yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ирекле булып тыуған

«Ирекле булып тыуған» (ингл. The Colt) — драматик телефильм, 2005 йылда режиссёр Елена Ланская төшөргән. Фильмдың сюжетына Михаил Александрович Шолоховтың «Ҡолонсаҡ (Жеребёнок)» хикәйәһе һалынған. Уның премьераһы 2005 йылдың 6 февралендә Hallmark Channel телеканалында була.

# Ирекле булып тыуған
## Сюжет

Фильмдағы ваҡиға 1864 йылда АҠШ-тағы Граждандар һуғышы ваҡытында бара. Берләшмәнең Беренсе Мичиган кавалерияһы һалдаты Джим Рэббтың бейәһе ҡолонлай. Ҡолонсаҡты Кольт тип атайҙар. Командалыҡ итеүсе офицер яугиргә ҡолонсаҡты атып үлтерергә бойороҡ бирә, сөнки бәләкәй ҡолонсаҡ ғәскәр бүлексәһенең алға барыуын туҡтатасаҡ. Яугир быға ризалашмай, сөнки ҡолонҡайҙың тыуыуында ул еңеүгә өмөт ишараһын күрә. Көньяҡлыларҙың армияһы уларҙың лагерына һөжүм иткән саҡта, ҡолонсаҡты урлайҙар, һәм Джим, үҙ ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, ҡолонҡайҙы кире ҡайтара.

# Ирекле булып тыуған
## Ролдәрҙә

* Райан Мерриман — Джим Рэбб
* Стив Бачич — сержант Лонгакр
* Уильям Макдональд — сержант Вудрафф
* Дарси Белшер — Конвингтон
* Скотт Хейндл — лейтенант Хаттон
* Питер Лакруа — капитан Торндейл
* Хэйг Сазерленд — Хатч
* Колби Йоханнсон — Клири
* Мэттью Карри Холмс — Стэнтон

# Ирекле булып тыуған
## Бүләктәре һәм номинациялары

| Йыл | Награда | Категория | Номинанты | Результат |
| {0}[13]{/0}} (1936) | FAIF International Film Festival | Яҡшы фильм | Елена Ланская | Еңеү |
| {0}[13]{/0}} (1936) | LA Femme International Film Festival | Иң яҡшы режиссёр | Елена Ланская | Еңеү |
| {0}[13]{/0}} (1936) | WorldFest Houston | Иң яҡшы телефильм | Елена Ланская | Еңеү |
| {0}[13]{/0}} (1936) | Humanitas Prize | 90 минут | Стефен Хэрриган | Номинация |
| {0}[13]{/0}} (1936) | Премия Гильдии сценаристов США | Бөтөн форма — иң яҡшы адаптация | Стефен Хэрриган | Номинация |

# Ирекле булып тыуған
## Баһаламалар

Фильм тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаламаһын ала. All Movie Guideтан Хэл Эриксон фильмды «Америкала барған ҡан ҡойғос һуғыш ваҡытындағы шул тиклем кире юйылмаҫлыҡ гонаһһыҙлыҡ тураһындағы иҫ киткес хикәйә,»-тип яҙа.
# Учалы Стоунхенджы

Учалы Стоунхенджы (Бағышай, Баҡшай) — Башҡортостандың Учалы районында табылған Англияның бөтә доняға билдәле Стоунхенджына оҡшаған археологик ҡомартҡы. Учалы районы Яңы Байрамғол ауылы янындағы Баҡшай тигән урын 1956 йылда осраҡлы рәүештә тиерлек (һауанан фотоға төшөргән ваҡытта) табылған. 1998 йылда яланда ниндәйҙер түңәрәк «йәшерелеүе» асыҡланған. 2004 йылда Көнсығыш итстисади-гуманитар университеты, Башҡортостан Республикаһының Милли музейы һәм Учалы районы хакимиәте тырышлығы менән был объектта археологик тикшеренеүҙәр үткәрелә башлаған.
Әлеге ваҡытта бында «халыҡ календары», йәғни түңәрәк рәүешендә эшләнгән астрономик обсерватория урынында ҡазыу эштәре алып барыла. Тауға менеп ҡараһаң, ул ап-асыҡ күренә, сөнки үләне икенсе төрлөрәк үҫә. Был серле урынды «Учалы Стоунхеджы» тип тә йөрөтәләр. Оҡшаш объекттар донъяның тағы бер нисә урынында — Австрия, Чехия, Рәсәйҙең Ҡурған һәм Рязань өлкәләрендә бар, тик улар Баҡшайзан бәләкәйерәк.
Археологтар һәм ғалимдар фекеренсә, учалыларҙың Баҡшайы — электән ҡалған табыныу урыны ла, ҡиммәтле археологик ҡомартҡы ла. Боронғолар был яланды юҡҡа һайламаган — бында Урал, Миндәк йылғалары һәм Баҡ-шай шишмәһе бергә ҡушыла. Икенсенән, ялан фәҡәт Европа менән Азия сигендә урынлашҡан. Өсөнсөнән, боронғо ауыл диаметры бер саҡрым самаһы булған «тәрилкә» рәүешендә йәйелгән, ситтән тау һырттары менән уратылған. Ҡаҙылган урындарҙа күпләп уҡ баштары, һауыт-һаба ярсыҡтары, баҡыр әйберҙәр һәм башҡа ҡомарткылар табыла.
Археологтар был урында ҡасандыр булған боронғо ҡорамды ла ҡазып сығармаҡсы. Ҡорам торған урындағы түбәнге ҡатламында боронғо таш быуат, хатта палеолит дәүеренә ҡараған әйберҙәр табылған. Белгестәр әйтеүенсә, бындай ҡорамдар Һиндостан, Мысыр, Италия һәм Чехияла бар. Боронғо ауыл 12 мең йыллыҡ тарихҡа эйә булһа, ҡорамға иһә биш мең йыл самаһы, тип күҙаллана.
# Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы

Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы (5 июнь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1991). 1997 йылдан — Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан һәм бөйән эсәге сей яра ауырыуҙарын хирургик дауалау ысулдарын камиллаштырыуға, анастомоз зоналарында ҡан микроциркуляцияһын өйрәнеүгә (ашҡаҙан-эсәк соустье) арналған. Мини-лапаротомия ысулдарын дауалау практикаһына индереү инициаторҙарының береһе.

# Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы
## Биографияһы

Хәмзә Зәки улы Әбдрәшитов 1954 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ының Федоровка районы Ҡораласыҡ ауылында тыуған).   1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай (1978), 1996 йылда кандидатлыҡ, 2000 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

# Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

1978 йылдан — Ишембай ҡалаһындағы «Ишембайнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының медицина-санитария бүлегендә хирург, травматолог. 1984 йылдан — Ишембай үҙәк район дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире. 1986 йылдан — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһының баш табибы.
1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.
1999 йылдан — Республика клиник дауаханаһы баш табибының хирургия буйынса урынбаҫары. 2001 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университетының госпиталь хирургияһы кафедраһы профессоры, 2002 йылдан — республика кардиология диспансерының баш табибы, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта.
Ишембай ҡалаһында эшләү дәүерендә уның туранан-тура ҡатнашлығында ИЗТМ (Ишембай транспорт машиналары эшләү заводы) медицина-санитар бүлеге, дауалау-физкультура диспансеры төҙөлә, берләштерелгән балалар дауаханаһының филиалы, психо-неврологик диспансер асыла.
Республика кардиология диспансерында баш табип булып эшләгәнендә республика өсөн уникаль операциялар эшләй. 2002—2005 йылдарҙа республика кардиология диспансерында медицина фәндәре докторы Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы етәкселегендә матди-техник база, диагностик һәм дауалау-профилактика хеҙмәте артабан үҫеш ала

# Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы
## Библиография

110-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Ҡайһы бер хеҙмәттәре
* «Дифференциальная диагностика и лечение острого живота» (2001 й.), «Лекции по общей хирургии» (2001 й.), «Очерки сердечно-сосудистой хирургии» (2002 й.) фәнни баҫмаларҙың авторҙашы.
* Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы. Новые хирургические технологии в лечении язвенной болезни и двенадцатиперстной кишки и постгастрорезекционных синдромов [Текст]: дис автореферат. … мед. фәндәре докторы: 14.00.27 / Әбдрәшитов З. Х. — Өфө, 2000. — 27 б.
* Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы. Компрессионный гастродуоденоанастомоз при резекции желудка [текст]: диссертация … медицина фәндәре кандидаты / Әбдрәшитов З. Х. — Өфө, 1996. — С. 105 — Библиогр.: с 84-105.
# Клевацкий

Клевацкий — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Несь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Клевацкий
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030374
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303037
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әйүпов Хәмит Вәли улы

Әйүпов Хәмит Вәли улы (15 ғинуар 1914 йыл — 26 март 1987 йыл) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. Башҡорт АССР-ының VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).

# Әйүпов Хәмит Вәли улы
## Биографияһы

Хәмит Вәли улы Әйүпов Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Гәйнәямаҡ ауылында тыуған.
1942 йылда Силәбе өлкәһенең Троицк ҡалаһындағы ветеринария институтын тамамлаған.
БАССР‑ҙың Бишбүләк районында баш ветеринар врач булып эшләгән.
1945 йылдан алып Башҡортостан ғилми‑производство ветеринария лабораторияһының бүлек мөдире, 1960 йылдан башлап бер үк ваҡытта директор урынбаҫары булып та эшләгән.
1964—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа патофизиология, микробиология һәм вирусология кафедра мөдире лә булған.
Фәнни тикшеренеүҙәре хайуан гельминттарының биологик һәм эпизоотологик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә арналған. Хәмит Вәли улы Башҡортостан биләмәләрендә паразит селәүсендәрҙең 2 яңы төрө, ер өҫтө моллюскыларының 19 төрө һәм хайуандарҙа дикроцелиоз тыуҙырыусы трематодтарҙың ваҡытлы хужалары булған ҡырмыҫҡаларҙың 3 төрөн асыҡлаған. Дикроцелиоз һәм фасциолёз булғанда хайуандарҙы гельминттарҙан таҙартыу өсөн хлорофос һәм гексахлорэтан ҡулланыу методикаһын эшләгән. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы.
1960—1987 йылдарҙа Бөтә Союз гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе.
Башҡорт АССР-ының VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Әйүпов Хәмит Вәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964).
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971).
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1986)

# Әйүпов Хәмит Вәли улы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Печёночные гельминтозы сельскохозяйственных животных. Уфа, 1963 (авторҙаш)
* Меры борьбы с паразитарными болезнями сельскохозяйственных животных. Уфа, 1968 (авторҙаш).
* Дикроцелиоз животных. Уфа, 1980.
# Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары

Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы (швед. Nobelpriset i litteratur) — донъяла әҙәбиәт өлкәһендә уңыштар өсөн бирелгән был премияның иң престиж бүлеге. Премия Альфред Нобель тарафынан 27.11.1895 йылда нигеҙләнде (дөйөм биш номаниция булдырылды).
Премия 1901 йылдан бирелә. Дөйөм 106 премия бирелде. 7 йылда бүләкләнеү булманы: 1914, 1918, 1935, 1940—1943 йылдар. - Француз шағиры Сюлли-Прюдом беренсе лауреат булды. 2013 йылда премия Канада яҙыусыһы Элис Манроға бирелде.. 1904, 1917, 1966 һәм 1974 йылдарҙа премия ике кешенән береһенә бирелә.
1901- 2013 йылдарҙа премия бирелгән лауреаттарға уртаса 65 йәш. Иң йәш лауреат - Редьярд Киплинг, 42 йәшендә, 1907 йылда премияға лайыҡ булды. Иң оло лауреат Дорис Лессинг —88 йәшендә премия алды.

# Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары
## Кандидаттар һайлау

Устав буйынса кандидаттарҙы ошо ойошмалар тәҡдим итә ::
* Швед академияһы һәм башҡа фән академияһының ағзалары;
* Юғары уҡыу йорттарҙын әҙәбиәт һәм лингвистика профессорҙары;
* Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары;
* Яҙыусылар союздары рәйестәре.
# Үрге Хайма

Үрге Хайма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Үрге Хайма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003795
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Эрлау (Саксония)

Эрлау (Саксония) (нем. Erlau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3448 кеше йәшәй. Майҙаны — 37,75 км². Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9306 һәм автомобиль коды MW.
# Һыу торбаһына һәйкәл (Дондағы Ростов)

Һыу торбаһына һәйкәл — бронза монумент асылған Дондағы Ростовта ҡала Музыка театры ҡаршыһында, Покров скверында ҡуйылған бронза монумент.

# Һыу торбаһына һәйкәл (Дондағы Ростов)
## Һүрәтләнеше

Һәйкәл эшләү өсөн материал бронзанан һайлана. Уның бейеклеге 2,2 метрға етә. Авторҙарың уйынса, монумент ҡаланың XIX быуат ҡатын-ҡыҙы кеүек кейенгән гүзәл заттан ғибәрәт. Ул һыу колонкаһынан биҙрәләренә һыу тултырып тора. Бындай символдың һайланыуы осраҡлы түгел — ул ваҡытта, урынлаштырылған тәртип-ҡағиҙәләргә ярашлы, тап ҡатын-ҡыҙ ине ғаиләне эсәр һыу менән тәьмин итеү өсөн яуаплы була, шуға күрә ҡалала һыу торбалары һалыныуы ҡатын-ҡыҙҙың көнкүреш бурыстарын һиҙелерлек еңеләйтә. Һәйкәл ҡалала 1865 йылда эшләй башлаған беренсе һыу үткәргесе хөрмәтенә ҡуйыла. Уны эшләү инициативаһы Ростов водоканалынан сыға. Скульптура авторҙарының береһе Сергей Олешня була.
Ростов мэры Михаил Чернышевтың күрһәтмәләренә ярашлы, ҡалала беренсе һыу үткәргескә ҡуйылған һәйкәлде асыу тантанаһы 2007 йылдың авгусында уҙа. Сара тетарлаштырылған сағыу тамаша менән башлана, Ростовтың беренсе һыу үткәргесе тарихын сағылдырған костюмдар күрһәтелә. Ҡалала һыу торбалары эшләй башлаған осорҙағы ҡала башлығы Андрей Байковты кәүҙәләндергән актёр сығышы була. Тантанала Ростов ҡала мәҙәниәте идаралығы етәксеһе Людмила Лисицина, Рәсәйҙең һыу менән тәьмин итеү һәм һыу үткәреү ассоциацияһының директор вазифаһын башҡарыусы Алексей Головачев ҡатнаша.
# Үлем манараһы (Пермь)

«Үлем манараһы» (Пермь крайының эске эштәр идаралығы бинаһы) Пермь ҡалаһы Свердлов районының Комсомол проспектында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Үлем манараһы (Пермь)
## Тарихы

Пермь крайының эске эштәр идаралығы бинаһы 1949—1952 йылдарҙа төҙөлгән. Бинаның проекты документтары һаҡланмаған, тик 1952 йылдың июлендә архитектор А. М. Парелин проекты буйынса төҙөлгәнлеге билдәле. Бина совет монументаль классицизм стилендә төҙөлгән: биш ҡат бейеклегендәге бина Комсомол проспекты һәм Хәсән Геройҙары урамы араһындағы тотош кварталды биләй һәм 43 м бейеклектәге өс ҡатлы манараға эйә. Дөйөм алғанда, ул Мәскәүҙең бейек йорттары ҡиәфәтен хәтерләтә. Бина ҡаланың Комсомол майҙанында төп бина булып тора.

# Үлем манараһы (Пермь)
## Ҡала легендаһы

Бина Пермь ҡалаһы символдарының береһе, ҡалала йүнәлеш биреүсе булып тора һәм күп һанлы ҡала легендалары объекты һәм сығанағы булараҡ киң таралған «Үлем манараһы» исемен ала. Бина Сталин хакимлығы аҙағына төҙөлөүгә ҡарамаҫтан, уны эске эштәр органдары биләй.шуға күрә ҡала легендалары бинаны 1930—1940 йылдарҙағы Сталин репрессиялары осоро менән бәйләй. Имеш-мимештәр буйынса, бина диуарҙарында уның төҙөүселәренең кәүҙәләре көпләнгән, унда тотҡондар өсөн ер аҫты камералары һәм төрмә бинаһына һәм Егошихин зыяратына тиклем ер аҫты юлдары булған, унда НКВД хеҙмәткәрҙәре ғәйепһеҙ кешеләрҙе язалағандар һәм үлтергәндәр, уларҙы манаранан ихатаға ташлағандар, бер тотҡон манаранан үҙе аҫҡа ташланған, бинала даими атыу тауыштары ишетелә — был тотҡондарҙы аталар һәм башҡалар.

# Үлем манараһы (Пермь)
## Хәҙерге әҙәбиәттә.

Пермь яҙыусыһы Анатолий Субботин «Үлем манараһы» (1997 г.) тигән хикәйә яҙа, унда яҡтың эске эштәр идаралығы бинаһы Кафки стилендә фантастик ваҡиғаларҙың һәм билдәле антиутопияларҙың төп күренеше була.
# Вощинин Александр Николаевич

Вощинин Александр Николаевич (15 апрель 1914 йыл — 11 ноябрь 1986 йыл) — совет хәрби етәксеһе, СССР Хәрби-Диңгеҙ флотының 6-сы идаралыҡ начальнигы, вице-адмирал (1968).

# Вощинин Александр Николаевич
## Биографияһы

Александр Николаевич Вощинин 1914 йылдың 15 апрелендә Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Шаран районы Яңы Петровка ауылында тыуа. Татар.
1937 йылда Ленинград ҡалаһындағы М. В. Фрунзе исемендәге Юғары команда хәрби-диңгеҙ училищеһының артиллерия факультетын тамамлай. Сумы өлкәһенең Шостка ҡалаһына хәрби заводҡа йүнәлтелә, унда өлкән техник, Хәрби-диңгеҙ флоты вәкиле урынбаҫары, завод директоры вазифаларында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941—1943 йылдарҙа Хәрби-диңгеҙ флоты Артиллерия идаралығының оператив берекмәһе составында яр буйы нығытма линияһы буйынса эштәрҙе ойоштора. 1943 йылдың апреленән алып Мәскәү ҡалаһында Хәрби-диңгеҙ флоты Артиллерия идаралығында өлкән офицер. Һуңыштан һуң Семипалатинск полигонында ядро ҡоралдарын тәүге һынауҙарҙа ҡатнаша. 1954—1966 йылдарҙа ХДФ-ның бүлек мөдире һәм 6-сы идаралығы начальнигы урынбаҫары. 1966—1975 йылдарҙа ХДФ-ның 6-сы идаралығы начальнигы. Яңы Ерҙә ядро ҡоралын һынау етәкселәренең береһе. 1975 йылда отставкаға сыға.

# Вощинин Александр Николаевич
## Наградалары

Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1953) I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1972) ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1949, 1972) III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» СССР миҙалдары.
# Ҡолаҡлы сыпҡай

Ҡолаҡлы сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ(рус. Красношейная поганка)(лат. Podiceps auritus) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге ҡош.

# Ҡолаҡлы сыпҡай
## Ҡылыҡһырлама

Өйрәктән бәләкәй. Яҡшы сума һәм йөҙә. Ерҙән атлап йөрөй алмай. Яҙғыһын ата өйрәктең башы сем ҡара, ике яҡлап күҙҙәре өҫтөнән ҡолаҡҡа оҡшаған оҙон ғына ҡауырһындар үҫеп сыға. Сикәләре ҡара, муйыны, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. һырты ҡара-көрән. Түше, ҡорһағы көмөш кеүек йымылдаҡ аҡ. Ҡара сыпҡайҙан ҡыҙғылт ерән муйыны менән айырыла.

# Ҡолаҡлы сыпҡай
## Тауышы

Тауышы яҙғыһын яғымлы ғына: «түрр-лүрр-лүрр», башҡа ваҡытта: «кейк».

# Ҡолаҡлы сыпҡай
## Йәшәү рәүеше

Үҫемлектәргә бай ҙур булмаған күлдәрҙә, ятыуҙарҙа йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыу өҫтөндә, һирәкләп һыуға яҡын ярҙа була. 4—5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Тиреһе өсөн аулайҙар.
# Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы

Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы (15 август 1919 йыл—19 ноябрь 1991 йыл) — яҙыусы, тарихсы, мөхәррир. Хәрби фәндәр кандидаты. Полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби-тарихи, героик-патриотик тематикаға, билдәле хәрби эшмәкәрҙәр хаҡында яҙылған әҫәрҙәр авторы. Генерал А. Д. Черняховскийҙың биографы. Ватан һуғышы, ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

# Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы
## Биографияһы

Әкрәм Әғзәм улы Шәрипов 1919 йылдың 15 авгусында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Наратаҫты тип аталған башҡорт ауылында ябай ғаиләлә (Башҡортостан Республикаһының Шаран районы) тыуа.
1939 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәшһүр совет полководецы, армия генералы И. Д. Черняховский етәкселегендә һуғыша. 1949 йылда Мәскәүҙә М.В.Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай. 1960 йылда Ә.Шәрипов Совет Армияһынан демобилизацияланғандан һуң Мәскәүҙә йәшәй һәм СССР Электрон сәнәғәт министрлығында эшләй. Хәрби фәндәр кандидаты диссертацияһын яҡлай.
Төрлө йылдарҙа “Юғары мәктәп” нәшриәте редакцияһы мөдире, СССР Электрон сәнәғәте министрлығы хеҙмәткәре, “Батырлыҡ” (“Мужество”) журналының баш мөхәррире була. Шулай уҡ Воронин Аркадий Иванович псевдонимы аҫтында нәшер ителә.

# Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы
## Хеҙмәттәре

Хәрби‑тарихи, героик‑патриотик, билдәле хәрби эшмәкәрҙәр тематикаһына яҙылған әҫәрҙәр авторы. “Черняховский” (1971), “Полководецтың яҙмышы” (“Судьба полководца”; 1988) романдары, “Операция дауам итә” (“Операция продолжается”; 1976) документаль повесы һ.б. армия генералы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы И.Д.Черняховскийға арналған. “Һуғышта бына шулай булды” (“Так было на войне”; 1966) очерктар йыйынтығында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың батырлығы һәм героизмы тасуирлана. Хәрби тарихҡа арналған күп кенә публикациялар авторы.

# Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* А.А.Фадеев исемендәге премия лауреаты (1981).
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* 2 Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар менән бүләкләнгән
# Саҡсауыл

Саҡсауыл (лат. Halóxylon) (ҡаҙ. Сексеуіл) — Марь (Chenopodioideae) төрөнә ҡараған, сүллектәрҙә урман булып үҫә торған ҡаты, әммә һыныусан ағас (саҡсауыллыҡтар). Үҙәк Азия һәм ғәрәп илдәрендә унға яҡын төрө бар. Уларҙың өс төрө : аҡ саҡсауыл, Зайсан саҡсауылы һәм ҡара саҡсауыл Ҡаҙағстанда үҫә. Дөйөм алғанда, улар был республикала 48% урман фондын биләй (15 млн гектар). Төркмәнстанда — 6 миллион гектар, Үзбәкстанда-0,6 млн гектар майҙанда үҫә.

# Саҡсауыл
## Этимологияһы

Ушаков Дмитрий Николаевич фекеренсә, атама ҡаҙаҡса «сексеүил» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан. Мәктәп этимологик һүҙлегендә атама XIX тыуатта төрки телдәрҙән алынған тип яҙылған.

# Саҡсауыл
## Биологик тасуирламаһы

Ҡыуаҡ йәки ҙур булмаған, йәш ботаҡтары һыныусан, тарбаҡлы ағас (бейеклеге 1,5—12 м). Япраҡтары ваҡ,төҫһөҙ тәңкә кеүек, бер-береһенә ҡапма-ҡаршы урынлашҡан.Фотосинтезды йәшел ботаҡ ғәмәлгә ашыра. Ике енесле сәскә, бөрөһөндә 4-әрләп ултыра. Сәскә төбөндә 5 яры кеүек япраҡ, улар орлоҡҡа ҡанат кеүек беркетелгән була. Тамыр системаһы ҡеүәтле, 10-11 м тәрәнлеккә китә. Олоно тигеҙһеҙ, ныҡ, әммә ҡайһы берҙә мурт булып китә. Ҡайырыһы аҡ, ҡара йәки көрән.

# Саҡсауыл
## Төрҙәре

The Plant List мәғлүмәт базаһында күренеүенсә (2013) , 9 төрө бар
Бөтә төрҙәре лә Азия сүллектәрендә йәки ярымсүллектәрендә үҫә.
# Йәсәүилек

Йәсәүилек — Әхмәт Йәсәүи нигеҙләгән суфый тәриҡәте. Үҙәк Азия төрки халыҡтарында таралған.

# Йәсәүилек
## Доктринаһы

Әхмәт Йәсәүи хажиғон (Ходжагон (Хваджаган)) тәриҡәтенең өсөнсө остаҙы, Йософ Хәмидәниҙең вариҫы була. Йәсәүи хажиғон тәриҡәтенең икенсе тармағы — Нәҡшбәндиә тәриҡәтенән айырмалы булараҡ, Зикри жәли (жәһри), йәғни "яңғырауыҡлы зекер"гә бирелгән.

# Йәсәүилек
## Доктринаһы
### Йәсәүи юлы

Йәсәүи юлы 4 төп этаптан тора:
* Шәриғәт
* Тәриҡәт
* Хәҡиҡәт
* Мәғрифәт, йәғни Тормош асылын тулыһынса һәм абсолют белеү, илаһи донъя серҙәрен төшөнөү, фәнәгә өлгәшеү.
Йәсәүиә тәриҡәтенең билдәле хәлифәләре араһында Сөләймән Али Баҡырғани булған.

# Йәсәүилек
## Доктринаһы
### Әхмәт Йәсәүигә тиклемге силсилә (сылбыр)

* Мөхәммәт Пәйғәмбәр
* Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ
* Сәлмән Әл-Фарси
* Ҡасим бин Мөхәммәт
* Жәғәфәр әс-Садиҡ
* Әбү Йәзид Әл-Бәстәми
* Әбелхәсән Әл-Харҡани
* Әбү Али Фәрмәди
* Йософ Хәмәдәни
* Ғабдулла Үәрки (Хорезмдан)
* Мөхәммәт Хәсән бин Хөсәйен әл-Әндәҡи (1157 вафат)
* Әхмәт Йәсәүи