yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аҙау яны ҡаласығы

Аҙау яны ҡаласығы — Ростов өлкәһендәге Аҙау ҡалаһының көнбайыш ситендә урынлашҡан археология ҡомартҡыһы.

# Аҙау яны ҡаласығы
## Тарихы

Аҙау яны ҡаласығын тикшеренеүселәр беҙҙең эраға тиклем I быуатта барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Ул яҡынса беҙҙең эраның III йөҙ йыллығына тиклем йәшәгән. Ҡаласыҡтың территорияһы ур менән уратып алынған, урҙан торлаҡҡа тиклем алыҫлыҡ бик бәләкәй. Торлаҡтарҙы йоморайтылған мөйөшлө квадрат формаһында эшләгәндәр. Торлаҡтың төп характеристикаһы: балсыҡ иҙән һәм стеналары ҡамыштан, стенаның бейеклеге 2,5 метр. Өйҙәр араһында киңлеге 1 метр тәшкил иткән тар ғына үтеү юлы эшләнгән. Өйҙәр алдынан оҙонлоғо яҡынса 5 метр булған урам үтә. Урамға өйҙәр арт яғы менән боролғандар. Өйҙәр алдында төрлө тәғәйенләнештәге соҡорҙар ҡаҙылған: уларҙа иген культуралары һаҡлағандар, баҙ эшләгәндәр йәки ҡый һаҡлау өсөн ҡулланылған булыуы мөмкин. Ҡаласыҡ ур менән уратып алынған һәм түбәнге һәм үрге өлөшкә бүленгән бер бөтөн меоттар ауылы. Төп ҡаралтыларҙан көнсығышта нығытылмаған ҡаласыҡ майҙаны урынлашҡан.
Аҙау яны ҡаласығы 1911 йылдан алып билдәле. 1960—1970 йылдарҙа ҡаҙыу эштәре алып барыла. Археологик эштәр менән И. С. Каменецкий етәкселек итә. Ҡаласыҡтың нығытылған территорияһы 3300 квадрат метр тәшкил итә. Аҙау яны ҡаласығында археологтар һайғау, балсыҡ менән һыларға кәрәк булған ҡамыш ҡулланып төҙөлгән төҙөлөш ҡалдыҡтары таба. Табылған ҡалдыҡтар береһе икенсеһе менән йәнәш урынлашҡан һәм үҙенсәлекле ансамбль төҙөйҙәр. Ҡаҙыу эштәренең һөҙөмтәһе буйынса 1976 йылда университеттарҙың береһенең студенттарынан реставрация төркөмө 1: 2 масштабында бәләкәй өйҙө яңыртып эшләй. Реконструкция ваҡытында бөтә төҙөлөш элементтары: көмбәҙле мейес, усаҡ һәм мейес һикеһе һаҡлана.
# Золотарёв йорто (Таганрог)

Золотарев йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының XIX быуаттың икенсе яртыһы архитектура ҡомартҡыһы. Итальян тыҡрығы, 20 адресы буйынса урынлашҡан.

# Золотарёв йорто (Таганрог)
## Тарихы

XIX быуаттың икенсе яртыһында, Таганрог ҡалаһы Итальян тыҡрығы, 20 адресы буйынса, эклектика стилендә бер ҡатлы йорт төҙөлгән. Ул бер нисә тиҫтә йыл эсендә әллә нисә хужа алмаштыра. 1860-сы йылдар аҙағында йорт грек Дмитрий Папанагиоти вариҫтары милегендә була. 1873—1880 йылдарҙа ул Таганрогтың Хаджиев фамилиялы кешеһенеке булып иҫәпләнә. 1880-се йылдар аҙағында йортто Елена Чангли-Чайкина һатып ала, ә уның туғандары 1890-сы йылдар уртаһына тиклем йортҡа хужа була. Йорттоң ҡалған хужалары тураһында мәғлүмәттәр төрлөсә. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 1890-сы йылдар уртаһында йортто I гильдия сауҙагәре Федор Павлович Сифнео вариҫтары һатып алған. Башҡа мәғлүмәт буйынса, йортта 1890—1898 йылдарҙа Н. Г Диварис йәшәгән.
XX быуат башында Александр Сергеевич Золотарев йорт хужаһы булып китә, һәм Таганрогтағы йорт уның фамилияһы буйынса атала башлай. Был хужаһы хаҡында әҙ билдәле: ул 1869 йылда тыуған, юрист һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Таганрогский вестник» гәзитендә эшләй. Йәмәғәт тормошонда Антон Павлович Чехов исемендәге китапхана һәм музей төҙөүгә ҡаршы сығыш яһаусы булараҡ билдәле. 1911 йылдан бинала мода журналдары һәм манекен контораһы эшләй, кейемдәр тегәләр, кейем өлгөһө әҙерләйҙәр, бесеү-тегеү курстары ойошторола.
1912 йылда бинаның бер өлөшө коллежский асессор Алексей Николаевич Беклемишевкә ҡуртымға бирелгән. 1915 йылда йорт 12 мең һум менән баһалана. 1920-се йылдарҙа йорт муниципаль милеккә күсерелә. 1992 йылдан йорт закон менән һаҡлана һәм архитектура ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.

# Золотарёв йорто (Таганрог)
## Һүрәтләнеш

Таш йорттоң фасады шул осорҙоң Европа архитектураһы манераһы буйынса һылап яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Ишек башында металл козырек урынлашҡан. Йорт эклектика стилендә төҙөлгән, биҙәүҙә барокко, классицизм, мавритан һәм роман архитектураһы элементтары ҡушылған.
# Ғәзәл

Ғәзәл — лирик шиғыр.
Ике юллы строфаларҙан торған, юл һандары алты юлдан алып егерме дүрткә еткәнсә еткән бер төрлө рифмалашҡан шиғыр. Рифмалашыу схемаһы а-а, б-а, в-а, г-а, д-а… тәртибендә. Йәғни тәүге ике юл үҙ-ара рифмалаша ла алдағы юллыҡтарҙың икенсе юлы тәүге юлдың рифмаһы менән берҙәй яңғырашында үҫә, төрлөләнә бара.
Ғәзәлдә бер төрҙәге рифмаларҙан һуң бер төрлө һүҙ йәки бер-ике һүҙ төркөмө ҡушылып китергә мөмкин. Бындай ҡушылма һүҙҙәр рәдифтип атала.
Башҡорт әҙәбиәтендә ғәзәлгә Шәмсетдин Зәки, Ғәли Соҡорой, Мифтахетдин Аҡмулла, Мәжит Ғафури, Шәйехзада Бабич, Дауыт Юлтый күберәк мөрәжәғәт иткән.
# Польшала ислам

По́льшала ислам — Польша аҙ таралған диндәрҙең береһе. Ғәрәп сығанаҡтарында Польша тәүге тапҡыр X быуатта сәйәхәтсе Ибраһим ибн Яҡуп тарафынан телгә алына. Польшала даими рәүештә мосолмандарҙың булыуы XIV быуатҡа ҡарай һәм ул башлыса польша-литва татарҙарына бәйле. Хәҙерге ваҡытта Польшала мосолмандарҙың дөйөм иҫәбе яҡынса 380 000 кеше тәшкил итә.

# Польшала ислам
## Иртә осор

Поляктарҙың мосолмандар менән тәүге контактары XIII быуатта монгол-татарҙарының ябырылыуы барышында була, ә XIV быуатта хәҙерге Польша территорияһына польша-литва татарҙары килеп урынлаша. Күп кенә археологик ҡаҙыныуҙар барышында бихисап ғәрәп тәңкәләре табыла, был ошо төбәктең мосолман донъяһы сауҙагәрҙәре менән тығыҙ мөнәсәбәттәре булыуы тураһында һөйләй.
XIV быуатта тәүге төрки ҡәбиләләр Бөйөк Литва кенәзлегенә килеп урынлаша, улар польша-литва татарҙары исеме аҫтында билдәле. Улар үҙ динен һаҡлау өсөн хәрби хеҙмәт бурысын үтәргә тейеш булғандар. XV быуатта төрки атлылары, уҡсылары һәм разведка ғәскәрҙәре күп кенә һуғыштарҙа ҡатнаша. Билдәле Грюнвальд алышында Витовт яғында Йәләлетдин хандың урҙа ғәскәрҙәре лә ҡатнаша.

# Польшала ислам
## XX быуат

Икенсе Польша республикаһында мосолман общинаһының һаны бик аҙ булған. 1993 йылға ҡарай Польшала рәсми мәғлүмәттәр буйынса 16 мәсет теркәлгән.
# Заказник

Заказник — дәүләт ҡарамағындағы махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре категорияһы.
Заказник тәбиғәт комплекстарын йәки уларҙың компоненттарын һаҡлау йәки тергеҙеү, экологик балансты тотоу маҡсатында, хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыу даими йәки ваҡытлыса тыйыла. Заказник терреторияһында һунар итеү, балыҡ тотоу, ер һөрөү, минераль ашламалар ҡулланыу, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һ.б. тыйыла йәки сикләнә. Һаҡланған объектҡа ҡарап, биологик (ботаник, зоол.), ландшафт (комплекслы), геологик, гидрологик һ.б. заказниктар айырыла.
Башҡортостанда дөйөм майҙаны 383,2 мең га (2012) булған 29, шул иҫәптән 9 ботаник, 17 зоологик, 3 ландшафт, заказник ойошторолған. Башҡортостанда тәүге заказник булып «Шөңгәккүл заказнигы» (1952) һанала. “Өҫән-Ивановка заказнигы” һ.б. ботаник заказниктар генофондты, ҡиммәтле фитоценоздарҙы һаҡлау һәм үҫемлектәрҙе, шул иҫәптән дарыу үҫемлектәрен, үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен, маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу өсөн булдырылған. «Алтын Солоҡ», «Көнгәк заказнигы», «Наҡаҫбаш заказнигы» һ.б. зоолгик заказник хайуандарҙың һунар-промысла популяцияларын һәм һирәк төрҙәрен һаҡлау һәм тергеҙеү өсөн ойошторолған. «Первомайск заказнигы», «Уралтау заказнигы» һ.б. ландшафт заказник тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм тергеҙеү маҡсатында булдырылған.
Заказник // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Изге Квирин базиликаһы

Изге Квиринус базиликаһы (нем. Quirinus-Münster) — Нойс ҡалаһында католик сиркәү (Төньяҡ Рейн-Вестфалияның федераль ере).

# Изге Квирин базиликаһы
## Тарихы

Нойсҡа б.э. тиклем 16 йылда Новезий исеме аҫтында римляндар тарафынан нигеҙ һалына. I быуатта Нойста, Кельн һәм Ксантендағы кеүек, христиан общинаһы формалаша. Боронғо римляндарҙа ҡабул ителгән кеүек, мәрхүмдәрҙе ҡаланан ситтә ерләйҙәр. Бөгөн бындай ерләүҙәр Изге Квиринус базиликаһы районында урынлашҡан. Ғибәҙәтхананың апсидаһының нигеҙ ташы аҫтында ҡәберлектәр табылған, иң боронғолары уларҙың рим ваҡыттарына ҡарай.
850 йылда рим некрополе урынында бенедиктинсылар монастырына нигеҙ һалына. Норманн һөжүменән был монастырь 866 йылда дусар була микән, әммә, һуңыраҡ ул затлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың монастыры итеп үҙәгртелеүе билдәле.
Монастырь сиркәүе тураһында тәүге тапҡыр телгә алыу 1043 йылға ҡарай. Шул ваҡытта уҡ ҡаланы ҡурсалаусы булараҡ, Квиринус Нойскийҙың исеме беренсе тапҡыр телгә алына. 1050. йылда папа Лев IX ваҡытында, бенедиктин монастырын етәкләүсе аббатиса Гепа үтенесе буйынса, изгенең мәйете рим катабомбаларынан тантаналы рәүештә Нойсҡа күсерелә.
Изге Квиринус мәйетенә ҡағылырға теләгән ғибәҙәт ҡылыусыларҙың ағымы монастырға яҡшы килем килтерә. Тап килемдең артыуы монастырға яңы ғибәҙәтхана төҙөүгә мөмкинлек бирә. Буласаҡ сиркәүҙең нигеҙенә беренсе таш 1209 йылдың 9 октябрендә һалына.
Буласаҡ сиркәүҙең проектының нигеҙе булып Кёльндағы Изге Мария Капитолийская сиркәүе тора. Ике сиркәүҙең оҡшашлығы һиҙелерлек, әммә Изге Мария Капитолийская сиркәүенән айырмалы рәүештә Изге Квиринус базилигының көнбайыш фасадында 100 м бейеклектәге ғәйәт ҙур дүрт ҡырлы башня була. Сиркәүҙең төҙөлөшө 1230 йылда тамамлана.
1741 йылда сиркәүҙе йәшен һуға, базиликаға көслө зыян килә. Тергеҙелеү эштәре барышында манарала Изге Квиринус фигураһы менән 45 метрлыҡ бейеклектә барокко стилендә көмбәҙ төҙөлә. Шул ваҡытта көнбайыш башняның бейеклеге 30 метрға кәметелә, ә уның өҫтөндә мөйөшләнгән 4 бәләкәй башня төҙөлә.
1802 йылда 9 июнендә наполеон министрыТалейран етәкселеге аҫтында үткән медиатизация барышында Рейн өлкәһендә булған бөтә монастырҙар секуляризациялана, ә Түбәнге Рейнды француз революция армияһы оккупациялаған ваҡытта Изге Квиринус базиликаһы талана һәм складҡа әүерелә, ә монастырҙың башҡа ҡаралтылары һүтелә.
Шулай уҡ киләһе йылдарҙа ла сиркәүҙе аямайҙар: 1914 йылда базилика янғындан көслө зыян күрә, ә 1944 йылда британия авиацияһының бомбаға тотоуы ваҡытында — бомба шартлауынан зыян күрә. Базиликаны өҙлөкһөҙ һәм бик ҡиммәтле йүнәтеү беҙҙең көндәргә тиклем дауам итә, әммә бөгөн үк 800 йыллыҡ ҡоролманы матур торошта күрергә мөмкин.
2009 йылдың 10 июнендә папа Бенедикт XVI Изге Квиринус базиликаһына Кесе папа базиликаһы (лат.Basilica minor) исемен бирә.
# Палова (Пинега ҡушылдығы)

Палова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 711 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Палова (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000034841
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003484
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Магадан ҡурсаулығы

Магадан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы — Рәсәй Федерацияһы Магадан өлкәһенең көньяғында, Ола һәм Среднеканск районындарында, Охот диңгеҙенең төньяҡ ярҙары эргәһендә урынлашҡан ҡурсаулыҡ.
Ҡурсаулыҡ 1982 йылда ойошторолған, майҙаны 883 817 гектар тәшкил итә.
Ҡурсаулыҡ дүрт өлөштән тора: Кава-Челомджинский (624 456 га), Ольский (103 425 га), Ямский (38 096 га), Сеймчанский (117 839 га). Бар участкаларҙа бер-береһенән алыҫ ара урынлашҡан, уларҙың территорияһында бер ниндәй ҙә тораҡ пункттар һәм юлдар юҡ. Ҡурсаулыҡтың үҙәк йорты Магадан ҡалаһында урынлашҡан (участкаларҙан 100-650 саҡрым). 2005 йылдан алып ҡурсаулыҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә инеүгә кандидат булып тора.

# Магадан ҡурсаулығы
## Флораһы һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 729 төр көпшәле үҫемлектәр билдәләнгән. Төп урман яһаусы тоҡом — ҡарағас. Икенсе киң таралған тоҡом — кедр стланигы, себер шыршыһының реликты. Бөтәһе 32 төр балыҡ, 180-дән ашыу төр ҡоштар, 40-ҡа яҡын төр ер өҫтө имеҙеүселәр йәшәй. Бөтә ерҙә тейен, әлгәнйәк, кеш, аҫ, ҡуян, ҡыр сысҡаны, һуҫар йәшәй. Диңгеҙ мылтыҡтарында имеҙеүселәр ҙә бар. Дингеҙ буйында дингеҙ имеҙеүселәре ятҡылыҡтары бар.

# Магадан ҡурсаулығы
## Иҫкәрмә

* ↑ Информация с официального сайта заповедника 2016 йыл 13 март архивланған.
* ↑ UNESCO World Heritage Centre. Magadansky State Nature Reserve - UNESCO World Heritage Centre (ингл.). whc.unesco.org. Дата обращения: 17 март 2016.
# Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы

Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Александр Матвеевич Матросов; 5 февраль 1923 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).

# Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы
## Биографияһы

Шакирйән Юныс улы Мөхәмәтйәнов 1923 йылдың (башҡа сығанаҡтар буйынса 1924 йылдың) 5 февралендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Ҡунаҡбай ауылында (хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Учалы районына ҡарай) тыуған. Рәсми сығанаҡтарҙа Екатеринослав (Днепропетровск) ҡалаһында тыуған тип иҫәпләнә. Милләте башҡорт.
Бәләкәйҙән үк әсәйһеҙ ҡала. Ульяновск өлкәһе Иваново балалар йортонда, 1940-42 йылдарҙа Өфөләге НКВД ҡарамағында булған хеҙмәт колонияһында тәрбиәләнә. Балалар йортонда Александр Матросов тигән яңы исем һәм фамилия ала. 1942 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм Ырымбур янындағы Краснохолмск хәрби-пехота училищеһына уҡырға алына. 1943 йылдың ғинуарында Калинин фронтына 91-се айырым уҡсылар бригадаһына хеҙмәткә ебәрелә.
1943 йылдың 27 февралендә Псков өлкәһе Чернушки ауылы өсөн ҡаты һуғышта кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплай һәм үҙенең батальонының уңышлы һөжүмен тәьмин итә. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Матросовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Батырҙы башта Чернушки ауылы янында ерләйҙәр, һуңынан Великие Луки ҡалаһына күсерәләр. 1943 йылдың 8 сентябрендә герой хеҙмәт иткән 254-се гвардия уҡсылар полкына Александр Матросов исеме бирелә.

# Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы
## Хәтер

* Өфөлә Александр Матросовҡа һәйкәл ҡуйылған.
* Салауат ҡалаһында Матросов бульварында Матросовҡа бюст ҡуйылған.
* 2015 йылда Учалы районының Ҡунаҡбай ауылында Александр Матросовтың ҡаһарманлығына арналған тәүге хәрби-тарихи реконструкция үтә.
# Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы

Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы (рус. Айшет Ахмедовна Магомаева, сәхнә псевдонимы Кинжалова; 19 ноябрь 1921 йыл — 23 август 2003 йыл) — СССР-ҙың театр актёры. Сталин стипендиаты. (1941). СССР-ҙың халыҡ артисы, йырсы Мөслим Магомаевтың әсәһе.

# Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Айшәт Магомаева Майкопта. 1921 йылдың 19 ноябрендә тыуған. Улы Мөслим Магомаев яҙыуынса, уның атаһы төрөк, ә әсәһе — адыгей һәм урыҫ ҡатнаш милләтле.
Айшәт башта Нальчикта, артабан Мәскәүҙә ГИТИС-та уҡыған. Бер ни тиклем ваҡыт Баҡыла йәшәгән.
Уның театр карьераһының төп өлөшө Чимкент урыҫ драма театрында уҙа. Айшет бик күп спектаклдәрҙә уйнай, улар араһында «Принцесса Турандот» «Кроткая», «Чёрные розы» кеүек спектаклдәр була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, был театрҙың төп башҡарыусыһы булған, ә ул ҡатнашҡан «Грушенька» спектакле йылдар дауамында аншлаг менән барған.
1971—1978 йылдарҙа Мурманск өлкә драма театрында эшләп, хаҡлы ялға сыға.
Мурманск ҡалаһының яңы зыяратында ерләнгән.

# Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы
## Ғаиләһе

Тәүге ире — Мөхәммәт Магомаев (1945 йылда фронтта һәләк була). Улы — СССР-ҙың халыҡ артисы, йырсы Мөслим Магомаев.
Икенсе ире — Леонтий Кафка, актёр; ул никахтан балалары: Юрий һәм Татьяна.
# Ильяс (пәйғәмбәр)

Ильяс (ғәр. إلياس‎) — Израиль халҡына ебәрелгән ислам пәйғәмбәре (нәби) . Ҡөрьәндә ике тапҡыр. телгә алына. Библияла (Тәүратта) — Илия пәйғәмбәр.. Ҡөрьәндә илсе (мөрсәлин), тәҡүә (салих), диндар (мөьмин) тип атала.

# Ильяс (пәйғәмбәр)
## Тарихы

Ильяс Израиль халҡына ебәрелә һәм Муса (Моисей) шәриғәт менән етәкселек итә . Мусанан һуң израиллеләр , Алла әмерҙәренән ситләшеп, боттарға табына башлай. Иманға ҡайтырға Алла израиллеләргә күп пәйғәмбәрҙәр ебәргән, улар араһында Ильяс та була. Ильяс пәйғәмбәр ҡәбиләһе Баальбектә йәшәй. Уның ҡәбиләһе үҙенең төп ботына Баалға (Валу) 8-10 метр бейеклектәге ғәйәт ҙур һәйкәл ҡуя. Ильяс ырыуҙаштарын Баалға табыныуҙан баш тартырға һәм Аллаға инанырға өндәй.
Пәйғәмбәрҙең вәғәзен ялған тип, халыҡ ҡабул итмәй, уны ҡыуалар. Бының өсөн улар ҡаты язаға дусар була: ҡоролоҡ башлана, мал һәләк була, аслыҡ тыуа. Израиллеләр Ильяс пәйғәмбәрҙе кире ҡайтара, уны тыңлап Аллаға ғибәҙәт ҡыла башлай. Пәйғәмбәрҙең доғалары арҡаһында ямғырҙар башлана, һәм ҡәбиләләге тормош яҡшыра, ләкин ваҡыт уҙыу менән ырыуҙаштары, үҙҙәрен тамуҡтың мәңгелек ғазаптарына дусар итеп, йәнә боттарға табыныуға ҡайта.
Ильяс пәйғәмбәр үҙ ҡәбиләһен ташлап киткәс, башҡа Израиль ҡәбиләләре араһында вәғәз тарата башлай, Уарҙың береһе уны яҡшы ҡабул итә. Доға ярҙамында ул үҙенең тоғро шәкерте һәм Израиль халҡынының киләһе пәйғәмбәре булып киткән Әл-Яса исемле үҫмерҙе һауыҡтыра.
Ислам риүәйәте халыҡ тыңламаған һәм эҙәрлекләгән тәҡүә Ильяс тураһында бәйән итә. Аллаһ уға ямғыр өҫтөнән хакимлыҡ итеү һәләте биргән, ә һуңынан күккә олғаштырған. Унда Ильяс кеше-фәрештәгә әйләнә. Ул бөтә донъя буйлап Хызыр менән сәйәхәт итә, Иерусалимға һәм Мәккәгә даими барып йөрөй. Хызыр менән айырылышҡанда доға әйтешәләр, ә уларҙы кешеләр ҡабатлап янғындан, һыу баҫыуҙан, урлашыуҙан, ағыулы йыландар һәм бөжәктәр тешләүенән һ.б. һаҡлана ала. Ҡайһы берҙә Хызыр Ильяс йәки Иҙрис менән идентификациялана.
Ҡөрьәндә телгә алынған тарихтарға аңлатма биреү өсөн, Ильяс тураһында төрлө христиан һәм йәһүд ҡиссалары ҡулланыла. Күккә олғашыу мотивы Ильясты терелеүҙең һәм мәңгелек тормоштоң (ахирәттең) ислам символдарының береһенә әйләндерә.
# Левый Карамыш

Левый Карамыш — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карамыш йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Левый Карамыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008412
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000841
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зайцев Михаил Алексеевич

Зайцев Михаил Алексеевич (1 март 1938 йыл — 8 июль 2010 йыл) — Башҡортостандың комсомол, партия, хужалыҡ, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы ағзаһы (1997—1999). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.

# Зайцев Михаил Алексеевич
## Биографияһы

Михаил Алексеевич Зайцев 1938 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Боголюбовка ауылында тыуған. 1972 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1956 йылда Өфө электромеханика техникумын тамамлағандан һуң Өфө электр лампалары заводында көйләүсе булып башлай.
1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Унан һуң электр лампалары заводында мастер булып эшләй.
1963—1975 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район комитеты, Өфө авиация институтының комсомол комитеты секретары, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы, Өфө электр лампалары заводының партия комитеты секретары булып эшләй.
1975 йылдан алып 1980 йылға тиклем — партияның Орджоникидзе район комитеты секретары, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире.
1980—1991 йылдарҙа — баш ҡаланың Киров район Советы башҡарма комитеты, артабан Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992 йылдан алып — халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы рәйесе — Өфө ҡалаһы мэры. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының ун икенсе саҡырылыш халыҡ депутаты булып һайлана.
1995 йылдың 21 мартында Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың беренсе ултырышында уның рәйесе итеп һайлана. 1997—1999 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Йыйылышының Федерация Советы ағзаһы.
СССР миҙалдары, БАССР Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы Почёт грамоталары менән бүләкләнгән. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.

# Зайцев Михаил Алексеевич
## Хеҙмәттәре

* Становление двухпалатного парламента и развитие законодательства суверенного Башкортостана. — Уфа, 1999.
# Джарылгач милли тәбиғәт паркы

Джарылгач милли тәбиғәт паркы (укр. Джарилгацький національний природний парк) — Джарылгач утрауында (Скадовск районы, Херсон өлкәһе, Украина) урынлашҡан милли парк. 2009 йылдың 11 декабрендә ойошторолған. Майҙаны — 10 000 га.

# Джарылгач милли тәбиғәт паркы
## Тарихы

1923 йылда Джарылгач «Аскания-Нова» ҡурсаулығы менән берләштерелә. 1932 йылда 32 меү га ерҙә Приморье ҡурсаулығы ойошторола. Ҡурсаулыҡ биләмәһенә Джарылгач, Тендровская коса, Долгий, Орлов, Бабин, Смоленый утрауҙары һәм Джарылгач ҡултығының көнбайыш акваторияһы инә. Һуңынан ҡурсаулыҡ статусы бөтөрөлә. 1974 йылда 300 га ерҙә дәүләт әһәмиәтендәге Джарылгач ботаник заказнигы ойошторола.
2009 йылдың 11 декабрендә Украина президенты Виктор Ющенко указы менән Джарылгач милли тәбиғәт паркы ойошторола. Парктың маҡсаты: тәбиғи, фәнни, эстетик, рекрацион һәм һауыҡтырыу әһәмиәте булған Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында тәбиғәтте һәм тарихи-мәҙәни комплексты һаҡлау.

# Джарылгач милли тәбиғәт паркы
## Тасуирлама

Милли парк дәүләт милкендәге 10 000 га ерҙе берләштерә, шул иҫәптән 5731 га "Скадовск урман-һунарсылыҡ хужалығы"ныҡы, һәм 2 469 га Ҡара диңгеҙҙең Джарылгач ҡултығы.

# Джарылгач милли тәбиғәт паркы
## Тәбиғәт

Утрауҙың үҫемлектәр донъяһын 1927 йылда украин зоологы Н. В. Шарлеман тасуирлаған. Тасуирлама буйынса утрауҙы дүрт һыҙатҡа бүлергә була: тулҡын алып килгән үләнле, ҡомло, ташбаҡалы, тоҙло упраҡлы диңгеҙ буйы (киңлеге 3 м-ҙан 1.5 ка-ға тиклем); утрауҙың урта өлөшөн алып торған дала; пляжлы көньяҡ яры. 1922 −1923 йылдарҙа утрауҙың үҫемлектәр донъяһын Аскания-Нова курсаулығының ботаника мөдире ботаник И. К. Пачоский өйрәнә. Утрауҙы 499 төр көпшә үҫемлектәре үҫә, шуларҙың 51 төрө эндемик. 11 үҫемлек Украинаның Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Утрау акваторияһындағы хайуандар донъяһы күп төрлө һәм бай. Улар араһында креветкалар, диңгеҙ өыҫалалары, Ҡыҙыл кипапҡа ингән уҡбалыҡ, уҡбаш балыҡ.
Утрауҙы 15 төр һөтимәр хайуанды осратырға мөмкин, улыр араҙында үрғуян (Lepus europaeus), төлкө (Vulpes vulpes) һәм ҡабан (Sus scrofa). Һөйрәләеүселәр: дала ҡарайыланы (Vipera ursinii) һәм туҙбаш йылан (Natrix natrix); ер-һыу хайуандары: йәшел әрмәнде (Pseudepidalea viridis) һәм ағас тәлмәрйене (Hyla arborea).Утрауҙа 248 төр ҡош иҫәпәләнә. Ҡоштар йылы яҡҡа осҡан ваҡытта яр буйҙарында 150 мең тирәһе ҡош йыйыла. Яр буйында, ҡаңғылдаҡ аҡҡош (Cygnus cygnus) һәм ышылдаҡ аҡҡош (Cygnus olor) кеүек һыу ҡоштары ҡышларға ҡала.47 төрө Украинаның Ҡыҙыл китабына индеоелгән, шулар иҫәбендә розовый пеликан (Pelecanus onocrotalus), ҡыҙыл өйрәк (Tadorna ferruginea), туғаҙаҡ (Otis tarda), ҡара ҡауҙы (Ciconia nigra), ҡара торна (Anthropoides virgo).
16-18 быуаттарҙа аҫыл боландарҙы (Cervus elaphus), ҡырағай ҡабандарҙы (Sus scrofa), сайғаҡ кәзәләрҙе (Saiga tatarica) һәм ҡоландарҙы (Equus hemionus), ә 19 быуатта — ҡырағай аттарҙы осратырға мөмкин булған.
Джарылгач һәм Каркинит ҡултығында кит һымаҡтарҙың өс отряды тереклек итә: аҡ дельфин (Delphinus delphis), афалин (Tursiops truncatus), диңгеҙ сусҡаһы (Phocoena phocoena relicta).
# Вайнгартен (Тюрингия)

Вайнгартен (Тюрингия) (нем. Weingarten (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 177 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,02 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.