yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты

Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты (чуваш. Чӑваш Патшалӑх культурӑпа искусство институчӗ)— Сыуаш Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, милләттәр эштәре һәм архив эше буйынса юғары белем биреү бюджет учреждениеһы. Институтта Сыуаш Республикаһының һәм Рәсәйҙең сыуаш халҡы күпләп йәшәгән башҡа төбәктәрендәге үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып юғары профессиональ белем биреү кадрҙары әҙерләнә. Институт бинаһында биш ҡатлы төҙөкләндерелгән ятаҡ һәм 500 урынлыҡ концерт залы бар.
Институт Чебоксарҙа 2000 йылдың 10 июлендә асыла. Беренсе уҡыу йылында институтҡа 38 студент ҡабул ителгән. 2000 йылдың 1 сентябренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, институтта 30-ҙан ашыу уҡытыусы эшләгән, шуларҙың 7-һе штаттағы уҡытыусылар..

# Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты
## Структураһы

Институт составына өс факультет инә:
— мәҙәниәт (социаль-мәҙәни һәм китапхана эшмәкәрлеге кафедраһы; халыҡ художество ижады кафедраһы; гуманитар һәм социаль-иҡтисади дисциплиналар кафедраһы), декан — Сыуашстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, доцент Л. В. Илларионова;
— Башҡарыу сәнғәте кафедраһы (актерлыҡ оҫталығы һәм режиссура кафедраһы; хор дирижерлыҡ һәм халыҡ йыры кафедраһы; вокал сәнғәте кафедраһы; сәнғәт теорияһы, сәнғәт белеме һәм башҡарыу тарихы кафедраһы); деканы — педагогия фәндәре кандидаты, доцент О. В. Капранова;
— Өҫтәмә белем биреү, деканы — педагогия фәндәре кандидаты, доцент О. В. Михайлова.
# Вашики-Игол

Вашики-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Вашики-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203940
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәҡәбә янында икенсе бәйғәт

Аллах, поистине, купил у верных И души их, и их добро, (Платя) взамен им райским Садом. Они сражаются на промысле Аллаха; Разя врагов, и сами сражены бывают, Как обетовано по Истине Его Через Закон, Евангелие и Коран. А кто в обетовании верней Аллаха! Ликуйте же от выгодного торга, Который с Ним вы заключили! Сие — великая удача.
Ғәҡәбә янында икенсе бәйғәт (ғәр. بيعة العقبة الثانية‎Вторая клятва при Акабе) — был бәйғәтте (антты) 622 йылда 75 Мәҙинә мосолманы (73 ир-егет һәм 2 ҡатын-ҡыҙ) Мөхәммәт Пәйғәмбәргә килтерә. Мәҙинәләр Пәйғәмбәрҙе һәм уның яҡындарын ҡорал ҡулланып яҡларға ант итә. Был ваҡиға «Ғәҡәбәнең икенсе анты» йәки «һуғыш анттары» тип атала. Көнбайыштың ҡайһы бер ислам белгестәре фекеренсә, Ғәҡәбәлә бер генә осрашыу булған, сөнки әт-Табари беренсеһен — «ҡатын-ҡыҙҙар бәйғәтен» генә телгә алған. Ғәҡәбә янындағы икенсе ант тураһында Тәүбә сүрәһенең 111-се аятында әйтелә.

# Ғәҡәбә янында икенсе бәйғәт
## Тарихы

621 йылда хаж ҡылыу ваҡытында, Мәҙинәнән 10 хәзрәжи һәм 2 ауси Ғәҡәбә тигән урында уға Пәйғәмбәргә тоғролоҡ антын бирә һәм уның етәкселеген таный. Был ваҡиға «Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт» йәки «диндар ҡатын-ҡыҙҙар анттары» тип атала.
Бер йылдан хажға Мәҙинәнең 500 кешеһе килә, улар араһында 75 мосолман (шул иҫәптән ике ҡатын-ҡыҙ) була. Улар йәшерен рәүештә Пәйғәмбәр менән осраша һәм уны, шулай уҡ уның яҡындарын ҡорал менән яҡларға ант итә. Был ваҡиғаларҙан һуң мосолмандарҙың Мәккәнән Мәҙинәгә күсеп килеүе — һижрәт башлана.
Бәйғәт тамамланғас, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ант биргән һәр кем менән ҡул бирешә, тик ҡатын-ҡыҙҙарҙы ғына: «Барығыҙ, һеҙҙең бәйғәтегеҙ ҡабул ителде!» — тип оҙата.

# Ғәҡәбә янында икенсе бәйғәт
## Ҡатнашыусылар

* Ғабдулла ибн Рәүәһа
* Әбү Әйүп әл-Ансари
* Әмер ибн Әл-Жәмүх
* Үбәй ибн Кәгб
* Мүғаҙ ибн Жәбәл
# Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы

Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы (рус. Женская сборная СССР по шахматам) 1957 йылдан 1990 йылға тиклем ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа СССР исеменән сығыш яһай. Йыйылма команданың иң юғары рейтингы — 2455 (1988).

# Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы
## Шахмат олимпиадаһы

| Йыл | Ҡала | Урыны |
| 1957 | Эммен | Еңеүсе |
| 1963 | Сплит | Еңеүсе |
| 1966 | Оберхаузен | Еңеүсе |
| 1969 | Люблин | Еңеүсе |
| 1972 | Скопье | Еңеүсе |
| 1974 | Ницца | Еңеүсе |
| 1976 | Хайфа | ҡатнашмай |
| 1978 | Буэнос-Айрес | Еңеүсе |
| 1980 | Ла-Валлетта | Еңеүсе |
| 1982 | Люцерн | Еңеүсе |
| 1984 | Салоники | Еңеүсе |
| 1986 | Дубай | Еңеүсе |
| 1988 | Салоники | Көмөш |
| 1990 | Нови-Сад | Көмөш |

# Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы
## Статистика

| Турнир | Ҡатнашыу иҫәбе | Йылдар | Иң яҡшы һөҙөмтә |
| Шахмат олимпиадаһы | 13 | 1957—1974, 1978—1990 | 11 (1957, 1963, 1966, 1969, 1972, 1974, 1978, 1980, 1982, 1984, 1986) |

# Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы
## Йыйылма команда составы
### Иң күп ҡатнашыусылар

СССР командаһының иң күп ҡатнашыусылары :
| № | Шахматсы | Ҡатнашыу йылдары | Йыйылма өсөн ҡатнашыу |
| 1 | Нона Гаприндашвили | 1963-1974, 1978—1986, 1990 | 11 |
| 2 | Майя Чибурданидзе | 1978-1990 | 7 |
| 3 | Нана Александрия | 1969, 1974, 1978—1982, 1986 | 6 |
| 4 | Ирина Левитина | 1972-1974, 1984, 1988 | 4 |
| 5 | Елена Ахмыловская | 1978, 1986—1988 | 3 |

# Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы
## Йыйылма команда составы
### Күсеүҙәр

СССР тарҡалғандан һуң, бер нисә совет шахматсыһы яңынан барлыҡҡа килгән бойондороҡһоҙ дәүләттәр өсөн сығыш яһай башлай.:
Грузия өсөн:
* Кетеван Арахамия
* Майя Чибурданидзе
* Нона Гаприндашвили
* Нана Иоселиани
Украина өсөн:
* Алиса Галлямова
* Марта Литинская
* Лидия Семёнова
Китәләр: :
| Шахматсы | Ҡайҙа | Йыл |
| Алла Кушнир | Израиль | 1976 |
| Елена Ахмыловская | АҠШ | 1990 |
| Ирина Левитина | АҠШ | 1992 |
| Татьяна Затуловская | Израиль | 2002 |

# Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы
## Йыйылма команда составы
### Йыйылма команда лидерҙары

| Файл:Рубцова Ольга.jpg | | |
| Ольга Рубцова (1957) | Нона Гаприндашвили (1963—1974) | Майя Чибурданидзе (1978—1990) |

# Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы
## Уңыштары
### Йыйылма команда

Шахмат олимпиадаһы
* 11 тапҡыр еңеүсе — 1957, 1963, 1966, 1969, 1972, 1974, 1978, 1980, 1982, 1984, 1986
* Ике тапҡыр көмөш миҙал — 1988, 1990
Бөтәһе: 13 миҙал

# Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы
## Уңыштары
### Шәхси иҫәп

Шахмат олимпиадаһында СССР ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы шәхси ярыштарҙа 26 алтын, 9 көмөш һәм 3 бронза миҙал яулай. Улар араһында Нона Гаприндашвили — 9, Нана Александрия 4 алтын миҙаллы. Тағы ла 2 миҙалды Майя Чибурданидзе, Алла Кушнир, Лидия Семёнова, Кетеван Арахамия яулай.
# Арҡа (мәғәнәләр)

Арҡа (мәғәнәләр)
* Арҡа ошондай мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
* Арҡа (ағза) - кеше кәүҙәһенең яурындан билгә тиклемге һәм хайуандарҙың муйындан ҡойроғона тиклем һырты
* Арҡа (һырт) - тау һырты

# Арҡа (мәғәнәләр)
## Күсмә мәғәнәлә

* Арҡа - кемдеңдер таяныр кешеһе, терәк
* Арҡа биреү - арт менән боролоу; артҡа боролоп ҡасыу
* Арҡа һөйәген һындырып - сараһыҙ итеү, хәлен алыу
* Арҡанан һөймәҫтәр - хупламаҫтар, асыуланырҙар, яза бирерҙәр
* Арҡа терәү - кемгдеңдер ярҙамына ышаныу,
* Арҡа йылытыу - эшләмәй тик ятыу
* Арҡа тире түгеп - ауыр эш менән, ҙур көс һалып
# Варшавская Хана Леопольдовна

Варшавская Хана Леопольдовна (11 июнь 1921 йыл — 5 сентябрь 2006 йыл) — театр актёры, 1965—1985 йылдарҙа Республика рус драма театры актрисаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1981). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1975) ордендары кавалеры. СССР-ҙа ГДР драма сәнғәте фестивале дипломанты (Мәскәү, 1975).

# Варшавская Хана Леопольдовна
## Биография

Хана Леопольдовна (Юдит-Липовна) Варшавская 1921 йылдың 11 июнендә Екатеринослав (Днепропетровск , Украина) ҡалаһында икмәк бешереүсе ғаиләһендә тыуған. Хана Варшавская Днепропетровск театр училищеһында уҡый, ләкин Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, эвакуацияға китә. 1942 йылдың апрелендә хәрби хеҙмәткә алына, фронтта телефонист булып хеҙмәт итә. Һуғыш ваҡытында буласаҡ тормош иптәше Леонид Владимирович Левитин менән фронтта осраҡлы ғына фронтҡа китеп барған ике эшелон туҡтап торғанда таныша. 1947 йылда Леонид Левитинды армиянан демобилизациялайҙар. Йәштәр Башҡорт театр-художество училищеһына уҡырға инә. 1948 йылда Х.Варшавская А. П. Новоскольцев курсын тамамлай. Варшавская менән Левитин Златоуст, Сызрань, Архангельск ҡалалары театрҙарында, 1965—1985 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Республика рус драма театрында эшләй. Леонид Левитин Республика рус драма теарының баш режиссеры була.
Артистка сәхнәлә бирелеп уйнай, тамашасылар уны һәр саҡ көтөп ала. Хана Варшавская йөҙҙән артыҡ роль башҡара: Дульская («Мораль пани Дульской», авторы Г.Запольская), Надежда Коломийцева («Последние», М.Горький), Бернарда Альба («Дом Бернарды Альбы», Ф.Гарсия Лорка) һәм башҡалар. уның башҡарыуында төрлө пландағы, төрлө характерҙағы ролдәр тыуа. Ул тәрән кисерештәргә һәләтле, яҡындары, яратҡан кешеләре өсөн йәнен фиҙа ҡылырға әҙер геройҙарҙы уйнай: Амалия («Разбойники», Ф.Шиллер), Аннушка («На бойком месте», А. Н. Островский), Зөмрәт («Изгнанная», Илшат Йомағоловтың «Нәркәс» драмаһы буйынса). Уға бигерәк тә көслө характерлы, ҡайһы ваҡытта ауыр һайлау алдында торған геройҙар ролен ышанып тапшыралар: Василиса Волохова («Царь Фёдор Иоаннович», А. К. Толстой), Анна Фирлинг («Мамаша Кураж и её дети», Б.Брехт) һәм башҡа.

# Варшавская Хана Леопольдовна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985).
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1981).
* Почёт Билдәһе ордены (1975).
* СССР-ҙа үткән ГДР драма сәнғәте фестивале дипломанты (Мәскәү, 1975).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971).
# Ведяжа

Ведяжа — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ведяжа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028128
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002812
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лавровка

Лавровка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черноголовка йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лавровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300612110000031390
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003139
* Бассейн коды — 09.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Празеодим

| 59 | Празеодим |
| Pr140,908 ||
| 4f³6s² ||
Празеодим (лат. Prasaeodymum, Pr) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор химик элементы. Тәртип номеры — 59.. Лантаноидтар төркөмөнән, көмөшһыу мәғдән.

# Празеодим
## Символы

Празеодим элементының символы — Pr (Празеодим тип уҡыла).

# Празеодим
## Исеменең килеп сығышы

Исеме грек. πράσιος — «аҡһыл-йәшел» һәм δίδυμος — «игеҙәк» тигәнде аңлата. Бындай атама менән ул тоҙҙарының төҫөнә һәм элементтың асылыу тарихына бурыслы.

# Празеодим
## Тарихы

Празеодим 1895 йылда Карл Ауэр фон Вельсбах тарафынан асыла. Ул 1839 йылда швед химигы Карл Мосандер тарафынан табылған дидим элементының физик һәм химик үҙенсәлектәре яҡын булған ике элементтың ҡатнашмаһы булыуын билдәләй, уларға ул неодим һәм празеодим тип исем бирә.

# Празеодим
## Тәбиғәттә

Ер ҡабығында празеодимдың йөкмәткеһе — 9 г/т, океан һыуҙарында — 2,6·10⁻⁶мг/л.

# Празеодим
## Сығарып алыу

Празеодимды һирәк осрай торған ер элементтары менән ҡатнашмаларҙан алалар. Экстракциялы һәм хроматографик бүлеү һәм ваҡлап кристаллаштырыу ваҡытында празеодим еңел лантаноидтар менән бергә туплана һәм неодим менән ҡушылып айырыла. Артабан празеодимды неодимдан айыралар һәм 850ᵒC температурала термик юл менән йәки электролизлап таҙа металл рәтенә күсерәләр.

# Празеодим
## Ҡулланыу

Празеодим иондары 1,05 мм тулҡын оҙонлоғо менән лазер нурланышын тыуҙырыу өсөн ҡулланыла (инфраҡыҙыл нурланыш). Празеодим фториды лазер материалы булараҡ ҡулланыла. Празеодим оксиды быяла иретеү өсөн файҙаланыла, уға ҡушылғанда аҡһыл- йәшел төҫ бирә.
Празеодим мишметалл компоненты булып тора, ҡоросҡа легирлау өҫтәмәһе итеп файҙаланыла. Магнийлы кобальт һәм никель иретмәләре составына инә.
# Оло Вануйта

Оло Вануйта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Оло Вануйта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091438
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009143
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юхыт-Юган

Юхыт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 358 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Юхыт-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302122
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Башҡорт Бармағы

Башҡорт Бармағы, элек Бармаҡ йәки Сик ауыл булараҡ та аталған (рус. Башкирский Бармак) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Яңыбай ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 453396, ОКАТО коды — 80226843003.

# Башҡорт Бармағы
## Тарихы

Ауылға ΧΙΧ быуат уртаһында Ырымбур өлкәһе Үҫәргән улусы Мәмбәтша ауылы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә Бармаҡ исеме менән нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Бармаҡ Алдаҡаев исеме менән аталған. 1866 йылда 17 йортта 88 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. ΧΧ быуаттың 30‑сы йылдарынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Бөгөнгө көндә ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, магазиндар бар. Яңыбай ауыл Советына ҡарай.

# Башҡорт Бармағы
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1900 йылда — 156 кеше, 1920 йылда 215 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 127 кеше йәшәгән. Башҡорттар йәшәй (2002).
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 268 | |
| 1959 | 221 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 251 | |
| 1979 | 179 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 128 | |
| 2002 | 117 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 127 | |
| 2010 | 95 | |

# Башҡорт Бармағы
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).

# Башҡорт Бармағы
## Географик урыны

Башҡорт Бармағы ауылы Оло Сик йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 120 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңыбай): ? км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 27 км

# Башҡорт Бармағы
## Урамдары

* Йылға аръяғы урамы (рус. Заречная улица)
* Мәктәп урамы (рус. Школьная улица)
* Үҙәк урам (рус. Центральная улица)

# Башҡорт Бармағы
## Билдәле шәхстәре

* Кузнецов Георгий Иванович (7.05.1900), Бармаҡ утары, Ырымбур губернаһы — 20.04.1979, Белов, Кемерово өлкәһе) — совет хәрби хеҙмәткәре; Дан орденының тулы кавалеры.

# Башҡорт Бармағы
## Ер-һыу атамалары

* Оло Сик йылғаһы
* Яҙлаубар йылғаһы
* Игенбар йылғаһы
# Вырьела

Вырьела — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Вырьела
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003738
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ватинский-Еган

Ватинский-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1600 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 593 км.

# Ватинский-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204170
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Соснова (йылға)

Соснова — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/20/89 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Соснова (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016530
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101653
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Режма

Кесе Режма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Режма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004729
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000472
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ничлавка

Ничлавка (укр. Нічлавка) — Украиналағы йылға. Тернополь өлкәһенең Гусятын һәм Чорткив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Ничлаваның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 42 километр.
# Квелацминда (Вачнадзианиҙа монастырь)

Квелацминда (грузყველაწმინდა) — Грузияның Гурджаан районындағы православие монастыры, Вачнадзиани ауылынан һигеҙ саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. VI — VII быуатта монастырҙа өс нефлы базилика урынлаша, уның көнбайыш өлөшө ишелмәнән зыян күрә. Ҡоролманың фрагменттарын әле лә күрергә мөмкин. Һуңғараҡ, VIII быуат аҙағында — IX быуат башында көмбәҙле Квелацминда сиркәүе төҙөлә. Сиркәү таштан һәм кирбестән һалынған.
Квалецминда грузин төҙөлөшөнөң күсеш осорона ҡарай (VIII — X быуаттың беренсе яртыһы), был иң мөһим һәм юғары художестволы ҡомартҡыларҙың береһе.

# Квелацминда (Вачнадзианиҙа монастырь)
## Архитектураһы

Был комплекстың айырым ҡоролмалары төрлө осорҙа төҙөлгән. Яҡынса VI һәм VII быуаттарҙа бында базилика ҡиәфәтендә беренсе ғибәҙәтхана төҙөлә. Ул тулыһынса емерелә, әммә унан көнсығыш диуары ҡала, уның буйынса ҡоролманың бейеклеген һәм планын белергә була.
Һуңыраҡ, яҡынса IX быуаттарҙа (әлегә уның датаһы буйынса бәхәстәр бара) тағы бер ҡорам төҙөлә. Тышҡы яҡтан был классик тәре-көмбәҙле ҡорам. Был хронологик беренсе грузин ғибәҙәтханаһы «Пендатив» йәки «Парустар» исемле архитектура элементына эйә. Был элемент өсмөйөш ҡиәфәтендә, ул түңәрәк көмбәҙҙең йөкмәнтеһен квадратнигеҙгә бүлеп бирә. Был элементтар Византияла VI быуатта, ә Грузияла һуңыраҡ тарала башлай.
Монастырҙың көнбайыш яғында ҡапҡалар менән бейек ҡоймалар бар.
# Сәләфтәр

Сәләфтәр ((ғәр. سلف‎‎) — әүәлгеләр; тәҡүә әүәлгеләр (ғәр. السلف الصالح‎‎ — әс-сәләф әс-салих; рус. Саляфы) — мосолмандарҙың тәүге өс быуыны, шул иҫәптән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға)сәхәбәләре, Уға эйәреүселәр (тәбиғиндәр) һәм эйәреүселәренең эйәреүселәре (тәбиғ әт-тәбиғин)..

# Сәләфтәр
## Этимологияһы

Ислам тарихының төрлө осорҙарында сәләфтәрҙең (әүәлгеләрҙең) йәшәү рәүешенә һәм инанысына эйәрергә саҡырып сығыш яһаусыларҙы билдәләү өсөн хеҙмәт иткән «сәләфилек» термины «сәләф» һүҙенән барлыҡҡа килгән..

# Сәләфтәр
## Ҡөрьәндә

* Аллаһ башҡаларҙан алда килгән тәүге мөһәжирҙәргә һәм ансарҙарға - рәхмәттә. Аллаһ уларҙан ҡәнәғәт һәм улар ҙа Аллаһынан ҡәнәғәт. Ул уларға мәңге йәшәү өсөн йылғалар ағып торған йәннәт баҡсалары әҙерләне. Был — оло уңыш!
* Әт-Тәүбә 9:100

# Сәләфтәр
## Әсхәбтәр

Әсхәбтәр (ғәр. الصحابة‎‎ — дуҫтар, көрәштәштәр), сәхәбә (ғәр. صحابي‎‎ — иптәш, көрәштәш) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре, Уға инанып, имандарын һаҡлап үлгәндәр. Сәхәбәләргә шулай уҡ 622 йылда Мәккәнән Мәҙинәгә күсенгән мөһәжирҙәр (ғәр. المهاجرون‎‎) һәм ансарҙар (ғәр. أنصاري‎‎ (ярҙамсылар) — үҙҙәрендә Мәккә күскенселәрен ҡабул иткән Мәҙинә халҡы.

# Сәләфтәр
## Тәбиғиндәр

Тәбиғиндәр(ғәр. تابعون‎‎ — эйәреүселәр). Тәбиғиндәр араһында, Әбү Хәнифә башҡа билдәле ислам дине белгестәре булған.

# Сәләфтәр
## Тәбиғиндәрҙең тәбиғиндәре

Тәбиғ әт-тәбиғин (ғәр. تبع التابعين‎‎ — тәбиғиндәргә эйәреүселәр) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләрен күрмәгән тәбиғиндәрҙең шәкерттәре. Тәбиғиндәрҙең тәбиғиндәре араһында Ғабдрахман ибн Ғабдуллаһ, Әхмәт ибн Хәнбәл, Жәғәфәр әс-Садиҡ, Мәлик ибн Әнәс, Мөхәммәт әш-Шәфиғи, Тәриҡ ибн Зыят һәм башҡалар булған.