yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы

Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы (11 ғинуар 1929 йыл — 28 август 1995 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).

# Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы
## Биографияһы

Роберт Ғата улы Бикмөхәмәтов 1929 йылдың 11 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрө кантоны Илеш ауылында тыуған.
1952 йылда Ҡазан дәүләт университеты тамамлай.
1956 йылдан алып СССР Фәндәр Академияһының М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында (Мәскәү) эшләй.
1960 йылдан — «Дружба народов» журналы баш мөхәррир урынбаҫары.
1962 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы, әҙәбиәт тарихы кафедраһының сектор мөдире.
1995 йылда Мәскәүҙә вафат була.

# Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре Рәсәй халыҡтары милли әҙәбиәттәренең бер-береһенә йоғонтоһо, әҙәбиәт теорияһы, әҙәбиәт ғилеменең методологияһына арналған. Ғабдулла Туҡай, Ғәлимйән Ибраһимов, Муса Йәлил тормошо һәм ижадына арналған монографиялар; Мәжит Ғафури, Мостай Кәрим, Сәйфи Ҡудаш, Назар Нәжми, Ким Әхмәтйәнов һ. б. ижадына арналған мәҡәләләр авторы. Роберт Бикмөхәмәтов хеҙмәттәре инглиз, немец, поляк телдәренә тәржемә ителгән.

# Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы
## Хеҙмәттәре

* Орбиты взаимодействия. — М., 1983.

# Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы
## Маҡтаулы исемдәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
# Хёвиш

Хёвиш (нем. Höwisch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 134 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,65 км². Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SAW.
# Ревишвили Амиран Шотаевич

Амиран Шотаевич Ревишвили (груз. ამირან შოთას ძე რევიშვილი; 11 февраль 1956 йыл) — СССР һәм Рәсәй табип-кардиохирургы, уйлап табыусы, ғалим, медицина фәндәрен ойоштороусы, профессор. РФА һәм РАМН академигы, РАМН Президиумы ағзаһы, А. В. Вишневский исемендәге хирургия милли медицина тикшеренеү үҙәге директоры (2015), Рәсәй аритмологтары йәмғиәте президенты.
СССР дәүләт премияһы (1986), Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы (2017) һәм Рәсәй федерацияһы хөкүмәте премияһы (2003) лауреаты.

# Ревишвили Амиран Шотаевич
## Биографияһы

Ревишвили Амиран Шотаевич 1956 йылдың 11 февралендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
1979 йылда СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтын, һуңынан ул уҡыу йортоноң аспирантураһын тамамлай.
1982—1998 йылдарҙа А. Н. Бакулев исемендәге йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы институтында эшләй: тәүҙә өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара, һуңынан гипербарик оксигенация лабораторияһы етәксеһе була.
1990 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Профессор дәрәжәһенә эйә була.
2002 йылда РАМН-дың «кардиохирургия» һөнәре буйынса мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
2011 йылда РАМН-дың «кардиохирургия» һөнәре буйынса ғәмәлдәге ағзаһы итеп һайлана.
2013 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының физиология һәм фундаменталь медицина бүлеге буйынса ғәмәлдәге ағзаһы.

# Ревишвили Амиран Шотаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

* Дәүләт премияһы лауреаты (1986 йыл).
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2003 йыл).
* Ике тапҡыр «Призвание» Милли премияһы лауреаты (2007 йыл; 2011 йыл).
* Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы (2017 йыл).
* Почет ордены (2018 йыл).
* Пирогов ордены (2020 йыл).
# Кесе Возей

Кесе Возей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Возей йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Возей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000073082
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007308
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Максимовка ауыл Советы (Яңауыл районы)

Максимовка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Максимовка ауыл Советы төньяҡта Рабаҡ ауыл Советы, көнбайышта Һандуғас, өлөшләтә Асауҙыбаш ауыл Советы, көньяҡта Ямаҙы ауыл Советы, көнсығышта Тәтешле районының Курҙем ауыл Советы менән сиктәш.
Административ үҙәге — Максимов ауылы

# Максимовка ауыл Советы (Яңауыл районы)
## Тарихы

Максимовка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә

# Максимовка ауыл Советы (Яңауыл районы)
## Ауыл биләмәһе составы

* Максимов ауылы
* Үрге Барабановка ауылы
* Зеркә ауылы.
# М. Журавскаяның килем йорто

М. Журавскаяның килем йорто — Мәскәүҙәге бина-иҫтәлекле урын. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.
Адресы: Мәскәү, Үҙәк административ округы, Аҡса тыҡрығы, 12-се йорт. Хамовник районы.
Мәҙәни мираҫ объекты булараҡ һаҡлана.

# М. Журавскаяның килем йорто
## Тарихы

М. Журавскаяның килем йорто 1907 йылда архитектор Адамович Владимир Дмитриевич проекты буйынса төҙөлә.
Әлеге ваҡытта, йорттоң биналарын Рәсәй Федерацияһы субъекттарының вәкиллектәре: Камчатка өлкәһе, Ульяновск өлкәһе һәм «Пифагор һәм К» шәхси мәктәбе биләй.

# М. Журавскаяның килем йорто
## Архитектураһы

Архитекторы — Владимир Дмитриевич Адамович. Килем йортоноң күп өлөшө модерн стилендә төҙөлгән. Әммә бина аттик, башҡа стилдең һыҙаттарына — инглиз готикаһы, Тюдорҙар стиленә лә эйә. Фасады керамик плитка менән көпләнгән, был готика элементтарын сағылдыра. Фасадтың ҡабырға өлөшөндә сығып торған ризалит бинаға ассиметрия бирә. Мансардала рәссамдар өсөн оҫтахана була.

# М. Журавскаяның килем йорто
## Билдәле кешеләре

Был йортта 1918 йылдан 1922 йылға тиклем СССР һәм Рәсәй актёры, театр режиссёры Евгений Багратионович Вахтангов йәшәгән, быны мемориаль табличка иҫбатлай.
# Ишкенә

Ишкенә (рус. Ишкинино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.

# Ишкенә
## Географик урынлашыуы

Ялан Гөбөрлөһө йылғаһы (Гөбөрлө ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

# Ишкенә
## Тарихы

Ишкенә (Һары, Ялан Һарыһы) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Аҡйегет (Урман Һарыһы) ауылы кешеләре Йәнтеш ауылына нигеҙ һала, ә Йәнтеш ауылы халҡы Ишкенә ауылын барлыҡҡа килтергән. Нигеҙләгәндә уның атамаһы Һары булған, ул үҫәргән башҡорттарының араһының атамаһы булып тора. Үҙ сиратында Ишкенә ауылы кешеләре Йәнтүрә ауылын нигеҙләй (был ауыл Гай районы составында була һәм 1970-се йылдарҙа юҡҡа сыға).
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
1927 йылдың 30 майында Урта Волга крайының (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округының) Яңы Покровка районы составына бирелә. 1931 йылдың мартынан — Урта Волга крайының Орск районы составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934—1963 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы (1960 йылда исеме Гай районы тип үҙгәртелә) составында була. 1963—1965 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составында була. 1965 йылда йәнә Гай районы составына ҡайтарыла.

# Ишкенә
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1859 | 1866 | 1889 | 1892 | 1901 | 1917 | 1920 |
| 312 | 342 | 220 | 350 | 344 | 480 | 417 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 92 % тәшкил итә.
# Яны-Картын-Я

Яны-Картын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Яны-Картын-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028220
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302822
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ун-Егор-Нел-Ай-Кур-Ех

Ун-Егор-Нел-Ай-Кур-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Кур-Ех йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ун-Егор-Нел-Ай-Кур-Ех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302034
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рыбкин

Рыбкин (рус. Рыбкинский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 453162, ОКАТО коды — 80249880006.

# Рыбкин
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Рязановка): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 21 км
# Нерцета (йылға)

Нерцета — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Торовей күле - №5603 исемһеҙ йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Нерцета (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056046
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005604
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Геркулес (йондоҙлоҡ)

Геркулес (йондоҙлоҡ) (лат. Hercules) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Дзета Геркулеса, яҡтылығы 2,81 була. Майҙаны буйынса урыны — 5.
# Таловая (Вербовка ҡушылдығы)

Таловая (балка Долгая) — Рәсәй йылғаһы. Ростов өлкәһе,Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вербовка йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Таловая (Вербовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000968
* Бассейн коды — 05.01.03.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡаҙағстан милли парктары исемлеге

Ҡаҙағстан милли парктары — Ҡаҙағстан Республикаһы биләмәләрендә урынлашҡан милли парктар.
Ҡаҙағстандағы тәүге милли парк — Баянауыл милли паркы 1985 йылда нигеҙләнә.

# Ҡаҙағстан милли парктары исемлеге
## Милли парктар исемлеге

Был таблицала милли парктар ойоштороу ваҡыты буйынса хронологик рәүештә урынлаштырылған.
| # | Исеме | Ойоштороу йылы | Майҙаны, га | Өлкәһе |
| 1 | Баянауыл дәүләт милли тәбиғәт паркы | 1985 | 68 453 | Павлодар өлкәһе |
| 2 | Иле-Алатау дәүләт милли тәбиғәт паркы | 1996 | 199 703 | Алматы өлкәһе |
| 3 | «Алтын-Эмель» дәүләт милли тәбиғәт паркы | 1996 | 161 153 | Алматы өлкәһе |
| 4 | «Кокшетау» дәүләт милли тәбиғәт паркы | 1996 | 182 076 | Аҡмулла өлкәһе һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе |
| 5 | Каркарали дәүләт милли тәбиғәт паркы | 1998 | 112 120 | Ҡарағанды өлкәһе |
| 6 | «Бурабай» дәүләт милли тәбиғәт паркы | 2000 | 129 935 | Аҡмулла өлкәһе |
| 7 | Катон-Ҡарағай дәүләт милли тәбиғәт паркы | 2001 | 643 477 | Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе |
| 8 | Чарын дәүләт милли тәбиғәт паркы | 2004 | 127 050 | Алматы өлкәһе |
| 9 | Сайрам-Угам милли паркы | 2006 | 149 053 | Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе |
| 10 | «Кольсай күлдәре» дәүләт милли тәбиғи паркы | 2007 | 161 045 | Алматы өлкәһе |
| 11 | Жонгар-Алатау дәүләт милли тәбиғи паркы | 2010 | 356 022 | Алматы өлкәһе |
| 12 | «Буйратау» дәүләт милли тәбиғи паркы | 2011 | 88 968 | Аҡмулла өлкәһе һәм Ҡарағанды өлкәһе |
| а | Тарбагатай дәүләт милли тәбиғи паркы | планлаштырыла | 144 627 | Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе |
| б | «Мерке» дәүләт милли тәбиғи паркы | планлаштырыла | | Жамбыл өлкәһе |
| в | Улытау дәүләт милли тәбиғи паркы | планлаштырыла | 54 460 | Ҡарағанды өлкәһе |
# Ев

Ев — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Содзим йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Ев
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047528
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004752
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Селянка (Мейәс ҡушылдығы)

Селянка — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының уң ярына тамағынан 560 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Селянка (Мейәс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғазы һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500812111200003541
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200354
* Бассейн коды — 14.01.05.008
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ладога

Рәсәй һыу реестры :
| 01040300411102000010114 ||
| Код бассейна | 01.04.03.004 |
| Код по ГИ | 202001011 |
| Том ГИ | 2 |
Ладога күле (шулай уҡ Ла́дога; боронғо заманда — Не́во) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы күл. Европалағы иң ҙур сөсө күл.

# Ладога
## География

Ладога күле Рәсәй Федерацияһының Карелия Республикаһында (төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары) һәм Ленинград өлкәһендә (көнбайыш, көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш ярҙары) урынлашҡан.
Атлантик океандың Балтик диңгеҙе бассейнына ҡарай. Утрауҙарын иҫәпкә алмағанда, күл майҙаны — 17,9 мең км² (утрауҙар менән бергә 18,3 мең км²); күләме — 838 км³; көньяҡтан төньяҡҡа оҙонлоғо — 219 км, иң ҙур киңлеге — 125 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 4,84 м. Төньяҡ өлөшөндә тәрәнлеге 70-тән 230 метрға тиклем, ә көньяғында — 20-нән 70 метрға тиклем тирбәлә.
Яр буйындағы ҡалалар: Приозерск, Яңы Ладога, Шлиссельбург (барыһы ла — Ленинград өлкәһе), Сортавала, Питкяранта, Лахденпохья (барыһы ла — Карелия). Ладога күленә 40-ҡа яҡын йылғалар һәм эре шишмәләр ҡоя, улар араһында иң ҙуры — Свирь йылғаһы, ул Онега күленең һыуҙарын алып килә. Күлдән тик бер генә йылға ағып сыға — Нева. Күлдең көньяҡ яртыһында өс ҙур ҡултыҡ — Свирь, Волхов һәм Шлиссельбург ҡултыҡтары урынлашҡан.
Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 258 600 км².
Ладога күлендә яҡынса 660 утрау бар, уларҙың дөйөм майҙаны — 435 км². Утрауҙарҙың 500 тирәһе күлдең төньяҡ өлөшөндә, Валаам һәм Көнбайыш Ладога архипелагтарында, Мантисаари утрауҙар төркөмөндә урынлашҡан. Иң ҙур утрауҙар — Риеккалансари (55,3 км²), Мантсинсаари (39,4 км²), Кильпола (32,1 км²), Тулолансари (30,3 км²) һәм Валаам (27,8 км²).
Ладога күле Волга-Балтика һыу юлын һәм Аҡ диңгеҙ—Балтика каналын үҙ эсенә алған мөһим һыу магистрале булып тора. Балыҡсылыҡ үҫешкән.
# Донъяға ҡараш

Донъяға ҡараш — донъяны дөйөмлөктә, тотош күренештә төшөнөүҙе, унда кешенең тотҡан урынын, шулай уҡ уның тормошсан позицияларын, ҡылыҡ-тәртип программаларын, эш-ғәмәлдәрен аңлауҙы билдәләгән ҡараштар, баһалар, принциптар һәм образлы күҙаллауҙар тупланмаһы. Донъяға ҡарашы кешенең эшмәкәрлегенә ойошҡанлыҡ, аңлылыҡ, маҡсатҡа ынтылышлылыҡ бирә. «Мин» ниндәй позицияла торһа, донъяны ҡабул итеү ҙә шундай була, ти Ж.-П. Сартр.

# Донъяға ҡараш
## Терминдың тарихы

Донъяға ҡараш терминын тәүләп Иммануил Кант телгә ала, ләкин уны донъяны күреү-күҙәтеү төшөнсәһенән айырмай. Георг Фридрих Вильгельм Гегелдең Рух феноменологияһында «донъяға мораль ҡараш» төшөнсәһе бар (нем. Die moralische Weltanschauung). Әлеге мәғәнәһендә термин Вильгельм Шеллингта осрай. Совет осоронда донъяға ҡараш төшөнсәһе философияны аңлауҙа төп төшөнсәгә әйләнә. «Философик дәфтәрҙәр»ендә В. И. Ленин «донъяға монистик ҡараш» тураһында яҙа. 1923 йылда уны А. М. Деборин ҡуллана (Людвиг Фейербах. Шәхес һәм донъяға ҡараш).

# Донъяға ҡараш
## Донъяға ҡараш типтары

Донъяға ҡараш ғәҙәти, фәнни, философик, дини була. Тарихта донъяға ҡараштың төп тарихи типтары түбәндәгесә айырып ҡарала: мифологик, дини һәм философик.

# Донъяға ҡараш
## Донъяға ҡараш типтары
### Мифологик

Мифологик донъяға ҡараш тибы тәүтормош йәмғиәте шарттарында донъяны образлы ҡабул итеү нигеҙендә барлыҡҡа килгән күҙаллауҙар тупланмаһы тип билдәләнә. Мифология мәжүсилеккә бәйле була һәм матди предметтарҙы һәм күренештәрҙе йәнле итеп күреү һәм антропоморфизациялау хас булған мифтар тупланмаһы булып тора.
Донъяға мифологик ҡараш сакраль (серле, тылсымлы) һәм профанлы (дөйөм билдәле) яҡтарҙы берләштереүҙән хасил. Ышаныуға нигеҙләнгән.

# Донъяға ҡараш
## Донъяға ҡараш типтары
### Дини

Донъяға дини ҡараш (лат. religio — иманлылыҡ, изгелек) ғәҙәттән тыш көстәргә ышаныуға нигеҙләнгән. Һығылмалылыҡ хас булған мифтар менән сағыштырғанда, дингә ҡәтғи догматизм һәм мораль ҡағиҙәләрҙең тәртипкә һалынған системаһы хас. Дин дөрөҫ, әхләҡи тәртип үрнәктәрен хуплай һәм тарата. Кешеләрҙе туплауҙа ла диндең әһәмиәте көслө, ләкин уның роле был йәһәттән ике яҡлы: бер конфессияға ҡараған кешеләрҙе туплаһа ла, ул башҡа диндәрҙәге кешеләрҙе айыра.

# Донъяға ҡараш
## Донъяға ҡараш типтары
### Философик

Донъяға философик ҡараш системалы-теоретик тип билдәләнә. Уның мифологиянан төп айырмаһы аҡылға мөһим урын бирелеүҙә тора: миф эмоцияларға һәм хис-тойғоға таянһа, философия бөтәһенән элек логикаға һәм дәлиллелеккә таяна.
Философия (φιλία — һөйөү, ынтылыш + σοφία — аҡыл → бор. грек. φιλοσοφία (аҡылды һөйөү)) — донъяға ҡараш төрҙәренең береһе, шулай уҡ кеше эшмәкәрлеге төрҙәренең береһе һәм танып белеүҙең айырым бер ысулы, теория йәки фән. Философия, дисциплина булараҡ, реаллектең (ысынбарлыҡтың) һәм танып белеүҙең, кеше йәшәйешенең, кеше менән донъя мөнәсәбәттәренең иң дөйөм төп тасуирламаларын һәм фундаменталь принциптарын өйрәнә.
Философия (ижтимағи аңдың, йәғни донъяға ҡараштың айырым бер төрө булараҡ) Боронғо Грецияла, Боронғо Һиндостанда һәм Боронғо Ҡытайҙа «Үҙәк осор» (Ясперс термины) тигән дәүерҙә бер үк ваҡытта барлыҡҡа килә һәм бөтә донъяға тарала.
# Добеле

Добеле (латыш. Dobele) 1918 йылға тиклем — Доблен (нем. Doblen) — Латвияла Добель крайының административ үҙәге.
Халҡы — 10 491 кеше (2014).

# Добеле
## Географияһы

Земгалела, Латвия үҙәгендә тиерлек, Берза йылғаһы ярында Добеле кратеры эсендә урынлашҡан.

# Добеле
## Тарихы

Беренсе тапҡыр Доблен 1254 йылдың 4 апрелендә «Земгалены бүлеү тураһында килешеүҙә» телгә алына, әммә быға тиклем инде беренсе ағас ҡәлғә булған, уны Ливония һуғышы (1558—1583) ваҡытында яндырғандар, һәм уның урынында Ливон ордены тарафынан икенсе, таш ҡәлғә төҙөйҙәр, уның янында ҙур булмаған һөнәрселәр ҡасабаһы барлыҡҡа килгән. Ҡәлғәнең емереклектәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған, уларҙы 2002 йылда боҙолоуҙан һаҡлау үткәрелә.
1495 йылда сиркәү төҙөлә башлай, уның эргәһендә сауҙа майҙандары барлыҡҡа килә. XVII быуатта, герцог Яков Кеттлер хакимлығы ваҡытында бында һыу тирмәне һәм ағас бысыу, етен киптереү ҡоролмалары төҙөйҙәр, ә 1929 йылда Добеле аша Елгава (Митава) — Лиепая (Либава) тимер юл линияһы һалына.

# Добеле
## Иҡтисады

Добелела эре предприятиелар.: «Добелес зирнавниекс», «Сподриба» химия заводы, «Baltic Candles» шәмдәр заводы эшләй. Латвия ер эшкәртеү институты эшләй, элемтә саралары яҡшы үҫешкән, һәр йортҡа тиерлек тиерлек интернет үткәрелгән, ике банк филиалы (SEB һәм Swedbank) бар.

# Добеле
## Мәғарифы

Ҡалала биш дөйөм белем биреү мәктәбе эшләй (шул иҫәптән дәүләт гимназияһы), дүрт балалар баҡсаһы,һынлы сәнғәт һәм музыка мәктәптәре, профессиональ-техник училище.

# Добеле
## Халҡы

| | 1840 | 1881 | 1914 | 1915 | 1925 | 1935 | 1943 | 1959 | 1979 | 1989 | 1997 | 2002 | 2007 | 2010 | 2014 |
| Халыҡ һаны | 100 | 1083 | 2000 | 375 | 1551 | 2470 | 2650 | 6246 | 13027 | 15023 | 12668 | 11446 | 10987 | 10630 | 10491 |
Әлеге ваҡытта латыштар дөйөм халыҡ иҫәбенең 75,5 процентын тәшкил итә, урыҫтар һаны буйынса икенсе урында — 14 %, артабан белорустар — 3,3 %, литвалар — 2,3 %, украиндар — 1,8 %, поляктар — 1,5 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,6 % тәшкил итә.

# Добеле
## Транспорты
### Тимер юл транспорты

Елгава—Лиепая линияһында Добеле станцияһы

# Добеле
## Транспорты
### Автомобиль юлдары

Добеле аша төбәк Елгава — Добеле — Аннениека автоюлы үтә.Добелела төбәк автомобиль юлдары Добеле — Яунберзе һәм Добеле — Бауска. башлана.

# Добеле
## Байрамдары һәм ваҡиғалары

* Добельский крайы байрамы «Яңғыраһын Добель крайы»
* Лиго
* Иҫке замок байрамы
* Алма фестивале
* Лачплесис көнө
* Латвия Республикаһы иғлан ителгән көн
* Ҡар бабайҙар слеты
* Раштыуа
* Яңы йыл ҡаршылау

# Добеле
## Туғандаш ҡалалар

* Энгельхольм, Швеция
* Альтенбург, Германия
* Шмельн, Германия
# Мойзельбах-Шварцмюле

Мойзельбах-Шварцмюле (нем. Meuselbach-Schwarzmuhle) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1240 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,5 км². Диңгеҙ кимәленән 560 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98746 һәм автомобиль коды — SLF.
# Бибисара (исем)

Бибисара — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа бар.

# Бибисара (исем)
## Этимологияһы

Бибисара — исеме башҡорт телендә биби-сара (саф) иң шәп тигәнде аңлата.

# Бибисара (исем)
## Билдәле шәхестәр

Азаматова Бибисара Мостафа ҡыҙы (21 октябрь 1949 йыл — 20 октябрь 2020 йыл) — инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. Хеҙмәт ветераны (1988). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре (1992). 1980—1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры.
Асаубаева Бибисара Ерхан ҡыҙы (ҡаз. Бибісара Асаубаева; 26 февраль 2004 йыл) — Ҡазахстан шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында Гроссмейстер (2019). Халыҡ-ара Мастер ФИДЕ IM (2020), ир-егеттәр араһында.5 тапҡыр донъя чемпионы, фиде мастеры исемен яулаған шахмат тарихында иң йәш (Master Fide).Халыҡ-ара премия "Алтын Мангуст лайыҡ була. «Спорт ҡаҙаныштары» өсөн ордены менән бүләкләнгән.
Бейшеналиева Бибисара (17 май 1926 йыл Таш-Түбә (Ҡырғыҙ АССР) — СССР балеринаһы, бейеүсе, педагог. Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған (1947) һәм халыҡ артисы (1954), СССР-ҙың халыҡ артисы (1958). Ҡырғыҙ ССР-ы Токтогул исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1970).«Почет Билдәһе» һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры (1951). «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. 1973 йылдың 10 майында Фрунзе ҡалаһында ерләнгән.