yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Буранбай (исем)

Буранбай — башҡорт ир-ат исеме.

# Буранбай (исем)
## Этимологияһы

Буранбай — ҡушма исем, ике үҙ аллы һүҙҙән яһалған (буран һәм бай), буранда тыуған мәғәнәһендә. Баланың тыуыу шарттары, ул тыуған көндөң, айҙың, йылдың атамаһы, көндөң торошо — барыһы ла исем һайлауға йоғонто яһай алған. Башҡорт халҡында ир балаларға йыш ҡушылған исемдәрҙең береһе.

# Буранбай (исем)
## Билдәле шәхестәр

Буранбай Сыуашбаев — хәрби эшмәкәр. 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Буранбай Исҡужин (15 ғинуар 1952 йыл — 14 апрель 2007 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик һәм драматург. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Буранбай сәсән — (ысын исеме Ҡотошов/Ҡотдосов Буранбай Һөйөндөк улы; Һөйөндөков Буранбай Ҡотдос улы) (1781 йыл—1868 йыл) — йырсы, ҡурайсы һәм сәсән.

# Буранбай (исем)
## Фамилиялар

Буранбаева Сара Абдулхай ҡыҙы 24 июнь 1967 йыл) — башҡорт театр актёры. 2007 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009). Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауылында тыуған.
Буранбаев Вара Бәшәр улы (28 июнь 1924 йыл — апрель 2015 йыл) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. Яҙыусы-тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышы һәм хеҙмәт ветераны. Сәғит Мифтахов (1990), Батыр Вәлид (2000) исемендәге премиялар лауреаты. Баймаҡ ҡалаһының һәм Баймаҡ районының Почётлы гражданы (1998).

# Буранбай (исем)
## Ауылдар

Буранбай — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районындағы ауыл

# Буранбай (исем)
## Халыҡ ижадында

Буранбай (йыр) — башҡорт халҡының киң билдәле тарихи йырҙарының береһе. Тәүге тапҡыр 1894 йылда уның һүҙҙәрен рус этнографы, фольклорисы С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Эткол ауылында (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы) йәшәүсе Толомғужа Ғөбәйҙуллиндан яҙып ала һәм «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫтыра
# Шемокмеди монастыры

Шемокмеди монастыры (грузин телендә შემოის მონასტერი) - грузин православ монастыры Грузияның көньяҡ-көнбайышында Гурия төбәгенең Шемокмеди ауылында урынлашҡан. Монастырға ун бишенсе быуатта нигеҙ һалынған. Гурьели кенәзлеге династияһының зыяраты һәм сиркәү хазиналары урыны булған. Унда бер нисә быуат буйына башҡа грузин монастырҙарынан төрлө әйберҙәрҙең коллекцияһын йыйылған. Хазиналарҙың бер өлөшө Грузия музейҙарында һаҡлана.

# Шемокмеди монастыры
## Архитектураһы

Шемокмеди монастыры архитектура күҙлегенән ике ябай сиркәүҙән тора. Өсөнсө ҡоролма, манараһы, Монастырь кәртәһендә урынлашҡан
Беренсе сиркәү, Ҡотҡарыусы сиркәүе 10 × 13 м ҙурлыҡтағы өс ҡатлы базиликанан ғибәрәт. Баҡыр купоросы менән ябылған һәм мәрмәр менән түшәлгән. Интерьеры тулыһынса буялған. Бөтөн ҡалған фрескалары боронғо грузин яҙыуҙары менән Гурьели ғаиләһенең ағзаларын һүрәтләй Икенсе сиркәү IX быуат Ғайсаның Күренеше иконаһын ҡабул итеү өсөн Вахтанг һәм Гуриели үтенесе буйынса 1570 йылдарҙа төҙөлә. Был сиркәү беренсеһенән бәләкәйерәк, 9 × 7 м. ҙурлыҡта. Бина кирбес менән көпләнгән. Диуарҙарында грек һәм грузин телендәге яҙыуҙар бар, шулай уҡ Шемокмедиҙың беренсе епискобы Бесраион Мачутадзеның фреска һүрәте һаҡланған. Сиркәү кәртәһендә төҙөлгән манара XVI быуатҡа ҡарай һәм 1831 йылда тергеҙелә. Комплекстың бөтә ҡоролмалары күп тапҡыр реконструкциялана

# Шемокмеди монастыры
## Тарихы

Шемокмеди монастырына Гурия кенәзлегенең өс епископлыҡтың береһенең резиденцияһы сифатында XV быуатта нигеҙ һалына. Шул ваҡытта монастырь Гурьели династияһының зыяраты булған
Епископ митрополиты Йосеб Такайшвили вафатынан һуң 1794 йылда Шемокмеди монастыры бушап ҡала; монастырь һәм уның мөлкәте Кайхосро Гуриелиға күсә, ул Рәсәй империяһына ҡаршы 1820 йылда ихтилалды етәкләп, үҙенең бөтә мөлкәтен юғалта. Низағ ваҡытында Рәсәй ғәскәрҙәре монастырь нығытмаларын һәм тирә -яғын емерә.
1920 йылда Шемокмеди монастыры Батуми һәм Шемокмеди мәхәлләләрен берләштереп, епископлыҡ сифатында тергеҙелә. 1995 йылда Шемокмеди епархияһы тағы бер епархия булараҡ тергеҙелә. Әлеге ваҡытта уның юрисдикцияһы Гурияның өс муниципалитетындағы бөтә православ сиркүҙәренә тарала. Грузияның Патриарх католикосы Илия II Шемокмедиҙың епискобы булып 1963 йылдан алып 1967 йылға тиклем тора

# Шемокмеди монастыры
## Коллекцияһы

Бер нисә быуат буйы Шемокмеди соборы сиркәү әйберҙәренең йыйыу һәм һаҡлау урыны була. 1873 йылда Дмитрий Бакрадзе сиркәүгә килә һәм коллекцияһының беренсе ғилми тасуирламаһын йыя. Монастырҙа хазиналарҙы бер нисә тапҡыр урлайҙар. 1889 йылда Кондаков хазиналарҙы каталогҡа индерә. 1924 йылдан ҡалған хазиналар Грузияның Милли музейына тапшырыла
# Ужла

Ужла — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ужла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008896
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000889
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каинцасс

Каинцасс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Каинцасс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300569
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Векозьма

Векозьма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Векозьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032275
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003227
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Харче-Рузь

Харче-Рузь — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Харче-Рузь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033923
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303392
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әлфиә

Әлфиә — башҡорт, шул иҫәптән башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Әлфиә
## Этимология

Әлфиә башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Шиғри әҫәр; мең йәшәр; тәүге бала тигәнде аңлата

# Әлфиә
## Билдәле кешеләр

Авзалова Әлфиә Авзал ҡыҙы (15 ғинуар 1933 йыл — 15 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған (1962) һәм халыҡ (1970), РСФСР-ҙың атҡаҙанған ([[1983]]) артисы. Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1992). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры.
Аҡбутина Әлфиә Носрат ҡыҙы (9 октябрь 1955 йыл) — журналист, тәржемәсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005).
Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы (2 март 1959 йыл) — башҡорт шағиры, 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2013).
Хәмбәлиева Әлфиә Сәйәр ҡыҙы (2 февраль 1960 йыл — 3 июль 2013 йыл) — опера йырсыһы (драматик сопрано). 1994—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1996). Вокалсыларҙың Михаил Глинка исемендәге халыҡ‑ара конкурсы лауреаты (Өфө, 1995).
Әлфиә Әсхәт ҡыҙы Кәлимуллина (19 апрель 1963 йыл) — йырсы, йыраусы. Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге махсус призға лайыҡ булыусы.
Кәримова Әлфиә Закуан ҡыҙы (24 июнь 1977 йыл) — опера йырсыһы, 2013 йылдан Ҡаҙағстандың «Астана Опера» театры солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы (25 апрель 1960 йыл) — башҡорт йырсыһы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1983 йылдан Бөрйән район мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1996 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының артист-вокалисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010), төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.
Исмәғилева Әлфиә Ибраһим ҡыҙы (рус. Исмагилова Альфия Ибрагимовна; (25 март 1951 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-табиб. 1979 йылдан Өфөләге 6-сы дауахананың баш табип урынбаҫары, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1991—1995) Юғары Советының халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. СССР-ҙың һәм Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Милләте — башҡорт.
# Айыт

Айыт — исемдәш тораҡ пункттар атмаһы.

# Айыт
## Мәҡәләләр

* Айыт (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Айыт (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Айыт (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
# Изге Екатерина сиркәүе (Загреб)

Загребта Изге Екатерина сиркәүе (хорв. Sv Crkva. U Katarine Zagrebu) — католик сиркәү, Хорватияның баш ҡалаһы Загребтағы Загреб архиепархияһының собор сиркәүе; барокко дәүеренең ҡиммәтле тарихи-архитектура ҡомартҡыһы, Загребта иң матур сиркәүҙәрҙең береһе. Ҡорам Изге Екатерина хөрмәтенә изгеләндерелгән.
Ғибәҙәтхана ҡала үҙәге — Үрге ҡалала изге Екатерина майҙанында (trg Katarinin) урынлашҡан.

# Изге Екатерина сиркәүе (Загреб)
## Тасуирлау һәм тарихы

Хәҙерге Изге Екатерина сиркәүе урынында XIV быуаттан ҙур булмаған доминикан сиркәүе торған, ул төрөк баҫып инеүе ваҡытында хәрби склад кеүек ҡулланыла.
Загребҡа иезуиттар килеү менән (XVII быуаттың 1-се яртыһы) ғибәҙәтхана улар идаралығына тапшырыла. Иҫке сиркәү күләме буйынса тап килмәгәнлектән һәм ярайһы уҡ ныҡ зыян күргәнлектән, иезуиттар 1620—32 йылдарҙа яңы ҡорам төҙөүҙе һәм биҙәүҙе тормошҡа ашыра. Сиркәү янында шулай уҡ монастырь төҙөйҙәр (хәҙер Кловичев Һарайы Галереяһы). Изге Екатерина сиркәүе ике тапҡыр янғындан зыян күрә— 1674 һәм 1645 йылдарҙа, һуңғы тапҡыр тулыһынса янып юҡҡа сыға. Сиркәүҙе тергеҙеүҙә хорват вельможалары ярҙам итә, улар, үҙ сиратында, сиркәү диуарҙарында нәҫелдән килгән гербтарын урынлаштырыу хоҡуғына эйә була, шулай уҡ ҡәбер ташы ҡуйып сиркәүҙә ерләнеү өҫтөнлөгөн ала.
Иезуиттарҙың тыйыуынан һуң (1773) изге Екатерина сиркәүе изге Марк мәхәлләһенә 1783 йылда тапшырыла, ә 1874 йылдан ул йәмиғ сиркәүе булып китә.
ХІХ-XX быуаттарҙа изге Екатерина сиркәүе бер нисә тапҡыр реставрация үтә.
Изге Екатреина сиркәүе Загребта иң матур сиркәүҙәрҙең береһе һанала. Был алты ҡабырға манаралары һәм апсидаһы менән бер нефлы дини ҡоролма. Капеллаларында <a href="./1729 йыл" rel="mw:WikiLink" data-linkid="82" data-cx="{&quot;adapted&quot;:true,&quot;targetTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;1729 йыл&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ba&quot;},&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;1729 год&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;,&quot;description&quot;:&quot;год XVIII века&quot;}}" class="mw-redirect cx-link" id="mwJA" title="1729 йыл">1729</a> йыл менән даталанған барокко стилендә биш ағас (XVII быуат) һәм бер мәрмәр алтарь урынлашҡан.
Ҡорамдың интерьерҙарында барокко сәнғәтенең әһәмиәтле бер нисә өлгөләре бар. Улар араһында 1720 йылғы Антонио Квадрио (Quadrio) әҫәрҙәре бар. Изге Екатерина тормошон һүрәтләгән күренештәр менән нефтың көмбәҙҙәре Джулио Квальиға ҡарай. Шулай уҡ Франческо Робба (Francesco Robba) эшләгән изге Игнатийҙың ҡорам алтары иғтибарға лайыҡ. Төп алтарҙың артында — «Изге Екатерина Александрия философтары һәм яҙыусылары араһында» фресканы 1762 йылда Кристоф Андрей Еловшек (Jelovšek Kristof Andrej) яҙа.
# Баланбаш

Баланбаш — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. II мең йыллыҡтың 1‑се яртыһына ҡараған Абаш мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

# Баланбаш
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Баланбаш Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһы эргәһендә Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан.

# Баланбаш
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Баланбаш майҙаны ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған әйберҙәр керамика етештереү өсөн тәғәйенләнгән металл иретеү табаҡтары һәм яҫы төплө ҡыңғырау рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт. Һуңғыларының тышы тотошлай шыршы һәм оҙонса шаҡмаҡ орнамент, горизонталь тулҡын һыҙыҡтар менән биҙәлгән.
Торамала бронза бысаҡ һәм ураҡ, диск рәүешендәге һөйәк псалий табылған.
Артефакттарҙан һәм торамаланың урынлашыуынан күренеүенсә, халҡы металл эшкәртеү, шулай уҡ игенселек, малсылыҡ , һөйәктән әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгән. Башлыса һыйыр малы һәм ваҡ мал, йылҡы үрсеткәндәр.
Баланбаш материалдары Эрмитаж фондтарында һаҡлана.

# Баланбаш
## Тасуирламаһы
### Асыш тарихы

Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан тораманы 1934 йылда Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһы экспедицияһы тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Был экспедицияға археолог, тарих фәндәре кандидаты П. А. Дмитриев һәм ғалим-археолог, Көньяҡ Уралды тикшереүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников етәкселек иткән була.
1975 йылда тораманы Воронеж университеты һәм Башҡорт дәүләт педагогия университетының берлектәге экспедицияһы тикшерә. Был экспедицияға археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов һәм СССР һәм Рәсәй тарихсыһы һәм археологы, тарих фәндәре докторы, профессор А. Д. Пряхин етәкселек итә.
# Рюриковичтар

Рюриковичтар — кенәз, бөйөк кенәз, һуңыраҡ шулай уҡ батша (Рәсәйҙә) һәм король (Галицкий-Волынь ерҙәрендә) булған Рюриктың — йылъяҙмалар буйынса Боронғо Рустең беренсе кенәзенең вариҫтары. Ваҡыт үтеү менән ырыу күп тармаҡтарға бүлгеләнә. Киев Русенең һәм уның тарҡалыуынан һуң барлыҡҡа килгән рус кенәзлектәренең күпселек хакимдары Рюриковичтар була.
Тармаҡ вәкилдәренең береһе (Ростислав Михайлович вариҫтары) Венгрия-Хорватия короллегендә биләмә хакимдары була, айырым вәкилдәре Бөйөк Литва кенәзлегендә (Шварн) идара итә һәм Болгар батшалығында (Ростислав Михайлович) үҙ власын иғлан итә, Грузия батшалығы (Юрий Андреевич Боголюбский), Австрия герцоглығы һәм Штирия герцоглығы (Роман Данилович) хакимдаштары була, шулай уҡ, Бөйөк Пермь кенәзлеге һәм Моравия кенәзлеге хакимдары булыуҙары ла ихтимал. Рюриковичтарҙан иң һуңғы монарх батша Федор Иоаннович I һәм Василий Шуйский була.

# Рюриковичтар
## Рюриковичтар ырыуының тармаҡланыуы
### Ырыуҙың тармаҡланыу башы

Барлыҡ Рюриковичтарҙың уртаҡ ата-бабалары булып ярымлегендар Рюрик үҙе, уның улы Игорь Рюрикович (ҡатыны, княгиня Ольга менән) һәм ейәне Владимир Святославич тора.
944 йылғы Рус-Византия договорында кенәз Игорҙең туғандары - Игорь һәм Акун, Рюриктың ҡыҙынан һәм улынан тыуған балалар иҫкә алына; әммә ғәмәлдә Рюриковичтарҙың тармаҡланыуы Владимира Святославичтан һәм, бигерәк тә, Ярослав Мудрыйҙан башлана. Был урындағы биләмә династияланы формалаштырыу процесын, феодаль тарҡалыу барлыҡҡа килеүҙе һәм уның үҫешен тыуҙыра. Быға тиклем ырыу берҙәмлеген һаҡлап килгән була.
# Бенджамин Вальями

Бенджамин Вальями (ингл. Benjamin Vulliamy (1747—1811) — сәғәт эшләүсе, механик сәғәттәр төҙөлөшө өсөн яуаплы, 1780—1884 йылдарҙа Лондон рәсми ваҡыты уның сәғәте менән дөрөҫләнгән.

# Бенджамин Вальями
## Биография

Бенджамин, сығышы буйынса швед сәғәтсеһе, 1730йылда Лондонға күсеп килгән Джастин Вальямдың (Justin Vulliamy) улы була. Джастан Пэл-Мэл урамындағы билдәле сәғәт эшләүсе Бенджамин Грейҙың (Benjamin Gray) иптәше булып китә, һәм тиҙҙән уның ҡыҙы Мэри Грейға өйләнә һәм улы Бенджамин тыуа. Джастин ҡайныһының эшен үҙләштерә һәм 1780 йылдан «Vulliamy & Son» ойошмаһына керә. 1797 йылдың 1 декабренә тиклем Джастин үлгәнсе атала-уллы бергә эшләйҙәр.
Вильям бала саҡтан атаһының эше менән ҡыҙыҡһына. Ул үҫмер саҡтан биҙәлгән һәм камин сәғәттәре эшләүсе булараҡ абруй ҡаҙана, уның сәғәттәре юғара ҡатлам кешеләренең йорттарын биҙәй, ҡайһы берҙәрен Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында күрергә мөмкин. Уның һәләте король сәғәтсеһе (King’s Clockmaker) тигән вазифа алырға мөмкинлек бирә, элегерәк был вазифала йылына 150фунт түләнеп Джордж Линсдей, (George Lindsay) Георга III булған. Бенджамин был маҡтаулы исемгә лайыҡ булғаста, король сәғәт һәм башҡа механик ҡоролмалар менән ҡыҙыҡһыныусы булараҡ, уның яҡлаусыһы була.
1780 йылда Вальями Король обсерваторияһы Кью өсөн төп механик сәғәт төҙөргә йөкләме ала, был сәғәт нуленсе меридиан һәм 1884 йылға тиклем рәсми Лондон ваҡыты булып хеҙмәт итә, бынан һуң был функциядарҙы Гринвич ала.
1780 йылда Бенджамин Льюис Вальями тыуа; ул үҙ ғүмерен сәғәт эшләүгә бағышлаған Вильями фамилияһынан һуңғыһы була. Бенджамин нәҫеленән башҡа бер кемдә был өлкәлә шөғөлләнмәй, ейәне Льюис Вальями күренекле архитектор була.

# Бенджамин Вальями
## Вальями сәғәттәре

Вильями сәғәттәре юғары баһалана һәм ул заман технологияһының ҡаҙанышы тип ҡабул ителә.1793 йылда уның эшләгән сәғәтен Джорджа Макартни дипломатик миссия ваҡытында Ҡытай императорына бүләк итә.. Б. Вальями эшләгән хронометрҙар, фән һәм сәнгәт бер бөтөн булыуы символы булып, фарфор фигуралар менән биҙәлә. Сәғәттең дөйөм биҙәлешен Вальями үҙе эшләй, шулай уҡ Джона Дире (John Deare) кеүеҡ кренекле скульптурҙарҙы биҙәү эшенә саҡыра. Биҙәлеш ул замандағы был өлкәләге француз канундары буйынса башҡарыла. Вальям ғаиләһе фарфор фигуралар эшләү өсөн Дерби фарфор компанияһы (Royal Crown Derby) хеҙмәте менән фаҙалана. Бынан тыш, улар эште субподряд ысулы менән квалификациялы механиктарға тапшыралар, һәм иң һуңынан теүәлләү эшен башҡаралар.
# Хәләф (исем)

Хәләф — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Хәләф (исем)
## Этимологияһы

Хәләф — «дауам итеүсе» мәғәнәһендәге мосолман ир-ат исеме.

# Хәләф (исем)
## Билдәле шәхестәр

Хәләф Сафиуллин (20 март 1921 йыл — 13 апрель 1965 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1949). Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1946).
Хәләф Ишморатов (2 февраль 1960 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт жеҙмәткәре. ЛХК «Башлеспром» ААЙ-ның директорҙар Советы рәйесе.
Хәләфов Хәләф Алы улы (әзерб. Xələf Xələfov Alı oğlu; 21 сентябрь 1959 йыл ) — әзербайжан сәйәси эшмәкәре, Әзербайжан Республикаһының сит ил эштәре министры урынбаҫары, республиканың Президент мәсьәләләре һәм Каспий диңгеҙе сиктәре буйынса махсус вәкиле.

# Хәләф (исем)
## Фамилияларҙа

Хәләфов Рәшит Вәхит улы (?) — педиатр, хирург, медицина фәндәре кандидаты, Мәскәү Н. Ф. Филатов исемендәге балалар клиник дауаханаһында эшләй.

# Хәләф (исем)
## Топонимдар

Хәләф шишмәһе — Татарстан Республикаһының Мөслим районы Мәтрәй ауылындағы изге шишимә.
# Тирбәлеү

Тирбәлеү — тигеҙләнеш нөктә янында системаның хәле ҡабатлап үҙгәреү процессы. Мәҫәлән, физик маятниғы тирбәлеү ваҡытта уның ситкә китеүе вертикаль хәле янында ҡабатлап үҙгәрә.
Ҡоролмалар теорияһында тирбәлеү бүленә:
* ирекһеҙ — динамик йөкләнеш менән бергә баралар
* ирекле — динамик йөкләнештән һуң барһандар

# Тирбәлеү
## Классификация
### Физик яҡтан

* Механка (тауыш, вибрация)
* Электромагнит (шәм, радиотулҡындар, йылылыҡ процесстар (тулҡындар))
* Ҡушма — юғары әйтелғәндәрҙән комбинациялар

# Тирбәлеү
## Классификация
### Мөхит менән бәйләнеш яҡтан

* Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — тышҡы периодик йөкләнеш менән булдырылған тирбәлеүҙәр. Миҫал: ҡул күтәреү һәм төшөрөү. Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр ваҡытта резонанс тыуы мөмкин: ирекһеҙ тирбәлеүҙәрҙен амплитудаһы киҫкен үҫеү, осцилляторҙын үҙ частотаһы һәм тышҡы йөкләнеш частотаһы уратҡлашыу ваҡытта.
* Ирекле — динамик йөкләнештән һуң барһандар. Ысынбарлыҡта, улар гел
баҫылған булалар.
* Автотирбәлеүҙәр — тирбәлеүҙәр системала потенциаль энергиянан булдырыла. Миҫал: механик сәғәт.
* Параметр тирбәлеүҙәр
* Көтөлмәгән тирбәлеүҙәр — тирбәлеүҙәр булдырыу көтөлмәгән процесстан килә.
# Хөсәйен Нуршәреҡ

Хөсәйен Нуршәреҡ (фарс. حسین نورشرق) — классик фарсы йырсыһы, шағиры, Шәреҡ илдәре менән бағланыштар буйынса белгес, Мәскәү консерваторияһының фарсы проекттарын ойоштороусы.

# Хөсәйен Нуршәреҡ
## Биографияһы

Ирандың Боружын ҡалаһында донъяға килә. Хөсәйен Нуршәреҡ бала сағынан уҡ атаһынан Ибраһим Мөхәммәдтән ауаз (йыр) оҫталығына өйрәнә. Ә атаһы, үҙ сиратында, үҙенең бабаһынан, шағир һәм йырсынан, дин әһеле Ғәли Әcғәр Вәсалиҙан был оҫталыҡҡа өйрәнә. Хөсәйен Нуршәреҡ шулай уҡ Исфаһан оҫтаһы Мәлик Мәғсүди һәм уның абайса Мәғсүдтән тар музыка уйын ҡоралында уйнарға ла өйрәнә.
Хөсәйен Нуршәреҡтең юғары хоҡуҡи белеме — Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университетының бакалавр (2009) һәм магистр дипломы (2011) бар. Һуңыраҡ 2014 йылда ул Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты аспирантураһын тамамлай, ауаз теорияһы буйынса «Һинд-Аурупа халыҡтары мәҙәниәте феномены булараҡ йырлау тауышы: фарсы музыка йолалары материалында системалы-типологик тикшеренеүҙәр тәжрибәһе» (рус. Певческий голос как феномен культуры индоевропейских народов: опыт системно-типологического исследования на материале музыкальных традиций Ирана) диссертацияһын яҡлай.

# Хөсәйен Нуршәреҡ
## Ижады

2008 йылдан башлап Мәскәү консерваторияһына Ирандың музыкаль традицияларын өйрәнеүҙә һәм Россия менән Иран араһында мәҙәни хеҙмәттәшлекте үҫтереүҙә актив ярҙам итә. 2014 йылдан башлап, фарсы мәҙәниәте мәсьәләләре буйынса фәнни консультант вазифаларын үтәп, Мәскәү консерваторияһында эшләй.
2008-2016 йылдар дауамында Хөсәйен Нуршәреҡ менән Мәскәү консерваторияһында 30-ҙан артыҡ иран классик музыкаһы концерттары урын ала. Әлеге концерттарҙа түбәндәге танылған фарсы композиторҙары һәм башҡарыусылары ҡатнаша: Ғәли Ҡамсари (фарс.)баш. (тар, диван), Шәхриәр Назари (бәрмә музыка ҡоралдары), Мәжит Дәрәхшани (инг.)баш. һәм Кәйуан Сакит (инг.)баш. (тар, сетар), Мөхәммәд Мөтәмәди (инг.)баш., Нәғимә Ҡулами, Мәидә Табатабаи, Һалә Сәйфизада (фарс.)баш. (йырсылар) һәм "Солох", "Фираҡ", «Ҡәмәр», «Каруан» музыкаль төркөмдәре.
Россияның Мәскәү, Екатеринбург, Ҡаҙан, Смоленск, Петербург шәһәрҙәрендә, шулай уҡ ҡайһы бер Австрия, Белоруссия, Колумбия, Япония шәһәрҙәрендәге концерттарҙа сығыш яһай.
2020 йылда Коронавирус сәбәпле Мәскәүҙә ойошторолған "Мәскәү — мәҙәниәттәр чаты" интернет проектында ҡатнаша. Әлеге проекттың беренсе "Мәскәү — Тәһран. Йырсы Хөсәйен Нуршәреҡ" сығарылышында 2013-2019 йылдарҙа урын алған Хөсәйен Нуршәреҡтең классик фарсы музыкаһы концерттарының видеояҙмалары ҡулланыла.