yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Юг (Юг ҡушылдығы)

Кесе Юг — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юг (Калинино селосындағы Юговский тоғаны) йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Юг (Юг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101349
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Йосопов һарайы (Ҡырым)

Йосопов һарайы — кенәз Феликс Йосопов (граф Сумароков-Эльстон) өсөн Ялта архитекторы Николай Краснов тарафынан Кореизда эклектик стилистикаһында төҙөлгән һарай.

# Йосопов һарайы (Ҡырым)
## Тарихы

Һарай төҙөлгәнгә тиклем уның урынында княгиня Анна Сергеевна Голицынаның «Алһыу йорт» дачаһы була. Һуңынан алпауыт хужалығы шарап эшләүсе Морозов ҡулына күсә, 1880 йылда уны кенәз, Мәскәүҙең элекке генерал-губернаторы Феликс Феликсович Йосопов һатып ала. 1909 йылда Дюльбер һәм Ливадия һарайы авторы архитектор Николай Краснов, «Алһыу йорт»то үҙгәртеп ҡороп, уға хәҙерге күренешен бирә. Кенәз Йосоповтар тоҡомо Рәсәй империяһында иң бай һәм иң йоғонтоло аристократтар ғаиләһенән була. 1912 йылдың көҙөндә ошо һарайҙа Феликс Йосопов-кесе император Николай II-нең туғаны императорҙар нәҫеленән булған княжна Ирина Александровна менән йәрәшә.
1920 йылда һарай дәүләтләштерелә һәм Бөтә союз ғәҙәттән тыш комиссияһы ведомствоһына хеҙмәткәрҙәр өсөн ял йорто итеп бирелә (дәүләт дачаһы № 4). 1925—1926 йылдарҙа бында Феликс Дзержинский туҡтала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һарайы зыян күрмәй. 1945 йылдың Ялта конференцияһы ваҡытында Йосопов һарайы Иосиф Сталин етәкселегендәге совет делегацияһының резиденцияһы була. Шул уҡ ваҡыттан бында интерьерҙың ҡайһы бер элементтары: бильярд һәм Сталиндың өҫтәле һаҡланып ҡалған.
Һуғыштан һуңғы осорҙа һарай башланып КПСС Үҙәк Комитетының дачаһы итеп файҙаланыла, унда Советтар Союзының бик күп партия һәм дәүләт эшмәкәрҙәре, шулай уҡ сит илдәрҙең коммунистар партияларының етәкселәре ял итә.
1991 йылдан 2014 йылдың мартына тиклем һарай Украина президентының эштәр идаралығы милкендә була. 2014 йылдың 21 октябрендә Ҡырымдың министрҙар советы элек Украина президентының эштәр идаралығында булған объекттарҙы Рәсәй Президентының эштәре идаралығы ҡулланыуына тапшыра.
2014 йылдың мартында Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң Йосопов һарайы Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәр идаралығының махсус комплексына әйләнә.

# Йосопов һарайы (Ҡырым)
## Архитектураһы

Йосопов һарайының эклик архитектураһында неороман, итальян Яңырыу дәүере архитектураһының төрлө элементтары күҙәтелә. Инеү урынындағы баҫҡыс һәм арка арыҫландар, мәрмәрҙән эшләнеп Венециянан килтерелгән Боронғо грек мифологияһының төрлө персонаждары менән биҙәлгән. Интерьерҙың төп өлөшө модерн стилендә эшләнгән: фарфор һәм бронза пластика өсөн кәштәле аҡ эмаль панелдәр, Вена ултырғыстары, мәйәштәге дивандар һ.б. Берҙән-бер ташлама булып һарай хужаһы кабинеты тора — ул боронғо француз гобелены менән биҙәлгән, ҙур өҫтәл, шкаф һәм тәмәке тартыу креслолары менән йыһазландырылған.

# Йосопов һарайы (Ҡырым)
## Һарай паркы

Йосопов һарайы паркына ул ваҡыттағы иң билдәле баҡсасыларҙың береһе Карл Кебах нигеҙ һала. 16,5 гектар майҙанды биләгән парк территорияһында яҡынса 7,5 меңгә яҡын үҫемлек үҫә, шул иҫәптән 200-гә тиклем декоратив ағас һәм ҡыуаҡ төрҙәре, уларҙың 32-һе һирәк осрай. 155 ағастың йәше 100 йәштән 500-гә етә.
# Һоло турғайы

?Һоло турғайы :
Самец в брачном наряде :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымактар |
| Подотряд: | Һайраусы турғайҙар |
| Ғаилә: | Һоло турғайҙары |
| Төр: | Һоло турғайы |
Латинса исеме :
Emberiza citrinella Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 179537 NCBI 37595 |
Һоло турғайы, зинзибәр (рус. Обыкновенная овсянка, лат. Emberiza citrinella)— башында һәм түшендә һары ҡаурыйҙары менән айырылып торған ҡошсоҡ. Турғай ҙурлыҡ. Ботаҡҡа, ағас осона йәки ҡыуаҡҡа ултырып һайрай. Ерҙә сүпләнә. Ата ҡоштоң ар¬ҡаһы һәм түшенең ике яғындағы таптар көрән, башы һәм кәүҙәһенең аҫ яғы- һары, көрәнһыу сыбарҙары бар. Оҙон ҡара ҡойроғоноң ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Инә ҡошта һары төҫ урынына — һарғылт һоро. һырты буҙ. Үҙенә оҡшаған ҡоштарҙан һары төҫтәге ҡауырһындары менән айырыла.
СиҡылдаҒан тауыш сығара: «сиҡ-сиҡ-сиҡ». һайрауы яңғырауыҡлы: «зин-зин-зин-зии-сии».
Урман ситтәрендә, аҡландарҙа йәшәй. Көҙгөһөн һәм ҡышҡыһын күберәк йорт турғайҙары менән бергә йөрөйҙәр. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ.ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Көрән таплы 4—5 бөртөк алһыу аҡ төҫтәге йомортҡаһы була.
# Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы

Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы, әҙәби псевдонимы Йәрми Сәйете (29 сентябрь 1884 йыл — 19 октябрь 1972 йыл) — шағир-импровизатор. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне (1944).

# Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы
## Биографияһы

Сәйет Әхмәт улы Исмәғилев, Йәрми Сәйете 1884 йылдың 29 сентябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Йәрми ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһынан йәшләй етем ҡалыу сәбәпле, күп балалы ғаилә хәстәрлеге уға төшә. 16—17 йәштәрендә ул шиғырҙар, йырҙар сығарып, үҙе уйнап, үҙе йырлап, яҡын-тирә ауылдарҙа киң таныла.
Китабын баҫтыра һәм халыҡ араһында танылыу яулай. Шулай итеп, Сәйет Исмәғилевтың Октябрь революцияһына тиклемге осорҙа Өфө губернаһында музыкант-импровизаторлыҡ даны ныҡ таралып өлгөрә. Был турала хатта 1915 йылда Өфөлә сыға торған «Тормош» газетаһында махсус материалдар ҙа баҫыла.
Октябрь социалистик революцияһынан һуңғы осорҙа ғына сәсән ижады бөтөнләй башҡаса үҫеп китә. 1926—1927 йылдарҙа Шишмә театрында артист булып та эшләй.
1940 йылда Сәйет Исмәғилевтың беренсе йыйынтығы баҫыла. Был китапҡа ингән, халыҡ араһында таралған йырҙарынан сығып, уның ижади йөҙөн тулыраҡ билдәләргә мөмкинлек тыуа.
Сәсәндең йырҙары халыҡ тормошо, уның тарихы менән органик бәйләнешле булыуын һәр әҫәренән күрергә мөмкин. Сәйет Исмәғилевтың күпселек йырҙары агитацион характерҙа башҡарылалар.
1938 йылда Сәйет Исмәғилев СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына. 1944 йылда уға «Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Сәйет Исмәғилев Башҡорт дәүләт филармонияһында артист-скрипач булып эшләй. Халыҡ хыялдарын йырлау, көндәлек тормоштағы ыңғай күренештәрҙе һүрәтләү, йәшәү шатлығын, халыҡҡа бәхет килтергән Коммунистар партияһын данлау йырҙары халыҡ күңелендә ныҡлы урын ала.
Башҡорт сәсәндәре араһында уның үҙенсәлекле һыҙаттары бар: әҫәрҙәре йыр стихияһына ҡоролған. Ул тәмҫил жанрына таянып, әҫәрҙәрендә символик образдың үҙенсәлекле бер төрөн булдырҙы.

# Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы
## Китаптары

* «Йырҙар һәм шиғырҙар» — Өфө, 1940, 108 бит. (Матбуғатҡа М. Хәй әҙерләгән.)
* «Сәйет йырҙары» — Өфө, 1944, 48 бит.
* «Сәсән һүҙе» — Өфө, 1950, 64 бит.
* «Һайланма әҫәрҙәр» — Өфө, 1958, 104 бит.
* Ике тормош. Йырҙар. Өфө, 1961, 67 бит.
* Сәсән йырҙары. Шиғырҙар һәм йырҙар. Өфө, 1964, 95 бит.
# Куим-Ега

Куим-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 385 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Куим-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049776
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204977
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Тюмберь

Оло Тюмберь — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мамокша йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Оло Тюмберь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100065
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тома Феодосьевич Чорба

Тома Феодосьевич Чорба (молд. Toma Ciorbă; 15 ғинуар 1864 йыл — 30 декабрь 1936 йыл) — Бессарабия табибы, һаулыҡ һаҡлау эштәрен ойоштороусы һәм йәмәғәт эшмәкәре.

# Тома Феодосьевич Чорба
## Биографияһы

Тома (Фома Феодосьевич) Чорба 1864 йылда Кишинёвта тыуа. Кишинев ирҙәр гимназияһында белем ала. 1893—1896 йылдарҙа Кишиневта санитар табибы булып эшләй, ә 1893—1903 йылдарҙа — губерна земство дауаханаһында психиатрия бүлексәһенең ординаторы. 1896 йылда йоғошло ауырыуҙар дауаханаһына нигеҙ һала, 1932 йылға тиклем унда баш табип булып эшләй. 1896-1935 йылдарҙа үҙе нигеҙ һалған дауахана бинаһында йәшәй. 1903 йылда Кишинев ҡыйралышынан һуң санитар табибы М. Б. Френкель менән бергә ҡала йәһүд зыяратында үлтерелгәндәрҙең мәйеттәрен һәм уларҙың документтарын, шулай уҡ ҡала Йәһүд дауаханаһында яралыларҙы тикшереү менән шөғөлләнә.
Рус-япон һуғышы башланғандан һуң урындағы Ҡыҙыл Тәре бүлексәһе ағзалары ҡарары буйынса Чорба Бессарабия хәрби госпитален етәкләй һәм Алыҫ Көнсығышҡа китә, унда йыл ярым дауамында эшләй. Тома Чорба Бессарабияла халыҡҡа сәсәктән мотлаҡ прививка яһауҙы һәм дифтерияға ҡаршы серотерапияны индерә. Чорба Кишиневтың санитар торошо, губерна земство психиатрия дауаханаһының йоғошло ауырыуҙар бүлегендә етәкселек эше тураһында ҡайһы бер эштәрҙең авторы була.
1936 йылда вафат була. Кишиневтың Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнә.

# Тома Феодосьевич Чорба
## Баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре

* Фома Федосеевич Чорба, Моисей Борисович Френкель, санитарные врачи. Отчёт о санитарном состоянии города Кишинёва в 1897 году. Кишинёв: Типография А. Гольденштейна, 1898. — 43 с.

# Тома Феодосьевич Чорба
## Мираҫы

1964 йылда Кишиневта элекке Госпиталь урамы Тома Чорба исеме менән атала. Кишинев Республика инфекция клиник дауаханаһы Чорба исемен йөрөтә, 1965 йылда бина алдына Тома Чорбаға арнап, барельефы менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла (архитектор И. Гриценко).
# Фрайберг (Саксония)

Фрайберг (Саксония) (нем. Freiberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге . 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 41342 кеше йәшәй. Майҙаны — 48,05 км². Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы 9599 һәм автомобиль коды FG.

# Фрайберг (Саксония)
## Тарих

1739-1740 йылдарҙа Фрайбергта Иоганн Генкель химия лабораторияһында буласаҡ урыҫ ғалимы Михаил Васильевич Ломоносов һәм Рәсәй фарфор сәнәғәтен ойоштороусы Д.И. Виноградов уҡыған.
Фрайберг территорияһы дәүләттәр бойһоноуында:
* Мейсенская марка 1186–1423
* Курфюршество Саксония 1423–1697
* Польша-Саксония 1697–1706
* Курфюршество Саксония 1706–1709
* Польша-Саксония 1709–1763
* Курфюршество Саксония 1763–1806
* Саксония Короллеге 1806–1871
* Герман империяһы 1871–1918
* Веймар республикаһы 1918–1933
* Өсөнсө рейх 1933–1945
* Германия Демократик Республикаһы 1949–1990
* Федератив Германия Республикаһы, 1990 йылдан

# Фрайберг (Саксония)
## Халыҡ

2013 йылда ҡалала 40 268 кеше йәшәғән.

# Фрайберг (Саксония)
## Иҡтисад

Ҡалала Фрайберг тау академияһы – техник университеты (нем. Technische Universität Bergakademie Freiberg, ҡыҫҡа TUBAF) университет урынлашҡан. Төп специализациялар — минералогия, геология, металлургия, изучение материалов, энергетика, экология. Фрайберг тау академияһында индий (Фердинанд Райх, 1863) һәм германий (Клеменс Винклер, 1886) элементтары асылды.

# Фрайберг (Саксония)
## Иҫтәлекле урындар

* Фрайберг соборы

# Фрайберг (Саксония)
## Күренекле кешеләр

* Вольф Мартин Циммерман —1701 йылда Рәсәйғә килеп, металлург заводтары ойоштороусы.
* Эмиль фон Зидов — немец картографы
* Андре Таннебергер (ATB) —музыкант
* Михаил Каратеев (1904—1978) — рус яҙыусы
# Ялан Бөрйән ырыуы шәжәрәһе

«Ялан Бөрйән ырыуы шәжәрәһе» — башҡорт фольклоры әҫәре, ҡулъяҙма шәжәрә.
Шәжәрә бер ғаиләнең 3 быуыны вәкиле (Ғабдулла Ғәббәс улы, уның улы Зәйнәғәбдин һәм ейәне Исҡужа) тарафынан алып барыла. Уларҙың һәр береһе үҙе һәм ғаилә ағзалары хаҡында биографик мәғлүмәтте, тормош күҙәтеүҙәрен һ.б. теркәп барған. Әҫәрҙә XVIII быуатта Урал аръяғын төйәк иткән башҡорт ырыуҙарының бер-береһе менән мөнәсәбәте бәйән ителә, Бөрйән ҡәбиләһе Ялан Бөрйән ырыуының Ирәндек итәгенән Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөнә күсеп китеү сәбәптәре атала, Башҡортостан Республикаһының Федоровка районы Юлдаш ауылына нигеҙ һалыу тарихы һүрәтләнә. Беренсе заттан һөйләү был шәжрәне мәктүб жанрына яҡынайта. Шәжәрә 1975 йылда Юлдаш ауылында Х. Зәйнәғәбдиновтан яҙып алынған.
# Хөсәйен Күсәрбаев

Күсәрбаев Хөсәйен Абзан улы (Хөсәйен Күсәрбаев; 1777—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Хөсәйен Күсәрбаев
## Биографияһы

Хөсәйен Күсәрбаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) Бикбирҙе ауылында йәшәгән.
1797 йылдың 10 майынан казак булып хеҙмәт итә башлай. 1799 йылда башҡорт полкы составында Кавказ сигендәге яуҙарҙа ҡатнаша.
1807 йылдың 14 февралендә зауряд-есаул званиеһын ала.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Хөсәйен Күсәрбаев хеҙмәт итә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә — Гродно, 2 августта — Смоленск (Красный), 3-5 сентябрендә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алышҡа инә.
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа, 1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 18 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
1826 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

# Хөсәйен Күсәрбаев
## Бүләктәре

* 4-се дәрәжә изге Анна ордены (24.09.1812)
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

# Хөсәйен Күсәрбаев
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Туйбикә; ҡыҙҙары — Фатима.
# Сардя

Сардя — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сыпан йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Сардя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003703
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100370
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Святскийҙар усадьбаһы (Крупки)

Святскийҙар усадьбаһы (бел. Сядзіба Свяцкіх) — Белоруссияның Минск өлкәһе Крупки ҡалаһының Совет урамындағы усадьбаһы..

# Святскийҙар усадьбаһы (Крупки)
## Усадьба тарихы

Был усадьбаны алпауыт Карл Святский төҙөй, 1900 йылда ул усадьбаның һуңғы хужаһы була. Риүәйәт буйынса, бай булмаған Карл француздар сигенгән ваҡытта Лесное күленә батырған Наполеондың хазиналары тейәлгән каретаны тапҡан һәм бик бай, күркәм йортто шул аҡсаға төҙөткән.
1980-се йылдар аҙағында йорт административ бина сифатында ҡулланылған.

# Святскийҙар усадьбаһы (Крупки)
## Планировкаһы һәм урынлашыуы

Усадьба Бобр йылғаһы ярынан алыҫ түгел урынлашҡан.

# Святскийҙар усадьбаһы (Крупки)
## Планировкаһы һәм урынлашыуы
### Усадьба йорто

Ике ҡатлы йорт модерн стилендә кирбестән эшләнгән.
Йорт күләмле асимметриялы формалағы композициялы, уға күләмлелекте бер нисә манара төҙөү биреп тора, улар архитектура доминантаһын тәшкил итеп тора. Йорт ҡыйығы вальма формаһында.
Һул ҡабырғалағы фасадтың үҙәк өлөшө бейек башня рәүешендә, ул һигеҙ мөйөшлө яҡтылыҡ барабаны көмбәҙе менән ослайып тамамланған. Стеналар руст менән бүлкәтләп бүлгеләнгән. Тәҙрә уйымдары төрлө формаларҙа (тура мөйөшлө, түңәрәк, квадрат, овал, йәйә формаһында), ҡапҡастар менән биҙәлгән. Ҙур булмаған юҡ итеү Төп фасад яғынан үҙәк инеү урыны һай ризалит менән билдәләнгән, ул аттик менән тамамланған. Уң яҡ ҡабырға фасадына ҙур булмаған 2 манара эшләнгән. Йорттоң планлаштырылыуы ҡатнаш формалы.
Йорттоң өс ҡатының баҫҡыстары төрлө һикәлтәле үҙәктәр менән тоташтырылған. Үҙәк баҫҡыстың балясиндары суйындан ҡойолған һәм геометрик орнамент менән биҙәлгән.

# Святскийҙар усадьбаһы (Крупки)
## Планировкаһы һәм урынлашыуы
### Парк

Усадьба тирәләй элекке парк ҡалдыҡтары һаҡланған.

# Святскийҙар усадьбаһы (Крупки)
## Галереяһы

* 1910 йылда Святскийҙар усадьбаһы
* Усадьбанан ҡарағанда Бобр йылғаһының күренеше
* 2006 йылда усадьба тирәһендә һаҡланған ағастар.
# Каартик Наач

Каартик Наач - ул Непалда Картик айында (октябрь йәки ноябрь) башҡарыла торған бейеү музыкаль пьесаһы. Ул беҙҙең эраның 1641 йылында Непал патшасы Сиддһи Нарсингһ Малла тарафындан нигеҙләнгән. Спектакль Картик Дабали, Патан Дурбар Майҙанында һәр йылды башҡарыла. Ул ғәҙәттә ике көндән 27 көнгә тиклем тәҡдим ителеп 17 Индуизм Вишну хикәйәләре менән була. Тәүҙә ул ике көн күрһәтелә торған булған, әммә Нарсингһ Малла улы Шри Нивас Малла ете көн өҫтәгән һәм Нарсингһ Малланың ейәне Йог Нарендра Малла тағы 15 көн өҫтәгән.

# Каартик Наач
## Килеп сығышы

Пьесаны Каартик Наач Прабһандан Самти һаҡлаған, әммә 2013 йылдан бирле уны Картик Нача Һаҡлау Комитеты һаҡлаған. Пьеса ғәҙәттә Варахи, Ганеша, Шива һәм Кришнаны индереп Индуизм Хоҙайҙарын уйнаусы бейеүселәр менән башлана. Бейеүселәр шулай уҡ муйындарына фестондар кейәләр. Уны Неварлар башҡаралар һәм 2015 йылда "45 музыкант һәм 10 ярҙамсы булған. Ул шулай уҡ Патанда алтын тәҙрә янында башҡарыла һәм тәҙрә бары тик спектакль өсөн асыла. Риүәйәттә ул Патша Нарсингһ Маллаға дан йырлау өсөн төҙөлгән булған тип әйтелә. Бейеүҙәрҙең һәм музыканың күпселеге Нарсингһ Малла тарафындан инша ителгән тип уйланыла, әммә уға бәләкәй үҙгәрештәр индерелгән булырға мөмкин. Каартик Нач Һаҡлау Комитетының элекке мөдире Һари Ман Шестра спектакль тураһында китап яҙған.
# Каяани спорт паркы

Каяани спорт паркы — Каяани ҡалаһында үҙәк спорт ҡоролмаһы. Комплекста бейсбол һәм футбол яландары бар.

# Каяани спорт паркы
## Бейсбол яланы

2001 йылда бейсбол яланы төҙөлә. Ул 1 гектар ҙурлыҡтағы ҡомло майҙансыҡтан ғибәрәт. Ялан ҡатын-ҡыҙҙар бейсбол клубы Каяани Палоккеро өсөн үҙ яланы булып тора. Команда, 2017 йылда үҙ теләге менән юғары лиганан сығып, бейсбол буйынса Финляндияның икенсе ҡатын-ҡыҙҙар лигаһында сығыш яһай.

# Каяани спорт паркы
## Футбол яланы

Спорт паркының футбол яланын дүрт клуб ҡуллана — Каяани Хака (1953 йыл, өсөнсө дивизион), АС Каяани (2006 йыл, икенсе дивизион), Вимма футбол клубы һәм Каяани Спартагы.
1968 йылда стадионға рекордлы килеү теркәлгән, ул саҡта һәүәҫкәр футбол уйынында Каяани Хака һәм Каяани Паллокеро командалары осраша.
Спорт паркының футбол яланын реконструкциялау 2006 йылдың июлендә үткәрелә. Реконструкциялау сиктәрендә яһалма газон һәм 800 кешегә иҫәпләнгән трибуна менән яңы ялан булдырыла. Ремонт УЕФА HatTrick программаһы сиктәрендә финанс ярҙамы арҡаһында башҡарыла. Яһалма газон 2016 йылда июнь-июлендә яңыртыла
# Каз (Кондома ҡушылдығы)

Каз — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Каз (Кондома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009615
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200961
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Верхние Нарыкары

Верхние Нарыкары — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628103, ОКАТО коды — 71121918002.

# Верхние Нарыкары
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Верхние Нарыкары
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Тапшеньга

Тапшеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Тапшеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212102000007810
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 102000781
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 02
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Медынка

Медынка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суходрев йылғаһының уң ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Медынка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021610
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002161
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0