yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡотош

Ҡотош — башҡорт ир-ат исеме. Топоним булараҡта таралған.

# Ҡотош
## Мәҡәләләр

* Ҡотош (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Ҡотош (Мәсетле районы) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл
* Ҡотош (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауыл.
# Гюмри технологиялар үҙәге

Гюмри технология үҙәге (әрм. Կենտրոն Գյումրու տեխնոլոգիական), шулай уҡ Гюмри технопаркы, — мәғлүмәт технологиялары үҫеше үҙәге, Әрмәнстандың Гюмри ҡалаһында урынлашҡан.

# Гюмри технологиялар үҙәге
## Тарихы

Гюмри технологиялар үҙәге Әрмәнстан хөкүмәте «Предприятиелар инкубаторы» фондының һәм Бөтә донъя банкының хеҙмәттәшлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ул XX быуатта төҙөлгән һәм 1988 йылда ер тетрәүҙән зыян күргән элекке педагогия институты бинаһында урынлашҡан. Проекттың дөйөм бюджеты 1,67 млрд. драм ($ 4,1 млн) тәшкил итә. 2014 йылдың 13 сентябрендә технопарк асыу тантанаһында Әрмәнстан президенты Серж Саргсян, вице-премьер Армен Геворгян, иҡтисад министры Карен Чшмаритянин, «Предприятиелар инкубаторы» фонды президенты Баграт Енгибарян, шулай уҡ Ширак өлкәһе властары вәкилдәре ҡатнаша.

# Гюмри технологиялар үҙәге
## Тасуирламаһы

Технопарк майҙаны яҡынса 6500 квадрат метр, шуның 5300 м² тик технология маҡсаттарында ҡулланыла. Комплекс мәғлүмәт технологиялары өлкәһендәге предприятиелар өсөн ҡаралған офис биналарын, уҡыу һәм ғилми-тикшеренеү лабораторияларын үҙ эсенә ала. Ул шулай уҡ яңы һәм мәғлүмәт технологиялары өлкәһендәге эшләп килгән предприятиеларҙың инкубация үҙәге булараҡ эшләй.
# Чучнева

Чучнева — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Чучнева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005485
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100548
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Маҙы

Маҙы (рус. Мазово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Маҙы
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (68 %) йәшәй.
# Байжев Николай Георгиевич

Байжев Николай Георгиевич (1 ноябрь 1938 йыл — 2012 йыл) — рәссам. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). Милләте — мордва-эрзә.

# Байжев Николай Георгиевич
## Биографияһы

Николай Георгиевич Байжев 1938 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Яңы Сүлле ауылында тыуған. Краснодар дәүләт педагогия институтын тамамлаған (рәсем сәнғәте-графика факультеты), һөнәре буйынса мәктәптәрҙә һәм махсус урта уҡыу йорттары уҡытыусыһы (1965).
1965—1966 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 44-се урта мәктәбендә уҡыта.
1966 йылда РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһендә эшләй башлай. Биҙәү эштәре, монументаль һәм станокта рәсем төшөрөү, маркетри (төрлө тоҡом ағастарҙан мозаика яһау) техникаһында ижад менән шөғөлләнә.
Башҡортостандың төрлө ҡалаларында биҙәү эштәре менән шөғөлләнгән ижади бриадаларға етәкселек итә. РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһенең профком ағзаһы итеп һайлана.

# Байжев Николай Георгиевич
## Ижады

Рәссамдың тыуған ауылы музейында уның әҫәрҙәре лә һаҡлана. Н. Г. Байжевтың ижады шул тиклем юғары баһалана — маркетри техникаһы менән эшләнгән В. И. Ленин портреты КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. И. Брежневтың кабинетына ҡуйыла. Был хеҙмәте КПСС-тың XXIV съезында уға Башҡортостан халҡы исеменән республика делегаттары бүләк итә.
Уның ижады күп ҡырлы, бай мәғәнәле. Байтаҡ уңышлы эштәре сит ил ҡунаҡтарына, сәйәси эшмәкәрҙәренә бүләк ителгән. Н. Байжевтың әҫәрҙәре донъяның 32 илендә һаҡлана.
# Бер өлөшлөләр

* Цветок частухи обыкновенной (Alisma plantago-aquatica) крупным планом
Бер өлөшлөләр (лат. Liliopsida, Monocotyledones, Monocotyledoneae, ингл. monocots) — ябыҡ орлоҡло сәскәле үҫемлектәр типында 50 000 мең төрҙө берләштергән үҫемлектәр классы.
Бер өлөшлөләр класында 63 мең тирәһе төр үҫемлек билдәле. Уларҙы 104 ғаилә һәм 3000 тирәһе ырыуға төркөмләйҙәр. Сама менән сәскәле үҫемлектәрҙең 1/4 өлөшөн тәшкил итәләр.
Төркөмләү өсөн иң ауыр бирелгән класс үҫемлектәре булып торалар.
XX быуат аҙағында — XXI быуат башында систематик-ботаниктар элек ҡабул ителгән ғаиләләрҙе тарҡатып яңыларының һанын арттыра башланылар. Ләлә сәскәлеләр ғәиләһенән тиҫтәләгән ғәиләне айырып сығарҙылар инде.
Иң күп һанлы (899 ырыуҙы тәшкил иткән 27 801 төр үҫемлек) һәм төркөмләү өсөн иң ауыры булып Орхидеялар ғаиләһе тора. Шулай уҡ, Ҡыяҡлылар ғаиләһе 759 ырыуға ҡараған 11 554 төрҙө берләштерә.
Уларҙан ҡала күп һанлылар булып Күрәндәр (110 ырыу, 5784 төр), Ароидтар (117 ырыу, 3368 төр), Пальмалар (185 ырыу, 2522 төр) ғаиләләре тора.

# Бер өлөшлөләр
## Морфологик билдәләре

Берөлөшлөләрҙе айырып торған билдәләр:
* Бәбәге бер орлоҡ өлөшлө;
* Тамыр системаһы: 1) сығышы буйынса өҫтәлмә тамыр системаһы булып тора, 2)формаһы буйынса суҡ тамыр системаһына ҡарай;
* Үткәргес бәйләмдәре (проводящие пучки) һабаҡта һибелеп урынлашҡандар һәм камбий юҡ;
* Һабаҡтары —үлән (бик әҙҙәрендә генә ағасланған һабаҡ).Сөнки, камбий булмағас, йыуанлыҡҡа үҫә алмайҙар;
* Япраҡтары ябай, ситтәре бөтөн, күпселеге һапһыҙ, еңсәле (влагалищные)була. Япраҡ йәймәләре параллель йәки дуға һымаҡ һеңерсәле;
* Сәскә өлөштәренең һаны 3-кә бүленә.
Бер өлөшлөләрҙә орлоҡ яралғанда бер орлоҡ өлөшө үҫемлектең беренсе япрағы була.
Был классҡа кергән иң әһәмиәтле ғаиләләр — ләлә сәскәлеләр һәм ҡыяҡлылар.
* Был ботаника буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Зекер

Зекер (ғәр. ذکر‎ — иҫкә алыу‎) — Исламда Аллаһы тәғәлә исемен данлап, ҡат-ҡат ҡабатлап салауат әйтеү. Зекерҙе намаҙ һуңынан әйтәләр, Пәйғәмбәрҙең тыуған көнө — мәүлидендә, дини мәжлестәрҙә йәки яйы килгән һәр осраҡта зекер әйтелә. Экстазға инеп зекер әйтеү Исламда башлыса суфыйсылыҡ йолаһы булараҡ үҫешкән.
Ғәрәпсә «Ҙикр» тип яҙылып, шулай әйтелһә лә, башҡорт теленә иҫке төркиҙән «Зекер» тип килеп ингән.

# Зекер
## Зекерҙең башҡа мәғәнәһе

Башҡорт халҡында нимәнелер ололап, маҡтап әйтеү ҙә «зекер әйтеү» тип аталыуы мөмкин. Мәҫәлән, халыҡ йырында шундай һүҙҙәр бар:
   Зекерем һин, Урал, тәсбихем һин,
   Урал тиермен гүргә кергәндә

# Зекер
## Зекер төрҙәре

Зекер тауыш менән дә (жәһри йә жәли) йәки үҙ алдыңа ғына(хәфи) әйтелеүе лә мөмкин. Шулай уҡ яңғыҙ ҙә, йәмәғәт менән дә башҡарыла.

# Зекер
## Дини нигеҙҙәре

* Зекер һүҙе Ҡөрьәндән алынған, ул түбәндәге аяттарҙа телгә алына:
* Һәм әгәр онотһаң, Раббыңды иҫкә төшөр (үзкүр ит), һәм «Ихтимал, Раббым мине туралыҡ яғынан быға ҡарағанда ла яҡыныраҡҡа [юлға] күндерер»,— тип әйт
* Әл-Кәһф 18:24
* Әй, иманлы халыҡ, Аллаһты һәр ваҡыт иҫкә алы​ғыҙ. (42) Һәм Уны иртә-кис (маҡтап) тәсбих тартығыҙ (үзкүр).
* Әл-Әхзәб 33:41
Аңлашылыуынса, зекер — Аллаһы тәғәләне иҫкә алып, ҡат-ҡат әйтеү,ҙурлап, данлап доға уҡыу. Бындай зекер әйткәндә тәсбих (тиҫбе) ҡулланалар.
Әҙәби әҫәрҙәрҙә лә сағылыш тапҡан был. Мәҫәлән, «Ҡайһы бер кеше ҡиблаға ҡарап ултырып зекер әйтә» (Мәжит Ғафури)

# Зекер
## Тәнҡитле сығыштар

Тауышланып, хәрәкәтләнеп зекер әйтеү суфыйҙарҙа киң таралған. Улар өс стадия бар тип һанай — тел зекере, йөрәк зекере һәм экстаз. Мәүләүиҙәр, мәҫәлән, экстазға бирелеп өйөрөлөп бейей, рифәийә тәриҡәтенекеләрҙе «олоусы дәрүиштәр» тип йөрөтәләр. Быны йыш ҡына суфыйҙарҙың тормош рәүеше итеп ҡабул итә башлайҙар. Саманан тыш ҡыланып, экстазға бирелеп зекер әйтеүҙе Мөхәммәт 'Әбдү һәм Рәшит Риҙа кеүек реформатор-модернистар тәнҡитләп сыҡҡан.
Иҙел-Урал мосолмандары араһына суфыйсылыҡ килеп ингәс, шулай уҡ хәрәкәтләнеп, тауышланып зекер әйтеү таралып китә. Быны шулай уҡ күптәр ҡабул итмәй.
Татар халыҡ шағиры Ғабдулла Туҡай Ырымбурҙа бер ҡысҡырып зекер әйтеп өйөрөлөп йөрөгәндәрен күреп, дини фанатизмды тәнҡитләп, «Ишан» тигән шиғыр яҙған:
   Күҙен йомған, муйын бөккән, башында салма сорналған;
   Кәбән салма кәбәк башта: ишан булған имеш хайуан!
Шағирҙың замандашы Вафа Бәхтийәров хәбәр итеүенсә, шиғыр «ҡамсылы ишан» тип йөрөтөлгән Миңлебай ишан тураһында.
   «Ҡамсылы ишан Фатих Әмирхандарға ҡаршы ғына тора ине… 1907 йылдың ахырында бер көндө кис менән Фатихтарҙа булдыҡ. Беҙ сыҡҡанда, ҡапҡа төбөндә байтаҡ егеүле аттар тора ине. Һораштырғас, ҡамсылы ишандың мөридтәре менән ғибәҙәт мәжлесе икәнен белдек. Беҙ ҙә кереп ҡарарға булдыҡ. Беҙ кергәндә өйҙөң залында мөридтәр иҙәнгә түңәрәкләнеп ултырғандар, түңәрәк уртаһында ҙур салма кейгән ҡамсылы ишан ултыра. Шау килеп, „яһу, яһу, яһу“ дип ҡысҡырып ултырыусылар араһынан бер нисәһе һикереп тооп, шул түңәрәк эсендә ҡысҡырып йөрөй башланы… Түбәндәге шиғыр ҙа шул уҡ Миңлебай — ҡамсылы ишан тураһында яҙылды».)
# Землянка (Маралиха ҡушылдығы)

Землянка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маралиха йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Землянка (Маралиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009808
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100980
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Войтылты-Юган

Войтылты-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сармик-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Войтылты-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303318
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Локонто-Еган

Локонто-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.

# Локонто-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203838
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йылғабаш (Мөслим районы)

Йылғабаш (Һаҫыморон; татар. Олы Чакмак, рус. Большой Чекмак) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

# Йылғабаш (Мөслим районы)
## География

Ауыл Һаҫыморон һәм Чаулы йылғалары буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Йылғабаш (Мөслим районы)
## Тарих

Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Яҡынса 1680 йылда нигеҙләнгән. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда тимерлек, икмәк магазины, мәсет, мәктәп, мәҙрәсә теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

# Йылғабаш (Мөслим районы)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 160 башҡорт, 1834 йылда — 370 башҡорт, 1859 йылда — 602 башҡорт, 1912 йылда — 966 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1834 | 1870 | 1897 | 1920 | 1926 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 370 | 614 | 952 | 1191 | 759 | 526 | 481 | 453 | 373 | 268 | 206 |
# Фрауройт

Фрауройт (нем. Fraureuth) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5411 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,59 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8427 һәм автомобиль коды Z.
# Быуа (ҡала)

Быуа (татар. Буа) — ҡала, Татарстандын Быуа районы үҙәге. Карла йылғаһы ярында.
# Упуда

Упуда (Батыриха) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 642 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Упуда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020841
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102084
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чишья

Чишья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 516 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Чишья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012632
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201263
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Толкуша (Тополевка ҡушылдығы)

Толкуша — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тополевка йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Толкуша (Тополевка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100319
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Махунцети күпере

Махунцети күпере - груз. მახუნცეთის ხიდი - Грузиялағы Аджария төбәге Махунцети ауылы биләмәһендәге Аджарисцкали йылғаһы аша һалынған күпер.

# Махунцети күпере
## Тасуирламаһы

Аджарияла беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған боронғо 25 аркалы күпер бар, мәгәр тап Махунцети күпере Грузия ҡунаҡтарының иғтибарын иң ныҡ йәлеп итә һәм оҡшай. Яҡынса 900 йыл элек төҙөлгән тип һанайҙар.
Был күпер башҡалары араһында иң ҙуры (оҙонлоғо 24 м ), әммә иң бейеге һәм киңе түгел: киңлеге - 2,5 м, һыу кимәленән бейеклеге - 6 м. Һул яҡтан ингән урынының оҙонлоғо - 1,75 м, ә уң яҡтағыһы - 2 м. Ингән урындағы киңлеге 3,24 м һәм 3,70 м.
Төҙөлөш өсөн материал итеп яҡындағы ҡаяларҙың таштарын алғандар, уларҙы эзбиз иҙелмәһе менән бер-береһенә беркеткәндәр. Конструкцияһы менән материалы ябай ғына кеүек, мәгәр күпер әллә нисә ер тетрәүҙе емерелмәй үткәргән һәм мең йылға яҡын кешегә хеҙмәт итеүен дауам итә.
Күперҙең яндауыры юҡ

# Махунцети күпере
## Ҡомартҡы

2006 йылда президент указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
# Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы

Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы (1922 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы разведчигы, гвардия рядовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944)

# Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы
## Биографияһы

Вәли Мәхмүт улы Сәғиҙуллин 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Нуриман районы Баш-Шиҙе ауылында тыуа. 1941 йылда Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында разведка взводының разведчигы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улының батырлығы тураһында былай тип яҙылған:
* «1944 йылдың 10 декабренә ҡарай төндә Сәғиҙуллин иптәш 22 кешенән торған разведчиктар төркөмө составында дошмандың оборона системаһын, ут нөктәләрен асыҡлау һәм тел алып ҡайтыу маҡсатында Висла йылғаһының көнбайыш ярына сыға. Сәғиҙуллин төркөм менән ике һыу ҡаршылығын - 15 метр киңлектәге күлде һәм 30 метр киңлектәге, 1, 2 м тәрәнлектәге Висланы аша сыға һәм дошман траншеяһына барып етә. Саперҙар траншеяға сым кәртәләре һәм мина яланы аша үтеү урыны эшләгәндән һуң, ул дошман тылына үтеп инә һәм баҫып алыу төркөмөнә ярҙам итә, төркөм бер немецты юҡ итә һәм икенсе яралы немецты ҡулға алып китә башлай. Шул ваҡытта дошман төрлө яҡлап яҡын арауыҡтан пулеметтан төркөмгә көслө ут аса. Күкрәктән һыуҙа Висла йылғаһы аша сыҡҡанда Котков һәләк була, Баранков һәм Кузьмин ҡаты яралана. Сәғиҙуллин яралы Кузьминға ярҙамға ташлана, ләкин үҙе лә яралана. Яраланыуына ҡарамаҫтан ут аҫтында ул Кузьмин һәм Баранковҡа һыуҙан сығырға ярҙам итә һәм имен үҙҙәренең ярына сыға. Разведка эше һөҙөмтәһендә дошмандың оборона системаһы, ут нөктәләре һәм мина яландары ентекле өйрәнелә. Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ».

# Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
# Уссурия ҡурсаулығы

Уссури́я ҡурсаулығы — Приморье крайында Рәсәй Тәбиғәт министрлығының дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. «Леопард ере» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы идара итә.
Супутинка ҡурсаулығы 1934 йылдың 7 авгусында СССР Фәндәр академияһы системаһында ойошторола, 1974 йылда Уссурия ҡурсаулығы тип үҙгәртелә. Комаровка йылғаһының исеме 1972 йылда үҙгәртелгәнгә тиклем Супутинка булған. 2021 йылда ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2019 йылдың 18 декабрендәге 2467-р ҡарарына ярашлы Мәғариф һәм фән министрлығынан «Леопард ере» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы идаралығына тапшырыла.

# Уссурия ҡурсаулығы
## Уссурия ҡурсаулығының географик урыны

Уссурия ҡурсаулығының 40,9%-ы Приморье крайының Уссурийск ҡала округында һәм 59,1%-ы Шкотов районында урынлашҡан.
Ҡурсаулыҡ территорияһы Пржевальский тауҙарының көньяҡ армыттарында, Комаровка йылғаһының үрендә урынлашҡан. Уның көнсығышында Артемовка йылғаһының уң ҡушылдыҡтары башлана.
Уссурийскҡа тиклем (кеше йәшәмәгән Комарово-Заповедное ауылынан) яҡынса 46 км (Глуховка аша).

# Уссурия ҡурсаулығы
## Рельефы

Тауҙары тәпәш. Уларҙың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 300—400 метрҙан артмай, тик айырым түбәләр генә 600—700 м тиклем күтәрелә. Төп тау тоҡомдары — ҡомташтар, һәүерташтар, һоро кварц порфирҙары, андезит йәки диабаза порфириттары. Төньяҡ өлөшөндә эзбизташтар матур ҡая массивын барлыҡҡа килтерә.

# Уссурия ҡурсаулығы
## Климаты

Ҡурсаулыҡ территорияһы уртаса зоналы Амур-Уссурия климат районы составына инә. Көнсығыш Азия муссон климатының үҙенсәлектәре яҡшы сағылыш таба. Һыуыҡ булмаған осорҙоң уртаса оҙайлығы — 105—120 көн, уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 2,5 °C.
Иң һалҡын айҙың (ғинуарҙың) температураһы уртаса −17,9 °C, иң йылыһының (август) 19,7 °C; тупраҡта абсолют минимум — 32 °C, максимумы — 60 °C.
Яуым-төшөм күләме 500 мм-ҙан алып 1200 мм-ға тиклем һәм уртаса 700—800 мм тәшкил итә. Уртаса йыллыҡ дымлылыҡ — 70-80 % (апрель — май айҙарында иң түбәне, июль — август айҙарында иң юғарыһы).

# Уссурия ҡурсаулығы
## Флораһы

Ҡурсаулыҡта урман үҫемлектәре өҫтөнлөк итә, урман ҡаплаған майҙанға 40291 гектар, йәғни территорияның 99 проценты тура килә. Урмандары күбеһенсә ылыҫлы-киң япраҡлы.
Ҡурсаулыҡта үҫемлектәрҙең 868 төрө көпшәле, 252 — мүк һымаҡтар, 118 — лишайниктар, 1364 — бәшмәктәр һәм 210 төрө — һыу үҫемлектәре.
«Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы»на индерелгән һирәк төрҙәргә ҡаты артыш, ысын женьшень, ете айырсалы калопанакс, ҡытай принсепияһы, осло тис, инә.
# Ҙәбихә

Ҙәбихә (ғәр. ذبيحة‎‎; рус. Забиха}}) — шәриғәт тарафынан билдәләнгән ҡағиҙәләр буйынса салынған хайуан. Хайуанды салыу ҙәбех тип атала .

# Ҙәбихә
## Харам һәм хәләл ит

Шәриғәт тарафынан яҙылған йола буйынса салыу ысулы, саранчанан, балыҡтарҙан һәм салыу мотлаҡ булмаған күпселек диңгеҙ хайуандарынан тыш, бөтә хайуандарға ла ҡағыла. Хайуанды салғанда тамағына үткер бысаҡ менән барлау венаһы һәм йоҡо артерияһы ҡырҡыла, әммә арҡа мейеһенә тейелмәй. Ҡөрьәндең Әл-Мәида сүрәһендәге 3 аятта мосолмандар өсөн тыйылған (харам) хайуандар һанап кителә :
* Һеҙ мөьминдәргә үлгән мал ите, боғаҙ ҡаны, сусҡа ите һәм һуйғанда Аллаһтан башҡа заттың исеме зекер ителеп һуйылған хайуан ите харам булды, тағы ла быуылып үлгән, һуғылып үлгән , бейектән йығылып төшөп үлгән, бер хайуан тарафынан һөҙөлөп йәки тибелеп үлгән мал ите, йәнә йыртҡыс хайуан үлтергән хайуандың ите харамдыр, әгәр имгәнгән йәки йыртҡыс хайуан йәрәхәтләгән хайуандарҙы үлмәҫ элек "Бисмиллаһи Аллаһу әкбәр" тип боғаҙлап өлгөрһәгеҙ – ите хәләлдер. Йәнә тәреләр йәки ҡәберҙәр өсөн буталанған мал-тыуар иттәре харамдыр. Ырымдың һәр төрө лә харамдыр. Юғарыла зекер ителгән хәрам иттәр һәм ырымдар яман нәмәләр, уларҙы ҡулланған кеше фасиҡтыр. Мәккә ҡалаһы фәтех ителгән кафырҙарҙың мосолмандарҙы зәғифләндереүҙән һәм ислам динен емереүҙән өмөттәрен өҙҙөләр инде, уларҙан бер ҙә тә ҡурҡмағыҙ, минән генә ҡурҡығыҙ! Бына бөгөн динегеҙҙе төҙөп бетереп тулы ҡылдым, бирәһе ниғмәттәремде ла ислам дине менән бергә биреп бөтөрҙөм һеҙгә һәм риза булып ислам динен һеҙгә теләк ҡылдым. Әммә бер кеше аслыҡта ҡалып хәләл ризыҡ табыуҙан өмөт өҙһә, юғарыла зекер ителгән хәрам иттәрҙән гөнаһ яғына ауышып китеүҙән һаҡланғаны хәлдә, йәғни әҙ-әҙ генә, йән һаҡлар өсөн генә инде ашаһа, ғәйеп булмаҫ. Һис шикһеҙ, Аллаһ ярлыҡаусы һәм рәхмәт ҡылыусы!
* Әл-Мәида 5:3

# Ҙәбихә
## Ҡорбан килтереү тәртибе

Хайуанды салғанда төп шарт — салыусы мосолмандың «Бисмиллаһ» һүҙен әйтеүе (Аллаһ исеме менән) — төп шарт. Әгәр был һүҙ аңлы рәүештә әйтелмәһә, хайуандың итен харам ашау тыйыла. Онотоп китеп әйтелмәһә, был итте ашарға ярай (хәләл). «Бисмиллаһ» һүҙе урынына «Аллаһу әкбәр» һүҙҙәрен әйтергә мөмкин. Был күрһәтмә Әл-Хаж сүрәһенең 36-сы аяты буйынса ғәмәлгә ингән: «Ҡорбан дөйәләрен Аллаһ диненең йолаларынан ҡылдыҡ, уларҙа һеҙҙең өсөн донъяла файҙа, ахирәткә сауабы бар… Дөйәләр теҙелеп торған саҡта, боғаҙлаған ваҡытығыҙҙа Аллаһ исемен зекер итегеҙ»..
Ислам традицияһы буйынса, ҡорбанлыҡ хайуанды, йәрәхәтләмәйенсә һәм имгәтмәйенсә, һаҡ ҡына ергә һалырға кәрәк. Бысаҡ хайуандың артыҡ һыҙланыуына юл ҡуймау өсөн үткер булырға тейеш. Малдан бысаҡты һуңғыһына тиклем йәшерергә кәрәк. Хайуанды салғанда эре муйын артериялары, шулай уҡ ҡыҙыл үңәс һәм трахея киҫелә, нервы системаһы теймәй ҡалдырыла. Хайуан йән биргәнгә тиклем тиреһе һуйылмай. Хайуандың тәненән мөмкин тиклем күберәк ҡан ағып сығырға тейеш. Бындай ысул менән алынған ит рөхсәт ителгән (хәләл) тип иҫәпләнә.