yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Верхозимка

Верхозимка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадада йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Верхозимка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035376
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003537
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вассерталебен

Вассерталебен (нем. Wasserthaleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 428 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,5 км². Диңгеҙ кимәленән 219 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
# Шемонаиха (Бердь ҡушылдығы)

Шемонаиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шемонаиха (Бердь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004671
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200467
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чапша

Чапша — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 105 км.

# Чапша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100739
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Надо-Ню

Надо-Ню — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хойтарка-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Надо-Ню
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304970
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мөхәмәтйән

Мөхәмәтйән (рус. Мухамедьяново, икенсе атамаһы Серекәй ) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226804005.

# Мөхәмәтйән
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 286 | |
| 1959 | 231 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 243 | |
| 1979 | 178 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 107 | |
| 2002 | 157 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 168 | |
| 2010 | 146 | |
| Иҫәп алыу йылы һәм көнө | Бөтә халыҡ | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Ир-егеттәр өлөшө (%) | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) |
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) | | | | | |
| 1920 йыл 26 август | | | | | |
| 1926 йыл 17 декабрь | | | | | |
| 1939 йыл 17 ғинуар | 286 | 117 | 169 | 40,9 | 59,1 |
| 1959 йыл 15 ғинуар | 231 | 87 | 144 | 37,7 | 62,3 |
| 1970 йыл 15 ғинуар | 243 | 112 | 131 | 46,1 | 53,9 |
| 1979 йыл 17 ғинуар | 178 | 78 | 100 | 43,8 | 56,2 |
| 1989 йыл 12 ғинуар | 107 | 54 | 53 | 50,5 | 49,5 |
| 2002 йыл 9 октябрь | 157 | 79 | 78 | 50,3 | 49,7 |
| 2010 йыл 14 октябрь | 146 | 76 | 70 | 52,1 | 47,9 |

# Мөхәмәтйән
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 70 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 63 км

# Мөхәмәтйән
## Билдәле шәхестәре

* Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы (13.03.1939—21.04.2015), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, шағир. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* Айыуҡасов Дамир Харис улы (5.03.1931—3.09.1999), РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы.

# Мөхәмәтйән
## Ер-һыу атамалары

* Эт эсеп бөткән йылға
# Нью-Йорктағы биш манара

Нью-Йорктағы биш манара (ингл. Five Minarets in New York) — режиссёр Махсун Кирмизигюлдең һуғыш-талаш тураһындағы төрөк фильмы. Премьераһы 2010 йылдың 5 ноябрендә үтә.

# Нью-Йорктағы биш манара
## Сюжет

Төркиәнең террорға ҡаршы бүлегенән ике полиция хеҙмәткәрен Федераль тикшеренеү бюроһы (ФБР) ҡулға алған террористик берекмәнең ислам юлбашсыһын табыр өсөн һәм Төркиәгә кире ҡайтарыу теләге менән Нью-Йоркҡа ебәрәләр. Фильм Төркиәлә исламофобия һәм АҠШ-та 11 сентябрҙә булған террористик һөжүмдәрҙең артыуына иғтибарҙы йүнәлтә, был кешегә ҡон ҡайтарырға теләк булғанда ла ул ғәйеплепеме, юҡмы икән тигән һорауға яуап эҙләй:.

# Нью-Йорктағы биш манара
## Ролдәрҙә

* Махсун Кирмизигюль — Фира
* Халук Бильгинер — Хажи
* Мостафа Сандал — Акар
* Денни Гловер — Маркус
* Джина Гершон — Мария
* Роберт Патрик — Бекер

# Нью-Йорктағы биш манара
## Тәнҡит

Rotten Tomatoes веб-сайтында рецензия-һорау алыу 36 % аудиторияның, 5 балдан 2.9-ы был фильмға ыңғай баһа биреүен күрһәтте...

# Нью-Йорктағы биш манара
## Етештереү

Махсуньм Кирмизигөл сценарийҙы фильм үҙе сығырҙан 11 йыл элек яҙа башлаған була. Фильм 2010 йылдың апрель-июнь арауығында Нью-Йоркта (АҠШ), Истанбулда һәм Битлиста (Төркиә) төшөрөлә.
# Югыз

Юғыҙ (Игеҙ) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Югыз
## Этимологияһы

Юғыҙ (Игеҙ) — Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы, Юғыш, Юғыштамаҡ ауылдары атамаһы, Игеҙ, Игүҙ, Юғыҙ һ. б. варианттары бар. Топоним нигеҙендә ике мәғәнәгә эйә һүҙ: 1. Икегә, ике төрлө. 2. Игеҙ, моғайын аҫаба башҡорт ырыуындағы игеҙ егеттәренең ерҙәре тураһында әйтелгәндер.
Юсмашка — Сухановка ауылының көньяҡ-көнбайышындағы Суя йылғаһының уң ҡушылдығы атамаһылыр, коми телендә аҡҡош, төркисәнән "исемсез" - безымянная.
Урыҫ телендә Югуш тип яҙылғанлыҡтан, диалект һүҙе иҫкә төшә: әй-йүрүҙән һөйләшендә оҡшаш тигән һүҙҙе йоҡаш тиҙәр. Был игеҙ тигәнгә лә мәғәнәләш һымаҡ. Шул һүҙҙән сыҡтымы тип йфаразларға лә була

# Югыз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020889
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102088
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Гусев Андрей Дмитриевич

Гусев Андрей Дмитриевич (1886 йыл — 13 июль 1952 йыл) — совет табибы, суд-медицина эксперты, медицина фәндәре докторы (1926), профессор (1923).

# Гусев Андрей Дмитриевич
## Биографияһы

1886 йылда Ҡазанда тыуған.
1912 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Сембер губернаһының Ҡормош өйәҙе земствоһында земство табибы вазифаһында эшләй башлай, бер үк ваҡытта идаралыҡта табип советы сәркәтибе вазифаһын да башҡара.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Ҡазанда хәрби частарҙа хеҙмәт итә. Граждандар һуғышы башланыу менән, был ҡаланың госпиталдәрендә хәрби табип була. Эпидемиялар менән көрәштә әүҙем ҡатнаша.
Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланғандан һуң 1921 йылда Ҡазан университетының суд медицинаһы кафедраһында эшләй башлай, уны профессор Василий Неболюбов етәкләй. Тәүҙә прозектор ярҙамсыһы, ә һуңынан прозектор була.
1923 йылда Гусев суд медицинаһы кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә. 1926 йылда Ҡазан университеты советы уға медицина докторы һәм приват-доцент дәрәжәһен бирә. Шул уҡ йылда ҡанға һынауҙы сағыштырма анализлау темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1928 йылда профессор итеп һайлана. 1926 йылда Татар АССР-ының баш суд-медицина эксперты итеп тәғәйенләнә, 1946 йылға тиклем ошо вазифала эшләй.
Гусев Андрей асфиксиянан үлеүҙе диагностикалау буйынса белгес була. Профессор Н. В. Попов төҙәткән суд медицинаһы буйынса дәреслек өсөн «Асфиксия» бүлегендә ике бүлек яҙа (1938 йылда нәшер ителә).
Юғары уҡыу йортоноң суд медицинаһы кафедраһы ҡан өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирә. Гусев Манойловтың реакцияһы буйынса тәнҡит рәүешендәге мәҡәлә баҫтырып сығара, унда автор был реакцияның суд-медицина маҡсатында ҡулланыуға яраҡлы булыуына шик белдерә.
"Табип эштәре"нә, табиптарҙы суд яуаплылығына тарттырыу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бүлә. Эксперттар сифатында Ҡазан университетының медицина факультеты ғалимдары — хирургтар В. Л. Боголюбов һәм П. М. Красин, акушерҙар В. С. Груздев һәм А. И. Тимофеев, педиатр Е. М. Лепский һәм башҡалар йәлеп ителә.
1926 йылда РСФСР суд-медицина эксперттарының беренсе съезы һәм Волга буйы табиптары съездары эшендә ҡатнаша.
1930 йылда Әстерханда үткән Волга буйы табиптарының өсөнсө съезында «Табиптың суд яуаплылығы тураһында» доклады менән сығыш яһай. Унда табип бурысы мәсьәләләре яҡтыртыла.
Ҡазан дәүләт медицина институтында уҡыта, унда суд медицинаһы кафедраһы мөдире, бында суд медицинаһы кафедраһы, ғүмеренең аҙағына тиклем уның етәксеһе була.
Суд-медицина тикшеренеүҙәре, матди дәлилдәр, алынған һөҙөмтәләрҙе суд-медицина практикаһына индереү буйынса ғилми хеҙмәттәр яҙа.
1952 йылдың 13 июлендә Ҡазанда вафат була.

# Гусев Андрей Дмитриевич
## Исмен мәңгеләштереү

* Ҡазан, Яңы Горшечная урамы, 30-сы һанлы йорт

# Гусев Андрей Дмитриевич
## Библиографияһы

* Суд медицинаһы нигеҙе. Ҡазан, 1938.
# Баҙал

* Баҙал — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
* Баҙал — — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районында йәшәгән, шулай уҡ районда тыуып үҫкән шағирҙар һәм прозаиктар берекмәһе.
# Зефиров Василий

Зефиров Василий С. — рус яҙыусыһы.

# Зефиров Василий
## Биографияһы

Василий Зефировтың тормошо һәм эшмәкәрлеге буйынса мәғлүмәт һаҡланмаған тиерлек. XIX быуат быуатта йәшәгән. Дини семинарияла уҡыған.
Башҡорттарға һәм тарихи Башҡортостанға арналған әҙәби‑этнографик очерктар һәм хикәйәләр яҙа, уларҙа төбәк тәбиғәтен һүрәтләй, башҡорттарҙың холҡо, көнкүреше һәм йолалары тураһында мәғлүмәт бирә. Өфөлә нәшер ителгән «Оренбургские губернские ведомости» гәзитендә артабанғы мәҡәләләр баҫтырып сығара:
* «Башҡортостанға ҡымыҙға барыу» («Поездка в Башкирию на кумыс»; 1847),
* «Башҡорт Йәнтүрә хикәйәләре. Француз яуы тураһында хәтирәләр» («Рассказы башкирца Джантюри. Из воспоминаний о войне с французами»; 1847),
* «Табынға сәфәр» («Поездка в Табынск»; 1850),
* «Башҡорттоң ғаилә тормошона ҡараш» («Взгляд на семейный быт башкирца»; 1851),
* «Шихан. Провинциаль турист хәтирәләренән» («Шихан. Из воспоминаний провинциального туриста»; 1851) һәм башҡалар.
1847 йылда баҫылып сыҡҡан «Башҡорт Йәнтүрә хикәйәләре. Француз яуы тураһында хәтирәләр» тигән әҫәре башҡорт риүәйәте буйынса яҙылған, бында 1812 йылғы Ватан һуғышы һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан башҡорт яугиры Йәнтүрә һәм уның ҡатынының батырлығы тураһында бәйән ителә.
# Кесе Лонг-Юган

Кесе Лонг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.

# Кесе Лонг-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305024
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бөйөк Ватан һуғышы осоронда хәбәрһеҙ юғалған юғары совет офицерҙары исемлеге

Исемлектә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы хәрби ғәмәлдәр барышында хәбәрһеҙ юғалған РККА-ның һәм РККФ-ның юғары совет офицерҙары күрһәтелгән.
# Пырь-Ях

Пырь-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ ҡылымығының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км.

# Пырь-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051854
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205185
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Светлица (Чепца ҡушылдығы)

Светлица — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Светлица (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033889
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103388
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ялан тәгәрлеге

?Ялан тәгәрлеге :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ржанка һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ржанкалар |
| Ырыу: | Тәгәрҙәктәр |
| Төр: | Ялан тәгәрҙәге |
Латинса исеме :
Vanellus gregarius (Pallas, 1771) :
Синонимы :
Chettusia gregaria (Pallas, 1771) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 176488 |
Ялан тәгәрлеге, тәгәрҙәк (лат. Vanellus gregarius рус. кречётка) төр ҡош.

# Ялан тәгәрлеге
## Ҡылыҡһырлама

Өйрәк ҙурлыҡ. Оҙон ғына аяҡлы ялан ҡошо. Дөйөм төҫө һарғылт һоро. Түбәһе, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ һәм ҡанаттарының сите ялтыр ҡара. Түшендә ҙур ғына ҡара-көрән тап бар, уның өҫ яғы ерәнһыу көрән. Оҙон ҡаштары, ҡанаттарындағы киң һыҙыҡ, ҡорһағы аҡ. Суҡышы, ҡанаттары ҡара. Тәгәрлектән ҙурлығы, асығыраҡ төҫө, бүрке юҡлығы менән айырыла.

# Ялан тәгәрлеге
## Тауышы

Тауышы өҙөк-өҙөк: «кррәк-кррәк-кррәк».

# Ялан тәгәрлеге
## Йәшәү рәүеше

Татырлауыҡтарҙа, үләне һирәк булған яландарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡылған, бүтәгә төптәрендә була. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һарғылт аҡ йомртҡа һала.
# Йәнгел ауыл Советы (Әбйәлил районы)

Йәнгел ауыл Советы (2004 йылға тиклем — Йәнгел ауыл Советы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Йәнгел ауыл Советы (Әбйәлил районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» 125-з ҡарары нигеҙендә Йәнгел ауыл Советының урыҫ телендәге яҙылышына үҙгәртеү индерелә һәм артабан ул, Янгилский сельсовет, тип атала башлай.
# Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар

Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар (лат. Procellariidae) — диңгеҙ ҡоштары ғаиләһенән дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар отрядынан. Дауыл ҡоштары төрөнә күп һанлы, башлыса, уртаса ҙурлыҡтағы ҡоштар инә. Был ғаилә ҡоштары бөтә океан ярҙарында ла осрай,күберәк өлөшө - Көньяҡ ярымшарҙа.

# Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар
## Характеристика

Дауыл хәбәрсеһе ғаиләһенә ҡарағандарҙың бөтәһендә лә суҡышының өҫкө өлөшөндә торбаға оҡшаш ике тишек бар,улар аша ашҡаҙан һутын һәм диңгеҙ тоҙон бүлеп сығаралар.Суҡышы оҙон, кәкре һәм бик осло. Был тайғаҡ табыш тоторға ярҙам итә, мәҫәлән балыҡты .
Дауыл ҡоштарының ҙурлығы төрлөсә. Иң бәләкәй төрө - кесе дауыл ҡошо: оҙонлоғо 25 см тәшкил итә, оҙонлоғо — 25 см., ә ҡанаттарының һелтәме - 60 см. ауырлығы -170 г. Башҡа төрҙәре лә унан артыҡ эре булмай. Тик гигант дауыл ҡоштары ғына ҙур булмаған альбатросты хәтерләтә.Уларҙың ҙурлығы бер метрға, ҡанаттарының һелтәме-2 м., ауырлығы 5 кг тиклем етергә мөмкин.
Дауыл ҡоштарының ҡауырһыны аҡ, һоро, көрән йәки ҡара төҫтә. Бөтә төрҙәре лә айырылып тормай, ә ҡайһы берҙәре бер-береһе менән оҡшаш, хатта уларҙы айырыуы бик ауыр. Дауыл ҡоштарында күренеп торған енси диморфизм күҙәтелмәй,фәҡәт,инәләрендә генә саҡ-саҡ беленеп тора.
Бөтәһе лә бик яҡшы оса, әммә төрөнә ҡарап осоу стилдәре төрлөсә. Уларҙың тәпәйҙәре,ҡанаттары менән сағыштырғанда,ныҡ үҫешмәгән һәм артта алыҫ урынлашҡан.

# Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар
## Йәшәү рәүеше

Туй осорон иҫәпләмәгәндә,дауыл ҡоштары һымаҡтар үҙҙәренең бөтә ғүмерҙәрен диңгеҙҙә үткәрәләр,хатта улар иң ауыр һауа шарттарына ла яраҡлашҡандар. Уларҙың аҙығы булып бәләкәй балыҡтар һәм һыу өҫтөндә йөҙөп йөрөүсе умыртҡаһыҙ диңгеҙ хайуандары тора.Дауыл ҡоштары , ҡағиҙә булараҡ, яр буйына, йыш ҡына текә ҡая йә таш өйөмөнә оялайҙар. Улар бер генә йомортҡа һалалар. Йомортҡалары аҡ ҡабыҡлы,үҙҙәре менән сағыштырғанда йомортҡалары ғәйәт ҙур.Йомортҡа баҫып ултырыу осоро 40- көндән 60 көнгә тиклем дауам итә.Бәләкәй төр дауыл ҡоштрының балалары 50 көндән оса башлай,эре төрҙәренең оса башлауҙары 120 көндән һуң һанала.

# Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар
## Классификацияһы

Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар 14 ырыу менән ике ғаиләгә бүленә.:
Fulmarinae ғаиләләре — шыуып осоусы ҡоштар һыу өҫтөнән ризыҡ табалар, ашағанда һыуҙа ултырып торалар;улар һыуға сумырға аҙ йәки бөтөнләй яраҡлашмағандар.
* Гигантские буревестники (Macronectes)
* Глупыши (Fulmarus)
* Антарктические буревестники (Thalassoica)
* Капские голубки (Daption)
* Снежные буревестники (Pagodroma)
* Голубые буревестники (Halobaena)
* Китовые птицы (Pachyptila)
* Кергеленские тайфунники (Aphrodroma)
* Тайфунники (Pterodroma)
* Pseudobulweria
** Маскаренский тайфунник (Pseudobulweria aterrima)
* Тайфунники-бульверии (Bulweria)
Ярым Puffininae — осоштар планлаштырыла менән ҡош, ҡанат сиратлашыуы взмах йыша, тишә һәләтле һәм һыу наряд йыш ҡына ауыл (ырыу төрҙәре бигерәк тә күп Puffinus) йәй нисек килә, шулай ултыра торған хәл.
* Толстоклювые буревестники (Procellaria)
* Пёстрые буревестники (Calonectris)
* Настоящие буревестники (Puffinus)
# Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улы

Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улы (рус. Абсалямов Сабир Шафикович) (1922—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы уҡсыһы. Һуңғы хеҙмәт урыны — 62-се гвардия кавалерия полкы. Ҡыҙылармеец

# Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улы
## Биографияһы

Сабир Шафиҡ улы Әбсәләмов 1922 йылда БАССР йәғни Оло Башҡортостандың Стәрлетамаҡ кантонында тыуған (хәҙерге — Ишембай районы, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Петровск, ә 1930 йылдан — Маҡар районы тип йөрөтөлгән).
1941 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ы Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
1942 йылдың июнь айында хәбәрһеҙ юғалған

# Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улы
## Хәтер

Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ишембай районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# «Тула самауырҙары» музейы

«Тула самауырҙары» музейы — Тулалағы музей, унда XVIII—XX быуат самауырҙарының оло коллекция өлгөләре ҡуйылған.

# «Тула самауырҙары» музейы
## Тарих

Музей 1990 йылдың 7 ноябрендә 1910—1911 йылдарҙа архитектор В. В. Сироткин төҙөгән ике ҡатлы бинала урынлашҡан, ул ҡаланың Менделеев урамында, Тула Кремле диуары янында, тора. Музей экспозицияһының нигеҙен «Тула өлкә тарихи-архитектура һәм әҙәби музейы» музей берекмәһе (уның филиалы булып самауырҙар музейы тора ла инде) йыйған самауырҙар коллекцияһы тәшкил итә.
Экспонаттар ике залда урынлашҡан, уларҙың һәр береһе самауыр эшләү тарихының төрлө этаптары тураһында һөйләй.
Беренсе залда Тулала XVIII—XIX быуаттарҙа эшләнгән иң шәп самауырҙар йыйылған, шулар араһында — сбитенник (баллы сәй самауыры), шулай уҡ ағалы-ҡустылы Иван һәм Назар Лисициндар нигеҙләгән самауыр фабрикаһында сыҡҡан беренсе самауыр ҡуйылған. XIX быуаттың башында эшләгән Маликов һәм Сомовтар фабрикаһы самауырҙары бар. Шулай уҡ беренсе залында самауыр өсөн Парижда үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1889), Чикаго (1893), Лондон (1909), Мәскәүҙәге Бөтә Рәсәй күргәҙмәһендә(1882) һәм Түбәнге Новгородта (1896) Н. И. Баташевым алған миҙалдар бар.
Икенсе залда XIX быуаттың икенсе яртыһында — ХХ быуат башында эшләнгән самауырҙар ҡуйылған. Шулар араһында самауыр яһау оҫталары Фомин, Баташев, Шемариндарҙың шәхси коллекцияларындағы самауыр фотоһүрәттәре ҡуйылған, бында 1909 йылда Николай II һәм уның балаларына бүләккә бирелгән самауырҙарҙың фотоһүрәте бар, шулай уҡ совет осоронда билдәле коммунистар өсөн «Штамп» заводы сығарған самауырҙарҙың фотоһүрәттәре тора.
Шулай уҡ иң ҙур булған биҙәү самыуырына инергә мөмкин, уның эсендә сувенир самауырҙар экспозицияһы ҡуйылған.
# Зерна

Зерна — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пильва йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Зерна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003628
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100362
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1