yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Манхар бланко

Манхар бланко (исп. Manjar blanco) — испан телле илдәрҙә бер нисә төрлө тәм-томдоң атамаһы Испанияла был бланманже. Америкала, бигерәк тә (Көньяҡ Америка) шулай тип татлы аҡ һөт пастаһы атала, ул һылау йәки эслек өсөн ҡулланыла. Был исем Латин Америкаһында ҡайһы берҙә дульсе де лече йәки йәки cajeta (кахета) менән үҙ-ара алмаштырып ҡулланыла, ләкин был терминдар, ғәҙәттә, тәм-томға ҡарай, әҙерләүе һүртәләнеүенән айырылып тора.

# Манхар бланко
## Испания

Манхар бланко Испанияла һәм Европаның башҡа өлөштәрендә күберәк бламанже кеүек билдәле булған десертҡа ҡарай, ул желатинға оҡшаған консистенция була. (ысынбарлыҡта, хәҙерге заман төрҙәренә йышыраҡ желатин ҡушып яһайҙар). Урта быуаттарҙа был ризыҡты тауыҡ йәки балыҡ, дөгө, шәкәр һәм һөт (йәки миндалле һөт) һәм башҡа ингредиенттарҙан әҙерләгәндәр (моғайын, был ашамлыҡҡа мосолман Испанияһының һәм мосолман Сицилияһы аш-һыуының йоғонтоһо булғандыр). Хәҙер Испанияла был ризыҡтың төп ингредиенттары булып һөт миндаль, кукуруз крахмалы йәки шәкәр һәм желатин тора . Ашамлыҡтың испан варианттары йыш ҡына француз йәки инглиз аш-һыуынан айырылып тора.

# Манхар бланко
## Көньяҡ Америка

Manjar blanco исеме Перу, Колумбия һәм Чилиҙа билдәле. Ул һөткә әҙ-әҙләп шәкәр ҡушып күләмен кәметеп һәм ҡуйыртып яй ғына бешерелгән традицион әҙерләнә торған ошоға оҡшаш ашамлыҡтарға ҡарай. Ҡайһы бер өлкәләрҙә өҫтәмә ингредиенттар ҡушыла: ванилле борсаҡтар, цитрус һуты, дәрсен һәм хатта дөгө. Көймәһен өсөн ғәҙәттә һыуға ултыртып бешерәләр. Һөҙөмтәлә ҡуйыртылған һөткә оҡшаған, әммә бик ҡуйы аҡ йәки һарғылт төҫтәге паста барлыҡҡа килә
Манхар бланко икмәккә һылау өсөн, йәки төрлө ҡамыр ризыҡтарының электәре, мәҫәлән, альфахор һәм teja (тех) өсөн ҡулланыла.

# Манхар бланко
## Көньяҡ Америка
### Колумбия

Манхар бланко — Колумбияла натильянс менән бер рәттән традицион раштыуа ашамлығы. Уны һөт, дөгө һәм шәкәрҙән яһайҙар; тейешле текстураһы булғансы ҡатышманы оҙаҡ бешерәләр. Был тәм-томдо Раштыуа ваҡытында магазиндарҙа һаталар, әммә күптәре йорттарында үҙаллы әҙерләүҙе хуп күрә.
# Бәнү Аус

Бәнү Аус (ғәр. بنو أوس‎; рус. Бану Аус), аусиҙар — Мәҙинәнең көньяҡ ғәрәп нәҫелдәренә (ҡахтаниҙар) ҡараған ҡәбиләләренең береһе. Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында аусиҙар, хәзрәжиҙәр менән бер рәттән, ансарҙарҙың бер өлөшөн тәшкил иткән. Исламға тиклемге дәүерҙәге ике ҡәбилә лә Бәнү Ҡәйлә (ғәр. بنو قيلة‎) исеме менән билдәле булған.

# Бәнү Аус
## Этимологияһы

Ҡәбилә атамаһы тамырҙары менән Aws Manat, йәғни Дар (ер) Манат (Манат — аусиҙар табынған илаһ) һүҙбәйләнештән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Ислам ҡабул ителгәндән һуң исеме Aws Allah — Аллаһ ере булып китә, әммә Мәҙинә конституцияһына ҡәбилә Бәнү Аус исеме менән генә инә.

# Бәнү Аус
## Сығышы

Аусиҙар ҙур көньяҡ ғәрәп ҡәбиләһе Бәнү Ғәзәд менән уртаҡ сығышлы булған. Шулай уҡ улар Ғәсәсиндәр менән дә ҡәрҙәш.
# Диодон макулатус

Диодон макулатус — Көньяҡ Америка диңгеҙҙәрендә йәшәүсе ваҡ балыҡ.
Был бәләкәй генә балыҡ йыртҡыс акуланың иң уҫал дошманы һанала. Сөнки уның бик үткер энәһе бар. Диодон макулатусты акула аңғармаҫтан йотоп ебәрһә лә, балыҡ үлмәй, ә акуланың ашҡаҙанына энәһе менән ҡаҙала ла быраулай башлай. Акуланың ҡорһағын тишеп сығып, үҙ юлы менән китә. Акула шунда үлеп ҡала.
# Һыуосҡан шарлауығы

Һыуосҡан шарлауығы(рус. ручей Хуускан, Водопадное) — Бесәйүлгән йылғаһының башы булған шарлауыҡ. Һыуосҡан шарлауығы төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы.Волга буйы федераль округы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районына ҡарай. Яҡтыкүлдән төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Һыуосҡан шарлауығы
## Һүрәтләмә

Статусы: Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе
Категория ООПТ: Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Геологик тибы: Геоморфологик
Подтип: Шарлауыҡ (В)
Нигеҙ һалынған: 12.02.1997
Административ-территориаль бүленеш структураһында урыны: Волга буйы федераль округы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы
Дөйөм майҙаны: 2 041,0 га
Һаҡланыу объекты: ландшафт, флораһы, үҫемлектәр япмаһы.
Һаҡланған тәбиғәт биләмәһен булдырыуҙы һәм уның әһәмиәтен нигеҙләү: Биләмәгә туристәр һәм ял итеүселәр күп килә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
Һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең норматив хоҡуҡи нигеҙе:Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты ҡарары ( 12.02.1997 №124-р; 26.02.1999 №48; 07.12.2018 №597 )

# Һыуосҡан шарлауығы
## Географик урыны

Географик урыны: Яҡтыкүлдән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 4,5 км
Сиктәре : Күсем урман хужалығы участкаһының 74-сы, 75-се, 83-се, 84-се, 99-сы, 100-се квадраттары.
Координаталары:Киңлек: 53.634 Оҙонлоҡ: 58.552 (градусы).
Һыуосҡан_шарлауығы Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүендә, Күсем тауында (1080,6 м) Айыуталаған ҡыуышында урынлашҡан. Шарлауыҡ йырып сыҡҡан урын Һыуосҡан тарлауығы тип атала. Был тарлауыҡ Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүен 3 километрға тиклем араҡыҡта ярып, батып үтә.
Бесәйүлгән йылғаһы 1041,4 м бейеклектәге түбәнән аҫтараҡ Һыуосҡан шишмәһе булып башланғыс ала ла, ҙур-ҙур ҡая-таштарҙан ағып төшөп, бейеклектәре 3-4 метрға еткән шарлауыҡтар шарлауыҡтар каскады ( иң бейеге 4 м тиклем) барлыҡҡа килтереп аҫҡа атыла.
Шарлауыҡтың хәле йылдан-йыл миҙгеленә бәйле. Йәйгеһен сылтырап аға. Яҙғыһын һәм июнь айында ҡар ирегән мәлдә ҡеүәтле гөрләп, урғылып аға.
Бында бик дымлы, урыны менән һаҙланған, йәйен үлән ныҡ бейек булып үҫә. Ҡаҙаяҡтар , шишмә ситендә ҡуйы муйыл әрәмәләре баҫҡан.
Түбәнән уң ҡулауыҡ Күсем тауының яйлаһына (яҫы таулыҡ) — Һыуосҡан төбәгенә алып сыға. Һыуосҡан төбәге Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы (1997). Яҡтыкүлдән төньяҡ‑көнбайышҡа табан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 2041 га. Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүендәге участканан тора.

# Һыуосҡан шарлауығы
## Үҫемлектәр япмаһы

Ҡырҡтытауҙың Күсем түбәһен (1080,6 м) һәм 1041,4 метр бейеклектәге түбәне үҙ эсенә ала. Икеһе лә таулы урманлы дала ландшафтына ҡарайҙар. Флора бик бай һәм һирәк осрай торған үҫемлектәр күп.
Ландшафт ҡайын, уҫаҡ, ҡарағай урмандарынан һәм органоген ҡырсынташлы һәм тау һоро урман тупрағындағы урманлы далаларҙан тора. Битләүҙәрҙә йәшел мүкле, кара һәм ҡыҙыл көртмәлеле ҡарағайлыҡтар урынлашҡан. һырт тубәләрендә — ҡарағас менән шыршы, түбәндә ҡарама менән йыланың реликт ағаслығы урын алған.
Биләмәлә биләмәһендә Башҡортостан Республиканың Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: күп һабаҡлы кәрешкә, ебәк ҡаҙүлән, Гельма минуарцияһы, кавказ күрәне, шырт еҙүлән, Литвинов сырмалсығы һәм башҡалар.
# Бирҙәүес

Бирҙәүес (рус. Бердовас) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бурлы йылғаһының һул ярына тамағынан 8,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Бирҙәүес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018661
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101866
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡаныш Сатпаевтың мемориаль музейы

Академик К. И. Сатпаевтың мемориаль музейы — Алма-Ата ҡалаһындағы (Ҡаҙағстан) ҡаҙағстан ғалимы, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы (хәҙер Ҡаҙағстан Милли Фәндәр академияһы) академигы Ҡаныш Имантай улы Сатпаевҡа бағышланған музей.

# Ҡаныш Сатпаевтың мемориаль музейы
## Тарихы

Ҡаҙағстан академигы Ҡаныш Имантай улы Сатпаевҡа арналған мемориаль йорт-музейы, уның тыуған көнөн, 90 йәшлек юбилейын, байрам итеү сиктәрендә 1989 йылда асылған. Музейҙы асыуҙа Ҡаҙағстан коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Нурсолтан Назарбаев ҡатнаша. Экспозиция күренекле ғалим шәхесенең формалашыуын күрһәтә.
2009 йылда мемориаль музей Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы бинаһына күсерелә, һәм бында тулыһынса яңыртылған экспозиция булдырыла..
Яңы музей өс экспозициялар залын һәм бер мемориаль залын үҙ эсенә ала. Мемориаль залда ысын йыһаз предметтары менән академик Ҡ. И. Сатпаев кабинетының үҙенсәлекле мөйөшө яңынан тергеҙелгән. менән Тәүге өс залдың экспозицияһы килеүселәрҙе ғалимдың бала сағы, уҡыу һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге йылдары менән таныштыра, уның Ҡаҙағстан иҡтисады, фәне һәм мәҙәниәте үҫешенә индергән өлөшөн аса. Бынан тыш илдең геология хеҙмәтен ойоштороу; ҡаҙағстан индустрияһының Жезҡазған, Ҡарағанда, Гурьев (Атырау) һәм башҡа ҡалаларында беренселәренең төҙөлөшө һәм үҫеше яҡтыртыла. Ҡаҙағстан Республикаһы Фәндәр академияһының ойошторолоуына һәм үҫеш тарихына айырым иғтибар бүленә.
Йыл һайын апрель айында, академиктың тыуған көнөнә, Мемориаль музей, сараға хәҙерге заман ғалимдарын һәм республиканың производство ойоштороусыларын, ветеран геологтарҙы, студенттар һәм мәктәп уҡыусыларын йәлеп итеп, йола булараҡ, бөйөк ҡаҙаҡ ғалимын Хәтергә алыу декадаларын ойоштора һәм үткәрә.
Шулай уҡ музей махсус экспозицияларҙы үткәреү майҙансығына әүерелә. Мәҫәлән, Ҡаҙағстан халыҡтары ассамблеяһының 20 йыллығына һәм Ҡаҙаҡ ханлығының 550 йыллығына бағышлап милли костюмдар күргәҙмәһе үткәрелде. Ҡаҙаҡ, рус, корей һәм башҡа халыҡтар кейем-биҙәүестәренән тыш, XIV быуат этник мотивтары буйынса тергеҙелгән ҡаҙаҡ хандары кейеме коллекцияһының бер өлөшө ҡуйылған була.
# Кынок

Кынок — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кынок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100010972
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101097
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дейбукал-котты

Дейбукал-котты — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дживус (Буган) йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Дейбукал-котты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001976
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300197
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лопси-Я (Вор-Я ҡушылдығы)

Лопси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Лопси-Я (Вор-Я ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024642
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302464
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кындара

Кындара — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тамырсат йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кындара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203235
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡыйкисеү

Ҡыйкисеү — рус. Кикичу — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баҙы йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ҡыйкисеү
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026404
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102640
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Заозёрный һырты

Заозерный һырты — Көньяҡ Уралдың Силәбе өлкәһендәге һырты. Айырым торған Варган тауын үҙ эсенә ала. 1990-сы йылдар башына тиклем союз һәм Рәсәй әһәмиәтендәге туристик маршруттарға инә.

# Заозёрный һырты
## Топонимикаһы

Урындағы халыҡ өсөн (Түргеяҡ ҡасабаһы) Түргеяҡ күле артында урынлашҡан, шуға ла исеме Заозерный тип атала.

# Заозёрный һырты
## Тасуирлама

Заозерный һырты Илмән тауҙары массивы һәм Уралтау һырты араһында, уны көньяҡ-көнбайыш — төньяҡ-көнбайыш яҡтан дуғаһы менән солғап алған Түргеяҡ күленән 3 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Һырттың иң ҙур бейеклеге Заозерный тауы (683 м). Айырым торған Варган тауы һырттың бер өлөшө тип иҫәпләнә (763. м.).
Күпселек тоҡомдары — гранит һәм гранодиорит.
Һырт буйында бейек ҡая тауҙар теҙмәһе китә. Ул, урыны менән бүленеп, километрға һуҙыла. Көнсығыш яҡтан ҡаялар текә, көнбайыштан һөҙәк. Иң матур ҡая ҡалдыҡтары Самауырҙар тип аталалар.
Һырттың көнбайыш итәгендә Куштумга йылғаһы аға. Заозёрный һырты ҡатнаш урман менән ҡапланған. Йәйҙең икенсе яртыһында ҡара көртмәле бешә, бәшмәктәр күренә башлай. Тау итәгендә көнбайыштан Куштумга йылғаһы аға.
Тау һырты буйлап, был урындарҙың бөтә матурлығын күрергә мөмкинлек биреүсе туристик һуҡмаҡ үтә. Ул 1990-сы йылдар башына тиклем 55-се Бөтә Союз маршрутҡа ингән була. Һырттан Түргеяҡ күленә, Вера ярымутрауына, Илмән тауҙарына, Түргеяҡ ҡасабаһына, Машҡаласыҡҡа, Тал һырттарына, Урал һырттарына, Елсел һәм Тағанайға панорамалы күренеш асыла.
Күп ҡаялары ғәжәйеп формала, яһалма эшләнгән кеүек. Туристар уларға исем биргәндәр: Ҡытай Стенаһы, Күҙәтеү майҙансығы, Бастион, Ҡапҡа, Кесе Башня, Кесе Күҙәтеү майҙансығы, Яңғыҙ Һаҡсы, Көҙгө, Аллалар Тәхете, Ыласын ҡаяһы, Йыраҡтағы Күҙәтеү майҙансығы.
# Осар тейен

?Осар тейен :
Ябай осар тейен :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Имеҙеүселәр |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ғаилә: | Тейендәр |
| Суб-ғаилә: | Осар тейендәр |
| Ырыу: | Евразия осар тейендәре |
| Төр: | Осар тейен |
Латинса исеме :
Pteromys volans (Linnaeus, 1785) :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | рәсем эҙләү рәсемдәр |
Осар тейен, (Урыҫ.)белка-летяга, йәки летучая белка (Pteromys volans) — кимереүселәр отрядының осар тейендәр ғаиләһенә ҡараған имеҙеүселәр.
Латин телендә volans «осоусы» тигәнде аңлата.

# Осар тейен
## Таралышы

Евразия урмандарында таралған. Башҡортостан Республикаһының бөтә биләмәһендә ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа осрай.

# Осар тейен
## Тышҡы ҡиәфәте

Кәүҙә оҙонлоғо 13—20 см, массаһы 160 г тирәһе. Төҫө ҡышын һоро, йәйен көрәнһыу төҫмөрлө асыҡ‑һоро, ҡорһағы аҡ төҫтә. Йөнө ҡуйы, йомшаҡ. Башы йомро, күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә. Ҡолағы ҡыҫҡа, суҡһыҙ. Алғы аяҡтары — 4, артҡылары 5 бармаҡлы, бөгөлгән осло тырнаҡлы; аяҡтары араһында йөн менән ҡапланған ҡабырға яҡ тире йыйырсаһы (осҡос яры) бар. Ҡойроғо йөнтәҫ, оҙонлоғо 14 см, һикергәндә руль ролен үтәй.
Төҫөнә ҡарап, осар тейендәрҙе 10 — 12 төргә айыралар; шуларҙың 9 төрсәһе Рәсәйҙә:
* Pteromys volans volans Linnaeus, 1758 — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшөнән төньяғы, Урал
* Pteromys volans ognevi Stroganov, 1936 — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшөнөң үҙәге
* Pteromys volans gubari Ognev, 1934 — Көнбайыш Себерҙең һәм Ҡаҙағстандың урман-далалары
* Pteromys volans betulinus Serebrennikov, 1929 — Көнбайыш Себерҙең көнсығышы һәм Байкал буйы
* Pteromys volans turovi Ognev, 1929 — Алтай, Саян, Байкал аръяғы, Амурҙың урта ағымы
* Pteromys volans athene Thomas, 1907 — Амур йылғаһының түбәнге ағымы, Сахалин
* Pteromys volans incanus Miller, 1918 — Яҡутстандың төньяғы һәм көнсығышы
* Pteromys volans arsenjevi Ognev, 1934 — Үҙәк Якутия һәм Приморье
* Pteromys volans anadyrensis Ognev, 1940 — Анадырь бассейны

# Осар тейен
## Көнитмеше һәм туҡланыуы

Полигам. Енси яҡтан 9—12 айҙа өлгөрә. Йылына 1 тапҡыр 2—4 бала тыуҙыра. 5—13 йыл йәшәй. Эңерҙә һәм төндә, һирәкләп көндөҙ әүҙем. Япраҡлы ағастарҙың (ҡайын, тал, саған, уҫаҡ, миләш) үренделәре, бөрөләре, ҡайһы берҙә ҡабыҡтары, бәшмәктәр, үләндәрҙең емештәре һәм орлоҡтары менән туҡлана. Ағас ҡыуыштарында һәм тейен ояларында, ҡайһы берҙә ҡая ярыҡтарында йәшәй.

# Осар тейен
## Иҫәбе

Осор тейендәр әҙ, уға һунар сикләнгән. Тиренең әһәмиәте әҙ. Тиреһе матур һәм йомшаҡ булыуына ҡарамаҫтан, бик йоҡа, был уны файҙаланыуҙы ҡыйынлаштыра. Тотҡонлоҡҡа ауыр яраҡлаша, тип иҫәпләнелә, әммә В. М. Смирин Мәскәү дәүләт университетының Звенигород биологик станцияһында ҙур булмаған вольерҙарҙа уларҙың ике төрөн оҙаҡ йылдар аҫырай.

# Осар тейен
## Былар ҡыҙыҡлы

* Осар тейен — талпан энцефалитын, ялған туберкулёзды тыуҙырыусыларҙы йөрөтөүсе.
* Ҡиммәтле тиреле йәнлек.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
# Анденхаузен

Анденхаузен (нем. Andenhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 212 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,54 км². Диңгеҙ кимәленән 560 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36452 һәм автомобиль коды — WAK.
# Һаҡҡол

Һаҡҡол (рус. Саккулово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ҡасаба. Һаҡҡол ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Һаҡҡол
## Географик урынлашыуы

Ағаскүл күленең көнсығыш яр буйында урынлашҡан.

# Һаҡҡол
## Тарихы

Һаҡҡол — әйле башҡорттарының ауылы.

# Һаҡҡол
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (59 %) һәм башҡорттар (33 %) йәшәй.

# Һаҡҡол
## Инфраструктура

Ауылда урта дөйөм белем биреү мәктәбе һәм балалар баҡсаһы эшләй.

# Һаҡҡол
## Билдәле шәхестәре

* Байрасова Киҫәнбикә
# Нгынянсе-Яха

Нгынянсё-Яха (Нгарко-Нгынян-Сё) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 237 км.

# Нгынянсе-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307859
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бирһыуат

Бирһыуат (рус. Берсуат ) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Һынташты йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км тәшкил итә.

# Бирһыуат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Өйәлге йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000256
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200025
— Бассейн коды — 14.01.05.002
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Көсөкбай

Көсөкбай (? — 1755) — батыр, 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Көсөкбай
## Биографияһы

Көсөкбай сығышы менән Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан булған.
1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе булараҡ билдәле була. 1755 йылдың авгусында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусында ихтилал тоҡана. Бөрйәндәргә Нуғай даруғаһының Бошман-Ҡыпсаҡ, Ҡатай, Тамъян, Түңгәүер һәм Үҫәргән улусы башҡорттары ҡушыла. 1755 йылдың авгусында Көсөкбай батыр баш күтәреүселәр отрядын ойоштора, улар башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендә төҙөлөүсе һәм эшләүсе заводтарҙы һәм ҡәлғәләрҙе талайҙар һәм юҡ итәләр, шулай уҡ хөкүмәт командаларына һөжүм итәләр. Баш күтәргән башҡорттар Вознесенский баҡыр иретеү заводын баҫып ала, Ташлы руднигын емерә, Көсөкбай етәкселегендәге отряд Преображенск заводын талай һәм Покровский заводын яндыра.
1755 йылдың 18 авгусында Йылайыр ҡәлғәһе тирәһендәге алышта баш күтәреүселәр Шкапскийҙың хөкүмәт командаһын еңә, әммә был алышта Көсөкбай батыр һәләк була.
# Родина Тамара Фёдоровна

Родина Тамара Фёдоровна (8 декабрь 1927 йыл — 25 октябрь 2011 йыл) — мәғариф алдынғыһы, йәмәғәтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. КПСС ағзаһы

# Родина Тамара Фёдоровна
## Биографияһы

Тамара Фёдоровна Родина 1927 йылдың 8 декабрендә хәҙерге Волгоград өлкәһе Иҫке Полтавка районының Салтово ауылында тыуған. 1946 йылда Ровно педагогия училищеһында уҡый башлай. 1950 йылда башланғыс кластар уҡытыусыһы һөнәре алып, артабан Адамовка районының Кумак урта мәктәбендә һәм Адамовка 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә эшләй.
Тамара Родина Ырымбур өлкәһе уҡытыусылары араһында беренсе һәм берҙән-бер юғары «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ булған уҡытыусы.

# Родина Тамара Фёдоровна
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Халыҡ депутаттарының Ырымбур өлкәһе Адамовка район Советы депутаты
* Мәктәптең тәүге партия ойошмаһы секретары
* КПСС-тың Адамовка район комитеты ағзаһы

# Родина Тамара Фёдоровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)
* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» юбилей миҙалы
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы
# Индрус

Индрус — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суворощь йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Индрус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033945
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003394
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0