрәк» La territoire de la France est moins grand que celui de l'U.R.S.S. «Франция территориясе ССРБ-ныкыдан кечерәк» Les monuments de Léningrad sont aussi intéressants que le monuments de Moscou «Ленинград һәйкәлләре Мәскәү һәйкәлләре кебек үк кызыклы» | bon «яхшы» — meilleur(e) «яхшырак» mauvais «яман» — pire «яманрак» petit «кечкенә» — moindre (шулай ук plus petit(e)) «кечерәк» |
| Артыклык дәрәҗәсе | билгеле артикль + plus, moin | La Loire est la plus grade fleuve de la France «Луара — Франциядә иң зур елга» Cette œuvre est la moins intéressante «Бу әсер иң кызыксыз» | bon «яхшы» — артикль + meilleur(e) «иң яхшы» mauvais «яман» — артикль + pire «иң яман» petit «кечкенә» — артикль + moindre (шулай ук plus petit(e)) «иң кечкенә» |
Гади сыйфатлардан тыш, күрсәтү, тартым сыйфатлар һәм билгесез сыйфатлар бар, төрләнеше махсус һәм күптөрле.
Сыйфат төрле родлы исемнәр яки алмашлыклар төркеменә караса, ул ир-ат формасында тора: Marie (хатын-кыз) et Pierre (ир-ат) sont intelligents (ир-ат формасы) «Мари белән Пьер акыллы»; gens «кешеләр» сүзе төрле очракларда төрле родлы сыйфатлар белән кулланыла.
Иң еш кулланыла торган сыйфатлар (bon «яхшы», mauvais «яман», grand «зур» һ.б.), шулай ук күрсәтү, тартым сыйфатлар, билгесез сыйфатлар һәм quel «кайсы» сүзе исем алдыннан килә ала, башкалар бөтенесе исә исем артыннан киләргә тиеш.

# Француз теле
## Грамматика
### Морфология
#### Фигыль

Француз телендә фигыльнең зат, сан, заман, юнәлеш (рус. залог) һәм төркемчә (рус. наклонение) категорияләре бар.
Фигыль спряжениеләре :
| Спряжение | Фигыльләр | Искәрмә |
| I | -er'га тәмамланганнар | чыгарма: aller «барырга»; кайбер фигыльләр орфографик яктан үзгрелә |
| II | күплек санда -iss- кушымчасы кертелгән, -ir'га тәмамланган фигыльләре | |
| III | -ir, -oir, -re'га тәмамланганнар; aller «барырга» | спряжениедә уртак кагыйдәсе юк |
Ике сыйфат фигыль төре бар: participe présent һәм participe passé. Participe présent формасы ясау өчен -ons'сыз Présent заманы 1-нче зат күплек саны формасындагы фигыльгә -ant кушыла; participe passé формасы ясау өчен I спряжение фигыле нигезенә -é, II спряжениенекенә -i ялгана; III спряжение өчен уртак кагыйдә юк. Дүрт төркемчә бар: хикәя фигыль (рус. изъявительное наклонение, фр. mode indicatif), боерык фигыль (рус. повелительное наклонение, фр. mode impératif), шарт фигыль (рус. условное наклонение, фр. mode conditionnel), субъюнктив (рус. сослагательное наклонение, фр. mode subjonctif). Боерык фигыльдән башка барысының да үз заман системалары бар. Гади заманнарда фигыль үзе, катлаулы заманарда исә ярдәмчел аның белән фигыльләр кулланыла.
Фигыль заманнары :
| Төркемчә | Үткән заманнар | Үткән заманнар | Хәзерге заманнар (барысы да гади) | Киләчәк заманнар | Киләчәк заманнар |
| Төркемчә | Гадиләр | Катлаулылар | Хәзерге заманнар (барысы да гади) | Гадиләр | Катлаулылар |
| Indicatif | Imparfait Passé simple | Passe composé Plus-que-parfait Passé antérieur Passé immédiat Passé immédiat dans le passé | Présent | Futur simple Futur dans le passe | Futur antérieur Futur immédiat Futur immédiat dans le passé |
| Conditionnel | | Conditionnel passé 1-ère forme Conditionnel passé 2-ième forme | Coditionnel présent | | |
| Subjonctif | Subjonctif imparfait | Subjonctif passé Subjonctif plus-que-parfait | Subjonctif présent | | |
Гади заманнарда төрләнеш :
| Хикәя фигыль | Хикәя фигыль | I спряжение | I спряжение | I спряжение | II спряжение | II спряжение | II спряжение | Нәрсәгә кушымчалары ялгана |
| Хикәя фигыль | Хикәя фигыль | 1-нче зат | 2-нче зат | 3-нче зат | 1-нче зат | 2-нче зат | 3-нче зат | Нәрсәгә кушымчалары ялгана |
| Présent | Берлек саны | -e | -es | -e | -is | -is | -it | Инфинитив нигезенә |
| Présent | Күплек саны | -ons | -ez | -ent | -issons | -issez | -issent | Инфинитив нигезенә |
| Passé simple | Берлек саны | -ai | -as | -a | -is | -is | -it | Инфинитив нигезенә |
| Passé simple | Күплек саны | -âmes | -âtes | -èrent | -îmes | -îtes | -irent | Инфинитив нигезенә |
| Imparfait | | 1-нче зат | 1-нче зат | 2-нче зат | 2-нче зат | 3-нче зат | 3-нче зат | |
| Imparfait | Берлек саны | -ais | -ais | -ais | -ais | -ait | -ait | -ons'сыз Présent заманы 1-нче зат күплек саны формасындагы фигыльгә |
| Imparfait | Күплек саны | -ions | -ions | -iez | -iez | -aient | -aient | | -ons'сыз Présent заманы 1-нче зат күплек саны формасындагы фигыльгә |
| Futur simple | Берлек саны | -ai | -ai | -as | -as | -a | -a | Инфинитивка |
| Futur simple | Күплек саны | -ons | -ons | -ez | -ez | -ont | -ont | | Инфинитивка |
| Futur dans le passé | Берлек саны | -ais | -ais | -ais | -ais | -ait | -ait | | Инфинитивка |
| Futur dans le passé | Күплек саны | -ions | -ions | -iez | -iez | -aient | -aient | | Инфинитивка |
| Шарт фигыль | Шарт фигыль | 1-нче зат | 1-нче зат | 2-нче зат | 2-нче зат | 3-нче зат | 3-нче зат | |
| Coditionnel présent | Берлек саны | -ais | -ais | -ais | -ais | -ait | -ait | Инфинитивка |
| Coditionnel présent | Күплек саны | -ions | -ions | -iez | -iez | -aient | -aient | | Инфинитивка |
| Субъюнктив | Субъюнктив | 1-нче зат | 1-нче зат | 2-нче зат | 2-нче зат | 3-нче зат | 3-нче зат | |
| Subjonctif présent | Берлек саны | -e | -e | -es | -es | -e | -e | -ent'сыз Présent заманы 3-нче зат күплек саны формасындагы фигыльгә |
| Subjonctif présent | Күплек саны | -ions | -ions | -iez | -iez | -ent | -ent | | -ent'сыз Présent заманы 3-нче зат күплек саны формасындагы фигыльгә |
| Subjonctif imparfait | Берлек саны | -se | -se | -ses | -ses | -ât | -ât | Présent simple 2-нче зат берлек саны формасындагы фигыльгә |
| Subjonctif imparfait | Күплек саны | -sions | -sions | -siez | -siez | -sent | -sent | | Présent simple 2-нче зат берлек саны формасындагы фигыльгә |
Катлаулы заманнарда төрләнеш :
| Төркемчә | Заман | Ясалышы |
| Хикәя фигыль | Passe composé | présent формасындагы avioir/être фигыле + participe passé |
| Хикәя фигыль | Plus-que-parfait | imparfait формасындагы avioir/être фигыле + participe passé |
| Хикәя фигыль | Passé antérieur | passé simple формасындагы avioir/être фигыле + participe passé |
| Хикәя фигыль | Passé immédiat | présent формасындагы venir фигыле + de + инфинитив |
| Хикәя фигыль | Passé immédiat dans le passé | imparfait формасындагы venir фигыле + de + инфинитив |
| Хикәя фигыль | Futur antérieur | futur simple формасындагы avioir/être фигыле + participe passé |
| Хикәя фигыль | Futur immédiat | présent формасындагы aller фигыле + инфинитив |
| Хикәя фигыль | Futur immédiat dans le passe | imparfait формасындагы aller фигыле + инфинитив |
| Шарт фигыль | Conditionnel passé 1-ère forme | conditionnel présent формасындагы avioir/être фигыле + participe passé |
| Шарт фигыль | Conditionnel passé 2-ième forme | subjonctif imparfait формасындагы avioir/être фигыле + participe passé |
| Субъюнктив | Subjonctif plus-que-parfait | subjonctif imparfait формасындагы avioir/être фигыле + participe passé |
| Субъюнктив | Subjonctif passé | subjonctif présent формасындагы avioir/être фигыле + participe passé |