yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тәңрекүл

Тәңрекүл (Тәңреҡол, Ҡормаш, Тарғул; рус. Танрыкулово) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районында урынлашҡан башҡорт ауылы, Тәңрекүл ауыл советының административ үҙәге.
Почта индексы — 641141, ОКАТО коды — 37202830001.

# Тәңрекүл
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1816 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Шәрип ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ялан-Ҡатай улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә һәм уның үҙәге була. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

# Тәңрекүл
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| — | 169 | 282 | 344 |
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (72 %) йәшәй.

# Тәңрекүл
## Билдәле шәхестәре

* Таған Ғәлимйән Ғирфан улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, этнограф, музей белгесе, иҡтисад фәндәре докторы.
# Батуми мәсете

[[Категория:]]
Батуми мәсете йәкиОрта Джаме (груз. ბათუმის მეჩეთი йәки груз. ორთა ჯამე) — Грузияның Аджария төбәге Батуми ҡалаһы мәсете.

# Батуми мәсете
## Тарихы

Батуми мәсете 1886 йыл да грузин сығышлы мосолман дворяны Аслан-бәк Химшиашвили ғаиләһенең заказы буйынса төҙөлә. Ул ике Азизе Джаме һәм Әхмәт- паша Джаме араһында урынлаша. Орта Джаме йәки Орта Джами атамаһы ла шунан килеп сыға, сөнки төрөк теленән «Orta» тигән һүҙ «урта» тигәнде аңлата, йәғни «уртала урынлашҡан». 1932 йылдан 1946 йыл ға тиклем мәсет совет власы тарафынан ябыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәсет хәрби ҡорал склады итеп тотола. 1946 йылда (Пправославие динен тотоусыларҙың Изге Николай ҡорамы мелән бер ваҡытта) мәсет яңынан эшләй башлай.
1995 йылда манараһы яңыртыла. 2007 йылда да төҙөкләндереү эштәре башҡарыла. Мәсет ҡарамағында Ҡөрьән һәм ислам тарихын өйрәнергә теләгән балалар өсөн пансионат-мәктәп эшләй. Шулай уҡ бинала мөфтиәт, мәжлес, бер ничә имам эшләй.

# Батуми мәсете
## Тасуирламаһы

Мәсет аҡ тәҫтәге ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Бер манара >һы һәм алтын ялатылған көмбәҙе бар. Мәсет стеналарын ағалы-энеле Лаздар биҙәй. Батуми ҡалаһында бөгөн дә эшләгән берҙән-бер мәсет.
# Смирнова Екатерина Алексеевна

Екатерина Алексеевна Смирнова (4 август 1996 йыл) — Рәсәй спортсыһы, 2019 йылда эстафетала Универсиада чемпионы, 2019 йылғы ҡышҡы универсиадала шәхси саңғы уҙышында көмөш призёр, илдең йыйылма командаһы ағзаһы.

# Смирнова Екатерина Алексеевна
## Биографияһы

Екатерина Алексеевна Смирнова 1996 йылдың 4 авгусында Марий Эл Республикаһының Йошкар-Ола ҡалаһында тыуған. Өлкән спорт карьераһын 2008 йылда башлай.

# Смирнова Екатерина Алексеевна
## Спорт карьераһы

2014 йылдың февраль айында Сыктыкварҙа Көнсығыш Европа Кубогында тәүге тапҡыр сығыш яһай, 10 километрға классик йөрөш менән 51-се урынды, һәм 27-се урынды спринтта биләй.
2018/19 йылдар миҙгелендә Көнсығыш Европа Кубогының дөйөм зачетында 16-сы урынды биләй һәм унлыҡта өс финиш күрһәтә
2019 йылдың марты башында Красноярск ҡалаһында Ҡышҡы Универсиадала өс шәхси ярышта өс көмөш миҙал яулай. 2019 йыл Универсиадаһында эстафета командаһы составында еңеүсе була.
2019 йылда саңғы ярышы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының төп составына индерелә. 2019 йылдың 29 ноябрендә саңғы ярыштары буйынса Донъя Кубогына этаптарҙа тәүге тапҡыр сығыш яһай.
# Займо-Обрыв

Займо-Обрыв — ауыл. Азов районы, Ростов өлкәһе. Пешков ауыл биләмәһе составына инә.

# Займо-Обрыв
## Географияһы

Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 20 км (юлдар буйлап) алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ, Таганрог ҡултығы ярында урынлашҡан.

# Займо-Обрыв
## Географияһы
### Урамдары

| Безымянная тыҡрығы, Кошевой тыҡрығы, Тыныслыҡ тыҡрығы, Октябрь тыҡрығы, Ялан тыҡрығы, Братская урамы Буденный урамы Димитров урамы, | Калинин урамы, Каневец урамы Крупская урамы Куйбышев урамы, Ленин урамы, Диңгеҙ урамы, Ялан урамы, Көньяҡ урамы |

# Займо-Обрыв
## Тарих

Займы ауылы тураһында беренсе тапҡыр XVIII быуат аҙағында телгә алына.
Бер версия буйынса Займо-Обрыв топоним атамаһы ике күрше торған Займы һәм Обрыв ауылдарының бергә ҡушылыуынан алынған тип күрһәтелә. Урындағы халыҡ бында башлыса Украинанан сыҡҡан, быны уларға хас диалект һөйләй. Икенсе версия буйынса, электән йәшәгән кешеләр әйтеүенсә, ниндәйҙер алпауыт ҡатын ирекле крәҫтиәндәргә кредит биргән тип аңлатыла: Займо — ерҙе биләй, Обрыв — географик урын.

# Займо-Обрыв
## Иҫтәлекле урын

* Ауылда архитектура ҡомартҡыһы — Преображенский сиркәүе урынлашҡан. 1904—1913 йылдарҙа төҙөлгән сиркәү Өлкә Советының Кесе Советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) сиркәү урын әһәмиәтенә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100439000 коды аҫтында индерелгән.
* Ауылдан 1,8 км көньяҡтараҡ археология ҡомартҡыһы— ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр «Займо-Обрыв» урынлашҡан. Датаһы: беҙҙең эраға тиклемге ике мең йыллыҡ —б. э. XIV быуат арауығы. Ростов Өлкә Советының Кесе Советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) ҡурғанһыҙ ҡәберлек урын әһәмиәтенә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100312000 коды аҫтында индерелгән.
* Ауылдан 7,5 километр алыҫлыҡта, көньяҡ-көнсығышҡа табан археологик ҡомартҡы — ҡурған «Кугейская падь-4» урынлашҡан. Датаһы: беҙҙең эраға тиклемге ике мең йыллыҡ — б. э. XIV быуат аралығы. Өлкә Советының Кесе Советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) урын әһәмиәтенә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100315000 коды аҫтында индерелгән.

# Займо-Обрыв
## Билдәле кешеләр

Ауылда тыуғандар:
* Ганоцкий Леонид Александрович — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Канивец Федор Яковлевич — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Сухоруков Андрей Гаврилович — Советтар Союзы Геройы.
# Сухаревка (Кама ҡушылдығы)

Сухаревка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сухаревка (Кама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016677
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101667
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нюжма (Волга ҡушылдығы)

Нюжма — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 2163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Нюжма (Волга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034424
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003442
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яр Батыртау

Яр Батыртау (урыҫ. Яр Батыртау) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районы административ-территориаль берәмеге биләмәһендә урынлашҡан таулы урман, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1989).
Нуғайбәк районы биләмәһендә, Ғөмбәй йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Нуғайбәк (Требиатский) ауылынан көнсығышҡа табан 5 километр, ә Балҡан ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 7 километр алыҫлыҡта ята.

# Яр Батыртау
## Тарихы

Яр Батыртау сиктәрендә бейеклеге 8 метрға еткән емерелгән ҡая таштар убалары, 400 метр оҙонлоғона етеп, йылға ярҙарында үтә текә булып тамамлана. Уларҙа һүнгән вулкандың түбәнге девон ултырма ҡалдыҡтары бар. Был ҡалдыҡтар кремний тау тоҡомоноң һирәк кенә ҡатламдары менән базальттарҙың пироксен-плагиоклаз лаваларынан ғибәрәт. Һуңғыларында, Г. Н. Бороздина билдәләүенсә, Австарлиялағы конодоттарға оҡшаған ер аҫтында күмелеп ҡалған хайуандарҙың ҡалдыҡтары табылған, ә был тау тоҡомоноң йәшен билдәләү мөмкинлеген бирә.
Яр буйы ҡаяларының, геологик терминдәр менән әйткәндә, тау тоҡомдарының гранат-порфирҙарының дайкалары менән ярғысланыуы күҙәтелә, һәм ошондай ландшафт 500—600 километрға һуҙыла. Был дайкалар эрозия процестарына дусар ителгән, шуға ла рельефта бик асыҡ булып күренә. Яр буйындағы текә упҡындарҙа вертикаль тип әйтерлек вулканиттар күренеп тора. Сығыштары менән төрлө булған тау тоҡомдарының үҙ-ара буталыуы билдәләнә, һөҙөмтәлә таштарҙа ҡатып ҡалған бик боронғо дәүер микрофлораһы (хайуандар, бөжәктәр ҡалдыҡтары — конодонттарҙың оҙонлоғо 2-3 мм-ға етә) күҙәтелә. Был мәғлүмәттәр Уралда девон осоро палеогеографияһының элементтары менән танышыу мөмкинлеген бирә.
Яр Батыртауҙы комплекслы Тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танырға мөмкин, сөнки бында түбәнге девон ҡатламдарының терәк геологик киҫелешенән тыш боронғо кешеләрҙең торалары (боронғо кешеләрҙең торған урыны) табылған, шулай уҡ һирәк осрай торған үҫемлектәр, шул иҫәптән Урал эндимиктары һәм реликттар осрай. Ҡайһы бер үҫемлектәр үтә һирәк осрай торғандар иҫәбенә инә һәм һаҡлауҙы талап итә.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы, махсуслашҡан геологик туризм объекты булараҡ, ҙур ғилми әһәмиәткә эйә.
# «Киевты обороналаған өсөн» миҙалы

«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы — СССР дәүләт наградаһы. 1961 йылдың 21 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам В. Н. Атлантов.

# «Киевты обороналаған өсөн» миҙалы
## Миҙал тураһындағы Положение

«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы менән Киевты обороналауҙа ҡатнашҡан РККА-ның бөтә хәрбиҙәре һәм элекке НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ Киевты обороналауҙа халыҡ ополчениеһы сафтарында, оборона нығытмаларҙы ҡороуҙа ҡатнашҡан, фронт ихтыяждарын хеҙмәтләндергән заводтарҙа һәм фабрикаларҙа эшләгән, Киев подпольеһында ҡатнашҡан һәм Киев тирәһендә дошман менән һуғышҡан партизандар бүләкләнә. Киевты обороналау осоро булып 1941 йылдың июль — сентябрь айҙары иҫәпләнә.
«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булған осраҡта «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Киевты обороналаған өсөн» миҙалы менән яҡынса 107 540 кеше бүләкләнгән.

# «Киевты обороналаған өсөн» миҙалы
## Миҙалдың тасуирламаһы

«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә. Миҙал 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формала.
Миҙалдың алғы яғында — Украина ССР-ы Юғары Советы бинаһы силуэты, уның өҫтөндә — елберлгән байраҡ. Бина фонында алға эйелгән винтовкалар менән һалдат, матрос, эшсе һәм партизанканың һүрәте.
Миҙалдың өҫкө өлөшөндә түңәрәк буйлап — «ЗА ОБОРОНУ КИЕВА» яҙыуы.
Аҫҡы өлөшөндә түңәрәк буйлап — лавр веногы, ботаҡтарҙың остарында — биш осло йондоҙ төшөрөлгән таҫма. Миҙалдың алғы яғы ҡабарынҡы итеп ҡаймаланған.
Миҙалдың кире яғында — «ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ» яҙыуы. Яҙыу өҫтөндә — ураҡ һәм сүкеш һүрәте.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы.
Миҙал ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм булған һарғылт-йәшел (зәйтүн) төҫөндәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың уртаһынан ике буй үтә: 4 мм-лыҡ ҡыҙыл төҫтә һәм 2 мм-лыҡ зәңгәр төҫтә.

# «Киевты обороналаған өсөн» миҙалы
## Иллюстрациялар

* Миҙалдың реверсы
* Рәсәй Почта маркаһы, 2014 йыл
# Гришиха

Гришиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Гришиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002135
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200213
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мод Олофссон

Мод Элизабет Олофссон (швед. Maud Elisabeth Olofsson; 9 август 1955({{padleft:1955|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:9|2|0}}) (69 йәш), Arnäs parish) — швед сәйәсмәне. 2001—2011 йылдарҙан Швецияның Үҙәк партияһын етәкләй.

# Биографияһы

Мод Олофссон 1955 йылдың 9 авгусында Арнассваллда тыуған, ләкин бала сағы Вестерноррландта, Эрншельдсвик муниципалитеты Хёгбинда үткән. Сәйәсәттә 1974 йылдан Үҙәк Партияның йәштәр ойошмаһы омбудсмены, 1976 йылда Лулео муниципалитетының урындағы совет ағзаһы булып тора. 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Карл Бильдтың һул үҙәк хөкүмәте ваҡытында, Хеҙмәт министрлығында министр Бёрье Хёрнлундтың советнигы була. 1996 йылдан Үҙәк Партия Идаралығы ағзаһы. 1997 йылдан 2001 йылға тиклем Вестерботтенда ауыл хужалығы һәм ауыл хужалығы Hushållningssällskapet йәмғиәттәренең идарасы директоры булып эшләй. 2001 йылдың 19 мартында Ланнарт Далеусты алмаштырып, партия лидеры булып һайлана. 2002 йылғы һайлауҙарҙан һуң 1973 йылдан Үҙәк Партияның һайлауҙарҙа күтәрелеше «Мод эффекты» тип аталған һөҙөмтәгә ҡайтып ҡала.
Олофссондың сәйәси ҡараштары Үҙәк Партияның традицион позицияһы менән бәйле, уға ярашлы Швецияның ауыл райондарына баҫым яһап, ауыл общиналарының иҫән ҡалыуы уң үҙәк иҡтисади сәйәсәт менән бәйле. Әммә был Үҙәк партияның тарихында яңы үҙенсәлек була, Олофссон үҙ партияһының идеологияһын социал-либерализм кеүек характерлай. Ҡайһы саҡта Үҙәк партия хаким итеүсе социал-демократтар менән хеҙмәттәшлек итһә лә, Олофссон ваҡытында партия либералдар, христиан демократтар һәм Уртаса коалиция партияһы менән союзын нығытфп, күрәләтә оппозиция ролен һайлай.
Олофссон партияны яҡшырта, уны Евросоюз һәм Баҙар либелаизмы өсөн асығыраҡ яһай. «Alliansen» альянсын төҙөүҙә ҡатнаша.
2006 йылда һайлауҙарҙа еңеп, фракция Фредрик Райнфельдт башлығында яңы хөкүмәт төҙөй. Олофссонды премьер-министр урынбаҫары һәм эшҡыуарлыҡ һәм энергетика министры итеп тәғәйенләйҙәр.
2011 йылдың 17 июнендә партия лидеры вазифаһынан китеүе тураһында иғлан итә, 2011 йылдың 23 сентябрендә уның алмашсыһы Анни Лёф була. Пенсияға киткәндән һуң ул Швеция дәүләт энергетика компанияһының 2009 йылда яуаплы министр булған сағында «Vattenfall Nederland» Голландия компанияһына артыҡ күп түләгәне мәғлүм булғас, тәнҡиткә юлыға.
2012 йылдан «Visita» сауҙа ассоциацияһы рәйесе.

# Биографияһы
## Шәхси тормошо

Мод Олофссон замужем муниципалитет персоналы буйынса элекке Робертсфорс Рольф Олофссон менән никахта (1948). Парҙың өс балаһы бар. Олофссондың академик белеме юҡ, тик урта мәктәпте тамамлаған.
# Эпикантус

Эпикантус ( грек. ἐπι теленән грек. ἐπι ιπι - өҫкө яҡ һәм κανθός - күҙ мөйөшө), "Монгол йыйырсығы" - өҫкө күҙ ҡабағының эске мөйөшөндәге өлөшө, бер ни тиклем дәрәжәлә йәш биҙе төйөрсөгөн ҡаплай. Был монголоид расаһына хас булған билдәләрҙең береһе, башҡа расалар вәкилдәрендә һирәк. Антропологик тикшереүҙәр эпикантустың булыуын йәки булмауын ғына түгел, ә үҫешен дә билдәләнгән.

# Эпикантус
## Күренеш һәм функциялары

Эпикантустың сәбәптәре әле лә асыҡланмаған. Бер нисә автор монголоид тибының йөҙ үҙенсәлектәре ҡаты һыуыҡ шарттарҙа йәшәү өсөн махсус адаптив үҙенсәлек тип фаразлай. Монгол расаһының килеп сығышын Үҙәк Азияның континенталь региондары менән бәйләп, улар монгол күҙенең (күҙ ҡабағы, эпикантус) күреү ағзаһын елдәрҙән, туҙандан һәм сағылған ҡояш нурҙарының зарарлы тәьҫиренән һаҡлаусы аппарат булараҡ барлыҡҡа килгәнен күрһәтәләр.
Ләкин эпикантустың күренеше башҡа сәбәптәр менән дә бәйле булырға мөмкин. Шулай итеп, эпиканың ҙурлығы менән танау биленең ҡалынлығы араһындағы мөнәсәбәт иҫбатланған, йәғни, танау ни тиклем юғары булһа, эпикантус уртаса бәләкәйерәк булғаны асыҡланған. Был тикшерелгән барлыҡ серияларҙа ла: бурят, саха, яр буйы чукчалары, эскимос, ҡалмыҡ, тываларҙа асыҡланған .
Ләкин, танау биле түбән булыуы эпикантус барлыҡҡа килеү өсөн берҙән-бер һәм етерлек шарт түгел әле. Күрәһең, шулай уҡ эпикантус өҫкө күҙ ҡабағы тире аҫтындағы май ҡатламының ҡалынлығына ла бәйлелер. Эпикантус билдәле бер дәрәжәлә өҫкө күҙ ҡабағының "майлы" ҡатламы булып тора. Билдәле булғанса, биттең һимереүе монголоид расаһы балаларына хас. Монголоид расаһы балаларында май туҡымаһының артыуы төрлө мәғәнәгә эйә булырға мөмкин: һалҡын ҡыштарҙа йөҙҙө һыуыҡтан һаҡлау сараһы булараҡ, һәм, бәлки, юғары калориялы матдәләр менән тәьмин итеү сараһылыр. Бушмендарҙың һәм готтентоттарҙың стратегияһы шулай уҡ ҡоролоҡло климат шарттарында үҫешкән физик тип булараҡ, тулы йөҙлөлөк үрнәге булып тора.
Эпикантустың адаптивлығы шулай уҡ шик тыуҙыра, сөнки монголоид билдәләр комплексы йәки уртаса субтропик зонала (Ҡытайҙағы ауыл хужалығының иң тәүге төп үҙәктәрендә) барлыҡҡа килгән, бында ныҡ һалҡын булмаған, өҫтәүенә, Африкалағы һәм Көнбайыш Азия сүлдәрендә йәшәүселәрҙә эпикантус юҡ ...

# Эпикантус
## Таралыу

Эпикантустың үҫеше ҙур географик дифференциацияны күрһәтә. Эпикантусның концентрацияһы Үҙәк, Көнсығыш, шулай Төньяҡ Азияның да ҙур ғына өлөштәрендә осрай - ғәҙәттә оло йәштәге ир-аттарҙа 60% тан артыҡ. Төркиҙәр араһында эпиканың иң ҙур проценты сахалар, алтайлылар, томск татарҙары араһында (70%), 7 % - Волга төбәге татарҙары араһында, 15% - Ҡырым татарҙары араһында, 13% - Әстрхан ҡарағаштар араһында, 21-35% - казактар араһында, 20-28% - нуғайҙар араһында, 38% - тубыл татарҙары араһында. Эпикантус шулай уҡ эскимостар араһында киң таралған һәм Американың урындағы халыҡтары араһында осрай. Эпикантустың булмауы Европаның дөйөм халҡына хас. Африкалағы бушмендар араһында табылған.
# Кесе Буб

Кесе Буб — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Буб йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Буб
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009431
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100943
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Двейр башняһы

Двейр башняһы (мальт. Torri tad-Dwejra) Мальтаның Гоцо утрауындағы Сан-Лоренц ауылы янында, «Зәңгәрһыу тәҙрә» эргәһендә урынлашҡан бәләкәй ҡарауыл башняһы. Уның төҙөлөшө 1652 йылда тамамлана. Ул Ласкари башняларының береһе булып тора. Бөгөнгө көндә яҡшы торошта һәм килеүселәр өсөн асыҡ. Был башня — Гоцола һаҡланып ҡалған дүрт яр буйы ҡарауыл вышкаларының береһе.

# Двейр башняһы
## Тарихы

Двейр башняһы 1652 йылда Бөйөк Магистр Жан де Ласкарис-Кастеллар идара иткән осорҙа Гоцо университеты аҡсаһына төҙөлә. Ласкари башняларының береһе булып тора. Борон ул яҡын-тирәләге райондарҙы дошман һөжүменән, бигерәк тә пираттарҙан һаҡлау өсөн ҡарауыл посы булараҡ төҙөлә. Башня, башҡа пункттар кеүек үк, яҡындараҡ урынлашҡан башҡа оборона нығытмалары менән бәйләнеш тота. Хәүеф янаған осраҡта ут һәм сигнал булараҡ ҡулланылған төтөн ярҙамында хәбәр ебәрер булғандар. Янындағы тоҙ сығарыу ванналары башняны тотоу өсөн аҡса бүлгән. Башняға алты фундлы өс орудие ҡуйылған. 1744 йылда Бөйөк Магистр Пинто кешеләрҙең Бәшмәкле ҡаяға барыуын тыйған, сөнки унда үҫкән бәшмәктәр дауалау үҙенсәлегенә эйә, тип танылған. Шулай итеп, Двейр башняһы бер кемдең дә утрауға үтә алмауын контролдә тотҡан.
1839 йылдан 1873 йылға тиклемге осорҙа башня Мальта короле артиллерияһы тарафынан баҫып алына. Һуңынан, 1914 йылға тиклем ташландыҡ хәлдә була. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында, унда Мальта короленең пехота полкы частары урынлаша, шулай уҡ 12 фундлы дүрт орудия ла ҡуйыла башняға. Икенсе донъя һуғышы мәлендә лә башня күҙәтеү пункты сифатында файҙаланыла, ә 1942 йылда башняла капитан Франк Дебоно һәм Кармело Захра Британия хәрби һауа көстәренең самолеты һәләкәткә тарыған пилотын ҡотҡара.
Башня 1956 йылда Джеральд де Траффордҡа ҡуртымға бирелә. Ул тулыһынса емерелгән хәлдә ирекле Din l-Art Ħelwa Селва ойошмаһына ҡуртымға тапшырыла.

# Двейр башняһы
## Хәҙерге заман

1997 йылдан 1999 йылға тиклем башня тергеҙелә. Хәҙер ул яҡшы торошта һәм бушлай йөрөү өсөн асыҡ.

# Двейр башняһы
## Мәҙәниәттә

* Двейр башняһы 1963 йылда «Мальтаның хазины», 1985 йылда «Среди волков» фильмын төшөргәндә ҡулланыла.
# Типши-Джага

Типши-Джага (чеч. Типши-ЖагӀа) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ахко йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Типши-Джага
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы , Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001312108200006319
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200631
* Бассейн коды — 07.02.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Өйә (йылға)

Өйә — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Өйә (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026213
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102621
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1