yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Яугир-десантсы һәйкәле

Яугир-десантсы һәйкәле Төмәндә ҡаланың Көнсығыш районында ҡуйылған

# Яугир-десантсы һәйкәле
## Тарихы

Һәйкәл «Төмән өлкәһе десантсылар союзы» йәмәғәт ойошмаһы штаб-фатиры эргәһендә ҡуйыла һәм 2010 йылдың октябрендә тантаналы асыла. Һәйкәлде асыу сараһында Бөйөк Ватан һуғышы, Афғанстан һуғышы һәм Чечен Республикаһы һуғышы ветерандары, шулай уҡ ветерандар ойошмалары вәкилдәре, округ етәкселәре һәм Төмән халҡы ҡатнаша.
Скульптура десантсының ҡулында ПК пулеметы тотҡан Һауа-десант ғәскәрҙәре формаһындағы бронза фигуранан ғибәрәт. Һәйкәл ҡара мәрмәр плиткалы гранит обелискҡа ҡуйылған, унда былай тигән яҙыуҙар (десантсылар тураһында йыр һүҙҙәре):
   Сыны Маргелова
   Мы живём по законам своим - Честь, отвага, десантное братство, И под небом страны голубым Мы за это готовы сражаться.
   В. Пухов
Монументтың авторы — Сергей Калиновский - һауа-десант ғәскәрҙәре ветераны, Ҡаһарманлыҡ ордены кавалеры. Ул монументты үҙенең оҫтаханаһында тулыһынса үҙ аҡсаһына фекерҙәштәренең ярҙамында һауа-десант ғәскәрҙәренең йәмәғәт ветерандар ойошмаһы инициативаһы менән төҙөй. Бының өсөн 2011 йылдың 19 февралендә Сергей Калиновскийға Төмән ҡалаһында десантсылар хәрәкәтенең үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн Йәмәғәт советы рәйесе Сергей Шерматов тарафынан «Генерал В. Ф. Маргелов армияһы ордены» тапшырыла.
# Балалар баҡсаһы

Балалар баҡсаһы — мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы йәмәғәт тәрбиәләү учреждениеһы. Учреждение төрө булараҡ балалар баҡсалары күпселек илдә бар һәм халыҡ мәғарифы системаһында (ата-әсәләрҙән алған белемде һанамағанда) беренсе звено булып тора.
Балалар баҡсалары системаһы уларҙың ата-әсәләренең мәшғүллеген киң һәм дөйөм рәүештә хәл итеүгә йүнәлтелә (шуның өсөн балалар баҡсаларында эш ваҡыты күпселек һөнәрҙәрҙең эш графигы менән тура килә: аҙнаһына биш көн иртәнге 7-нән киске 7-гә тиклем). Баҡсалары системаһында шулай уҡ балаларҙы мәктәпкә әҙерләү ҙә тормошҡа ашырыла — улар минималь кимәлдә уҡырға, яҙырға һәм иҫәпләргә өйрәнә.
Шулай уҡ балалар баҡсаһында балаларға тәртип мәҙәниәте нигеҙҙәре һалына. Мәктәпкә әҙерләүҙән тыш бында уларға шәфҡәтлелеккә һәм изгелеккә өйрәтәләр, әхлаҡи һәм мәҙәни ҡиммәттәр тураһында һөйләйҙәр.

# Балалар баҡсаһы
## Тарихы
### Мәктәпкәсә тәрбиә концепцияһы формалашыуы

Педагогия учреждениеһы төрө булараҡ беренсе балалар баҡсаһы XIX быуат башында Нью-Ланаркала (Шотландия) социалист-утопист Роберт Оуэн «бәләкәй балалар өсөн мәктәп» ойоштора.
«Балалар баҡсаһы» (нем. Kindergarten) атамаһы Германиянан килә, уны 1837 йылда педагог Фридрих Вильгельм Август Фребль уйлап сығара. Ул Бад-Бланкенбург ҡалаһында кесе йәштәге балалар өсөн уйын һәм уҡыу учрежденеһы ойоштора. Был учреждение ни бары ике йыл самаһы йәшәп ҡала. «Балалар баҡсаһы» атамаһын ул, балалар — оҫта һәм ентекле тәрбиә талап иткән тормош сәскәһе һәм уларҙы баҡсасылар үҫтерегә теейш, тигән фекерҙән сығып бирә.
Фрёбель балалар баҡсаһында күберәген әсәләр мәктәбен күрә. Италия физиологы һәм табип Мария Монтессори ғаилә тәбриәһенең дауамы итеп, балаларҙы тормошҡа өйрәтеү маҡсатында балалар баҡсаһына алмашҡа үҙенең «Балалар йортон» тәҡдим итә:үҙ аллы кейенергә, йыуынырға, өҫтәл әҙерләргә, бер ни тиклем ашарға бешерергә, һауыт-һаба йыуырға, бүлмә йыйыштырырға һәм уйынсыҡтарын йыйып ҡуйырға өйрәтә,шулай уҡ башланғыс уҡыу һәм яҙыу һабаҡтарын биреп, мәктәпкә әҙерләй. Монтессори парта һәм эскәмйәләрҙе еңел балалар мебеле менән алмаштыра, балалар уларҙы үҙҙәре күтәреп йөрөй ала. Улар ашағандан һуң үҙҙәре өҫтәлде йыйыштыра, йыуына, бәҙрәҫкә йөрөй. Монтессори системаһы балалар баҡсаһында баҡса мөйөшө һәм балалар өсөн ауыл хужалығы ҡоралдары булырға тейеш тип күҙаллай. Уның концепцияһы буйынса, үҙҙәренең Балалар йортонда балалар хужа һәм эшсе булып тора. Шул уҡ ваҡытта ул баланың шәхсән хис-тойғоһон үҫтереүгә баҫым яһай, баланың коллективтағы аралашыуы һәм белем биреү маҡсаты икенсе планға сыға. Шуға күрә Рәсәй педагогы Сергей Иосифович Гессен Монтессориҙы механиклыҡта, хыял менән уйнауҙы, балаларҙа булған ижади башланғысты һанға һуҡмауҙа тәнҡитләй, ә Фрёбель баланың шәхесен үҫтереүгә йүнәлеш ала, уның күңеленә бер бөтөн итеп ҡарай.
# Сәйетғәлиев Иҙрис Мөҙәрис улы

Сәйетғәлиев Иҙрис Мөҙәрис улы (16 апрель 1961 йыл) — журналист. 1984 йылдан «Ҡыҙыл таң» республика гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007), Рәсәй һәм республика кимәлендәге ижади конкурс һәм бәйгеләр еңеүсеһе.

# Сәйетғәлиев Иҙрис Мөҙәрис улы
## Биографияһы

Иҙрис Мөҙәрис улы Сәйетғәлиев 1961 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Иштирәк ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында һигеҙ йыллыҡ, ауыл Советы үҙәге булған күрше Ҡарабашта урта мәктәп тамамлай.

# Сәйетғәлиев Иҙрис Мөҙәрис улы
## Китаптары

* Иштерәк варислары (тат.)
* Михайловка:сердцу милая сторана (рус.)
* Бишкураево: корни родства (2011).
* Сабантуй – праздник всенародный (рус.)

# Сәйетғәлиев Иҙрис Мөҙәрис улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007).
* Ике тапҡыр «Ҡыҙыл таң» гәзите лауреаты.
# Йыуан һәм нәҙек

«Йыуан һәм нәҙек» — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың сатирик хикәйәһе, 1883 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр «Осколки» юмор журналында 1883 йылдың 1 октябрендә баҫылып сыға.

# Йыуан һәм нәҙек
## Әҫәрҙең яҙылыу тарихы

«Йыуан һәм нәҙек» хикәйһенең сюжеты тәүге редакцияла анекдотҡа оҡшатыңҡырап яҙылған, ә персонаждар араһындағы конфликт «нәҙектең» яңылышлығы арҡаһында уйламағанда килеп сыға".
1886 йылдың редакцияһы 1883 йылдыҡына оҡшаһа ла, унда индерелгән әҙ генә үҙгәртеүҙәр хикәйәнең мәғәнәһен ныҡ үҙгәртеп ебәрә. Хикәйәләге кешеләрҙең хеҙмәттәре буйынса буйһонған булыу мотивы һүрәтләнмәй: «нәҙек» хәҙер инде «йыуан» алдында бер ниндәй кәрәге булмаған — бары тик ғүмер буйына унда барлыҡҡа килгән «рефлекс» буйынса ғына ялағайлана. Шуның арҡаһында хикәйә ҙурыраҡ мәғәнәгә һәм дөйөмләштереүгә эйә була.

# Йыуан һәм нәҙек
## Персонаждар
### Төп персонаждар

* Миша — Йыуан
* Порфирий — Нәҙек

# Йыуан һәм нәҙек
## Персонаждар
### Икенсе дәрәжәләге персонаждар

* Луиза — Порфирийҙың ҡатыны
* Нафанаил — Порфирийҙың улы

# Йыуан һәм нәҙек
## Сюжет

Николаев тимер юлында элекке ике дуҫ осраша. Уларҙың береһе «йыуан», ә икенсеһе — «нәҙек». Нәҙек — Порфирий — яңы ғына ҡатыны Луиза һәм улы Нафанаил менән поездан төшә. Йыуан — Миша — нәҙекте танып ҡала һәм уны шунда уҡ сәләмләй. Дуҫтар һөйләшеп китә.

# Йыуан һәм нәҙек
## Мәҙәниәттә

* Хикәйә1955 йылда экранлаштырыла.
* Таганрогта "2011 йылдың 13 майында хикәйә геройҙарына «Чеховтар кибете» янындағы музей алдында скульптор Давид Бегалов) эшләгән һәйкәл ҡуйыла.
* Хикәйә геройҙарына Южно-Сахалинскиҙа, Сахалин халыҡ-ара театр үҙәге янындағы скверҙа 2013 йылда һәйкәл ҡуйылған.
# Сабыҡ ауыл Советы (Мишкә районы)

Сабыҡ ауыл Советы — Мишкә районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы: 452354. ОКАТО коды: 80243875000. ИФНС коды: 0257. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 16 декабрендәге Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Мишкә районының Ҡайраҡ ауыл Советы менән берләштерелә.

# Сабыҡ ауыл Советы (Мишкә районы)
## Ауыл Советы составы

Сабыҡ ауылы — административ үҙәк, Бикшик ауылы (ҡушымта 39р); (БР 16.07.2008 22-з һанлы Законы)

# Сабыҡ ауыл Советы (Мишкә районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   35) Мишкә районы буйынса:
   б) Ҡайраҡ ауылында административ үҙәге менән, «Ҡайраҡ» атамаһын һаҡлап, Ҡайраҡ һәм Сабыҡ ауыл Советтарын берләштерергә.
   Сабыҡ ауыл Советының Сабыҡ, Бикшик ауылдарын Ҡайраҡ ауыл Советы составына индерергә.
   Ҡайраҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Сабыҡ ауыл Советын алып ташларға;

# Сабыҡ ауыл Советы (Мишкә районы)
## Географик урыны

2008 йылда Бөрө районы, Ҡайраҡ ауыл Советы, Ленин ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Төлмәй (йылға)

Төлмәй — Рәсәй, Силәбе өлкәһенең һәм Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы йылғаһы.
Йылға Силәбе өлкәһе Ҡатау-Иваново районынан баш ала. Йылғаның тамағы Инйәр йылғаһының уң яғына ағымы буйынса 126-сы саҡрымда урынлашҡан. Оҙонлоғо 62 км.
Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе

# Төлмәй (йылға)
## Урынлашыуы

Төлмәй йылғаһы Белорет районындағы Инйәр ҡасабаһы менән Асы ауылы араһындағы арауыҡтағы йылға. Был йылға буйында Төлмәй һәм Түбәнге Төлмәй ауылдары урынлашҡан булған. Хәҙерге ваҡытта Түбәнге Төлмәйҙә генә бер аҙ халыҡ йәшәй, Төлмәй ауылы юҡҡа сыҡҡан. Йылға Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы дәүләт тәбиғәт Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһенән ағып килә.
Ул Ҡоро Тау («Сухие Горы») һәм Нәре һырттары араһындағы үҙәндән баш ала. Башланған ере ҡарурмандар, тау һаҙлыҡтары, диңгеҙ кимәленән 580 метр бейеклектә. Үрге ағымында бейек һырттар, ҡаялар, батҡаҡлыҡтар оҙатып бара. Түбәнге Төлмәй һәм Төлмәй станцияһы араһында ул Инйәрҙең 126 км-ында уға килеп ҡоя. Башлыса ҡар һыуҙары һәм яуым-төшөмдән тулылана.

# Төлмәй (йылға)
## Ҡушылдыҡтары

Төп ҡушылдығы - Ямашты йылғаһы. Шулай уҡ күп һанлы тау шишмәләре ҡушыла.

# Төлмәй (йылға)
## Экологияһы

Йылға бассейнында хужалыҡ эштәре алып барылмай, тамағында тиерлек урынлашҡан Түбәнге Төлмәйҙән башҡа ауыл-ҡасабалар юҡ. Һыуы үтәҙек, таҙа. Йылғала ҡыҙылбалыҡ, ажау (ҡушбаш), бәрҙе һәм башҡа балыҡтар үрсей.
Хәҙерге ваҡытта ҡурсаулыҡ биләмәһендә экологик туристик маршруттар төҙөлгән, шулай уҡ Төлмәй йылғаһына ла үтеп була. Һыу ташҡанда кәмә менән төшөп була, әммә төбөнә батҡан ағастар хәүеф тыуҙыра

# Төлмәй (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса — 10010200612111100019713.
# Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)

Ҡарағайкүл - рус. Карагайкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

# Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)
## Географияһы

Силәбегә тиклем алыҫлығы – 66 км, Екатеринбургҡа – 134 км.
Географик координаттары: оҙонлоғо - 61°16′34.74″E (61.276317), киңлеге - 55°46′41.8″N (55.778278).
Иң яҡын күлдәр:Ҡайынкүл, Орокүл, Тәрәнкүл, Ҡояш, Суртаныш, Ҡамысҡалы.

# Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)
## Тасуирламаһы

Уртаса тәрәнлеге - 6 м, максималь тәрәнлеге - 8 м. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 199,1 м. Майҙаны - 13 км². Оҙонлоғо - 1,7 км. Киңлеге - 1,3 км. Һыу көҙгөһө майҙаны - 1,8 км². Яр һыҙаты оҙонлоғо - 4,8 км.
Һыуы таҙа, үтә күренеүсән, тоҙ тәме итә. Һыу ташҡын ваҡытта Ҡайынкүл менән ҡылымыҡ аша тоташа.

# Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)
## Флораһы һәм фаунаһы

Ярҙары ҡамышлы.
Ҡарағайкүл балыҡлы булыуы менән дан тота. Бигерәк тә алабуға ныҡ үрсей, һимеҙ була.
Күлдә сабаҡ, суртан, алабалыҡ, табан, ҡарабалыҡ, ҡорман, аҡ сабаҡ, рипус, этеш, карп тереклек итә.

# Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы "ҡарағай" һәм "күл" тигән башҡорт һүҙҙәренән килеп сыҡҡаны күренеп тора. Күл атамаһының рус. Карагайкуль тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
   Образовано тюркским словом карагай — «сосна», «сосновый бор», «сосняк» и словами, обозначающими географические объекты: река, озеро, гора. Слово карагай связано и с тотемическими представлениями древних башкир и утвердилось позднее как личное мужское имя и именования родоплеменных групп и их подразделений. Отдельные из них, возможно, отображены в топонимах.
# Печуга (Лух ҡушылдығы)

Печуга — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Печуга (Лух ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033679
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003367
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Судница

Судница — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Ячменки) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Судница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000017085
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001708
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Волим (Вишера ҡушылдығы)

Волим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Волим (Вишера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100469
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кыркызья

Кыркызья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Арлеть йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кыркызья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103867
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фәттәхов Ҡасим Камал улы

Фәттәхов Ҡасим Камал улы (21 ғинуар 1921 йыл — 5 май 1981 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1981 йылдарҙа Краснокама районы «Красный Октябрь» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре. Ленин (1976), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981), «Почёт Билдәһе» (1973) һәм 3-сө дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.

# Фәттәхов Ҡасим Камал улы
## Биографияһы

Ҡасим Камал улы Фәттәхов 1921 йылдың 21 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Яңы Мошто ауылында тыуған.
1938 йылдан алып тракторсы, трактор бригадаһы бригадиры, Краснокама районының Йәнйегет машина-трактор станцияһында механик булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ә һуғыш тамамланғандан һуң — совет-япон һуғышында ҡатнаша. 1941 йылда Башҡорт АССР-ының Краснокама район хәрби комиссариатынан саҡырылған. Хеҙмәт өлөшө түбәндәгесә: 1945 йыл — ДВФ 73 танк бригадаһының 2 танк батальонында механик-водитель. Сержант Фәттәхов Ҡасим Камал улы 1945 йылда III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1956 йылдан алып баш инженеры вазифаһын биләй, ә киләһе йылдан алып — Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Кәсәү ремонт-техник станцияһы директоры.
1960 йылдан алып Краснокама «Сельхозтехника» район берекмәһенең идарасыһы, ә 1962 йылдан алып — «Маяҡ» колхозы рәйесе. 1967—1981 йылдарҙа Краснокама районының «Ҡыҙыл Октябрь» колхозының рәйесе. Уның етәкселеге аҫтында колхоз юғары рентабелле хужалыҡҡа әйләнә. 1978 йылда «Ҡыҙыл Октябрь» колхоздың иген культураларынан алған уңышы гектарынан 23,8 центнерға етә.
1981 йылдың 5 майында Краснокама районы Уртауыл ауылында вафат була.

# Фәттәхов Ҡасим Камал улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре.
* Ленин ордены (1976)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971, 1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены [1973)
* 3-сө дәрәжә Дан ордены [1945)
# Сюрзя

Сюрзя — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия биләмәләрендә аға. Йылға Саля йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сюрзя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032707
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103270
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хальмер-Ю (Саа-Яга ҡушылдығы)

Хальмер-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Саа-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Хальмер-Ю (Саа-Яга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089916
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008991
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары

Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары — рус. Одесские высшие женские медицинские курсы — Рәсәй империяһының Одессалағы медицина юғары уҡыу йорто

# Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары
## Тарихы

Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тап медицина курстарын асыу идеяһы ҡала йәмәғәтселегендә ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифында ҡаҙаныштар менән бәйле барлыҡҡа килә. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары Рәсәйҙәге реформаларҙан һуң барлыҡҡа килгән дөйөм белем биреү тибындағы юғары уҡыу йорттары булып тора. Шуғаса ҡатын-ҡыҙҙар өсөн медицина өлкәһе ябыҡ булып ҡала.
1909 йылдың 16 октябрендә педагогик советтың беренсе ултырышы үтә, уның рәйесе итеп Сергей Васильевич Левашов һайлана, уның урынбаҫары — Н. А. Щёголев, ҡаҙнасыһы — С. С. Яковлев. Яңы белем биреү учреждениеһының попечителдәр советына Одессалағы абруйлы кешеләр: Михаил Рено, Михаил Толстой, Алексей Павловский, Николай Тахчогло, Николай Сухомлинов, Илья Яловиков һәм башҡалар инә.
Курстарҙы үткәреү өсөн Внешняя урамындағы 2-се йорт (Лехнер йорто, хәҙер Мечников урамы) һатып алынған. Практик дәрестәр өсөн ҡаланың медицина учреждениелары файҙаланыла.

# Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары
## Тарихы
### Уҡытыу даирәһе

1910 йылдың яҙында уҡыуға 1500-ҙән ашыу ғариза бирелгән, әммә курстарға 89 ҡыҙ ғына ҡабул ителгән. Одесса юғары ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстарын асыу тантанаһы 1910 йылдың 26 сентябрендә үтә.
Башта ҡатын-ҡыҙ медицина курстары 7 кафедранан тора: дин фәне, нормаль анатомия, гистология һәм эмбриология, органик булмаған химия, физика, зоология.
Ҡайһы бер профессор-уҡытыусылар составы ағзалары шулай уҡ Император Новороссийск университетында уҡытҡан.
Юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары бөтәһе алты сығарылышты тормошҡа ашырған: беренсеһе 1914 декабрҙә булған (сығарылыш уҡыусыларының күбеһе Беренсе донъя һуғышына һәм һуғыш госпиталдәренә киткән), һуңғы сығарылышы — 1920 йылда (Рәсәйҙә Граждандар һуғышы йылдарында). Шунан һуң Одесса ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстары Одесса медицина институты составына инә (хәҙерге Одесса милли медицина университеты).

# Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары
## Тарихы
### Хәтер

Ҡалала медицинаны үҫтереүгә арналған материалдар иҫәбендә Одесса тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы экспозицияһында Юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстарына ҡараған документтар бар. Шулай уҡ Одесса өлкәһенең Дәүләт архивында ошо курстарға ҡағылышлы документтар һаҡлана.
# Лайыш

Лайыш — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Лайыш районының үҙәге.
# Кырныж-Йоль

Кырныж-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кырныж-Йоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026301
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302630
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# XVI-XVIII быуаттарҙағы Ҡазан янындағы һәм Ҡазан аръяғындағы сыуаштар

Ҡазан янындағы һәм Ҡазан аръяғындағы сыуаштар XVI-XVIII быуаттарҙа (cыу. XVI-XVIII ĕмĕрсенчи Хусанçум тата Хусан лешекки чăвашĕсем) — ул дәүерҙәге Рус дәүләте документтарында «чюваша» йәки «яһаҡлы чюваша» тип аталған һәм Ҡазан ҡалаһы тирәһендә,Сөйөн (Свияга) йылғаһының түбәнге ағымынан башлап көнсығышҡа табан, Вятка йылғаһына тиклем йәшәгән урта быуаттар аҙағы халҡы. Улар, тик яһаҡлы булмағандар, ҡаланың үҙендә лә булған$^{:64}$. Күрһәтелгән халыҡтың ысынында нимә булыуын һәм быларҙың барыһын да төрлө мәктәп ғалимдары нисек аңлатыуына ҡарамаҫтан, был берләшмә — донъяла йәшәгән реаль кешеләр. «Ялан сыуаштары» — тип яҙа улар тураһында Р. Н. Степанов$^{:67}$, күрәһең, ялан мариҙары менән оҡшашлыҡ буйынса.