yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пийрисар

Пийрисар шулай уҡ Пийриссаар йәки Пийрисаар (эст. Piirissaar; шулай уҡ Желачек, Межа, Порка; Porka) — сөс һыулы Чуд күлендәге иң ҙур утрау һәм Псков-Чуд бассейнында Колпинанан һуң ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләй. Эстонияға ҡарай, өйәҙҙәргә административ йәһәттән Пийриссаар олоҫо составындағы Тартумаа өйәҙенә буйһона.

# Пийрисар
## Географияһы

Пийрисар — Чуд күлендәге 22 утрауҙың береһе, уның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны 7,76 кв. км. Эмайыги йылғаһы (күлгә ҡойған иң ҙур йылға) тамағынан 15 км алыҫлыҡта ята. Көнбайыш ярҙан Пароход каналы айыра. Утрауҙан эстон ярына тиклем яҡынса 2,5 км, Рәсәй ярына тиклем яҡынса 5,5 км бик тәпәш үтрау, күл өҫтөнән уртаса бейеклеге 1-2 метр. Утрауҙың көнсығыш өлөшө 4,2 метрға тиклем күтәрелә. Унда Пийри, Тоони һәм Сааре (Желачек) ауылдары урынлашҡан. Утрауҙың ҡалған өлөшө бик түбән кимәлдә һәм ныҡ һаҙлыҡлы, шуға күрә төньяҡ-көнбайыш яры йыш ҡына һыу баҫыуҙан яфа сигә. Төп проблемаһы — һай Чуд күлендәге кеүек үк, фарватерҙыңсуднолар йөрөй торған каналына, айырыуса йөк һәм пассажир суднолары туҡтай торған пристаненә ләм ултырыуы. Эстонияға Лааксааре тип аталған урындан «Койдула» паромы менән 40 минут дауамында барып етергә була.

# Пийрисар
## Тарихы һәм халҡы

Төньяҡ һуғышы (1700—1721) осоронда урыҫ старообрядсылары утрауға килеп төпләнә, шулай итеп улар патриарх Никондың реформаларынан ҡотолорға һәм регуляр армияға эләкмәҫкә тырыша. Хәҙерге заманда утрауҙа күпселеге урыҫтар һәм әлегә тиклем шул динде тотоусылар. Утрауҙа Апостолдар Петр һәм Павел (1927—1933) сиркәүе буш тора. Утрауҙа төп тел — урыҫ теле, рәсми тел — эстон теле.
1944 йылдың февралендә немецтарҙың люфтваффе хәрби-һауа көстәре утрауға ҙур зыян килтерә..
1920 йылда халыҡ һаны 700 кеше булһа, 2010 йылда 73 кеше генә. Причудьелаэлек-электән эшһеҙлек кимәленең юғары була, шуға ла 1970 һәм 1980 йылдарҙа йәштәр интенсив рәүештә ситкә ағыла (башлыса Ленинград, Тарту һәм Таллинға).

# Пийрисар
## Тораҡ пункттары

Утрауҙа өс ауыл урынлашҡан: Пийри (Piiri), Саар (Saare) һәм Тоони (Tooni), улар Пийриссаар олоҫона берләшкән.

# Пийрисар
## Иҡтисады

Бында йәшәүселәр, нигеҙҙә, балыҡ тотоу һәм ауыл хужалығы эштәре менән мәшғүл. Утрауҙа картуф, һуған, ҡыяр, помидор һәм башҡа йәшелсәләр үҫтерелә. Главной культурой острова Пийрисарала борондан һуған үҫтереүгә өҫтөнлөк бирелә.
# Лопча-Шор

Лопча-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юнко-Шор йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Лопча-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090608
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009060
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Юл

Кесе Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Кесе Юл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021964
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202196
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аджигардак

Аджигарда́к — Көньяҡ Уралдағы тау һырты, киңлек буйынса Әшә ҡалаһы һәм Меңйәр эшселәр ҡасабаһы араһында (Силәбе өлкәһе), Силәбе өлкәһе менән Рәсәй Башҡортостан сигендә, тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан.
Аджигардак тау һырттары тәрән ҡулауыҡ-үҙәндәр менән телгеләнгән ултырма тау тоҡомдарынан тора. Аджигардактағы альпинистарҙың иң яратҡан ере, Әшә ҡаялары урынлашҡан урыны, иң ҙур һәм матур күренешле үҙәне Киң ҡулауыҡ (Широкий дол) тип атала.
Аджигардак һырттарының эргәһенән Эҫем йылғаһы аға. Һырттың көнбайышында яҫы таулыҡтың исемһеҙ түбәһе урынлашҡан, бейеклеге — 738,6 метр. Һырттың көнсығышында бейеклеге буйынса икенсе урында торған түбә — Аджигардак тауы урынлашҡан, уның бейеклеге диңгеҙ кимәленән 581,2 метр тәшкил итә. Аджигардак тау һыртының оҙонлоғо 17-20 километр.
«Аджигардак» оронимы хәҙерге башҡорт телендә ышандырырлыҡ аңлатылмаған кеүек булһа ла, башҡорт теленең көнсығыш диалекты әйтелешенән сығып, шундай бейек, «Ат йығарҙыҡ» тау, тип аңлатып ҡарарға, фараз итергә була. Көньяҡ Уралды тәүгеләрҙән булып өйрәнгән рус ғалимы Симон Паллас Аджигардакты Джиггер-тау, тип атаған.
Топонимистар аджигардак һүҙен, моғайын, субстрат ҡатламына (ерле халыҡ теленең һуңынан килгән халыҡ телендә һаҡланып ҡалған ҡайһы бер ҡалдыҡ күренештәре) юлығыуҙыр ти. Ысынлап та, был һүҙ төрлө телдәрҙә лә «тау» тигән мәғәнәне аңлаталыр. Атап әйткәндә, ҡайһы бер башҡорт ҡәбиләләре этник яҡтан бәйле булған алтай телдәр төркөмөндә «ажир» — «тау артылышы». «Ғыр» — боронғо төрөк телендәге «ҡыр»ҙың вариацияһы — «тау», «артылыш, үткәүел». Ә «тау, дағ» — хәҙерге башҡорт телендә лә «тау». Бер һүҙ менән әйткәндә, Аджигардак төрлө телдәрҙә бер нисә тапҡыр ҡабатланған тау, артылыш тигән һүҙ
Аджигардактың түбәһендәге бик ҙур, киң яйланы салышып үҫкән кәкре ағастар ҡаплаған, туристар уны бит һыҙырғыс (мордохлыст) тип йөрөтә. Был урман аша йәй көнө лә үтеп сыҡҡыһыҙ. Ҡыш һуңында, ыжғыр бурандар һыртты күп метрлы көрт менән ҡаплағанда, Аджигардак ҡар аҫтынан ағас баштары ғына һерәйеп күренгән ап-аҡ арауыҡ булып күренә. Был урынды йәй көнө күрмәгән кеше хатта бында урман булыуын күҙ алдына килтерә лә алмай. Ҡыш көнө саңғысылар ысынында ағас баштарынан шыуып йөрөйҙәр.
Бында шул уҡ исем йөрөткән тау саңғыһы курорты урынлашҡан. Туризм объекты булараҡ, ҡыш көнө Аджигардак саңғыла йөрөү, кескәй ял походтары ойоштороу өсөн бик яҡшы (идеаль) тура килә. Әшәнән Аджигардак яйлаһына күтәрелергә, ә һуңынан шыуып төшөргә була. Тағы ла саңғыла тотош Аджигардак һырты буйлап үтергә һәм Меңйәрҙә тау төшөргә була. Аджигардак һыртының иң юғары нөктәһе аҫтында киң билдәле «Аджигардак» тау саңғыһы комплексы бар. Бер нисә йыл элек «Ике үҙән» тау саңғыһы үҙәген төҙөү планлаштырыла ине. Әммә әлегә Киң ҡулда (Широкий дол) тып-тын. Әлегә бар кеше лә «Аджигардак» тау саңғыһы үҙәгенә килә. Эҫем йылғаһы яры, Аджигардак һырттары һөҙәклеге буйлап Транссебер тимер юлы һуҙылған, ҡала яны, пассажир поездары йөрөп тора. Шунда уҡ Әшә-Меңйәр автомобиль юлы үтә. Ә Аджигардактың көньяғында көнө-төнө М5 «Урал», Мәскәү-Силәбе трансурал трассаһы геүләй. Ул яҡтан да Аджигардакка килеп була. Ләкин Әшә-Меңйәр юлынан быны эшләү уңайлыраҡ.
Аджигардакка барыуы ауыр түгел.
# Пачиси

Пачиси (һинд पचीसी; «пачис»тан — «егерме биш») — өҫтәл уйыны, 4000 йылдан ашыу элек Һиндостанда барлыҡҡа килгән. Уйын өҫтәле тәре рәүешендә күҙ алдына баҫа, уйынсылар фишкаларҙы күсерә. Фишкаларҙың нисә шаҡмаҡҡҡа күсеүен, биш, алты йәки ете каури ҡабырсаҡты ташлап билдәләнә . Һиндостандың милли уйыны тип иҫәпләнә.

# Пачиси
## Тарихы

Уйын тураһында беренсе белешмә һәм пачиси уйыны ҡорамалары һинд сығынаҡтары һәм археологик ҡаҙыныуҙар буйынса беҙҙең эраға тиклем өс мең йыл элек табылған. Уйын өҫтәленең хәҙерге күренеше XVI быуаттан ғына билдәле. Шулай уҡ боронғораҡ пачиси уйын өҫтәленең формаһы башҡаса булған: улар йә ташҡа баҫылған уйын өҫтәле, йә туҡымаға төшөрөлгән һүрәт, беҙҙең эраға тиклем өс мең йыл элек билдәле.
Филолог Ирвинг Финкел яҙыуынса, Бөйөк Әкбәр пачиси уйынын хас батшаларса уйнаған. Уйындың өҫтәле ҙур майҙанды хәтерләткән. Бында Әкбәр һәм уның ярандары пачиси уйнағандар; фигураларҙы кәүҙәләндергән һәм уйынсылар төҫөндә кейенгән ун алты йәш ҡол квадраттар буйынса шылып йөрөгәндәр. Батша был уйын менән шул тиклем мауыҡҡан һәм ул ошондай ҙур масштабтағы уйын майҙансыҡтарын үҙенең бөтә һарайҙарында төҙөткән, уларҙың ҡалдыҡтары Аграла һәм Аллаһабадта һаҡланған.
Уйындың бер версияһы булып, шулай уҡ боронғо сығышлы чаупар уйыны тора.

# Пачиси
## Исеменең килеп сығышы

Уйындың исеме «пачис» һүҙенән (һинд телендә «егерме биш» аңлата) килеп сыҡҡан. Был һан — уйындың традицион вариантында бер ташлауҙа максималь мәрәйҙәр һанын эшләү мөмкинселеге. Уйындың башҡа варианттарында мәрәйҙәр һаны күберәк булыуы мөмкин.

# Пачиси
## Уйын ҡағиҙәләре

Пачиси уйынында уйынсылар һаны ике, өс йәки дүрт кеше буылыуы мөмкин. Ғәҙәттә, дүрт кеше уйнағанда, уйынсылар ике командаға бүленә.
Ике кеше уйнағанда, һәр уйынсы, төҫтәре менән айырылған дүрт фишка ала. Уйын башында, фишкалар уйын майҙансығының үҙәк квадратына урынлаштырыла. Уйынсыларҙың бурысы — беренсе булып барлыҡ фишкалар менән бөтә яланды урап сығыу. Үҙенең сиратында уйынсы алты каури ҡабырсағын ташлай, мәрәйҙәр һаны, ҡабырсаҡтарҙың тишектәре менән өҫкә ҡарап ятыуҙары буйынса, билдәләнә. Уйынсы алты йә унан күберәк мәрәй эшләһә, ул өҫтәмә фишка ташларға хоҡуҡ ала.
| Каури | Мәрәй | Өҫтәмә ташлау |
| 0 | 25 | Y |
| 1 | 10 | Y |
| 2 | 2 | N |
| 3 | 3 | N |
| 4 | 4 | N |
| 5 | 5 | N |
| 6 | 6 | Y |
Бер тапҡыр ташлағандан һуң уйын өҫтәлендә булған бер фишканы күсерегә мөмкин. Өҫтәмә фишка алыу өсөн, 6 мәрәй ташларға кәрәк. Әгәр фишканың күсеүе башҡа уйынсының фишкаһы торған шаҡмаҡта туҡтаһа, сит фишка үҙәк квадратҡа ҡайтарыла, тик был квадраттың «замок» - шаҡмаҡ булмауы шарт. Майҙанды урау, үҙәк шаҡмаҡҡа ҡайтыу менән тамамлана, шул уҡ ваҡытта уйынсы теүәл мәрәй һаны ташларға тейеш.
# Ҡарбуз

Ҡарбуз (рус. Арбу́з обыкнове́нный, лат. Citrúllus lanátus) —ҡабаҡ һымаҡтар (Cucurbitaceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Ер өҫтөнә һуҙылып киткән һабағы 4 м-ға етә. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, июль-сентябрҙә емеше өлгөрә.
* Өҫтән аҫҡа: Үҫентеләре. Лист. Сәскәһе. Киҫелгән емеше. Орлоғо.

# Ҡарбуз
## Таралыуы

Ҡарбуздың тыуған яғы — Көньяҡ һәм Урта Африка. Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда баҡса культураһы булараҡ сәсеп үҫтерелә.
# Инась

Инась — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сем-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Инась
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026790
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302679
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лиственничная Рассоха

Лиственничная Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Телса йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лиственничная Рассоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042859
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004285
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абдуллин Мансур Иҙиәт улы

Абдуллин Мансур Иҙиәт улы (15 сентябрь 1919 йыл — 8 июнь 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970).

# Абдуллин Мансур Иҙиәт улы
## Биографияһы

1919 йылдың 15 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған.
1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1941 йылдан башлап Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Дон, Үҙәк фронттарында хеҙмəт итə.
1949 йылдан башлап Стәрлебаш 1-се урта мәктәбе директоры булып эшләй.
1962 йылдан алып Өфөлө 109-сы урта мәктәп директоры.
1976 йылдан — 2-се мәктәп-интернат директоры.

# Абдуллин Мансур Иҙиәт улы
## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 7 авгусында бирелә.

# Абдуллин Мансур Иҙиәт улы
## Маҡтаулыисемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1943).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (07.08.1943)
* Ленин ордены (07.08.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (10.07.1943; ?)
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (12.10.1944)
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970)
# Чурчибыль-Кы

Чурчибыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 747 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Чурчибыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066113
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306611
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сухорукова (ауыл)

Сухорукова — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 47 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628546, ОКАТО коды — 71129944002.

# Сухорукова (ауыл)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 47 |

# Сухорукова (ауыл)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Анохин Пётр Федорович

Анохин Пётр Федорович (3 июнь 1891 йыл, Петрозаводск, Олонец губернаһы — 10 май 1922 йыл, Чита эргәһе) — дәүләт эшмәкәре, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Алыҫ Көнсығыш бюроһының яуаплы секретары.

# Анохин Пётр Федорович
## Биографияһы

Пётр Фёдорович Анохин 1891 йылда Петрозаводскийҙа Александровский заводы эшсеһе ғаиләһендә тыуа. Башланғыс училищены тамамлай.
1903 йылдан ул Олонец өлкәһе полиграфияһы һатыусы булып эшләй. 1908 йылдан — Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы ағзаһы. 1909 йылда Д. И. Ивановка уңышһыҙ һөжүм итә. . Петербург хәрби округ суды үлем язаһына хөкөм ителә, Шлиссельбург ҡәлғәһенә төрмәгә күсерелә, ул унда 1910—1912 йылдарҙа була . 1912 йылда ул Иркутск өлкәһе, торлаҡ пунктына ебәрелә.
1918 йылдың ғинуарында ул Петрозаводскиға ҡайта, Мурманск тимер юлында конторщик булып эшләй. 1918 йылдың апрелендә ул Олонец өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана, 1919 йылдан — Олонец өлкәһе хәрби революцион комитеты, 1920 йылдан — Карело-Олонец өлкә башҡарма комитеты һәм революцион комитет рәйесе
1918 йылдың декабренән — Олонец губерна комитетының ВКП(б) ағзаһы. ВКП(б) VIII, IX, X конгрестары делегаты. 1918 йылдың августында ул Петрозаводск офицерҙарының контрреволюцион заговоры аса.
П. Ф. Анохин етәкселегендә Олонец губернаһында иҡтисадты (Александровский заводы һәм Мурманск тимер юлы), халыҡ мәғәрифе һәм мәҙәниәтен аяҡҡа баҫтырыу өсөн сара күрелә.
Ул 1919 йылда Петрозаводскта Сулажгора янындағы аҡ финдарҙың һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша .
1921 йылдың майынан ул РСДРП(б) Үҙәк Комитетының Алыҫ Көнсығыш Бюроһының яуаплы секретары, Япония менән һөйләшеүҙәрҙә Алыҫ Көнсығыш Республика Халыҡ Тышҡы Комиссариатының махсус вәкиле. Махсус тәғәйенләнешле частар советы ағзаһы (СОН) .
Т. Ленков бандаһы ағзалары тарафынан Витим трактының 33-се километрында үлтерелә. Ул хәҙерге Чита өлкәһе территорияһында ерләнгән. П. Ф. Анохин ҡәбере һаҡланмаған.

# Анохин Пётр Федорович
## Хәтер

Яҙыусы Д. Я. Гусаров П. Ф. Анохиндың тормошон һәм эшмәкәрлеген «Три повести из жизни Петра Анохина» фантастик хикәйәһендә сағылдыра. П. Ф. Анохин исеме менән Чита, Медвежьегорск һәм Петрозаводск урамдары аталған.
Петрозаводска П. Ф. Анохин һәйкәлдәре урынлашҡан (скульптор В. Афанасьев, 1968 йылдың 24 октябрендә Ленин проспекты һәм Анохин урамдары киҫелешендә асылған) һәм Читала (Анохин майҙаны, Анохин һәм Профсоюз урамдары киҫелеше; 1964 йылда асылған.) . 1921 йылда П. Ф. Анохин исеме менән Кареллестың «Никитин» пароходы атала.1928-сө йылда Төньяҡ-Көнбайыш Йылға суднолар «Гагара» компанияһы (элекке исеме «Царь») пароходы «Анохин» тип үҙгәртелә (1958 йылда ҡулланылышҡа тапшырыла) 1989 йылда Аҡ диңгеҙ- Онега пароходсылығының «Соровской-3065» ҡоро йөк корабы Анохин исеме менән аталған, хәҙер ул шәхси эшҡыуарҙыҡы, Новороссийсктың төп порты Петрозаводска П. Ф. Анохин исемен республика типографияһы йөрөтә
# Тугулук

Тугулук — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ташла йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Тугулук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500612107000016935
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001693
* Бассейн коды — 05.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Талтъя

Талтъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 584 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Талтъя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011796
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201179
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ясатер

Ясатер — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ильдугем йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ясатер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002538
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100253
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әлибаев Сәлихйән Ғәзиз улы

Әлибаев Сәлихйән Ғәзиз улы (1905 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.

# Әлибаев Сәлихйән Ғәзиз улы
## Биографияһы

Әлибаев Сәлихйән Ғәзиз улы 1905 йылда Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында (артабанғы мәғлүмәттәр буйынса Күгәрсен районында) тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Көйөргәҙе район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылда, артабанғы мәғлүмәттәр буйынса 1942 йылдың 11 ғинуарында саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Икенсе Тербуны районында һуғыш яланында ятып ҡала, хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегенә индерелгән.

# Әлибаев Сәлихйән Ғәзиз улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны Әлибаева Раҡия.
# Аракс

Аракс (төр. Aras, курд. Erez, әрм. Արաքս (Aɹakʰs), әзерб. Araz, фарс. ارس, Эрес) — Кавказ артындағы йылға, үре Төркиә ерендәге Әрмән ҡалҡыулығы сиктәрендә, тамағы Әзербайжандың Ҡура-Аракс уйһыулығында; урта ағымдары дауамында Әрмәнстан, танылмаған Таулы-Карабах Республикаһы, Әзербайжан, Төркиә һәм Иран буйлап аға. Гөлистан (1813) һәм Төркмәнсай (1828) килешеүҙәренә ярашлы, Аракс йылғаһы Рәсәй империяһы һәм Иран (Персия) араһындағы сикте билдәләй.

# Аракс
## Атамаһы

Йылғаны Аракс тип беренсе тапҡыр боронғо грек географы Гекатей Милетский б. э. т. VI быуатта телгә ала. Унан һуңғы сығанаҡтарҙа атаманың Аракс, Арос, Арас һәм Араз варианттары осрай. Урыҫса ғәҙәти Аракс исеме боронғо грек теленән килеп сыҡҡан. Боронғо әрмән телендә йылға исеме Ерасх булһа, заманса яңы әрмән телендә Аракс тип яңғырай. Әзербайжанса йылға исеме — Араз, төрөксә — Арас, фарсы телендә — Эрес. Йылға атамаһы этимологияһы икеле.
Боронғо әрмән ғәҙәттәре Ерасх атамаһын билдәле Арамаис батшаның улы Ераст менән бәйләй, тикшеренеүселәр уны биләмәләре Аракс йылғаһы буйында булған замандашы Аргишти I менән сағыштыра.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр йылға исемен боронғо иран теленең *a-raxša, йәғни "ҡараңғы, болғансыҡ" һүҙенән килеп сыҡҡан, тип фаразлай.
Шулай уҡ төрөк теленең араз һүҙе «ҡушылдыҡ», «ҡушылдыҡ һыуы» тигәнде аңлата.

# Аракс
## Географик мәғлүмәт

Аракс — Ҡура йылғаһының иң ҙур уң ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо 1072 км, бассейн майҙаны — 102 мең км². Уртаса һыу сығымы - 285 м³/с. Суднолар йөрөмәй, башлыса һуғарыу маҡсаттарында ҡулланыла. Бында «Аракс» әзербайжан-иран гидротехник комплексы урынлашҡан.
Аракс бассейнына Әрмәнстан территорияһының 76 проценты инә.
Аракс ҡушылдыҡтары: Һарыһыу, Ҡараһыу (Төркиә территорияһында), Әкәри, Арпасай, Севджур, Раздан, Арпа, Азат, Веди һ. б. (Әрмәнстан), Наһисәүәнсай һ. б. (Наһисәүән автономиялы республикаһы), Әкира (Әзербайжан).
Аракс буйындағы ҡалалар — Джульфа, Ордубад (Наһисәүән автономиялы республикаһы), Агарак, Мегри (Әрмәнстан), Саатлы (Әзербайжан), Сиах-Руд (Иран).
Бингёль һыртындағы инешенән алып Арпасайға ҡойған еренә тиклем тарлауыҡ буйлап аҡҡан таулы йылға. Башта төньяҡҡа табан, унан һуң, Мурц йылғаһы менән ҡушылып, көнсығышҡа борола, Кар яҫы таулығы аша аға. Артабан Арарат тигеҙлегенә сыға, ярҙары түбәнәйә, йылға бүленеп китә. Сабирабад ҡалаһының сиктәре эргәһендә Ҡура йылғаһына ҡоя.
Йылғала 1970 йылда совет-иран Аракс гидроүҙәге сафҡа индерелгән, 2012 йылдан иран-әрмән Мегрин ГЭС-ы төҙөлә.

# Аракс
## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт

* Йылға System Of A Down әрмән-америка рок төркөмөнөң «Holy Mountains» йырында телгә алына.
* Батырхан Шүкеновтың «Аракс йылғаһы» исемле ҡаҙаҡ-урыҫ телендә башҡарған йыры бар.
# Әжеғол

Әжеғол (рус. Азигулово) — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған ауыл. Әжеғол ауыл биләмәһе составына инә.

# Әжеғол
## Географияһы

Тораҡ пункт Өфө йылғаһының һул ярында Әртә ҡала тибындағы ҡасабанан — райондың хакимиәт үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡараҡ 19 километрҙа урынлашҡан. Екатеринбургтан — 145 километр алыҫлыҡта ята.

# Әжеғол
## Географияһы
### Сәғәт поясы

* МСК+2 (Өфө ваҡыты)
* Әжеғолда, бөтә Свердлов өлкәһендәге кеүек, МСК+2 (Өфө ваҡыты) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +5:00 сәғәт.

# Әжеғол
## Тарихы

Әжеғол ауылына 1655 йылда нигеҙ һалынған. 1650-се йылдарҙа бында Аҙнабай исемле ир ғаиләһе менән урынлаша, һәм уның улы Әжеғол исеме ауыл атамаһы булып китә.

# Әжеғол
## Халыҡ һаны

2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 685 кеше йәшәй.

# Әжеғол
## Иҫтәлекле урындары

Ауыл биләмәһендә мөғжизәле тәбиғәт байлығы: шыршы-аҡ шыршы ағаслыҡ участкаһы бар.

# Әжеғол
## Инфраструктураһы

Ауылда 12 урам: Еңеүгә 30 йыл, Еңеүгә 40 йыл, Зинур Әхмәтов, Колхоз, Комсомолсы-Фронтовиктар, Урман, Туғай, Яр буйы, Таулыҡ, Яңы, Совет, Хеҙмәт урамдары. Ауылда 1902 йылда нигеҙ һалынған урта мәктәп бар. Балалар баҡсаһы эшләй. Мәсет тәрбиә эшенә өлөш индерә.