yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иванов Евгений Григорьевич

Иванов Евгений Григорьевич (26 ноябрь 1934 йыл — 29 сентябрь 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1959—1974 йылдарҙа «Башнефтепромстрой» тресы 3-сө төҙөлөш идаралығының монтажсылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы.

# Иванов Евгений Григорьевич
## Биографияһы

Иванов Евгений Григорьевич 1934 йылдың 26 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районының Семёновка ауылында тыуған.
Белеме — урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1952 йылда Волга-Дон йылға пароходсылығының пароход машинисы булып башлай. 1954—1957 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, демобилизациянан һуң Дүртөйлө районында «Башвостокнефтеразведка» тресының эҙләнеүҙәр партияһында моторист булып эшләй. 1959 йылда Нефтекама ҡалаһына күсә, унда «Башнефтепромстрой» 3-сө тресының төҙөлөш идаралығында монтажсылар бригадиры булып эшләй башлай.
Е. Г. Иванов бригадаһы республикала беренсе булып сәнәғәт һәм ауыл хужалығы объекттарының эре блоклы ысулдарын индерә башлай. Һигеҙенсе биш йыллыҡ (1966—1970) осоронда бындай алым менән бригада 22 объектты йыя, шулай итеп төҙөлөш ваҡытын бер нисә тапҡырға ҡыҫҡарта, шуның иҫәбенә 61 302 һум аҡса һаҡланып ҡала
Е. Г. Иванов 14 рационализаторлыҡ тәҡдим индерә, ул 10 208 һум экономия бирә, был бригадаға пландарҙы ваҡытынан алда — 1970 йылдың 22 апреленә, В. И. Лениндың 100-йыллығына ҡарата үтәргә мөмкинлек бирә
Биш йыллыҡ планды үтәүҙә юғары ҡаҙаныштары һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәре өсөн 1971 йылдың 30 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Е. Г. Ивановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1974—1996 йылдарҙа «Башнефтепромстрой» тресында слесарь, мастер, автотранспорт колоннаһының хәүефһеҙлек техникаһы һәм хеҙмәтте һаҡлау буйынса инженеры булып эшләй. 1996 йылда пенсияға сыға.
Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы.
Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975).

# Иванов Евгений Григорьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены, (1971),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966),
* миҙалдар
# Ярей-Яга

Ярей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.

# Ярей-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086665
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008666
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ратинген

Ратинген (нем. Ratingen) — Германиялағы ҡала, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендә урынлашҡан.
Дюссельдорф административ округына буйһона. Меттман районы составына инә. Халыҡ һаны 91,7 мең кеше (2009); 2000 йылда — 91,0 мең. 88,72 км² майҙанды биләй. Ратинген ҡала статусын 1276 йылда герцог фон Берг талабы буйынса ала. Ратинген ҡалаһының музейы үҙенең ҡурсаҡтар йыйылмаһы менән киң билдәле. Ҡаланың китапханаһы ҡаланың үҙәгендәге медиаүҙәге һәм ҡаланың башҡа райондарындағы бүлексәләре менән юғары класлы мәҙәни саралар үткәреп тора. Ратингенда «Cromford» (Кромфорд) индустриаль музей – донъяла берҙән-бер эшләүсе еп иләү машинаһы (18 быуат моделе!) булған Европа континентындағы иң бороңғо механизацияланған еп иләү фабрикаһы бар. Ҡаланың рәсми коды — 05158028.
Ҡала 6 ҡала районына бүленгән.

# Ратинген
## Иҫтәлекле урындары

* Изге Апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе
* Линнеп замогы
* Ландсберг замогы
* Хауз замогы.

# Ратинген
## Партнер-ҡалалар

* Мобеж, Франция (1958)
* Ле-Кенуа, Франция ( Хёзел менән, 1963 йылдан)
* Крамлингтон, Бөйөк Британия (1967)
* Вермиллион (Көньяҡ Дакота), АҠШ (1969)
* Коккола, Финляндия (1989)
* Белиц, Германия (1990)
* Гагарин, Рәсәй (1998)
* Уси, Ҡытай, (2007)
# Шайморатов

Шайморатов — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Шайморатова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Шайморатов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы (15 (27) август 1899 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2020, үлгәндән һуң).
* Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы (9 декабрь 1910 йыл — 11 ғинуар 1992 йыл) — йырсы (лирик-колоратура сопрано). 1942 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1948 йылдан — Татар филармонияһы (Ҡазан), 1950—1960 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1950).
* Генерал Шайморатов ордены — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы (бүләге).
# Нептун

Нептун (символы: ) — Ҡояш системаһында һигеҙенсе һәм Ҡояштан иң алыҫ планета.

# Нептун
## Мәғлүмәт

Ҙурлығы буйынса дүртенсе урында тора, массаһы буйынса — өсөнсө урында. Нептундың массаһы Ерҙән 17,2 тапҡыр ауырыраҡ, экватор диаметры — 3,9 тапҡыр ҙурыраҡ. Планета үҙенең исеме римлылар мифтарындағы Нептун исеме менән аталған. Планетаның билдәһе — .

# Нептун
## Асыу тарихы

Планетаны 1846 йылдың 23 сентябрендә тәртипле күҙәтүеҙәр түгел, математик иҫәптәр сәбәпле асалар. Уран орбитаһының үҙенсәлектәре Ҡояш системаһында тағын бер планета булуын күрһәтәләр. Нептунды алдан әйткән урында табып асалар. Тиҙҙән уның эйәсене Тритонды асалар, башҡа хәҙерге көнгә билдәле 12 эйәрсене тик XX быуатта асыла. 1989 йылдың 25 авгусында Нептун тирәһендә «Вояжер-2» ғаләм карабы осоп үтте.

# Нептун
## Ҡылыҡһырлама

Ҡояштан уртаса алыҫлығы 4496 млн км (30,06 а.б.). Сидерик әйләнеү периоды 164,8 йыл. Күсәре тирәләй әйләнеү периоды 16 сәғәт 06 минут. Әйләнеү күсәренең орбита буйлап хәрәкәте яҫылығына ауышлығы 60°25′. Диаметры 49 мең км. Массаһы 1,024•1026 кг. Уртаса тығыҙлығы 1,76•103 кг/м³.

# Нептун
## Атмосфераһының химик составы

Водород, гелий, аҙ күләмдә метан һ.б. Ул — газдан торған гигант планета, туңған һыуҙан, метандан һәм аммиактан торған боҙ мантияһы менән уратылған таш ядроһы бар. Уның атмосфераһында үҙгәреп торған структуралы болоттар бар. Планетаның әйләнеүенә ҡаршы, көнбайыш йүнәлештә тиҙлеге 2200 км/сәғ. еткән елдәр иҫә. Планетаның магнит күсәре әйләнеү күсәренә ҡарата 47° мөйөш яһап ауышҡан. 13 юлдашы (иң ҙурҙары Тритон һәм Нереида, 394,7 мең км һәм 6,2 млн км алыҫлыҡта әйләнәләр) һәм ҡулсалар системаһы булыуы билдәле. Уның күк йөҙөндә яҡынса 8‑се йондоҙ дәүмәлендәге йондоҙ кеүек күренә. Башҡортостан биләмәһендә уны Ҡояштан алыҫлашҡан сағында бинокль йәки телескоп ярҙамында күҙәтергә була.
# Лангсяда-Яха

Лангсяда-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/6/19/74 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Лангсяда-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051795
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305179
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Жусасай

Жусасай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарангул йылғаһының уң ярына тамағынан 1км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Жусасай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004201
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200420
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Манжигеев Сергей Степанович

Манжигеев Сергей Степанович (6 февраль 1935 йыл — 31 июль 2011 йыл) — бүрәт композиторы, Рәсәйҙең һәм Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

# Манжигеев Сергей Степанович
## Биографияһы

Сергей Степанович Манжигеев 1935 йылдың 6 февралендә Бүрәт-Монгол АССР-ының Улан-Удэ ҡалаһында тыуған.
Музыкала үҙ юлын Сергей тәү башлап Пионерҙар йортонда тынлы оркестрҙа башлай. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Улан-Удэ музыка училищеһына кларнет класына уҡырға инә.
1962 йылда Свердловск ҡалаһында М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһын тамамлай, композиция класы буйынса уҡытыусыһы — H. М. Хлопков. Студент йылдарында уҡ Сергей Мажигеев композитор булараҡ музыкаль әҫәрҙәр ижад итә башлай.
1962—1968 йылдарҙа Улан-Удэ музыка училищеһында уҡыта.
1968 йылда Бүрәт АССР-ы Композитоҙар союзының яуаплы секретары итеп һайлана.
Сергей Степанович Манжигеев композитоҙарға ярҙам итеүҙе, улар менән тәжрибә уртаҡлашыуҙы үҙ бурысы тип һанай. Уның етәкселегендә республиканан сит өлкәләрҙә билдәлелек яулаған композиторҙар бихисап: мәҫәлән, Юрий Ирдынеев, Виктор Усевич, Лариса Санжиева, Екатерина Олерская. Улар бөтәһе композиция класы буйынса Манжигеевтың уҡыусылары.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң музыка колледжында уҡытыуын дауам итә.
Сергей Манжигеев ҡаты ауырыуҙан һуң 2011 йылдың 31 июлендә вафат була.

# Манжигеев Сергей Степанович
## Ижады

Сергей Манжигеев байтаҡ симфоник әҫәрҙәр яҙа. Улар араһында — «Геройҙар иҫтәлегенә» симфоник поэмаһы, «Дуҫлыҡ» симфоник увертюраһы һәм башҡалар. Уның музыкаһы ябайлығы һәм моңо менән айырылып тора.
Әммә иң ҙур билдәлелекте һәм данды уға йырҙар алып килде, уның йырҙарын бүрәт йырсылары ҙур теләк менән башҡаралар, уларҙы халыҡ ярата. Ц.-Ж. Жимбиев һүҙҙәренә «Шамхандаа» («Һиңә табан»), Ц. Д. Дондокова һүҙҙәренә «Дэлхэй минии альган дээр» («Устарымдағы донъя»), С. Ангабаев һүҙҙәренә «Яаралтай харгы» («Етеҙ юл») йырҙары айырыуса ҙур популярлыҡ яулай.
Сергей Манжигеев оҙаҡ йылдар «Байкал» бейеү һәм йыр ансамбле менән хеҙмәттәшлек итә. Был коллектив өсөн ул бейеү номерҙарын ҡуя («Юл башлаусылар», «Батырҙар бейеүе», «Байка сәскәһе», «Ҡурсаҡтар бейеүе») Ансамбль менән ул бөтә илде тиерлек үтеп сыҡты.
Сергей Манжигеевтың ижады сит ерҙәрҙә Бүрәт Республикаһы халҡының үҙенсәлекле мәҙәниәте менән таныштырҙы, ҡыҙыҡһыныу уятты.

# Манжигеев Сергей Степанович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Бүрәт республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты
# Сава Хенция

Сава Хенция (рум. Sava HențiaSava Henția; 1 февраль 1848 йыл — 21 февраль 1904 йыл — румын рәссамы, биҙәүсе һәм иллюстрациялаусы.

# Сава Хенция
## Биография

Сава Хенция күп балалы рухани ғаиләһендә тыуған.1862 йылда башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, уны фотоһүрәттәрҙе ретушировать итергә өйрәткән ағаһында эшләй. Киләһе йылда Сава ҡорһаҡ тифы менән ауырый, ә уны дауалау өсөн ҡулланған хинин ишетеү һәләтенә зыян килтерә.
Фотография менән мауығыу уның сәнғәттә карьераһын дауам итергә ярҙам итә. 1865 йылдан 1870 йылға тиклем Сава Бухарест милли сәнғәт университетында Георге Татресеск һәм теодор Аман менән бергә уҡый. Аҙаҡ, стипендия алыуға өлгәшкәс, ул Парижға бара һәм нәфис сәнғәт Академияһына уҡырға инә, Александр Кабанелдең абруйлы оҫтаханаһына урынлаша.1873 йылда Бухарестҡа әйләнеп ҡайта һәм "Елена Доамна" балалар йортона рәсем һәм каллиграфия уҡытыусыһы булып китә.
Дүрт йылдан һуң, Кароль Давила докторы тәҡдиме буйынса, армия корпусының медицина хеҙмәтенә бара, рус-төрөк һуғышында (бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш). Ошо ваҡытта һуғыш һәм походтарҙы һүрәтләгән өсөн күп эскиздар эшләй, улар нигеҙендә һуңынан акварелдәр барлыҡҡа килә. Уның "Калафаттағы артиллерия батареяһы" тигән картинаһы 1977 йылда румын почта маркаһында төшөрөлә.
Һуғыштан һуң уҡытыусы булып эшләй, китап биҙәүсе һәм иллюстрациялаусы ла була. 1901-1902 йылдар араһында ул башҡа рәссамдар менән берлектә Бребуй ғибәҙәтханаһындағы фреска һәм алтарь яҙыуҙарын тергеҙеүҙә ҡатнаша. Черника ғибәҙәтханаһына нигеҙ һалыусыларҙың портреттарын яҙа.
Уның Себештағы тыуған йортотарихи ҡомартҡы тип иғлан ителгән. 2001 йылда ҡаралмағанлыҡтан, йорттоң ҡыйығы емерелеп төшә. Һуңыраҡ йорт емерелеүен дауам итә, һуңынан уның алғы стенаһы һәм нигеҙе генә тороп ҡала. Бынан һуң йорт һәйкәлдәр исемлегенән сығарыла. Рәссам хөрмәтенә Бухарест ҡалаһының урамына уның исеме бирелгән.

# Сава Хенция
## Галереяһы

* Ағалы-ҡустылы (1882)
* Күгәрсен менән ҡыҙ (1875)
* Үгәй әсәй (1890)
* Сиған портреты (1881)
# Мёллерн

Мёллерн (нем. Möllern) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 363 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,45 км². Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6628 һәм автомобиль коды — BLK.
# Камбальница

Камбальница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.

# Камбальница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000057098
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005709
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Крина

Крина (нем. Krina) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 718 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,97 км². Диңгеҙ кимәленән 103 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — ABI.
# Википедия тарихы

Википе́дия — күп телле универсаль интернет-энциклопедия. Уның контентын булдырыу һәм төҙәтеү ирекле, йәки теләгән бер кеше унда үҙ мәҡәләләрен булдыра, йәки башҡалар яҙған текстарҙы, гафиктар һәм тауыш яҙҙырылған мәғлүмәтте төҙәтә ала.
Википедияның рәсми тыуған көнө— 2001 йылдың 15 ғинуары. Башта ул ирекле «Nupedia» энциклопедияға өҫтәлмә итеп булдырыла. Уны эксперттар өҫтәлмә ҡаралама мәҡәләләр һәм идеялар сығанағы итеп яҙа. Тик Википедия Нупедияны бик тиҙ уҙып китә, ул үҙе янында тағы әллә күпме өҫтәлмә проекттар булдырған ҙур халыҡ-ара проектҡа әүерелә. 2013 йылдың феварленә Википедияла 24 миллиондан артыҡ ирекле ҡулланылған мәҡәлә була. Уларҙы миллионлаған ҡатнашыусы яҙа . Бөгөн ул донъяла иң популяр веб-сайттарҙың береһе булып тора һәм белешмә булараҡ киң ҡулланыла .

# Википедия тарихы
## Тарихына бәйле күҙәтеү
### Сығанағы

Донъяла булған бөтә белемде бер урында туплау идеяһы боронғо заманда Александрия һәм Пергам китапханаларын булдырыуҙан башлана, тик был концепцияны хәҙергесә аңлау Дени Дидро һәм XVIII быуат Франция энциклопедистарының ниндәйҙер бер универсаль энциклопедия булдырыу һәм уны таратыу идеяһына бәйле. Ә ниндәйҙер бер ҡорамалды энциклопедия контентын автоматик тулыландырыу өсөн ҡулланыу идеяһы һуңыраҡ мәҫәлән, уның айырым элементтарын китапханасы Чарльз Амми Каттерҙың «The Buffalo Public Library in 1983» (Library Journal, 1883) тигән мәҡәләһендә, һуңыраҡ — Поль Отленың Traité de documentation (1934) китабында; Отле Mundaneum ойошмаһына ла нигеҙ һалған, 1910), Герберт Уэллстың World Brain (1937) тигән эсселәр йыйынтығында һәм Вэнивар Буштың футуристик микрофильмында («Беҙ нисек фекер йөрөтә алабыҙ» мәҡәләһендәге мемекс төшөнсәһе нигеҙендә) тыуа (As We May Think, 1945). Тед Нельсондың "Xanadu проекты"н да шул рәткә индерергә мөмкин (1973).
Бөтә донъя селтәре барлыҡҡа килеү менән күптәр селтәрҙә интернет-энциклопедияның үҙ проекттарын эшләй башлай. 1999 йылда Ричард Столлман (программист ирекле ПО- программа тәьмин итеү хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы) «Ирекле универсаль энциклопедия» ҡағиҙәләрен дөйөмләштерә һәм уның маҡсаттарын билдәләй. Уның Ирекле программа менән тәьмин итеү фонды кешеләрҙе « сайтҡа инергә һәм унда үҙ өлөшөн индерергә» саҡыра. Википедиянан алда бик киң танылып өлгөрмәгән Interpedia була (Роберт МакГенри концепцияһы) .
# Андромеда (йондоҙлоҡ)

Андромеда (йондоҙлоҡ) (лат. Andromeda) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Аламак, яҡтылығы 2,18 була. Майҙаны буйынса урыны — 19.
# Воезерка

Воезерка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мошен күле - Моша йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Воезерка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001984
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000198
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нестериха (Летка ҡушылдығы)

Нестериха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Нестериха (Летка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031891
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103189
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡоро Перекопка

Сухая Перекопка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 702 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ҡоро Перекопка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Хопёр йылғаһы ҡушылған урынған алып Калач-на-Дону ҡалаһына тиклем, Хопёр, Медведица һәм Иловля йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300512107000009200
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000920
* Бассейн коды — 05.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Татар Әхтиялы

Татар Әхтиялы (Әхтиял; татар. Татар Әхтиялы, рус. Татарский Ахтиял) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы.

# Татар Әхтиялы
## География

Ауыл Менделеевск ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Татар Әхтиялы
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1680 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Кураково улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1879 йылда ауылда һыу тирмәне, 1887 йылда мәктәп теркәлгән.
1921 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Бөндөж районы, 1931 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан Менделеевск районы составында була.

# Татар Әхтиялы
## Халҡы

XX быуат башында башҡорттарҙан тыш ауылда дәүләт крәҫтиәндәре теркәлгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1836 | 1859 | 1870 | 1887 | 1905 | 1911 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 146 | 177 | 190 | 244 | 333 | 370 | 402 | 279 | 498 | 412 | 369 | 315 | 248 | 162 | 129 |
# Ремштедт

Ремштедт (нем. Remstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 950 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,48 км². Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
# Котлунг-Ай-Ягун ( Вокы-Рап-Егун ҡушылдығы)

Котлунг-Ай-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вокы-Рап-Егун йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Котлунг-Ай-Ягун ( Вокы-Рап-Егун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043003
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204300
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Новочебоксарск

Новочебоксарск (Яңы Чебоксар; cыу. Ҫӗнӗ Шупашкар, ялан мари У Шовакшэҥер, тау мари У Шывашар) — Сыуаш Республикаһында урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса Чебоксарҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

# Новочебоксарск
### Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек |
| Уртаса максимум, °C | −9,4 | −7,4 | −1,5 | 8,5 | 18,4 | 22,2 | 24,2 | 22,0 | 15,5 | 6,6 | −1,2 | −6,2 |
| Уртаса минимум, °C | −16,4 | −14,1 | −8,5 | 0,4 | 7,7 | 11,9 | 14,4 | 12,4 | 7,2 | 0,8 | −5,8 | −12,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 30 | 24 | 24 | 35 | 40 | 66 | 71 | 64 | 54 | 53 | 43 | 34 |
| Сығанаҡ: "Климат Чувашии" ||||||||||||||
# Скульптор (йондоҙлоҡ)

Скульптор (йондоҙлоҡ) (лат. Sculptor) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Scl, яҡтылығы 4,31 була. Майҙаны буйынса урыны — 36.
# Кушнаренко мәҙәниәте

Кушнаренко мәҙәниәте — Көньяҡ Урал буйындағы тимер быуат археологик мәҙәниәте. 1955—1959 йылдарҙа Кушнаренко ҡәберлегендә (Башҡортостан) алып барылған ҡаҙыныуҙарға нигеҙләнеп, тәү тапҡыр В. Ф. Генинг тасуирлаған.
VI — VIII быуаттарҙа Ҡама арты территорияһында, Ағиҙел, Ҡама һәм Ыҡ йылғалары бассейнында барлыҡҡа килгән. Был мәҙәниәт VI б. уртаһында Урал арты һәм Көнбайыш Себер урман-дала региондарынан килгән тип һанала. VIII быуатта Уралдан көнбайышҡараҡ башҡа уғыр төркөмдәренән Ҡараяҡуп мәҙәниәте барлыҡҡа килгән.
Археологтар, был ҡәбиләләр иртә осор тормошонда (VI—VIII быуаттарҙа) ҡурғандарҙа ҡәрҙәштәренең баштарын төньяҡҡа ҡаратып ерләгәнен асыҡлаған. Мәйеттәрҙең баш һөйәге — яһалма деформацияланған. Һуңғараҡ мәйеттәрҙең башын көнбайышҡа ҡаратып һалғандар. Ҡәберлектәрҙә ҡорал, ат егеү ҡаралдылары, төрлө биҙәүестәр һәм керамика ҡалдыҡтары табылған. Ултыраҡтарҙа ла байтаҡ керамика табылған. Бөтә һауыт-һаба әүәләп эшләнгән, төптәре түңәрәк, формалары көршәк йәки бомба һыҙатлы. Уларҙың йоҡа ғына булыуы һәм нәфис биҙәктәре иғтибарға лайыҡ.
Кушнаренко мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе ғалимдар күскенсе уғырҙар менән бәйләйҙәр. Е. А. Халиҡова, А. Х. Халиҡов, В. А. Иванов уларҙы мадьяр тигән. Н. А. Мәжитов кушнаренко мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары тип атаны.