yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Курамшин Айрат Миңлеғаян улы

Курамшин Айрат Миңлеғаян улы (10 ноябрь 1947 — 29 март 2012) — Рәсәй тренеры (саңғыла трамплиндан һикереү), спорт функционеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1996)
Курамшин Айрат ҡырҡ йыл тренерлыҡ эше осоронда халыҡ-ара класлы биш спорт мастерын, 40-тан ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙарын — Нагано, Солт-Лейк-Сити, Турин һәм Ванкуверҙа ҡышҡы олимпия уйындарында ҡатнашыусыларҙы әҙерләй.

# Курамшин Айрат Миңлеғаян улы
## Биографияһы

Курамшин Айрат Миңлеғаян улы 1947 йылдың 10 ноябрендә Өфөлә тыуған.
1977 йылда Айрат Миңлеғаян улы Силәбе физик культура инстиутын уңышлы тамамлай.
Бала саҡтан спорт менән шөғөлләнә, трамплиндан саңғыла һикереү һәм саңғыла уҙышыу менән мауыға. Саңғы ике бәйгеһендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. В 1971 году Башҡорт өлкә советының «Хеҙмәт резервтары» клубының тренеры була. 1974 йылдан «Хеҙмәт» ирекле спорт йәмғиәтенең өлкән тренеры, 1986 йылдан – профсоюздарҙың физкультура-спорт йәмғиәтенең өлкән тренеры була. Рәсәйҙең саңғы ике бәйгеһендә һәм саңғы менән трамплиндан һикереү федерацияһының (1998 йылдан) һәм «Башҡортостан Республикаһының саңғы ике бәйгеһе һәм трамплиндан саңғы менән һикереү Федерацияһы» вице-президенты вазифаһын биләй, 2010 йылдан Рәсәй саңғы ике бәйгеһе һәм саңғы менән трамплиндан һикереү Федерацияһы советы президиумына индерелә.
Яуаплылығы сикләнгән Сок «Трамплин» йәмғиәте директоры (Өфө), оҙаҡ ваҡыт Өфөлә 33-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе етәксеһе.
30 мартта Өфө ҡалаһында үткән ерләүҙәрҙә трамплиндан саңғы менән һикереү Федерацияһы президенты А. Т. Уваров, Башҡортостан спорт министры А. И. Иванюта һ. б. ҡатнаша.
Уҡыусылары араһында: Дмитрий Васильев, Сергей Масленников
# Тыгын Дархан

Тыгын Дархан (саха Тыгын Дархан; ? — 1632) — сахаларҙың кангалас ҡәбиләһе тойоны (кенәзе) һәм тарханы.
Бик күп яҡут риүәйәттәре аша билдәле тарихи шәхес. XVI быуат аҙағы — XVII быуаттың тәүге өслөгөндә йәшәгән.
Риүәйәттәр буйынса, Тығындың олатаһы Баджей Урта Лена буйҙарында йәшәгән сахаларҙың беренсе ҡәбилә башлығы булған.
XIX—XX быуаттарҙағы иҫтәлектәр буйынса, ул Дойдууһа Дархан исеме менән йөрәй. С. И. Боло мәғлүмәттәре аша Түһүлгэ Дархан тип билдәле.
Түһүлгэнең ике улы булған: Мунньан Дархан һәм Молдьоҕор. Мунньан Дархандың ике улы була: Тыгын һәм Уһун Ойуун.
Тыгын Дархан сығышы менән мейрамдарҙың арғын ырыуынан тигән дә фараздар бар.
Иҫтәлектәр буйынса, хужалығы Лена йылғаһының һул ярында, Туймаада үҙәнендә урынлашҡан була.
Күп итеп йылҡы, мөгөҙлө эре мал тотҡан. Һуғышсылары, хеҙмәтселәре, көтөүселәре һәм мал ҡараусылары булған.
Риүәйәттәрҙең күпселек вариантында, Тыгын мөһәбәт батыр итеп һүрәтләнә (бигерәк тә, хаңалас риүәйәттәрендә).
Тарихи шәхес булараҡ, уның әһәмиәте тураһында берҙәм генә ҡараш юҡ.
Тарихсыларҙың күбеһе, уны яҡут ҡәбиләләрен берләштереүсе итеп ҡарай. Дәүләтселеккә нигеҙ һалыусы булараҡ ҡабул итә.
Икенселәре уны сәйәсәттә ҡаты ҡуллылыҡта ғәйепләй. Берләштерәһе урынға, тарҡатыуға килтергән тип һанай.
Тыгын дәүерҙәр алмашынған осорҙа йәшәгән. Бер яҡтан, Йәнәсәй яғынан килгән рус казактарына ҡаршы тоторға мәжбүр булалар. Икенсе яҡтан, бәрелештәр араһында килешеүҙәр төҙөү зарурлығы ҡалҡып сыға.
Сахаларҙың беренсе тойонының ҡасан һәм ниндәй шарттарҙа мәрхүм булыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалған. Якоб Линденау яҙмалары буйынса, Тыгын казактар тарафынан аманат итеп алына. Аҙаҡ Саха төрмәһендә, рустарҙың ғәскәр етәксеһе килер алдынан, тотҡон һымаҡ үлтерелә.
Икенсе сығанаҡтарҙа Тыгын ҡартайып үлә тиелә. Әммә үлеме рустар килеүе менән бәйлеме икәнлеге билдәле түгел.
Академик Алексей Окладников Тыгын, һис шикһеҙ, оҫта ойоштороусы, хәрби яҡтан һәләтле ғәскәр башлығы, көслө шәхес булған тигән фекерҙә.
Күпселек ырыу һәм ҡәбиләләрҙе берләштерә алған. Берләштереп, берҙәм дәүләткә нигеҙ һалырға ынтылған.

# Тыгын Дархан
## Хәтер

Якутск ҡалаһы үҙәгендәге ҡунаҡханаға Тыгындың исеме бирелгән («Тыгын Дархан» кунаҡханаһы). Саха яҙыусыһы Яковлев В. С. «Тыгын Дархан» тигән романын үҙ халҡының билдәле шәхесенә бағышлаған.
# Брайс-Каньон (милли парк)

Брайс-Каньон (ингл. Bryce Canyon National Park) — АҠШ-та милли парк, Юта штатының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Парктың майҙаны 145 км². Парктың төп иҫтәлекле урыны — Брайс каньоны (ингл. Bryce Canyon). Исеме каньон булыуға ҡарамаҫтан, был каньон түгел, ә Паунтсаугант яйлаһының көнсығыш яғы буйлап эрозия тарафынан барлыҡҡа килтерелгән гигант тәбиғи амфитеатр. Брайс-Каньон үҙенең худу тип аталған һәм йылға һәм күл ултырмаларының ел, һыу һәм боҙ тәьҫире һөҙөмтәһендәге эрозия арҡаһында барлыҡҡа килгән уникаль геологик структуралар менән айырылып тора. Тау тоҡомдарының ҡыҙыл, ҡыҙғылт-һары һәм аҡ төҫтәре, бигерәк тә ҡояш ҡалҡҡанда йәки байығанда, мауыҡтырғыс күренеш булып тора.

# Брайс-Каньон (милли парк)
## Географияһы

Брайс-Каньон яҡын-тирәләге Гранд-Каньон һәм Зайон милли парктарына ҡарағанда күпкә бейегерәк урынлашҡан. Брайс-Каньондың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2400 метрҙан 2700 метрға тиклем, Ә Гранд-Каньондың көньяҡ сиге диңгеҙ кимәленән 2100 метр бейеклектә урынлашҡан. Шулай итеп, парк территорияһы экологияһы һәм климаты менән ныҡ айырыла, был бер сәйәхәттә өс паркка йөрөүҙе йыш ҡына берләштергән сәйәхәтселәр өсөн контраст булдыра.

# Брайс-Каньон (милли парк)
## Үҙләштереү

Каньон эргәһендәге территорияла 1850-се йылдарҙа пионер-мормондар йәшәгән. Ул 1875 йылда был районда усадьбаға нигеҙ һалған Эбенезер Брайс хөрмәтенә аталған. Брайс каньоны тирәһендәге территория 1924 йылда милли ҡомартҡы статусына эйә була, ә дүрт йылдан һуң милли парк тип үҙгәртелә. Паркҡа килеүселәр һаны буйынса Гран-Каньон һәм Зайон милли парктарынан ғына ҡалыша — был башлыса Брайс-Каньондың алыҫ урынлашыуына бәйле. Юта штатының Канаб ҡалаһы был өс парк араһында үҙәктә урынлашҡан.
# Салйоғот

Салйоғот
* Салйоғот (Мәсетле районы) — ауыл
* Салйоғот (Ҡырмыҫҡалы районы) — ауыл
# Имәндәш ҡаласығы

Имәндәш ҡаласығы (рус. Имендяшевское городище) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Имәндәш ауылы эргәһендә урынлашҡан VII—XII быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

# Имәндәш ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Имәндәш ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Имәндәш ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Еҙем йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Имәндәштән район үҙәгенә тиклем (Красноусольский) — 54 км.

# Имәндәш ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Ҡаласыҡтың майҙаны 2 мең м² тәшкил итә. Ул 2 ур һәм соҡор менән уратып алынған.
Усағы булған тура мөйөшлө, 5,5×5,0 м дәүмәлле 2 яртылаш ер өй, хужалыҡ соҡорҙары табылған.
Археологтарҙың ҡаҙыныу эштәре ваҡытында төрлө мәҙәниәттәргә ҡараған балсыҡ һауыттар табылған:
Ҡараяҡуп мәҙәниәтенә ҡарағаны — түңәрәк төплө, тура йәки тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, һырлы, түңәрәк соҡорло һәм ҡалҡыу биҙәкле;
Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡарағаны — туҫтаҡ рәүешендәге йоҡа тышлы, кәкерсәк һыҙыҡтар төшөрөлгән, тешле мөһөр баҫылған;
Турбаҫлы мәҙәниәтенә ҡарағаны — туҫтаҡ рәүешендәге яҫы төплө, тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, ауыҙ сите һәм муйыны һырҙар, түңәрәк соҡорло биҙәк менән биҙәлгән, мөһөр баҫылған.
Табылдыҡтар араһында — бронза айыл һәм ҡайыш биҙәүесе, бысаҡтар, сулпылар, балсыҡ орсоҡбаштар, тимер ураҡтар, таш ҡайраҡтар, һөйәк ҡаптырма һәм уҡ башаҡтары.
Артефакттарҙан күренеүенсә, ҡаласыҡ халҡы малсылыҡ, игенселек, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, һөйәктән әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгән.
Ҡомартҡы иртә Урта быуат осоронда Урал буйына төрки ҡәбиләләрҙең күсеп ултырыу барышын билдәләргә мөмкинлек бирә.
Урындағы халыҡ араһында ҡаласыҡ урынлашҡан ер «Ханҡала» тип йөрөтөлә (фаразланыуынса, бында Туҡтамыш туҡтала торған булған).
Ҡомартҡы материалдары өлөшләтә Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Бер өлөшө Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы фондтарына тапшырылған.

# Имәндәш ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Асыш тарихы

1956 йылда буласаҡ тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов һәм ғалим-археолог, ул саҡта СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре, төркиәтсе һәм этнограф Х. В. Йосопов тарафынан асылып өйрәнелә
1963, 1968 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева тикшеренеүҙәр үткәрә.
1989 йылда Н. А. Мәжитов һәм уның ҡыҙы археолог, тарих фәндәре кандидаты, доцент Әлфиә Нияз ҡыҙы Солтанова тарафынан тикшерелә.
# Синара (Иҫәт ҡушылдығы)

Синара — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 402 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 148 км.

# Синара (Иҫәт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200002935
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200293
* Бассейн коды — 14.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лусса

Лусса — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Лусса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100312110000001432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000143
* Бассейн коды — 08.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чарба

Чарба — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чузик йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Чарба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200029116
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202911
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ун-Хора-Юган

Ун-Хора-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хора-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Ун-Хора-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022577
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302257
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Урманный

Урманный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 200 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628546, ОКАТО коды — 71129944003.

# Урманный
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 200 |

# Урманный
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Катыр-Игль

Катыр-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/452/98 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Катыр-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030911
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203091
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Игл-Ях

Игл-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 359 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Игл-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203034
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шахенда король йорто

Шахенда король йорто (нем.Am Königshaus Schachen) — ҙур булмаған тау замогы. Людвиг II Баварискийҙың замоктары араһында ул бик үк билдәлеһе түгел. Бейеклеге 1866 м булған Шахен (Альп) тауында, Бавариялағы Гармиш- Партенкирхендан көньяҡҡа ҡарай яҡынса 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Эльмау замогы урынлашҡан.

# Шахенда король йорто
## Тарихи күҙәтеү

Замок 1869—1872 йылдарҙа Людвиг II тарафынан Георг Дольман проекты буйынса швейцар ағас өйө <i>шале</i> стилендә төҙөлгән. Ҡайһы саҡта уны һунар замогы тип тә атайҙар, ләкин Людвиг һарайҙы бер ҡасан да ул маҡсата файҙаланмаған. Бында ул тыуған көндәренә йәки юбилей даталары айҡанлы килгән.

# Шахенда король йорто
## Король һарайы

Ағас өйҙә ҡунаҡ бүлмәһе, кабинет, йоҡо бүлмәһе, ванна бүлмәһе, төрөк мунсаһы, тантана залы, өҫкө ҡатты биләгән төрөк һарайҙары өлгөһөндәге мавритан стилендә биҙәлгән «Төрөк кабинеты» урынлашҡан. Йорт, көнсығыш хакимдары йорто стилендә тауис ҡауырһындары менән лаклы вазалар менән биҙәлгән, матур люстралар, затлы дивандар, йоҡа келәмдәр менән йыһазландырылған. Әммә Людвиг Икенсенең башҡа замоктары һәм һарайҙары менән сағыштырғанда был йорт бик ябай күренә.
1900 йылда замоктан түбән баҡса планлаштырыла (1 га), хәҙер Мюнхен ботаника баҡсаһы филиалы, унда Альптан алып Гималайҙарға тиклем бөтә донъянан килтерелгән меңдән ашыу альп үҫемлектәре үҫә.
# Яруллин Хәйбулла Ярулла улы

Яруллин Хәйбулла Ярулла улы (1908 йыл — 6 июль, 1942 йыл) — өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

# Яруллин Хәйбулла Ярулла улы
## Биографияһы

Яруллин Хәйбулла Ярулла улы 1908 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Ахун ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында ҡатнаша. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары тураһында «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәтендә сыҡҡан электрон белешмә мәғлүмәттәре буйынса 313-сө кавалерия полкының взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. «Хәтер» китабының 17-се томында 112-се кавдивизияның 813-сө кавалерия полкында хеҙмәт итеүе тураһында яҙылған . 1942 йылдың 6 июлендә Курск өлкәһенең (хәҙерге Липецк өлкәһе) Тербуны районында хәбәрһеҙ юғала. «Хәтер» китабы мәғлүмәттәре буйынса, шул көндө вафат була.

# Яруллин Хәйбулла Ярулла улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Яруллина Мөхтифә. Ахун ауылында йәшәгән.
# Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы

Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы (1931, Ҡыйғы районы, Сирбай ауылы —) — инженер, техник фәндәр кандидаты. Мәсәғүт уҡытыусылар институтында (1949—1950), Иркутск хәрби училищеһында уҡый. Өфө авиация институтын тамамлай. Өфө авиация институты уҡытыусыһы.

# Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы
## Биографияһы

Юмпир Дәүләтша улы Зөлҡәрнәев 1931 йылда Ҡыйғы районы Сирбай ауылында тыуған.
1949 йылда Үрге Ҡыйғы урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1949—1950 йылдарҙа Мәсәғүт уҡытыусылар институтында уҡый.

# Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

Ҡолбаҡ башланғыс мәктәбендә уҡыта. 1950—1951 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Ҡыйғы райкомында эшләй.
1954 йылда Иркутск хәрби училищеһына уҡырға инә.
1954—1958 йылдарҙа Германия, Литва, Эстония авиация частарында хеҙмәт итә.
1960 йылда Рига хәрби авиация академияһына уҡырға инә. Уҡыу йорто ябылғандан һуң, майор дәрәжәһендә Совет Армияһынан демобилизациялана, һәм Өфө авиация институтында (УАИ) уҡыуын дауам итә.
1963—1965 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводында һынау цехының өлкән мастеры булып эшләй.
1965 йылда Өфө авиаинститутының көндөҙгө аспирантураһына уҡырға инә, ә 1967 йылда Ҡазан авиация институты аспирантураһына күсә. Техник фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай
1968—1996 йылдарҙа доцент Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы Өфө авиация институтының авиация приборҙары төҙөү кафедраһында преподаватель, электр-механика факультеты деканы урынбаҫары, уҡытыу-тәрбиә кафедраһы мөдире урынбаҫары кафедра мөдире була, кафедра мөдире вазифаһын ваҡытлыса башҡара. Был йылдарҙа 18 махсус дисциплина буйынса уҡыта.
Әлеге ваҡытта тыуған төбәге тарихын өйрәнә.

# Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Техник фәндәр кандидаты

# Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы
## Китаптары

* Зулькарняев Ю. Д. Вечный зов родной земли. — Уфа: Гилем, 2004. — 288 с., илл.
# Рәсми тел

Рәсми тел — берәй дәүләттең рәсми учреждениеларында (мәҫәлән, хөкүмәттә йә судтарҙа) рәсми коммуникация өсөн ҡулланылған тел. Халыҡ-ара ойошмаларҙа "рәсми тел" статутта раҫланған ойошма ағзалары араһында рәсми коммуникация өсөн ҡулланылған телде аңлата.
Дәүләт теле — дәүләттең рәсми теле, ул телдә ил халҡы хөкүмәт органдарына мөрәжәғәт итә ала. Ҡайһы бер илдәрҙә бер дәүләт теле генә бар (мәҫәлән, Украинаның бер генә дәүләт теле — украин теле), бер нисә илдә ике тел дәүләт теле булып бер тигеҙ дәрәжәлә ҡулланыла. Мәҫәлән, Ҡаҙағстан конституцияһы буйынса илдең дәүләт теле — ҡаҙаҡ теле, ә урыҫ теле рәсми тел булараҡ ҡулланыла; Израиль закондары буйынса йәһүд теле менән бер рәттән ғәрәп теле рәсми тел булып тора. Швейцарияла 4 тел, Көньяҡ Африка Республикаһында 11 тел дәүләт теле булып һанала. Ҡайһы бер илдәрҙә (мәҫәлән, АҠШ-та йәки Мексикала) бер ниндәй тел дә юридик рәүештә рәсмиләштерелмәгән.
# Үрге Серьеръяга

Үрге Серьеръяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Үрге Серьеръяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056275
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005627
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Теловани Изге Тәре сиркәүе

Teловани Изге Тәре сиркәүе (грузин: ჯვარპატიოსნის თელოვნის ეკლესია) көнсығыш Грузияла Мцхета-Mтанети төбәгендәге Мцхета муниципалитетында урынлашҡан, 8-9 быуаттарҙың грузин православ сиркәүе. Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

# Теловани Изге Тәре сиркәүе
## Архитектураһы

Изге Тәре сиркәүе бөгөнгө көндә ташландыҡ Теловани тораҡ пунктында, Мцхета муниципалитетының Ксовриси ауылынан яҡынса 3 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Сиркәүҙең күләме 9,7 × 10,5 м күләме 10,5 м, башлыса брусчатканан төҙөлгән, ҡырҡылған эзбизташ һәм блоктар мөһим төгөлөшө элементтарында һәм биҙәүендә ҡулланылған. Сиркәүгә көнбайыш яҡтан өс ишек аша инергә була. Көмбәҙҙең барабаны һигеҙ ҡырлы, дүрт тәҙрә уйымы бар һәм декоратив аркалар менән биҙәлгән.Сиркәү байтаҡ өлөшөндә йүнәтелгән, һәм ун һигеҙенсе быуатта уның көнбайыш яғына манара өҫтәп төҙөлгән. Системалы тергеҙеү эштәре 1952 һәм 1954 йылдарҙа үтә 2007 йылда реставрация эштәре башҡарыла.
Сиркәү 9-10 быуат фрескалары менән биҙәлгән. Улар ныҡ зыян күргән. Фрескалар Абгара легендаһы йоғонтоһо аҫтында башҡарылған
# Емба (Кубена ҡушылдығы)

Емба — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.

# Емба (Кубена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005450
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000545
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уң Ныда

Уң Ныда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Уң Ныда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305238
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Пуйва

Кесе Пуйва — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пуйва йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Пуйва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026653
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302665
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3