yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чурьега

Чурьега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кена йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.

# Чурьега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001854
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000185
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Науендорф (Тюрингия)

Науендорф (Тюрингия) (нем. Nauendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 279 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,38 км². Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99448 һәм автомобиль коды — AP.
# Йөкшөр

Йөкшөр — Пермь крайы Барҙы районындағы ауыл. Федорковский ауыл биләмәһе составына инә.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса халыҡ һаны 62 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 31 ир-ат һәм 31 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда халыҡ һаны 48 кеше тәшкил итте.
Барҙы ауылы үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа яҡынса 17 километрҙа.
# Таулы (Арғаяш районы)

Таулы (рус. Горный)— Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.

# Таулы (Арғаяш районы)
## Географияһы

Ҡасаба район үҙәге Арғаяш ауылынан 10 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

# Таулы (Арғаяш районы)
## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала барыһы 124 кеше йәшәгән (52 ир-егет һәм 72 ҡатын-ҡыҙ).
Ҡасабала фельдшер-акушер пункты бар. Иң яҡын мәктәп — Аяҙғол ауылында. Ҡасабанан 2 км төньяҡҡараҡ Арғыл порфирит ятҡылыҡтары ята (тикшерелгән запастары — 15,4 млн м³)

# Таулы (Арғаяш районы)
## Транспорты

Ҡасаба аша Арғаяш ауылы— Аяғол ауылы — Новогорный ҡасабаһы автомобиль юлы үтә. Ҡасаба эргәһендә Силәбе — Үрге Өпәле — Екатеринбург тимер юлы үтә.
Автомобиль юлдары буйынса арауыҡтар:
* иң яҡын тимер юлы станцияһына тиклем:
       1 км — 89-сы разъездына (туҡтау пункты — 187 км);
       4 км — Бүжәлек ауылына;
       10 км — Арғаяш ауылына
* (Аяҙғол) ауыл Советына : 5 км
* район үҙәге Арғаяш ауылына): 10 км — Аяҙғол ауылы аша
* өлкә үҙәге Силәбе ҡалаһына: 70 км — Арғаяш — Долгодеревенское — артабан М5 (Екатеринбург йүнәлешендә) (AH7)

# Таулы (Арғаяш районы)
## Урамдар

Ҡасабала ике урам бар:
— Тимер юлы — Нагорный

# Таулы (Арғаяш районы)
## Топографик карталар

* Лист карты N-41-14 Аргаяш. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1979 г. Аргаяш. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1977 год. Издание 1979 г.
# Гремяча (Семженьг ҡушылдығы)

Гремяча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Семженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Гремяча (Семженьг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028520
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002852
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кочериха

Кочериха — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/79 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кочериха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301012110000033069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003306
* Бассейн коды — 09.01.03.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Энәк (Бөрө ҡушылдығы)

Энәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы биләмәһендә аҡҡан йылға. Ул Бөрө йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Энәк (Бөрө ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025438
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102543
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Энәк (Бөрө ҡушылдығы)
## Этимология

Мишкә районында ике Энәк йылғаһы бар, халыҡ телендә улар Бәләкәй Энәк һәм Ҙур Энәк тип йөрөтөлә. Улар Ҡамай ауылы эргәһендә ҡушылалар һәм Бөрө йылғаһына ҡоялар. тарихи документтар буйынса 310 йыл элек Мишкә ауылына нигеҙ һалыусы ата-бабалар ошо йылға буйына төпләнгән. Йыл да йола буйынса Энәк буйында район һабантуйҙары үтә. Мишкә районы гимнына әйләнгән «Мишкан» йырында ла Энәк йылғаһы иҫкә алына. Энәк йылғаһы атамаһының килеп сығышы әлегәсә крайҙы өйрәнеүселәр тарафынан өйрәнелмәгән. Йылғаның исеме мари халҡы килеп төпләнгәнсе булған тигән фарыз йәшәй. Йылға район халҡының яратҡан урыны. Бында алабуға, суртан, табан, сазан балыҡтары бар.

# Энәк (Бөрө ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтары

Уң яҡтан Кесе Энәк.
# Нозик (Немда ҡушылдығы)

Нозик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Нозик (Немда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103841
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кыка-Кикя

Кыка-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Няркыль-Чор йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кыка-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065079
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306507
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мөнир Һаҙый

Мөнир Һаҙый (Мөхәммәт-Мөнир Мөхәммәт-Ғәҙей улы; 10 декабрь 1876 йыл — 10 август 1913 йыл) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле. Ырымбур губернаһы ғилми архив комиссияһының мөхбир ағзаһы (1911).

# Мөнир Һаҙый
## Биографияһы

Һаҙыев Мөнир Һаҙый улы 1876 йылдың 10 декабрендә Ҡазан губернаһы Чистай өйәҙе Иҫке Әлмәт улусының Яңы Әмзә ауылында тыуған.
Ҡазандағы Ғәлекәй мәҙрәсәһендә белем ала. Шул уҡ ҡаланың «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен тамамлай. 1902—1904 йылдарҙа «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһендә мөғәлимлек итә.
1905 йылдан Силәбе ҡалаһы мәҙрәсәһендә мөғәллим, шул уҡ йылдың ноябренән ҡала йәмиғ мәсетенең 2-се муллаһы итеп һайлана. 1906 йылдан йәмиғ мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөҙәрисе була. Йәдитселек яҡлы була. 1906 йылдың февралендә Силәбе мосолман хәйриә йәмғиәтенең ойоштороусыларҙың береһе булып тора.
Мәхәлләнең уҡыу йорттарында йәдитселек нигеҙендә реформалар үткәрә. 1912 йылда Силәбе уҡытыусылар семинарияһында уҡытырға рөхсәт ала.

# Мөнир Һаҙый
## Ғилми эшмәкәрлеге

Ризаитдин Фәхретдинов менән бәйләнеш тота. «Шура» журналында мәҡәләләрен, шул иҫәптән 1909—1910 йылдарҙа «Башҡорттар» тигән мәҡәләһен, баҫтырып сығара.
Һаҙый Мөнир 1912 йылда нәшер ителгән «Башҡорт тарихы» хеҙмәтендә башҡорттарҙың традицион рухи һәм материаль мәҙәниәтен, хужалығын, социаль ҡоролошон һәм йолаларын тауисирлай. Бында башҡорттарҙың 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдары, 1755—1756 йылдарҙағы ихтилалы, 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыуы һ. б. буйынса фактик материалдар бар.
Ямалетдин әл-Афғаниҙың «Афғанстан тарихы»н тәржемә итә, ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡаҙаҡтарҙың тарихын өйрәнеү менән шөғөлләнә.

# Мөнир Һаҙый
## Хеҙмәттәре

* Башҡорт тарихы. — Ҡазан: «Өмөт» электротипографияһы, 1912. (төрки)
* Хадыев М., Фахретдинов А. История башкир. — Уфа: Китап, 2007. — 136 с. — ISBN 978-5-295-04231-7. (рус.)
# Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы

Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы (16 февраль 1946 йыл — 12 октябрь 1998 йыл) — Рәсәй рәссамы, график, иллюстратор. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Профессор (1996). РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1991) һәм Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы (1996). Удмурт АССР‑ының Дәүләт премияһы лауреаты (1986).

# Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы
## Биографияһы

Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы 1946 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР‑ының Тәтешле районы Бәләкәй Бәлзүгә ауылында тыуған. Бигәнәй урта мәктәбен тамамлаған.
1967 йылда Удмурт дәүләт педагогия университетының һынлы сәнғәт-графика факультетын тамамлай. 1967—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1970 йылдан Ижевскиҙа нәшер ителгән «Дась лу!» («Әҙер бул!») гәзите рәссамы булып эшләй.
1970 йылда Мәскәү полиграфия институтының матбуғат продукцияһын һынлы сәнғәт-техник биҙәү факультетының (профессорҙары — А. Д. Гончаров, Е. Б. Адамов) ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә һәм уны 1976 йылда тамамлай.
1973 йылда «Удмуртия» нәшриәтендә рәссам тарафынан биҙәлгән тәүге китап нәшер ителә.
1990—1998 йылдарҙа Удмурт дәүләт университетының һынлы сәнғәт-графика факультетында уҡытыусы булып эшләй.
1998 йылдың 12 октябрендә Удмурт Республикаһы Ижевск ҡалаһында вафат булған.

# Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы
## Ижады

Миңсадиҡ Ғарипов — балалар китаптары рәссам-иллюстраторы, удмурт халыҡ әкиәттәре һәм ауыл көнкүреше темаһына станок офорттары авторы.
1979—1980 йылдарҙа А. Клабуковтың «Моя азбука» китабына иллюстрациялар өсөн РСФСР дәүләт нәшриәте комитетының «Искусство книги» («Китап сәнғәте») конкурсында дәртләндереүсе премия ала. 1984—1985 йылдарҙа «Мифы, легенды и сказки удмуртского народа» («Удмурт халҡының мифтары, риүәйәттәре һәм әкиәттәре») китабын биҙәү өсөн РСФСР дәүләт нәшриәте комитетының «Искусство книги» («Китап сәнғәте») конкурсында 1-се дәрәжә диплом менән бүләкләнә.

# Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы
## Хәтер

2003 йылда Тәтешле районы Бигәнәй урта мәктәбенә, Бәләкәй Бәлзүгә ауылының урамына Миңсадик Ғарипов исеме бирелгән.
# Оло Хулым-Юган

Оло Хулым-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 116 км.

# Оло Хулым-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032620
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303262
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лаяга (Юрмета ҡушылдығы)

Лаяга (Анга) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрмет йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лаяга (Юрмета ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202241
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы

Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы (24 октябрь 1925 йыл — 13 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, йырсы (меццо-сопрано). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972).

# Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы
## Биографияһы

Рәшиҙә (икенсе исеме Мәҙкүрә) Сәмиғулла ҡыҙы Әхмәҙиева 1925 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Ишәле ауылында (Башҡортостандың Мәсетле районы) тыуған.
1943 йылдан алып Ҡыйғы колхоз-совхоз театрында актриса булып хеҙмәт итә. 1952 йылдан — Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамблендә йырсы (ҡара: Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле), 1962—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.

# Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы
## Төп ролдәре

Ҡыйғы колхоз-совхоз театрындағы төп ролдәре: Ғәлимә (Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғайнан Әмири һәм В.Ғ.Ғәлимовтың шул уҡ исемле әҫәре), Сажиҙә («Зимагорҙар») һәм Фәхри («Һаҡмар»; икеһе лә — Сәғит Мифтахов), Сәрүәр («Башмағым»), Таңсулпан (Ҡадир Даяндың шул уҡ исемле драмаһы) һәм башҡалар.
Опера һәм балет театрындағы төп партиялары: Ирғәле («Шәүрә»), Талли («Аршин мал алан», У. А. Ғаджибәков) һәм башҡалар.
Башҡорт халыҡ йырҙарын, айырыуса оҙон көйҙәрҙе («Ғилмияза», «Ҡолой кантон», «Таштуғай», «Һандуғас»), бик оҫта һәм нәзәкәтле башҡара. Матур тембрлы йомшаҡ тауышҡа, сәхнә һөйкөмлөлөгөнә эйә була.
# Луца-Яга

Луца-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паханческая мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Луца-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008618
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чайырова

Чайырова (төр. Çayırova) — Төркиәнең Ҡожаэли провинцияһындағы ҡала һәм район.

# Чайырова
## Тарихы

Уның иҫке исеме — Гүзәлтепе. 1992 йылда ул — ҡала, ә 2008 йылда район тип иғлан ителә.
Министрҙар советы ҡарары менән 2008 йылда ҡала Ҡожаэли провинцияһының Гәбзә районынан айырылып сығып, айырым район булып ойоша. Ул Истанбул һәм Ҡожаэли провинциялары мәркәздәренә яҡын урынлашҡан.

# Чайырова
## Географияһы

Чайырова провинцияның баш ҡалаһы Измиттән яҡынса 50 саҡрым көнбайышҡараҡ урынлашҡан. Ул көнсығышта — Гәбзә, көньяҡта — Дарыджей һәм көнбайышта Истанбул провинцияһы менән сикләшә. Төньяҡтан уның янынан 80-се Европа трассаһы, ә көньяҡта D-100 магистрале үтә. Ул тулыһынса урбанизацияланған, майҙаны тулыһынса районға тура килә.
Анадолу тимер юлы Чайырова аша Истанбулдан Анкараға тиклем бара.
# Валент электрондар

Валент электрондар — атомдың тышҡы электрон көплөгөндә урынлашҡан иң юғары энергиялы электрондар.
Юғары энергияһына эйә булғанға күрә валент электрондар химик реакцияларҙа атом ғәмәлдәрен билдәләй. Әгәр элементта аҙ валент электрондар булһа, ул икенсе элементтар менән реакцияларҙа был электрондарын еңелерәк бирә һәм тергеҙеүсе матдә үҙенсәлеген күрһәтә. Киреһенсә, химик элементта күберәк валент электрондар булһа, ул икенсе элементтар менән реакцияларҙа электрондарҙы еңелерәк ала, сөнки тигеҙ шарттарҙа оксидлаштырыусы сифатын күрһәтә.
Инерт газдарҙың тышҡы электрон көплөктәре тулыһынса тултырылған һәм минималь химик активлығын күрһәтә. Тышҡы электрон көплөктө электрондар менән тултырыу йышлығы Менделеев таблицаһында элементтарҙың химик үҙенсәлектәренең периодик үҙгәреүен билдәләй.
Валент электрондар һаны (максималь валентлыҡ) элементтың Менделеевтың периодик таблицаһындағы төркөмө номерына тигеҙ (3-12 төркөмдән — күсеүсән металдарҙан башҡаһы).
Эске көплөклө электрон кеүек үк, валентлыҡ электроны фотон формаһында энергияны йотоу йәки бүлеп сығарыу һәләтенә эйә. Энергия алыу электронды тышҡы көплөккә күсергә мәжбүр итергә мөмкин; был ваҡиға ҡуҙғыу (рус. возбуждение) булараҡ билдәле. Шул уҡ ваҡытта, әгәр ҙә электрон ионлашыу потенциалына тигеҙ потенциаль кәртәне еңеү өсөн етерлек энергия алһа, ул атомды ташлап китә, шул рәүешле ыңғай ион барлыҡҡа килтерә. Электрон үҙенең энергияһын юғалтҡан осраҡта (фотонын нурландырып), ул тулы булмаған эске көплөккә күсеүе мөмкин.
| Периодик таблицаның төркөмө | Валент электрондар |
| Төркөм 1 (I) (һелтеле металдар) | 1 |
| Төркөм 2 (II) (һелтеле-ер металдары) | 2 |
| Төркөм 3-12 (күсеүсән металдар) | 3-12 |
| Төркөм 13 (III) | 3 |
| Төркөм (IV) | 4 |
| Төркөм 15 (V) | 5 |
| Төркөм 16 (VI) | 6 |
| Төркөм 17 (VII) (галогендар) | 7 |
| Төркөм 18 (VIII яки 0) (инерт газдар) | 8 |
# Марьино (Строгановтар усадьбаһы)

Марьино — Ленинград өлкәһе Тосненский районының Андрианово һәм Тарасово ауылдары араһындағы граф Строгановтар имениеһы (һуңғараҡ кенәз Голицындарҙың)

# Марьино (Строгановтар усадьбаһы)
## Төҙөлөү тарихы

1726 йылда Г.Д. Строгановҡа ҡараған ерҙәрҙә уның тол ҡалған ҡатыны М.Я. Строганова (Новосильцова) усадьба төҙөй башлай, усадьба һуңғараҡ уның исеме менән атала..
1799 йылдан Строгановтар майоратына ингән имение граф П.А. Строганов милкенә күсә, ә 1817 йылдан уның тол ҡатыны графиня Софья Владимировна Строганова, тыумыштан княжна Голицына (1775—1845) милке була. Строганов имениеһының берҙән-бер хужаһы булып (барлығы 46 мең кеше), Софья Владимировна имение идаралығы менән шөғөлләнә. Строганова имениеһында бөтә администрация, уның теләге буйынса, элекке крепостнойҙарҙан тора; вазифаға тәғәйенләнгән кешеләр уның иҫәбенә Европаға белем алырға ебәрелә.
1825 йылда Марьинола игенселек мәктәбенә нигеҙ һалына, унда Строгановтарҙың Пермь вотчиналарынан 50 етем крәҫтиән аҫабаһы уҡырға ебәрелә.
1814—1817 йылдарҙа усадьба йорто архитектор И.Ф. Колодин (1814—1817 гг.) етәкселегендә үҙгәртеп ҡорола; уның проекттары буйынса инглиз паркы һәм бер нисә рәт парк павильондары (башлыса, «ферма») төҙөлә .
Имениела шулай уҡ архитекторҙар Х. Мейер, А. Менелас, П. С. Садовников эшләй
1845 йылдан «Марьино майоратына» княгиня Аделаида (Аглая) Павловна Голицына (1799—1882) — фрейлина, изге Екатеринаның бәләкәй тәре ордены кавалеры, 1821 йылдан кенәз В.С. Голицын ҡатыны (1794—1836) хужа була.
1836 йылдан имение уның ейәне кенәз Голицын Павел Павловичҡа күсә, ул 1914 йылға тиклем биләй.
1914 йылдан имение хужаһы булып Голицын Сергей Павлович тора (1898—1938, атып үлтерелә). 1917 йылғы Революциянан һуң усадьба йәмәғәт милкенә күсә. Унда төрлө ваҡытта дворян көнкүреше музейы (1929 йылға тиклем), Фәндәр академияһы ағзалары өсөн санаторий, Фәндәр академияһының тау-геология ғилми-тикшеренеү институты, балалар йорто, хәрби завод өсөн пансионат урынлаша
Марьинола урман белгесе А.Е.Теплоухов үҙенең тәжрибәләрен үткәргән.
2008 йылдан Марьино усадьбаһы Степанова Галина Георгиевнаның шәхси милке булып тора.
# Нюрум-Соим (Логась-Юган ҡушылдығы)

Нюрум-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нюрум-Соим (Логась-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023048
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302304
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лоҡманов Рәсих Сәләх улы

Лоҡманов Рәсих Сәләх улы (21 август 1942 йыл — 2 ноябрь 2019 йыл) — журналист, шағир, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1991—1999 йылдарҙа Учалы районының «Яйыҡ» гәзите мөхәррире. I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

# Лоҡманов Рәсих Сәләх улы
## Биографияһы

Рәсих Сәләх улы Лоҡманов 1942 йылдаң 21 авгусында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Һөйәрғол ауылында тыуған. 1959 йылда Наурыҙ урта мәктәбен, 1963 йылда Белорет педагогия училищеһын, Башҡорт дәүләт университетының тарих, Башҡортостан ауыл хужалығы институтының иҡтисад факультеттарын тамамлай.
Белорет районының Абҙаҡ мәктәбендә, ВЛКСМ-дың Белорет район комитетында бүлек мөдире, район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшләй.
1968—1977 йылдарҙа — Белорет районы мәғәриф бүлегендә методик кабинет мөдире, КПСС район комитетының партия мәғарифы кабинеты мөдире, район Советы башҡарма комитетының мәғариф бүлеге мөдире.
1980—1990 йылдарҙа КПСС-тың Ҡыйғы район комитеты секретары, Учалы районының «Яйыҡ» гәзите мөхәррире.

# Лоҡманов Рәсих Сәләх улы
## Ижады

«Ямғыр көткәндә», «Яҙғы ташҡын», «Доктора „молчаливых“ пациентов», «На защиту Родины!», «Выжили. Выстояли. Победили», «Посланники надежды», «О них легенды не слагают», «Человечеством правит врач» китаптар авторы. 2005 йылда Анкарала нәшер ителгән төрөк әҙәбиәттәре антология­һының 30-сы томына шиғырҙары ингән.

# Лоҡманов Рәсих Сәләх улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены;
* СССР-ҙың юбилей миҙалы;
* СССР Тыныслыҡ фондының Почет билдәһе һәм миҙалы;
* Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премия лауреаты.
# Ҡолоҡ (шишмә)

Ҡолоҡ — Башҡортостандың Ишембай районыдағы шишмә. Маҡар ауыл советы биләмәһендә аға. Һикәҙе йылғаһының уң ҡушылдығы. Маҡар ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 4,5 км алыҫлыҡта Көньяҡ Уралдың көнбайыш макробитләүендә текә ҡая аҫтынан баш алған тау шишмәһе.
Оҙонлоғо- 1,5 км. 1985 йылдың 26 декабренән шишмә буйҙарына «Ҡолоҡ йылғаһы буйҙары» тигән Рәсәйҙең айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусы бирелгән.
«Ҡолоҡ» - кеше исеме. Тарихи Башҡортостандың көньяғында һәм көнсығышында «Ҡолоҡас», «Ҡолоҡай» атамалары йыш осрай. Улар барыһы ла антропонимдан алынған. Тағы ла халыҡта «Ҡолоҡ бейәнең ҡолоно елгә ҡаршы түҙмәй» тигән әйтем бар. «Ҡолоҡ»- көсһөҙ («слабый»), өлгөрөп етмәгән бейә тигән мәғәнәлә. «Ҡолоҡ», «ҡолоҡай»- ҡолон (жеребёнок).

# Ҡолоҡ (шишмә)
## «Ҡолоҡ йылғаһы буйҙары»

1985 йылда Маҡар урман хужалығының 45-се квадратында ООПТ(Айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе) дәүләт тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын алған. 34,3 биләмә Көньяҡ Уралдың макробитләүендәге киң япраҡлы урмандарҙы һаҡлау өсөн булдырылған.
Был тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһенең бер өлөшө 1971 йылда ойошторолған Ишембай ҡурсыулығында урынлашҡан.