yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Идризи Вальдете

Вальдете Идризи (алб. Valdete Idrizi) — Косовоның ҡатын-ҡыҙ сәйәсмәне һәм граждан активисы. Косово демократик партияһы ағзаһы. «Построение общества Митровица» (Community Building Mitrovica, CBM) коммерцияға ҡарамаған, маҡсаты — Косовска-Митровица ҡалаларындағы албан һәм серб диаспоралары араһындағы низағтарҙы бөтөрөүгә, улар араһында диалог урынлаштырыуға ярҙам итеүсе ойошма (НКО) башлығы.

# Идризи Вальдете
## Биографияһы

Косовск-Митровица ҡалаһының төньяҡ өлөшөндә тыуып үҫә. Косово һуғышы ваҡытында сербтар тарафынан ҡыуыла.
Һуғыштан һуң сит ил донорҙары ярҙамында «Митровица йәмғиәте төҙөү» НКО-һына нигеҙ һала. Ойошма офисы буфер зонаһында, KFOR һағы аҫтында, ҡаланың ике — көньяҡ һәм төньяҡ, албан һәм серб өлөшөн берләштереүсе Ибар күпере эргәһендә урынлашҡан. Вальдете Идризи албан һәм серб телдәрендә журнал нәшер итә. Рок-музыка мәктәбенә нигеҙ һалған һәм уға Косовск-Митровица ҡалаһының көньяҡ һәм төньяҡ өлөшө балалары йөрөй. Төньяҡ Митровицалағы Приштин университетында серб-албан балалары өсөн инглиз теле курстары ойоштора.
2011 йылдың 22 декабрендә CiviKos Platform башҡарма директор итеп һайлана. Вазифаһын 2012 йылдың 16 ғинуарында башҡара башлай.
2017 йылда Косово демократик партияһынан баш ҡала мэры һайлауҙарында ҡатнаша һәм беренсе турҙа еңеп сыға, икенсе турҙа Яңы Косово альянсы кандидаты Агим Бахтириға (Bahtiri Agim) еңелә.
Косовск-Митровицаның көньяҡ өлөшөндә йәшәй.

# Идризи Вальдете
## Наградалары

2008 йылда албандарҙы һәм сербтарҙы яраштырыу буйынса тыныслыҡ хеҙмәте өсөн АҠШ Дәүләт департаментының ҡаһарманлыҡ өсөн IWOC Халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. Soroptimist International of Europe (SIE) ойошмаһының SIE Award 2009 һәм Women International Film ' s & Showcase ойошмаһының Television TheWIFTS Peace Award 2016 премияларын ала.
# Хөрәсән төркиҙәре

Хөрәсән төркиҙәре (рус. Хораса́нские тю́рки, Хөрәсән төрки теле. خوراسان تؤرکلری) — Хөрәсән төркиһендә һөйләшкән төрки халыҡтар, уларҙа икенсе тел булып фарсы теле ҡулланышта йөрөй.

# Хөрәсән төркиҙәре
## Урынлашыуҙары

Хөрәсән төркиҙәре традицион рәүештә Ирандың төньяҡ-көнсығышында Хөрәсән тарихи-географик регионында йәшәгән, хәҙер улар Ирандың останындағы (провинцияһындағы) Хөрәсән-Резави, Төньяҡ Хөрәсән һәм Көньяҡ Хөрәсән төбәктәрен биләй. Хөрәсән төркиҙәр башлыса останындағы Төньяҡ Хөрәсән, Хөрәсән-Резави һәм Гөлөстан тип аталған урындарында йәшәй

# Хөрәсән төркиҙәре
## Килеп сығыштары

Хөрәсәндең сиктәре Әзербайжандан күсерелгән халыҡ иҫәбенә нығытылған. Күселеге сөнни мосолман төркиҙәрҙән айырмалы, улар шиғыйҙар. Карл Генрих Менгес башта уларҙың телен төркмәнсә тип яҙған, аҙаҡ әзербайжанса — кучан диалекты тип һанай башлаған. Майкл Кнюппел быныһын дөрөҫ һанай, сөнки хөрәсән төркисәһе әзербайжан теленә яҡыныраҡ. Джеймс Кларк Хөрәсәндә әзербайжан һәм фарсы телендә һөйләшәләр тигән фекерҙә
В. Иванов Хөрәсән төркиҙәре әзербайжандар менән туғандаш тип белдерә.1926 йылда Иванова, хөрәсән төркиһен әзербайжан һәм төркмән телдәренән айырмалы рәүештә идиома тип ҡарарға кәрәк, тигән фекер белдерә, һуңғараҡ үҙаллы тел тип билдәләнә башлай.
Хөрәсәндә XIX быуат аҙағында булып киткән А. М. Золотарёв төркиҙәрҙе телгә ала:
   «Повсюду же разбросаны и многочисленные племена турецко-татарского происхождения. Остатки народов, некогда воевавших Персию, а частью переселенцы Адербейджана, они также все оседлы и представляют наиболее мирное и трудолюбивое население края».
Улар төрлө яҡтарҙан килгән бер нисә ырыуға бүленгән. Шуларҙың иң эреһе - баяттар.
# Киокадзу Араи

Киокадзу Араи (япон. 新井清一新井清一, Араи Киокадзу) — япон һәм америка архитекторы. «Өсөнсө тулҡын» тип аталған заманса япон архитектураһы вәкиле. Киото нәфис сәнғәт институты профессоры (Kyoto Seika University Faculty of Design), шулай уҡ тағы ла дүрт юғары уҡыу йортонда уҡыта. Southern California lnstitute of Architecture уҡыу йортонда уҡыған һәм ошонда Master of Architecture ғилми дәрәжәһен ала(1983).
Япония, Ҡытай, Америка, Рәсәй, Әрмәнстан илдәрендәге проекттар авторы.
Милли һәм халыҡ-ара архитектура премиялары лауреаты. Японияла йәшәгән Өфө егете Ришат Муллагилдин менән Өфөләге Конгресс-холлдың конструкцияһын булдыра. Уларҙың хеҙмәте Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Киокадзу Араи тураһында Ришат Муллагилдиндың фекере:

# Киокадзу Араи
## Белеме

* SCI-ARC Southern California Institute of Architeoture University 1980 （Graduated ,米国 ）
* SCI-ARC Southern California Institute of Architeoture, Master of Architecture, 1983 （Completed ,米国 ）
* Keio University, Doctor 2004 （Accomplished credits for doctoral program）

# Киокадзу Араи
## Библиография

* School with Auchitects. （Librany of Living Publishing Lo. ,1997 ）
* Road to the Auchitects. （ToTo Publishing Lo. ,1997 ）
# Плодда

Плодда (нем. Plodda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 455 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,34 км². Диңгеҙ кимәленән 97 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — ABI.
# Паровоз-һәйкәл (Батайск)

Паровоз-һәйкәл — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында урынлашҡан.
1987 йылда Батайск ҡалаһында Вокзал яны майҙанында Су 252-20 паровоз-һәйкәл ҡуйыла. Был 1-3-1 төрөндәге пассажирҙар паровозы СССР-ҙа 1924 йылдан алып 1951 йылға тиклем сығарыла. Паровоз Түбәнге Новгородта 1949 йылда Сормовский заводында етештерелгән. Унда яҙыуҙар менән ҡара табличка беркетелгән: «Батайск тимер юлсыларының хәрби һәм хеҙмәт батырлығы тураһындағы иҫтәлек өсөн. 1987».
Паровозды ҡуйыу 1987 йылда Тимер юлсыларҙың байрамына тап килә. Батайск тимер юлы узелының ветерандар советы инициативаһы менән ҡуйыла. Яңы һәйкәлде ҡуйыу өсөн халыҡ депутаттарының Батайск ҡала Советы башҡарма комитеты аҡса бүлә.
Паровозды Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы начальнигы Ф.М. Котляренко бирә. Паровозды урынлаштырыу өсөн майҙанға тиклем ваҡытлыса тимер юлы төҙөлә һәм ошо юл буйлап паровозды алып киләләр.
Паровоздың һуңғы машинисы Н. И. Сороченко була, һуңынан ул юлдың Батайск дистанцияһы начальнигы урынбаҫары була.
2015 йылда Төньяҡ-Кавказ тимер юлының етәкселеге паровозды пьедесталдан алып төҙөк хәлгә килтерергә ҡарар итә. 2015 йылдың декабрь айында паровозды тергеҙеү өсөн Тихорецкая станцияһының депоһына алып китәләр. Уның урынына Л-3155 серияһы паровозын ҡуялар.
# Леэстен

Леэстен (нем. Lehesten) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1908 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,96 км². Диңгеҙ кимәленән 640 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7349 һәм автомобиль коды — SLF.
# Тирмә (торлаҡ)

Тирмә — XIX быуаттағы йәйге кейеҙ башҡорт өйө.
Тирмәләргә йәшәргә башҡорттар яҙ, йылы йыл миҙгеле башланғас, күсеп сыҡҡандар. Башҡорт тирмәләре далала лагерь рәүешендә урынлашҡан. Тирмәләрҙә йәшәү маҡсаты — көтөүҙәге малдарға күҙ-ҡолаҡ булыу, утын киҫеү, бесән әҙерләү.
Тирмә ағас рәшәткәләрҙән яһалып, өйрөлтөп кейеҙ менән көпләнгән. Тирмәнең түбәһендә төтөн сығыу өсөн тишек эшләнгән. Тирмә уртаһында — аш-һыу әҙерләү өсөн усаҡ булған.
Тирмәләрҙә башлыса бай башҡорттар йәшәгәндәр. Ярлы башҡорттар аласыҡтарҙа, ҡыуыштарҙа йәшәгәндәр.
# Поникшеньга

Поникшеньга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Речка йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Поникшеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041059
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004105
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кита (йылға)

Кита — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/105/144 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Кита (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028326
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002832
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Коббель

Коббель (нем. Cobbel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 268 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,15 км². Диңгеҙ кимәленән 47 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
# Байраҡ (Ҡурған өлкәһе)

Байраҡ (рус. Байрак) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Шадринск районындағы ауыл. Байраҡ ауыл биләмәһе составына керә.

# Байраҡ (Ҡурған өлкәһе)
## Тарихы

Байраҡ (Терһәк) — терһәк башҡорттары һәм мишәрҙәр ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.

# Байраҡ (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы

| 1816 | 1834 | 1859 |
| 413 | 614 | 1000 |
1859 йылда 1000 башҡорт йәшәгән.
# Рамсла

Рамсла (нем. Ramsla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 321 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,04 км². Диңгеҙ кимәленән 238 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
# Каспа (Катунь ҡушылдығы)

Каспа — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 235 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Каспа (Катунь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006688
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100668
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бөйөргән

Бөйөргән — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Бөйөргән ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Бөйөргән
## Географик урыны

Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Бөйөргән
## Тарихы

Бөйөргән — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1714 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, почта станцияһы, һыу тирмәне, икмәк магазины, 2 бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына инә.
1931 йылда ауылда «Үрнәк» колхозы ойошторола, 1950 йылда ул «Кама» колхозы менән берләштерелә.

# Бөйөргән
## Халҡы

1912 йылда —434 татар һәм 146 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1896 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 351 | 325 | 433 | 399 | 573 | 580 | 597 | 342 | 391 | 289 | 350 | 529 | 506 | 461 |

# Бөйөргән
## Инфраструктура

Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
# Наундорф (Тюрингия)

Наундорф (Тюрингия) (нем. Naundorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 522 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,88 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
# Оломоуц (хоккей клубы)

«Оломоуц» (чех Olomouc) — Чех Республикаһының шайбалы хоккей клубы. Клуб торған Оломоуц ҡалаһы Чех Республикаһының төньяҡ-көнбайышында һәм Моравия тарихи өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, шулай уҡ өлөшләтә Силезияла урынлашҡан. Был хоккей клубы Чех Республикаһының Оломоуц ҡалаһында урынлашҡан. «Оломоуц» клубына нигеҙ 1955 йылда һалынған.

# Оломоуц (хоккей клубы)
## Тарих

«Оломоуц» хоккей клубына 1955 йылда нигеҙ һалынған. Клуб 1993/94 миҙгелендә Чех Республикаһының чемпионы исемен яулап алған. 1997 йылда «Оломоуц» хоккей клубы Чехия лигаһында уйнау өсөн үҙенең лицензияһын Чех Республикаһының «Карловы Вары» клубына һата, ә үҙе Чехия икенсе лигаһында уйнарға ғариза бирә. 2013/14 йылдар миҙгелендә «Оломоуц» Чех Республикаһының икенсе дивизионының еңеүсеһе була һәм чехияның элиталы дивизионына кире ҡайта. 2014/15 миҙгеле «Оломоуц» хоккей клубы өсөн уңышлы башланған. «Оломоуц» хоккей клубы командаһы миҙгел башында башта бишенсе урында бара, әммә миҙгел аҙағына клуб ун өсөнсө позицияға төшә. Турнир һөҙөмтәләре буйынса был хоккей клубы элитала ҙур ауырлыҡ менән һаҡлана. 1994 йылда Оломоуц ҡалаһының хоккей клубы командаһы Чех Республикаһының хоккей буйынса чемпионат ярышында беренсе урынды яулап, еңеүсе булa.

# Оломоуц (хоккей клубы)
## Ҡаҙаныштары

* Чехия хоккей буйынса чемпионаты:
** Еңеүсе (1) : 1994
# Саклаге-Сыры-Кикя

Саклаге-Сыры-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Саклаге-Сыры-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306715
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сөләймәниә мәсете

1557
Сөләймәниә мәсете (төр. Süleymaniye Camii) — Истанбулдың Вефа районында урынлашҡан мәсет.
Сөләймән I тарафынан Синан архитекторы проекты буйынса 1550—1557 йылдарҙа төҙөлгән. Мәсеттең 4 манараһы бар.
# Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы

Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы (рус. Аккулов Минигалей Кутлахметович; 1906 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия паркының ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.

# Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы
## Биографияһы

Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы Аҡҡулов 1906 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы) тыуған.
1942 йылдың февралендә Стәрлебаш районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
112-се Башҡорт (дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия паркында ездовой (йөрөтөүсе, ташыусы) булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 26 ноябрендә күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылдың 28 мартында «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә:
* Иптәш Аҡҡулов Миңлеғәли аттарын яҡшы ҡарай, йөк арбаһын (санаһын) тәртиптә тота һәм башҡа ездовойҙарға өлгө булып тора. Һуғыш хәрәкәте ваҡытында алғы һыҙыҡҡа боеприпастар ташып, ике бик мөһим бурысты өлгөлө үтәне.
* 1942 йылдың 26 ноябрендә, Краснояровка утарында аттарға дошман уты айырыуса янаған мәлдә, ул иҫ киткес ҡыйын хәл булыуға ҡарамҫтан, үҙенең һәм башҡа аттарҙы ут ҡойононан һаҡлап алып сыҡты. Отделение менән командалыҡ итеү яуаплығын үҙ өҫтөнә алды.

# Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)

# Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы
## Хәтер

Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Стәрлебаш районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Дагомыс Вост.

Дагомыс Вост. (Небуго) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дагомыс йылғаһының һул ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Дагомыс Вост.
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000653
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100065
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Весым

Весым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Весым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008205
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100820
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Богородица Успение сиркәүе (Недвиговка)

Богородица Успение сиркәүе ― Ростов өлкәһе Недвиговка ауылында православие ғибәҙәтханаһы. Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡарай. XX быуат башында төҙөлгән. Мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Богородица Успение сиркәүе (Недвиговка)
## Тарихы

Недвиговка ауылында Богородица Успение сиркәүе 1796 йылда уҡ төҙөлә. Диуарҙары таштан, ә көмбәҙе һәм манараһы ағастан була. Ваҡыт үтеү менән ул иҫкерә, уның урынына 1905 йылда шул уҡ урында һәм шул уҡ исем менән яңы ғибәҙәтхана төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Архитекторы билдәһеҙ, әммә төҙөлөш яҡынса В.Н. Васильев проекты буйынса алып барыла. 1914 йылда төп төҙөлөш эштәре тамамлана.
1937 йылда ғибәҙәтхана ябыла һәм талана, сиркәү китапханаһы һәм архивтары яна, сиркәү башлығы Иоанн Загравский ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелә. 1943 йылда немец оккупацияһы ваҡытында, сиркәү яңынан асыла.

# Богородица Успение сиркәүе (Недвиговка)
## Тышҡы күренеше

Сиркәү ҡыҙыл кирбес эклектикаһы өлгөһө булып тора. Уның архитектураһында боронғо рус төҙөлөшө, шулай модерн элементтары (мәҫәлән, аш бүлмәһендә ҙур ярым түңәрәк тәҙрә уйымдары) бар. Бина тәре формала, сатырлы япма менән биш көмбәҙе пропорционаллек менән айырыла. Манараһы туранан-тура сиркәү бинаһына йәнәш төҙөлгән һәм уның көнбайыш инеү урынында урынлашҡан.
# Ед-Яха (Тамбей ҡушылдығы)

Ед-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.

# Ед-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043532
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304353
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Урта Урал

Урта Урал - Урал тауҙарының иң түбән өлөшө, төньяҡтан Кондаковский Камень һәм көньяҡтан Юрма тауы (61 ° - 55 ° 25 'төньяҡ киңлеге) менән сикләнгән, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса — Ослянка тауҙары Ҡариҙел йылғаһының киңлеге өлөшөнә тиклем (яҡынса төньяҡ киңлектең 56 ° 59 менән ° ).
Урта Урал орографик яҡтан яҡшы айырылған: Урал тауҙары бында түбәнәйә, һәм тау билбауының ҡәтғи меридиональ һуҙымы көньяҡ-көньяҡ-көнсығыш менән алмаштырыла. Көньяҡ Урал менән берлектә Урта Урал ҡалҡыу яғы көнсығышҡа табан йүнәлгән мөһабәт дуға яһай, дуға Рәсәй платформаһының көнсығыш һикәлтәһе - Өфө яйлаһы тирәһен урап сыға .

# Урта Урал
## Климаты

Климат ҡырҡа континенталь, етерлек дымлы. Уртаса температураһы — ғинуарҙа яҡынса -20 °С, июлдең уртаса температураһы +15 °С. Яуым-төшөм йылына көнсығышта 400 мм, көнбайышта һәм тауҙарҙа 700 мм-ға ҡәҙәр.

# Урта Урал
## Рельефы һәм геологик төҙөлөшө

Неоген - антропоген яңы тектоник хәрәкәттәре Урта Уралда көсһөҙ сағылыш тапҡан, шуға күрә ул түбәнге ярымутраулы, айырымланған, түбәләре һәм һырттары талғын ғына күтәрелә, улар беҙҙең алдыбыҙҙа ярым түңәрәк формаһында күренә. Пермь—Свердловск һыҙығы Урал менән 410 м бейеклектә киҫешә. Иң текә түбәләрҙең бейеклеге 700-800 м, бейегерәге һирәк осрай . Иң бейек тау — Урта Басег, уның иң бейек түбәһе 994 метрға етә. Башка тау һырттары: Качканар (887 м), Старик-Камень Ҡартташ (755 м), Шунут-Камень (726 м), Ағиҙел, Волчиха, Аҙау-тау, Сугомак, Егоза, Зырян, Полюд тауы.
Урта Уралдағы таулы һыҙаттың киңлеге — 25-30 км, ә тау итәктәре менән бергә — 80-90 км .
Урал аръяғы ҡалҡыулыҡтар һәм тауҙар, шулай уҡ тығыҙ күл селтәре һәм төньяҡта оло һаҙлыҡтар менән айырылып тора. Урта Урал тауҙары итәгендә тектоник күлдең ике сылбырын табырға мөмкин: Екатеринбургтан төньяҡҡа табан һәм Көньяҡ Уралда дауам иткән көньяҡ өлөшөндә (Кәҫле).

# Урта Урал
## Йылғалары һәм күлдәре

Урта Уралдағы йылға үҙәндәре сағыштырмаса киң, үҫешкән.
Урта Урал йылғалары әкрен, тын ғына ағымдары менән айырылып тора. Уларҙың үҙәндәрендә "һуғышсылар" йәки "таштар" тип аталған яр ҡаялары йыш-йыш осрай. Йылғалар апрель айында асыла, октябрь аҙағында туңа. Яҙғыһын ҡар ирегәс, һыу кимәле 5 метрҙан артып китә, һәм ошо ваҡытта туристтар рафтингка һәм байдаркала йөрөргә килә .
Урта Уралдағы күлдәр тигеҙ урынлашмаған. Көньяҡ-көнбайыштағы таулы өлөштә күлдәр аҙ, уларҙың күбеһе көнсығыш тауҙарҙа урынлашҡан (Тауатуй, Исәт, Шәрташ, Аят ) .

# Урта Урал
## Иҡтисади ҡиммәте

Урта Уралда минералдар бик күп, айырыуса металдар: ( тимер, баҡыр, алтын һ. б.) һәм таштар (малахит һ. б.). Күпселек шахталар бер нисә быуат дауамында ҡулланыла һәм ҡаҙылма байлыҡтары бөткән тип әйтергә мөмкин.

# Урта Урал
## Административ бүлектәр

Урта Урал территорияһына Рәсәй Федерациясының ике федераль өлкәһе - Волга буйы һәм Урал, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттары — Пермь крайы, Силәбе һәм Свердловск өлкәләре инә .
# Кесе Шойна

Кесе Шойна — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шойна йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кесе Шойна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051509
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005150
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0