yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Инчул

Кесе Инчул (Рождественский) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Инчул
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201434
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ишбулатов Рәхим Усман улы

Ишбулатов Рәхим Усман улы (7 апрель 1911 йыл — 18 июнь 1967 йыл) — рәссам. 1939 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).

# Ишбулатов Рәхим Усман улы
## Биографияһы

Рәхим Усман улы Ишбулатов 1911 йылдың 4 апрелендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Ғәбйәлил (Башҡорт Ҡансураһы) ауылында тыуған.
1934 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын, 1936 йылда — РСФСР-ҙың Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Юғары музей курсын тамамлаған.
Артабан Өфө ҡалаһындағы 1905 йыл исемендәге Революция музейының, 1938—1941 йылдарҙа Башҡорт художество музейының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1937—1941 һәм 1945—1953 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһында уҡыта.
1947—1953 һәм 1957—1958 йылдарҙа Рәхим Ишбулатов БАССР‑ҙың Рәссамдар союзы идараһы рәйесе вазифаһын башҡара.

# Ишбулатов Рәхим Усман улы
## Ижады

Реалистик Р. У. Ишбулатов. Һынмаған рух (1966). БДХМйүнәлеш вәкиле; әҫәрҙәренә тыныс колорит һәм аныҡ композиция хас. Күп эштәре тыуған яҡ тарихына («Салауатты алып киләләр», 1940; «Башҡорттар Берлинда. 1763», 1950) һәм хәрби тематикаға («Еңеү байрамы», 1946; «Пограничниктар», 1960) арналған. 50-се йй. — лирик пейзаждар («Йәй», «Дим үҙәне»), плакаттар («Беҙ тыныслыҡ яҡлы»), 60-сы йй. портреттар («Ғ. Сәләм», «М. Тажи») ижад итә. Респ. һынлы сәнғәтенә арналған мәҡәләләр авторы. 1940 йылда алып күргәҙмәләрҙә, Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955) ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәһе — Өфө (1961). Эштәре БДХМ йыйылмаһында һаҡлана. Уҡыусылары араһында Б. Ф. Домашников, Ф. А. Кащеев, Ә. Ф. Лотфуллин, Р. М. Нурмөхәмәтов, А. В. Пантелеев.
# Нейи-сюр-Сен

Нейи-сюр-Сен (франц. Neuilly-sur-Seine — «Нейи на Сене») — О-де-Сан департаментағыкоммуна. Ул Болон урманының көньяғында, Париждың көнбайыш ситендә урынлашҡан. Халҡы яҡынса 60 341 кеше (2008 йыл).
Нейиның үҙәк урамы булған Шарль де Голль авенюһы — Елисей Яландарының дауамы. XVIII быуатта Сена йылғаһы аша Нейиға ул замандың иң ҙур инженер ҡаҙанышы булған шәп күпер һалынған булған, ул күпер Париж менән Нейины тоташтырып торған. Был күпер 1935—1940 йылдарҙа киңәйтелгән. Ә король Франциск I Булон замоғы хәҙерге ваҡытта һаҡланмаған.
ХХ быуатта Нейи-сюр-Сен көслө йоғонтоло Париж халҡының, бигерәк тә бизнес һәм интеллегенция вәкилдәренең, иң яратып йәшәгән урыны булған. 1919 йылдың 27 ноябрендә Нейи-сюр -Сен, Болгария менән Атланта илдәре араһында тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлгән урын булып, тарихҡа инеп ҡалған.

# Нейи-сюр-Сен
## Шәхестәр

Нейи-сюр-Сендә билдәле шәхестәр Поль Грим, Жан-Поль Бельмондо, Фредерик Бегбедер һәм Сибилла, Люксембург принцессаһы тыуған. Унда герцог Виндзор (Бөйөк Британияның элекке короле Эдуард VIII), Георгий Гурджиев һәм Василий Кандинскийҙәрҙең вафат булғандар.
Нейиның Иҫке зыяратында рәссам Ви де Шванн, яҙыусылар Анатоль Франс һәм Андре Моруа, режиссёр Рене Клерерләнгән. Ә Нейының Пюто һәм Нантер коммуналары ерендәге яңы зиратында рәссам Василий Кандинский ерләнгән.
* Борис Талон — сәйәси эшмәкәр, итальян композиторы, эколог.
* Фредерик Бегбедер — заманса француз телле прозаик, публицист, әҙәби тәнҡитсе һәм мөхәррир.
* Флора Виллемс (1823—1905) — Бельгия рәссамы.
* Анис Нин — америка һәм франция яҙыусыһы.
* Поль Гримо — француз мультипликаторы, рәссам һәм яҙыусы.
* Бельмондо, Жан-Поль — француз актёры
* Милон Луи (1766—1845), күренекле француз балетмейстеры, ул да Нейи-сюр-Сендә вафат булған.
* Монтерлан, Анри де — француз яҙыусыһы, драматург.
* ↑ Министр внутренних дел Франции (unspecified title)
# Кесе Вануйта

Кесе Вануйта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Кесе Вануйта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091476
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009147
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Арка-Вэло-Яха

Арка-Вэло-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Арка-Вэло-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305133
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Енгота-Шор

Енгота-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Енгота-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Енгота-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025939
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302593
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Агайры (Катунь ҡушылдығы)

Агайры — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Агайры (Катунь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006640
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100664
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Габсбургтар монархияһы

Габсбургтар монархияһы, Габсбургтар империяһы йәки Австрия монархияһы — Габсбургтарҙың Австрия тармағы хакимлығы аҫтындағы йыйылма территорияларының рәсми рәүештә атамаһы. Ғәҙәттә 1526 йылдан башланған дәүергә ҡарата файҙалана, нәҡ ошо ваҡытта Фердинанд I үҙенең биләмәләренә Чехия тажы ерҙәрен һәм Венгрияны ҡуша. Был дәүер 1804 йылда Австрия империяһы ойошторолғанға тиклем бара. «Габсбургтар монархияһы» термины 1276 йылдан башланған осорға ҡарата (Австрияның Габсбургтар хакимлығы аҫтына күсеү ваҡыты) 1918 йылға тиклем (Австро — Венгрияның емерелеүе) киңерәк мәғәнәлә лә ҡуллана ала. 1804 йылға тиклем Габсбургтар хакимлығы аҫтындағы территорияларҙың рәсми рәүештә берҙәм исеме булмай.
Габсбургтар империяһы атамаһы шулай уҡ Испания, Испания Нидерландтары, Франш — Конте, Ломбардия, Неаполитан короллеге, Сицилия, Сардиния һәм Испанияның Америка биләмәләрен үҙ эсенә алған Изге Рим империяһы императоры Карл V Габсбургтың хакимлығы аҫтындағы дәүләт берәмектәренең йыйылмаһын билдәләү өсөн дә киң ҡулланыла.

# Габсбургтар монархияһы
## Составы

Габсбургтар монархияһы (1526—1804) составына түбәнге территориялар инә:
* Мираҫҡа ҡалған Австрия ерҙәре:
** Австрия эрцгерцоглығы (Түбәнге һәм Үрге) ;
** Штирия герцоглығы;
** Каринтия герцоглығы ;
** Крайна герцоглығы ;
** Истрия маркграфлығы;
** Тироль графлығы;
** Горица һәм Градишка графлығы;
** Форарльберг;
** Алғы Австрия;
** Триест;
* Чехия тажы ерҙәре:
** Чехия короллеге;
** Силезия герцоглығы;
** Моравия маркграфлығы;
** Үрге Лужица маркграфлығы (1635 йылға тиклем);
** Түбән Лужица маркграфлығы (тиклем 1635 йылға тиклем);
* Венгрия короллеге;
* Трансильвания бөйөк кенәҙлеге ;
* Хәрби сик;
* Хорватия һәм Славония короллеге.
Бынан тыш ҡайһы бер тарихи дәүерҙәрҙә Габсбургтар монархияһы шулай уҡ түбәндәге биләмәләрҙе үҙ эсенә алған:
* Австрия Нидерландтары (1713—1792);
* Милан герцоглығы (1713—1797);
* Неаполитан короллеге (1713—1735);
* Сардиния короллеге (1713—1720);
* Темешвара Банаты (1718—1778);
* Войводина һәм Төньяҡ Босния (1718—1739);
* Олтения (1718—1738);
* Сицилия короллеге (1720—1735);
* Парма герцоглығы (1735—1748);
* Галиция һәм Лодомерия короллеге (1772 йылдан алып);
* Буковина (1774 йылдан алып);
* Кесе Польша (1795 йылдан алып);
* Венеция өлкәһе (1797 йылдан алып);
* Далмация (1797 йылдан алып).
Габсбургтар династияһы монархтары 1439—1806 йылдарҙа (1740—1745 йылдарҙан башҡа) шулай уҡ Изге Рим империяһы императорҙары булалар.
# Бофорт диңгеҙе

Бофорт диңгеҙе (ингл. Beaufort Sea, франц. mer de Beaufort) — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе.

# Бофорт диңгеҙе
## География

Диңгеҙ Канаданың — Төньяҡ-Көнбайыш территориялары һәм Юкон территорияһы, АҠШ-тың Аляска штаты төньяҡ яр буйҙарын йыуа. Бофорт диңгеҙенә Канада Арктик архипелагының көнбайыш өлөшө йәнәш ята. Диңгеҙҙең төньяҡ-көнбайыш сиктәре тип Барроу (Аляска) моронан Лендс Энд моронона (Принс-Патрик утрауы) тиклемге һыҙыҡ иҫәпләнә. Көнсығышта Банкс утрауы менән сиктәш.
Диңгеҙ майҙаны яҡынса 476 000 км². 1826 йылда поляр тикшеренеүсе Джон Франклин британ гидрографы һәм адмиралы Фрэнсис Бофортҡа арнап диңгеҙгә уның исемен бирә.
Диңгеҙ ағымдары циклональ әйләнеш барлыҡҡа килтерәләр. Диңгеҙгә ҙур Маккензи йылғаһы, һәм шулай уҡ уртаса оҙонлоҡтағы йылғалар (Андерсон, Кугалук, Конгакут, Хулахула, Сагаваниркток, Иткиллик, Колвилл, Икпикпук) һәм бихисап ваҡ шишмәләр һыуҙарын ҡоя. Маккензи йылғаһы күп кенә ваҡ утрауҙарҙан һәм һайлыҡтарҙан торған оло дельта барлыҡҡа килтереп Маккензи ҡултығына ҡоя. Бофорт диңгеҙенең иң ҙур утрауҙары — Хершель (11 км²) һәм Бартер (8 км²) Маккензи йылғаһы тамағынан көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Бофорт диңгеҙенең бухталары һәм ҡултыҡтары: Диз, Смит, Гаррисон, Прадо, Камден. Заливы: Маккензи, Кугмаллик, Ливерпул, Амундсен.
Тоҙлолоғо 28—32 ‰. Һыу температураһы февралдә 0°С-тан түбән һәм августа 4°С-ҡа тиклем.
Йылдың күп өлөшөндә Бофорт диңгеҙенең бөтә акваторияһы тиерлек боҙ аҫтында була, тик августта ғына боҙлоҡ яр буйынан 50 — 100 км-ға алыҫая. Төньяҡ өлөшө даими боҙлоҡтар менән ҡапланған.
2006 йылға ҡарата Бофорт диңгеҙе буйлап сик буйынса АҠШ һәм Канада араһында бәхәс бар.

# Бофорт диңгеҙе
## Тәбиғәт байлыҡтары

Диңгеҙҙең төп тәбиғи байлыҡтары булып шельфтәге нефть ятҡылыҡтары булып тора. 1986 йылда диңгеҙҙә тәүге нефть сығарыусы платформа асыла.
# Об-Се

Об-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Енцота-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Об-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008622
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Выя (йылға)

Выя — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/422/11 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 192 км.

# Выя (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013654
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301365
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тумп-Я

Тумп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тумп-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024291
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302429
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алтыр (күл)

Алтыр - рус. Алтырь - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Варна районындағы күл.

# Алтыр (күл)
## Географияһы

Алтыр - Силәбе өлкәһенең Варна районындағы Алтыр ҡасабаһынан 1,2 км төньяҡтараҡ ятҡан күл.
Координаттары: 53°22'32"N 61°6'29"E

# Алтыр (күл)
## Тасуирламаһы

* Майҙаны - 120 га.
* Тәрәнлеге - 1,5 м.
* Һыуы бер аҙ

# Алтыр (күл)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды быдай тип аңлата:
   Алтыр, озеро, Алтырка, поселок, Варненский район. В переводе с тюркского — «блестящее, сверкающее озеро», где ялтыр, жалтыр — «блестеть», «сверкать». Тюркское имя...
Алтыр һүҙе шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер башҡорт диалекттарында алдыр тигәнде аңлата. Алдыр - туҫтаҡтан ҙурыраҡ йәйенке һауыт.

# Алтыр (күл)
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Иван Саламбек

Иван Саламбек (сыуаш Иван Салампек, паспорт буйынса Яковлев Иван Яковлевич) (1906 йылдың 29 октябре, Шинерпоси, Тогашево улысы, Чебоксары өйәҙе, Ҡазан губернаһы, Рәсәй империяһы — 15 декабрь 1973, Чебоксары, РСФСР) — сыуаш яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Иван Саламбек
## Биография

Яҙыусы 1906 йылдың 29 октябрендә Ҡазан губернаһы Чебоксары өйәҙе Шинерпоси ауылында (бөгөнгө Сыуаш Республикаһының Чебоксары районына ҡарай) ярлы крестьян ғаиләһендә тыуа. 1921 йылда Чебоксары педагогика техникумына уҡырға инә. 1926 йылдан ҡала комсомол комитетында эшләй, йәштәр газетаһын сығарыуҙа ҡатнаша.
1927-1928 йылдарҙа ВЛКСМ Аликово райкомы секретаре. 1928 йылда «Молодой коммунист» («Йәш коммунист») газетаһы редакторы була. Шул уҡ ваҡытта сыуаш телендә «Хатĕр пул» пионер журналында редактор була.
1932 йылда Милләттәр ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң, 1935-1937 йылдарҙа ЧДПУ ректорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары, мөғәллим булып эшләй.
Шулай уҡ Алатырь педучилищеһында директор вазифаһында, «Чăваш коммуни» гәзитендә редактор вазифаһында эшләй. Булыуы 1933 йылда «Иштул» романы баҫыла.
Иван Яковлевтың мираҫын, Ульяновск сыуаш мәктәбе тарихын Сыуаш ғилми-тикшеренеү институты директоры булараҡ өйрәнә.
1941 йылдың июнь айында енәйәт ҡылған өсөн репрессиялана һәм Марий АССР территорияһындағы лагерьда йыл ярым дауамында яза үтә. Әҫәрҙәре 1948 йылда тағы ла һигеҙ йылға репрессиялана, ГУЛАГ системаһында яза үтәгәндә Себерҙә, Абакан — Тайшет тимер юлын төҙөүҙә ҡатнаша; аҙаҡ килеп язаны үтәгән совет тарихсыһы Лев Гумилев менән таныша.
1973 йылдың 15 декабрендә Чебоксарыда вафат була.
# Ранг-Ях

Ранг-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ранг-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041443
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204144
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Балаҡарға (йыр, риүәйәт)

Балаҡарға— башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Балаҡарға (йыр, риүәйәт)
## Риүәйәте

Элек башҡорттар араһында ҙур кәүҙәле батыр йәшәгән. Ҡаҙаҡтарҙа ундай көслө батыр булмаған, шуның өсөн улар башҡорт батырын тоторға теләгәндәр. Ләкин батыр бик көслө булған, уны күмәкләп тә еңә алмағандар. Ҡаҙаҡтар үҙҙәренең халҡы араһында ла шундай батырҙар булыуын теләгәндәр һәм уның тоҡомон таратыу маҡсатында батырҙың ауырлы ҡатынын урларға булғандар. Бер көн батыр һунарға киткән, ҡаҙаҡтар уның өйөнән ҡатынын урлап алып киткәндәр. Батыр ҡайтҡас, ҡатынының юҡлығын күреп, уны эҙләп сығып китергә булған. Һыбай китһә, ҡаҙаҡтар уны шунда уҡ тоторҙар ине, сөнки ул атҡа ултырһа, бик алыҫтан күренеп тора икән, шуға батыр йәйәү киткән. Батыр көндөҙ йәшенеп ятҡан, ә төндәрен атлаған. Шулай бара торғас, бер ауылға еткән. Тирмәләр янына
Балаҡарға
Дошман ҡыуып килә, баланы ҡайҙа ҡуяйыҡ, ҡуяйыҡ,
Күрәһеңме ҡарға ояһын, шунда ғына һалайыҡ, һалайыҡ, Эй... тәрирә-тирә-тәрирәй, тәрирә-тирө-тирәрәй-тирәрәй.
Балабыҙҙы ҡалдырабыҙ, ҡарғалар, һеҙ ҡарағыҙ, ҡарағыҙ,
Дошман беҙҙе ҡыуып килә, илгә ҡайтып барабыҙ, барабыҙ,
Эй... тәрирә-тирә-тәрирәй, тәрирә-тирә-тирәрәй-тирәрәй.
барып, тыңлап йөрөй икән. Батыр бер тирмәлә шым ғына бер ҡатын илағанын ишеткән. Батырҙың ҡатыны булған ул. Батыр шым ғына уны саҡырған да улар икәүләп ҡасып киткәндәр. Ҡаҙаҡтар уларҙы ҡыуа сыҡҡан. Юлда ҡатындың бәпәйе тыуған. Улар тағы йүгергәндәр. Бала менән ҡасыу ҡурҡыныс була башлаған, сөнки ҡаҙаҡтарҙың яҡынлап килгән тауыштары ишетелгән. Тотолмаҫ өсөн, улар баланы ҡарға ояһына һалып китергә мәжбүр булған. Үҙҙәре Яйыҡ йылғаһына сумып, аръяҡҡа йөҙөп сыҡҡандар. Аръяҡта башҡорт ауылдары башланған. Ҡаҙаҡтар ҡурҡып, кире ҡайтып киткән.
Бер аҙ ваҡыт үткәс, батыр менән уның ҡатыны баланы алып ҡайтырға теләгәндәр. Баланы үлгән, тип уйлаған улар. Ләкин оя янына барып еткәс, тере баланы күреп аптырап киткәндәр. Бала өҫтөндә ҡарғалар осоп йөрөгән. Батыр менән ҡатыны баланы алып, ҡыуана-ҡыуана ҡайтып киткәндәр. Ҡоштар уларҙы бик оҙаҡ оҙатып барғандар. Ҡайтҡас, батыр менән ҡатын был тарихҡа арнап йыр сығарғандар. Шул ваҡыттан «Балаҡарға» йыры халыҡ араһында таралып киткән.
# Аббенроде

Аббенроде (нем. Abbenrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 946 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,18 км². Диңгеҙ кимәленән 178 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38871 һәм автомобиль коды — HZ.
# Сяку-Яха (Мэлово-Яха ҡушылдығы)

Сяку-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мэлово-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Сяку-Яха (Мэлово-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040955
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304095
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сойба

Сойба — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сойба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032524
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003252
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ярыштау

Ярыштау — Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылы эргәһендә Дим йылғаһының уң яғындағы иңкеү урында ятҡан тау.

# Ярыштау
## Тасуирламаһы

Ярыштау — ҡалдыҡ тау. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән — 284 метр. Түбәһе конус рәүешендә. Алыҫтан ҡарағанда вулканды хәтерләтә. Дим йылғаһы яғында киртләсле яр. Был инде Дим йылғаһының оҙаҡ йылдар эрозия эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе. Киртләстәр һыу эрозияһына ныҡ булған тау тоҡомдарында барлыҡҡа килгәндәр. Тауҙың битләүендә өҫкө пермь заманындағы геологик киҫелеште күрергә мөмкин. Ярыштау матур тау, уның түбәһе алыҫтан "сусаҡ араһында сусаҡ " һымаҡ күренә.

# Ярыштау
## Географик урыны

* Дәүләкән ҡалаһына тиклем — 9-10 км.
* Дүртөйлө ауылына тиклем — 1,5 км.
* Өфө ҡалаһына тиклем — 115 км.

# Ярыштау
## Этимологияһы

Атамаһы «ярыш»— бәйге һәм тау һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Исеме буйынса әйткәндә инде, элек был ерҙә төрлө батырҙар бер-береһе менән ярышҡандар. Ярыштауҙан Балҡантауға тиклем 10-15 саҡрым. Ошо аранан, имеш, легенда буйынса, боронғо кешеләр йәйәнән уҡ атышҡан

# Ярыштау
## Сәхәбә ерләнгән урын

Дәүләкән районының Дүртөйлө ауылы эргәһендәге тауҙа Мөхәммәт бәйғәмбәрҙең илсеһе, сәхәбә Усман Ярыштауҙа ерләнеүе тураһында халыҡ электән белгән. Был хаҡта Дәүләкәндең тарихты һәм туған яҡты өйрәнеү музейында ла мәғлүмәттәр һаҡлана. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем сәхәбә ерләнгән урында кәшәнә лә торған, әммә совет власы нығын­ған һайын дини йолалар менән бергә ҡоролмалар ҙа юҡҡа сыға­рыл­ған, күрәһең. Оҙаҡ йылдар Ярыштау башында ҡәберҙең урыны ғына беленеп торған. 2014 йылда ҡәберлеге кәртәләп алына һәм таҡтаташ ҡуйыла.
# Шлайц

Шлайц (нем. Schleiz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8698 кеше йәшәй. Майҙаны — 83,03 км². Диңгеҙ кимәленән 432 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07901–07907 һәм автомобиль коды — SOK (элек: SCZ).
# Петропавловка

Петропавловка:

# Петропавловка
## Ҡаҙағстан

* Петропавловка (Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе)
* Петропавловка (Алматы өлкәһе)

# Петропавловка
## Рәсәй
### Башҡортостан

* Петропавловка — Архангел районындағы ауыл.
* Петропавловка — Асҡын районындағы ауыл.
* Петропавловка — Ғафури районындағы ауыл.
* Петропавловка — Күгәрсен районындағы ауыл.
* Петропавловка — Мәләүез районындағы ауыл.
* Петропавловка — Миәкә районындағы ауыл.
* Петропавловка — Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
* Петропавловка — Тәтешле районындағы ауыл.
* Петропавловка — Хәйбулла районындағы ауыл.
Йылға:
* Петропавловка — Рәсәй йылғаһы.