yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Еловка (йылға)

Оло Еловка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ик (Ик) йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Еловка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004855
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200485
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Долгоун

Долгоун — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четьйылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 118 км.

# Долгоун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019962
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201996
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# «Весна» эше

«Весна» эше — Рус Император армияһында хеҙмәт иткән Ҡыҙыл Армия офицерҙарына һәм граждандарға, шул иҫәптән элекке аҡ офицерҙарға, ҡарата 1930—1931 йылдарҙа ОГПУ органдары тарафынан ойошторолған репрессиялар]] . Ленинградта ғына 1931 йылдың май айында был эш буйынса меңдән ашыу кеше атып үлтерелә.

# «Весна» эше
## Эш

«Весна» эшен ойоштороу инициаторы ОГПУ эшмәкәре И. М. Леплевский була. ОГПУ рәйесе урынбаҫары Ягоданың ярҙамында ул «Весна» эшенең кимәлен «Промпартия эше» кимәленә еткерә.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса бөтәһе 3000-дән ашыу кеше ҡулға алына, улар араһында А. Е. Снесарев, А. Л. Родендорф, А. А. Свечин, П. В. Сытин, Ф. Ф. Новицкий, А. И. Верховский, В. И. Галкин, Ю. К. Гравицкий, В. А. Ольдерогге, В. А. Яблочкин, Н. Соллогуб, А. А. Балтийский, М. Д. Бонч-Бруевич, Н. А. Морозов, А. Е. Гутор, А. Х. Базаревский, М. С. Матиясевич, В. Ф. Ржечицкий, В. Н. Гатовский, П. М. Шарангович, Д. Д. Зуев һәм башҡалар.

# «Весна» эше
## Тарихнамә мәсьәләһе

Әлеге эш 2000 йылда украин тарихсыһы Ярослав Тинченконың «Рус офицерлығының голгофаһы» («Голгофа русского офицерства») исемле китабы сыҡҡандан һуң танылыу таба, асылда китапта тәүге тапҡыр был тема күтәрелә һәм күмәк китап уҡыуссыһына уны асып һала.
«Весна» операцияһына ҡағылышлы ҡайһы бер документтар СССР-ҙа ошо операцияға бағышланған ике томлы «ВЧК, ОГПУ, НКВД архивтарынан» документтар йыйынтығында баҫылып сыға.
# Лек-Нерцета

Лёк-Нерцета — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 157 км.

# Лек-Нерцета
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068040
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006804
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡайраҡлы (Ырымбур өлкәһе)

Ҡайраҡлы (рус. Кайракла) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Ҡайраҡлы (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 22 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

# Ҡайраҡлы (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты

Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

# Ҡайраҡлы (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ауыл атамаһы Ҡайраҡлы йылғаһы исеменән алынған. 1872 йылда уға Һамар губернаһы күскенселәре тарафынан нигеҙ һалына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1876 йылдың йәйендә). Революцияға тиклем ошо тирәлә йәшәгән башҡорттарҙан ерҙәрҙе ҡуртымға алғандар. 1901 йылда Ҡайраҡлы йылғаһы буйында ике утар — Ҡайраҡлы һәм Түбәнге Ҡайраҡлы теркәлгән. 1972 йылғы белешмәлә Үрге Ҡайраҡлы һәм Түбәнге Ҡайраҡлы бар. 1990 йылда йәшәүҙән туҡтаған Түбәнге Ҡайраҡлы Ҡайраҡлы ауылынан 2 км аҫтараҡ урынлашҡан булған. Унда йәшәгән һуңғы ғаилә — Григорий Иванович Матвеев ғаиләһе — шул йылда Ҡайраҡлыға күсеп ултырған.
Түбәнге Ҡайраҡлыны тәләкәләп Тухлянка тип тә атап йөрөгәндәр, сөнки Ҡайраҡлы ауылынан һыу унда бысранып барған.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ҡороюл ауыл Советы составына ингән.

# Ҡайраҡлы (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Ауылға исем биргән Ҡайраҡлы йылғаһы — Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы. Гидроним ошо йылға буйында осрай торған юғары сифатлы ҡайраҡ яһау өсөн бик ҡулай таштары арҡаһында килеп сыҡҡан.

# Ҡайраҡлы (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылдан даими йәшәгән халыҡ һаны 253 кеше булған (урыҫтар 74 %), 2010 йылда — 169.
# Аҡ ҡәлғә (Салоники)

Аҡ ҡәлғә (грек. Λευκός Πύργος, төр. Beyaz KuleBeyaz Kule) — Грецияның Салоники ҡалаһындағы яр буйы районында архитектура һәйкәле һәм музей. Башня «аҡ» тип аталыуына ҡарамаҫтан, буйвол тиреһе төҫөндә. Ул Эгей диңгеҙенең Термиакос ҡултығы ярындағы Еңеү урамында (οδος Νικις) урынлашҡан. Унда Византия музейы урынлашҡан, ул ҡаланың төп иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Аҡ башнянан алыҫ түгел Македония Палас отеле урынлашҡан.
Башта төрөктәр тарафынан оборона ҡоролмаһы булураҡ тәҙәлгән Аҡ ҡәлғә төрмә һәм кешеләрҙе күпләп язалау урыны булараҡ билдәле. Ул 1912 йылда ҡала Греция власы ҡулына күскәс кенә реконструкциялана һәм аҡлана. Элекке «Ҡанлы башня» бөгөн беҙ белгән «Аҡ башня»ға әйләнә. Ул ҡаланың ғына түгел, шулай уҡ Македонияның грек суверенитеты символына әүерелә.

# Аҡ ҡәлғә (Салоники)
## Архитектура үҙенсәлектәре

Аҡ башня диаметры — 23, бейеклеге 27 метр булған цилиндр формаһына эйә. Башня осонда диаметры — 12, бейеклеге 6 метрлы бәләкәй манара бар. Тышҡы стеналарҙағы ҡайһы бер амбразураларға инең спираль формаһындағы пандустан, башҡаларына һәр алты ҡаттың үҙәк залы аша тормошҡа ашырыла. Үрге башняның ҡыйығында диаметры 10 метр булған майҙан, манара тирәләй киңлеге 5 метр самаһындағы майҙансыҡ бар.
Ваҡыт үткәндән һуң башня тулыһынса реконструкциялана. Элекке һүрәттәр буйынса, уның түбәһе Истанбулдағы Йедикюле һәм Румелихисар ҡәлғәләре кеүек үк, конус формаһында була. 1917 йылға тиклем башня итәгендә ҡәлғә диаметрынан өс тапҡыр ҙурыраҡ майҙанды һәм ауыр ҡоралдарҙы ҡаплап тороусы камиз тора. Уның һигеҙ мөйөшлө манаралары һәм капониорҙары башняға яҡынлаусыларға ут асыу мөмкинлеген бирә. Әммә камиздың баштан уҡ булғнмы, әллә ул һуңынан төҙөлгәнме икәнлеге билдәһеҙ.

# Аҡ ҡәлғә (Салоники)
## Тарихы

Оҙаҡ ваҡыт ҡала стеналарының көнсығыш флангын ҡаплап тороусы башня венециандар тарафынан төҙөлгән, тип һанала. Византия уларға ҡаланы 1423 йылда бирә. Әммә хәҙер уны 1430 йылда Морат II Салоникиҙы алғандан һуң төрөктәрҙең төҙөгәне билдәле. 1912 йылда тиклем башняла ғосман телендәге яҙыу була, унда бинаның Һижрә буйынса 942 йылда (1535—1536) төҙөлөүе билдәләнә. Тарихсы Франц Бабингер, башня бөйөк Ғосман архитекторы, бик күп билдәле фортификация ҡоролмалары, шул иҫәптән, 1537 йылда Албанияның Валона портындағы шундай уҡ башняны төҙөүсе Синан тарафынан төҙөлгән, тип иҫәпләй. Бәлки, Аҡ ҡәлғә XII быуатта архиепископ Евстафий Солунскийҙың хеҙмәттәрендә телгә алынған һәм византиялылар тарафынан төҙөлгән иҫке башня урын алғандыр.
Аҡ ҡәлғә ғосмандар тарафынан форт, казарма һәм төрмә булараҡ файҙаланыла. 1826 йылда солтан Мәхмүт II указы менән бында тотҡондарҙы язалайҙар. Шунан һуң ул «Ҡанлы башня» тип йәки «Ҡыҙыл башня» тип атала башлай һәм шул атама менән, аҙағына тиклем йөрөй XIX быуат һуңына тиклем йөрөй.
Күп йөҙ йыллыҡтар дауамында башня Салоникиҙың ҡала стенаһы өлөшө булып тора. Ул ҡаланың йәһүд кварталын йәһүд һәм мосолман зыяраттарынан айыра. Ҡаланың диуарҙары 1866 йылда емертелә. Беренсе Балҡан һуғышынан һуң, 1912 йылда башня аҡлана, был уның «таҙарыныуының» символик билдәһе булып тора. Ошо мәлдән алып ул бөгөнгө атамаһы менән йөрөй. 1913 йылдың мартында башняһынан алыҫ түгел Греция короле Георг I үлтерелә.
# Няриолова-Яха

Няриолова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лайндте-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Няриолова-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041846
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304184
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дува-Дон

Дува-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Садон йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3,4 км.

# Дува-Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200320
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нёбдениц

Нёбдениц (нем. Nobdenitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 935 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,01 км². Диңгеҙ кимәленән 229 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
# Петерсдорф (Тюрингия)

Петерсдорф (Тюрингия) (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .
# Заимов Халиҡ Шакир улы

Заимов Халиҡ Шакир улы (13 ноябрь 1914 йыл — 9 февраль 1977 йыл) — башҡорт совет композиторы, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1952—1956 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1953—1954 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзы рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949, 1955).

# Заимов Халиҡ Шакир улы
## Биографияһы

Халиҡ Шакир улы Заимов 1914 йылдың 13 ноябрендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Сосновка районы) Һултай ауылында тыуған.
1937 йылда — Өфө музыка училищеһының классик скрипка класын, 1940 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге башҡорт студияһында профессор В. А. Беловтың композиция класын тамамлаған.
1952 йылда консерваторияның төп курсының профессор А. Н. Александров класын тамамлай.
1941—1944 йылдарҙа Өфө гарнизонының хәрби оркестры музыканты булып хеҙмәт итә.
1952—1956 һәм 1963—1977 йылдарҙа Өфө ҡалаһында эшләй.
1956—1963 йылдарҙа Мәскәү өлкәһе Лыткарино ҡасабаһы Балалар музыка мәктәбе директоры була, 1963 йылдан вафатына тиклем Өфө сәнғәт училищеһы директоры була.

# Заимов Халиҡ Шакир улы
## Ижады

Композитор А. Э. Спадавеккиа менән бергә «Аҡбуҙат» операһын яҙа. Опера Б. Бикбай һәм Ҡ. Даян либреттоһына ижад ителә. Сюжеты нигеҙендә «Аҡбуҙат» башҡорт эпосы ята. «Аҡбуҙат» — тарих-фольклор нигеҙендә яҙылған тәүге башҡорт операларының береһе.
Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Н. Канин һәм Х. Мостаев либреттоһына ҡуйылған ошо уҡ исемдәге балетҡа Заимов А. Г. Чугаев менән бергә музыка яҙа.
Композиторҙың төп әҫәрҙәренә Баязит Бикбай шиғырына «Башҡортостан» кантатаһы (1947), симфоник оркестр өсөн увертюра (1952), фортепиано өсөн 24 прелюдия (1952), Б. Бикбай менән М. Сөндөклө шиғырҙарына балалар өсөн 16 йырҙан торған «Бәхетле бала саҡ» циклы (1951) һәм башҡалар инә.

# Заимов Халиҡ Шакир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1949, 1955).

# Заимов Халиҡ Шакир улы
## Хәтер

* 1992 йылда Өфөнөң 13-сө музыка мәктәбенә башҡорт композиторы Халик Заимов исеме бирелә, ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
* 2009 йылдың 12 декабрендә Лыткарино ҡалаһы музыка мәктәбенең концерт залында мәктәпкә нигеҙ һалған һәм уның беренсе директоры булған Халик Шакир улы Заимов иҫтәлегенә концерт була.
* 2009 йылдың 29 октябрендә Силәбе өлкәһенең Султай ауылында, башҡорт композиторы Халик Заимовтың тыуған ерендә, музыкант тыуған йортта мемориаль таҡтаташ асыла. Шулай уҡ Султай мәктәбенә уның исемен биреү һәм мәктәп бинаһы алдына композиторҙың бюсын ҡуйыу планлаштырыла.
# Муонио

Муонио (фин. Muonio, с-саамск. Muoná, 1923 йылға тиклем Муонионниска исемен йөрөтә) — Финляндияла община, Лаппи провинцияһында урынлашҡан.

# Муонио
## Географияһы

Общинаның майҙаны 2038,15 км² тәшкил итә Эёнонтекийё (төньяҡта), Киттиля (көнсығышта) һәм Колари (көньяҡта), шулай уҡ Норрботтен ленында (көнбайышта) Паяла швед коммунаһы менән сиктәш. Швеция сиге Муониоэльвен йылғаһы буйынан үтә, унан аша күпер бар. Муоноо территорияһында Паллас-Юллястунтури милли паркының өлөшө урынлашҡан.

# Муонио
## Демографияһы

2011 йылдың 31 ғинуарына Муонио общинаһында 2399 кеше йәшәгән: 1214 ир-ат һәм 1185 ҡатын-ҡыҙ. 2012 йылдың 30 сентябрендәге мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2387 кеше тәшкил иткән. Халыҡ тығыҙлығы — 1,24 кеше/км². Общинала рәсми тел — фин теле.
Фин теле 96,17 % кеше өсөн туған тел; швед — 0,58 % өсөн. Башҡа телдәр общинала йәшәгән 3,04 % өсөн туған тел булып тора.
Халыҡтың йәш составы:
* 14 йәшкә тиклем — 15,09 %
* 15 йәштән 64 йәшкә тиклем — 64,86 %
* 65 йәштән өлкәндәр — 20,13 %
Халыҡ һаны динамикаһы :
| 1970 | 1975 | 1980 | 1985 | 1990 | 1995 | 1998 | 2000 | 2002 | 2004 | 2006 | 2008 | 2010 | 2011 |
| 3002 | 2809 | 2812 | 2881 | 2846 | 2698 | 2584 | 2512 | 2460 | 2442 | 2403 | 2360 | 2373 | 2364 |

# Муонио
## Сәйәсәте

Муниципаль совет составы (2009—2012) :
| Партия | 2008 һайлауҙар һөҙөмтәһе | Урын |
| Финляндия үҙәге | 35,2 % | 8 |
| Һул союзы | 8,8 % | 1 |
| Милли коалиция | 27,6 % | 6 |
| Социал-демократтар | 28,5 % | 6 |

# Муонио
## Сәйәсәте
#### Парламент һайлауҙары

2011 йылда Муониола парламент һайлауҙры һөҙөмтәһе:
* Финляндия үҙәге: 27,5 %
* Милли коалиция: 23,2 %
* Ысын финдар: 16,4 %
* Социал-демократтар: 15,9 %
* Һул союзы: 9,8 %
* Йәшел союзы: 3,0 %
* Христиан демократтар: 2,4 %
* Швед халыҡ партияһы: 1,5 %
* Башҡа партиялар: 0,3 %

# Муонио
## Галереяһы

* Муонио сиркәүе
* Пакасайво күле
* Паллас-Юллястунтури милли паркы
* Юлимуонио ауылы мәктәбе
* Hotel Pallas (ҡунаҡхана)

# Муонио
## Туғандаш ҡалалар

* Поляр Таңдары
# Матум-Тахамтамья

Матум-Тахамтамья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгтумп йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Матум-Тахамтамья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023935
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302393
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зайчиха (Чулым ҡушылдығы)

Зайчиха — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Зайчиха (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чан ҡуле һыу бассейны һәм һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000512115200052972
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205297
* Бассейн коды — 13.02.00.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сусатка

Сусатка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 508 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Сусатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200006053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200605
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рюрик Дәүләте

Рюрик Дәүләте (Новгород Русе, урыҫ. Новгородская Русь) — Көнсығыш Европа тигеҙлегенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, Рюриковичтар династияһы етәкселегендә Боронғо Урыҫ дәүләте гамманың беренсе нотаһы формалашыуына осоро дәүләтенең йә иһә дәүләт алды союзының һүҙе.
«Ваҡытлы йылдар повесы» йылъяҙмаһы нигеҙендә, Рюрик дәүләтенә славян һәм фин-уғыр ҡәүемдәре конфедерацияһы кергән. Йылъяҙма дәүләттең нигеҙен Рюрик етәкселегендә варягтарҙы саҡырыу менән бәйле (шартлы йылъяҙма датаһы буйынса 862 йыл). Киев өҫтөнән контроль урнаштырылған һәм уға баш ҡаланы күсергәндән һуң («йылдар Ваҡытлы повесы» буйынса — 882 йыл) дәүләт тарихта Боронғо Русь йәки Киев Русе тип атала башлай. Рюрик һәм Олег дәүләтенең баш ҡалаһы тип әйтеү хокукын Рюрик шәһәрҙәге, Иҫке Ладога һәм гипотетик Словенск дәғүә ҡылған.
Урыҫ йылъяҙмалары буйынса, варягтар элек тә Волхов буйынан яһаҡ алалар, был ерлеккә чудь, илмән словендар, весь һәм кризистарҙы ерҙәре инә. Варяг дәүләт берәмеге менән тарихсылар Урыҫ ҡаҙанлығын бәйле. Рюрик килгәс, Көнсығыш Европала Варяг хөкүмәттәре йөрөткән ҡаған титулы ҡулланыуҙан сыға. 911 йылдың Рус-Византия килешеүендә, Константин Багрянородный трактатында Ибн Фадлан тарафынан 922 башҡа титулдар ла ҡулланыласаҡ, мәҫәлән бөйөк князь, архон, батша һәм башҡалар.
Рюрик осоронда, Новгородтан тыш, уға буйһонған шәһәрҙәрҙән Ладога, Белоеозеро, Изборск, Ростов, Муром, Полоцк искә алына.
XVI быуаттың һуңғы Никонов йылъяҙмаһы был осорҙа Киев кенәзе Аскольддың ҡыпсаҡтарға һәм кривичтарға яуҙарын искә ала.
IX быуатта (гипотетик Урыҫ ҡаһанлығы ваҡытында) Төньяҡ-Көнсығыш Европаның иҡтисади балалығының нигеҙе булып Хәзәр илен һәм Ғәрәп хәлифәте Волга аша сауҙа юлы хеҙмәт итә. Днепр юлы ул ваҡытта Төньяҡ диңгеҙ буйындағы йылға юлдары венгрҙар тарафынан блокланған булыу сәбәпле эшләмәй. Рюрик һәм уның вариҫтары менән Горган ҡултығындағы рустарҙың Абаканға барыуҙары һәм Телдә 300000 рустың гомерен өҙгән тарихи ваҡиғалар менән бәйле. Хәзәрҙәр менән булған конфликттан һуң, Волга сауҙа юлы урыҫтар өсөн сикләнә, шуға бәйле рәүештә Олег "варягтарҙан гректарға юл" һала. Беренсе булып 911 йылғы Византия менән килешеү рустарға гректар менән сауҙа итеүҙә мөһим өҫтөнлөктәр гарантия. Олег Днепр буйлап «Македония яңырышы» кисергән Константинополь менән алыш-биреш итеүҙе йайга һалып, Рюрик дәүләтенең алға табан тышҡы сәйәси һәм мәҙәни үҫеш векторын билдәләй.
# Божья Матерь «Шифа сығанағы» иконаһы сиркәүе (Петровка)

1858
Божья Матерь «Шифа сығанағы» сиркәүе — Ростов өлкәһе Мясниковский районының Петровка слободаһындағы сиркәү. Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡарай, Рус православие сиркәүенең Мясниковский благочиниеһы
Храм адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Мясниковский районы, Петровка слободаһы, Туғай урамы, 12

# Божья Матерь «Шифа сығанағы» иконаһы сиркәүе (Петровка)
## Тарихы

«Шифа сығанағы» ҡорамын төҙөү тарихы 1841 йылдан башлана. XIX быуатта ҡорам булған урын эргәләге шишмәгә Божья Матерь килеүе менән дан ала. Шишмә үҙенең мөғжизәләре һәм ауырыуҙарҙы дауалауға шифаһы менән билдәлелек ала.
Риүәйәт буйынса, 1841 йылдың йәйендә Петровка ауылы эргәһендә бер нисә крәҫтиән ҡунырға ҡала. Икенсе көндә уларҙың кесеһе шишмәгә бара һәм унда уң ҡулында Сабый тотоп торған Божья Матерь иконаһын күрә. Шул уҡ ваҡытта изге икона йөҙөп йөрөмәй, ҡоҙоҡ төбөндә ятҡан ташҡа нигеҙе менән тейеп вертикаль тора. Крәҫтиән был хаҡта башҡа кешеләргә һөйләй. Бөтә крәҫтиәндәр һыу сығанағына килә һәм шул уҡ хәлде күрә. Һуңынан улар Бабинский ҡасабаһы идарасыһына күргәндәрен һөйләй. Криницалағы Божья Матерь иконаһының күренеүе тураһында хәбәр йән-яҡҡа тиҙ тарала. Изге тип һаналған урынға динсел кешеләр килә башлай. Был сығанаҡ «Бабинский» исеме аҫтында билдәле була, ә тағы ла уны йыш ҡына «Кринички» тип атайҙар.
1848 йылда сығанаҡ янында изне иконалар менән биҙәлгән сиркәү төҙөлә. 1849 йылдың аҙағында полковник Иловайский Петр һәм есаул Иван Каршин тырышлығы арҡаһында бында Божья Матерь Шифа сығанағына арналған ағас сиркәү ҡорола. Бабинский шифалы сығанағы янында мәхәллә төҙөлә.
1850 йылдың 6 авгусында Ғәскәри Наказлы Атаман Михаил Григорьевич Хомутов ҡатнашлығында әлеге ҡормадың нигеҙенә таш һалына.
Ҡорамды сығанаҡтың өҫ яғындағы яһалма майҙансыҡта сығанаҡҡа таш баҫҡыстар эшләп төҙөйҙәр. Ғибәҙәтхана тирәләй сауҡалыҡ ултыртыла. Ҡорам архитектор Иван Иосифович Вальпреде планы һәм һүрәттәре буйынса төҙөлә. Төҙөлөш 8 йыл дауам итә, һәм 1858 йылға тиклем бара.
1903 йылда ғибәҙәтханаға ике төкәтмә төҙөргә ҡарар итәләр, ләкин аҡса етмәү сәбәпле, 1908 йылда бер генә төкәтмәгә нигеҙ һалына, 1911 йылдың 16 авгусында изге апостол һәм игеһаусы Иоанн Богослов хөрмәтенә изгеләндерелә.
Совет власы йылдарында сиркәү ябыла, изге сығанаҡ ташландыҡ хәлгә килә. Егерменсе быуат уртаһында ҡорамдың көмбәҙен, ҡыңғырауын һүтеп алалар. Ҡорамда күпмелер ваҡыт ауыл хужалығы техникаһының оҫтаханаһы була. Сығанаҡҡа сүп-сар ташлана, әммә ул барыбер ер аҫтынан бәреп сыға.
2012 йылдың 20 апрелендә Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Меркурий Указы менән «Шифа сығанағы» ҡорам комплексы Петровка ауылындағы Изге Ивесркий ҡатын-ҡыҙҙар монастырына тапшырыла. Ошо ваҡыттан алып бында тергеҙеү эштәре башлана. 2014 йылға сиркәү ремонтлана, һәм изге апостол һәм игеһаусы Иоанн Богослов хөрмәтенә төкәтмәһе тергеҙелә.
«Шифа Сығанағы» ҡорамы Изге Иверский ҡатын-ҡыҙҙар могастыры хужалығына ҡарай, уның эргәһендә Дини-ағартыу үҙәге ойошторола, ҡорамда ғибәҙәттәр үтә.

# Божья Матерь «Шифа сығанағы» иконаһы сиркәүе (Петровка)
## Дин әһелдәре

* Иеромонах Тихон (Балабанов)
# Сада (Чепца ҡушылдығы)

Сада — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Сада (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033445
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103344
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1