yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саралидзе Анзор Михайлович

Саралидзе Анзор Михайлович (21 октябрь 1965 йыл) — ғалим-инженер-механик. 2013 йылдан Владимир дәүләт университеты ректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2002), доцент.

# Саралидзе Анзор Михайлович
## Биографияһы

Анзор Михайлович Саралидзе 1965 йылдың 21 октябрендә тыуған.
1983 йылда Совет Армияһына сафына саҡырыла. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, 1985 йылда Владимир политехник институтының әҙерлек бүлегенә инә. 1986 йылдан Владимир политехник институты студенты, 1991 йылда юғары уҡыу йортон «Автомобилдәр һәм автомобиль хужалығы» белгеслеге буйынса тамамлай, инженер-механик. 1987 йылдан 1991 йылға тиклем институттың автотрактор факультетында комсомол ойошмаһы секретары була.
2000 йылда Владимир дәүләт университетында уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген башлай, унда тәүҙә университеттың дөйөм мәсьәләләр буйынса проректоры ярҙамсыһы була. 2001 йылда Владимир университетының административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.
2002 йылда Владимир дәүләт университетында «Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы менән идара итеү системаһын камиллаштырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
2003 йылдан ВлДУ-ла уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор, ә 2006—2012 йылдарҙа университетта уҡытыу-тәрбиә эштәре һәм социаль сәйәсәт буйынса проректор булып эшләй.
Артабан Анзор Саралидзе Владимир дәүләт университеты ректоры итеп тәғәйенләнә. Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы темаһы буйынса ғилми мәҡәләләр һәм монографиялар яҙа.
Владимир өлкәһе юғары уҡыу йорттарының ректорҙар Советы рәйесе һәм Рәсәй ректорҙар союзы Советы ағзаһы булып тора. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Владимир төбәк бүлексәһе Президиумы ағзаһы.
2008 йылда Рәсәй федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының «Йәштәр сәйәсәте өлкәһенең Почетлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнгән. Рус Православие Сиркәүенең «Бөйөк кенәз Владимирҙың тыуыуына 1000 йыл тулыу хөрмәтенә» юбилей миҙалына лайыҡ була. 2005 йылда юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары араһында 2004 йылдың иң яҡшы ғилми китабына конкурс лауреаты була.
Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 22 июнендәге бойороғо менән мәғариф өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Анзор Саралидзеға «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.
# Малая Черепаха йылғаһы

Малая Черепаха — бәләкәй йылға ,Таганрог ҡултығы аша Азов диңгеҙенә ҡоя.

# Малая Черепаха йылғаһы
## Йылға тураһында

Малая Черепаха йылға үҙәне шул исемдәге йырында урынлашҡан. Йылғаның оҙонлоғо — 3 километр.. Малая Черепаха йылғаһы Азов диңгеҙенә Таганрог күн заводы территорияһы аша ағып сығып диңгеҙгә ҡоя..
Йырындың күп өлөшө балсыҡ менән күмелгән, соҡор төбөндә ағым һыуҙар үткәреүсе коллектор ҡуйылған. Коллектор иҫке тимер юл вокзалы маневр юлдары районында урынлашҡан — бейеклеге яҡынса 2 метр, боронғо диңгеҙ ҡабырсаҡтарынан эшләнгән. Коллектор торбаһы диаметры айырым өлөшөндә 2 метрға тиклем етә.
Малая Черепаха йылғаһы үҙәне ләм менн ҡапланған, ярҙары йыуылған һәм көнкүреш суп-сары менән ҡапланған. Йылға төбөндәге ләм ҡатламының тәрәнлеге 4 метрға етә.
2005 йылда үткәрелгән һыу сифатын мониторлау мәғлүмәттәре буйынса йылға һыуы составында аммоний (ПДК 1,4 тиклем), нитриттар (ПДК 47,8 тиклем), фосфат (ПДК 1,7 тиклем), марганец (ПДК 6,3 тиклем), тимер (ПДК 2,4 тиклем), нефть продукттары (ПДК тиклем 3,2), никель (ПДК тиклем 2,3), ванадий (ПДК 18,9 тиклем), молибден (ПДК 8 тиклем) тапҡыр артыҡ булған. Шулай уҡ ундағы ләм дә ауыр металдар менән ныҡ бысранған.
Таганрогтың Малая Черепаха йылғаһы үҙәне территорияһында һыу һәм һаҙ баҫыу ҡурҡынысы янаған урындар бар : Октябрь урамы, Социалистик урамы.
2015 йылдың февралендә Таганрог диңгеҙ приборҙары эшләү колледжы студенттары, студенттарҙың халыҡ-ара enactus программа проекттарында ҡатнашыусылар һәм кураторҙар Малая Черепаха йылғаһы үҙәнен таҙартыу инициативаһын күтәреп сығалар.
2015 йылда остов өлкәһе тәбиғәт министрлығы инициативаһы буйынса Таганрог № 2 профтехучилищеһы уҡыусылар өмә үткәрәләр һәм Малая Черепаха йылғаһы үҙәнен сүп-сарҙан таҙарталар. Өмә барышында 60 уҡыусы барлығы дүрт йөк машинаһы сүп-сар йыйып түккән.>Собств. корр. // bloknot-taganrog.ru. — 2015. — 7 окт.</ref>..
# Колотушка (йылға)

Колотушка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/174/213 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Колотушка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031734
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203173
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бөтә донъя шиғриәт көнө

Бөтә донъя шиғриәт көнө — байрам йыл һайын 21 мартта билдәләнә. Был байрам ЮНЕСКО тарафынан ойошторолған (Берләшкән милләттәр ойошмаһының мәғариф, фән һәм мәҙәниәт буйынса ойшмаһы) ЮНЕСКО-ның генераль конференцияһының 30-сы сессияһында 15 ноябрҙә, 1999 йылда ҡабул ителә. ЮНЕСКО ҡарары буйынса, байрамдың маҡсаты — «яңы милли, төбәк һәм халыҡ-ара шиғри хәрәкәтен таныу һәм уға яңы импульс биреү».

# Бөтә донъя шиғриәт көнө
## Тарих

Тәүге шиғриәт көнө инициативаһы рәсми рәүештә 1930 йылдар аҙағында: 1938 йылда американың Огайо штаты шағирәһе Тесса Суизи Уэбб инициативаһы буйынса тыуған көндө үткәреү тәҡдим ителә. 1951 йылда был дата АҠШ-тың 38 штатында, шулай уҡ Мексикала таныла һәм Милли шиғриәт көнө булараҡ билдәләнә. Һуңынан был көн-Бөтә донъя шиғриәт көнө булараҡ байрам итеп башҡа илдәрҙәл үткәрелә.
1998 йылда Марокко тәҡдиме буйынса, ЮНЕСКО-ның Генераль Ассамблеяһы Бөтә донъя шиғриәт көнөн байрам итеү тураһында мәсьәләне ҡарай һәм бындай сараларҙы үткәрергә тәҡдим итә. Шул көндән алып төрлө илдәрҙә Шиғриәт көнө үткәрелә. Мәскәү, Париж, Брюссель һәм бүтән баш ҡалаларҙа Шиғриәт көнө 1999 йылдың 21 мартында ү кәрелә башлай. Мәскәүҙә Дәүләт әҙәби музейында, Петровкала, тәүге тапҡыр Шиғриәт көнө үткәрелә. Уның инициаторы булып ДООС әҙәби берекмәһе тора; программаны Анатолий Кудрявицкий алып бара, саҡырылған ҡунаҡтар араһында шағирҙар Генрих Сапгир, Игорь Холин, Константин Кедров, Татьяна Щербина, Михаил Айзенберг Михаил һәм башҡалар була. 2000 йылда Шиғриәт көнө Таганкалағы театрҙа үтә, унда Андрей Вознесенский, Константин Кедров, Елена Кацюба, Алина Витухновская, Юрий Любимов һәм башҡалар сығыш яһай. 2001 йылда «ДООС» сараһына параллель рәүештә Таганка театрындаМихаил Айзенберг, Сергей Гандлевский, Иван Ахметьев, Вера Павлова һәм «Вавилон» альманахы авторҙары шиғриәт көнөн үткәрә. 2001 йылдан алып К. Кедров етәкселегендәге музыкаль-шиғри программа, ике көнлөк йәштәр шиғри фестивале традицион булып китә.
Бөтә донъя шиғриәт көнөнөң Мәскәү программаһы яйлап үҫә, шиғриәткә бағышланған саралар бер айға һуҙыла һәм Дәүләт әҙәби музейы патронаты аҫтында уҙғарыла. Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында ла шиғриәт көнө үткәрелә: мәҫәлән, Магнитогорскиҙа 2002 йылдың 20-21 мартында Бөтә донъя шиғриәт форумы үтә, ә Санкт-Петербургта 2014 йылда Михаил Лермонтовтың юбилейына бағышланған марафон үткәрелә, уның барышында актерҙар, шағирҙар һәм һәр бер теләгән кеше шиғырҙар һәр кем уҡый.
# Шаповалов Евгений Петрович

Шаповалов Евгений Петрович (25 декабрь 1904 йыл — 8 ноябрь 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1-се Украина фронтының 3-сө гвардия танк армияһы 7-се гвардия танк корпусы 23-сө Ҡыҙыл байраҡлы гвардия мотоуҡсылар бригадаһы командиры, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы.

# Шаповалов Евгений Петрович
## Биографияһы

1904 йылдың 25 декабрендә Дон ғәскәре өлкәһенең, хәҙерге Ростов өлкәһе, Таганрог ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. рус.
Башланғыс мәктәпте тамамлай. Итексе булып эшләй.
1922 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Харьков «Ҡыҙыл старшина» мәктәбен, 1925 йылда — кавалерия мәктәбен тамамлай. 1940 йылдан КПСС ағзаһы.
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында. 1944 йылда М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны тамамлай. Гвардия мотоуҡсылар бригадаһы командиры, гвардия подполковнигы П. Е. Шаповалов 1945 йылдың апрель-май айҙарында Берлин өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Уның бригадаһы Нейсе, Шпрее йылғаларын, Тельтов-каналды кискәндә, урам һуғыштарында, дошмандың күп ғәскәрен һәм хәрби техникаһын юҡ итә, 1200-ҙән ашыу һалдаты һәм офицерын әсирлеккә ала, хәрби әсирҙәр лагерын азат итә. Һуңынан Шаповалов бригадаһы Праганы азат итә.
Һуғыштан һуң СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1951 йылда бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәр Хәрби академияһы янындағы академия курстарын тамамлай. 1955 йылдан генерал-майор Е. П. Шаповалов — запаста.
1960—1965 йылдарҙа Киев өлкәһенең Фастов районында совхоз директоры булып эшләй. 1965 йылдан пенсияла. Киевта йәшәй.
1977 йылдың 8 ноябрендә вафат була, Киевта Лукьяновский хәрби зыяратында ерләнгән.

# Шаповалов Евгений Петрович
## Наградалары

* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы указы менән, бригада менән өлгөлө командалыҡ иткәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, подполковник Евгений Петрович Шаповаловҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6548) тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
* Тағы ла бер Ленин ордены, дүрт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

# Шаповалов Евгений Петрович
## Хәтер

Яугир-головачевсылар «Карл Маркс» теплоходында 1975 йылда, Волга буйлап, совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүенең 30-йыллығы хөрмәтенә, ике экскурсия яһай. Осрашыуҙа сығыш яһаусылар араһында Е. П. Шаповалов була.
# Ванька-Юган

Ванька-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Ванька-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029470
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302947
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Диди-Абули

Диди-Абули (груз. დიდი აბული) — Грузиялағы тау. Самсар һыртында урынлашҡан. Бейеклеге 3301 м. Йыш ҡына Патар-Абул тауы менән бергә Абули булараҡ телгә алына. Самцхе-Джавахетиҙың иң матур урындарының береһе. Тау түбәһенән бөтә Самцхе-Джавахети күренә.

# Диди-Абули
## Тасуирламаһы

Тау күбеһенсә неогенлы гиалодациттарҙан тора. Был һүнгән вулкан. Бейеклеге һәм боронғолоғо арҡаһында вулкан конусы ғәҙәти формаһын юғалтҡан. Битләүҙәрендә морена ыуалдары йәки күсәрҙәре һәм кескәй күлдәре менән боронғо боҙлоҡ майҙандары йәки цирктары барлыҡҡа килгән. Тауҙың күп өлөшө альп туғайҙары менән ҡапланған. Перигляциаль формалары киң үҫешкән.
Абул-Самсари һырттарының матур күренештәре, таң ҡалырлыҡ Табацкури күле һәм башҡа, кескәй булһалар ҙа, иҫ киткес күлдәр.

# Диди-Абули
## Туристарға кәңәш

Маршрут Владимировка ауылынан башлана. Диди Абули тауы итәгенә һәм бер аҙ үргәрәк внедорожник 4x4 менән барып була. Юл буйында һоҡланғыс сәскә яланы буйлап барыла. Ҡалған яғын йәйәү 2 сәғәт атлап үтергә тура килә. Бында эсәр һыуға ҡытлыҡ булғанлыҡтан, етерлек һыу алырға онотмағыҙ. Тауға илткән юлды дөрөҫ табығыҙ һәм, тау ипкененән ышаныслы барып, үренә етерһегеҙ. Тәрән тын алығыҙ һәм һоҡланығыҙ. Үҙенә генә хас гүзәллек.
Түбәһенән төшкәндә, юл еңелерәк үтелә. Ҙур булмаған күлдәрҙе урап үтеп, Абул-Самсариҙың иң ҙур күле Леваниға барып етер кәрәк. Бында, уҫал эттәр һаҡлаған һарыҡ көтөүҙәре осрар. Һаҡ булығыҙ. Ҡулығыҙға таяҡ тотоу хәйерлерәк.
# Мол (йылға)

Мол — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Обвин ҡултығы) һул ярына 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Мол (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009851
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100985
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Кара

Кесе Кара — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 257 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Кесе Кара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090134
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009013
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Керчь (ат)

Керчь (Кирич, Ҡорос) — Башҡортостандың Миәкә районы Илсеғол ауылынан Бөйөк Ватан һуғышына алынып Илсеғол ауылына әйләнеп ҡайтҡан айғыр ат.

# Керчь (ат)
## Тарихы

Колхоз рәйесе Харис Зарипов Өфө ат заводынан Керчь исемле ат һатып ала. Атты ауыл кешеләре башҡортслап «Кирич», «Ҡорос» тип тә йөрөтәләр. Айғыр ат һуғыш башланыр алдынан Миәкәлә үткән һабантуйҙарҙы гел беренселекте алып булған. Аттың маңлайында ап-аҡ йондоҙ, башы ғорур күтәрелгән, оҙон муйынлы, бейек кәүҙәле, оҙон, төҙ аяҡлы, киң күкрәкле, шыма тояҡлы, тип хәтерләйҙәр был атты ауыл кешеләре.

# Керчь (ат)
## Тарихы
### Керчтың үткән яу юлы

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Керчь һуғышҡа алына. Һуғыш михнәттәрен хужаһы гвардия мойоры Фәттәхов Ибраһим Ислам улы менән бергә үтә. Иҙел, Дон ,Висла,Одер, Шпрее йылғаларының кисеп сыға, ике мәртәбә яраланы. Хатта ысын яугир кеүек хәрби лазеретта ла ятып сыға, тағы ла яугирҙар сафына баҫа.
Яугир ат барлыҡ хәрби командаларҙы ла яттан белә: кәрәк саҡта ята, хәүефле урындарҙы сабып үтә. Немец самолеттарының тауышын кешенән алда һиҙеп иҫкәртә.
Һуғыштың михнәтле юлдарында ныҡ ябыҡҡан саҡтары ла була. Яугирҙар ни күрһә, Керчь та шуны күрҙә. Хужаһын бер нисә тапҡып ут эсенән алып сыға.
Керчтың хужаһы гвардия майоры Ибраһим Фәттәхов 4 тапҡыр орден, 3 тапҡыр миҙал менән наградлана.

# Керчь (ат)
## Тарихы
### Тыуған яғына әйләнеп ҡайтыуы

Еңеү көнөн Керчь Бранденбург ҡалаһында ҡаршылай. Һуғышта ҡатнашҡан аттарҙы кере ҡайтарыу тәртибе булмаһа ла Керчты тыуған иленә ҡайтарыуҙы Советтар Союзы маршалы Будённый Семён Михайловичтан һорайҙар. Шулай итеп, Кировобад ҡалаһынан вагонда Башҡортостанға оҙатыла. Керчь Башҡортостанға ҡыйтарыла тип хәбәр иткәс, уны алырға тип дивизияла хеҙмәт иткән Солтан Илекәевты, Мәжит Рәхмәтуллинды Өфөгә ебәрәләр.
Керчь ауылға яҡынлашыу менән, кешнәп ебәрә һәм вагон тәртәһен емереп ауыл яғына сығып саба. Атты бала-саға, халыҡ уратып алып, иҫтәре китеп ҡарап тора, атты муйынынан ҡосаҡлай. Ат шул тиклем матур- көмөш йүгәнле, ҡупшы бейек эйәрле. Шулай итеп ул Илсеғол ауылында тағы бер тапҡыр Еңеү көнө килә. Ат артабан тыныс тормошта «Большевик» колхозында хеҙмәт итә.

# Керчь (ат)
## Хәтер

2015 йылдың 5 майында Миәкә районы Илсеғол ауылында, РБ Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары Виталий Обращенко һәм Руфина Шаһапова, миниципаль район хакимиәте башлығы ришат Айтуғанов ҡатнашлығында, аттың иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында таҡтаташ асыла.
«Әйҙәгеҙ һуң, Башҡорт атлы дивизияһының иҫән-имен илгә ҡайтарылған аты — Керчҡа һәйкәл ҡуяйыҡ! Республика Башлығының грантын юллайыҡ, рәссам-скульптор табайыҡ һәм Керчты тағы ҡайтарайыҡ! Ат кәрәк бит беҙгә, яугир ат кәрәк! Уның ҡото беҙгә кире ҡайтырға тейеш!», — тигән уйҙар менән йәшәй Илсоғол халҡы.

# Керчь (ат)
## Видеояҙмаларҙа һәм матбуғатта

* YouTube сайтында Видео БСТ «Беҙҙең тормош» Илсеғол ауылы.Беҙҙең Керчь
* YouTube сайтында Видео Яугир ат — Керчь! Фильм, 1986 й.
# Нядей-Ю

Нядей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Нядей-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086856
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008685
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Енга Юган

Енга Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Карымкарская йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Енга Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018514
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301851
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мюзикл

Мюзикл (ингл. Musical) — эстрада, хореографик, драматик, опера һ.б. төрлө сәнғәттең үҙенсәлектәрен берләштергән музыкаль сәхнәләштерелгән тамаша йәиһә нәфис фильм. Был жанрҙа комедия ғына түгел, драматик сюжет та бар. Музыкаль жанр буларак АҠШ-та 1920-се һәм 1930-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ул 1940—1960 йылдарҙа АҠШ-та үҫеш алған һәм 1960-сы йылдарҙа башҡа илдәрҙә киң таралған. Хәҙерге ваҡытта мюзиклды уйнаған музыкаль театрҙар рок музыкаһы, йыр һәм бейеү жанрҙарын үҙләштереп үҫә.
# Вермсдорф

Вермсдорф (нем. Wermsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5555 кеше йәшәй. Майҙаны — 104,41 км². Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4779 һәм автомобиль коды TO.
# Байерсдорф

Байерсдорф (нем. Beiersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 1236 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,44 км². Диңгеҙ кимәленән 384 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 2736 һәм автомобиль коды ZI.
# Алтымөйөш

Алтымөйөш — алты мөйөшө булған күпмөйөш. Шулай уҡ шундай формалағы теләһә ниндәй нәмә алтымөйөш тип атала.

# Алтымөйөш
## Үҙе менән киҫешмәүсе алтымөйөш майҙаны

Түбәләренең координаталары менән бирелгән эргәләш булмаған яҡтары киҫешмәгән алтымөйөштөң майҙаны күпмөйөштәр өсөн дөйөм булған формула буйынса иҫәпләнә.

# Алтымөйөш
## Ҡабарынҡы алтымөйөш

Ҡабарынҡы алтымөйөш тип, бөтә нөктәләре лә уның ике күрше түбәһе аша үтеүсе теләһә ниндәй тура һыҙыҡтан бер яҡта ятҡан алтымөйөш атала.
Ҡабарынҡы алтымөйөштөң эске мөйөштәренең суммаһы 720°-ҡа тигеҙ.
    $\sum _{i=1}^{6}\alpha _{i}=(6-2)\cdot 180^{\circ }=4\cdot 180^{\circ }=720^{\circ }$

# Алтымөйөш
## Төҙөк алтымөйөш

Бөтә яҡтары ла тигеҙ, ә бөтә эске мөйөштәре лә 120°-ҡа тигеҙ булған алтымөйөш төҙөк алтымөйөш тип атала.

# Алтымөйөш
## Йондоҙ һымаҡ алтымөйөштәр

Бөтә яҡтары һәм бөтә мөйөштәре тигеҙ булған, ә түбәләре төҙөк күпмөйөштөң түбәләре менән тап килгән күпмөйөш йондоҙ һымаҡ күпмөйөш тип атала. Төҙөк алтымөйөштән башҡа тағы ла бер йондоҙ һымаҡ алтымөйөш бар, ул ике төҙөк өсмөйөштән тора — гексаграмма йәки Давид йондоҙо.
# Оберлунгвиц

Оберлунгвиц (нем. Oberlungwitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6324 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,67 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9353 һәм автомобиль коды Z (элек: GC; HOT).
# Еңеү монументы (Бөйөк Новгород)

Еңеү монументы — Советтар Союзының фашизмды еңеүе хөрмәтенә һәйкәл. Бөйөк Новгородта Екатерина тауында, Кремль паркының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан.

# Еңеү монументы (Бөйөк Новгород)
## Тарихы

РСФСР Министрҙар Советының 1968 йылдың 5 ғинуарындағы ҡарары буйынса 1973—1974 йылдарҙа төҙөлә. Авторы — скульпторҙар Г. В. Нерода, А Филиппова, архитекторҙар А. Душкин, А. Сайковский.
Асыу тантанаһы 1974 йылдың 20 ғинуарында Новгородты фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙең утыҙ йыллығы көнөндә үтә. Тантана байрам саралары һәм фейерверктар менән оҙатып барыла. Г. В. Нерода һүҙҙәре буйынса һәйкәл Совет дәүләтенең бөйөк көс-ҡеүәтен, уның халҡының нацистар Германияһына ҡаршы һуғышта батырлығын кәүҙәләндерергә тейеш.
Объектты төҙөү менән Ленинград һәм Новгород төҙөүселәр бригадаһы шөғөлләнә. Төҙөлөш ҡышҡы ҡырыҫ шарттарҙа бара. Совет осоро өсөн традицион булғанса тарихи датаға объект тапшырыла.

# Еңеү монументы (Бөйөк Новгород)
## Тасуирлама

Һәйкәлдең үҙәк фигураһы булып үрә баҫып торған аттың һәм унда ултырған, урыҫ/совет яугирен кәүҙәләндергән һыбайлының бронза скульптураһы тора. Һыбайлы уң ҡулына юғары күтәрелгән ҡылыс тотҡан, һул ҡулы, йәйелгән устары менән аҫҡа һәм алға һуҙылған. Аттың ҡорһағы аҫтында — ҡолатылған, йәмшәйгән свастика. Һыбайлы менән аттың дөйөм ауырлығы — 27 тонна, бейеклеге — 8 м. Скульптура ҙур ауыр метрлыҡ постаментта тора, улар, ул үҙ сиратында бейеклеге 3 метр һәм майҙаны 120 м² булған гранит платформала тора.
Скульптура артында — 23,5 метр бейеклектәге һәм нигеҙенең үлсәме 6,5×8,5 м булған монументаль кирбес башня. Башня түбәһендә периметры буйынса боронғо хәрби атрибуттар (ҡалҡан, һөңгө һ. б.)теҙеп ҡуйылған ҙур кәмә урынлаштырылған. Башняның стенаһында Бөйөк Ватан һуғышының төп этаптарын һәм Ҡыҙыл Армияның Новгородты азат итеү өсөн еңеүле һуғыштарын яҡтыртҡан ауыр дүрт барельеф урынлашҡан. Башняның кәмәһе менән бергә дөйөм бейеклеге — 34,5 м.
Башня эсендә бормалы баҫҡыс бар, ул балконға һәм күрһәтелгән кәмәгә алып бара. Скульптура аҫтындағы гранит постаменттың шулай уҡ эске бүлмәләре бар, унда инеү ябыҡ. Артабанғы йылдарҙа һәйкәл вандалдарҙың һәм төҫлө металл йыйыу менән кәсеп иткән бурҙарҙың ғәмәлдәренән бер нисә тапҡыр зыян күрә.
Еңеү монументы Бөйөк Новгородта берҙән-бер атлы статуя. Бер нисә тапҡыр ҡайһы бер ҡала халҡы атҡа менергә маташа. Айырым маташыуҙар фәжиғәле тамамлана.
Монумент Рәсәй Банкының 1997 йылғы өлгөһөндәге биш һумлыҡ банкнотаһында бар.