yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чернов Иван Васильевич

Чернов Иван Васильевич (29 март 1825 йыл — 15 октябрь 1902 йыл) — Ырымбур казак ғәскәренең генерал-майоры, тыуған яҡты өйрәнеүсе, хәйриәсе.

# Чернов Иван Васильевич
## Биографияһы

Боронғо казактар ғаиләһендә тыуған. Черновтарҙың ырыуы Һамар казак-дворяндарынан барлыҡҡа килгән. Был ырыу Ырымбур губернаһы дворяндарының шәжәрә китабына индереп яҙылған.
1833-1839 йылдарҙа Ырымбурҙың земство һәм мәхәллә училищеларында уҡый.
1839 йылда менән Карауан-һарайҙа торған Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре командующийының кәнсәләрендә эшләй. 1841 йылдың 6 декабрендә Черновҡа урядник чины бирелә. 1844 йылдың мартында хорунжий дәрәжәһен ала һәм командующий кәнсәләрендә столоначальник вазифаһында 1847 йылдың октябренә тиклем эшләй.
1847-1861 йылдарҙа — Ырымбур хәрби губернаторҙарҙы штабына столоначальник итеп күсерелә. Подполковник дәрәжәһенә күтәрелә һәм 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә.
1861-1865 йылдарҙа — 1,2 һәм 3-сө башҡорт кантоны бағыусыһы һәм 1-се кантон начальнигы. 1865 йылдың ноябрендә — башҡорттарҙың ер хоҡуғы һәм уларға ер бүлеү мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы, Ырымбур губернаһы крәҫтиәндәр мәсьәләләре буйынса, ә һуңынан ҡала эштәре буйынса присутствие ағзаһы. 1866 йылдан алып — Ырымбур дворяндар йыйылышы депутаты. 1867 йыл — Ырымбур губернаһынданың шәхси алтын сәнәғәтен үҫтереү мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. Полковник дәрәжәһенә лайыҡ була, 4-се һәм 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордендары менән бүләкләнә.
Үтенесе буйынса, 1874 йылдың 10 майында генерал-майор чинында мундир йөрөтөү хоҡуғы менән отставкаға сыға.
1883-1891 йылдарҙа Ырымбур губерна дворяндары башлығы вазифаһын башҡара. 1-се дәрәжә Станислав ордены һәм 1-се дәрәжә изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1891 йылдың 18 июлендә һаулыҡ торошо буйынса отставкаға сыға.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында хәйриә эшмәкәрлеге менән билдәле. Ул аҡсаһын казак ҡасабаларындағы сиркәүҙәргә, Георгий ғәскәр ғибәҙәтханаһына, Ырымбурҙың Никольский сиркәүенә, кафедраль ғибәҙәтханаһына, Православие Фәләстин йәмғиәтенә бирә. Император Николай I Ырымбур институтында ике стипендия булдыра, Ырымбур ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыусы ярлы ғаиләнән булған Ырымбур казак ғәскәрҙәре офицерҙары һәм чиновниктары балаларына стипендиялар булдыра. Чернов оҙаҡ йылдар буйына Ырымбурҙың изге Петр һәм Павел сиркәүендә староста була.
Ырымбурҙа вафат була һәм Успенский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры биләмәләрендә ерләнә.

# Чернов Иван Васильевич
## Әҫәрҙәре

И. В. Чернов Ырымбур губернаторҙары тураһында отставкалағы яҙмалары менән ғилми һәм әҙәби билдәлелек ала.
* Записки генерал-майора Ивана Васильевича Чернова //Труды Оренбургской Ученой Комиссии. Вып. XVIII. —Оренбург, 1907—224 с., 18 л. ил., портр.
# Алтынай

Алтынай — башҡорт исеме, ҡатын-ҡыҙ, шулай уҡ ир-ат исеме лә булып йөрөй. Төрки халыҡтарҙа киң таралған исем.

# Алтынай
## Этимологияһы

Алтынай — Алтын (кеүек) исеменең иркәләү варианты.

# Алтынай
## Билдәле шәхестәр

Алтынай Абдуахим ҡыҙы Аҫылморатова (1 ғинуар 1961 йыл, Алма-Ата) — балет артисы һәм педагог, Ленинград опера һәм балет театры солисткаһы. С. М. Киров — Марина театры, 1982—1999 йылдарҙа, Инглиз Короле балеты (1989—1993) һәм Марсель балеты (1995—1997) прима-балеринаһы, Рәсәйҙең халык артисы, РФ Дәүләт премияһә лауреаты (2001).
Алтынай Вәлитов — йәш йырсы, рэпер, акробат.

# Алтынай
## Әҙәби геройҙар

Алтынай — «Өҙөлгән туй» — З. Атнабаева)

# Алтынай
## Операла геройҙар

Алтынай (М. Т. Түлебаев, «Биржан һәм Сара»)

# Алтынай
## Тораҡ пункт атамалары

Алтынай — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы

# Алтынай
## Тирә — яҡ мөхит атамалары

Мәсетле районының Ләмәҙтамаҡ ауылындағы Алтынай ҡулы — Түбәнге остан Һабанаҡ ауылына киткән иҫке юлдағы беренсе йырын буйы. Боронғо заманда ул тирәлә алтын бөртөктәре табылған тигән хәтирәләр ҡалған.
# Звартноц

Звартноц (әрм. Զվարթնոց), әрмән теленә тәржемә иткәндә «йоҡламаусы фәрештәләр ғибәҙәтханаһы» тигәнде аңлата, әрмән теленән звартун — фәрештә, иртә урта быуат әрмән архитектураһы ғибәҙәтханаһы, Ереван һәм Вагаршапат янында урынлашҡан. 2000 йылда ғибәҙәтхана емереклектәре һәм уның тирәләй археологик территория ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

# Звартноц
## Тарихы

Әрмән тарихсыһы Себеосҡа ярашлы 640—650 йылдарҙа католикос Төҙөүсе Нерсес III ваҡытында төҙөлгән, ул үҙ резиденцияһын Двиндан Вагаршапатҡа күсерергә планлаштырған. Шулай уҡ Двинда һәм Хор-Виралдәге ҡорролмаларҙы һәм тыуған ауылы Ишханда Звартноцҡа оҡшаған сиркәүҙе Нерсес Өсөнсөгә ҡайтарып ҡалдыралар. Ҙур ғибәҙәтхананы изгеләндереү тантанаһында Византия императоры Констант II ҡатнаша, ул даКонстантинополдә шундай уҡ ғибәҙәтхана төҙөргә теләй. X быуатта икенсе ҡатындағы терәүҙәрҙең үҙәге ныҡлы булмағанлыҡтан, ер тетрәү мәлендә ғибәҙәтхана емерелә. Звартноцтың емереклектәре 1901—1907 йылдарҙа ҡаҙыу эштәрендә асыҡлана. Әлеге ваҡытта уның беренсе ҡаты тулыһынса төҙөкләндерелгән.

# Звартноц
## Тасуирлама

Т. Тораманян төҙөкләндереүе буйынса ғибәҙәтхана көмбәҙ менән өс ҡатлы түңәрәк ҡоролманан ғибәрәт (түбәнге ярустың диаметры 35,75 метр). Түңәрәк нигеҙҙең эсенә тәре ҡуйып ҡалдырыла, ярым түңәрәк буйлап алты колонналы уның өс яғы барлыҡҡа килгән, ә көнсығыш яғы — апсида — ябыҡ стена була, уны мозаика һәм фреска ҡаплай. Алтарь апсида янында — бейек урыны, бер яҡтан — амвон, алда — суҡындырыу купеле. Апсидаға арт яҡтан квадрат бүлмә йәнәш тора, бәлки, ризница, унан беренсе ҡатҡа алып барған коридорға баҫҡыс буйлап күтәрелгәндәр.
Ғибәҙәтхананың фасадтары аркатура, семәр, рельефлы плиткалар, гранат һәм виноград тәлгәштәре менән биҙәлгән. Звартноцтың колонналары тәре, бөркөт, ғибәҙәтхана донаторҙары һүрәттәре менән ауыр капителдәр ярҙамында уңышлы тамамланған. Ғибәҙәтханан көньяҡ-көнбайышта — патриарх һарайы емереклектәре, Нерсес III торлаҡ биналары, вино һығыу ҡулайламалары.

# Звартноц
## Этимологияһы

Йылъяҙмасыһы Себеос беренсе булып ғибәҙәтхананы «Звартноц» тип атай: «Бында „Звартноц“ тип аталған сиркәү төҙөлгән, был күк яугирҙәре өйөрө тигәнде аңлата (күк фәрештәләре буласаҡ ғибәҙәтхана урынына аң таратыусы изге Григорийға киләләр»)
Камсар Аветисян үҙенең «Арменоведческие этюды» китабында былай тип яҙа: «...шулай тип атала (сиркәү), сөнки ул күктәге уяу булған фәрештәләргә бағышланған, әрмәнсә бит „звартун“ элек шулай уҡ „фәрештә“ тигәнде аңлатҡан. Шулай итеп, Звартноц „Фәрештәләр ғибәҙәтханаһы“» тигәнде аңлата
Тик Себеос ғибәҙәтхананы Звартноц кеүек телгә ала, шул уҡ ваҡытта башҡа йылъяҙмасылар уны Вагаршапаттағы изге Григорий ғибәҙәтханаһы тип атайҙар.

# Звартноц
## Звартноц архитектураһының йоғонтоһо

VII быуаттың икенсе яртыһында ҡомартҡыларҙа Звартноцтың йоғонтоһо асыҡ күренә — Аручала, Таллинда, Зораворҙа, Егвардала ғибәҙәтханалар; X—XI быуаттарҙа Хцконк һәм Мармашен монастырҙарҙа сиркәүҙәр. Банакта ғибәҙәтхана һәм Анила Гагикашен ғибәҙәтханалары, шулай уҡ Лекит ауылында сиркәү Звартноцтың күсермәһен ала.
# Несь-Юган

Несь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 163 км.

# Несь-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030350
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303035
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кассик

Кассик (нем. Kassieck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 200 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,51 км². Диңгеҙ кимәленән 60 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
# Кубдари

Кубдари (груз. კუბდარი) — Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

# Кубдари
## Тасуирламаһы

Кубдари грузин ҡамыр ашы, Сванетия төбәгендә бешерелә торған итле күмәс.
Бындай күмәс әсе ҡамырҙан йәймәгә эслек һалып бешерелә. Эслеккә тапалған йәки ит турағыстан үткәрелгән кәзә ,һарыҡ йәки сусҡа ите алына. Иткә башлы һуған, һарымһаҡ, аш тоҙо ҡушыла һәм тәмләткестәр: кориандр, зира, уцхо-сунели өҫтәлә. Сванетияла ысын кубдариға гицрули - урындағы еҫе укроп орлоғона һәм зираға оҡшаған еҫле тәмләткес ҡушылырға тейеш тип һанайҙар.
2015 йылдың 20 мартында Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән
# Оло Хабль

Оло Хабль (Папайская саңылауы) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Хабль йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Хабль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Крюковск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001812108100005786
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100578
* Бассейн коды — 06.02.00.018
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Абакан

Абакан (Ағбан; хак. Ағбан, рус. Абакан) — Рәсәй Федерацияһындағы Хакас Республикаһының баш ҡалаһы.

# Абакан
## Географияһы

Йәнәсәй йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Абакан
## Мәғариф

* Хакас дәүләт университеты

# Абакан
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 4 | 7 | 15 | 34 | 35 | 36 | 39 | 37 | 34 | 19 | 15 | 3 | 38 |
| Уртаса максимум, °C | −14 | −11 | −3 | 11 | 14 | 21 | 23 | 20 | 15 | 5 | −4 | −12 | 6 |
| Уртаса температура, °C | −18 | −16 | −11 | 3 | 11 | 17 | 18 | 17 | 9 | 3 | −8 | −13 | 1 |
| Уртаса минимум, °C | −22 | −21 | −15 | 0 | 7 | 11 | 13 | 6 | 4 | −2 | −13 | −17 | −4 |
| Абсолют минимум, °C | −49 | −47 | −37 | −31 | −8 | −4 | 2 | −3 | −10 | −31 | −39 | −47 | −49 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 8 | 8 | 8 | 10 | 36 | 69 | 74 | 38 | 30 | 23 | 10 | 15 | 323 |
| Сығанаҡ: Weatherbase ||||||||||||||

# Абакан
## Транспорты

Абакан — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Низамов Камил Разетдин улы

Низамов Камил Разетдин улы (13 ноябрь 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй инженер-нефтсеһе. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1997), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1975).

# Низамов Камил Разетдин улы
## Биографияһы

Низамов Камил Разетдин улы 1938 йылдың 13 ноябрендә Башҡортостан АССР-ының Йәрмәкәй районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй районы) Приют ҡасабаһында тыуған.
1961 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлаған.
1961—1966 йылдарҙа «Аксаковнефть» нефть промыслаһы идаралығында хеҙмәт итә.
1968 йылдан Өфөләге Нефть һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм транспорты буйынса бөтә союз ғилми-тикшеренеү институтында (1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Энергоресурстарҙы күсереү проблемалары институты) эшләй. 1972 йылдан ошо институтта лаборатория мөдире, 1979 йылдан — бүлек мөдире, 1987—1993 йылдарҙа директор урынбаҫары вазифаларын башҡара.
1993 йылдан «Башгеопроект» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә бүлек мөдире, ә 2007 йылдан — «Геофизика» ғилми-производство фирмаһының баш ғилми хеҙмәткәре.
2013 йылдан Башҡортостан Республикаһы Энергоресурстарҙы күсереү проблемалары институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

# Низамов Камил Разетдин улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Юғары һөҙөмтәле коррозия ингибиторҙары, бактерицидтар, көкөртлө водород йотоусылар һәм деэмульгаторҙар, уларҙы ҡулланыу технологиялары, техник саралары эшләнә һәм ғәмәлгә индерелә. Камил Низамов — 300‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 60 уйлап табыу авторы.

# Низамов Камил Разетдин улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Защита нефтепромыслового оборудования от коррозии: учеб. пособие для рабочих. — М., 1983 (авторҙаш).
# Спиртовка (Парбиг ҡушылдығы)

Спиртовка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Спиртовка (Парбиг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023301
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202330
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы

Камалетдинов Зыяитдин (Фәрүәзетдин) Ямалетдин улы (Зыя Камали; 9 декабрь 1873 йыл—1942 йыл) — ижтимағи һәм дини эшмәкәр, мәғрифәтсе. «Ғәлиә» мәҙрәсәһен нигеҙләүсе һәм уның 1906—1918 йылдарҙағы ректоры. Йәдитселек етәкселәренең береһе. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы
## Биографияһы

Камалетдинов Зыяитдин (Фәрүәзетдин) Ямалетдин улы 1873 йылдың 9 декабрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Ҡара Яҡуп улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы) Келәш ауылында тыуған.
Өфөнөң «Ғосмания» мәҙрәсәһен, Ҡаһирәнең Әл-Әзһәр университетының фәлсәфә факультетын тамамлай. Ошо йылдарҙа исемен Зыяитдин тип үҙгәртә.
1904 йылдан «Ғосмания» мәҙрәсәһендә мөғәллим булып эшләй. «Ислам донъяһында» гәзитен сығара. Тәүгеләрҙән булып Ҡөрьәнде татар теленә тәржемә итә, әммә ул нәшер ителмәй.
«Ғәлиә» юғары мәҙрәсәһен нигеҙләй һәм 1906—1918 йылдарҙа уның тәүге ректоры була. Мәҙрәсәлә уҡыу барышы яңы ысуллы уҡытыу системаһына нигеҙләнә, шәкерттәр дини генә түгел, донъяуи белем дә ала. Уҡыу программаһына ислам тарихы һәм фәлсәфә, Ҡөрьән тәфсире, фикһ, Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрен һәм тормошон өйрәнеү, психология, педагогика, гигиена, дидактика, әҙәбиәт, каллиграфия, ғәрәп, төрөк һәм урыҫ телдәре, төрки, алгебра, геометрия, география, физика, химия ингән. Бынан башҡа мәҙрәсәлә художество түңәрәктәре, хор, ҡыллы оркестр эшләй, төрлө телдәрҙә ҡулъяҙма журналдар сығарыла, халыҡҡа лекциялар уҡыла, әҙәби‑музыкаль кисәләр һәм спектаклдәр ойошторола.
Бер үк ваҡытта 1909 йылдан Өфө ҡалаһының 2-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы була. 1915 йылда Өфөлә «Анасия» ҡатын-ҡыҙҙар мәҙрәсәһен аса.
1917 йылда 1-се Бөтә Рәсәй мосолман съезы эштәрендә, Рәсәй мосолман руханиҙарының Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша. Башҡортостан мөхтәриәтен яҡлап сығыш яһаған өсөн 1918 йылдың июлендә татар милләтселәре тарафынан эҙәрлекләнә һәм үҙ мәхәлләһенән ҡыуыла, ректорҙың йорто һәм «Ғәлиә» мәҙрәсәһе аҡтарыла һәм талана. Һөҙөмтәлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһе ябылыуға дусар була.
1923 йылдан Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Үҙәк Диниә назаратында ҡазый була.
1924—1930 йылдарҙа 3‑сө йәмиғ мәсетенең имам-хатибы була.
1938 йылдың 22 апрелендә контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына. 7 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1942 йылда Куйбышев ҡалаһында тотҡонлоҡта вафат була. 1956 йылдың 17 мартында аҡлана.

# Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы
## Хеҙмәттәре

* Фәлсәфәи исламия (4 томда). — Өфө, 1909—1911.
* Аллах гадәләте. — Өфө, 1911.
* Дини тәдбирләр. — Өфө, 1913.
# Телеутка (йылға)

Телеутка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Старица (Обь) ҡылымығының уң ярына тамағынан 3345 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Телеутка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001526
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200152
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Стәрлетамаҡ өлкәһе

Стәрлетамаҡ өлкәһе —1952—1953 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы составындағы РСФСР административ-территориаль берәмеге.
Үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы. ВКП(б) Стәрлетамаҡ өлкә комитетының беренсе секретаре П. И. Каменев булған. Беренсе өлкә конференцияһы 1952 йылдың 6 сентябрендә уҙғарылған. КПСС өлкә комитеты бюроһы постановлениеһы менән Стәрлетамаҡ өлкә комитеты 1953 йылдың 28 апрелендә Башҡорт АССР-ы составындағы өлкәләрҙе юҡҡа сығарыу менән бәйле бөтөрөлгән.

# Стәрлетамаҡ өлкәһе
## Тарихы

Стәрлетамаҡ өлкәһе (Өфө өлкәһе менән бер рәттән) СССР Юғары Советы Президиумы бойороғо менән 1952 йылдың 29 майында эре АССР-ҙар араһында өлкәләргә бүлеү эксперименты барышында барлыҡҡа килгән.

# Стәрлетамаҡ өлкәһе
## Административ бүленеш

Башҡортостандың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан булған.
Өлкә составына индерелгән булған:
* ҡалалар — Стәрлетамаҡ, Ишембай, Белорет, Баймаҡ
* 25 ауыл районы — Абҙан, Әбйәлил, Архангель, Ауырғазы, Баймаҡ, Белорет, Быҙауъяҙы, Бөрйән, Воскресенский, Ғафури, Ейәнсура, Йылайыр, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Көйөргәҙе, Маҡар, Матрай, Мәләүез, Миәкә, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Учалы, Фёдоровка, Хәйбулла, Йомағужа райондары.
Бер йыл да үтмәгән, эксперимент уңышһыҙ тип табылған һәм СССР Юғары Советы бойороғо менән 1953 йылдың 30 апрелендә Стәрлетамаҡ өлкәһе бөтөрөлгән.

# Стәрлетамаҡ өлкәһе
## Етәкселәре

* Каменев Пётр Ильич — ВКП(б)-ның һәм КПСС-тың Стәрлетамаҡ өлкә комитетының беренсе секретаре
* Ғатауллин Шәйех Мырҙа улы — Стәрлетамаҡ өлкә Советы Башҡарма комитеты рәйесе
* Бәҙертдинов Йәғәфәр Зәйнәғетдин улы — Стәрлетамаҡ өлкә Советы Башҡарма комитеты секретаре
# Мильшин Владимир Иванович

Мильшин Владимир Иванович (26 май 1965 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы (халыҡ-ара шашка), тренер-уҡытыусы. Рәсәй Федерацияһының йыйылма командаһы составында донъя чемпионы (2000), «Нефтсе» (Ишембай), «Башнефть» клубтары составында Европаның алты кубогына эйә, (Өфө), шул иҫәптә Европа чемпиондары Кубогы. «Машиностроитель» клубы өсөн сығыш яһай. Рәсәй йыйылма командаһына инә. Халыҡ-ара гроссмейстер, Украина һәм Рәсәй гроссмейстеры.
2002 йылда дәғүәселәр турнирында дүртенсе урынды биләй, был донъя шашка тажы өсөн ярыштарҙа Мильшиндың төп ҡаҙанышы була.
Харьков ҡалаһындағы шашка клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры А. Я Вирный).1999 йылдан 2005 йылға тиклем «Башнефть» шашка клубы өсөн сығыш яһай (тренеры Ю. В. Черток).
1998 йылда шашка буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә.

# Мильшин Владимир Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Халыҡ-ара гроссмейстер (1994);
* Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй гроссмейстеры (2000);
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2002);
* РСФСР (1988) һәм СССР Ҡораллы Көстәре (1983—1992) чемпионы;
* Рәсәй чемпионатының бронза призеры (1996, 1998—2000);
* Блиц буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (1997, 2001);
* Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш (2002) һәм бронза (1998—2000) призеры;
* Команда зачетында (2000) һәм Европа (2000—2001) клубтары араһында донъя чемпионы.
Мильшин Владимир Иванович — Ишембай профессиональ шашка мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тамара Танһыҡҡужинаға күнекмәләр үткәргән.
Әлеге ваҡытта ғаиләһе менән Ишембайҙа йәшәй.
# Дингуль (Коржа ҡушылдығы)

Дингуль — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коржа йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Дингуль (Коржа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001262
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Заячья (Кокшеньга ҡушылдығы)

Заячья — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Заячья (Кокшеньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031353
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003135
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Попив Ярок

Попив Ярок (укр. Попів Ярок) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ғайсин һем Теплык райондары аша көньяҡҡа табан аға. Киблычың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 10 километр. Бассейн майҙаны — 26,4 км².
# Байкал аръяғы крайы

Байкал аръяғы крайы (Байғал аръяғы крайы; рус. Забайкальский край, бүр. Үбэр Байгалай хизаар) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Себер федераль округы составына инә.
Административ үҙәге — Чита ҡалаһы.

# Байкал аръяғы крайы
## Географияһы

Край Байкал арьяғында урынлашҡан. Төньяҡта — Иркутск өлкәһе һәм Саха Республикаһы, көнбайышта — Бүрәт Республикаһы, көньяҡта — Монголия һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы, көнсығышта — Амур өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 431 892 км².

# Байкал аръяғы крайы
## Тарихы

Чита өлкәһе 1937 йылдың 26 сентябрендә Көнсығыш Себер өлкәһен Иркутск һәм Чита өлкәләренә бүлеү менән барлыҡҡа килә.
2007 йылдың 23 июлендә Чита өлкәһе һәм Агинск Бүрәт автономиялы округы Рәсәй Федерацияһының яңы субъектына — Байкал аръяғы крайына берләшә.

# Байкал аръяғы крайы
## Билдәле шәхестәре

* Нефёдова Тамара Ивановна (1951—28.10.2005), журналист. 1973 йылдан «Вечерняя Уфа» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2002 йылдан — бүлек мөдире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005). Хада-Булаҡ ҡасабаһынан.

# Байкал аръяғы крайы
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы 1 083 012 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 2.51 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 67.64 % (2015).
Чита өлкәһе һәм Агинск Бүрәт автономиялы округында 1989 йылда — 2138, 2002 йылда — 1228 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
# Ҡарайылға (Оло Әүжән ҡушылдығы)

Ҡарайылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әүжән йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ҡарайылға (Оло Әүжән ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017218
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101721
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1