yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мансуров Павел Дмитриевич

Мансуров Павел Дмитриевич (1726—1801) — генерал-поручик, Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан етәкселәрҙең береһе; сенатор, мөхбир йәшерен советник.

# Мансуров Павел Дмитриевич
## Биографияһы

Атаҡлы Мансуровтар нәҫеленән сыҡҡан дворянлы. 1736 йылда хәрби хеҙмәтен башлай, 1741—1743 йылғы Урыҫ-швед һуғышында һәм Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша. 1770 йылдың 25 ноябрендә офицер чиннда 25-йыллыҡ хеҙмәте өсөн 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.
1773 йылдың ноябрендә Хәрби коллегияһы указы буйынса П. Д. Мансуров һәм генерал-майор П. М. Голицын генерал-аншеф А. И. Бибиков етәкселегендә Пугачев ихтилалын баҫтырыу өсөн ебәрелә. Мансуров етәкләгән бригада Пугачев атаманы И. Ф. Араповты Алексеевск тирәһендәге алыштарҙа һәм Быҙаулыҡ ҡәлғәһе янында ҡыйрата, артабан Сорочинскиҙа Ҡаҙандан килә ятҡан генерал Голицын корпусы менән ҡушыла.
Голицын менән Мансуров 1774 йылдың 22 мартында Пугачев отрядтарын — Татищев ҡәлғәһе янындағы алышта, һуңынан |Һаҡмар (Ырымбур өлкәһе)|Һаҡмар ҡаласығы эргәһендә еңәләр. Бынан һуң Изюм гусар полкы һәм Яйыҡ старшинаһы М. И. Бородиндың казак отряды менән көсәйтелгән Мансуровтың бригадаһы Яйыҡ ҡаласығына һөжүм башлай. Апрелдең беренсе көндәрендә Мансуров Нижнеозерный һәм Рассыпной ҡәлғәләрен, Илецк ҡаласығын яулап ала. 12 апрелдә Иртецк форпосында — баш күтәреүсе казактарҙы, өс көндән — Быковка йылғаһы янында атамандар А.Овчинников, А. П. Перфильев һәм К. И. Дехтяревтарҙы тар-мар итәләр.
Бригада Яйыҡ ҡаласығына 16 апрелдә бәреп инә, Михайло- Архангел соборының ҡала ҡәлғәһен ҡамауҙан азат итә, быға тиклем ҡәлғә 1773 йылыдң 30 декабренән пугачевсылар ҡулында була. Май-июлдә Мансуров Оло Үҙән, Кесе Үҙән һәм Ырғыҙ йылғалары янында Толкачев, Дербетев, Речкин, Фофанов атамандарҙы ҡыйрата, август-сентябрҙә Волга менән Яйыҡ араһында казактарҙың аҙаҡҡы отрядтарын тар-мар итә, бынан һуң Пугачев та тотола. Мансуров боланы баҫтырғаны өсөн 40 мең дисәтинә ер бүләккә ала һәм Изге Анна орденына лайыҡ була (1774).
Екатерина Икенсенең 1777 йылдың 28 июнендәге указына ярашлы генерал-поручик итеп үрләтелә. Батшалыҡҡа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Көньяҡ Уралда 20 мең дисәтинә ер менән бүләкләнә, һуңынан шунда Мансуров Калуга губернаһының Медынск һәм Масальск өйәҙҙәренән 300 крәҫтиәнен күсерә. Әлеге буш ерҙәрҙә бер нисә ауыл төҙөй, улар араһында Спасский (Мансуров) һәм Александровка (Бурунча). 1778—1781 йылдарҙа Псков наместниклығын етәкләй, 1781 йылдың 28 июнендә 2-се департамент сенаторы вазифаһына тәғәйенләнә, ә 1781 йылдан сенатор вазифаһында хеҙмәт итә. Император Павел I уны 1798 йылда отставкаға ебәрә.
Ҡыҙҙарынан башҡа улы була. Ырымбур тыуған яҡты өйнеүселәрҙең мәғлүмәттәренән — Мансуровтың улы Александр менән XIX быуат башында П. Д. Мансуровтың бөтә Ырымбур имениеларына, шул иҫәптән Бурунча ауылына хужа булған генерал-лейтенант Александр Павлович Мансуров — бер үк кеше.
# Абдулла ҡаласығы

Абдулла ҡаласығы — Мәсетле районындағы археологик ҡомартҡы.
Беҙҙең эраға тиклемге 4—3 быуаттарҙа һәм беҙҙең эраның 13—14 быуаттарындағы археология ҡомартҡыһы.

# Абдулла ҡаласығы
## Урынлашыу урыны

Мәсетле районы Абдулла ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан. 1980 йылда Ю. А. Морозов тарафынан асыла, 1984—1986 йылдарҙа А. И. Лебедев тарафынан өйрәнелә.

# Абдулла ҡаласығы
## Ҡыҫҡаса белешмә

Ҡомартҡы емерелгән, һаҡланып ҡалған өлөшө (яҡынса 120 м²) ҡаҙылған. Ҡаласыҡтың һаҡ ҡоролмаһы урҙан (бейеклеге 2,1 м, киңлеге 14 м) һәм соҡорҙан (тәрәнлеге 1 м, киңлеге 3 м) торған. Тәүҙә ур 1,25 м бейеклектә һәм 6 м киңлектә, бағаналы конструкциялы һәм өҫтән, яҡынса 0,2 м ҡалынлыҡтағы балсыҡ һылап, нығытылған була. Абдулла ҡаласығы биләмәһе 16 м² майҙанлы тура мөйөшлө ярым ер өй, 4 хужалыҡ соҡоро табылған.
Керамика Горохов мәҙәниәте һауыттарынан һәм Урта быуат осорона ҡараған биҙәкһеҙ һауыт-һабанан ғибәрәт. Ҡаласыҡта Горохов мәҙәниәтенә ҡараған түңәрәк бронза суҡ, балсыҡ муйынсаҡтар, орсоҡбаш һәм металл иретеү мейесе соплоһы һынығы, Урта быуатҡа ҡараған тимер бысаҡтар, уҡ башағы һәм билбау ҡаптырмаһы, фаянс муйынсаҡ бөртөктәре һәм һөйәк ҡумыҙ фрагменты табылған. Шулай уҡ ҡойолған бәләкәй тимер суҡ (фаразланыуынса, бетеү) һәм йәнлек һыны рәүешендә эшләнгән бронза суҡ киҫәге (аналогтары билдәле түгел) асыҡланған.
Ҡомартҡы иртә тимер быуат осоронда һәм Урта быуатта Өфө яйлаһына күсеп ултырыу этаптарын күҙәтергә мөмкинлек бирә.
Абдулла ҡаласығы материалдары Археология һәм этнография музейында һәм Башҡортостан Республикаһы Милли музейында һаҡлана.
# Хермероде

Хермероде (нем. Hermerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 127 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,06 км². Диңгеҙ кимәленән 326 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
# Алтат (йылға)

Алтат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Алтат (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024503
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202450
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бурдинка

Бурдинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зыча йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Бурдинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029645
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102964
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чикманчиха-Ускат

Чикманчиха-Ускат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/43/30 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чикманчиха-Ускат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010312
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201031
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Соль (Прупт ҡушылдығы)

Соль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Соль (Прупт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015944
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001594
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Кылья

Оло Кылья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 423 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Оло Кылья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012878
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201287
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Летняя (Куль-Еган ҡушылдығы)

Летняя — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Летняя (Куль-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204158
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гнилуха (йылға)

Гнилуха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһееҙ быуаның һул ярында 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Гнилуха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002212112100010183
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101018
* Бассейн коды — 11.01.00.022
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сесыя-Ю

Сесыя-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Сесыя-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091315
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009131
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Арбиш

Арбиш — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2016/52 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Арбиш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000044058
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004405
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пахомовский Пыщуг

Пахомовский Пыщуг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыщуг йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Пахомовский Пыщуг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041547
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004154
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әбделғәлим Әбтекәев

Әбделғәлим Әбтикәев (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Әбделғәлим Әбтекәев
## Биографияһы

Әбделғәлим Әбтикәев (Әбделғәлим Әбтикәй улы Түләкәев) Ырымбур губернаһы Гәрә улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) Иҫке Гәрәй ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

# Әбделғәлим Әбтекәев
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Һыу ҡандалаһы

Һыу ҡандалаһы (лат. Gerridae) — ҡандалалар (Heteroptera) аҫ отрядындағы ярым ҡаты ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе. 700-гә яҡын төрө иҫәпләнә.
Һыу өҫтөндә конькиҙағы һымаҡ шыуып йөрөйҙәр. Уларға аяҡ осонда май тамсыһы булышлыҡ итә. Аҙыҡты һыу өҫтөндә эҙләп табалар. Һыу өҫтөнә төшкән бөжәк һәм ҡорттарҙы ашайҙар. Һурырға һәм имергә яраҡлашҡан ауыҙ аппараты бар.
Һыуыҡтар еткәс, һыу өҫтөн ташлап ҡоро ерҙә ағас төптәрендә, мүк араһында ҡышлайҙар.
# Ерыч (Лолог ҡушылдығы)

Ерыч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ерыч (Лолог ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003055
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100305
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хамелеон-төҫөн үҙгәртеүсән кеҫәртке (хикәйә)

«Хамелео́н-төҫөн үҙгәртеүсән кеҫәртке » — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов хикәйәһе. Тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 36-сы һанында 1884 йылдың 8 сентябрендә «А. Чехонте» ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда хикәйә шулай уҡ, «Осколки» журналы тарафынан әҙ генә үҙгәрештәр эшләнеп, Чеховтың «Пёстрые рассказы» йыйынтығына индерелә.
Хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, серб-хорват, фин һәм чех телдәренә Чехов тере саҡта тәржемәләнә. Рәсәйҙә «Хамелеон» хикәйәһе төп дөйөм белем биреү программаһына индерелгән.
Хикәйә 1971 йылда совет телефильма «Эти разные, разные, разные лица…» телефильмының киҫәге булып экранлаштырылған. 2009 йылда хикәйә мотивтары буйынса ҡыҫҡа метражлы «Очумелов» тигән анимациялы фильм төшөрөлә.

# Хамелеон-төҫөн үҙгәртеүсән кеҫәртке (хикәйә)
## Сюжет

Полиция надзирателе Очумелов баҙар майҙанында барған ваҡиғаның шаһиты була. Алтын эштәр оҫтаһы Хрюкин баҙарҙағы халыҡҡа ҡанаған бармағын күрһәтеп, хужаһыҙ бурҙай көсөгө тешләне, мин хәҙер был яралы бармағым төҙәлгәнсе бер ни ҙә эшләй алмаясаҡмын, эттең хужаһын яуапҡа тарттырырға кәрәк, тип ярһый. Халыҡ эттең кемдеке булыуын асыҡлаған саҡта Очумелов бер нисә тапҡыр Хрюкиндың һүҙҙәрен, эттең кемдеке булыуына ҡарап, берсә яҡлай, берсә кире ҡаға.
# Тәҡлид

Тәҡлид (ғәр. تَقْليد‎; рус. Таклид) — ислам хоҡуғы — фиҡһ һорауҙарында был йәһәттән белеме етмәгән кешенең абруйлы белгескә (мөжтәһид, мөфтөй) эйәреүе . Тәҡлид эшләгәндәрҙе мүҡәллид (مقلد‎) тип атайҙар, ә тәҡлидкә ҡаршы кешеләр ғәйре мүҡәллид" ҡушаматы менән атала..

# Тәҡлид
## Тарихы

Тәҡлид практикаһы яҡынса IX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Ябай кешеләр (ғәмми), профессиональ әҙерлеге булмағанлыҡтан, тәҡлид һорап мөрәжәғәт итергә тейеш, сөнки улар бер ҡасан да Ҡөрьән аяттары һәм хәҙистәр буйынса дөрөҫ һығымта яһай алмай (ҡыяс). Шулай итеп, сөнниҙәрҙең дүрт мәҙһәбе лә ябай мосолмандар өсөн тәҡлид дөрөҫ һәм хатта мотлаҡ (вәжиб) тип иҫәпләй.

# Тәҡлид
## Тарихы
### Классификацияһы

Тәҡлид әл-хасс тәҡлиденә (ғалим-дин белгестәре белеме кимәле) һәм әл-ғәмм тәҡлиденә (ғәҙәти белем кимәле) бүленә. Әл-хасс тәҡлиден өс төргә бүлергә мөмкин:
* тәҡлид әт-тәҡдир — юғары кимәл, шәриғәт ҡарарҙарын ҡабул итеү мөмкинлеге;
* тәҡлид ат-тәржих — ғалим-мөжтәһидтәр әҙерләгән ҡарарҙарҙың иң яҡшыһы һайланылған кимәл;
* тәҡлид әт-тәхриж — билдәле бер хоҡуҡи мәктәптең ғалим-мөжтәһидтәргә таянып, ислам хоҡуғынан аңлашылмаған урындар аңлатыла торған кимәл.
Мүҡәллид эйәргән ғалимдарҙың һанына ҡарап, тәҡлид ике төргә бүленә:
* тәҡлид мотлаҡ йәки тәҡлид ғәйри шәхси — ул кешенең диндең төрлө мәсьәләләрендә төрлө ғалим-ғөләмәгә эйәреүен аңлата.
* тәҡлид шәхси — мүҡәллид бөтә һорауҙарҙа ла бер ғалим-дин белгесенә эйәрә.
# Ваҡ һайыҫҡан

Ваҡ һайыҫҡан, алағанат (рус. серый сорокопут, лат. Lanius excubitor)— турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.

# Ваҡ һайыҫҡан
## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ғәҙәттә, ағастарҙың ҡоро ботаҡтарында ултыра. Ерҙән түбән генә осоп бара ла, текә күтәрелеп, тағы ла берәй ҡоро ботаҡҡа килеп ҡуна. һырты һоро. Күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ, ҡанаттары, оҙон ғына ослайыңҡырап торған ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡанаттарындағы таптар һәм ҡойроғоноң ике яҡ ситендәге һыҙыҡ аҡ. Алағанаттан ҙур булыуы, һоро маңлайы менән айырыла.

# Ваҡ һайыҫҡан
## Тауышы

Тауышы тупаҫ: «шәк-шәк».

# Ваҡ һайыҫҡан
## Йәшәү рәүеше

Урман ситтәрендә, айырым ағаслы һәм һирәк ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡандар, ҡош йомортҡалары менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағаста йәки ҡыуаҡта оялай. Ҡара таплы 5—6 бөртөк аҡһыл йәшел йомортҡаһы була.
# НаноВижн

НаноВижн (ҡайһы берҙә НаноВижн Груп тип атайҙар) — Дмитрий Дементьев ойошторған рәсәй офтальмологик компания. Компания яһалма күҙ яҫмығында (интраокуляр линзалар) махсуслашҡан.
Бынан башҡа компания офтольмологик лазерҙар етештерә һәм күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһен кире тергеҙер өсөн ҡулланған материалдың һаҡлауы һәм етештереүе өсөн эшләнгән «АйЛаб» күҙ банкын барлыҡҡа килтерәләр.

# НаноВижн
## Тарихы

2014 йылдың 30 ғинуарында "Ноновижн"дың бүлендек компанияһы «НаноОптика» ОЭЗ «Зеленоград» резиденты статусын ала.
2014 йылдың 13 сентябрендә Лондонда 32-се халыҡ-ара офтольмологик конгреста компания үҙ стендын аса, шул стендта күҙ микрохирургияһында ҡулланған төрлө инструменттар күрһәтә. Стендты Александр Яковенко аса, асыуҙа компанияның ойоштороусыһы Дмитрий Дементьев һәм билдәле офтольмологтар ҡатнашалар.
2014 йылдың 15 сентябрендә Лондонда компания үҙе етештергән әйберҙәре тураһында һөйләүгә бағышланған «Офтольмологияла яңы йүнәлештәр» фәни конференцияһын үткәрә. Конференция Бөйөк Британиялағы Рәсәй посольствоһы эгидаһы аҫтында үтә.

# НаноВижн
## Продукцияһы

2014 йылдың октябрендә «НаноВижн» баҙарға йыл һайын 200 мең яһалма күҙ яҫмығы сығарырға тип планлаштыра ине. Кәрәккән саҡта «НаноОптика» фабрикаһы эшләгән линзалар һанын 600 меңгә еткерә ала, ә был рәсәй баҙарының мохтажлығынан күберәк. Компанияның линзалары конкурент ойошмаларҙан етештереү технологияһы менән айырылып тора, был саҡта етешһеҙлектәр проценты кәмей. План буйынса тәүге партияны 2015 йылдың башына сығарырға уйлайҙар ине.
Конкуренттарҙан өҫтөнлөк алыр өсөн компания ҡыйбат линзаларҙы түбән хаҡҡа һатырға планлаштыра ине. Шул уҡ ваҡытта төрлө хаҡы булған күҙ яҫмығының биш төрөн эшләп сығарырға уйҙар бар.

# НаноВижн
## Ҡорамалдары

Компанияның «НаноОптика» фабрикаһы Зеленоградта урынлашҡан, шунда уҡ компанияның сәнәғәт үҙәге. Фабрикала микроорганизмдарҙан һәм саңдан һаҡланған 800 квадрат метрҙа махсус цехтар бар.
# Ай-Емын-Кеу-Шор

Ай-Емын-Кеу-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хуута йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ай-Емын-Кеу-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303628
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Өләсәй

Өләсәй — атайҙың йәки әсәйҙең әсәһе, олатайҙың ҡатыны. Ейәндәре булған ҡатын.
Шулай уҡ һөйләшкән ваҡытта өлкән йәштәге инәйҙәргә ихтирам йөҙәнән дә әйтелә.
Синонимдары (урындағы һөйләштәрҙә) — әбей, әзәй, өләсәй, инәй, ҡартәсәй, ҡәртнәй (ҡарт инәй).
Өләсәй менән олатай ғаиләнең ихтирамлы ағзалары булып тора. Күп ғаиләләрҙә балаларҙы тәрбиәләү тап уларға йөкмәтелә. Улар йәшәгән осоронда йыйған тәжрибәләрен ҡулланып, ейән-ейәнсәрҙәрен тәрбиәләй.
Өлгөлө өләсәйҙәр ғаиләлә генә түгел, бар ауылға ағинәй булып иҫәпләнә.
Испанияла йыл һайын 26 июль көнөн өләсәйҙәр һәм олатайҙар көнө тип билдәләнә.

# Өләсәй
## Фәүзиә Ҡотлогилдина. Өләсәй булыуҙары

             Их, өләсәй булыуҙары рәхәт икән,
             Бер нигә лә алыштырмаҫ бәхет икән!
             Был тормошта йәшәүҙәр бит үҙе бәхет,
             Ҡәҙерҙәрен генә шуның белһәк икән!
             Ейәндәрем-ейәнсәрҙәр балдан татлы,
             Уларҙың саф күңелдәре, аяҙ, яҡты!
             Раббым бүләктәре менән көндәр йәмле,
             Улар менән бергә саҡта ризыҡ тәмле!
             Балаларҙың балалары килеп торһон,
             Күңелдәргә шатлыҡтарҙы улар һалһын!
             Бергә үткәргән көндәрҙән иҫтәлеккә
             Хәтерҙәрҙә юйылмаҫлыҡ бер эҙ ҡалһын!