yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Суарес Клементина

Клементина Суарес (исп. Clementina Suárez; 12 май 1902 йыл, Хутикальпа, Гондурас — 1991 йыл, Тегусигальпа, Гондурас) — Гондурас шағирәһе, Гондураста шиғри йыйынтыҡ нәшер иткән беренсе ҡатын-ҡыҙ. Шағирәнең бойондороҡһоҙ йәшәү рәүеше һәм тәрән интим шиғриәте уға замандаш булған Гондурас йәмғиәте стереотиптарын емерә.

# Суарес Клементина
## Биографияһы

Клементина Суарес 1902 йылдың 12 майында Хутикальпала Луис Суарес һәм тыумыштан Селайя-Бутильо Амелия ғаиләһендә тыуған. Бишенсе класҡа тиклем дәүләт мәктәбендә уҡый. 1923 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Суаресҡа йортон ташлап китергә һәм эш эҙләп ауылдан ҡалаға күсергә тура килә. Ул Трухильо, Ла Сейба, Сан-Педро, Тела һәм, ниһайәт, Тегусигулпа ҡалаларында йәшәй һәм эшләй һәм һәр ваҡыт шиғырҙар яҙа. Ниһайәт, Суарес яҙыусы Антонио Росаға эшкә инә. Ике йыл бергә йәшәү осоронда уларҙың ике ҡыҙы тыуа. Тиҙҙән һуңғыбалаһы тыуғандан һуң, 1929 йылда Клементина Росаны ҡалдыра һәм Гильермо Бустильо-Рейнеға кейәүгә сыға, уның менән дә кәмендә бер йылдан һуң айырылыша.
Үҙен һәм балаларын туйындырыу өсөн официант булып эшләй һәм әҙәби эшмәкәрлеген дауам итә. Шағирә, үҙенең кәүҙәһе менән тормошта ғына түгел, шиғриәттә лә һоҡланып, шорты һәм бикини кейә. Уны ирекле, бойондороҡһоҙ һәм асыҡ ҡатын-ҡыҙ итеп ҡабул итәләр. Баш ҡала йәмғиәте уның үҙен тотошо менән хайран ҡала. Ул «ҡатын-ҡыҙ» тәртибе менән бәйле стереотиптарға ҡаршы сыға. Суарес Гондураста шиғри йыйынтыҡ баҫтырып сығарған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 1970 йылда ул Рамон Роса исемендәге Милли әҙәби премия ала. 1991 йылдың декабрендә Тегусилагьпала вафат була.

# Суарес Клементина
## Һайланма әҫәрҙәре

* «Кровоточащее сердце» (исп. Corazón sangrante, 1930)
* «Храмы Огня» (исп. Los Templos De Fuego, 1931)
* «Из моих последних суббот» (исп. De mis sábados el último, 1931)
* «Инициалы» (исп. Iniciales, 1931)
* «Шестерни, стихи в прозе и стихах» (исп. Engranajes, poemitas en prosa y en verso, 1935)
* «Парусники» (исп. Veleros, 1937)
* «От разочарования до надежды» (исп. De la desilusión a la esperanza, 1944)
* «Выросший с травой» (исп. Creciendo con la hierba, 1957)
* «Пою об отвоеванном отечестве и его герое» (исп. Canto a la encontrada patria y su héroe, 1958)
* «Знаки поэта» (исп. El Poeta y sus señales, 1969)
# Ишембай станоктар ремонтлау заводы

«Ишембай станоктар ремонтлау заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте— металл киҫеүсе һәм тимерсе-пресслау ҡорамалдарын ремонтлау заводы. Рәсәй баҙарында металл эшкәртеү ҡорамалдарының киң номенклатураһын модернизациялауҙы һәм ремонтлауҙы үҙләштергән берҙән-бер предприятие. Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында урынлашҡан. Адресы: Индустриаль шоссе, 2б.

# Ишембай станоктар ремонтлау заводы
## Тарихы

2005 йылдың апрелендә «Ишембай транспорт машиналары эшләү заводы „Витязь“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән (хәҙерге «„Витязь“ машиналар эшләү компанияһы») аукционда 40000 кв. м. биләмәһе менән производство һәм административ майҙандың бер өлөшө һатып алына, предприятиеның бер нисә тапҡыр банкротлығы һөҙөмтәһендә ул туҡтап торған була. Ҡыҫҡа ваҡыт аралығында яңы урынға һигеҙ мең тонна самаһы станок ҡорамалдары күсерелә, цехтарға йылылыҡ, яҡтылыҡ, газ үткәрелә, кешеләр эшләү өсөн нормаль шарттар булдырыла һәм етештереү эштәре башлана.
Элекке хужаларҙан ҡалған үҫешкән кран хужалығы булыуы, уңайлы географик урыны завод үҫешенең нигеҙе булып тора. Өҫтәл оҙонлоғо 14 метрға тиклем булған буй-шымартыу станогын алыу ауыр һәм ҙур габаритлы станоктарҙы ремонтлау буйынса яңы мөмкинлектәр аса.
2010 йылдың 24 һәм 25 февралендә «Башстанкоцентр» компанияһы "Ишембай станоктар ремонтлау заводы"на экскурсия ойоштора.
2011 йылдың мартында Өфөлә Инновацион-сәнәғәт салоны ҡатнашсылары завод буйынса экскурсияла була.
2011 йылдың 27 һәм 28 сентябрендә «Металл эшкәртеү: станоктар, инструмент һәм технологиялар — 2011» (27-30 сентябрҙә, Өфө) XIV Төбәк-ара махсуслаштырылған күргәҙмәлә ҡатнашыусылар өсөн Ишембай станоктар ремонтлау заводында күсмә конференция ойошторола.
# Бикҡол торамалары

Бикҡол торамалары (рус. Биккуловские поселения) - Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Бикҡол ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. XVI - XV быуаттарға ҡараған Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары

# Бикҡол торамалары
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Бикҡол ауылы янында табылған Бикҡол торамаларының беренсеһе ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Миәкә йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Икенсеһе - унан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Ҡырғыҙ-Миәкә) - 16 км.

# Бикҡол торамалары
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

I Бикҡол торамаһы майҙанының 296 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
2 торама асыҡланған. Бағаналы конструкциялы, 9,5×3 м; 11×8 м дәүмәлле 2 торлаҡ табылған, урталарында усаҡ бар, уларҙың береһе 4,4×2,5 м дәүмәлле, таштан һалынған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған әйберҙәр арҡыры һыҙыҡтар, киртектәр, соҡорло биҙәк баҫылған банка рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт.
Яҡынса 5 мең артефакт - таш ҡул тирмәне, һөйәк тишкестәр, шлак һ.б. табылған. Малсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүҙәрен белдергән хайуан һөйәктәре табылған.
II Бикҡол торамаһы ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2,3 км алыҫлыҡта табылған. Уның майҙаны 20 м² ҡаҙылған. Торлаҡтың нигеҙ соҡороноң бер яғы табылған, уның сите буйлап диаметры 0,1 м бағана соҡорҙары урынлашҡан.
Табылдыҡтар араһында - яҡынса 200 керамика фрагменты, хайуан һөйәктәре.
Бикҡол торамалары материалдары М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты фондтарында һаҡлана.

# Бикҡол торамалары
## Тасуирламаһы
### Асыш тарихы

I Бикҡол торамаһын 1967 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А.Х.Пшеничнюк тарафынан асыла.
1984 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю.А.Морозов , 1995 йылда археолог, тарих фәндәре докторы, профессор Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы өйрәнә.
II Бикҡол торамаһын 1969 йылда Пшеничнюк аса, 1985 йылда Г.Т.Обыдённова, 1988 йылда Ю.А. Морозов өйрәнә.
# Ғазап сигеүсе Екатерина сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)

Ыҙа сигеүсе Екатерина сиркәүе (Изге Екатерина сиркәүе) — Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл Сулин ҡалаһында православие ҡорамы, Шахта һәм Миллер епархияһына ҡарай.
Адресы: Ростов өлкәһе, Ҡыҙыл Сулин районы, Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы, Вокзал урамы, 120а.

# Ғазап сигеүсе Екатерина сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
## Тарихы

Ғибәҙәтхана фермер, «Пригородное» ООО директоры, Ҡыҙыл Сулин ҡала йыйылышы депутаты Мирошниченко Юрий Александрович аҡсаһына төҙөлә, ул тормоштан иртә киткән әсәһенең исемен йөрөткән сиркәү төҙөргә ҡарар иткән була.
2012 йылдың 30 мартында Изге Екатерина ҡорамының нигеҙ ташы изгеләндерелә; 2012 йылдың 4 декабрендә көмбәҙҙәре изгеләндерелә. 2013 йылдың 10 майында Шахта һәм Миллер епискобы Игнатий ҡорамды изгеләндереү йолаһын башҡара. Был Дон ерендә таж ҡиәфәтендәге көмбәҙ менән берҙән-бер ағас сиркәү була.
2014 йыл<да Екатерина ғибәҙәтханаһы Юрий Мирошниченкоға епископ Игнатий «Шахта епархияһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» епархия миҙалын тапшыра. Ошо уҡ йылда Екатерина ғибәҙәтханаһында яңы киот һәм Пресвятая Богородица иконаһы ҡуйыла, уларҙы Сулин округы мәхәлләләренең епискобы ярҙамсыһы, Екатерина ғибәҙәтханаһының өлкән священнигы протоиерий Василий Хадыкин изгеләндерә
Украинаның көнсығышында ҡораллы конфликт барышында Екатерина мәхәлләһе Украинанан килгән ҡасаҡтарға ярҙам күрһәтә.
2016 йылда сиркәү мәхәлләһендә Юрий Мирошниченко тырышлығы менән мәхәллә ашханаһы ойошторола, ул байрам һәм ял көндәре эшләй. Был бинаны ваҡытлыса йәкшәмбе мәктәбе өсөн ҡулланыу планлаштырыла.
# Успение соборы (Витебск)

Витебск ҡалаһында Успение соборы — Витебскта ғибәҙәтхана, Успение тауындағы вилен бароккоһының архитектура ҡомартҡыһы. Төҙөлгән сағында өлгө өсөн Римдәге Сан-Карло-аль-Корсо ғибәҙәтханаһы алына. Архитекторы — И. Фонтана.
1743—1777 йылдарҙа униат ҡорамы кеүек төҙөлгән. 1799 йылдан православие соборы.
1936 йылда Совет власы тарафынан нигеҙенә тиклем шартлатыла
XXI быуат башында Православие сиркәүе тарафынан тергеҙелә. 2011 йылдың 30 сентябрендә уны бөтә Беларусь Патриарх Экзархы Минск һәм Слуцк митрополиты Филарет (Вахромеев) изгеләндерә. Уға хеҙмәт итеүселәр иҫәбендә Новгород һәм Старая Русь архиепискобы Лев (Церпицкий), Витебск руханийының улы була.

# Успение соборы (Витебск)
## Фотогалерея

* 2012 йыл
* XX быуат башындағы асылма
* Төп фасад, XIX быуат
* Юзеф Пешка һүрәте, XVIII быуат
# Поллуб

Поллуб — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Поллуб
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012489
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201248
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шоля

Шоля — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лита йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Шоля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000039660
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003966
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аджика

Аджи́ка – абхаздарҙың паста рәүешендәге әсе тәмләткесе уның составына ҡыҙыл борос, тоҙ, һарымһаҡ, ҡырҡыу тәмле үләндәр (йәшел һәм киптерелгән), уцхо-сунели инә. Уны икенсе төрлө пажитник тип тә йөрөтәләр. Ғәҙәттә, аджика ҡыҙыл төҫтә була. Әммә өлгөрмәгән боростан йәшел төҫтәге тәмләткес тә әҙерләргә мөмкин. Томат традицион аджика составына инмәй, әммә ниндәйҙер ваҡыттан һуң, төрлө йәшелсә иҙмәләре һәм томат ҡушылған варианттар ҙа барлыҡҡа килә. Бөгөн магазиндарҙа «аджика» тип тәҡдим ителгән үткер соустарҙың күбеһендә помидор бар.

# Аджика
## Барлыҡҡа килеү тарихы

Абхаздарҙан килеп сыҡҡан «аджика» һүҙе тоҙ тигәнде аңлата Ачеи-џьыка—икмәк-тоҙ менән сәләмләү. Бер версия буйынса, яҙ көнө абхаз чабандары тауға һарыҡтар көтөргә киткәс, һарыҡ көтөүе хужалары чабандарға тоҙ биргән. Тоҙ хайуандарҙа һыуһау барлыҡҡа килтергән һәм улар күберәк ашай, эсә башлаған. Был иһә, малдың ауырлығы артыуына ла булышлыҡ иткән. Тоҙ ҡиммәтле продукт булған. Шуға күрә лә, чабандар урламаһын өсөн, уға борос ҡушҡандар. Тик чабандар уны тәмләткес булараҡ, бик яҡшы файҙаланған һәм ҡайһы бер саҡтарҙа уға кинза, хмели-сунели, һарымһаҡ кеүек иң ҡырҡыу тәмләткестәр ҡушҡан. Бындай ҡатышманы абхаздар үҙҙәренсә «апырпыл-джика йәки «аджиктцатца» тип атай. Был һүҙҙәр боросло тоҙ йәки нимә менәндер буталған тоҙ, тигәнде аңлата. Донъяның башҡа халҡы был тәмләткесте аджика тип атай.
# Һыу ҡуңыҙҙары

Һыу ҡуңыҙҙары (лат. Dytiscidae, (рус. Плавунцы) — ҡаты ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһендәге аҡмаҫ һәм аҡрын аға торған һыуҙа йыртҡыслыҡ итеп йәшәй, яҡшы йөҙә һәм оса торған ҡуңыҙҙар.
Кәүҙәләре яҫы, овал. 2,5 меңгә яҡын төрө билдәле, Рәсәйҙә 300 гә яҡын төрө бар. Был йөҙгәлектәрҙең әҙ өйрәнелеүе һәм төрҙәрен асыҡлау ауыр булыу менән аңлатыла. Ағымһыҙ, үләннәр менән ҡапланған һыуҙа йәшәй. Айырыуса ҙурҙары (3—4 см-ға ҡәҙәр): ҡаймалы йөҙгәклектәр (Dytiscus marginalis) һәм киң йөҙгәклектәр (D. latissimus), беренселәренең арҡаһы ҡоңғорт-ҡара, икенселәренең — ҡуйы йәшел төҫтә, күкрәк ҡалҡанын һәм ҡанат өҫлөктәрен һарғылт тар ҡайма уратып алған. Ҙур йөҙгәклектәр артҡы пар аяҡтары ярҙамында йөҙәләр, йоҡарған тәпиҙәрендә оҙон ҡылдар бар. Ваҡ йөҙгәклектәр һыу төбө һәм үҫәмлектәре буйлап үрмәләйҙәр. Атмосфера һауаһын һулайҙар. Йомортҡаларҙан үрсейҙәр, инә заттар уларҙы һыу үҫемлектәренә йәки һыулыҡ ярҙары быйына һала. Һыуҙа һәм ҡоро ерҙә ҡышлайҙар. Личинкалары тышҡы төҙөлөшө буйынса төрлө, ҡырыйҙарында һәм ҡорһағында трахеялы һаңаҡтары бар.
Личинкаларҙың ураҡ һымаҡ ҡаҙналығы буйынса шайыҡ аҙыҡты һурыу өсөн яйлашҡан канал уҙа. йөҙгәклектәр һыуҙа йәшәүсе организмдар, күбеһенсә бөжәктәр менән, шулай уҡ моллюсклар, сүмешбаш һәм ваҡ балыҡтар менән туҡлана. Балыҡ селбәрәләрен ашап, һыу ҡуңыҙҙары балык хужалығына зыян килтерәләр.
# Әселекүл (Силәбе өлкәһе)

Әселекүл (рус. Ачлику́ль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы аҡмай торған тоҙло күл. Күл шифалы тип һанала.

# Әселекүл (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районының төньяҡ-көнсығышында, Алабуға ауыл биләмәһе ерҙәрендә урынлашҡан. Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш күле ярын шул уҡ исемдәге Әселекүл ауылы биләй, төньяҡ-көнсығышында зыяратурынлашҡан.
Екатеринбургҡа тиклем араһы — 230 км, Силәбегә тиклем — 100 км.
Географик координаттары: 62°24′52″E 55°31′58″N

# Әселекүл (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
   От тюркского асе, аче — «горький», «соленый» (чередование башкирского «с» и татарского «ч»), кул — «озеро», -лы (ли) — словообразовательный аффикс, в переводе «соленое, горькое озеро». Вода озер содержит различные растворимые соли, которые и придают ей горьковатый, солоноватый вкус.
Башҡорт телендәге «әсе» (асы)+күл һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән гидроним икәнлеген Силәбе дәүләт университеты филологы Л. Н. Дәүләтҡолова ла яҙып сыҡҡан. Силәбе өлкәһенең Нағайбаҡ районында Асы-Күл һәм Сосновка районында ла Асылыкүл тигән атамалы күлдәр билдәле Башкортостанда ла оҡшаш атамалы күл — Асылыкүл бар.

# Әселекүл (Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,47*1,24км
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 169м
* Абсолют бейеклеге 174 м
* Майҙаны: 1,4 км²
* Абсолют бейеклеге 174 м
* Иң тәрән урыны 3,5[2] м
* Уртаса тәрәнлеге 2 м
Әселекүлгә тигеҙлек күлдәре сифаттары хас, һыҙатланышы оҙонса түңәрәк, һаҙлыҡлы урында урынлашҡан.
Күл яры һөҙәк, ҡомло, ҡайһы бер урындары һаҙлыҡлы. Ярҙарының оҙонлоғо 3,9 км.
Күл сөңкәһе уртаһына табан әкренләп соҡорая барған туҫтаҡты хәтерләтә.
Һыу көҙгөһө һыу менән туйыныуына ҡарап, үҙгәреп тора. Йыл менән йыл араһында ла, хатта бер йыл эсендә лә был күрһәткес төрлө булыуы күҙәтелә. Апрель башына яҙғы һыу кимәле күтәрелә, майҙа кәмей башлай һәм июль-август айҙарында иң һай ваҡыты була. Йәйге ямғырҙар, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа һыуҙы күтәрә, ул 8-10 сантиметрҙан артмай.

# Әселекүл (Силәбе өлкәһе)
## Флораһы һәм фаунаһы

Көнбайыш ярында ҙур булмаған урмандар үҫә — башлыса, япраҡлы ағастар, ҡайын урмандары.
Күлдә алабуға, шулай уҡ карп, табан балыҡ, алабалыҡ, рипус яҡшы ҡаба.
# Аҡ бассейн

«Аҡ бассейн» — Феодосияның иҫтәлекле урыны, һыу ҡыуҙырғыс башняһы, XX быуат башындағы сәнәғәт арихтектураһы ҡомартҡыһы

# Аҡ бассейн
## Тарихы

XIX быуат аҙағында Һарығол ҡалҡыулығында — буш ҡала ситендә, Иҫке Ҡырым юлы буйында (артабан, Симферополь) төҙөлгән. Феодосиянан көнбайышҡа ҡарай 14 км алыҫлыҡта ятҡан Ҡашҡа-Соҡраҡ шишмәләре менән туйынған XIX быуаттың Ҡашҡа-Соҡраҡ һыу үткәргесе системаһына ингән. Ҡала һыу үткәргесенең ҡеүәтен арттырыу һыу ҡулланыуҙың артыуы, шул иҫәптән сауҙа портының һәм Феодосия--Джанкой тимер юлы тармағының барлыҡҡа килеүе менән бәйле (1896).
Үҙ ваҡытында ҡалала иң бейек бина булған. Әлеге ваҡытта ҡаланың һыу үткәргес системаһына индерелгән.
Башняның исеме буйынса яҡын ятҡан райондар «Аҡ бассей» исеме менән йөрөтөлә
# Сулпан

Сулпан (Зөһрә, рус. Венера; символы: ) — Ҡояшҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, Меркурий кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар.
Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм Айҙан ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны Шәреҡ йондоҙо, йәки Сулпан йондоҙо тип атайҙар.
Сулпан Ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла.
Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған.
Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө вулкан эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла.
Сулпанда атмосфера булыуын 1761 йылдың 6 июнендә М. В. Ломоносов аса.

# Сулпан
## Дөйөм мәғлүмәт

Ҡояштан Венераға тиклем яҡынса 108 млн км (0,723 а. е.). Венеранан Ергә тиклем алыҫлыҡ 38-ҙән 261 млн км-ға тиклем үҙгәрә. Венераның орбитаһы түңәрәккә бик яҡын. Ҡояш тирәләй әйләнеү периоды 224,7 ер тәүлегенә тиң; уртаса орбита тиҙлеге — 35 км/с. Орбита ауышлығы эклиптика буйынса 3,4°. Ҙурлығы буйынса был планета ергә яҡын. Радиусы 6051,8 км (ер менән сығыштырғанда 95 %), массаһы — 4,87·10²⁴ кг (ер менән сағыштырғанда 81,5 %), уртаса тығыҙлығы — 5,24 г/см³. Ирекле төшөү тиҙлеге 8,87 м/с², икенсе космос тиҙлеге — 10,36 км/с.
Венера ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Уны ерҙең «һеңлеһе» тип тә атайҙар, сөнки ике планета ҙурлығы менән дә, составы менән оҡшаш. Тик планеталағы шарттар ғына ныҡ айырыла. Венерала, ергә оҡшаған планеталар менән сағыштырғанда, атмосера бик тығыҙ. Атмосфера, башлыса, углекислый газдан тора. Планетаның өҫлөгө көкөрт кислотаһынан торған болоттар менән ҡапланған. Болоттан аша планета өҫлөгө күренмәй. Ҡуйы болоттар аҫтындағы планетаның ҡҫлөгө тураһында бәхәстәр XX быуатҡа тиклем дауам итә. Венераның болоттары радиотуоҡындар өсөн үтә күренмәле, был ысул менән планетаның рельефы өйрәнелде.
Бик борон заманда Венерала Ерҙәге кеүек океандар булған тип фаразлана. Океандар кибеп, парға әйләнеп осоп бөткән. Улар урынында буш сүллектәр һәм ҡаялар тороп ҡалған. Бер гипотеза буйынса, Венерала магнит ҡыры бик көсһөҙ, шул сәбәпле Ҡояш нуры тәьҫирендә һыу тарҡалып бөткән. Ҡояш еле тарҡалған һыуҙы планета-ара арауыҡҡа таратҡан. Планетаның атмасфераһы хәҙер ҙә водород һәм кислородты 2:1 нисбәтендә юғалта икәне иҫбатланған.
# Оло Ира

Оло Ира — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ира йылғаһының һул ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Ира
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006533
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000653
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Некраса

Некраса — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеза йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Некраса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300512110000017442
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001744
* Бассейн коды — 08.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чикерткә (журнал)

«Чикерткә» — Ырымбур ҡалаһында донъя күргән иҫке башҡорт телендәге рәсемле сатирик журнал. Уның баш мөхәррире Павел Александров, ә иҫке башҡорт телендәге өлөшөндә рәссам «Нагайка» псевдонимлы кеше була. Был матбуғат баҫмаһының сығыу ваҡыты бик ҡыҫҡа, хатта бер йылға ла тулмай. Беренсе һаны 1906 йылдың 23 апрелендә донъя күрә. Ул «Саранча»-«Чикерткә» исеме менән рус һәм иҫке башҡорт телдәрендә бер төпләмәгә төпләнеп нәшер ителә. Журналдың беренсе һаны 36 битте тәшкил итә. Унда ғәрәп графикалы иҫке башҡорт телендәге оригинал текст 5 битте, ә 2-се, 4-се һандарында 6-шар битте тәшкил итә. 3-сө, 5-се һандары иһә тотош рус телендә генә нәшер ителә. Журнал, һуңғы һаны 1906 йылдаың 22 октябрендә, йәғни 5-се һаны донъя күргәндән һуң, әллә ни тарала алмай, сығыуҙан туҡтап ҡала. Бының сәбәбе иҫке башҡорт телендәге сатирик журналдарҙың үҙ-ара конкуренцияла булыуына бәйле.
* Был журнал тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ямалов

Ямалов — фамилия.
* Ямалов Илдар Урал улы (1961 й.) — инженер‑электрик. Техник фәндәре докторы (2008).
* Ямалов Марат Барый улы (1947 й.) — тарихсы, журналист. Тарих фәндәре докторы (1998).
# Таволжанка (Вятка ҡушылдығы)

Таволжанка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Таволжанка (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030078
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103007
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1