yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сюзан Кахраманер

Сюзан Кахраманер (21 май 1913 йыл — 22 февраль 2006 йыл) — төрөк математигы, Төркиәнең тәүге ҡатын-ҡыҙ-математиктарының береһе.

# Сюзан Кахраманер
## Биографияһы

Сюзан Кахраманер Ускюдарҙа, Истанбул провинцияһы районында Рыфкы Осман һәм Хюзеен Ханим ғаиләһендә тыуа. Атаһы һөнәре буйынса хирург була.
Сюзан Кахраманерҙың улы, Рыфкы Кахраманер, шулай уҡ уның ҡатыны Ясемин Кахраманер математика профессорҙары була, ә уларҙың улы Дениз Кахраманер Стэнфорд университетында электротехник бакалавры дәрәжәһен ала.

# Сюзан Кахраманер
## Биографияһы
### Уҡыуы

Мода Нумюне Инас (төрк. Moda Numüne Inas) башланғыс мәктәбендә уҡый. Урта белемде 1924 йылда Нотр Дам Де Сионда ала, 1934 йылда бакалавр дәрәжәһенә эйә була. Артабан Ғосман империяһының юғары уҡыу йорто булған Дарульфунюнгә уҡырға инә, ләкин реформанан һуң был уҡыу йорто Истанбул университетына ҡушыла. 1939 йылда Истанбул университетының математика-астрономия факультетында аспирантура тамамлай. Артабан Төркиәнең беренсе математигы, доктор дәрәжәһенә эйә булған Керим Эрим етәкселегендә докторлыҡ эшен яҙырға тотона.

# Сюзан Кахраманер
## Биографияһы
### Карьераһы

1943 йылда Чамлыджела ҡыҙҙар өсөн урта мәктәптә уҡытыусы ассистенты булып эшләй. Шул уҡ йылда Истанбул университетының математика факультетында II курстарҙа анализды өйрәнеү мәсьәләләре буйынса ярҙамсы булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда Эдинбургта Халыҡ-ара математиктар конгресында ҡатнаша. 1959—1960 йылдарҙа — Цюрих университетында эшләй. 1966 йылда Рольф Неванлинндың коллегиумына саҡырыла. Шул йылдың август айында Мәскәүҙә Халыҡ-ара математиктар конгресында сығыш яһай. Ғалим дәрәжәһенә диссертацияһын тамамлау маҡсатында сентябрҙә һәм октябрҙә Хельсинки университетында эшләй. 1968 йылда профессор исемен ала. Сюзан Кахраманер Әхмәт Дернек, Рыфкы Кахрамандер һәм Яшар Полатоглуларҙың ғилми етәксеһе була. Хельсинки, Стэнфорд, Цюрих, Лондон, Париж университеттарында ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә.
Сюзан Кахраманер 2006 йылдың 2 февралендә Истанбулда вафат була.

# Сюзан Кахраманер
## Һүрәттәр

* Сюзан Кахраманер һәм Рольф Неванлинна
* Сюзан Кахраманер эшсәндәре менән
* Сюзан Кахраманер
# Ғафаров Искәндәр Алмас улы

Ғафаров Искәндәр Алмас улы (5 апрель 1990 йыл) — музыкант, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2010).

# Ғафаров Искәндәр Алмас улы
## Биографияһы

Искәндәр Ғафаров 1990 йылдың 5 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — билдәле музыкант Алмас Ғафаров, шулай уҡ Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1998). Искәндәр Өфө дәүләт сәнғәт институты ҡарамағындағы махсус музыкаль мәктәп-интернатта уҡый (1998—2008). Артабан ул сәнғәт институтына уҡырға инә (уҡытыусыһы — профессор Рөстәм Шәйхетдинов).
Искәндәр Ғафаров бик күп абруйлы конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты.
2010 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының икенсе курсы студенты Өфө педагогы Рөстәм Шәйхетдиновтың тәрбиәленеүсеһе Искәндәр Ғафаров Парижда үткән Х Халыҡ-ара Александр Скрябин исемендәге пианистар конкурсында ҙур еңеү яуланы. Халыҡ-ара баһалама комиссияһын етәкләгән Петр Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы профессоры, Рәсәйҙең халыҡ артисы Михаил Воскресенский Искәндәр Ғафаровҡа беренсе премия тапшыра. 19 йәштән 25 йәшкә тиклемге категориялағы башҡарыусылар араһында Искәндәр иң кесеһе булып сыға. Шуға ҡарамаҫтан, йәш музыкант жюри иғтибарына 40 минутлыҡ ифрат ҡатмарлы программаһын уйнап ишеттерә. Мотлаҡ программаға ингән Скрябин, Гендель, Прокофьев, Дебюсси әҫәрҙәренән тыш Искәндәр үҙенең сығышына башҡорт композиторы Айрат Ҡобағошовтың әҫәрен өҫтәй.
2011 йылда Ференц Листтың 200-йыллығына арналған Халыҡ-ара конкурс-фестивалендә Искәндәр Ғафаров музыкаль вуздар студенттары араһында 1-се премияны яулай. Конкурс Венгрияла үтә. Жюри ҡарары буйынса Искәндәр Ғафаровҡа һәм Руслан Воротниковҡа шулай уҡ Равель һәм Метнерҙың әҫәрҙәрен иң яҡшы башҡарғаны өсөн махсус дипломдар тапшырыла.

# Ғафаров Искәндәр Алмас улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — юғары башҡарыу оҫталығы өсөн (2010).
# Ҡәһҡәһә

Ҡәһҡәһә — башҡорт мифологияһында яуыз иблес.
«Урал батыр» эпосында Ҡәһҡәһә — төрлө ҡиәфәткә инә алған йыландар батшаһы.

# Ҡәһҡәһә
## Ҡыҫҡаса аңлатма

Тәбиғәт афәттәре тыуҙыра алған тылсымлы таяғы була. Үҙенең улы Зәрҡүм менән Урал батырҙы үлтермәксе була. Батшалығы ҡолатылғандан һуң, Ҡәһҡәһә Әзрәҡә менән берләшә һәм Урал батырға ҡаршы яуҙа һәләк була.
«Аҡбуҙат» эпосында Ҡәһҡәһә — Иҙелдең улы, Урал батырҙың ейәне. Аҡбуҙатты эҙләп Шүлгәндең һыу аҫты батшалығына төшә һәм уның ҡыҙы Нәркәскә ғашиҡ була. Шүлгән уны, ун ике башлы дейеүгә әйләндереп, Ҡәһҡәһә тип атай, үҙенә сибәр ер ҡыҙҙарын урларға мәжбүр итә. Һәүбән, үҙ халҡына хыянат иткәне өсөн, Ҡәһҡәһәне ярғанатҡа әйләндерә.
«Дандан батыр» әкиәтендә Ҡәһҡәһә — Ҡаф тауы артында йәшәгән дейеү итеп һүрәтләнә.
Башҡорт мифологияһының Ҡәһҡәһә, Зәрҡүм һәм Әзрәҡә исемле персонаждары иран донъяһы менән бәйле. Атап әйткәндә, Башҡорт мифологияһындағы Ҡәһҡәһә — аждаһа һымаҡ әшәке һәм зыянлы заттарҙың ун ике башлы батшаһы һәм Ҡош юлын символлаштыра, ә Әзрәҡә зороастрия текстарында Азарак формаһында теркәлгән. Зәрҡүм, фонетик вариантында «Зергам», иран телдәренән «арыҫлан» («лев») мәғәнәһендә тәржемә ителә. Башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосындағы был персонаж Арыҫлан йондоҙлоғо символы булып тора.

# Ҡәһҡәһә
## Этимологияһы

Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙ. Шарҡылдаҡ, мыҫҡыллап көлөүсе мәғәнәһендә.
# Никарагуа (мәғәнәләр)

* Никарагуа — Төньяҡ Америкала урынлашҡан дәүләт
* Никарагуа (күл) — тектоник сығышлы Никарагуа дәүләтендәге эре сөсө һыулы күл.
# Ҡояш пирамидаһы

Ҡояш пирамидаһы — Мезоамерикала һәм Теотиуакан ҡалаһында иң ҙур төҙөлгән ҡоролма. Ул Серро-Гордо тауы күләгәһендә Ай пирамидаһы һәм Цитадель араһында Үлеләр Һуҡмағында урынлашҡан һәм ҙур храм комплексының өлөшө булып тора. Пирамида Мексиканың баш ҡалаһы Мехиконың төньяҡ-көнсығышында 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Паримида бейеклеге 64,01 метр (200 фут).

# Ҡояш пирамидаһы
## Тарихы

Ҡояш пирамидаһы исемен XIII быуатта ташландыҡ булған Теотиуакан урынына күсеп килгән ацтектар биргән. Улар йыһанды көс менән байытыу өсөн ошо урында аллалар йыйылған тип уйлаған. Теотиуакан атамаһы «кешеләр аллаға әйләнгән урын» тигәнде аңлата. Теотиуакан кешеләре пирамиданы нисек атағаны билдәһеҙ.

# Ҡояш пирамидаһы
## Пирамиданың төҙөлөшө һәм ориентацияһы

Пирамида ике кимәлдән тора. Беренсе ҡаты яҡынса Б. Э.Т 100 йылда төҙөлгән һәм Египет Гизаһындағы Хеопс пирамидаһынан нигеҙе ни бары 3 %-ҡа бәләкәйерәк. Нигеҙе 225×225 м, ә бейеклеге 64 м. Был, Египеттағы Хеопс пирамидаһынан һәм Мексикалағы Чолулу пирамидаһынан ҡалышып, ҙурлығы буйынса донъяла өсөнсө пирамида булып тора. Икенсе ҡатында III быуатта төҙөлгән миһрап (алтарь) ҡуйылған булған, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Пирамиданың түбәһендәге храм тәбиғи рәүештә йәки кеше тарафынан емерелеүе ниндәй аллаға бағышлап төҙөлгән икәнен белдертмәй.
1906 йылда президент Порфирио Диас указы буйынса пирамиданы тикшереү башлана. Мексиканың Колумбҡа тиклем осорон өйрәнеү һәм Мексиканың 100 йыллыҡ бойондороҡһоҙлоғон билдәләү маҡсат итеп ҡуйыла.
1971 йылғы ҡаҙыу эштәре барышында пирамида аҫтында яһалма туннель булыуы асыҡлана. Тунелль пирамида уртаһында 6 метр тәрәнлектәге «мәмерйә» менән тоташҡан. Быға тиклем туннель лава ағымы барлыҡҡа килтергән тәбиғи туннель тип иҫәпләнгән булһа, ҡаҙыу эштәре туннельдең яһалма булыуын иҫбатлай.
Пирамиданың эсендә һәм тирә яғында бер нисә артефакт табыла. Обсидиан (вулкандан барлыҡҡа килгән быяла) уҡ баштары һәм кеше фигуралары күрше Ай пирамидаһында һәм Ҡанатлы Йылан храмында табыла. Пирамиданың мөйөштәрендә ерләнгән балалар мәйете табыла, балалар ҡорбанға килтерелгән тип иҫәпләнә.
# Бахфельд

Бахфельд (нем. Bachfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 492 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,46 км². Диңгеҙ кимәленән 415 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96528 һәм автомобиль коды — SON.
# Гойсниц

Гойсниц (нем. Geußnitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 662 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,55 км². Диңгеҙ кимәленән 258 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
# Кейекбай ауыл советы (Бөрйән районы)

Кейекбай ауыл советы — Башҡортостандың Бөрйән районы муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Кейекбай ауыл советы (Бөрйән районы)
## Ауыл советы составы

* Кейекбай ауыл биләмәһе,
* Аҡбулат ауыл биләмәһе,
* Ғәҙелгәрәй ауыл биләмәһе,
* Мәндәғол ауыл биләмәһе.
# Үәли (опекун)

Үәли (ғәр. ولي‎ «ҡурсалаусы», «ярҙамсы»; рус. Вали) — ислам ғаилә хоҡуғында кәләштең махсус опекуны, никах контракты төҙөгәндәге вәкиле.

# Үәли (опекун)
## Мәҙһәбтәрҙә үәлиҙәр роле

Формаль рәүештә, никахлашҡанда үәли булыу талабы ислам юридик мәктәбенә (мәҙһәбкә) бәйле: Хәнәфи мәҙһәбтән шиғыйҙарҙа һәм сөнниҙәрҙә бәлиғ булған ҡатын-ҡыҙ техник йәһәттән үҙ исеменән никахҡа инә ала, әммә ғәмәлдә һәр ваҡыт үәли ҡулланыла; ҡалған өс сөнниҙәр мәҙһәбендә уның булыуы мотлаҡ. Ғәҙәттә кәләштең атаһы үәли сифатында сығыш яһай. Был төшөнсә ғәҙәти опекунлыҡ менән тап килмәй, мәгәр айырым осраҡтарҙа опекун үәли ролен үтәй ала.
Ислам доктринаһы «көсләп мәжбүр итеү хоҡуғына эйә булған» үәли опекунлығын (кәләштең үҙе эш итеүгә законлы хоҡуғы булмаған осраҡта, мәҫәлән, бәлиғ булмағанлыҡ арҡаһында) һәм бындай хоҡуғы булмаған (балиғ булған кәләш) опекунлыҡҡа айыра. Һуңғы осраҡта үәли опекун булыуға ҡарағанда кәләштең ышаныслы кешеһе булып тора
Бөтә мәҙһәбтәр ҙә үҙҙәренең тәрбиәләнеүсеһен енси яҡтан өлгөргәнсе (шуның менән бергә, минималь никах йәшенә еткәнсе) кейәүгә бирергә мөмкинлек бирә, йыш ҡына бындай никахтар сабый йәшендә теркәлә. Шул уҡ ваҡытта никахҡа инеү балиғ булғанға тиклем кисектерелә. Әгәр үәли кәләштең атаһы йәки олатаһы булмаһа, ул балиғ булғас, мәгәр консуммацияға (ҡушылғанға) тиклем, никахтан баш тарта ала (был суд аша ғына мөмкин).

# Үәли (опекун)
## Үәли тәғәйенләү

Сөнниҙәр үәлиҙе һайлағанда йәше буйынса олораҡ дәрәжәлеһенә өҫтөнлөк бирә:
* кәләштең атай-олатайҙары (атаһы, атаһы яғынан олатаһы һ. б. );
* кәләштең атаһының вариҫтары(улдары, улдарының улдары һ. б. д.);
* атай яғынан ағай-энеһе;
* атаһының ағалары һәм уларҙың улдары;
* туғанлыҡ буйынса яҡыныраҡ башҡа ғаилә ағзалары ;
* дәүләт башлығы вәкиле (ғәҙәттә ҡаҙый).
Әсәһе йәки әсәһенең атаһы үәли була алмай, әгәр башҡа ярашлы туғандары булмаһа, никахҡа ингән кеше бәлиғлыҡҡа еткәнгә тиклем эшкә һәләтле булып, һуңғараҡ эшкә һәләтлеген юғалтҡан осраҡтарҙағы кеүек үк, үәли сифатында ҡаҙый саҡырыла ала..
Ҡағиҙәләрҙе ғәмәлдә ҡулланыу ҡануниәттә шәриғәтте файҙаланған дәүләтенә ҡарап - төрлөсә. Мәҫәлән, Мароккола мәжбүр итеү хоҡуғы булған опекунлыҡ тыйыла.
# Кыпа-Каныль-Кы

Кыпа-Каныль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каныль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кыпа-Каныль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066823
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306682
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Евва (Вашка ҡушылдығы)

Евва — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.

# Евва (Вашка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004720
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пайссен (Анхальт)

Пайссен (Анхальт) (нем. Peißen (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1244 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,68 км². Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6408 һәм автомобиль коды — SLK.
# Ун

Ун — 9 (туғыҙ) һәм 11 (ун бер) араһындағы һан.
* Был математика буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Мосеевская Палуга

Мосеевская Палуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Мосеевская Палуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004990
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тим (Сосна ҡушылдығы)

Тим — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының уң ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.

# Тим (Сосна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001050
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000105
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Раздан (йылға)

Разда́н (әрм. Հրազդան [Hrazdán]), Занга (әрм. Զանգու [Zangu]), Әрмәнстандағы йылға, Аракстың һул ҡушылдығы (Кура йылғаһы бассейны).
Раздан йылғаһы буйында Севан, Раздан, Чаренцаван ҡалалары һәм Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереван урынлашҡан. Раздан һәм Касах йылғалары араһында Аралер тауы тора, уның бейеклеге диңгеҙ кимәленән - 2577 метр.

# Раздан (йылға)
## Тасуирлама

Оҙонлоғо - 141 км, Севан күле бассейны менән бергә уның бассейны - 7310 км², Раздандың үҙ бассейны майҙаны — 2560 км².
Севан күле уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн, Севан ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙән ағып сыға. Бейек урындарҙа тау үҙәндәре буйлап Ереванға табан көньяҡҡа аға. Ереван эргәһендә бер нисә ҡырҡа боролош яһай. Түбән урындарҙа Арарат тигеҙлеге буйлап аға, сик буйына еткәс, Аракс йылғаһына ҡоя.

# Раздан (йылға)
## Этимологик атамаһы

IV быуат баштарында, әрмәндәр христиан динен ҡабул иткәнгә тиклем, уларҙа зороастризмдың айырым бер рәүеше киң таралғанлыҡтан, йылға атамаһы зороастризм менән бәйле булыуы ихтимал. Айырып әйткәндә, Систандағы Фраздан да Виштаспаның зороастризмды өйрәнеүе тураһында Авестала телгә алына.
Шул уҡ ваҡытта, Э. А. Грантовский быға оҡшаш этнонимдар Авестаға бәйләнмәйенсә лә барлыҡҡа килә алыуы тураһында яҙа, улар йәки иран халыҡтары эпик традицияларынан, йәки географик атамаларҙың шуға оҡшаш яһалышы һөҙөмтәһендә лә барлыҡҡа килергә мөмкин. Б. В. Техов атаманың килеп сығышын скифтар менән бәйләй.
Йылғаның исеме беренсе тапҡыр боронғо әрмән яҙыусылары әҫәрҙәрендә осрай, атап әйткәндә, Себеоста ( Հուրազդան = Hurazdan рәүешендә) Һәм Мовсес Хоренациҙың (иң боронғоһо, башланғыс формаһында Հրազդան = Hrazdan).

# Раздан (йылға)
## Электроэнергия етештереү

Дөйөм кәмеүе 1097 м (1,8 м/км). Тәбиғи шарттарҙа, йылғаның башында һыуҙың уртаса тотонолошо 2 м³/с, йылға тамағына яҡын ерҙә — 17,9 м³/с. 1930 йылдан алып, 1962 йылға тиклем алты гидроэлектростанцияның береһе Севан каскады төҙөлә, шунан һуң йылға башындағы һыуҙың тотонолошо күлдәге быуаттар буйы йыйылған һыу иҫәбенә 44,5 м³/с тапҡырға тиклем арта. Севандағы һыу кимәленең ҡырҡа кәмеүе башлана, шуға күрә, кәмеүҙе туҡтатыу өсөн, 1965 йылдан алып һыуҙы асып ағыҙып ебәреү 16 м³/с тиклем кәметелә.
Электр энергиһы эшләп сығарыуҙан тыш, Раздан яландарҙы һыу менән туйындырыу өсөн дә ҡулланыла. Шулай уҡ, йылғала балыҡсылыҡ та үҫешкән. Раздан Әрмәнстан хужалыҡтары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.
# Кромфорд (Ратинген)

«Кромфорд» туҡыу фабрикаһы (нем. Textilfabrik Cromford) — элекке Рейн ҡалаһы Ратингенда туҡыу фабрикаһы (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере), 1783 йылда Иоһанн Готфрид Брюгельман тарафынан нигеҙ һалына; Европа ҡитғаһы өлөшөндәге беренсе фабрика бинаһында бөгөнгө көндә «LVR-Industriemuseum» индустриаль музейының филиалы урынлашҡан; архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
# Тимербулат

Тимербулат — ғәрәп сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

# Тимербулат
## Этимологияһы

Тимербулат — «тимер» һәм «булат» һүҙҙрен ҡушып яһалған ҡушма исем. Ныҡлыҡ билдәһен аңлата.

# Тимербулат
## Билдәле шәхестәр

Тимербулат Имашев (Булат Имашев) (27 февраль 1908 йыл — 12 апрель 1946 йыл) — театр актёры һәм режиссёр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1942). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944).
Тимербулат Каримов (2 ноябрь 1974 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, Иваново өлкәһенең Плёс ҡала Советы рәйесе, "Мостай Кәрим фонды"н ойоштороусыларҙың береһе, күренекле башҡорт яҙыусыhы Мостай Кәримдең ейәне. Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2018).

# Тимербулат
## Фамилияларҙа

Тимербулатов Вил Мамил улы (1 июнь 1952 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. профессор, медицина фәндәре докторы (1989), Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, Петр Фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһы президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1990), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (3-сө һәм 4-се саҡырыштарында), Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры (1994—2011).
Тимербулатов Мәхмүт Вил улы (24 ғинуар 1974 йыл) — ғалим-хирург, проктолог. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2018), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2004).Рәсәй хирургтар йәмғиәте һәм Рәсәй эндоскопик хирургтар йәмғиәте, Башҡортостан Республикаһы хирургтар ассоциацияһы Президиумы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы (2007), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ғ. Х. Ҡоҙаяров исемендәге премияһы (2000) лауреаты.
Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы (3 сентябрь 1951 йыл) — журналист, ғалим, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтендә Матбуғат министры (1991—1994, 2000—2004). «Китап» нәшриәте (2005—2012) һәм Дәүләт китап палатаһы директоры. Философия фәндәре кандидаты (2006). Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2004), Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2009) лауреаты.
# Индишта

Индишта — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыялым йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Индишта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500812111200003572
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200357
* Бассейн коды — 14.01.05.008
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғатаулла мулла мәсете

Ғатаулла мулла мәсете - (рус. Мечеть Гатауллы муллы, Троицкиҙың алтынсы йәмиғ мәсете ) — Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһындағы таш мәсет.

# Ғатаулла мулла мәсете
## Тарихы

1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында (хәҙер Силәбе өлкәһе) мәсеттәр төҙөлгән. Йәмғеһе ете мәсет - бишәүһе таштан, икәүһе ағастан һалынған була. Әлеге ваҡытта шуларҙан дүрт таш бина һаҡланған, уларҙың икәүһе тәғәйенләнеше буйынса мәсет итеп файҙаланыла. Шуларҙың береһе - Ғатаулла мулла мәсете.
XIX быуаттың 1897 йылында ҡалала йәшәүселәрҙең 36,2 % (8 430 кеше) мосолман була.
Ғатаулла мулла мәсете 1894 -1895 йылдарҙа сауҙагәр Абдулвәли Яушев аҡсаһына төҙөлгән. Ул Баҙар урамы һәм Осипов тыҡрығы (хәҙерге Ленин һәм Дубинин урамдары) сатында төҙөлгән булған. Мәсет беренсе имам исеме менән аталып килә. 1928 йылда ябылып, уның бинаһы тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылмай (магазин урынлаша), ләкин манараһын совет осоронда ла емермәгәндәр. 1977 йылда мәсет бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла. 1990 йылдар башында мәсет бинаһы дини йәмәғәткә кире ҡайтарыла. 2002-2009 йылдарҙа мәсетте тергеҙеү эштәре башҡарыла. 2009 йылда яңынан эшләй башлай.
«Мәхәллә-мәсет № 722» ММРО-һы тарафынан файҙаланыла.
Архитектура ҡомартҡыһы — РФ мәҙәни мираҫ объекты № 7400365000 (өлкә башҡарма комитеты ҡарары менән 20.09.1977 № 371).
# Пашина (Чет ҡушылдығы)

Пашина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Пашина (Чет ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201988
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Зобаный

Зобаный (ғәр. الزبانية‎ — әз-Зәбәниәт, рус. аз-Заба́ния) — ислам эсхатологияһында тамуҡ фәрештәләре (йәһәннәм), йәки үлем мәлендә йәнде алып китә торған фәрештәләр. Ҡөрьәндә Әл-Ғәләҡ сүрәһендә телгә алына: «Беҙ иһә тамуҡ һаҡсыларын саҡырырбыҙ!». Әт-Тәхрим сүрәһендә тамуҡтағы уҫал һәм көслө фәрештәләр тураһында әйтелә, улар " Аллаһ бойороҡтарынан тайпылмайҙар һәм ни ҡушһа ла үтәйҙәр ". Әл-Мудәҫҫир сүрәһенең 30-сы аятында , әз-Зәбәниә фәрештәләре һаны 19-ға тигеҙ.
Ислам риүәйәтенә ярашлы, зобаныйҙар гонаһлыларҙы бығау һәм сылбыр менән ҡаршы аласаҡ. Фәрештәләр уларҙы тимер күҫәктәр менән туҡмап, тегеләр унан сығырға теләгән һайын кире ҡайтарып торасаҡ.

# Зобаный
### Башҡорт телендә

Башҡорт телендә «зобаный» һүҙе яуыз, уҫал кешегә ҡарата ла ҡулланыла
# Танып (мәғәнәләр)

Танып — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
* Танып — башҡорт ҡәбиләһе.
* Танып (Барҙы районы) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл.
* Танып (Тәтешле районы) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
* Танып (шифахана) — Башҡортостандағы шифахана.
# Ханнанов

Ханнанов — фамилия.
* Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы (1962 т.) — рәссам, Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Ханнанов Рәсих Нурғәли улы (1931—2020) — журналист, шағир һәм яҙыусы.
* Ханнанов Рәшит Ахун улы (1938 т.) — хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәре докторы (1992), профессор (1994).
* Ханнанов Шамил Хәбир улы (1941—2009) — физик.