# Ченстохова

Ченстохова (пол. Częstochowa (i), сил. Czynstochowy), шулай уҡ Ченстохов (рәсәй империяһы составында урыҫ исеме) йәки Ченстохово, Ченстохау (немец варианты) — Польшаның көньяғында, Силезский воеводлығында, Варта йылғаһындағы ҡала, Ченстохова административ-территориаль берәмектең (повяттың) баш ҡалаһы һәм ҡала повяты. Польшаның рухи үҙәге һәм мөһим хаж ҡылыу урыны. 2018 йылдың июнендә алынған мәғлүмәттәр буйынса халҡы 223 322 кеше тәшкил итә.

# Ченстохова
## Исеме

Польша батшалығының һәм башҡа славян илдәренең географик һүҙлегенә ярашлы, ҡала атамаһы ҡалаға нигеҙ һалыусы Ченстох исеменән, барлыҡҡа килгән, ул рим папаһы Иннокентий Икенсенең Гнезнен документында (буллаһында) телгә алына
Халыҡ этимологияһы буйынса «chowa często się» атамаһы — «йыш йәшенә» тигәнде аңлата.

# Ченстохова
## Тарихы

Ченстохова тураһында беренсе тапҡыр 1220 йылда телгә алына, әммә XIV быуатта ҡала була (1370 һәм 1377 йылдар араһында), ә 1826 йылда Ченстохова һәм Ченстоховка ҡалалары берләшә (ҡала статусын 1717 йылда ала). 1793 йыл буйынса Речь Посполитаяла ҡала (Малополь провинцияһы — Краков воеводлығы).
1793 йылдан икенсе бүлеүҙән һуң Пруссияла, 1807—1815 йылдарҙа Варшава герцоглығында (департамент Калиш), 1815—1918 йылдарҙа Поляк Батшалығында (Петроковский губернаһы), 1866 йылдан повят баш ҡалаһы. Беренсе донъя һуғышынан һуң Польша Республикаһында (Келецкий воеводлығы), 1933 йылдан ҡала повяты (административ-территориаль берәмек).
1939 йылда ҡала Германия сигенә яҡын була һәм 1939 йылдың 2-3 сентябрендә баҫып алына, шунан һуң Генерал-губернаторлыҡ составына индерелә. Артабан,немец оккупацияһы администрацияһы тарафынан бында "шталаг № 367" концентрацион лагеры төҙөлә.
1942 йылдың апрелендә Ченстоховала йәһүд геттоһы ойошторола (гетто халҡы һаны 48 000 кешегә етә). Ченстохова геттоһын юҡ итеү барышында ихтилал күтәрелә, ул нацистар тарафынан ҡаты баҫтырыла. 1942 йылдың көҙөндә гетто йәһүдтәрен Ченстохова Варта станцияһында поезға тейәйҙәр һәм Треблинка лагерына юҡ итергә ебәрәләр.
1945 йылдың 16-17 ғинуарында Ҡыҙыл армия частәренең ҡыҙыу танк һөжүменән һуң герман ғәскәрҙәре Ченстохованан ҡыуып сығарыла.
1945 йылдан һуң Ченстохова ҡабаттан Келецкий воеводлығына инә (1950 йылға тиклем), һуңыраҡ Катовицкий воеводлығында була (1950—1975). 1975 йылдан 1998 йылға тиклем Ченстохова Ченстоховский воеводлығының үҙәге була, 1998 йылғы административ реформанан һуң Силезский воеводлығы составына инә.

# Ченстохова
## Административ бүленеше

Боронғо Ченстохова ҡалаһы һәм Ченстоховка ҡалаһы бер ҡала булып 1826 йылда берләштерелә. Ҙурая барған ҡала һуңыраҡ биҫтәләренең (Страдом, Ракув, Блэшно, Дзбов, Гначин һ.б.) ҡушылыуы арҡаһында киңәйә. Бөгөн Ченстоховала 20 ҡала районы бар.

# Ченстохова
## Иҫтәлекле урындары

Ҡала үҙенең 1382 йылдан Ясногорский монастырында һаҡланған мөғжизәле Божья Матерь иконаһы менән данлыҡлы. XVII быуатта поляк-швед һуғышы барышында Ясногорский монастырын обороналау Генрик Сенкевичтың «Потоп» романында тасуирланған. Бөтә ҡала аша, Иҫке ҡаланан Асыҡ тауға көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай төп урам: Пресвятая Дева Марияның Аллеяһы тип аталған тура бульвар үтә.

# Ченстохова
## Иҫтәлекле урындары
### Асыҡ тау музейы

* 600-йыллыҡ музейы (1982 йылда асылған)
* Хазина һандығы (иконаға тапшырылған бүләктәр)
* Рыцарь залы
* Китапхана

# Ченстохова
## Иҫтәлекле урындары
### Ҡала музейҙары

* Ченстохова ратушаһы
* Һынлы сәнғәт һәм скульптура галереяһы (Кафедраль, 8)
* Шиғриәт йорто. Халина Посвятовская музейы (Ясногорский урамы, 23)
* Ченстохова-Страдом вокзалында тимер юлы тарихы музейы
* Тимер руда сығарыу музейы, Польшала берҙән-бер музей (Сташица паркы)
* Этнография павильоны (Сташица паркы)
* Обсерватория/планетарий (Сташица паркы)

# Ченстохова
## Мәҙәниәт, фән, мәғариф

* Адам Мицкевич исемендәге театр
* Бронислав Губерман исемендәге филармония
* Mater Gaude мәҙәниәте үҙәге
* Сәнғәттәрҙең урта һәм юғары мәктәбе
* Ченстохова техник университеты
* Ян Длугош исемендәге академия
* Полония академияһы
* Ченстохова Божья Матерь иконаһы
* Ясногорский монастыры ҡапҡалары
* Генрик Сенкевич һәйкәле
* Ратуша (хәҙер ҡала музейы)
* Бөйөк кенәз йорто
* Сауҙагәр йорто
* Франкэ йорто
* Рәсәй империяһының элекке дәүләт банкы
* Ченстохова Божья Матерь иконаһы сиркәүе (православие)
* Элекке изге Кирилл һәм Мефодий сиркәүе (хәҙер изге Якуб костёлы)
* Изге Ырыулыҡ базиликаһы

# Ченстохова
## Ваҡиғалары

Ченстоховола рухи һәм донъяуи фестивалдәр даими үтә . :
* Ченстохова көндәре. Ҡала фестивале 26 авгусҡа ҡарай үтә һәм бер нисә көн дауам итә (Ченстохова Божья Матерь иконаһы байрамы).
* 1974 йылдан йыл һайын Халина Посвятовская исемендәге әҙәби конкурс үткәрелә.
* 1991 йылдан йыл һайын халыҡ-ара «Гаудэ Матер» музыка фестивале үтә
* 2008 йылдан йыл һайын яҡшы йыр конкурсы — Калина Ендрусик исемендәге фестиваль үтә
* Hot Jazz Spring классик джаз фестивале йыл һайын уҙғарыла

# Ченстохова
## Транспорты

Ченстоховала ике тимер юлы вокзалы бар: Ченстохова особова һәм Ченстохова-Страдом. Беренсеһе уның Варшава-Вена тимер юлы тармағында, икенсеһе Рәсәй Империяһы тимер юлы тармағында урынлашҡан һәм 1846 йылда төҙөлгән (вокзал Мәскәүҙә 1849 йылда асылған).

# Ченстохова
## Климаты

Ченстохова уртаса климат зонаһында урынлашҡан. Тәүлегенә уртаса 4 ҡояш сәғәте тура килә. Иң күп инсоляция һаны йылда көн оҙон булғанға күрә, июнгә тура килә
Ченстоховала елһеҙ көндәр һирәк. Йылына уртаса 9,2 % тура килә. Көнбайыш елдәре (18 %) һәм көньяҡ-көнбайыш (18,2 %) елдәре өҫтөнлөк итә. Улар шулай уҡ иң көслө булып тора — 2,2 м/с. Төньяҡ елдәр (7,7 %) һәм төньяҡ-көнсығыш (7,4 %) елдәр һирәк була.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | −1 | 1 | 6 | 14 | 20 | 23 | 24 | 23 | 18 | 12 | 3 | 1 | 12 |
| Уртаса температура, °C | −5 | −4 | 2 | 9 | 12 | 17 | 18 | 17 | 14 | 9 | 1 | −2 | 7 |
| Уртаса минимум, °C | −9 | −6 | −1 | 3 | 7 | 11 | 12 | 10 | 8 | 5 | −1 | −3 | 3 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 35 | 32 | 33 | 39 | 69 | 80 | 86 | 75 | 48 | 40 | 41 | 37 | 51 |
| Сығанаҡ: allmetsat ||||||||||||||

# Ченстохова
## Туғандаш ҡалалар

| Альтеттинг (Германия) ВифлеемҠалып:Флагификация/Palestine (Фәләстин автономияһы) Фатима (Португалия) Лорето (Италия) Лурд (Франция) Пфорцхайм (Германия) | Назарет (Израиль) Сапопан (Мексика) Резекне (Латвия) Саут-Бенд (АҠШ) Шяуляй (Литва) Пинск (Белоруссия) |

# Ченстохова
## Билдәле кешеләре

1991 йылдан бирелгән исемдәр.
* Иоанн Павел II — рим папаһы (1991 йылдың 15 авгусында)
* Рышард Качоровский — Польша президенты һөргөндә (2003 йылдың 19 майында)
* Мария-Тереза һәм Пьер Шабон — йәмәғәт эшмәкәрҙәре ( 2008 йылдың 14 июне)
* Зыгмунт Ролат — йәһүд сығышлы эшҡыуар һәм филантроп (2012 йылдың 26 ғинуарында)