yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мәдхәлиселәр

Мәдхәлиселәр (ғәр. المداخلة‎) йәки المدخليون‎); Мәҙинә йәмәғәте (جماعة المدينة‎); (рус. Мадхалиты) — билдәле сәләф ғалимы Рәбиғ әл-Мәдхәли хеҙмәттәренән илһамланған сәләфи хәрәкәт эсендәге ағым. Политолог Ғүмәр Ғәшүр һәм ҡайһы бер көнбайыш киң мәғлүмәт саралары "мәдхәлиселек"те дини секта булараҡ билдәләй.

# Мәдхәлиселәр
## Тасуирламаһы

Мәдхәлисе идеологияһының нигеҙ ташы булып, хатта ул үҙенең подданныйҙарын нигеҙһеҙ көс ҡулланыуға дусар итһә лә хөкүмәткә бер һүҙһеҙ тоғролоҡ тора. Яҡын Көнсығышта диктатор режимына ҡаршы сығыш яһаған башҡа ислам төркөмдәренән айырмалы рәүештә, мадхалиттар асыҡтан-асыҡ бындай режимдарҙы хуплай.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр хәрәкәттең барлыҡҡа килеүен Мосолман туғандар яҡлылар һәм Сәйет Ҡотобҡа (ҡотбиҙәр) ҡаршы реакция менән бәйләй. 1990-сы йылдарҙа Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Мысыр хөкүмәттәре радикаль исламсы хәрәкәттәре элементтарынаа ҡаршы сәләфи-мәдхәлиселәрҙе яҡлай.

# Мәдхәлиселәр
## Таралыуы

Аналитиктар фекеренсә, Нидерландтағы мадхалиттар бөтә салафиттарҙың яртыһын тәшкил итә. Политолог Тәлғәт Мамыраимов мәғлүмәттәре буйынса, Ҡаҙағстан мосолмандарының яҡынса 5-10 % — салафиттар, улар араһында салафит-мадхалиттар өҫтөнлөк итә, улар үҙ эйәрсендәрен дәүләт власына тулыһынса буйһонорға саҡыра.
# Караичев йырыны

Караичев йырыны — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Карачан йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Караичев йырыны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200512107000007049
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000704
* Бассейн коды — 05.01.02.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сулпан (Ырымбур өлкәһе)

Сулпан — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Сулпан (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында, Ҡыуандыҡ ҡала округының үҙәгенән яҡынса 32 километр көнбайышта урынлашҡан.

# Сулпан (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты

Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ билдәләнгән. Район буйынса уртаса йыллыҡ температура +4,0$^о$С-тан +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Яуым-төшөм йыл эсендә 300 мм-ҙан 450—550 мм-ға тиклем, шуларҙың күп өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70%-ы). Ҡар ҡатламы ярайһы уҡ тотороҡло, уның дауамлығы, уртаса алғанда, 150 көн.

# Сулпан (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

1920-се йәки 1930-сы йылдарҙа Һарыҡташ районының Кондуровка ауылынан бында күсеп килгән нуғайҙар нигеҙ һала. Башҡорттар ауылды Сулпан— «иртәнге йондоҙ, Венера планетаһы» тип атайҙар. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ейәнсура ауыл Советына инә, был муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң, Ҡыуандыҡ ҡала округы составында.

# Сулпан (Ырымбур өлкәһе)
## Урамдары

- Заводская 2-се урамы
- Заводская урамы
- Колхоз урамы
- Лесозащитный урамы
- Яңы урам
- Подгорный урамы
- Придорожный тыҡрығы
- Родниковый тыҡрығы
- Мәктәп урамы
- Мәктәп тыҡрығы

# Сулпан (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылдағы халыҡ һанынын алыу мәғлүмәттәре буйынса даими йәшәүсе халҡы 476 кеше (урыҫтар 56 %, татарҙар-31 %), 2010 йылда 401 кеше тәшкил итә.
# Чемберджи Николай Карпович

Чемберджи́ Николай Карпович (24 август 1903 йыл — 22 апрель 1948 йыл) — СССР композиторы. Тәүге башҡорт операһы «Ҡарлуғас»тың авторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1946).

# Чемберджи Николай Карпович
## Биографияһы

Николай Карпович Чемберджи́ 1903 йылдың 24 авгусында Царское Селола (хәҙерге Пушкин ҡалаһы) тыуған. Атаһы — Карп Владимирович Чемберджи Император Ғали йәнәптәренең лейб-табибы булып хеҙмәт итә. Карл Владимировичтың ҡатыны композитор А. А. Спендиаровтың ҡыҙ ҡәрҙәше Валентина Афанасьевна була.
Малайға ике йәш булғанда әсәһе Валентина Степановна мәрхүм була. Шунан һуң атаһы улын Ҡырымға мәрхүмә ҡатынының композитор туғаны Александр Афанасьевич Спендиаровтың ғаиләһенә оҙата. 1917 йылда Николай Чемберджи Мәскәүгә китә, унда тәүҙә тапёр булып йөрөй, шунан Мәскәү консерваторияһына инә һәм А. Н. Александровтың композиция класын тамамлай. Үҙәк эшсе йәштәр театрының («ТРАМ») дирижёры була.
Чемберджи ПРОКОЛЛ (Мәскәү консерваторияһы студенттарының производство коллективы) ағзаһы була. Күмәк башҡарыу өсөн йырҙар, марштар яҙа. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Өфөлә тәүге башҡорт операһы «Ҡарлуғас»ты ижад итә. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Н. К. Чемберджи — ҙур симфоник оркестр өсөн күп һанлы әҫәрҙәр авторы, улар араһында — «Тажик сюитаһы», «Молдаван сюитаһы», «Әрмәнстан» симфонияһы, «Сон Дрёмович» балеты. Чемберджиҙы А. В. Нежданова башҡарыуындағы «Улыбка» тигән йыры бик популяр була.
Н. К. Чемберджи йәмәғәт эшмәкәрлегенә күп ваҡытын бүлә, СССР Музыка фондын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша, СССР Композиторҙар союзында яуаплы вазифалар биләй.
Н. К. Чемберджи 1948 йылдың 22 апрелендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Ҡатыны — пианист һәм композитор Зара Александровна Левина; ҡыҙы — филолог Валентина Чемберджи.

# Чемберджи Николай Карпович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — 3-сө ҡыллы квартет өсөн
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944)
# Хупт-Яга

Хупт-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Хупт-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089435
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008943
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каменная (Яндырка ҡушылдығы)

Каменная — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яндырка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Каменная (Яндырка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000423
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200042
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Я-Яха (Нгарка-Пыря-Яха ҡушылдығы)

Я-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Я-Яха (Нгарка-Пыря-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051986
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305198
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шөғәйепов Вәкил Шакир улы

Шөғәйепов Вәкил Шакир улы (29 август 1936 йыл — 28 июнь 2017 йыл) — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы (Өфө, 2004) лауреаты.

# Шөғәйепов Вәкил Шакир улы
## Биографияһы

Вәкил Шакир улы Шөғәйепов 1936 йылдың 29 авгусында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Әлкә ауылында тыуған.
Төньяҡ флотта хеҙмәт итеп ҡайтып, Ҡазан художество училищеһын тамамлай (1963). Өфөнөң 77-се урта мәктәбендә рәсем һәм һыҙма дәрестәрен уҡыта (1963—1966), РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһе рәссамы (1966—1981). 1981 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем ҡурай — халыҡ тынлы музыка ҡоралын эшләү оҫтаһы була. Уның уйлап табыусы булып китеүенә бер осраҡ ярҙам итә. ГДР-ҙан килгән делегацияға бүләк итеү өсөн уға төрлө ағастарҙан мозаика портреты эшләргә ҡушыла. Ул төрлө шпондар эшләй, кәрәкле ярымтон ғына етмәй. Ағас шпондарҙың төҫөн үҙгәртеү маҡсатында ул ваннаға ҡайнар һыу ҡойоп, шпондарҙы шунда ташлай, ә улары торба кеүек урала. Рәссам шулай итеп нисек шпон ҡурай эшләү серен аса.
Ошонан һуң өс йыл үткәс, 1974 йылда ғына уға авторлыҡ хоҡуғын раҫлатыу мөмкинлеге тыуа. Тәүге тапҡыр ҡурайҙы шпондан эшләү ысулын уйлап таба. Думбыраның — башҡорт халҡының ҡыллы сиртмә уйын ҡоралының һаҡланып ҡалған өлгөләрен эҙләү һәм уны тергеҙеү менән шөғөлләнә. 1985 йылдың майында Вәкил Шөғәйепов эшләгән думбыра өлгөләре (сопрано, альт, бас) киң етештереүгә тәҡдим ителгән һәм производствоға индерелә.
1995 йылда Шөғәйепов халыҡҡа милли һыҙғыслы музыка ҡоралы — реконструкцияланған ҡыл-ҡумыҙҙы тәҡдим итә.
1992 йылда ВГИК киностудияһында режиссёр Азамат Хужахметов һәм оператор Леонид Мешков «Мастер Вакиль» тигән фильм төшөрә. Вәкил Шөғәйеповтың эштәре Башҡортостан Республикаһы Милли музейында, Мәскәүҙә М. И. Глинка исемендәге Дәүләт үҙәк музыка мәҙәниәте музейында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә щәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
2017 йылдың 27 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. Тыуған Салауат районының Әлкә ауылында ерләнә.

# Шөғәйепов Вәкил Шакир улы
## Наградалары

* Халыҡ уйын ҡоралдарын реконструкциялау буйынса проекттары өсөн 1988 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» исеменә лайыҡ була.
* 2004 йылда «Алтын ҡул-оҫта» Республика конкурсы лауреаты була.
* 2013 йылда халыҡ ижадын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Рәсәй күңеле» премияһының «Халыҡ музыкаһы» номинацияһында лауреат исемен ала.
# Этинген

Этинген (нем. Etingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 512 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,93 км². Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
# Мордва мифологияһы

Мордва мифологияһы — муҡшы һәм эрзә фин-уғыр халыҡтары төркөмдәренең мифологик күҙаллауҙары йыйылмаһы (дөйөм исеме — мордвалар). Дөйөм фин-уғыр мифологияһының бер өлөшө. Мордва инаныуҙары составында архаик ҡатлам (ҡатын-ҡыҙ алиһәләре культы, ата-бабалар культы) айырыла, улар иран, ислам, халыҡ-христиан дини традициялары йоғонтоһонда үрелеп бара.

# Мордва мифологияһы
## Дини ҡараштарҙың формалашыуы

1549 йылда Австрия дипломаты Сигизмундом фон Герберштейн нәшер иткән «Записки о Московии» китабында былай тип билдәләнә:
   A Moscha fluvio Orientem & Meridiem versus, ingentes occurrunt sylvae, quas Mordvua populi, qui proprio idiomate utuntur, ac Principi Moscovuiae subiecti sunt, inhabitant. Eos quidam idololatras, alii Mahometanos esse volunt.
Мордва халҡын күпләп суҡындырыу быуаттың урталарында тамамлана, һәм ошо ваҡыттан алып мордвалар Мәсих динен тотоусы халыҡ тип иҫәпләнә башлай. Ысынында иһә, был халыҡтарҙың христианлығы тамыр йәйгән боронғо үҙенсәлекле инаныуҙар һәм йолалар өҫтөнән сағыштырмаса өҫтән генә, формаль була. 1715 йылда, Рәсәйҙә Пётр I саҡырыуы буйынса эшләгән карап оҫтаһы Джон Перри үҙенең «Повествовании о России, в особенности касательно замечательных дел нынешнего Царя» хикәйәһендә былай тип яҙа:
Үҙгәртеп ҡороуҙан һуңғы осор мордва халҡының милли тамырҙарға ҡыҙыҡһыныуының яңы тулҡыны башлана; 2000-се йылдарҙа мордва мәжүсилегенең тергеҙелеүе күҙәтелә, был христиан миссионерҙарының билдәле бер борсолоуын тыуҙыра.
Әле Башҡортостанда йәшәгән мордвалар борон-борондан православие динен тота, сөнки улар бында суҡындырылған килеш күсенә.
Башҡортостан мордваларының төп конфессияһы булараҡ православие уның этномәҙәни үҫешендә мөһим роль уйнай һәм күп этнографик үҙенсәлектәр формалашыуына булышлыҡ итә.

# Мордва мифологияһы
## Донъяның барлыҡҡа килеүе һәм ҡоролошо

Донъяның башланғыс хәле — донъя океаны (Иневедь). Өйрәк булып сумып, юғары Алла океан төбөнән ерҙе ала. Мифтың варианттарында Алла шайтанды сумдырырға мәжбүр итә (Шайтан). Эрзяла йәшенле Пурьгин-паз илаһы образы барлыҡҡа килә.
Өс донъя тураһында төшөнсә киң таралған. Өс донъя мистик ҡайын (Келу) менән берләшкән.
Мордва күҙаллауҙары буйынса, «боронғо быуат», «боронғо заман» (эрзя кезэ-рень пиньге, эрз. кезоронь пинге ерҙә ҡоштар, аттар, балыҡтар, кешеләр-айыуҙар, бал ҡорттары йәшәгән; улар ҡайһы бер кеше ырыуҙарының зооантропоморф ата-бабалары булған. Боронғо мордвалар зооморф ата-бабаларға ышанған. Йыш ҡына ҡатын — урман төпкөлөндә махсус айыу илендә йәшәгән айыуҙың ҡыҙға өйләнеү тураһында һүҙ бара. Башҡа изге йәнлектәр булып аҡҡоштар һәм балыҡтар тора.
Муҡшыларҙа кеше — ағастан, ә эрзәләрҙә балсыҡтан йәки ерҙән барлыҡҡа килгән.

# Мордва мифологияһы
## Аллалар пантеоны

Юғары алла Шкай (муҡшыларҙа) йәки Нишке (эрзәләрҙә) тураһында ла күҙаллауҙар бар, өҫтәүенә Нишке ҡояш аллаһы Чилаздың улы кеүек ҡабул ителә.
Мифологияла ҡатын — ҡыҙ илаһтары ҙур роль уйнай (ава - «әсә, ҡатын»):
* Вирь-ава — "урман әсәһе»
* Варма-ава — "ел әсәһе»
* Норов-ава (Паксява) — "баҫыу әсәһе»
* Тол-ава — "ут әсәһе»
* Ава - "һыу әсәһе»
* Комля-ава - "ҡомалаҡтың әсәһе»
# А. А. Дуров музейы

А. А. Дуров музейы — цирк артистары династияһы Дуровтарҙың иң данлыҡлы вәкиле, билдле дерссировщик Анатолий Анатольевич Дуровҡа арналған цирк сәнғәте музейы. Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында урынлашҡан. Таганрог дәүләт әҙәбиәт һәм тарих-архитектура музей-ҡурсаулығы составына инә.

# А. А. Дуров музейы
## Һүрәтләнеше

Анатолий Анатольевич Дуров 1926 йылда, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә билдәле дрессировщик булараҡ, ғаиләһе (ҡатыны, әсәһе, ике һеңлеһенең ғаиләһе) һәм хайуандары менән Таганрогҡа күсеп килә. Ҡалала ул ике: Шевченко урамындағы 107-се һәм 111-се йорттарҙы һатып ала. 1928 йылда артист Ижевскта фажиғәле һәләк була. Ғаиләһе Таганрогта тағы ла 12 йыл йәшәй.
1987 йылда йортта Анатолий Анатольевич Дуровҡа арналған экспозиция асыла. Музей урынлашҡан йорт модерн стилендә 1900 йылда төҙөлгән. Унда шулай уҡ традицион урыҫ стилен дә күрергә мөмкин. 1915 йылға тиклем йорт рухани Г. Ф. Поцелуевтыҡы була, һуңынан коллегия ассесоры (ултырышсыһы) А. И. Царенконың ҡатыны милкенә күсә, революция алдынан йотҡа О. Л. Мирошниченко — А. П. Чеховтың йәш сағындағы әхирәте Саша Селиванованың бер туған апаһы хужа була, ә 1920 йылда йорт дәүләткә күсерелә. Фасады ике өлөшкә бүленә һәм ябай ғына итеп биҙәлгән. Ингән ерҙән һул яҡтағы ҙур тәҙрәгә өҫ яҡтан арка формаһындағы кәрниз ҡуйылған. Ҡабырға яҡ тәҙрәләрҙә — үҙенсәлекле бағаналар эшләнгән. Кәрниз өҫтөндә бәләкәй тәҙрәле фронтон, ә уның артында, трапеция формаһындағы һырт, металл ҡыйыҡ мпенән ябылған. Бинаның икенсе өлөшө бәләкәйерәк, юлдан бер ни тиклем ихата эсенәрәк инеп тора, бер генә тәҙрәле. Йорт аҡ һәм ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән. Модерн һыҙаттарына эйә булһа ла, дәүмәле һәм мискә формаһындағы колонналар арҡаһында традицион урыҫ стилендә эшләнгән теремды хәтерләтә. 1988 йылда йорт реставрациялана.
Музей экспозицияһы хайуандарҙы дрессировкалау, сит илдәргә күп һанлы гастролдәр, данлыҡлы дрессировщиктың донъя кимәлендә танылыуы, уның уҡыусылары һәм юлан дауам итеүселәр тураһында һөйләй. «Арена» үҙәк залының уртаһында стилләштерелгән цирк аренаһы эшләнгән, унда Анатолий Дуровтың артистарының ҡарасҡылары ҡуйылған: уҡыусы торна, скрипкала уйнаусы маймыл, йырсы сиған романстарын йырлаусы тутыйғош һәм башҡалар. Был майҙансыҡ килеүселәр айырыуса ҡыҙыҡһыныу уята. Бер залда ХХ быуат башында гастролдәрҙә йөрөүсе артистың пассажир вагонындағы интерьеры һүрәтләнә, унда Анатолий Анатольевичтың шәхси әйберҙәре урын алған. «Кино» залында ХХ быуаттың 20-се йылдарында «Кабаре» аттракционында эшләнгән уникаль кино калрҙары күрһәтелә. Музейҙа экзотик хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың (40-тан артыҡ) ҡарасҡыһы, Дуровтың сығыштарының цирк афишалары нөсхәләре: «Кенгуру-боксер», «Эт туйы», «Джаз-банд», «Төлкө менән әтәс», «Жокей эттәр» һәм башҡалар, хаттар, тәнҡитселәрҙең фекерҙәре, фотграфиялар, кинояҙмалар фрагменттары коллекцияһы һаҡлана. Быяла витриналарға Дуровтың ғаилыһенә бәйле документаль материалдар ҡуйылған. Нигеҙҙә, улар төрлө боронғо фоторәсемдәр.
* Вагон-купе фрагментыВагон-купе фрагменты
* АренаАрена
# Дөгө (үҫемлек)

?Дөгө :
Сәсеү дөгөһө :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Бер өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡыяҡ сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ҡыяҡлылар |
| Суб-ғаилә: | Ehrhartoideae |
| Триба: | Oryzeae |
| Ырыу: | Дөгө |
Латинса исеме :
Oryza L. :
syn. :
Padia Moritzi :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 41975 NCBI 4527 |
Дөгө (лат. Orýza) — бөртөклөләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр төркөмөндәге ярма культураһы.

# Дөгө (үҫемлек)
## Тарихы

Бер йыллыҡ сәсеү дөгөһө (Oryza sativa) — ауыл хужалығы культураһы булараҡ тропик һәм субтропик климат бүлкәтендә үҫтерелә. Был боронғо ауыл хужалығы культураларының береһе. Бынан 9 мең йыл самаһы элек өйгә эйәләштерелгән.
Африкала асыҡ дөгө (Oryza glaberrima) үҫтерәләр. Урындағы халыҡ аҙыҡ өсөн ҡырағай дөгө (Oryza punctata) ҡуллана.

# Дөгө (үҫемлек)
## Ҡулланыу

Дөгө орлоғонан дөгө ярмаһы, крахмал эшләйҙәр, дөгө бәбәгенән май алалар. Ҡытайҙа дөгө шарабы таралған. Японияла милли спиртлы эсемлек сакэ һәм сәй церемонияһы өсөн шәрбәтле тәмләткестәр етештерәләр. Дөгө һаламынан ҡағыҙ, картон, үрелгән әйберҙәр етештерәләр. Дөгө көрпәһе малсылыҡта мал аҙығы итеп файҙаланыла. Кореяла дөгө ҡалдыҡтарынан сикхе һәм суннюн тигән милли эсемлектәр әҙерләйҙәр.
Тағы ла попкорнға оҡшаған еңел дөгө эшләйҙәр.
Ислам илдәрендә бер дөгө ярмаһы ауырлығына тиң ауырлыҡ үлсәү берәмеге — арузза ҡулланалар.
* Был ботаника буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Муны

Муны — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 468 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Муны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017999
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201799
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иштиле

Иштиле (рус. Штиле) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәк (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Иштиле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100020084
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102008
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ячей

Ячей (Мелкая) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Болванская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Ячей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085064
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008506
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чурилов Валерий Андреевич

Чурилов Валерий Андреевич (27 июль 1946 йыл, Сочи) — совет, Рәсәй инженер-конструкторы, сәйәсмән, техник фәндәр кандидаты (1975), Ханты-Манси автономиялы округы КПСС округ комитетының беренсе секретары (1985—1990), халыҡ депутаттарының Ханты-Манси район советы рәйесе (1990—1994), РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993).

# Чурилов Валерий Андреевич
## Биографияһы

1946 йылдың 27 июлендә РСФСР-ҙың Краснодар крайы Сочи ҡалаһында тыуған.
1970 йылда Николай Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһын (МВТУ) тамамлай. 1972 йылдан 1975 йылға тиклем Чурилов Төмән индустриаль институтында уҡыта.
1975 йылдан Төмән һәм Ханты-Мансийск ҡалаларында партия эшендә. 1985 йылда Ханты-Манси автономиялы округы КПСС округ комитетының беренсе секретары, 1990 йылда Ханты-Манси халыҡ депутаттары район советы рәйесе итеп һайлана.
1990 йылда РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана, унда Рәсәй Юғары Советы Советы, Конституцион комиссия һәм Халыҡ депутаттары Советтарының эше һәм үҙидараны үҫтереү буйынса комитет ағзаһы була.
1993 йылдан 1997 йылға тиклем Чурилов «Уңыш этикаһы» журналы баҫтыра. Һуңынан журналдың материалдары уның «Сәйәси уңыш этикаһы» фәнни-публицистик монографияһында (Мәскәү, 1997) дөйөмләштерелә. 1997 йылдың майында Прогрессив көстәр союзын (СПС) ойоштороуҙа ҡатнаша. «Кешегә юл» китабы һәм механика, материалдарға ҡаршы тороу, эш этикаһы буйынса 40 баҫма хеҙмәт авторы.
1994 йылдан «Угра» финанс-инвестиция корпорацияһын һәм «Югранефть» ААЙ-һын, "НК «Эвихон» ААЙ-һын етәкләй, шулай уҡ «Мәскәү нефть компанияһы» ААЙ-һының вице-президенты була.
1996 йылда «Реформалар — яңы йүнәлеш» Бөтә Рәсәй хәрәкәте башҡарма комитеты директоры итеп һайлана, бынан тыш, Бөтә Рәсәй кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ эшҡыуарҙары союзын етәкләй (Кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ эш биреүселәренең Бөтә Рәсәй союзы).
1997 йылдан «Православие Рәсәйе» Бөтә Рәсәй йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк Советы ағзаһы була. 1998 йылдан 2002 йылға тиклем Чурилов Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы вице-президенты булып эшләй.
2001 йылдан эш биреүселәр яғынан Рәсәй Федерацияһының өс яҡлы комиссияһы ағзаһы булып тора. 2002 йылдан «Берҙәм Рәсәй» партияһы яҡлыларҙың Үҙәк координация советы ағзаһы.
Валерий Чурилов әлеге ваҡытта «Югра-Холдинг» ЯАЙ-һын етәкләй, ул «Югра» сәнәғәт-инвестиция корпорацияһының баш ойошмаһы.
Ханты-Манси автономиялы округын «деколонизациялау» яҡлы була, Ханты-Манси автономиялы округын Рәсәй Федерацияһының бойондороҡһоҙ субъекты тип таныуға өлгәшә.
Округтың тәбиғи ресурстарын рациональ файҙаланыу һәм үҙенең эшкәртеү сәнәғәтен булдырыу кәрәклеген яҡлай. Шулай уҡ традицион һөнәрселекте үҫтереүгә һәм Төньяҡтың төп халыҡтарының мәҙәниәтен күтәреүгә булышлыҡ итә. «Юграны ҡотҡарыу» экологик-мәҙәни берекмәһен ойоштороу инициаторҙарының береһе була.

# Чурилов Валерий Андреевич
## Иҫкәрмә

* ↑ 75 лет Чурилову Валерию Андреевичу (р. 1946), кандидату технических наук, почетному гражданину Ханты-Мансийского автономного округа — Югры (2010).