# Мангейм

Мангейм (шулай уҡ Манхайм; нем. Mannheim, алеман. Manne, пфальц. Monnem, Mannem) — ҡала, Германияның ҙурлығы буйынса өсөнсө (Штутгарт һәм Карлсруэ) ҡалаһы, Баден-Вюртемберг федераль ерендә урынлашҡан 2,5 миллионлы «Өсмөйөш Рейн-Неккар» агломерацияһының үҙәге.

# Мангейм
## Тарих

Mannenheim ауылы Лдошр кодексында тәүге тапҡыр 766 йылда телгә алына. 1607 йылда ҡала булып китә, ҡала даға формалы һарайлы булып, урамдары бер-береһенә перпендикуляр төҙөлә Үҙәгенең исеме шул : «квадрат» һүҙенән барлыҡҡа килә. 1720 йылда ҡалаға Гейдельбергтан пфальц курфюрсты резиденцияһы күсерелә, шуның арҡаһында ҡаланың сәйәси әһәмиәте тағы ла ҙурая. XVIII быуатта барокко стилендә Мангейм замогы төҙөлә, был замок Европала иң эреләрҙең береһе.
Мангейм уйлап табыу тарихы менән бәйле: Карл Дрез 1817 йылда беренсе дрезина төҙөгән, 1880 йылда электр лифтын беренсе булып Вернер фон Сименс күргәҙмәгә ҡуйған, 1886 йылда беренсе Карл Бенц автомобиле ҡала урамдары буйлап үтә, 1921 йылда — беренсе трактор. Шулай уҡ 1930 йылда — троллейбус хәрәкәте асыла.
Икенсе донъя һуғышынан ҡала бомбаларҙа тулыһынса тиерлек емерелә, һуңынан яңынан төҙөкләндерелә.

# Мангейм
## Географияһы

Мангейм урынлашҡан Баден-Вюртемберг федераль еренең төньяҡ-көнбайышында, Рейнланд-Пфальц һәм Гессен ерҙәре сиктәрендә урынлашҡан. Ҡала «Рейн-Неккар» төбәгенең ҡалаһы, ул Неккар йылғаһының Рейнға ҡушылған ерендә тора. Күрше ҡаршы ярында Людвигсхафен ҡалаһы (Рейнланд-Пфальц федераль ере) тора, ике ҡала үҙәге Рейн йылғаһы аша күпер менән тоташҡан.

# Мангейм
## Халыҡ

1450 йылдан 2022 йылға тиклем халыҡ һаны буйынса статистика :
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1450 | 570 |
| 1572 | 800 |
| 1766 | 24 190 |
| 1774 | 25 093 |
| 1777 | 25 353 |
| 1961 | 313 890 |
| 1962 | 318 919 |
| 1963 | 321 075 |
| 1964 | 323 444 |
| 1965 | 328 156 |
| 1966 | 329 301 |
| 1967 | 323 744 |
| 1968 | 326 302 |
| 1969 | 330 920 |
| 1970 | 332 163 |
| 1971 | 330 635 |
| 1972 | 328 411 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1973 | 325 386 |
| 1974 | 320 508 |
| 1976 | 309 059 |
| 1975 | 314 086 |
| 1977 | 305 741 |
| 1978 | 302 794 |
| 1979 | 303 247 |
| 1980 | 304 303 |
| 1981 | 304 219 |
| 1982 | 302 621 |
| 1983 | 298 042 |
| 1984 | 295 178 |
| 1985 | 294 984 |
| 1986 | 294 648 |
| 1987 | 295 191 |
| 1988 | 300 468 |
| 1989 | 305 974 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1990 | 310 411 |
| 1991 | 314 685 |
| 1992 | 318 446 |
| 1993 | 318 025 |
| 1994 | 316 223 |
| 1995 | 311 292 |
| 1996 | 312 216 |
| 1997 | 310 475 |
| 1998 | 308 903 |
| 1999 | 307 730 |
| 2000 | 306 729 |
| 2001 | 308 385 |
| 2002 | 308 759 |
| 2003 | 308 353 |
| 2004 | 307 499 |
| 2005 | 307 900 |
| 2006 | 307 914 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2007 | 309 795 |
| 2008 | 311 342 |
| 2009 | 311 969 |
| 2010 | 313 174 |
| 2011 | 291 458 |
| 2012 | 294 627 |
| 2014 | 299 844 |
| 2013 | 296 690 |
| 2015 | 305 780 |
| 2016 | 304 781 |
| 2016 | 316 265 |
| 2017 | 307 997 |
| 2018 | 309 370 |
| 2019 | 309 370 |
| 2021 | 309 721 |
| 2021 | 311 831 |
| 2022 | 315 554 |
Статистика численности населения с 1450 по 2017 :
| Год | Һаны |
| 1450 | 570 |
| 1572 | 800 |
| 1766 | 24 190 |
| 1774 | 25 093 |
| 1777 | 25 353 |
| 1961 | 313 890 |
| 1962 | 318 919 |
| 1963 | 321 075 |
| 1964 | 323 444 |
| 1965 | 328 156 |
| 1966 | 329 301 |
| 1967 | 323 744 |
| 1968 | 326 302 |
| 1969 | 330 920 |
| 1970 | 332 163 |
| 1971 | 330 635 |
| Год | Һаны |
| 1972 | 328 411 |
| 1973 | 325 386 |
| 1974 | 320 508 |
| 1975 | 314 086 |
| 1976 | 309 059 |
| 1977 | 305 741 |
| 1978 | 302 794 |
| 1979 | 303 247 |
| 1980 | 304 303 |
| 1981 | 304 219 |
| 1982 | 302 621 |
| 1983 | 298 042 |
| 1984 | 295 178 |
| 1985 | 294 984 |
| 1986 | 294 648 |
| 1987 | 295 191 |
| Год | Һаны |
| 1988 | 300 468 |
| 1989 | 305 974 |
| 1990 | 310 411 |
| 1991 | 314 685 |
| 1992 | 318 446 |
| 1993 | 318 025 |
| 1994 | 316 223 |
| 1995 | 311 292 |
| 1996 | 312 216 |
| 1997 | 310 475 |
| 1998 | 308 903 |
| 1999 | 307 730 |
| 2000 | 306 729 |
| 2001 | 308 385 |
| 2002 | 308 759 |
| 2003 | 308 353 |
| Год | Һаны |
| 2004 | 307 499 |
| 2005 | 307 900 |
| 2006 | 307 914 |
| 2007 | 309 795 |
| 2008 | 311 342 |
| 2009 | 311 969 |
| 2010 | 313 174 |
| 2011 | 291 458 |
| 2012 | 294 627 |
| 2014 | 299 844 |
| 2013 | 296 690 |
| 2015 | 305 780 |
| 2016 | 304 781 |
| 2016 | 316 265 |
| 2017 | 307 997 |

# Мангейм
## Мәҙәниәт

XVIII быуатбыуатта ҡалала Гете, Шиллер һәм Моцарт ҡунаҡта була. 1782 йылдың ғинуарында ҡала театрында Шиллерҙың «Юлбаҫарҙар» драмаһының пермьераһы була, Шиллерға ул уңыш килтерә.
Академик музыкала Мангейм мәктәбе, тип аталған хәрәкәт бар, шул иҫәптән Мангейм капеллаһы (симфоник оркестры — XVIII быуат уртаһында Европалағы иң яҡшы оркестр). Был мәктәп барокко стиленән Вена мәктәбенең (Гайдн, Моцарт, Бетховен) классицизм стиленә күсеү сраһы була.. Мангеймский оркестры етәксеһе булып Ян Стамиц — билдәле композитор, дирижер һәм скрипкасы торған. Ул мәктәптең сағыу вәкилдәр булып Мангейм, композиторҙары менән бер рәттән уның өлкән улы К. Стамиц, Х. Каннабих, Ф. К. Рихтер, А Фильц тора.
1952 йылдан алып йыл һайын Халыҡ-ара Мангейм — Гейдельберг кинофестивале үткәрелә.

# Мангейм
## Иҫтәлекле урындар
### Мангейм һарайы

Мангеймский һарайы (нем. Mannhemier Schloss) — Европала, XVIII быуатта иң ҙур һарай була, ул курфюрст Пфальцтың резиденцияһы. Һарай Мангейм ҡалаһының үҙәгендә тора — ҙурлығы буйынса Штутгарттан һуң Баден — Вюртемберг иң ҙур һарай.
Мангеймский 1720-1760-сы йылдарҙа. курфюрст Карл Филипп (III von Karl Philipp der Pfalz, 1661-1742) һәм Карл Теодор (Karl Theodor Philipp, 1724-1799) идара иткән осорҙа төҙөлә, Мангейм һарайы улапҙың ҡышҡы резиденцияһы булып хеҙмәт итә, 6.гектар майҙанды биләй, һарай фасадының оҙонлоғо 450 метр тәшкил итә. Мангейм һарайы күләме буйынса — Европала Версалдән һуң икенсе урынды биләүсе бароккоһы һарайы.
Әлеге ваҡытта һарайҙа китапхана һәм музей (2007 йылда реставрациянан һуң бина асылған) урынлашҡан, бинала офис һәм лекция залдары бар; төньяҡ ҡанатын — Һарай сиркәүе һәм суд палатаһы биләй. Һарайҙың ҙур өлөшө Мангейм университетына ҡарай (Германияныңиң яҡшы юғары уҡыу йорто)

# Мангейм
## Спорт

Ҡалала «Вальдхоф», «Мангейм» футбол клубтары төпләнгән. Шулай уҡ ҡалала иң көслө немец хоккей клубы «Адлер Мангейм» урынлашҡан..
1969 йылда Мангеймда Германияның иң билдәле теннисисткаһы Штеффи Граф тыуған.

# Мангейм
## Хәҙерге заман

ХХ быуаттың. Мангейм иң эре индустриаль ҡала, Европаның мөһим транспорт үҙәге булып тора .
Мангеймда бик күп завод һәм фабрикалар, юғары уҡыу йорттары урынлашҡан.
2007 йылда Мангейм (ҡала) үҙенең 400 йыллыҡ юбилейын билдәләй.

# Мангейм
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Суонси (ингл. Swansea), Великобритания (с 1957 года)
* Тулон (франц. Toulon), Франция (с 1959 года)
* район Берлина Шарлоттенбург (нем. Berlin-Charlottenburg), Германия, (с 1961 года)
* Уинсор (ингл. Windsor), Канада, провинция Онтарио (c 1980 года)
* Риза (город) (нем. Riesa), Германия, земля Саксония (c 1988 года)
* Кишинёв (молд. Chişinău), Молдавия (c 1989 года)
* Быдгощ (пол. Bydgoszcz), Польша (c 1991 года)
* Клайпеда (лит. Klaipėda), Литва (c 2002 года)
* Чжэньцзян (ҡыт. 镇江, пиньинь: Zhènjiāng, ингл. Zhenjiang), Китай (c 2004 года)
* Улан-Удэ (бүр. Улаан-Үдэ), Россия

# Мангейм
## Уйлап табыу

* Карл Дрез төҙөү 1817 йылда беренсе дрезина
* Карл Бенц . 1885 йылда үҙенең тәүге автомобилен
* Мангейм Завод Карл Бенц.
* Берта трасса исемендәге мемориаль Бенц