yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гориневская Валентина Валентиновна

Гориневская Валентина Валентиновна (1882—1953) — ватан травматологияһына нигеҙ һалыусы, медицина фәндәре докторы (1935), профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1943), медицина хеҙмәте полковнигы. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы.

# Гориневская Валентина Валентиновна
## Биографияһы

Валентина Валентиновна Гориневская 1882 йылда Санкт-Петербургта профессор В. В. Гориневский ғаиләһендә тыуған.
1908 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын тамамлай Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Көнбайыш фронттың хирургия госпиталендә эшләй.
1920 йылда Һамарҙа дәүләт университеты базаһында дөйөм хирургия кафедраһы ойошторола, кафедра мөдире итеп шул уҡ ваҡытта билдәле булған рус травматологы Валентина Валентиновна Гориневская тәғәйенләнә. Фәнни кадрҙар әҙерләү буйынса Гориневская тарафынан студенттарҙың ғилми түңәрәктәре ойошторола, 1923 йылда ул медицина факультетында студенттарҙың ғилми йәмғиәте була.
1925 йылда Мәскәүҙә ҡайта һәм 1931 йылда Мәскәүҙә Дауалау-протез институтында травматология бүлегенең мөдире була. 1932 йылда Гориневская Н.В. Склифософский исемендәге ашығыс ярҙам ғилми-тикшеренеү институтының травмотология бүлегенең беренсе мөдире була, уны 1939 йылға тиклем етәкләй. Бер үк ваҡытта табиптарҙың белемен камиллаштырыу Үҙәк институтында травматология кафедраһын етәкләй һәм Мәскәү институттарында уҡыта. 1936 йылда ҡайһы бер һөйәк һыныу билдәләрен һүрәтләй, уны «Гориневская симптомы» тип атайҙар.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында В.В. Гориневская Ҡыҙыл Армияның Баш хәрби-санитар идаралығы инспекторы-консультанты була, еңел яралылар өсөн госпиталь ойоштора. 1945 йылда «Советская женщина» журналында уның тураһында «Хирург на фронте» мәҡәләһе баҫылып сыға. 1944 йылда сыҡҡан уның «Комплексное лечение в госпиталях для легкораненых» монографияһы баҫылып сыға. 1953 йылға тиклем табиптарҙың белемен камиллаштырыу Үҙәк институты янындағы хәрби-медицина факультетының хәрби-ялан хирургияһы кафедраһын етәкләй.
1957 йылдың 25 сентябрендә Мәскәүҙә була. Новодевичье зыяратында, атаһы һәм апаһы Вероника менән йәнәш ерләнә.

# Гориневская Валентина Валентиновна
## Наградалары

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар.
# Улёту

Улёту — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каерлык йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Улёту
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100620
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үрге Елима

Үрге Елима (Үрге Елема) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухта йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Үрге Елима
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000635
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000063
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һайылмыш

Һайылмыш (рус. Салмыш)— Рәсәйҙә Ырымбур өлкәһендәге йылға, Шарлыҡ, Октябрь һәм Һаҡмар райондары территорияларынан аға. Йылғаның инеше Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында 59 км алыҫлыҡта. Йылғаның оҙонлоғо 193 км, һыу йыйылған бассейн майҙаны — 7340 км².

# Һайылмыш
## Этимологияһы

Йылғаның башҡортса исеме — Һайылмыш. Гидронимын «һайылдашыу» һүҙенә бәйләйҙәр, -мыш — бәлки, хәҙерге заман сифат ҡылымының аффиксы — ҡайһы бер төрки телдәр өсөн хас булған һүҙ яһаусы элемент

# Һайылмыш
## Гидрологияһы

Төп аҙығы — ҡар. Яҙғы ташҡын мәле — март аҙағынан май башына тиклем. Ноябрь айында туңа, апрель айында асыла. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағынан 79 км алыҫлыҡта — 10,4 м³/с.

# Һайылмыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейн округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйеккә ҡойғанынан алып инешенә тиклем — Һаҡмар йылғаһы, йылға подбассейны — подбассейны юҡ. Йылғаның бассейны — Урал (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006626.

# Һайылмыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
### Ҡушылдыҡтары (йылғаларҙың оҙонлоғо)

— 6 км: Яңғыҙ йылғаһы (уң) — 53 км: Шештимер йылғаһы(уң) — 55 км: Оло Юшатыр йылғаһы (һул) — 81 км: Бурлюк) йылғаһы (һул) — 106 км: Тилегәҙе йылғаһы (һул) — 140 км: Сысҡанйылғаһы (һул) — 154 км: Ниәт йылғаһы (уң) — 164 км: Яланғы йылғаһы (һул) — 165 км: Шарлыҡ йылғаһы (уң)
# Олимпик (милли парк)

«Олимпик» милли паркы (ингл. Olympic National Park) — АҠШ-та Вашингтон штатының төньяҡ-көнбайышында, Олимпик ярымутрауында урынлашҡан тәбиғәтте һаҡлау зонаһы. 1938 йылда нигеҙ һалына. Милли парк биологик төрҙәренең төрлөлөгө менән дан тота. Ярымутрауҙың материк киңлектәренән оҙайлы изоляцияланыуы арҡаһында бында үҙенсәлекле флора һәм фауна барлыҡҡа килә. Әлегә тиклем бында 15 эндемик хайуан төрө һәм үҫемлектәр батшалығынан 8 эндемик осрай.
Парктың тағы бер үҙенсәлеге — сағыштырмаса ҙур булмаған территорияла (3735 км²) үҫемлек берләшмәләренең төрлөлөгө. Парк территорияһында күлдәр, тәбиғи хәлендәге урмандар, альп бүлкәте болондары, 60-тан ашыу боҙлоҡ, ҡырағай хайуандар йәшәгән урындар, Тымыҡ океан яр буйы участкаһы (яр буйы өлөшөндә пляждар һәм өс индеец резервацияһы урынлашҡан), ә үҙәк өлөшөндә Олимпик тауҙары урынлашҡан. Был тау һырты, урыны менән 2400 метр бейеклеккә етеп, паркты көнбайыш һәм көнсығыш өлөшөнә бүлә, һәм көнбайышта һәм көнсығышта климат шарттарының айырмалылығын билдәләүсе фактор булып тора. Парктың көнбайыш өлөшөндә ямғыр урманы үҫә һәм илдә иң күп яуым-төшөм була, ә көнсығыш өлөшөндә сағыштырмаса ҡоро климат өҫтөнлөк итә (АҠШ-тың Көнбайыш яр буйында көньяҡ Калифорния климаты менән генә сағыштырыла).
1976 йылда парк халыҡ-ара биосфера ҡурсаулығы итеп үҙгәртелә, ә 1981 йылда ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
# Аждаһа йылы

Аждаһа йылы (Лыу йылы) - бик күп Азия илдәре, төрки халыҡтарҙың байтағы һәм монголдар ҡулланған ун ике йыллыҡ мөсәлдең бишенсе йылы. Башҡа йылдарға хайуандар исеме ҡушылған булһа, Ҡуян йылы менән Йылан йылы араһында берҙән-бер мифик зат исеме бирелгән йыл.

# Аждаһа йылы
## Ауыҙ-тел ижадында

Башҡорт мифологияһында йөҙ йыл буйы кеше күҙенә күренмәй йәшәгән йылан аждаһаға әйләнә тип бәйән ителә. Бер нисә башлы ҙур йылан ҡиәфәтендә була

# Аждаһа йылы
## Ауыҙ-тел ижадында
### Һынамыш

Лыу (Ажда­һа) йылы- һыулыҡ.
# Вазюг (Сокса ҡушылдығы)

Вазюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сокся йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Вазюг (Сокса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001197
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дудет

Дудет (Орт. Дудет) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.

# Дудет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015620
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201562
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы

Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы (1905-1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның байраҡсыһы, өлкән сержант, ВКП(б) ағзаһы, 1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1938—1946).

# Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы
## Биографияһы

Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы 1905 йылда Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Яңы Аҡтанышбаш ауылында тыуған. 1927 йылдан алып Ҡыҙыл Армия сафында. Хәрби бурысын Төркөстанда үтә, сик буйы һағында пулеметсы булып хеҙмәт итә, басмачтар менән көрәшә, яралана. Граждандар һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1929 йылдан БАССР-ҙың Краснокама районы Урал ауылы «Бүләк» колхозы рәйесе урынбаҫары, 1934 йылдан рәйесе. 1938 йылдан район башҡарма комитетының юл бүлеге мөдире. 1942 йылда яңынан «Бүләк» колхозы рәйесе итеп һайлана. 1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1938—1946).
1942 йылдың ғинуарында Краснокама район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 9-сы запастағы кавлерия полкына (Туймазы) ебәрелә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294‑се кавалерия полкында пулемет эскадронында хеҙмәт итә. Эскадрон партия ойошмаһы секретары, дивизияның байраҡсыһы була.
1943 йылдың февралендә дошмандар тарафынан көслө һаҡланған тимер юл күперен юҡ итеү буйынса приказды үтәгәндә һәләк була. Чернушки ауылы эргәһендә ерләнгән. Икенсе мәғлүмәт буйынса 1943 йылдың февралендә дивизия 8-се кавалерия корпусы составында дошман тылында хәрәкәт итә. 23 февралдә иртәнге сәғәт 5-тә дивизия яугирҙәре дошман тылын йырып сығыу өсөн ҡаты һуғыш алып бара. Әхмәтхужа Әхмәҙуллин шул һуғышта генерал Шайморатов менән бергә һәләк була. Он похоронен в братской могиле на территории Луганск өлкәһе биләмәһендә туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

# Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы
## Хәтер

2020 йылдың 1 декабрендә Яңы Аҡтанышбаш ауылында легендар 112-се Башкҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙәре Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улына һәм Нурғәлиев Хәнәфи Нурғәле улына мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы үтә. Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы хөрмәтенә мемориаль таҡта Мәҙәниәт һарайы бинаһына ҡуйыла. С. Р. Ҡадыровтың «Через огни и воды» китабында телгә алына.

# Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1929),
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)
# Кесе Керзеньга

Кесе Керзеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Керзеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Керзеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031926
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003192
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы

Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы (1937 — ?) — башҡорт теле белгесе.
Ырымбур өлкәһе Переволоцк районы Ҡотломбәт ауылында тыуған. Аҡ-Булаҡ педагогия училищеһын тамамлағас, хеҙмәт юлын күрше Ғәбдрафиҡ ауылы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. Хәрби-Диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғас, Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағас, Күмертау районының Мораптал урта мәктәбендә эшләй. Туған телгә булған мөхәббәт, туған телдең бөтөн нескәлектәрен белеүгә ынтылыш уны СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына алып килә, унда кесе ғилми хеҙмәткәр булып урынлаша һәм ғүмеренең аҙағына тиклем шунда эшләй.
У. Ф. Нәҙерғолов башҡорт диалектологияһының һәм тел тарихының актуаль проблемаларын өйрәнеү менән шөғөлләнде. Уның башҡорт диалектологияһындағы иң ҙур хеҙмәттәренең береһе булып сит өлкәләрҙә йәшәгән башҡорт халҡының тел үҙенсәлектәрен өйрәнеү һанала. «Куйбышев һәм Һарытау өлкәләрендә йәшәгән башҡорттарҙың теле» тигән темаға 1981 йылда филология фәндәре кандидаты тигән ғилми дәрәжәгә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ғалим 1970—1985 йылдарҙа «Башҡорт теленең атласын» эшләүҙә ҡатнаша, «Башҡорт һөйләштәренең һүҙлеге (көнбайыш диалект)», «Башҡорт теленең йәнле һөйләү үрнәктәре» тигән хрестоматияның авторы.
Ғилми эшмәкәрлегенең һуңғы йылдарында У. Ф. Нәҙерғолов һүҙлек составының боронғо ҡатламы — башҡорт теленең малсылыҡ лексикаһын өйрәнеү менән шөғөлләнде.

# Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы
## Хеҙмәттәре

* Иргизо-Камеликские башкиры. Уфа «Китап», 1996.
# Эллебен

Эллебен (нем. Elleben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 906 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,01 км². Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99334 һәм автомобиль коды IK.
# Тагай (Чертала ҡушылдығы)

Тагай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тагай (Чертала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030256
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203025
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шумай

Шумай — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гастогай йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Шумай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000112109100000037
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100003
* Бассейн коды — 06.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Агейкин Григорий Петрович

Агейкин Григорий Петрович (1 декабрь 1924 йыл — 1 декабрь 2007 йыл) — эрзя һәм рус шағиры, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Байраҡ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

# Агейкин Григорий Петрович
## Биографияһы

Григорий Петрович Агейкин 1924 йылдың 1 декабрендә Мордва АССР-ының Кочкуров районы Кочкуров ауылында тыуған.
Крәҫтиән ғаиләһендә икенсе бала. Мәктәптә уҡыған сағында мордва теле менән ныҡлап шөғөлләнә, 6-сы синыфта беренсе шиғырҙарын яҙа, улар мәктәп гәзитендә баҫылып сыға, яҙыусы И. П. Кривошеев менән осрашыу ваҡытында, унан ижадҡа ынтылыуына ыңғай баһа ала. Григорийҙың шиғырҙары тиҙҙән «Сятко» гәзитендә донъя күрә.
1941 йылда Агейкин Бөйөк Ватан һуғышына саҡырыла. Разведкала хеҙмәт итә, Смоленск өлкәһендә, Украина һәм Белоруссия, Молдавия, Румыния, Венгрия, Австрия һәм Болгарияла яуҙа ҡатнаша.
1947 йылдың апрелендә тыуған иленә ҡайта. Партия мәктәбендә уҡый һәм Мордва дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. «Совет Мордовияһы» һәм «Эрзянь коммуна» гәзиттәрендә эшләй, шулай уҡ «Пионерэнь вайгель» («Пионер тауышы») журналының мөхәррире булып эшләй һәм шуның арҡаһында балалар өсөн әҫәрҙәр яҙыуы башлана. Агейкин гәзитендә Мордовияның буласаҡ билдәле яҙыусылары баҫылып сыға: А. Моро, А. Лукьянов һәм Е. Пятаев. Тиҙҙән бөтә өс баҫма «Совет Мордовияһы» баҫмаһына берләштерелә, бында эрзә, моҡша, рус телендә мәҡәләләр һәм әҫәрҙәр баҫылып сыға, әммә тиҙҙән хәбәрселәр һәм хеҙмәткәрҙәр ҡәнәғәтһеҙлеге менән бәйле «Эрзянь коммуна» гәзите «Эрзянь правда» исеме аҫтында тергеҙелә, Агейкин унда эшләүен дауам итә.
Агейкин үҙе киткәнсе «Эрзянь правда» гәзитендә эшләй, халыҡтар дуҫлығына, тыуған яҡтың матурлығына, хеҙмәт һәм мөхәбәткә арналған күп әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. Балалар өсөн хикәйәләр һәм шиғырҙар, балладалар, очерктар, фельетондар һәм юморескалар авторы булараҡ билдәле.
2007 йылдың 1 декабрендә вафат була.

# Агейкин Григорий Петрович
## Библиография
### Йыйынтыҡтары

* «Ялгинеть Вишка» (Бәләкәй дуҫтар, 1958)
* «Сырнень тештинеть» (Алтын йондоҙсоҡтар, 1959)
* «Сед вайгель» (Йөрәк тауышы, 1964)
* «Боря — космонавт» (1967)
* «Кия кид йырлай?» (Кем кемдән ҡурҡа?, 1976)
* «Лемзеркать» (Черемушка, 1980)

# Агейкин Григорий Петрович
## Библиография
### Хикәйәләре

* «Калавтозь кире» (Размотанный клубок)
* «Топтыга»
* «Максим»
* «Сёлмов оят» (Крылатые друзья)
* «Туз»
* «Пожар»
* «Перець» (Перец)
* «Иля кадново ялгасто» (Не отставай от друзей)
* «Баян»
* «Паро тев» (Хорошее дело)
* «Тундонь валске» (Весеннее утро)
# Нелли Закс

Нелли Закс (нем. Nelly Sachs; 10 декабрь 1891 йыл, Шёнеберг — 12 май 1970 йыл, Стокгольм) — Германия шағирәһе, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (Шмуэль Йосеф Агнон менән берлектә, 1966).

# Нелли Закс
## Биографияһы һәм ижады

1891 йылдың 10 декабрендә Берлинда йәһүд ғаиләһендә тыуа. Закстың тәүге әҫәрҙәре иҫәбендә — неоромантик рухтағы шиғырҙар, ҡурсаҡ театры өсөн пьесалар, ул шулай уҡ легендалар һәм хикәйәләр йыйынтығы ла баҫтыра, был осорҙа артабанғы ижадының ниндәй юлдан китеренә бер ниндәй ҙә ишара булмай. Әммә 1933 йылдан һуң ул иудаизм менән христианлыҡтың уртаҡ тамырҙары мәсьәләһе менән ҡыҙыҡһына башлай.
1940 йылда Швецияға эмиграциялай. Уның тәүге шиғыр йыйынтығы 1947 йылда Көнсығыш Берлинда сыға, китап Үлем торлаҡтарында (In den Wohnungen des Todes) тип атала. Был шиғырҙарҙа, Эли (Eli, 1943) пьесаһындағы кеүек үк, артабан Йондоҙҙоң ҡараңғыланыуы(Sternverdunkelung, 1949), Һәм артабанғыны бер кем дә белмәй (Und niemand weiss weiter, 1957), Ҡасыу һәм үҙгәреү (Flucht und Verwandlung, 1957) тигән йыйынтыҡтарҙа үҫтереләсәк төп темаларға башланғыс һалынған. Һуңғы осор шиғыр йыйынтығында (1965) Янар йомаҡтар (Glühende Rätsel) тигән шиғыр циклы айырылып тора.
Закстың күрәҙәсел шиғриәте экстатик көсөргәнеш һәм мистика менән һуғарылған. Уның шиғри фекеренең нигеҙендә — эҙәрләү һәм ҡасыу мотивы, һунарсы һәм уның табышы символдары, язалаусылар менән уларҙың ҡорбандары араһындағы мәңгелек драма.
Закс яҡын дуҫы Пауль Целанды ерләгән көндө вафат була. Стокгольмдың төньяғындағы Норра бегравнингсплатсен зыяратында ерләнгән.

# Нелли Закс
## Танылыуы

Закс күп һанлы әҙәби наградаларға һәм премияларға, әҙәбиәт буйынса 1966 йылғы Нобель премияһына (Ш. Й. Агнон менән берлектә) лайыҡ була.
Германияла (Дортмунд) 1961 йылдан Нелли Закстың әҙәби премияһы тапшырыла. Францияла 1988 йылдан тәржемә буйынса Нелли Закс премияһы тапшырыла.
# Маты (Сөн ҡушылдығы)

Маты — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Маты (Сөн ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102665
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уралым (башҡорт мәҙәни үҙәге)

"Уралым" (башҡорт мәҙәни үҙәге) (урыҫ.«Башкирский культурный центр "Уралым", г. Верхний Уфалей ЧО, 1994 г.) — Үрге Өпәйле ҡалаһындағы йәмәғәт ойошмаһы. Башҡорт телен, мәҙәниәтен тергеҙеү, һаҡлау һәм килер быуындарға рухи ҡомартҡыларҙы бар тулылығында тапшырыу маҡсатында ойошторолған. Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәйле ҡалаһында урынлашҡан.

# Уралым (башҡорт мәҙәни үҙәге)
## Тарихы

"Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге 1994 йылда Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәйле ҡалаһында никелселәр Мәҙәниәт һарайында 1989 йылдан алып эшләгәп килгән башҡорт-татар милли үҙәге нигеҙендә булдырыла, 1999 йылда рәсми рәүештә теркәлә. Үҙәктең төп эш йүнәлеше — башҡорт милли йолаларын тергеҙеү. Ойошма өлкәнең башҡорт-татар үҙәге сараларында әүҙем ҡатнаша. Быуындандан-быуынға тапшырылып килгән милли байрамдарыбыҙҙы үткәрә, ҡала мәктәптәренең береһендә башҡорт теле уҡытылған класс булдырыла. Ҡала Мәҙәниәт һарайы эргәһендә "Ләйсән" һәм никелселәр Мәҙәниәт һарайында "Дуҫлыҡ" үҙешмәкәр ансамблдәренең эшләй башлай. Был ансамблдәр Силәбе өлкәһенең Түбәнгә Өпәйле, Наҙы-Петровск ҡалаларында, Наҙы-Петровск районының Әптрәк ауылында, Башҡортостан Республикаһы сәхнәләрендә сығыш яһай.

# Уралым (башҡорт мәҙәни үҙәге)
## Эшмәкәрлеге

"Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге Үрге Өпәйле крайҙы өйрәнеү музейы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Музейҙа, Сәнғәт үҙәгендә, ҡала мәҙәни саралары барышында асыҡ майҙансыҡтарҙа башҡорт миллли кейеме, халҡыбыҙҙың көнкүрештә ҡулланған әйберҙәре күргәҙмәләрен үткәреүҙә ҡатнаша. 2002 йылдан алып музейҙа "Башҡорт тирмәһе" күргәҙмәһе даими эшләй. Үҙәк ағзалары күргәҙмәне экспонаттар менән тулыландырыу өсөн был эшкә Эткүл, Дауыт ауылдары, Каменушка ҡасабаһы, Сайма утарында йәшәүселәрҙе йәлеп итә. Унда йорт эсе ҡаралтыларынан тыш халҡыбыҙ борондан ҡулланған эш ҡоралдары ла ҡуйыла.
"Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге тырышлығы менән Үҙәк ҡала китапханаһында 3 мең дана тирәһе башҡорт телендәге әҙәби китаптар бүлеге булдырыла. 2001 йылда "Орион" балалар өҫтәмә белем биреү үҙәгендә башҡорт телен, халҡыбыҙ тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса "Туған тел — хазина" класс-студияһы асыла. Үрге Өпәйле ҡалаһының "Уралым" радиостудияһында 1989 йылдан башҡорт телендә радиотапшырыуҙар эфирға сыға (редакторы Г. Х. Сабиров), шулай уҡ башҡорт йәштәренең "Йәйғор" эстрада коллективы ла эшләй. 2002 йылда "Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге мәрәжәғәте буйынса Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы Үрге Өпәйлелә Башҡорт мәҙәниәте көндәрен үткәрә.
2001 йылда "Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты менән дуҫлыҡ бәйләнеше урынлаштыра һәм берлектә төрлө саралар үткәреүгә өлгәшә. 2003 йылда "Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге тырышлығы менән ҡалала милли батырыбыҙ Салауат Юлаев хөрмәтенә Хәтер көнөн үткәрелә. 2000 йылда Эткүл, 2005 йылда Дауыт ауылдарында мәсет асылыуҙа ла үҙәк ағзалары әүҙем ҡатнаша. Әлеге ваҡытта Үрге Өпәйле ҡалаһында төҙөлә башлаған мәсеткә үҙ иғәнәләрен индерергә тырышалар.

# Уралым (башҡорт мәҙәни үҙәге)
## "Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге етәкселеге

Үҙәктең рәйесе — Г. Х. Сабиров.