yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# За коммунизм (гәзит)

«За коммунизм» (Коммунизм өсөн) — ижтимағи-сәйәси гәзит. КПСС-тың Оло Теләк районы комитеты һәм Хеҙмәтсәндәр депутаттары советы органы. 1940 йылдың 17 февраленән алып 1956 йылдың 2 июненә тиклем Оло Теләк ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға.
* Был гәзит тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
* Был Иглин районы тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Тойлок (Чулым ҡушылдығы)

Тойлок — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1491 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Тойлок (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014982
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201498
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Төрки телдәр

Төрки телдәр — Алтай макро-ғаиләһенә ингән ҡәрҙәш телдәр ғаиләһе; Азияла һәм Көнсығыш Европала киң таралған. Төрки телдәрҙә оло биләмәлә — Көнсығыш Себерҙәге Лена йылғаһынан алып Урта диңгеҙҙең көнсығыш ярҙарына тиклем йәшәүселәр — һөйләшә.
Һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 167,4 миллиондан артыҡ кеше.
Төрки тәүтел Көньяҡ Себерҙә һәм Алтайҙа б.э.т. I быуатта барлыҡҡа килгән тип һанала. Төрки телдәре ғәҙәттә Алтай макро-ғаиләһенә индерелә, әммә һуңғы ваҡытта ҡайһы бер тюркологтар (төрки тел белгестәре) быны шик аҫтына ала башланы. Төрки телдәр был макро-ғаиләләге монгол телдәренә оҡшаш.
Төрки телдәр үҙ сиратында Уғыҙ, Ҡыпсаҡ, Ҡарлуҡ, Көньяҡ Себер, Яҡут һәм Болғар тел төркөмдәренә бүленә.
Уғыҙ төркөмө: Төрөк, Төрөк-месхетин, Гагауз, Әзербайжан, Ирандың,Иракдың төрки ҡәбиләләре телдәре, Шахсевендар, Кашкайҙар, Каджарҙар, Төрөкмән, Салар телдәре;
Ҡыпсаҡ төркөмө: Татар, Керәшен, Нуғайбәк, Себер татар, Ҡырым татар, Башҡорт, Ҡарасай, Балҡар, Ҡарайым, Ҡырымсаҡ , Ҡумыҡ теле, Нуғай, Ҡаҙаҡ, Ҡарағалпаҡ, Ҡырғыҙ;
Ҡырым татарҙарының Ҡырым ярымутрауының көньяҡ өлөшендә йәшәгәндәре уғыҙ төркөменә кергән диалектта һөйләшә.

# Төрки телдәр
## Ҡарлуҡ төркөмө

    Үзбәк, Уйғыр, Эйну;

# Төрки телдәр
## Көньяҡ Себер төркөмө

    Алтай, Телеут, Чулым (урыҫса), Шор, Хакас, Тыва, Тофа, Юйгу;

# Төрки телдәр
## Саха төркөмө

    Саха (Яҡут), Долгандар теле;

# Төрки телдәр
## Болғар төркөмө

    Сыуаш.
# Армстронг

Армстронг.
* Луи Армстронг (1901—1971) — америка джаз торбасыһы.
* Нил Армстронг (1930—2012) — америка астронавты.
# Чанаккале (провинция)

Чанаккале (төр. Çanakkale) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы. 2015 йылда Төркиә Йөмһүриәтендә тантаналы рәүештә Чанаккале өсөн ҡаты һуғышының 100 йыллығы билдәләнде.

# Чанаккале (провинция)
## География

Эдирне, Текирдаг, Балыкесир провинциялары менән сиктәш. Азия һәм Европала урынлашҡан. Халҡы — 464 975 кеше (2009).

# Чанаккале (провинция)
## Административ ҡоролош

12 район:
* Айваджык (Ayvacık)
* Байрамич (Bayramiç)
* Бига (Biga)
* Бозджаада (Bozcaada)
* Чан (Çan)
* Чанаккале (Çanakkale)
* Эджеабат (Eceabat)
* Эзине (Ezine)
* Гелиболу (Gelibolu)
* Гёкчеада (Gökçeada)
* Лапсеки (Lapseki)
* Енидже (Yenice)
# Вангыр

Вангыр — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 112 км.

# Вангыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006879
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Грубейшор

Грубейшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 375 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Грубейшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072115
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007211
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәрҙәсле (йылға)

Бәрҙәсле (рус. Бердосля) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Бәрҙәсле (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102532
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бесәнсе

Бесәнсе (рус. Псянчино) — топоним.
* Бесәнсе (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы Хоҙайбирҙин ауылының элекке атамаһы.
* Бесәнсе (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
* Бесәнсе (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы бөткән ауыл.
# Сонжа

Сонжа — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соть йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сонжа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011610
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001161
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Спасска (Молома ҡушылдығы)

Спасска — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Спасска (Молома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035911
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103591
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Айзенберг (Тюрингия)

Айзенберг (Тюрингия) (нем. Eisenberg ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11154 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,85 км². Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7607 һәм автомобиль коды — SHK.
# Шумиха (Том ҡушылдығы)

Шумиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шумиха (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012674
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201267
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Омельяненко Александр Владимирович

Омельяненко Александр Владимирович (8 май 1974 йыл) — Рәсәй Федерацияһының Хәрби-Һауа көстәре капитаны (РФ Геройы исеме бирелгән мәлдә), икенсе Чечен һуғышында ҡатнаша, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2001). Хәрби-Һауа көстәренең һәм Һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның 4-се армияһы 55-се Севастополь айырым вертолет полкының Ми-24 вертолет звеноһы штурман-операторы.

# Омельяненко Александр Владимирович
## Биографияһы

Александр Владимирович Омельяненко 1974 йылдың 8 майында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһе Лепельск районының Новое Заслоново ауылында офицер ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә уҡыуы менән бер рәттән ДОСААФ авиаклубында белем ала.
1991 йылда Хәрби Көстәр сафына баҫа һәм Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһында уҡый, уны 1996 йылда уңышлы тамамлай. Краснодар крайының Кореновск ҡалаһында дислокацияланған Хәрби-Һауа көстәренең һәм Һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның 4-се армияһының 55-се айырым вертолет полкында хеҙмәт итә.
Икенсе Чечен һуғышында ҡатнаша, Чечня һәм Дағстанға 5 командировкала була. 2001 йылдың аҙағына уның иҫәбендә 1000-дән ашыу сәғәт хәрби осош була.
2001 йылдың 17 октябрендә майор К. П. Кистеня экипажы составында ҡатмарлы метеошарттарҙа Марух артылышы районында командир Гелаев етәкселегендәге террорслар төркөмөн эҙләү һәм юҡ итеү өсөн осош яһай. Боевиктар төркөмө Маруха йылғаһы тамағында табыла, Омельяненко ут асып тиҫтәләгән боевикты юҡ итә. Һуғыш барышында ракета ярсығынан зыян күргән вертолет шарлауыҡ районындағы ҙур булмаған майҙансыҡҡа ултыртыла. Вертолетҡа яҡын килергә тырышҡан боевиктар борт ҡоралы ярҙамында туҡтатыла. Вертолетты ерҙә бер аҙ ҡарағандан һуң, Кистень менән Омельяненко ҡабат аэродромға ҡайтырға тырышырға ҡарар итә, сөнки боевиктар ныҡ яҡынлаша.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2001 йылдың 28 ноябрендәге Указы менән Төньяҡ-Кавказ төбәгендә хәрби бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Александр Владимирович Омельяненкоға Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 743) бирелә.
Рәсәй Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 2002 йылда Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай. 2019 йылда Рәсәй Федерацияһының Оборона идаралығы милли үҙәгендә хеҙмәт үтә.
Полковник. Миҙалдар менән бүләкләнә.

# Омельяненко Александр Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Рәсәй Федерацияһы Геройы (2001) Күп һанлы миҙалдар.
# Перекша

Перекша — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пополта йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Перекша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002127
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Булгаков

Булгаков — фамилия, шулай уҡ топоним.

# Булгаков
## Фамилияштар

* Булгаков Михаил Афанасьевич (1891—1940) — урыҫ яҙыусыһы, драматург, театр режиссёры һәм актёры.
* Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы (1937) — Башҡортостандың татар телендә ижад итеүсе шағиры.

# Булгаков
## Тораҡ пункттар

* Булгаков (Өфө районы) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл.
# Батыев Сәлих Ғилемхан улы

Батыев Сәлих Fилемхан улы (24 ноябрь 1911 йыл — 7 декабрь 1985 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1960—1983 йылдарҙа Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (Татарстан тарихында был яуаплы вазифаны иң оҙаҡ биләгән етәксе), РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.

# Батыев Сәлих Ғилемхан улы
## Биографияһы

Сәлих Fилемхан улы Батыев 1911 йылдың 11 (24) ноябрендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Дөмәй ауылында башҡорт ғәиләһендә тыуған. Үҫмер йылдарынан уҡ йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, тыуған ауылында тәүге комсомол ячейкаһын ойоштороусыларҙың береһе була.
1930—1931 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡорт АССР-ы Баҡалы район комитетында пропагандист булып эшләй. 1931 йылда Ҡазанда финанс-экономика институтына инә, өсөнсө курста партия саҡырыуына яуап итеп, уҡыуын ҡалдыра һәм комсомол органдарында эш башлай: 1933—1936 йылдарҙа Татар АССР-ының ул саҡтағы Аҡташ районында МТС начальнигының комсомол эштәре буйынса ярҙамсыһы, артабан ВЛКСМ-дың Арса район комитеты секретары була. 1935 йылда партия өлкә комитетының беренсе секретары Лепа тәҡдиме менән 25 йәшлек Сәлих Батыев ВЛКСМ-дың Татарстан өлкә комитетына бүлек мөдире теп үрләтелә.
* 1937—1943 й. — Ҡазан химия-технология институты уҡытыусыһы
* 1943—1950 й. — Татар АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары
* 1950—1951 й. — ВКП(б) Үҙәк Комитеты инструкторы
* 1951—1957 й. — КПСС-тың Татарстан өлкә комитеты секретары
* 1957—1960 й. — КПСС-тың Татарстан өлкә комитетының икенсе секретары
* 1960—1983 й. — Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе, РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.

# Батыев Сәлих Ғилемхан улы
## Хәтер

* Романов В. Он был достойным сыном двух братских народов (К 105-летию со дня рождения выдающегося государственного деятеля Салиха Батыева). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 11 ноябрь.
# Евстифеевка

Евстифеевка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локтевка йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Евстифеевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009945
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100994
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Волчиха (Коен ҡушылдығы)

Волчиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коен йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Волчиха (Коен ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005258
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200525
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Иптияр

Кесе Иптияр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иптияр йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Кесе Иптияр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301455
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лунмич

Лунмич — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уктым йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Лунмич
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023412
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002341
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әл-Бируни

Әбу Райхан Беруни-энциклопедист,галим.(973 йылда 4сентябрҙә тыуган-11декабрь 1048 йылда үлгән)гуманист,энциклопедистыН 150 артыҡгилми хеҙмәттәре ҡалган.ул төрлө тармаҡтартарҙа тәрән фекер йөрөткән.Бөйөк аҡыл эйәһе алты йыл буйына Каспий диңгеҙенең Гурган ҡалаһында йәшәй.тыуган ере Хорезмдың баш ҡалаһы Кәт ҡалаһы эргәһендәге ауылда тыуа.1005 йылда кире Хорезмга ҡайтаМәүмен һарайында хеҙмәт итә.Райхан Беруни астрономия,тарих,медицина фәндәре менән шөгөлләнә.Беруни ғәрәп теленән башҡа ,фарси,һинд телдәрен яҡшы белә.унан тыш сирия,грек телдәрен киң ҡулланган.уның 8Юғары баһалы нәмәләрҙе белеу өсон мәглумәттер йыйнтығы һәм *Фармокогнозия(дарыу үләндәре китабы)рус теленә тәржемә тиелә.элекке ҡәт ҡалаһы хәҙер Беруни тип атала.
# Аверьянов Вячеслав Юрьевич

Аверьянов Вячеслав Юрьевич (15 сентябрь 1959 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, I класлы лётчик-һынаусы. Капитан (1985). Рәсәй Федерацияһы Геройы (2001). Рәсәйҙең атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (2006).

# Аверьянов Вячеслав Юрьевич
## Биографияһы

Вячеслав Юрьевич Аверьянов 1959 йылдың 15 сентябрендә Белорет ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Рус. 1976 йылда Белорет ҡалаһында 5-се урта мәктәпте тамамлай.
1976 йылдан Совет Армияһында. 1980 йылда В. М. Комаров исемендәге Ейск юғары хәрби авиация училищеһын тамамлай, ә һуңынан ошо уҡ училищела лётчик-инструктор вазифаһында хеҙмәт итә. 1985 йылдан капитан В. Ю. Аверьянов — запаста.
1986 йылда СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Летчик-һынаусылар мәктәбен тамамлай. Шунан һуң 1989 йылға тиклем Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге Авиация заводында осоу-һынау эштәрендә.
1989 йылдан В. Ю. Аверьянов — П. О. Сухой исемендәге тәжрибә конструктор бюроһында эшләй (ОКБ) (Мәскәү), унда яңы авиация техникаһы өлгөләрен үҙләштереүҙә һәм эшләп бөтөрөүҙә әүҙем ҡатнаша, Рәсәйҙең иң яҡшы лётчик-һынаусыларының береһе.
П. О. Сухой исемендәге тәжрибә конструктор бюроһының самолеттарын (Су-30, Су-35, Су-33 һәм Су-30МК) Бөйөк Британия (Фарнборо), Франция (Париж), Һиндостан (Бангалор), Индонезия (Джакарта), Перу (Лим), Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (Дубай) һәм башҡа илдәрҙә халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә күрһәтә.
1999 йылда Ле Бурже халыҡ-ара авиасалонда һынаусы-лётчик Вячеслав Аверьянов һәм штурман-һынаусыһы Владимир Шендрик идаралығы аҫтында һынау истребителе Су-30МКИ ҡойроҡ өлөшө менән ергә тейә һәм яна башлай. Машинаны ҡотҡарыу мөмкин түгеллегенә һәм уның ергә ҡолауы ерҙәге кешеләрҙең ғүмеренә янамағанына ышанғас, экипаж катапультлана.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2001 йылдың 29 сентябрендәге 1160-сы номерлы указы менән (2001 йылдың 1 октябрендәге Рәсәй Федерацияһы закон сығарыу йыйылышы, № 40, 3834 статья) авиация техникаһын һынауҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, Аверьянов Вячеслав Юрьевичҡа «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.
Мәскәү өлкәһенең Жуковский ҡалаһында йәшәй. «Иркут» корпорацияһының осоу-һынау станцияһында эшләй.
Улы — Евгений Вячеславович Аверьянов — атаһы менән бергә лётчик-һынаусы булып эшләй.

# Аверьянов Вячеслав Юрьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2001: Рәсәй Федерацияһы Геройы;
* 1996: Батырлыҡ ордены;
* 2006: Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы
* Белорет районы һәм Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (2015).
# Яңы Һары

Яңы Һары Новосаринский — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

# Яңы Һары
## Климаты

Һары станцияһының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь.. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

# Яңы Һары
## Тарихы

Яңы Һары ҡасабаһы 2016 йылға тиклем Яңы Һары ауыл Советы үҙәге булған. Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының хәҙер инде бөтөрөлгән Яңы Һары ауыл Советына ингән. Яңы Һары ауылы муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Яңы Һары ауыл Советына Һары тимер юл станцияһы, Казарма 244 км, Казарма ж/д 246 км, Казарма ж/д 258 км, «Һары» совхозының 1-се бүлексәһе, «Һары» совхозының 2-се бүлексәһе, «Һары» совхозының 3-сө бүлексәһе ҡасабалары, 212-се т/ю разъезы, Трепельный ҡасабаһы, «Һары» совхозының Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы (хәҙерге Яңы Һары) ингән булған.

# Яңы Һары
## Этимологияһы

1966 йылдың 17 октябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Һары» совхозының үҙәк усадьба ҡасабаһы Яңы Һары тип үҙгәртелә.
Ҡасабаға исем биргән «Һары» совхозының атамаһы ошо төбәктә аҡҡан Һары йылғаһынан килеп сыҡҡан. Был гидроним буйынса төрлө фараздар төрлө булһа ла, уның ярҙарындағы һәм эргә-тирәһендәге һары балсыҡ күп булыуы һәм һыуға ла төҫ биреүе булған тигән фараз — хәҡиҡәткә иң яҡынылыр.
# Линевка (Силәбе өлкәһе)

Линевка — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Петропавловск ауыл биләмәһе составына инә.

# Линевка (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Линевка йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 82 км..
# Туттуль

Туттуль — Сүриәнең көнсығышында Евфрат буйында урынлашҡан ҡурған. Бындағы боронғо ҡала беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтың икенсе яртыһынан беҙҙең эраға тиклем 17 быуатҡа саҡлы сәскә атҡан, был ваҡытта ул Мари бойондороҡлолоғо аҫтында булған.