yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рений

Рений (лат. Rhenium, Re) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 7-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 75. Стандарт шарттарҙа тығыҙ, көмөшһыу-аҡ күсеүсән металдан ғибәрәт.

# Рений
## Символы

Рений элементының символы — Re (Рений тип уҡыла).

# Рений
## Исеменең килеп сығышы

Элементтың исеме латинса Rhenus — Германиялағы Рейн йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан .

# Рений
## Тарихы

Ренийҙың барлығы оҡшашлыҡ үҙенсәлеге буйынса Д. И. Менделеев тарафынан алдан уҡ, 1871 йылда, әйтеп ҡуйылған булған(«тримарганец»), әммә «двимарганец» (инглизсә «dvi-manganese») күпкә йышыраҡ ҡулланылған.
Рений 1925 йылда немец химиктары Ида һәм Вальтер Ноддактар тарафынан, колумбит минералын спектраль анализ үткәреп тикшереү ваҡытында Siemens & Halske компанияһы лабораторияһында асыла.
Ренийҙың сағыштырмаса таҙа өлгөһөн 1928 йылда ғына алырға мөмкин була. 1 г рений алыу өсөн 600 кг норвег молибденитын эшкәртеү талап ителә.
Рений тотороҡло изотобы билдәле булған һуңғы асылған элемент була. Ренийҙан һуң асылған барлыҡ элементтарҙың (яһалма рәүештә алынғандарын да индереп) тотороҡло изотоптары булмаған.

# Рений
## Донъяла рений сығарыу

2006 йылда донъяла рений табыу яҡынса 40 тонна тәшкил итә. Иң ҙур етештереүсе — Чили компанияһы Molymet. Рений етештереү тотороҡло үҫә һәм 2008 йылда ул 57 тоннаға етә.

# Рений
## Ҡулланыу

Ренийҙы ҡулланыуҙы билдәләгән иң мөһим үҙенсәлектәре — бик юғары иреү нөктәһе, химик реагенттарға тотороҡлолоғо, катализатор активлығы (бында ул платиноидтарға яҡын). Әммә рений — ҡыйбат һәм һирәк металл, шуға күрә уны файҙаланыу башҡа металдарға ҡарағанда өҫтөнлөклөрәк булған осраҡтар менән сикләнә.

# Рений
## Хаҡы

Аҙ миҡдарҙа булыуы һәм шул уҡ ваҡытта ихтыяж ҙур булыу сәбәпле, рений иң ҡиммәтле металдарҙың береһе. Уның хаҡы металлдың таҙалығына ныҡ бәйле, 1 кг рений хаҡы 1000 долларҙан 10,000долларға тиклем етә.

# Рений
## Иҫкәрмә

* ↑ Meija J., Coplen T. B., Berglund M., Bièvre P. D., Gröning M., Holden N. E., Irrgeher J., Loss R. D., Walczyk T., Prohaska T. Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2016. — Vol. 88, Iss. 3. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1515/PAC-2015-0305
* ↑ Wieser M. E., Coplen T. B., Wieser M. Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2010. — Vol. 83, Iss. 2. — P. 359–396. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14
* 1 2 RHENIUM (ингл.)
* 1 2 3 4 5 (unspecified title) — ISBN 0-8493-0485-7
* 1 2 3 https://www.britannica.com/science/rhenium
* 1 2 [ Рений] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
* ↑ J. G. F. Druce: Dvi-manganese. The element of atomic number 75, Science Progress in the Twentieth Century (1919—1933), Vol. 20, No. 80 (April 1926), pp. 690—692
* ↑ metaltorg.ru Проблемы мирового рынка рения (рус.) : Информационный бюллетень МЭРТ РФ. — metaltorg.ru, 2006.
* ↑ Обзор рынка рения в СНГ. Исслед. группа ИнфоМайн, М.: 2009
* ↑ Рений — металл XXI века 2012 йыл 20 ғинуар архивланған.
* ↑ Цены российского рынка на металлы и сырье
# Оло Палатная

Оло Палатная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кундат йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Палатная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018309
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201830
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яңы Юл районы

Яңы Юл районы (татар. Яңа Юл районы, рус. Яна-Юльский район) — 1957 йылдан 1959 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-дың юҡ ителгән административ-территориаль берәмлеге. 1935-1957 йылдарҙа исеме ― Ворошилов районы. Саллынан көньяҡ-көнсығышҡа 30 саҡрым йыраклыҡта, Татарстандың көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк - Теләнсе-Тамаҡ ауылы.

# Яңы Юл районы
## Тарих

Яңы Юл районы территорияһы 1744 йылға тиклем Ҡазан губернаһында, 1765 йылда Өфө губернаһына бирелеп, 1920 йылға тиклем Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Нөркәй улусында, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Минзәлә кантоны Нөркәй улусында, 1921 йылдан 1930 йылға тиклем Саллы кантоны Нөркәй улусында, 1930 йылдан 1935 йылға тиклем өлөшләтә Минзәлә, Сарман, Саллы райондарына ҡушыла.
1935 йылдың 10 февралендә Ворошилов районы булараҡ Саллы районынан бүленеп алыу юлы менән барлыҡҡа килә. Район исеме совет дәүләт эшмәкәре, ғәскәр башлығы Т.Е. Ворошилов (1881-1969) хөрмәтенә аталған. Яңы барлыҡҡа килгән райондың барлыҡ идаралыҡ органдары Теләнсе-Тамаҡ ауылында 1880 йылдарҙа сәнәғәтсе Халфиндар тарафынан ҡоролған таш йорттарҙа урынлаша.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1957 йылдың 29 ноябрендә исеме Яңы Юл районы итеп үҙгәртелә.
1959 йылдың 12 октябрендә район юҡҡа сыға, ә уның территорияһы Минзәлә һәм Сарман райондарына тапшырыла.
1984 йылдың 4 майында Яңы Юл районына кергән бер нисә ауылды Минзәлә һәм Сарман райондарынан алып, Саллы районына (1976 йылдан районы Туҡай) ҡушалар (кире ҡайтаралар).

# Яңы Юл районы
## Административ бүленеш

Әҫәрҙәре 1948 йылдың 1 ғинуарына районда 20 ауыл Советы булған. Район майҙаны 862 км² тәшкил иткән.

# Яңы Юл районы
## Халыҡ

1939 йылда халыҡ һаны 26868 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән татарҙар - 88,7 %, урыҫтар - 9,7 %, сыуаштар - 1,2%.
# Тентис (Есіл ҡушылдығы)

Тентис — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Тентис (Есіл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011835
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301183
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Еловик (Еловая ҡушылдығы)

Еловик — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Еловая (Оло Еловая) йылғаһының һул ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Еловик (Еловая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202537
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Черемшанка (Ягыл-Ях ҡушылдығы)

Черемшанка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Черемшанка (Ягыл-Ях ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203036
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Торамю-Яха

Торамю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 333 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 125 км.

# Торамю-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307767
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әт-Тәҡүир сүрәһе

Әт-Тәҡүир сүрәһе (ғәр. سورة التكوير‎, Төргәкләү ) — Ҡөрьән Кәримдең 81 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 29 аяттан тора.
# Ай-Ях (Жарняковка ҡушылдығы)

Ай-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жарняковка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Ай-Ях (Жарняковка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301509
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һары (Һары ауыл советы)

Һары (рус. Сара)—Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Һары (Һары ауыл советы)
## Географияһы

Һары ауылы округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһына көньяҡ-көнсығышҡа туранан яҡынса 35 километр алыҫлыҡта Сабаҡлы йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡушылдығы Һары йылғаһы исеме менән уны ла Һары тип атап йөрөткөләйҙәр

# Һары (Һары ауыл советы)
## Климаты

Һары ауылының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, ул яҡынса 150 көн ята.

# Һары (Һары ауыл советы)
## Тарихы

Ауылға 1861 йылдан һуң нигеҙ һалынған. Риүәйәттәр буйынса, күсенеүселәр — Башҡортостандағы Йылайыр ауылы эргәһендәге Угара ауылынан урыҫ иҫке йола тотоусылары. Тәүге исеме — Петропавловка — сиркәү байрамы буйынса ҡушылған. 1901 йыл сығанағында Петропавловск ауылы күренә. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Һары ауыл Советына ингән, уның үҙәге булған; муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

# Һары (Һары ауыл советы)
## Этимологияһы

Ауылдың тәүге исеменә Һары тип ҡушылып йөрөтөлә башлауы шул уҡ төбәктә икенсе Петропавловка (Новопетропавловка) ауылы һалыныуы сәбәпсе була. Буталыш килеп сыҡмаһын өсөн быныһын йылға исеме менән Сара-Петропавловка тип йөрөтә башлайҙар, сөнки йылғаны урыҫ телендә Сара тип атайҙар. Архив материалдарында, документтарҙа, шулай уҡ баҫма сығанаҡтарҙа Петропавловканы село Петропавловское (Сара тож) тип яҙғандар. Ваҡыт уҙыу менән ауыл исеменең тәүге өлөшө — Һары ғына тороп ҡалған.
Һары йылғаһының атамаһы буйынса төрлө фараздар күп булһа ла, ғәмәлдә уның ярҙарындағы һәм эргә-тирәһендәге һары балсыҡтан алып ҡушылған.

# Һары (Һары ауыл советы)
## Халҡы

2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса ауылда даими рәүештә йәшәүселәр 893 кеше (урыҫтар 81 %) тәшкил иткән , 2010 йылда — 642.
# Смедерево ҡәлғәһе

Смедерево ҡәлғәһе (сер. Смедеревска тврђава) — XV быуат башында Дунай ярында урынлашҡан ҡәлғә, унан Сербия деспотияһы менән Георгий Бранкович идара итә. Ваҡыт уҙыу менән, ҡәлғә тирәләй Смедерево ҡалаһы төҙөлә. 1459 йылда төрөктәрҙең ҡәлғәне яулап алыу һөҙөмтәһендә урта быуат серб дәүләтселеге тулыһынса юҡҡа сығарыла.

# Смедерево ҡәлғәһе
## Тарихы

Ҡәлғәне Бранковичтар 1428 йылда төҙөй башлай. Белград венгрҙар ҡулында булғанлыҡтан, Смедерево Венгрияның яңы баш ҡалаһы булып китә. 1430 йылда ҡәлғәнең кесе нығытма өлөшө, шул иҫәптән һарай һәм башҡа биналар төҙөлөшө тамамлана. 1430—1439 йылдарҙа дөйөм майҙаны 11 гектар тәшкил иткән өс мөйөшлө Бөйөк ҡәлғә-нығытма төҙөлөп бөтә, шуның арҡаһында Смедерево ҡәлғәһе Европаның тигеҙлектә урынлашҡан иң ҙур ҡәлғәһе иҫәбенә инә
Дунайға яҡын Кесе ҡәлғә-нығытманың диуары эсендә ҡабул итеү өсөн залы була, унда урта быуат һарайы тормошо үтә, шулай уҡ ювелир оҫтаханаһы, типография урынлаша, тәңкәләр баҫыла. Бөйөк ҡәлғә-нығытма эсендә урам һәм Благовещен сиркәүе урынлаша; һуңғыһында Изге Лука ҡалдыҡтары һаҡлана, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ бөйөк ҡәлғә һөнәрселек һәм сауҙа үҙәге булараҡ билдәле, унда Дубровниктан колония эшләй.
1459 йылда Ғосман империяһы тарафынан баҫып алына. 1867 йылда, кенәз Михаила Обренович хакимлыҡ иткәндә, Смедерево ҡәлғәһе асҡыстары Сербияға кире ҡайтарыла.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында немец ғәскәрҙәре ҡәлғәне һуғыш кәрәк-яраҡтары һаҡлау өсөн ҡуллана. 1941 йылдың 5 июнендә һуғыш кәрәк-яраҡтары шартлай һәм нығытма ҡоролмаларының бер өлөшөн юҡҡа сығара. Шартлауҙа 2500-гә яҡын кеше һәләк була һәм 5 меңдән ашыу кеше яралана. Союздаштар авиацияһы 1944 йылда бомбаға тотҡанда, ҡәлғәгә тағы ла ҙур зыян килә.

# Смедерево ҡәлғәһе
## Архитектура

Смедерево ҡәлғәһе — төҙөк булмаған өсмөйөштө хәтерләткән монументаль комплекс. Бер яҡтан ҡәлғә Дунай, икенсе яҡтан — Езава йылғаһы менән сикләнә, ә өсөнсө яҡтан асыҡ була, тик ҡәлғә ҡоролмалары ғына һаҡлай.
Ҡәлғә 1,5 саҡрымлыҡ 2 метрҙан ашыу ҡалынлығындағы стеналар менән уратып алынған һәм 25 башня (шул иҫәптән 19 Бөйөк ҡәлғә-нығытма башняһы һәм 6 Бәләкәй ҡәлғә-нығытма башняһы) бейеклеге яҡынса 25 метр.
# Бичур

Бичур — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Бичур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007132
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200713
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хөсәйенова Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы

Хөсәйенова Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы (29 июль 1970 йыл) — филология фәндәре докторы, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты доценты, башҡорт филологияһы факультеты деканы

# Хөсәйенова Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы
## Биографияһы

Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы Хөсәйенова (Солтаҡаева) Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районының Уҫман ауылында тыуған. Тыу­ған ауылындағы башланғыс, Төрөмбәт урта мәктәбендә уҡый.
1992 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлеген алтын миҙалға тамамлай.
Ул хеҙмәт юлын Ауырғазы районы Үтәймулла урта мәктәбендә башлай. Аспирантураға уҡырға ингәс, СДПИ-ның башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһына саҡырыла. Кафедра мөдире, декан урынбаҫары вазифаларын башҡара.
Бөгөн Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы Хөсәйенова М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультеты доценты, деканы.

# Хөсәйенова Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы 1-се курста уҡыған саҡта уҡ филология фәндәре кандидаты, доцент Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы етәкселегендә «Тел тарихы» тү­ңәрәгендә шөғөлләнә. Диплом эшенең темаһы: «Башҡорт әҙәбиәте терминологияһының структур-семантик төркөмләнеше». 2016 йылда был тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Профессор Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы етәкселегендә Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты янындағы аспирантурала уҡый. Эҙләнеү өсөн «Башҡорт микротопонимияһы: структураһы, семантикаһы, этимологияһы» темаһы билдәләнелә.
Ләйлә Миҙ­хәт ҡыҙы Хөсәйенова — 300-ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, ике һүҙлек, тиҫтәләгән уҡыу һәм уҡытыу-методик ҡулланмаһы авторы.
Рәсәй төбәктәре һәм сит ил юғары уҡыу йорттары менән әүҙем хеҙ­мәт­тәшлек итә: Таулы Алтай, Яҡутстан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Төркиә студенттарына лекциялар уҡый, коллегалары менән йыш аралаша.
Ләйлә Миҙ­хәт ҡыҙы 2020 йылда «Башҡорт яҙмаһының тарихы һәм хәҙерге башҡорт әҙәби теленең орфография нормаларының барлыҡҡа килеүе» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

# Хөсәйенова Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Башҡорт микротопонимияһы: структураһы, семантикаһы, этимологияһы
* Башҡорт диалектологияһы

# Хөсәйенова Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы
## Ғилми дәрәжәләре

* Филология фәндәре кандидаты (2016)
* Филология фәндәре докторы (2020)
# Нанг-Юган (Войкар ҡушылдығы)

Нанг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Нанг-Юган (Войкар ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031296
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303129
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ай-Сарм-Сабун

Ай-Сарм-Сабун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ай-Сарм-Сабун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203926
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Изге Успение ғибәҙәтханаһы (Ольгинская)

2014
Изге Успение сиркәүе — Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһына буйһонған, Ростов өлкәһе Аҡсай районы Ольгинская станицаһындағы православие сиркәүе.
Адресы: 346702, Ростов өлкәһе, Аксай районы, Ольгинская станицаһы,Ленин ур., 65.

# Изге Успение ғибәҙәтханаһы (Ольгинская)
## Тарих

1812 йылда Ольгинская станицаһында (элекке Махинская) ағас ғибәҙәтхана төҙөлгән һәм изгеләндерелгән, ул 1942 йылда емерелгән. Сиркәүгә йөрөүселәрҙең хәйриә аҡсаһына төҙөлгән йорт бер тәхетле булған. 1876 йылға тиклем Изге Успение сиркәүе Кагальницкийгә, 1877 йылдан Аксайға буйһонған. Ғибәҙәтхана янында ҡарауыл йорто, сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөгәндәр. 1855 йылда сиркәү өс тәхетлегә әйләнгән. 1893 йылда, уның ағас йорто сиркәүгә йөрөүселәрҙе һыйҙырмағас, станицала яңы таш сиркәү һалырға ҡарар иткәндәр.
1895 йылда мәхәллә кешеләре аҡса йыйып бөтөргәс, йыйған аҡсаға сиркәү төҙөй башланғандар. 1902 йылда йорт төҙөлгән һәм уның эске эштәре лә тамамланған. Яңы йорт биш көмбәҙле, ҡыңғырау манаралы итеп һалынған һәм ул иҫкеһе менән тоташтырылған. Успение сиркәүендәге тәхеткә көмөш һәм алтын менән ялатылған, финифт менән биҙәлгән тәре ҡуйылған. Был тәренең артына: «Граф Матвей Платов 1817 йылдың 1 октябрендә хәйергә биргән», — тип яҙып ҡуйылған.
1918 йылда сиркәү хөкүмәттән айырылған тигән Декрет сыҡҡас, Успение сиркәүен япҡандар. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ул шартлатылған. Сиркәү төҙөгәндә ҡулланылған төҙөлөш материалдары Дон йылғаһын йөҙөп сығыу өсөн файҙаланылған.
Изге Успение сиркәүе 40 йылға яҡын эшләп килгән. Емерелгәндән һуң уның урынында сиркәү харабалары һәм футбол майҙаны булған
1996 йылда станица хакимиәте мәхәллә кешеләренә репрессияға эләккән казак Рабоченковтарҙың йортон ғибәҙәт ҡылыу урыны итеп биргән. Оҙаҡ ваҡыт бында дини ритуалдар үткәргәндәр, шул уҡ ваҡытта тәүге ағас сиркәүгә оҡшаған йорт күтәрә башлағандар.
2008 йылдың 1 майында йорттоң нигеҙ ташы изгеләндерелгән, 2012 йылда йорт төҙөлөп бөткән, йорт башына алтын көмбәҙҙәр ҡуйылған. 2014 йылдан алып сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылалар, ә Успение сиркәүенең иҫке бинаһында йәкшәмбе мәктәбе эшләй.
# Биляги-Ком

Биляги-Ком — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы/Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урух йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Биляги-Ком
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000412108200003860
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200386
* Бассейн коды — 07.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шөғәйепов Хәсән Баймөхәмәт улы

Шөғәйепов Хәсән Баймөхәмәт улы (рус. Шугаипов Хасан Баймухаметович) (1921 йыл — 22 март 1943 йыл (башҡа сығанаҡ буйынса 24 февралдә) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия) дивизияһының миномет полкы яугиры. Дивизия штабы разведчигы (башҡа сығанаҡ буйынса элемтәсе).

# Шөғәйепов Хәсән Баймөхәмәт улы
## Биографияһы

Хәсән Баймөхәмәт улы Шөғәйепов Һамар өлкәһе Оло Чернигов районы Имәләй ауылында тыуған. 1928 йылда Һамар өлкәһе башҡорттары Башҡортостандың Баймаҡ районында (ата-бабалары төйәге) төпләнеп, Үҙән ауылына нигеҙ һалалар. Артабан Шөғәйеповтар ғаиләһе Баймырҙа ауылында йәшәй. Тыуған йылы билдәһеҙ. Бөйөк Ватан һуғышына БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) 148-се гвардия миномет полкы (ГМП) элемтәсеһе булып хеҙмәт итә. «Память народа» сайтындағы мәғлүмәт буйынса, исемлектән 1943 йылдың 22 мартында һәләк булыуы сәбәпле төшөрөлгән, Ворошиловоград өлкәһе Юлино-2 ҡасабаһында ерләнгән. Әсәһе Г. М. Шөғәйеповаға 1947 йылдың 23 авгусында хәбәр ителгән. Адресы Йылайыр тип күрһәтелгән