yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ромашкина

Ромашкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ильяк йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Ромашкина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036170
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203617
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мова нанова

«Мо́ва нано́ва» (бел. Мова Нанова) (һүҙмә- һүҙ тәржемәһе — «Тел яңынан») — бушлай белорус теле курстары, Минскиҙа 2014 йылдың 13 ғинуарында «Ў» галереяһында асыла. Минскиҙан тыш Барановичи, Гродно, Бобруйск, Брест, Молодечно, Могилев, Витебск, Островец, Гомель, шулай уҡ Польшаның Краков ҡалаһында үткәрелә. 2021 йылдың 23 июлендә Минск район башҡарма комитеты «Мова нанова» ойошмаһын бөтөрә, формаль сәбәп итеп прокуратура тарафынан сайтта «теркәлмәгән символика» табылған һәм Белсат телеканалы логотибы атала.
   Халыҡ теле - уның рухы, халыҡ рухы, уның теле (С)
   Мова народа ёсць ягоны дух, і дух народа, ёсць ягоная мова (С)

# Мова нанова
## Премиялар һәм наградалар

2014 йылдың 25 июнендә Минскиҙа бишенсе белорус телле реклама һәм коммуникация фестивале үтә. Мова нанова курстары белорус телле реклама һәм коммуникация фестивалендә ижтимағи әһәмиәтле проекттар номинацияһында Гран-при яулай.

# Мова нанова
## Курс проекттары

Мова нанова «Ашығыс тел ярҙамы» бушлай тәржемә хеҙмәтен булдыра. Профессиональ филолог-волонтерҙар командаһы тиҙ арала 5 мең билдәгә тиклем тәржемә итергә әҙер. Тәржемәгә телде ҡулланыуҙың асыҡ осраҡтары ҡабул ителә: веб-сайттар, тамғалар, плакаттар, тауарҙарға компоненттар, магазиндарҙа этикеткалар, ресторандарҙа менюлар, реклама һ. б.
# Ланин

Ланин — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Потудань йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ланин
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100812107000003515
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000351
* Бассейн коды — 05.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шалухин Станислав Петрович

Шалухин Станислав Петрович (1 март 1952 йыл — 2 июль 2002 йыл) — шағир, музыкант, журналист, тәржемәсе. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Шалухин Станислав Петрович
## Биографияһы

Станислав Петрович Шалухин 1952 йылдың 1 мартында Өфөлә тыуған.
Мәктәптән һуң, 1969—1970 йылдарҙа, автослесарь булып эшләй. Ике йыл армияла хеҙмәт итә, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының «журналистика» һөнәре буйынса филология факультетын тамамлай.
Юғары белем алғас, «Ленинец» гәзитендә хәбәрсе булып эшләй, 1980—1986 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә мөхәррир була, аҙаҡ урта мәктәп уҡытыусыһы, коммерция фирмаһының реклама бүлеге начальнигы, журналист, 1999 йылдан алып — «Бельские просторы» әҙәби-нәфис журналының шиғриәт бүлеге мөдире булып эшләй.
Армия хеҙмәте ваҡытында шиғырҙар яҙа, 1970 йылдан баҫтыра башлай. Университет гәзитендә, «Тропинка» альманахында, «Орбита» (1980) коллектив йыйынтыҡта, «Литературная учеба», «Бельские просторы», «Орбита» журналдарында, «Киске Өфө» гәзитендә нәшер ителә
Шиғыр һәм проза яҙа(«Грушенька» романы), гитарала уйнай. 2001 йылда компакт-дискҡа үҙенең йырҙарын яҙа. Башҡорт дәүләт филармонияһы, үҙенең шиғырҙарын уҡый, уларға яҙылған йырҙар башҡара. Шағирә Зөлфиә Ханнанованың шиғырҙарын башҡорт теленән тәржемә итеү менән шөғөлләнгән.
1990—1995 йылдарҙа Өфө ҡала Советы депутаты була.
Станислав Петрович Шалухин 2002 йылдың 2 июлендә Өфөлә затон күпере янында юл-транспорт һәләкәтендә һәләк була.

# Шалухин Станислав Петрович
## Биографияһы
### Ғаиләһе

Ҡатыны Шалухина Маргарита Георгиевна — педагог, «Башҡортостандың халыҡ медицинаһы» ассоциацияһы президенты
Улы, Шалухин Андрей Станиславович — музыкант, Via Chappa хип-хоп төркөмөнөң нигеҙһалыусыһы һәм элекке ҡатнашыусыһы.
Ҡыҙы, Шалухина Элла Станиславовна — шағирә, яҙыусы, «Водоканал-Инвест-Консалтинг» компанияһы етәксеһе, Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.
Ҡыҙы, Шалухина Ольга Станиславовна — психолог, Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Шағирҙың шиғырҙарын башҡорт теленә шағирә Тамара Ғәниева тәржемә иткән.

# Шалухин Станислав Петрович
## Китаптары

* Шиғыр йыйынтығы: «Посвящение» (Башкирское книжное издательство, 1985 год),
* «Душа, идущая ко мне» (издательство «Скиф», 2000), «Посвящение II».
# Вакканай

Вакканай (япон. 稚内市Вакканай-си$^?$) — Хоккайдо утрауында порт, Соя округының үҙәге, Японияла иң төньяҡ ҡала.
Ҡаланың майҙаны — 76089 км², халҡы 37 001 кеше (2014 йылдың 30 июненә ҡарата), халыҡ тығыҙлығы — 48,63 кеше/км²
Ҡала Охот диңгеҙенең Лаперуз боғаҙы ярында урынлашҡан, ул Хоккайдоны Сахалин утрауынан айыра. Ҡалаға 1949 йылдың 1 апрелендә нигеҙ һалына.
Климат дымлы, елле һәм ямғырлы, йылына 1100 мм ашыу яуым-төшөм яуа. Ғәҙәттә, яуым-төшөм ҡышын ҡар рәүешендә.
Южно-Сахалинск, Невельск һәм Корсаков — Вакканайҙың туғандаш ҡалалары. Портҡа йыш Рәсәй моряктары килә.

# Вакканай
## Климаты

Вакканай климаты уртаса муссонлы. Куросионың йылы ағымы йоғонтоһо арҡаһында ҡыштар бында яҡында урынлашҡан Южно-Сахалинскҡа һәм бер үк киңлектә тиерлек урынлашҡан Тернееға ҡарағанда күпкә йомшаҡ . Әммә бында шул уҡ географик киңлектәрҙә ятҡан Краснодар йәки Симферополь үлсәме буйынса ҡыштар шулай ҙа ныҡ һалҡын.
Кёппен классификацияһы буйынса Вакканайҙа дымлы континенталь климат (Dfb).
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | −3,4 | −3,4 | 0,9 | 7,2 | 12,0 | 15,7 | 19,9 | 22,0 | 19,4 | 13,3 | 5,8 | 0,1 | 9,2 |
| Уртаса температура, °C | −5,5 | −5,7 | −1,5 | 4,4 | 8,7 | 12,4 | 16,8 | 19,2 | 16,4 | 10,5 | 3,2 | −2,1 | 6,4 |
| Уртаса минимум, °C | −7,7 | −8,2 | −4,2 | 1,7 | 5,8 | 9,7 | 14,4 | 16,7 | 13,5 | 7,5 | 0,6 | −4,4 | 3,8 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 98 | 68 | 54 | 55 | 71 | 65 | 93 | 112 | 126 | 130 | 128 | 123 | 1124 |
| Сығанаҡ: Гонконгская обсерватория ||||||||||||||

# Вакканай
## Мәғарифы
### Юғары белем

Шәхси университеттарҙың береһе — Вакканай Хокусэй Гакуэн (яп. 稚内北星学園大学).

# Вакканай
## Мәғарифы
### Мәктәптәре

Башланғыс мәктәп (1—6 йыл уҡыу): Вакканай Тюю (稚内中央), Вакканай Минато (稚内港), Вакканай Минами(稚内南), Вакканай Хигаси(稚内東), Сиомигаока (潮見が丘), Коэтой (声問), Соя (宗谷), Омисаки (大岬), Томиисо (富磯).
Урта мәктәп (уҡыу йылдың 7—9 йыл уҡыу): Вакканай Тюгакко (稚内), Вакканай Минами Тюгакко (稚内南), Вакканай Хигаси Тюгакко (稚内東), Соя Тюгакко (宗谷), Сиомигаоко Тюгакко (潮見が丘).
Өлкән мәктәп (10—12 йыл уҡыу): Хоккайдо Котогакко Вакканай (北海道稚内高等学校) һәм шәхси мәктәп Вакканай Отани Котогакко (稚内大谷高等学校).

# Вакканай
## Транспорты

* Hokkaido JR — Вакканай станцияһы
Төп Соя линияһының һуңғы станцияһы. Поезд Асахикаванан килә.
Корсаков менән паромлы кисеү менән тоташҡан.
Ҡаланан көнсығышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта аэропорт урынлашҡан (ИАТА: WKJ, ИКАО: RJCW).
# Шопенгауэр Артур

Артур Шопенгауэр (нем. Arthur Schopenhauer, 22 февраль 1788 йыл — 21 сентябрь 1860 йыл) — немец философы.
Иррационализмдың иң билдәле фекерләүселәренең береһе, мизантроп. Немец романтизмына тартыла, мистика менән мауыға, Иммануил Канттың төп эштәрен бик юғары баһалай, уларҙы «ике мең йыл буйы философия белгән иң мөһим күренеш», тип баһалай, буддизмдың (уның кабинетында канттың бюсы һәм Будданың бронза статуэткаһы тора), Упанишадтың, шулай уҡ Эпиктет, Цицерон һәм башҡаларҙың фәлсәфәүи идеяларын баһалай. Замандаштары Гегель менән Фихтены тәнҡитләй. Софизмға ҡапма-ҡаршы ғәмәлдәге донъяны Лейбництың уйҙырмаһы — «мөмкин булғандан иң алама донъя», тип атай һәм бының өсөн «пессимизим философы» ҡушаматын ала.
Төп фәлсәфә хеҙмәтенә — «Мир как воля и представление» (нем. Die Welt als Wille und Vorstellung, 1818) вафат булғанға тиклем комментарийҙар бирә һәм популярлаштырыу менән шөғөлләнә.
Шопенгауэрдың ихтыярға яһаған метафизик анализы, уның кешенең дәртенә (нәҡ ул беренсе тапҡыр был терминды ҡуллана) һәм теләгенә ҡарашы, яҙмаһының афористик стилдә булыуы бик күп билдәле аҡыл эйәләренә, шул иҫәптән Фридрих Ницше, Рихард Вагнер, Людвиг Витгенштейн, Эрвин Шредингер, Альберт Эйнштейн, Зигмунд Фрейд, Отто Ранка , Карл Юнг, Лев Толстой һәм Хорхе ЛуисБорхесоғо йоғонто яһай

# Шопенгауэр Артур
## Биографияһы

Философтың атаһы, Генрих Флорис Шопенгауэр, белемле, Европа мәҙәниәтен баһалаусы кеше була. Сауҙа эше буйынса Англия һәм францияға йыш йөрөй. Ул яратҡан яҙыусыһы — Вольтер. Артурҙың әсәһе, Иоганна, иренән 20 йәшкә йәшерәк була. Яҙыусы һәм әҙәби салон хужабикәһе.
# Нахавня

Нахавня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Нахавня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Звенигород ҡалаһынан Рублёво гидроузеленә тиклем, Истра (башынанИстра һыуһаҡлағысына тиклем) йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101512110000023481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002348
* Бассейн коды — 09.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Задионченко Семён Борисович

Задионченко Семён Борисович (төп исеме Борухович Шимон Зайончик; укр. Семен Борисович Задіонченко); 22 июнь 1898 йыл, Киев губернаһы, Киев өйәҙе, Ржищев — 19 ноябрь 1972 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың дәүләт һәм партия эшмәкәре, 1942—1943 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

# Задионченко Семён Борисович
## Биографияһы

Эшсе ғаиләһендә тыуған. 1914 йылда Кирмәнсек һөнәрселек-техник училищеһын тамамлаған. Милләте буйынса йәһүд.
* 1916—1917 йылдарҙа — Рәсәй империяһы армияһында
* 1917—1925 йылдарҙа — Ҡыҙыл гвардияла, РККА-ла. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы
* 1925—1931 йылдарҙа — Бөтә Союз ауыл хужалығы кооперацияһы идаралығының инструкторы; Донбасс, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия буйынса Бөтә Рәсәй үҙәк малсылыҡ союзы вәкиле, «Животноводсоюз» Ҡобан округ бүлеге мөдире, «Малсылыҡ» (Ҡаҙаҡ АССР-ы) совхоз директоры, Бөтә Союз «Малсы» берекмәһенең кадрҙар идаралығы начальнигы урынбаҫары
* 1931—1934 йылдарҙа — ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, Мәскәү ҡалаһының Бауман район Советы рәйесе
* 1934—1936 йылдарҙа —Бауман район советы рәйесе
* 1936—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Бауман район комитетының беренсе секретары
* 1937—1938 йылдарҙа — РСФСР халыҡ комиссарҙары советы рәйесе урынбаҫары
* 1938 йылдың февраль-июне — Украина КП(б)-ның Днепропетровск өлкә комитетының беренсе секретары
* 1938—1941 йылдарҙа — Днепропетровск өлкә комитеты беренсе секретары кп(б) Украина
* 1938—1949 йылдарҙа — Украина Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты политбюроһы ағзалығына кандидат
* 1941 йылда — Көньяҡ фронттың Хәрби советы ағзаһы
* 1941 йылда — Украина КП(б)-ның Сталин өлкә комитетының беренсе секретары
* 1941—1942 йылдарҙа — СССР-ҙың игенселек халыҡ комиссариатының сәйәси идаралығы начальнигы
* 1942—1943 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары
* 1943—1946 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Кемерово өлкә комитетының беренсе секретары
* 1946—1948 йылдарҙа — ВКП(б)Үҙәк комитетының инспекторы
* 1948 йылда — ВКП(б)Үҙәк Комитетының ауыр сәнәғәт бүлеге мөдире
* 1948—1951 йылдарҙа — СССР-ҙың әҙерләү министрының беренсе урынбаҫары
* 1951—1952 йылдарҙа — ВКП(б)Үҙәк Комитетының инспекторы
* 1952—1953 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитетының партия, профсоюз һәм комсомол органдарының төбәк партойошмалары бүлегенең подотдел мөдире
* 1953—1954 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитетының партия, профсоюз һәм комсомол органдары партойошма территориаль бүлеге секторы мөдире
* 1954—1958 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты инспекторы
1958 йылдан хаҡлы ялда; РСФСР-ҙың Министрҙар Советы аппаратында.
1919 йылдан алып РКП(б)ағзаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1939—1952). СССР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән

# Задионченко Семён Борисович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Өс Ленин ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.
# Бисҡужа

Бисҡужа (рус. Бискужа (төркисә «Биш хужа») — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл, Красносакмарский бүлегенә ҡарай.

# Бисҡужа
## Тарихы

Ауылдың тарихы тураһында Ырымбур тарихсыһы, журналист С. М. Стрельников бәйән итеүенсә, ул XIX быуаттың икенсе яртыһында Боғорослан өйәҙе Смагин улусы мордва-эрзә крәҫтиәндәре башҡорттарҙан ерҙәрен һатып йәки ҡуртымға алған. Бөгөлмә өйәҙенән, Һамар губернаһы Сергиевск ҡалаһынан мордвалар күсеп килеп ҡушыла торғандар.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы төрлө сығанаҡтарҙа Бисҡужа утары телгә алына. 1939 йылдың архив мәғлүмәттәре буйынса, Ҡыуандыҡ районы составында Үрге Бисҡужа һәм Бохарсы ауыл советына ҡараған Түбәнге Бисҡужа ауылдары иҫәптә тора. Ауыл Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы Бисҡужа йылғаһы яры буйында урынлашҡан.
Иң уңышлы йылдарҙа Бисҡужа халҡы 500 кешегә, ә йорт-ихаталар һаны — 120-гә тиклем етә. Ауыл халҡы баҫыусылыҡта, һөтсөлөк, ҡошсолоҡ фермаларында, тирмәндә һәм тимерлектә мәшғүл булған. XX быуаттың 60-сы йылдарында ауылда бәләкәй күрше ауылдарҙан балалар өсөн интернат менән 8 йыллыҡ мәктәп, клуб, магазин, фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләгән.
8 йыллыҡ мәктәп 1966 йылда ябыла, башланғыс ҡына булып ҡала, ә 1974 йылда бөтөнләй ябыла.
Ауыл хужалыҡтарын эреләтеү буйынса дәүләт сәйәсәте менән бәйле ҡошсолоҡ фермаһы ябылған, һауын көтөүе, һуңынан эре мал иҫәбе лә бөтөрөлгән. Бер аҙҙан фельдшер-акушерлыҡ пункты һәм магазин да ябылған. Халыҡтың күпләп ситкә китеүе башлана. XXI быуатҡа ауыл дача ҡасабаһына әйләнеп килеп баҫа

# Бисҡужа
## Географияһы

Район үҙәге Ҡыуандыҡтан 6 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдан 8 км алыҫлыҡта «Шайтан-тау» дәүләт ҡурсаулығы ойошторолған

# Бисҡужа
## Этимологияһы

Ауылдың атамаһы башҡорт телендәге биш һәм хужа һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Әйтеүҙәренсә, башта килеп ултырып, утар барлыҡҡа килтергән хужалар бишәү булған. Хужа һүҙе эрзәләргә лә хуш килгән, сөнки уларҙың топонимикаһында ла кужа, кужо, кужи — «болон, ялан» форманты бар, мәҫәлән, Кочкужи, Репакужи, Трокскужа. Шул рәүешле башҡорт-эрзә сығышлы ойконоим барлыҡҡа килгән
# Олеко-Марета-Яха

Олёко-Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Марета-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Олеко-Марета-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077828
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307782
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Иҙәш

Иҙәш (рус. Идяш) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Үтәғол ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453394, ОКАТО коды — 80226840003.

# Иҙәш
## Географик урыны

Иҙәш ауылы Ҡаҫмарт йылғаһы ҡушылдығы Иҙәш йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 71 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үтәғол): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 48 км

# Иҙәш
## Тарихы

Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1765 йылдан билдәле. Бикбирҙе, Иҙәш-Бикбирҙе исемдәре менән теркәлгән. 1795 йылдан Бикбирҙе (Сәмәт) булараҡ иҫәпкә алынған, 25 йортта — 138 кеше, 1866 йылда 92 йортта 656 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, һыу тирмәне, ярма ярғыс теркәлгән. XX быуаттың 30‑сы йылдарынан алып хәҙерге исемен йөрөтә.

# Иҙәш
## Хәҙерге осор

Иҙәш ауылы Үтәғол ауыл Советына ҡарай. Дөйөм белем биреү урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.

# Иҙәш
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1900 йылда — 581 кеше, 1920 йылда 605 кеше, 1939 йылда — 412 кеше, 1959 йылда — 474 кеше, 1989 йылда — 549 кеше, 2002 йылда — 665 кеше, 2010 йылда 613 кеше йәшәгән. Башҡорттар йәшәй (2002)
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 412 | |
| 1959 | 481 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 689 | |
| 1979 | 647 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 549 | |
| 2002 | 665 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 688 | |
| 2010 | 613 | |

# Иҙәш
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, бөтә халыҡтың милләте — башҡорттар (100 %).

# Иҙәш
## Билдәле шәхестәре

* Абдуллин Фәтих Саҙрый улы (24.08.1924—10.08.2007) — журналист. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Журналистар Союзы ағзаһы (1959). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғиззəтуллина Гɵлсирə Мирза ҡыҙы (4.07.1957) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, тəржемəсе. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (1996) һәм СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты, Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара конкурстың республика этабының еңеүсеһе һәм бәйгенең халыҡ-ара туры дипломанты
* Ишкинин Ғилман Ғирфан улы (26.01.1965—5.02.2011) — башҡорт шағиры.
* Ҡадиров Урал Ғаян улы (10.03.1929—19.06.2017) — ғалим-ветеринар, патологоанатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988).

# Иҙәш
## Урамдары

* Күксә урамы (рус. улица Кукся)
* Йәштәр урамы (рус. улица Молодёжная)
* Сүкеш урамы (рус. улица Сукеш)
* Т.Күскилдин урамы (рус. улица Т. Кускильдина)
* Мәктәп урамы (рус. Школьная улица)

# Иҙәш
## Ер-һыу атамалары

* Ҡаҫмарт йылғаһы
* Иҙәш йылғаһы
* Үрге Үткәрмә тауы
* Түбәнге Үткәрмә тауы
* Болантау
* Болан шишмәһе
* Яҡшылар йылғаһы
* Өлкәр тауы
* Һүжә йылғаһы
* Яптыйылға йылғаһы
* Ҡарат йылғаһы

# Иҙәш
## Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары

* Ҡәҙербаева Гөлйыһан Сәйфулла ҡыҙы үҙ ижады менән таныштыра
# Әстәғәҙәт

Әстәғәҙәт (рус. Истиаза, ғәр. استعاذة‎), Әғүҙүбилләһи (рус. Аузубиллях, ғәр. أعوذ بالله‎ — «Аллаһы тәғәләгә һығынамын»), әғүҙү билләһи минә шайтан рәджим (ғәр. أَعُوذُ بالله مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ‎ — «Рәхмәттән һөрөлмөш шайтандың яуызлығынан Аллаһы тәғәләгә һығынамын») — исламда: Аллаһтан ярҙам һәм ҡурсыу һорау доғаһы.

# Әстәғәҙәт
## Цитаталар

* Әйт: ««Таң Раббыһы Аллаһыға һыйынамын, яралтылған нәмәләрҙең яуызлығынан, һәм донъяны ҡараңғы ҡаплап алған ваҡыт яуызлығынан, һәм төйөндәргә өрөүселәрҙең яуызлығынан, һәм көнләшеүсе кешенең көнләшеп ғәмәл ҡылыуынан Аллаһыға һыйынам».
* Әл-Фәлек 113:1—5
* «Әл-Әстәғәҙәт — ҡурсыу, һыйыныу һорау». (Сөләймән ибн Абдуллаһ)
* «Әл-Әстәғәҙәт — был Аллаһы тәғәләгә һығыныу һәм һәр яуызлыҡ ҡылыусынан ҡотолоу эҙләү » (Ибн Ҡасир)
# Роден (Фалльштайн)

Роден (Фалльштайн) (нем. Rhoden (am Fallstein)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 464 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,36 км². Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
# Себер кешеләре

Себер кешеһе — Себерҙә йәшәгән төрлө этник сығышлы кеше, шулай уҡ урыҫтарҙың этнографик төркөмө — башлыса ҡаты континенталь климаты, сағыштырмаса аҙ халыҡ һаны һәм төбәктәге тормош айырымлылыҡтары арҡаһында барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле «себер» һыҙаттарына эйә (характеры һәм һаулығы яғынан) булған кеше.
Этнографияла йыш ҡына себер кешеләре (сибиряктар) термины аҫтында Себер урыҫ халҡы күҙ уңында тотола — электән йәшәгән урыҫтар (XVI—XVII быуаттарҙа тәүге күсеп килеүселәр) һәм яңы күсеп килеүселәрҙән (ХІХ быуаттың икенсе яртыһындағы — XX быуаттың башындағы күсеп килеүселәр) айырмалы рәүештә уларҙың вариҫтары. Себер кешеләренә чалдондар, кержактар, семейҙар, ташсылар, русскоустьинсылар һәм урыҫтарҙың башҡа этнографик төркөмдәрен ҡушыу (улар ҙа Себер урыҫ халҡын тәшкил итә һәм дөйөм этник тарихҡа эйә) бәхәстәр тыуҙыра.
XIX быуат уртаһындағы Даль һүҙлегендә себер кешеләре (сибиряктар) урыҫ теленең себер диалекттарын ҡулланыуы арҡаһында «чевошниктар» тип атала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, себер кешеләре итеп үҙҙәрен 4116 кеше күрһәткән.
# Шәмсиев Рим Фәтих улы

Шәмсиев Рим Фәтих улы (1927—26.09.1999) — табип, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1967).

# Шәмсиев Рим Фәтих улы
## Биографияһы

Рим Фәтих улы Шәмсиев 1927 йылда Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Иҫәнбай ауылында тыуған.
Башҡорт медицина институтын тамамлаған.

# Шәмсиев Рим Фәтих улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1949 йылдан хәҙерге Краснокама районы Николо-Берёзовка ауыл дауаханаһы хирургы, 1950 йылдан — мөдире;
1966 йылдан Кушнаренко районы дауаханалары табибы,
1973—1991 йылдарҙа Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһы невропатологы, психиатры һәм наркологы.
Дүртөйлө ҡалаһында вафат булған.

# Шәмсиев Рим Фәтих улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1967)
# Йүвәйриә бинт әл-Харис

Йүвәйриә бинт әл-Харис (ғәр. جويرية بنت الحارث‎; вафаты - 676 йыл, Мәҙинә) — Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)ҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.

# Йүвәйриә бинт әл-Харис
## Биографияһы

Йүвәйриә бинт әл-Харис Бәни Мөстәлиҡ ҡәбиләһе башлығы Харис ибн Әбү Дирарҙың ҡыҙы була.Һижрәттең 5-се йылында мосолмандар Мүсталиҡ ҡәбиләһен еңә, шуның һөҙөмтәһендә Йүвәйриә әсирлеккә төшә. Уның атаһы Мөхәммәт Пәйғәмбәргә уны иреккә сығарыуҙы һорап, үтенес менән килергә мәжбүр була. Бының өсөн ул дөйәләр вәғәҙә итә. Йүвәйриәне азат итәләр, шунан һуң Пәйғәмбәр уның атаһы һәм яҡындары менән һөйләшә, һөҙөмтәлә улар Ислам ҡабул итә. Ошонан һуң Мөхәммәт с.ғ.с. Харис ибн Әбү Дирарҙан ҡыҙын үҙенә хәләл ефетлеккә биреүҙе һорай. Бының бер сәбәбе - Пөйғәмбәр Ғәрәп ярымутрауында ярайһы йоғонтоло Бәни Мөстәлиҡ ҡәбиләһе менән яҡшы мөнәсәбәттәр булдырырға тырышыуҙа ла. Никах уҡытылғандан һуң мосолмандар әсиргә төшкән 100 самаһы Мөстәлиҡ ҡәбиләһе кешеләрен азат итә.
Көндәше хаҡында Инәбеҙ Ғәйшәнең әйткәне лә иғтибарға лайыҡ: «Йүвәйриә тиклем үҙ ырыуына файҙа килтергән бер кем дә юҡтыр. Уның арҡаһында йөҙҙәрсә кеше ҡоллоҡтан ҡотолдо». Өҫтәп, йәнә шулай тиергә лә булалыр: «Улар ҡоллоҡтан ғына ҡотолманы, ә Ислам ҡабул итеп, үҙҙәренә күркәм яҙмыш һайланы».
Йүвәйриә раҙыяллаһу ғәнһә Исламға мөккибән бирелә, бик күп ғибәҙәт ҡыла, йыш ҡына ураҙа тота. Уның бер мәл хатта ауыҙ асмай ураҙа тотҡанын күреп, Пәйғәмбәребеҙ ифтар эшләттерә һәм дауам итергә рөхсәт бирмәй.
Аллаһ Илсеһе менән 6 йыл бәхетле ғүмер кисерә Йүвәйриә р.ғ. һәм ғөләмәләргә 7 хәҙис тапшыра. Ул бик йомарт һәм шәфҡәтле була, хатта үҙенә тигән ризыҡты ла фәҡир-фоҡараға саҙаҡа итеп таратып торғаны мәғлүм.
Сәхих Бохари яҙып алған хәҙистәр араһында ошондайы бар: «Ярты хөрмә саҙаҡа ҡылып ҡына булһа ла, уттан (йәғни тамуҡ утынан) һаҡланығыҙ, быны тапмаһағыҙ, һораусыны яҡшы үә йомшаҡ һүҙ менән йыуатығыҙ». Мәҙинәлә был емеш күп булғанлыҡтан Рәсүлебеҙ «ярты хөрмә» тип әйткән, тимәк, хатта фәҡир генә кеше лә хәленән килгән тиклем саҙаҡа биреп, йәһәннәмдән ҡотола ала, тигән ул. Үҙе һәм ғаиләһе ошо ҡағиҙә буйынса йәшәгән дә инде.
Йүвәйриә игелекле һәм тәҡүә ҡатын була. 676 йылда Мәҙинәлә 65 йәшендә вафат була.