yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Олыся-Шор

Олыся-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Олыся-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072832
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007283
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡунафин Марат Һәүбән улы

Ҡунафин Марат Һәүбән улы (1 июнь 1963 йыл) — хирург. Медицина фәндәре докторы һәм профессор (2001).

# Ҡунафин Марат Һәүбән улы
## Биографияһы

Ҡунафин Марат Һәүбән улы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре, СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы Һәүбән Нурлығаян улының Хунафиндың улы. Ул 1963 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР‑ының Иглин районы Иглин ауылында тыуған. 1986 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1991 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй: башта Дипломдан һуң белем биреү институтының хирургия кафедраһы ассистенты, ә 1999 йылдан хирургия кафедраһы доценты вазифаһында, ә 2001 йылда кафедра профессоры вазифаһына күсерелә. 2006 йылдан алып Дипломдан һуң белем биреү институты директоры, ә 2009 йылдан дауалау эштәре буйынса проректор.
1992 йылда Кунафин Марат Һәүбән улы Харьков медицина институтында кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 2000 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетында срогынан алда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 2001 йылда Юғары аттестация комиссияһы раҫлай. 2011 йылдың июненән Кунафин Марат Һәүбән улы Дипломдан һуң белем биреү институтының тиҙ ярҙам һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.

# Ҡунафин Марат Һәүбән улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ҡунафин Марат Һәүбән улының фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзаларының ашығыс хирургияһы, дөйөм хирургия, колопроктология, ангиохирургия. «Хирургик ауырыуҙар» буйынса проблемалы комиссия ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы янындағы аттестация комиссияһы һәм «хирургия» һөнәре буйынса диссертация советы ағзаһы. 300‑ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр һәм 18 уйлап табыу авторы. 6 йыл дауамында ике тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы гранттары буйынса тикшеренеү эштәре башҡара.

# Ҡунафин Марат Һәүбән улы
## Хеҙмәттәре

* Руководство районного хирурга. Өфө, 2000 (авторҙаш)
* Справочник врача скорой помощи. Өфө, 2001 (авторҙаш)
* Лазерная допплеровская флоуметрия в хирургии. Өфө, 2005 (авторҙаш)
# Иҫке тәртип православиеһы

Урыҫ Православ дине тарихында, иҫке тәртип православтары (рус. старове́ры, старообря́дцы) — рәсми Урыҫ Православ сиркәүенән 1666-сы йылдан һуң айырылып ҡалған дини ағым; 1652-66 йылдарҙа Православ динендә Патриарх Никон тарафынан үткәрелгән реформаларға ҡаршы сығып, боронғо дини тәртиптәрен һаҡлау өсөн тарҡалыу юлын күргән православ динлеләр төркөмө.

# Иҫке тәртип православиеһы
## Тарҡалыу сәбәптәре

1652 йылда, Никон (1605—1681; 1652 йылдан башлап 1658 йылғаса Урыҫ Православ Сиркәүе Патриархы булған) урыҫ һәм грек православ ғибәҙәте практикаһы араһында ярашһыҙлыҡтарҙы күреп, ике сиркәүҙең ғибәҙәт практикаһын яҡынайыу өсөн реформа үткәрә башлай. Реформаның тағы бер сәбәбе — урыҫ православ священниктары аҙ белемле булған һәм ғибәҙәт ҡылғанда күп хата ебәргән. Шулай уҡ китап күсереүселәре, яҡшы уҡый-яҙа белмәгәс, күп хаталанған. Ғөмүмән, Рәсәй халҡының аҙ белемлелеге сәбәбе — Рәсәйҙә 17-се быуатта үҙ мәктәптәре һәм университеттары булмау. Руханиларҙың тик бәләкәй генә өлөшө Византияла уҡыған, ә башҡалар ғаиләләрҙә һәм «рухи атайҙарҙан» ғына уҡып-яҙырға өйрәнгән.
# Рали Добсон

Рали Добсон (ингл. Rhali Dobson, тыуған 21 апрель 1992 йыл) — һөжүм итеүсе позицияһында сығыш яһаусы Австралия футболсыһы.

# Рали Добсон
## Уйын карьераһы
### Клубта

Рали футболда 5 йәштән үҙенең тыуған Вохоуп ҡалаһында урындағы команда өсөн уйнай башлай. Унда ҡатын-ҡыҙҙар У-Лигаһында «Ньюкасл Джетс» составында клуб ойошторолған ғына ваҡытта 2008 йылда беренсе тапҡыр уйнай.
2012 йылда Добсон Төньяҡ Яңы көньяҡ Уэльс чемпионатында «Мэриуэзер Юнайтед» клубы өсөн сығыш яһай. Артабан «Джетс» составына әйләнеп ҡайта, әммә «Адамстаун Роузбад» һәм «Мэриузер Юнайтед» клубына ҡуртымға китә (2017 йылда һуңғыһы өсөн уйнай). 24 сентябрҙә Австралияның эшләп килгән чемпионадр командаһы «Мельбурн Сити» клубына күсә.
2021 йылдың 25 мартында ул үҙ карьераһында һуңғы тапҡыр — «Перт Глори» клубына ҡаршы үҙ клубы уйынында уйнай, 2:1 гол иҫәбе менән үҙ клубына еңеү килтерә

# Рали Добсон
## Уйын карьераһы
### Йыйылма командала карьераһы

Добсон Австралия йыйылма командаһы өсөн 2007 йылда өс уйында, шул иҫәптән Австралия үҫмерҙәр олимпия фестивалендә һәм 16 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Азия чемпионатында ҡатнаша. Австралия командаһында беренсе һәм һуңғы уйынын 2014 йылдың 6 апрелендә Брисбенда Бразилияға ҡаршы уҙғара (еңелеүе 0:1).

# Рали Добсон
## Шәхси тормошо

Һөнәре буйынса терапевт була. Уның ике туған һеңлеһе футболсы Трэйси Макговерн.
Рали Добсон үҙ карьераһын тамамлауы тураһында 2021 йылдың 25 мартында баш мейеһендә шеш булыуы асыҡланған егете Мэтт менән йәрәшеү көнөндә иғлан итә. Мэтт уға Рали хушлашҡандан һуң тәҡдим яһай: ҡыҙ киләсәктә үҙ ваҡытын күберәк иренә бағышларға ҡарар итә.
# Сэм Голдман

Сэм Голдман (ингл. Sam Goldman, Samuel Warrack Goldman; 1979 йылда, Спрингфилд, Массачусетс, АҠШ) — канада һәм америка социаль эшҡыуар һәм менеджер, D.light Design (CEO, 2011) компанияһына нигеҙ һалыусы һәм етәксеһе, үҙенең маҡсаты итеп ярлы халыҡты ҡояш электр ҡеүәте менән тәҡмин итеү; Neurio Technology Inc етәкселәренең береһе (Канада); үҙе бер нисә компанияға нигеҙ һалған һәм идара итә, тағы ла коммерция булмаған ойошмаларҙың һәм компанияларҙың кәңәшсеһе.

# Сэм Голдман
## Биография

Самуэль Голдман 1979 йылда Спрингфилдта, АҠШның Массачусетс штатында тыуған. Уның атаһы АҠШ халыҡ-ара үҫеш агентствоһында (USAID) ауыл хужалығы иҡтисад белгесе, әсәһе — әсәләрҙең һаулығын нығытыу өҫтөндә эшләгән.
Сэм бала-сағын Пакистанда, Перула, Һиндостанда һәм Көнбайыш Африкала үткәрә. Ул шунда уҡ тирә-яҡты һаҡлау эйәрсене була.
Канадала Викториан университетында (1997—2001) Сэм Голдман биология һәм тирә-яҡты һаҡлау буйынса магистр дәрәжәһен ала.
Бенинда (Африка) дүрт йыл (2001—2005) волонтёр була, Донъя корпусы менән бергә GARPE-ONG коммерсия булмаған ойошмаға нигеҙ һала һәм идара GARPE-ONG. Ошо вазифала илдә беренсе булып, майлы моринга япрағынан больница һәм медицина үҙәктәре өсөн эшләнгән аҙыҡ ҡушымталары эшләүсе завод төҙөй.
2004 йылда Бенинда, Сэм күршеһенең малайы өҫтөнә кәрәсин лампаһын яңылыш түгеп саҡ үлмәй ҡалғанын күрә. Ул шунда Африкала халыҡ светодиот лаппалары һәм ҡояш панелдәре булғанда, һаман да кеше һаулығына йоғонто яһаусы әйберҙәр ҡулланғанына аптырай.
Төньяҡ Америкаға ҡайтҡас, Стэнфорд университетының МВА эшҡыуарлыҡ дизайны курсына уҡырға инә. Ул унда Нед Тозун менән таныша, үҙенең халыҡ өсөн яҡтыртыу йыһаздарын таратыу ысулы менән бүлешә.
2007 йылда Сэм Голдман Нед Тозун менән бергә D.light Design компанияһына нигеҙ һала һәм етәкселәренең береһе була (CCO).
В марте 2011 йылдың мартынан компанияның идаралығынан китә, стратегик менеджмент менән ныҡлап шөғөлләнә башлай.
2010 йылдан Driptech, Inc кәңәшсеһе.
2013—2014 йылдарҙа Kuli Kuli Inc компанияһында кәңәшсе булып эшләй.

# Сэм Голдман
## Наградалары

2011 йылда Сэм Голдман Ашока фонды менән билдәләнгән һәм Sargent Shriver Award for Distinguished Humanitarian Assistance Донъя корпусы премияһын ала.
2013 йылда Сэм Голдман һәм Нед Тозун Forbes тарфынан 30 мөһим социаль эшҡыуар тип атала.
2014 йылда Сэм Голдман, Донн Тайс һәм Нед Тозун, үҙҙәренең D.light Design эштәре өсөн, Шваб фонды тарафынан йыл социаль эшҡыуары тип аталалар.
Шул уҡ йылда Голдман The Charles Bronfman Prize тәғәйенләнә.
# Яһилиәт

Яһилиәт (ғәр. جاهلية‎; рус. Джахилия) — ислам динен ҡабул иткәнгә тиклемге тәүтормош тупаҫлығы һәм әҙәпһеҙлеге билдәләмәһе. Киң мәғәнәлә — «тәбиғи хәл» аналогы: законһыҙлыҡ һәм рәхимһеҙлек.

# Яһилиәт
## Этимологияһы

Харлампий Барановтың ғәрәп-рус һүҙлегендә ғәр. جاهلية‎ (Яһилиәт) һүҙенең ошондай мәғәнәләре бирелә : 1) наҙанлыҡ; 2) мәжүсилек; ғәр. الجاهلية‎ йәки ғәр. الجهلاء‎ — исламға тиклемге дәүер.

# Яһилиәт
## Мәҙәниәте

Исламға тиклемге ғәрәптәрҙә ҡунаҡсыллыҡ, килешеүгә тоғролоҡ ҙур хөрмәт ҡаҙанған. Исламға тиклемге йәмғиәттең примитив сифаттары араһында түбәндәгеләрҙе билдәләргә мөмкин: ҡон ҡайтарыу; ҡайһы берҙә ата-әсәләре аҫрай алмам тип ҡурҡып, яңы тыуған ҡыҙҙарҙы тереләй күмеп ҡуйған.
Ислам иңгәс, Аллаһы Тәғәлә яңы тыуған сабыйҙарҙы үлтереүҙе тыйған аяттар ебәрә:
Фәҡирлектән ҡурҡып, балаларығыҙҙы үлтермәгеҙ, беҙ уларҙы ла, һеҙҙе лә туйындырабыҙ, ысынлап та, уларҙы үлтереү ҙур гонаһ!"(Сүрә әл-Исра, аят 31).
«Тереләй күмелгәндән уны ниндәй гонаһтары өсөн үлтереүҙәрен һорарҙар» (әт-Тәкүир сүрәһе, 8-9).
Шуның менән тәртипһеҙ тормош, наҙанлыҡ юҡҡа сығарыла. Яһилиәт тар-мар ителә.

# Яһилиәт
## Яһил

Яһил (ғәр. جَاهِلٌ‎ — тупаҫ, ҡырағай, наҙан; рус. Джахиль) — яһилиәт осоронда йәшәгән кешеләрҙе атаған термин. Урта быуат ислам дине белгесе Ибн Тәймиә, моғайын, заманының мосолман йәмғиәтендә диндән ситкә китеүселәрҙе һүрәтләү өсөн «яһил» терминын ҡулланған беренсе кеше булғандыр.
# Бендеры ҡәлғәһе

Һеҙ ниңә Википедияла теркәлеп эшләмәйһегеҙ ул?Айсар (әңгәмә) 19:29, 13 ғинуар 2017 (UTC)
Бенде́ры ҡәлғәһе (молд. Cetatea Bendér (Tighína), укр. Бенде́рська фортеця) — XVI быуат архитектураһы һәйкәле. Днестр буйы Молдова Республикаһында (Молдавия), Днестр йылғаһының уң яғында, Бендеры ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан.
Ҡәлғәне төҙөү эштәре 1538 йылда, Бендеры Осман империяһына ҡушылғас, төрөк зодчийы Синан проекты буйынса башлана.
2008 йылдан алып бөгөнгәсә, Днестр буйы Молдова Республикаһының Эске эштәр министрлығы етәкселегендә ҡәлғәнең цитаделен реконструкциялау эштәре бара. 2013 йылда ҡәлғәнең Изге кенәз Александр Невскийҙың православие сиркәүен реставрациялау тамамлана.
Ҡәлғәне төҙөү эштәре 1538 йылда, Бендеры Осман империяһына ҡушылғас, төрөк зодчийы Синан проекты буйынса башлана. Ул бастион тибындағы көнбайыш европа ҡәлғәләре өлгөһөндә була. Бер ҡасан да һыу тулмай торған тәрән соҡор һәм бейек итеп өйөлгән текә ҡалҡыулыҡ менән уратып алына. Ҡәлғәнең өҫкө һәм аҫҡы өлөштәрҙән, шулай уҡ цитаделдән тора. Дөйөм майҙаны — яҡынса 67 га. Ҡәлғәнән көньяҡ-көнбайыш яҡлап тышында, һөнәрселек һәм сауҙа нөктәләре урынлаша. Днестр йылғаһының Ҡара диңгеҙгә ҡойған еренән алыҫ түгел, бейек ярҙа булғанлыҡтан, ҡәлғә төрөктәрҙең Рәсәйгә ҡаршы көрәш осоронда, терәк нөктәләрҙең береһе булып, хеҙмәт итә. Бендеры ҡәлғәһе «осман ерҙәрендә иң яҡшы нығытма»тип иҫәпләнә. Уның тураһында беҙгә килеп еткән мәғлүмәтте төрөк сәйәхәтсеһе һәм яҙыусыһы Эвлия Челеби яҙып ҡалдырған[2]. Ҡәлғәне баҫып алыу маҡсатынан ойошторолған һөжүмдәр күп йылдар буйына ҡабатлана килә. 1540 йылдың ҡышында Александр Корень етәкселегендәге молдаван яугирҙары Бендеры ҡәлғәһен уратып ала, әммә уны ҡулға төшөрә алмай. 1574 йылда господарь Ион Водэ Лютый гетман Иван Сверческийҙың казактары менән бергә Бухаресты баҫып алғандан һуң, Бендерыға яҡынлашып, уның ҡамап ала. [2]. Төрөктәр өсөн был көтөлмәгән хәл була. Молдаван казактарынан торған ғәскәр ҡала ситендәге районды баҫып алһа ла, нығытманың диуарҙары бирешмәй. Ғәскәр арығанлыҡтан, господарь ҡәлғәнең баҫып алған төньяҡ-көнбайышындағы бейеклектә лагерь ҡорҙора. Ләкин молдаван яугирҙары штурмға күсмәй тора, сөнки тап шул ваҡытта Аккермандан төрөктәргә ҙур ғына ярҙам көтөлә. Ион Водэ дошмандарын юҡҡа сығара, ләкин төрөк солтаны ҡырым ханына, ғәскәрен йыйып, Дунайға табан боролорға әмер бирә. Быны ишеткән Ион Водэ Бендеры ҡәлғәһен ҡамауҙан баш тарта[2]. 1584 йылда төрөктәр молдаван господаре Петр Хромойҙан Бендеры ҡәлғәһен төҙөкләндереүҙе талап итә. 1594 йылда запорожье казактары гетмандар Григорий Лобода һәм Северин Наливайко етәкселегендә ҡәлғәне яулап алырға ныҡыша. Ҡәлғә эргәһендәге һөнәрселек һәм сауҙа нөктәләре бөткәнсә яндырыла, әммә нығытма бирешмәй. Төрөктәрҙең иң яҡшы нығытмаларынан һаналған был ҡәлғәне яулап алырға молдавандарҙың да, казактарҙың да көсө етмәй. Уларҙың береһенең дә ҡәлғәне штурмға алырлыҡ артиллерияһы булмай. 1709 йылда Бендерыла швед короле Карл XII менән бергә Полтава һуғышынан бирле йәшәгән украин гетманы Иван Мазепа вафат була. 1713 йылда Бендерыла Карл XII ғәскәре менән тәүҙә уға һәм Мазепаға ҡасыр урын биреп, ә аҙаҡтан үҙҙәрен аманатҡа алырға ниәтләгән төрөктәр араһында яу сыға.
# Шашикман

Шашикман — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шашикман
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006343
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100634
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мулла туғайы

Мулла туғайы — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл советына ҡараған Килдеғол ауылындағы туғай.

# Мулла туғайы
## Тарихы

Ауыл үрендә, Ҡолғанаға киткән юлдың уң яғында, Һарағы йылғаһы буйында матур ғына туғай бар. Мулла туғайы тип йөрөтәләр уны. Элек ауылда дин көслө булған. Ауыл уртаһындағы мәсет ҡалҡыу ерҙә тирә йүнгә йәм биреп, кешеләрҙе үҙенә йәлеп итеп ултырған. Диндарлыҡта Һағынбайҙар заты өҫтөнлөк тотҡан. Һағынбайҙың улы Сабитулла 1862 йылда имамлыҡ Указы ала. Ҡустыһы Әхмәтулла ла муллалыҡ итә. Ҡатыны Бәҙеғол менән балаларында ла иман рухы тәрбиәләргә тырыша улар. Улдары: Һиҙиәт— ауылдағы мәсеттең мәҙине була, ә Хәйрулла менән Йыһанур күренекле муллалар.
Р. Н.Мәһәҙиевтың 1916 йылда Ырымбурҙағы «Ваҡыт» нәшриәтендә баҫылған «Дамулла Ғабдулла хәҙрәт Сәйетбаттал уғлы Муллаҡай» исемле китабында беҙҙең диндар ауылдаштарыбыҙ хаҡында ла ҡиммәтле мәғлүмәттәр бар. Муллаҡай мәҙрәсәһендә белем алыусылар араһында улар ҙа булған. 9-сы биттә «Орск өйәҙе Ҡарағай-ҡыпсаҡ волосы Килдеғол (Сарағ) ауылында имам-хатиб Хәйрулла Әхмәт улы, мөъәҙин Һидиәтулла Әхмәт улы» тиелә Ауылыбыҙҙың мәсет тотҡан һуңғы муллаһы 1861 йылғы Йыһанур Әхмәт улы Һағынбаев. Үҙ донъяһын үҙе көтөп, халыҡты иманға әйҙәп йәшәһә лә совет власына оҡшамаған, мәсетен ябалар, үҙен совет йәмғиәте алдында ғәйепле һанап, 1932 йылда хөкөм итәләр. Төрмәнән ҡайтып һуғыш алдынан вафат була.
Йыһанур мулла тыныс тормошонда бесән сапҡан, намаҙ уҡыған баяғы туғайҙы уға ихтирам йөҙөнән һуңынан ауылдаштары Мулла туғайы тип йөрөтә башлайҙар.
Йыһанур мулланың атаһының ағаһы Сабиттулла имамдың улы Билалдың ейәндәре Мазһар, Хәйҙәр, Фәрит (аталары Һағынбаев Шаһимырҙан) олаталарының исемен фамилия итеп алып, ауылда ҙур ара йәйелдерҙеләр. Мазһар 7, Хәйҙәр 3, ә Фәрит 6 ул атаһы. Үкенескә, хәҙер үҙҙәре был донъяла юҡ инде. Байтаҡ йылдар мал тапандыһы булып ятҡан Мулла туғайын 1928 йылғы Мазһар Билалов кәртәләп бесәнлек итеп ала. Хәҙер унда улы Айрат бесән эшләй.
Мулла туғайы халыҡты үҙенә ылыҡтырып, саҡырып торғандай. Хужаһынан рөхсәт алып, Мулла туғайында — изге урында «Шәжәрә», «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамдары, балалар һабантуйы үткәреү матур йолаға әйләнде.
# Түбәнге айпа

Түбәнге айпа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Түбәнге айпа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005005
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Салауат Юлаев исемендәге баҡса

С. Юлаев исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү баҡсаһы — Өфө ҡалаһындағы ял һәм мәҙәниәт паркы. Төрлө ваҡыттарҙа «Случевский тауындағы баҡса», «Николай Богданович баҡсаһы», «Егор Сазонов баҡсаһы», «Н. К. Крупская исемендәге баҡса» исемдәрен йөрөткән. Әлеге ваҡытта парк башҡорт милли геройы Салауат Юлаев хөрмәтенә уның исеме менән атала.

# Салауат Юлаев исемендәге баҡса
## Тарихы

Баҡса 1900 йылдың июнендә тантаналы рәүештә асыла һәм урынлашҡан ере буйынса «Случевский тауындағы баҡса» исемен ала. Яңы баҡсаны асыуҙа күп халыҡтар ҡатнаша. Асылған мәлдә баҡсаға инеү урынында матур суйын ҡапҡа була, йылғаға төшөү юлы матурлап тәрбиәләнгән, баҡсаны ике беседка биҙәп тора. Баҡсала имән, ҡарағай, ҡайын, алһыу һәм аҡ сирень ултыртылған була. Юлдарға ҡырсынташ түшәлә.
1903 йылда эсерҙар Өфө губернаторы Николай Богдановичты үлтергәндән һуң, баҡса уның хөрмәтенә атала.
Октябрь революцияһынан һуң парк революционер Егор Сазонов хөрмәтенә уның исеме менән атала башлай.
1956 йылда, парк менән йәнәш Ағиҙел йылғаһы аша күпер төҙөлгәс, парк эргәһендәге тәрән йырын менән нимә эшләргә тигән һорау тыуа. Йырын аша аҫылмалы күпер төҙөргә ҡарар ҡабул ителә, киләһе йылына ул төҙөлөп тә ҡуйыла. Хәҙер баҡсаны павильон-уҡыу бүлмәһе, ҙур булмаған кафе, балалар аттракциондары биҙәй. Баҡсала аҫылмалы күпер янында өсөнсө беседка төҙөлә.
1960 йылда паркта Салауат Юлаев бюсы ҡуйыла, әммә 1967 йылда баҡса Н. К. Крупская хөрмәтенә уның исемен ала, ул исемде 40 йыл йөрөтә, һәм бюст алып ташлана.
1980-се йылдарҙа төрлө типтағы беседкалар һүтеп алына, улар урынына боронғо фотоһүрәттәрҙәгегә ярашлы бер иш беседкалар ҡуйыла.
Киләһе бер нисә йылда баҡса ташландыҡ хәлдә була: гипс статуялар онтала, беседкаларҙың яндауырҙары һындырыла, аҫылмалы күперҙең ағас түшәмәләре серей. Әлеге ваҡытта парк яңынан матурланған, ҡала халҡының яратҡан ял итеү урыны булып тора.
Хәҙер Салауат Юлаев исемендәге баҡса тип атала.

# Салауат Юлаев исемендәге баҡса
## Иҫтәлекле урындары

Аҫылмалы күпер баҡсаның йәме булып тора, уны ғашиҡтар күпере тип тә атайҙар. Был күпер яңы өйләнешеүселәрҙең күмәкләп йөрөү урыны булып тора, улар яндауырҙарға исемдәре соҡоп яҙылған һәм мөхәббәтен белдергән йоҙаҡтар эләләр.
Баҡсала башҡорт яҙыусыһы Рәшит Ниғмәти ҡәбере урынлашҡан.
# Күтәрем улусы

Күтәрем улусы (рус. Кутеремская волость)— Өфө губернаһы, Бөрө өйәҙе биләмәһендәге улус. 1922—1930 йылдарҙа улус үҙәге Калегин ауылында урынлашҡан булған.

# Күтәрем улусы
## Тарихы
### Тәүге улус үҙәге

1865 йылдан улус үҙәге булып Күтәрем ауылы торған, һәм улус уның исеме менән аталған. Тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы профессор Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы бәйән иткәнсә, Күтәрем ауылына Бөрө өйәҙе Уран улусының аҫаба башҡорт ерҙәрендә ситтән килгән удел крәҫтиәндәре нигеҙ һала. Ауыл 1795 йылдан алып билдәле. 1865 йылда 81 хужалыҡта 559 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. 1864 йылда ауылда сиркәү һалынған, училище, 5 һыу тирмәне булған. 1906 йылда сиркәү, сиркәү приходы мәктәбе һәм 4 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; йәрминкәләр үткәрелгән.

# Күтәрем улусы
## Тарихы
### Йәмғиәттәре

1865 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Күтәрем улусы составына 14 ауыл йәмғиәттәре ингән, уларҙың исемлеге түбәндәгесә булған:
* Калегин;
* Никольск (Никольск, Ҡоро Ҡалмаш, Үрге Кесе Ҡалмаш, Түбәнге Кесе Ҡалмаш);
* Әкәнәй (Әкәнәй, Силәбей, Кесе Әмзә);
* Кугинин (Кугин, Ҡарый );
* Илйәнбаш (Үрге Илйәнбаш, Түбәнге Илйәнбаш);
* Шушнур (Шушнур, Шушлюндур);
* Токеин;
* Козиелан;
* Күтәрем;
* Кәлтәй;
* Тектәм (Үрге Тиктәм, Түбәнге Тиктәм, Кукуша);
* Качмаш (Түбәнге Качмаш, Көтмәҫ, Үрге Качмаш, Шакий Шипаев, Урта Качмаш);
* Козлоялов (Чашкин, Козлоялов, Ҡуян);
* Үрге Тәкәй.

# Күтәрем улусы
## Тарихы
### ХХ быуатта

Совет осоронда 1922-1930 йылдарҙа Күтәрем улусының үҙәге булып алған Калегин ауылына XVIII быуатта нигеҙ һалынған. 1897 йылғы Рәсәй империяһы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Өфө губернаһы Касёв улусы составында булған.
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге Калегин ауыл Советы үҙәге.
# Се-Яха (Арка-Парны-Яха ҡушылдығы)

Сё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Парны-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Се-Яха (Арка-Парны-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054204
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305420
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нюдя-Тин-Яха

Нюдя-Тин-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вода-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Нюдя-Тин-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034982
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303498
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сурхохи

Сурхохи — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сунжа йылғаһының уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.

# Сурхохи
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001112108200005451
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200545
* Бассейн коды — 07.02.00.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2