yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шульга Борис Николаевич

Шульга Борис Николаевич (23 ғинуар 1926 йыл — 18 октябрь 2002 йыл, Ижевск, Удмурт Республикаһы) — СССР һәм Рәсәйҙең украин сығышлы ғалимы (инженер-механик), йәмәғәт эшмәкәре. Удмурт дәүләт университетының тәүге ректоры (1972—1986), Удмурт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, Ижевск ҡалаһының почётлы гражданы.

# Шульга Борис Николаевич
## Биографияһы

Шульга Борис Николаевич 1926 йылдың 23 ғинуарында Украина ССР-ының Чернигов округы Ичня ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Киевта йәшәй. 1941 йылдың июлендә ғаиләһе менән бергә Удмурт АССР-ы Воткинск ҡалаһына эвакуациялана, ә һуңыраҡ шул уҡ йылда Куйбышевҡа күсеп килә.
1943 йылда урта киске мәктәпте экстерн менән тамамлай, шунан һуң Куйбышев авиация институтына уҡырға инә. Уны 1949 йылда «самолеттар төҙөү» һөнәре буйынса тамалап, «инженер-механик» квалификацияһы ала һәм И. В. Сталин исемендәге Куйбышев авиация заводында инженер-конструктор вазифаһында эш башлай. 1952-1955 йылдарҙа Куйбышев индустриаль институтында «материалдар ҡаршылығы» кафедраһында аспирантурала уҡый.
1956 йылдың авгусында Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығы тарафынан Ижевск механика институтына йүнәлтелә, унда «материалдар ҡаршылығы» кафедраһында тәүҙә ассистент сифатында эшләй, ә һуңыраҡ — өлкән уҡытыусы, 1958-1964 йылдарҙа институттың киске факультет деканы була. 1961 йылда «Исследование характера разрушения пластичных металлов в условиях концентрации напряжений при растяжении» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1964 йылдың авгусынан 1972 йылдың февраленә тиклем институтың уҡыу эштәре буйынса проректоры була.
1972 йылда Удмурт дәүләт педагогия институты «Удмурт дәүләт университеты» итеп үҙгәртелә, һәм Борис Николаевич Шульга уның ректоры итеп тәғәйенләнә. Был вазифала 1986 йылға тиклем эшләй, бер үк ваҡытта Удмурт АССР-ының юғары уҡыу йорттары ректорҙары советын етәкләй. 1986 йылдан УДУ-нда дөйөм техник дисциплиналар кафедраһы мөдире була. 1995 йылда уға профессор исеме бирелә.
1996—2002 йылдарҙа УДУ-ның Аҡһаҡалдар советы рәйесе, 2000-2002 йылдарҙа Шульга психология-педагогия фаультетының һөнәри технологиялар уҡыу-методик үҙәгенең директоры була.
Ғилми тикшеренеү эштәре һөҙөмтәһе уның 35 баҫмаларында күренә; 3 авторлыҡ танытмаһына эйә.
Борис Николаевич ғилми эштәренән тыш йәмәғәт эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә: УАССР Юғары Советы депутаты (1975), хеҙмәтсәндәрҙең Ижевск ҡала Советы депутаты (1969, 1971), Ижевск ҡала Советы халыҡ депутаты (1980, 1985) итеп һайлана.

# Шульга Борис Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* ике «Почёт Билдәһе» ордены — (1971, 1981)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970)
* Удмурт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1986)
* Удмурт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992)
* Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре
* Ижевск ҡалаһының почётлы гражданы

# Шульга Борис Николаевич
## Хәтер

2003 йылда УГУ-ның беренсе ректоры хөрмәтенә университеттың беренсе корпусы стенаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ректор
# Исток (Дорогуча ҡушылдығы)

Исток — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дорогуча йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Исток (Дорогуча ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000040517
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004051
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бырма (Бабка ҡушылдығы)

Бырма — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бабка йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Бырма (Бабка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013644
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101364
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы

Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы (1903−?) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1927—1929).
Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы 1903 йылда Өфө кантоны Удель-Дыуан улусының (хәҙер Мишкә районы) Янағош ауылында тыуған. Удель-Дыуан улусы 1930 йылға тиклем ғәмәлдә була.
1926 йылдан алып — коммунистар партияһы ағзаһы. 1924−1925 йылдарҙа — Бөрө кантоны Йәш пионерҙар бюроһының инструкторы, артабан — бюро рәйесе, 1925−1926 йылдарҙа Бикбулатов ВЛКСМ-дың Бөрө кантонының ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй.
1926—1927 йылдарҙа йәш пионерҙар өлкә бюроһының рәйесе. 1927 йылдың май айында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары итеп һайлана, был вазифаны 1929 йылдың март айына тиклем биләй.
1929—1929 йылдарҙа ВКП(б)-ның Өфө ҡала — район комитетының яуаплы секретары булып эшләй.
Ҡулъяҙма хоҡуғында баҫтырылып сығарылған «Командно-начальствующий состав Черноморского флота и массовые репрессии в 1937—1938 г.г.» (авторы Горохов В. В.) исемле китабының 9-сы ҡушымтаһында (246 бит) Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы телгә алына — өлкән политрук, СЭЦ (социаль-иҡтисади дисциплиналар) уҡытыусыһы, 1937 йылда сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған (эштән сығарылған) тигән мәғлүмәт бар. Бикбулатов М. Ш. ЛКСМУ исемендәге Хәрби-диңгеҙ училищеһында хеҙмәт иткән булып сыға. 1934 йылдың 10 июлендә Хәрби-диңгеҙ артиллерия училищеһына ЛКСМУ (Украина йәштәренең Ленин коммунистик союзы) исеме бирелә). 1936 йылдың ғинуарында училище атамаһынан артиллерия һүҙе төшөрөлөп ҡалдырыла. СЭЦ уҡытыусылары партаппарат вәкилдәре һәм бер үк ваҡытта рота политруктары булалар.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Мортаза (исем)

Мортаза — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

# Мортаза (исем)
## Этимологияһы

Мортаза башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. һайлап алынған, яҡшы мәғәнәһен аңлата.

# Мортаза (исем)
## Билдәле кешеләр

Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы (7 февраль 1934 йыл) — Советтар Союзының һәм Рәсәйҙең хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (12 декабрь 1993 — 15 июль 2010)

# Мортаза (исем)
## Фамилияла

Шулай уҡ Мортазин фамилияһы мәҡәләһен ҡарағыҙ. Мортазин Муса Лот улы (20 февраль 1891 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, дәүләт һәм хәрби эшмәкәр. Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе (1921—1922), Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы командиры (1919—1920). Комбриг (1935). Сәйәси золом ҡорбаны.
Мортазин Дауыт Лот улы (1893 йыл — 1926 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының эскадрон командиры (1920). Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе.
Мортазин Владислав Львович (1963 йыл) — органсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
Мортазин Ибраһим Ғаззали улы (? — 1920 йыл) — (? — 1920) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһының 28-се полкы командиры (1920).
Мортазин Ҡамса Дәүләтбай улы (1966 йыл) — башҡорт ғалимы, Башҡортостандың һәм Силәбе өлкәһенең йәмәғәт эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир, филология фәндәре кандидаты (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Мортазин Рәүеф Әхмәт улы (1910 йыл — 1994 йыл) — башҡорт музыка сәнғәтендә беренсе симфония яҙған күренекле композитор, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1957), Салауат Юлаев премияһы лауреаты (1989).
Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы (1941 йыл —2016 йыл) — математик, физика‑математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995).
Мортазин Һарун Фәүәрис улы (1893 йыл — ?) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы (1883 йыл — 1937 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Мортазин Әхәт Мотаһар улы (1959 йыл — 2018 йыл) — журналист. Башҡортостан Республикаһының халыҡ һәм атҡаҙанған артисы.
Мортазин-Иманский Вәлиулла Ғәйназар улы (1885 йыл — 1937 йыл) — Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең халыҡ артисы.
Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы (1926 йыл) — БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983).

# Мортаза (исем)
## Ауылдар

Иҫке Мортаза (рус. Старая Муртаза) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
Яңы Мортаза (рус. Новая Муртаза) — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районындағы ауыл.
# Оло Лапын-Иыл

Оло Лапын-Иыл — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 972 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Оло Лапын-Иыл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047178
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204717
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ашдод

Ашдо́д (йәһ. אשדוד‎, ғәр. إسدود/أشدود‎)– Израилдең Көньяҡ округында ҡала. Ҙурлығы буйынса Израильдә бишенсе ҡала, Телль-Авивтан 30км көньяҡта урынлашҡан. Ҡала төбәктә мөһим сәнәғәт үҙәге булып тора. Ашдод порты — илдә иң эре порт, уның аша илгә керетелгән йөктәрҙең 60 % үтә. Ҡалала яҡынса 210 мең кеше йәшәй.
Хәҙерге Ашдод урынындағы тораҡ тураһында яҙма документтар Б.Э.Т XVII быуатҡа барып тоташа, был донъялағы иң боронғо ҡала тип иҫәпләргә дәлил бирә. Ашдод Библияла 30 тапҡыр телгә алына.
Хәҙерге Ашдодҡа, элекке ҡаланан йыраҡ түгел ҡомло тауҙарҙа, 1956 йылда нигеҙ һалына. Ҡала статусы 1968 йылда бирелә. Был ваҡытта ҡала биләмәһе 60 кв. км, халҡы 20 мең була. Ҡала генераль план буйынса үҫә, был һауа бысраныуын булдырмауҙы, юл хәрәкәтен ойоштороуҙы еңеләйтә. Израиль Үҙәк статистика бюроһы мәғлүмәте буйынса 2007 йылда Ашдодта 207 мең кеше йәшәй, майҙаны 47 242 дунам тәшкил итә.
# Торонто университеты

Торонто университеты (ингл. University of Toronto, T. of U. мфц) — Канаданың Онтарио провинцияһының административ үҙәге Торонтолағы асыҡ тикшеренеү университеты. Университеттың төп территорияһының һәм объекттарының күпселеге финанс округынан төньяҡта Королева Паркында урынлашҡан. 1827 йылда Англия Сиркәүе етәкселегендәге Король Колледжы булараҡ нигеҙ һалынған һәм Үрге Канаданың беренсе юғары белем биреү учреждениеһы булып тора. 1850 йылда Торонто университеты исеме ала, сөнки донъяуи уҡыу йорто булып китә. Һәм шул ваҡыттан алып хәҙерге көнгә тиклем Торонто университеты — коллегиаль университет, йәғни бер нисә төрлө профилле колледждарҙан торған университет. Торонто университеты 12 колледжды үҙ эсенә ала, уларҙың уҡыу материалының тематикаһында ғына түгел, ә тарихында, йолаларында, уҡыу-уҡытыу базаһының автономлыҡ кимәлендә, финанслауҙа һәм башҡа йәһәттән айырмалыҡтары бар.
Уҡыуҙан тыш, университет студенттарҙың ялын тәьмин итә. Уның нигеҙендә спорттың төрлө төрҙәрендә ҡырҡ тирәһе команда эшләй. Төньяҡ Американың өлгөлө студент үҙәге тип һаналған, готика стиленә ҡараған ҙур бинала урынлашҡан Харт-хаус уҡыусыларҙың мәҙәни тормошоноң үҙәге булып тора.

# Торонто университеты
## Танылыуы

| Канада буйынса урын | Донъя буйынса урын | Рейтингтың исеме |
| 1-се | 21-се | Донъя университеттары рейтингы Higher Education от [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters] (Times Higher Education World University Rankings |
| 1-се | 18-се | Бөтә донъя университеттары рейтингы World’s Top Universities от [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Forbes Forbes] (Gallery: The World’s Top Universities 2011 2016 йыл 22 сентябрь архивланған.) |
| - | 19-сы | Донъя университеттары рейтингы World’s Top Universities от [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Forbes Forbes] (Gallery: The World’s Top Universities 2011 2016 йыл 22 сентябрь архивланған.) |
| 1-се | 26-сы | Ҡытай (Шанхай) « Донъя университеттарының академик рейтингы» |

# Торонто университеты
## Уҡыу корпустары

Университетта даими рәүештә туристар була, сөнки университеттың коллегиаль готика стилендәге бер нисә уҡыу корпусы архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Шулай уҡ Торонто университеты территорияһында йыш ҡына кинофильмдар төшөрөлә $^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(25ноября2010)">сығанаҡ3039көнкүрһәтелмәгән</span>]}$. Университеттың студенттар ҡаласығы Торонто үҙәгендә Spadina урамынан көнсығышҡа табан, Онтарио провинцияһының хөкүмәт бинаһына тиклем 10 кварталды биләй. Университеттың ун ҡатлы китапханаһы бар. Үҙәктән тыш, университеттың Торонто ситендә төрлө яҡта урынлашҡан студенттар ҡаласыҡтары менән тағы бер нисә филиалы бар.
* Харт-хаус, университет студенттары үҙәге
* Һалдат башняһы - һәләк булғандар мемориалы
* Виктория колледжы Олд Вик
* Сәнғәт факультеты
* Биологик тикшеренеүҙәр Доннели-үҙәк-кластеры

# Торонто университеты
## Билдәле булған уҡытыусылары һәм тамамлаусылары

* Элизабет Багшоу
* Бигелоу, Уилфред
* Сара Гинайте
* Гришкевич, Винцент Антонович
* Моуэт, Фарли
* Чант, Кларенс Огастес
* Хинд, Генри Юль
* Хамфрис, Кэтрин
* Иден, Дайана
# Меня

Меня — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/220 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.

# Меня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039036
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003903
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Каменск)

1829
Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе, (Покров сиркәүе) — элекке Дон Ғәсҡәре өлкәһе Каменск станицаһы, хәҙерге Ростов өлкәһе Каменск-Шахтинский ҡалаһындағы православие сиркәүе.

# Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Каменск)
## Тарих

Северский Донец йылғаһының һул яҡ ярында торған Каменск станицаһының беренсе сиркәүе — Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе булған. Хәҙерге ваҡытта бында Иҫке Станица утары. Сиркәү 1740 йылда төҙөлгән , ә 1745 йылда янғын ваҡытында ул юҡҡа сыҡҡан. 1787 йылда уның урынында таштан Покров сиркәүе һәм Николай Чудотворец хөрмәтенә төкәтмә төҙөлгән . 1792 йылдың 18 июлендә сиркәү изгеләндерелгән.
1817 йылда Каменск станицаһы йылғаның икенсе, уң яҡ ярына күскән (хәҙер бында Каменск-Шахтинский ҡалаһы урынлашҡан). Станицаның иҫке тәүге башҡа ҡоролмалары кеүек, яңы урынға күсер алдынан Покров сиркәүе лә һүтелгән , ә төҙөлөш материалдары яңы Изге Покров сиркәүен Вознесение Господня һәм Николай Чудотворец төкәтмәләрен төҙөү өсөн ҡулланылған. 1829 йылда сиркәүҙе изгеләндергәндәр.
Сиркәү хәҙерге 2-се мәктәп районында урынлашҡан булған. 1934 йылда сиркәү һүтелгән. 2003 йылда ҡалала (Щаденко скверында) яңы кирбес сиркәүтөҙөлөп, уға Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) исеме бирелгән.
# Буранғол

Буранғол — топоним.
* Буранғол (Дәүләкән районы) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
* Буранғол (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Буранғол (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
* Буранғол (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
# Гентин

Гентин (нем. Genthin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 15498 кеше йәшәй. Майҙаны — 103,73 км². Диңгеҙ кимәленән 49 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
# Ходукина

Ходукина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чедат йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ходукина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201928
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сирмешән

Сирмешән — Татарстан Республикаһындағы Сирмешән районының үҙәге.

# Сирмешән
## Билдәле шәхестәре

* Шәһәр (Шәһәретдинов) Шиһабетдин Шәһәретдин улы (17.04.1904—21.10.1941), әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
# Фрёмштедт

Фрёмштедт (нем. Frommstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 557 кеше йәшәй. Майҙаны — 12 км². Диңгеҙ кимәленән 163 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99638 һәм автомобиль коды — SOM.
# Хциси Яхъя сиркәүе

Хциси Яхъя сиркәүе, Грузияла, Шида-Картли төбәгенең Хашури муниципалитетындағы Хциси ауылынан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Хциси Яхъя сиркәүе
## Тасуирламаһы

Сиркәүҙең көнсығыш фасадындағы яҙыуға ярашлы сиркәү Баграт III осоронда, 1002 йылда төҙөлгән тип хәбәр ителә. Ҡомартҡы шул типтағы иң яҡшы сиркәү өлгөләренең береһе иҫәпләнә. Сиркәүҙең иң иғтибарға лайыҡ үҙенсәлеге булып баҫтырып эшләнгән хайуан фигуралары һәм бай биҙәктәр тора. Сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай ҙур булмаған часовня урынлашҡан, уның өҫкө өлөшө һәм аркалары емерелгән. Сиркәүгә ике инеү урыны бар, береһе көньяҡ яҡта, икенсеһе көнбайыштан. Көнбайыш, көньяҡ һәм көнсығышта берәр тәҙрә урынлашҡан. Көнсығыш диуарында өс аркаһы бар, урталағы бүлкәте ҡалған икеһенә ҡарағанда оҙонораҡ. Шулай уҡ төньяҡ һәм көнбайыш яҡта урталағы бүлкәттәр оҙонораҡ.
2006 йылда Хциси сиркәүе Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә
# Шабалиха

Шабалиха — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Богоявленное күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Шабалиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033792
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003379
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чекша

Чекша — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 395 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Чекша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012136
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001213
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Берикуль (Кия ҡушылдығы)

Берикуль — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Берикуль (Кия ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201918
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Каммерфорст (Тюрингия)

Каммерфорст (Тюрингия) (нем. Kammerforst (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 858 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,92 км². Диңгеҙ кимәленән 271 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
# Баҙал (һырт)

Баҙал — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

# Баҙал (һырт)
## Ҡылыҡһырлама

Бөрйән районында Аҡбейек тауы (888 м) итәгенән Ағиҙел йылғаһы киңлек ағымына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.
* Оҙонлоғо — 25 км;
* төньяҡ киңлеге— 4 км,
* үҙәк өлөшө —5 км,
* көньяҡ өлөшө —7 км;
* абсолют бейеклеге —878 м.
Һыртта 5 түбә айырылып тора (бейеклектәре 708, 868, 878, 473, 807 м).
Баҙал асимметриялы битләүҙәр менән билдәләнә:
* көнбайыш битләүҙәре — һөҙәк,
* уйһыулыҡтар һирәк; көнсығышы — текә,
* уйһыулыҡтар һәм соҡорҙар күп.
Урта рифейҙың егәлгә һәм әүжән свиталарының кварцитлы ҡомташтары, конгломераттары, эзбизташтары һәм доломиттарынан ғибәрәт. Карст үҫешкән.
Алағуян йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы) ҡушылдыҡтарының үрге ағымы ер аҫты аҡмаһы менән билдәләнә.
Ландшафтары серемтәле-карбонатлы һәм һоро урман тупраҡтарындағы имән, йүкә, ҡарағай урмандарынан тора.

# Баҙал (һырт)
## Топонимия

Исеме, фаразланыуынса, боронғо төрки телендә «урман йыуаһы» тигәнде аңлата.
# Оло Тава

Оло Тава — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 193 км.

# Оло Тава
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301187
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тутуюл

Тутуюл (Оло Тутуюл) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Тутуюл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201846
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2