yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йәмиғ мәсете (Минск)

2016
Йәмиғ мәсете — Минскиҙағы мәсет. Грибоедов урамы, 29-сы йортта урынлашҡан.

# Йәмиғ мәсете (Минск)
## Тарихы

Тәүге ағас мәсет Минскиҙа татарҙар йәшәгән районда 1599 йылда барлыҡҡа килә (һуңыраҡ Татар слободаһы атамаһын ала). XX быуат башында иҫке ағас мәсет урынында яңы таш мәсет һалына. 1962 йылда «Юбилейная» ҡунаҡханаһын төҙөү өсөн емертелә. Мәсет эргәһендә урынлашҡан мосолман зыяраты шулай уҡ 1974 йылда юҡ ителә.
1997 йылда архитекторҙар Борис Александров һәм Владимир Трацевский мәсетте реставрациялау проектын әҙерләй.
Йәмиғ мәсетенең тәүге ташы 2004 йылда һалына. Башта проект Сәғүд Ғәрәбстанының «Rabbita» хәйриә ойошмаһы тарафынан финанслана. Һуңғараҡ Рәсәйҙән һәм Төркиәнән бағыусылар килеп сыға. 2010 йылда төҙөлөш туҡтатыла.
Мәсет төҙөлөшө 2016 йылда тамамлана һәм Төркиәнең Дини ваҡыфынан белорус мосолмандарына бүләк булып тора. 2016 йылдың 11 ноябрендә мәсетте асыу тантанаһында Беларусь Республикаһы Президенты Александр Лукашенко һәм Төркиә Президенты Рәжәп Тайип Эрдоған ҡатнашалар.
2019 йылда йәмиғ мәсетендә Ислам музейы асылған. Экспозицияға белорус ерҙәрендә ислам тарихы тураһында һөйләүсе Белоруссияла һәм сит илдәрҙән йыйылған артефакттар ингән.
# Йыйым (иҡтисад)

Йыйым — ойошмаларҙан һәм физик шәхестәрҙән алына торған мотлаҡ иғәнә, уны түләү дәүләт органдары, вәкәләтле башҡа органдар һәм вазифалы кешеләр тарафынан йыйым түләүселәргә ҡарата юридик әһәмиәттәге эш итеүҙәр, шул иҫәптән ниндәй ҙә булһа хоҡуҡтар йәки рөхсәттәр (лицензиялар) биреү шарты булып тора, йә уларҙы түләү ошо йыйым индерелгән территорияла эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенең айырым төрҙәрен тормошҡа ашырыу менән бәйләнгән була (п. 2 ст. 8 Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 8-се статьяһы 2-се пункты).
Хәҙерге ваҡытта йыйымдарға бөтә төр дәүләт пошлиналары, хайуандар донъяһы объекттары һәм һыуҙың биологик ресурстары менән файҙаланған өсөн йыйымдар, таможня йыйымдары инә.
# Ғабдулла (исем)

Ғабдулла — ғәрәптәрҙән таралған мосолман ир-ат исеме.

# Ғабдулла (исем)
## Этимологияһы

Ғабдулла — «алла ҡошо» тигән мәғәнәне аңлата. Ир балаларға мосолман халҡында йыш ҡушылған исем.

# Ғабдулла (исем)
## Билдәле шәхестәр

Ғабдулла Сәиди (Ғабдулла бин Сәид әл-Болғари әл-Бөрйәни әл-Һаҡмари; ысын исеме — Ғабдулла Сәйетбаттал улы Нурмөхәмәтов; 3 май 1836 йыл — 1 сентябрь 1914 йыл) — башҡорт дин әһеле, ишан, мәғрифәтсе, яҙыусы һәм шағир.
Ғабдулла Туҡай (26 апрель 1886 йыл — 15 апрель 1913 йыл) — шағир, татар әҙәбиәте классигы, яңы заман татар әҙәбиәтенә һәм әҙәби теленә нигеҙ һалыусы, әҙәби тәнҡитсе һәм публицист.
Ғабдулла ибн Ғәбд әл-Моталлип — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең атаһы, Ғәбд әл-Моталлиптың улы.
Ғабдулла Амантай (23 декабрь 1907 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт шағиры, балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт һәм фольклор өйрәнеүсе; йәмәғәт эшмәкәре. 1926 йылдан — ВКП(б) (КПСС), 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм атаҡлы сәхәбәһе һәм ике туғаны, ислам экзегетикаһына нигеҙ һалыусы. Ғәббәс ибн Ғәбдел Мотталибтың улы була. Ул иң яхшы Ҡөрьән мөфәссирҙәренән була
Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд — 2005 йылдың 1 авгусынан (Урағай) Сәғүд Ғәрәбстаны короле.

# Ғабдулла (исем)
## Фамилияларҙа

Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы (1 май 1940 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
# Этмуйыл

?Этмуйыл :
Rhamnus frangula :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Рауза сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Эт муйылы һымаҡтар |
| Ырыу: | Крушина |
| Төр: | Этмуйыл |
Латинса исеме :
Frangula alnus Mill. :
Синонимы :
Rhamnus frangula L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 504744 NCBI 106677 |
Этмуйыл (рус. Крушина ломкая, крушина ольховидная, лат. Frangula alnus), или жостер ломкий (Rhamnus frangula) — бейеклеге 1,5-3 тирәһендә булған ҡыуаҡ йәки ағас; аҡ, күгелйем сәскәле, сәнскеле, ҡара ҡабыҡлы, йомшаҡ ҡына ҡара емешле туғай ҡыуағы. Май-июнь айҙарында йәшкелт сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.

# Этмуйыл
## Таралыуы

Европа, Көнбайыш Себерҙә, Кесе Азия, Кавказ һәм Крымда урман һәм урманлы дала зонаһында таралған. Этмуйыл йылға буйҙарында, күл, һаҙлыҡ тиәһендә, әрәмәлек араһында урманда үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек, Дыуан, Мәсетле, Балаҡатай, Салауат райондарында бигерәк тә күп осрай.
# Ла-Пуэбла-де-Монтальбан

Ла-Пуэбла-де-Монтальбан (исп. La Puebla de Montalbán) — Испаниялағы ҡала һәм муниципалитет , Толедо провинцияһына һәм Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмәһенә керә. Муниципалитет (комарки) Торрихос районы (комарки) составында. 141,16 км² майҙанды биләй. Халҡы 8472 кеше (2010 йылға). Провинцияның административ үҙәгенәсә — 35 км.
# Сикүл

Сикүл (рус. Сикул) — Башҡортостандың Ишембай районындағы бәләкәй йылғаһы, Ағиҙелдең уң ҡушылдығы.

# Сикүл
## Этимологияһы

Сикүл - уны уратып алған тауҙарҙан ағып төшкән шишмәләрҙән хасил булған бәләкәй күлдән ағып сыҡҡан бәләкәй генә йылға. Төрлө яҡтан ағып төшкән һыу ятҡылығын халыҡ "Сей күл" тип атаған, әкренләп был исем "Сикүл" булып киткән.
Йылғаның оҙонлоғо яҡынса 5 километр. Әллә ни ҙур булмаған Богдановка ауылынан көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта башлана. Көнбайышҡа табан аға, урта ағымының һул ярында дача тотоусылар ҡасабаһы ята. Ишембай ҡалаһы һәм Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы сиге йылғаның түбәнге ағымынан үтә.
Ишембай ҡалаһының төньяҡ өлөшөндә ятҡан Бурводстрой ҡасабаһы (һулда) һәм Яр-Бишҡаҙаҡ (уңда) араһында уң яҡ ярҙан Ағиҙелгә барып ҡоя.
Бурводстрой урамы буйынса һәм Ишембай — Стәрлетамаҡ автомобиль юлында йылға аша күпер һалынған. Шишмәлә бәләкәй быуалар ҙа бар.
# Болховец

Болховец (Гостенка, Искринка, Возовец) — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһының уң ярына тамағынан 989 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Болховец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400112107000010740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001074
* Бассейн коды — 05.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нинкома

Нинкома — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Нинкома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014329
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001432
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Потомак

Потомак (ингл. The Potomac River) — Чесапик ҡултығына ҡойған йылға. Потомак йылғаһында илден баш ҡалаһы — Вашингтон урынлашҡан.
Потомак – Вашингтон федераль округы һәм Виргиния дәүләтенең сиге була.
# Ангерсдорф

Ангерсдорф (нем. Angersdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1195 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,37 км². Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
# Кошаева

Кошаева — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кошаева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029720
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102972
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бокельвиц

Бокельвиц (нем. Bockelwitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 2633 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,54 км². Диңгеҙ кимәленән 229 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 4703 һәм автомобиль коды DL.
# Юғары технологиялар

Юғары технологиялар (ингл. high technology, high tech, hi-tech) — етештереүҙә һәм башҡа процестарҙа ҡулланылған электрониканы һәм робот техникаһын үҙ эсенә алған бик ҡатмарлы технологиялар. Уларға тиклем быуаттар буйы «түбән технологиялар» (ингл. low technology, low tech) — беренсел ихтыяж әйберҙәре етештереү менән сикләнгән ябай технологиялар ҡулланылып килә.
Юғары технологиялар һәм уларға ярашлы техника ҡулланыуға күсеү хәҙерге этаптағы фәнни-техник революцияның (ФТР) төп өлөшө булып тора. Юғары технологияларға ғәҙәттә сәнәғәттең фән ҡаҙаныштарын күпләп ҡулланған тармаҡтары инә$^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(22декабря2015)">источникнеуказан1211дней</span>]}$.
Кеше ҡатнашлығынан тыш барған технологияларҙы ла «юғарылар» иҫәбенә индерергә мөмкин. Юғары технологияларға сәнәғәт технологиялары ғына түгел, социаль технологиялар ҙа, мәҫәлән, яңылыҡтар таратыу системалары, күмәкләп эшләү һәм уҡыу технологиялары. Тимәк, юғары социаль технологиялар тураһында ла һүҙ алып барырға мөмкин$^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(21декабря2015)">источникнеуказан1212дней</span>]}$.

# Юғары технологиялар
## Юғары технологиялы тармаҡтары

* Социаль технологиялар
** Яңылыҡтар таратыу системалары
** Күмәкләү эшләү технологиялары
** Уҡытыу технологиялары
* Электроника
* Программа тәьминәте
** Яһалма интеллект
* Сымһыҙ технологиялар
* Робот техникаһы
* Нанотехнологиялар
* Экологик таҙа технологиялар, энергия һаҡлау һәм альтернатив энергетика
** Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү
** Атом энергетикаһы
** Ҡояш энергетикаһы
** Водород энергетикаһы
* Хәүефһеҙлек системалары
** Биометрия
** Датчиктар, детекторҙар, электрон анализаторҙар
** Йәшерен күҙәтеү системалары
* Навигация технологиялары
* Оборона технологиялары һәм ике төрлө тәғәйенләнешле технологиялар:
** Самолёттар эшләү
** Ракеталар эшләү
** Космос аппараттары эшләү
* Биотехнологиялар
** Генетик инженерлыҡ һәм ген терапияһы
** Микробиология сәнәғәте
* Органик химия
* Фармакология

# Юғары технологиялар
## Иҡтисад

Иҡтисадтың юғары технологиялы өлкәһе иң алдынғы технологияларҙы ҡулланғанға һәм үҫтергәнгә ул артабанғы үҫеш өсөн иң ҙур ҡеүәткә эйә тип ҡарала. Был ҡараш иҡтисадтың юғары технологиялы өлкәләренә инвестицияларҙың күбәйеүенә килтерә. Юғары технологиялы стартап-предприятиеларға венчурлы капиталдың ҙур өлөшө бирелә. Ләкин, инвестициялар ғәмәлдәге мөмкинлектән артып китһә, инвесторҙар инвестицияларын юғалтыуы ла ихтимал.
Юғары технологияларҙы инвестициялау хәүефле булырға мөмкин, ләкин күп ваҡыт улар юғары табыш килтерә. Ҙур фән кеүек үк, юғары технологиялар – Интернет донъя берләшмәһе аша ҡитғаларҙы солғап алған халыҡ-ара феномен ул. Шулай итеп, күп милләтле корпорация проект өҫтөндә тәүлегенә 24 сәғәт эшләй ала. Бындай проекттар программа тәьминәте йә интеграль схема эшләү менән шөғөлләнергә мөмкин. Күп милләтле корпорациялар төрлө ҡитғаларҙағы төрлө илдәрҙән, мәҫәлән, Кения, Бразилия, Филиппин, Һиндостан һәм башҡа илдәрҙән, командаларҙы файҙалана ала.
# Карабюс

Карабюс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Карабюс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018095
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201809
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Жабня (Шоша ҡушылдығы)

Жабня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоша йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Жабня (Шоша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000002466
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000246
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кәркәде

Кәркәде (Кәркәле) (рус. Коркодин (Каркадин)) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өпәйле йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кәркәде
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102019
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Кәркәде
## Этимологияһы

Кәркә (керәкә) - һаҙамыҡ урын, батҡыл ер. Башҡортостанда ла Кәркәле тигән топонимдар бар
# Лапландия ҡурсаулығы

Лапландия ҡурсаулығы (рус. Лапла́ндский госуда́рственный приро́дный биосфе́рный запове́дник) — Мурманск өлкәһендәге ҡурсаулыҡ. Ҡурсаулыҡ базаһы Лапландия ҡурсаулығы ауылында урынлашҡан.
Европала иң ҙур һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең береһе. Ҡурсаулыҡ майҙаны 278 435 гектар тәшкил итә (шул иҫәптән һыу майҙаны — 8574 гектар). Ҡурсаулыҡтың төп байлығы — башланғыс торошон һаҡлаған ҡырағай тәбиғәте.
Рәсәйҙә иң боронғоларҙың береһе. 1930 йылда боландарҙың ҡырағай популяцияһын һәм «бөтә географик ландшафтты тәүторошта» һаҡлау маҡсатында ойошторола.
Бер нисә экологик экскурсия маршруты бар.

# Лапландия ҡурсаулығы
## Тарихы

Ленинград өлкә башҡарма комитетының 1930 йылдың 17 ғинуарындағы ҡарары буйынса ойошторола. 1951 йылда ябыла, тағы ла биш йылдан асыла, 1961—1965 йылдарҙа Кандалакша ҡурсаулығы филиалы булып иҫәпләнә. 1965 йылда элекке сиктәренә тиклем тиерлек тергеҙелә.. 1983 йылдың 13 сентябрендә көнбайыш сигендә «Североникель» заводынан атмосфера ташландыҡтарын сығарыу һөҙөмтәһендә һәләк булған тайганың бәләкәй участкаһын компенсациялау өсөн 129577 гектар өҫтәмә ала. Был ҡурсаулыҡ майҙанын 2 тапҡырға тиерлек арттыра.
1985 йылдың 5 февралендә ЮНЕСКО ҡарары менән Лапландия ҡурсаулығы Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәренә индерелә.
1995 йылда Лапландия ҡурсаулығы етәкселеге «Әкиәти Лапландия — Ҡыш бабай биләмәһе» проектын башлап ебәрә. Ҡыш бабай тирмәһе Чунозеро күле буйында урынлашҡан.

# Лапландия ҡурсаулығы
## Физик-географик урыны

Имандра күле ярында һәм Мончетундра һәм Чунатундра тау һырттарында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ аша Аҡ һәм Баренц диңгеҙҙәренең һыу айырғысы үтә. Һаҡланыусы биләмәнең рельефы тигеҙһеҙ, бейеклеге 600 метрҙан алып 1114 метрға тиклем булған тау һырттарын үҙ эсенә ала. Ҡурсаулыҡтың төп тау һырты — Чунатундра — төньяҡтан көньяҡҡа табан 40 км һуҙылған.
Ҡурсаулыҡта түбәндәге ландшафт төрҙәре бар:
* урмандар — территорияның 55 %
* тундра — 30 %
* һаҙлыҡ — 8,4 %
* ҡаялар, яланғас тауҙар һәм ташлы һибелмәләр — 6 %
* күлдәр — 2,5 %
* йылғалар һәм шишмәләр — 0,4 %.
Ландшафы урман, тау-тундра һәм һыу ландшафтарына бүленә. Йылғалары Чуна (бассейны тулыһынса ҡурсаулыҡта), Нявка, Мавра, Кислая, Вита һәм башҡалары киң түгел, әммә шәп аға.

# Лапландия ҡурсаулығы
## Эшмәкәрлеге

Лапландия ҡурсаулығы ғилми хеҙмәткәрҙәре төньяҡ тайганың тәбиғи комплекстарында, Кольский ярымутрауының тау тундраларында һәм күлдәрендә тәбиғи процестарҙы, ҡырағай төньяҡ боланының мәктәп популяцияһы экологияһы үҙенсәлектәрен өйрәнә һәм уларҙың һанын тергеҙеү сараларын эшләй. Совет власының һуңғы йылдарында сәнәғәттең атмосфераға йоғонтоһон тикшереүгә баҫым яһала.
# Меркуш-Йоль

Меркуш-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Енгота-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Меркуш-Йоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025885
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302588
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Борсаҡ кеүек һөйәк

Борсаҡ кеүек һөйәк (лат. os pisiforme, рус. Гороховидная кость) — .
# Хербслебен

Хербслебен (нем. Herbsleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3035 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,02 км². Диңгеҙ кимәленән 169 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
# Широва

Широва — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 730 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Широва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000034827
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003482
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәндәр Ҡарабаев

Мәндәр Ҡарабаев (?—1740) — (1735—1740) йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе, Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорт старшинаһы.

# Мәндәр Ҡарабаев
## Биографияһы

Мәндәр Ҡарабаев сығышы буйынса Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттарынан. Ошо уҡ волоста старшина булып торған.
1735 йылда Ҡара-Табын улусы старшинаһы Йосоп Арыҡов менән берлектә Себер даруғаһы биләмәһендә баш күтәреүселәрҙең етәксеһе булып китә.
1737 йылдың яҙында Урта жуз ҡаҙаҡтары менән баш күтәреүсе башҡорттарға ярҙам күрһәтеү буйынса алып барылған һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша.
1737 йылдың март-июнь айҙарында уның ҡулы аҫтындағы баш күтәреүселәр отряды «тоғро» старшиналар Ҡоҙаш Рахманғолов һәм Таймаҫ Шәһимов командаларына ҡаршы һуғыша.
1737 йылдың июнь аҙағы — август баштарында уның отрядтары Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Төлкөсура Алдағолов, Юлдаш Һөйәрембәтов һәм башҡалар етекселегендәге баш күтәргән башҡорттар менән берлектә Өфө һәм Исәт провинцияларының Бөрө, Ҡатай төрмәһе, Красноуфимск ҡәлғәһе, Көңгөр, Уҫы һәм башҡа ауыл-ҡалалар өсөн көрәшәләр.
1738 йылдың ғинуарынан Себер даруғаһы биләмәһе баш күтәреүселәрен етәкләй.
1738 йылдың авгусы урталарынан ҡайһы бер ихтилалсылар менән бергә Табын ҡәлғәһенә, генерал-лейтенант Соймонов Леонтий Яковлевичҡа, баш һалып килә.
1739 йылдың мартында Себер даруғаһы халҡы йыйын ойоштора һәм унда халыҡ иҫәбен алыуҙан баш тартыу ҡарарын ҡабул итәләр, шулай уҡ батша властарының башҡа ҡарарҙарын үтәүҙән баш тартыу тураһында ла килешәләр.
Йөҙ башы Сибекәй Ҡыҙраҡов ошо хаҡта былай тип яҙа:
«…Әйле улусынан башҡорт Аланейәнғол халыҡ иҫәбен алыу буйынса старшиналарға һәм халыҡтың хөрмәтле кешеләренә килде. Ундағы старшиналар Мырҙалар улусының Мәте тигән ауылында йыйылдылар. Атап әйткәндә, был 2-3 көнлөк кәңәшмәлә Дыуан улусының Мәндәр, Әйле улусының Сурашмулла, Ҡаратаулы улусының Стайғол (?) һәм башҡа ауылдарының 30-лап хөрмәтле кешеләре йыйылды. Улар халыҡ иҫәбен алыусы офицерҙарҙың ҡайҙа һәм ҡасан булырын әйттеләр, кешеләрҙе үҙҙәренең мөлкәтен, мал-тыуарын урыҫтар тартып алмаһын өсөн, иҫәп алдыртмаҫҡа кәңәш иттеләр.».
1739 йылдың көҙөндә Алландығол Ҡотлоғужин Ҡараһаҡал һәм Йәрмөхәмәт Хажиев менән бергә яңы ихтилалдың етәкселәре булып китә.
1740 йылдың ғинуарынан уның етәкселегендәге баш күтәреүселәр отряды Себер даруғаһы, ә 1740 йылдың май айынан Нуғай даруғаһы биләмәләрендә «тоғро» старшиналар командаларына һәм Л. Я. Соймонов командалығындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшә.
1740 йылдың 3 июнендә Тубыл йылғаһы буйында Я. Павлуцкий етәкселегендәге батша ғәскәре менән алышта һәләк була.
# Грюнбах (Саксония)

Грюнбах (Саксония) (нем. Grunbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1806 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,53 км². Диңгеҙ кимәленән 700-830 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8223 һәм автомобиль коды V.
# Миәкәбаш ауыл Советы (Миәкә районы)

Миәкәбаш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Әнәс ауылы.

# Миәкәбаш ауыл Советы (Миәкә районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда ауыл Советы составына Николаевка ауыл Советы инә.
# Эй-Ягун

Эй-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нятлонга-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Эй-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042365
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204236
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2