yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡамәт

Ҡамәт (ғәрәпсә إقامة‎‎) — Исламда фарыз намаҙы алдынан уҡылыусы, аҙанға оҡшаған һүҙҙәр. Айырма шунда, ҡамәт аҙан кеүек һуҙып әйтелмәй, шәп- шәп итеп әйтелә. Ул фарыз намаҙҙары йәмәғәт менән уҡыр алдынан әйтелә. Ир - егеттәр әйтә. Яңғыҙ уҡыған осраҡта ла ҡамәт әйтеү хәйерле. Әммә ҡатын - ҡыҙҙар әйтмәҫтәр.
Аллааһһү әкбәр - 4 тапҡыр
Әшһәдү әл-ләә иләәһә иллаллааааһ - 2 тапҡыр
Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр - рәсүлүл лаааһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләс саләәәһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләл - фәләәәх - 2 тапҡыр
Ҡаде ҡамәтис - саләәһ - 2 тапҡыр
Аллааһу әкбәр - 2 тапҡыр
Ләә иләәһә илләллаааһ - 1 тапҡыр
Ҡаде ҡамәтис - саләәһ тигәндә, имам ыңғайына тәҡбир әйтеп, намаҙ уҡырға тотоноу мөхтәсәб.
# Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы

Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы (рус. Султанов Мухаметкамиль Шафикович; 11 октябрь 1945 йыл) — совет хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

# Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы
## Биографияһы

Мөхәмәткамил Шафиҡ улы Солтанов 1945 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ы Илеш районының Һеңрән ауылында тыуған. Ауыл атамаһы Һеңрән башҡорт ырыуы этнонимынан килеп сыҡҡан.
Юғары белемле — 1971 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын бөтөп сыҡҡан, 1981 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1963 йылда колхозда механик булып эшләп башлаған.
1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, институтҡа уҡырға инә. Дипломлы белгес башта Илеш районының Горький исемендәге колхозында баш инженер вазифаһына ҡабул ителә. Артабан райондың «Сельхозтехника» берекмәһендә идарасы урынбаҫары булып эшләй, район Советы башҡарма комитеттының рәйес урынбаҫары вазифаһында эшләй.
1981—1986 йылдарҙа — КПСС-тың Илеш район комитеты икенсе секретары. Хеҙмәт биографияһын артабан райондың ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек идаралығы етәксеһе — район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары булып дауам итә.

# Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1990 йылда Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы Иглин районы, 208-се Балтика һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.

# Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ғаиләһендә ике бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Хара-Матолоу

Хара-Матолоу — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собь йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Хара-Матолоу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031777
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303177
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Горновая

Горновая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Горновая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010493
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201049
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ростовский распределитель каналы

Ростовский распределитель каналы — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маныч, отделяется от канала Право- йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Ростовский распределитель каналы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500612107000016782
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001678
* Бассейн коды — 05.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Ломоватка

Кесе Ломоватка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ломоватая йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Кесе Ломоватка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025807
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202580
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лянкой-Игль

Лянкой-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Моккун-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лянкой-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041542
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204154
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Губин Евгений Иванович

Губин Евгений Иванович (25 февраль 1923 йыл — 5 март 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик-штурмовик, подполковник (1975). Советтар Союзы Геройы (1944).

# Губин Евгений Иванович
## Биографияһы

Евгений Иванович Губин 1923 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Тирлән Заводы ҡасабаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
8 класты, Белорет аэроклубын, 1942 йылда Свердловск ҡалаһында осоусыларҙың авиация мәктәбен тамамлаған.
1941 йылдың апрель айында Башҡорт АССР-ының район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Свердловск хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдың 26 ғинуарынан алып ҡатнаша. 1944 йылдан алып ВКП (б) ағзаһы.
Штурмлаусы авиаполктың өлкән осоусыһы лейтенант Е. И. Губин 1943 йылдың 26 ғинуарынан 1944 йылдың февраленә тиклем 82 хәрби осош яһай, 54 автомашинаны, 5 танкты, 4 ялан артиллерия орудиеһын, 29 зенит нөктәһен, һуғыш кәрәк-яраҡтары менән 1 складты, 18 йөк арбаһын, 5 пулемёт нөктәһен, 2 самолетты һәм 350-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
Һуғыштан һуң ҡыйыу осоусы-штурмовик СССР Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1948 йылда Тамбов лётчиктарҙы һуҡыр һәм төнгө осоуға әҙерләү юғары авиация курстарын, ә 1955 йылда — офицерҙар составын камиллаштырыу буйынса Үҙәк осоу-тактика курстарын тамамлай.
1958 йылдан подполковник Е. И. Губин — запаста. Куйбышев ҡалаһында (хәҙер — Һамар) йәшәй һәм «Волгоэнергомонтаж» тресында ҡорамалдар буйынса инженер булып эшләй. 1991 йылдың 5 мартында вафат була.

# Губин Евгений Иванович
## Маҡтаулы исемжәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1944 йылдың 1 июлендә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн лейтенант Евгений Иванович Губинға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3949) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» тигән исем бирелә.
* Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены, шулай уҡ ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар, сит ил ордендары менән бүләкләнә.
* Белорет ҡалаһының почетлы гражданы.
# Трёхтельборн

Трёхтельборн (нем. Trochtelborn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 311 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,67 км². Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
# Шилкин Константин Михайлович

Шилкин Константин Михайлович (17 апрель 1901 йыл — 11 сентябрь 1976 йыл) — металлург. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1945).

# Шилкин Константин Михайлович
## Биографияһы

Константин Михайлович Шилкин 1901 йылдың 17 апрелендә Троицк ҡалаһында (хәҙерге Силәбе өлкәһе) тыуған.
1934 йылда Ленинград индустриаль институтын, 1939 йылда — Өфөлә Башҡортостан инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙең һәм хужалыҡ хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтын тамамлай.
Эш урыны: 1916—1956 йылдарҙа өҙөклөктәр менән Белорет металлургия комбинатында эшләй, бүлек мөдире, 1938 йылдан — лаборатория начальнигы, 1954 йылдан — цех начальнигы, 1956 йылда комбинат директоры урынбаҫары. 1924—1927 йылдарҙа Выкса торба прокатлау заводында эшләй.

# Шилкин Константин Михайлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1952) Цинкланған сым етештереүҙең яңы ысулын уйлап табыү һәм производствоға индереүҙә ҡатнашҡаны өсөн.
* «Почёт Билдәһе» ордены (1945)
* миҙалдар.
# Вәлиев Марат Дәүләт улы

Вәлиев Марат Дәүләт улы (5 сентябрь 1943 йыл) — ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988).

# Вәлиев Марат Дәүләт улы
## Биографияһы

Марат Дәүләт улы Вәлиев 1943 йылдың 5 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1965 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған. 1966 йылдан алып «Востокнефтепроводстрой» тресында эшләй, 1969—1971 йылдарҙа һәм 1974 йылдан башлап Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм күсереү ғилми тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1985—1990 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының сектор, лаборатория мөдире, 1994 йылдан алып һәм 2000 йылда — директор урынбаҫары, 1998—2000 йылдарҙа директоры. 1992 йылдан башлап «ЛУКойл—Урал» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, 1993—1994 йылдарҙа «Уралнефтегаз» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 2003 йылдан алып «КогалымНИПИнефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең Өфө ғилми бүлексәһе начальнигы, 2009 йылдан — «ОЗНА‑Менеджмент» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең (Өфө) фәнни‑техник мәсьәләләр буйынса генераль директор советнигы.

# Вәлиев Марат Дәүләт улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Вәлиев Марат Дәүләт улының фәнни эшмәкәрлеге 2 фазалы мөхиттәр гидродинамикаһын өйрәнеүгә, ауыр юғары ҡуйылыҡтағы һәм һыу ҡатыш нефтте сығарыу, йыйыу, ташыу техникаһын һәм технологияһын камиллаштырыуға арналған. Марат Дәүләт улы тарафынан юғары ҡуйылыҡтағы нефтте тәрәндән ала алған насос менән сығарыу өсөн ҡорамалдарҙы проектлау нигеҙҙәре эшләнә, һыу ҡатыш нефттең эмульсияға әйләнеүен булдырмау ысулдары һәм ҡуйылығын кәметеү технологиялары әҙерләнә. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, 140 уйлап табыу авторы.

# Вәлиев Марат Дәүләт улы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Добыча высоковязкой нефти на месторождениях Башкирии. М., 1985;
* Глубинно‑насосная добыча вязкой нефти. Өфө, 1992 (авторҙаш);
* Исследование и разработка методов выноса жидкой фазы с забоев газовых скважин Уренгойского месторождения. СПб., 2005 (авторҙаш).

# Вәлиев Марат Дәүләт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994);
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989)
* СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988)
# Хой (Кама ҡушылдығы)

Хой — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.

# Хой (Кама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300018065
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301806
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Топовка

Топовка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карамыш йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Топовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000842
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы

Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы (3 май 1945 йыл) — ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәре докторы (1985), профессор (1991). РСФСР‑ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР‑ының (1980) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

# Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы
## Биографияһы

Рәфҡәт Миҙхәт улы Шакиров 1945 йылдың 3 майында Башҡортостан АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Атаһы Шакиров Миҙхәт Закир улы (1916—2004) 1969—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, әсәһе — Ләлә Ғимран ҡыҙы (1921—2000). Ҡартатаһы — күренекле башҡорт тел белгесе һәм педагог Закир Шакир улы Шакиров (1881—1968).
1967 йылда Өфө нефть институтының нефтехимия факультетын тамамлай.
1967 йылдан Өфөләге «Нефтепроводмонтаж» тресында эшләй:
* мастер, прораб, участка начальнигы,
* 1973 йылдан — 74‑се төҙөлөш‑монтаж идаралығында баш инженер,
* 1975 йылдан — идарасы урынбаҫары. Бохара — Урал, Урта Азия — Үҙәк, Уренгой — Помары — Ужгород, Ухта — Торжок, Төмән өлкәһенең төньяҡ райондары — Урал, Пунга — Вуктыл, Узень — Гурьев — Куйбышев, Уренгой — Центр, Уренгой — Новопсков һәм башҡа магистраль газ һәм нефть үткәргестәрен төҙөүҙә ҡатнаша.
1971—1973 йылдарҙа Афғанстанда газ үткәргес һәм 1977 йылдан Нигерияла продукт үткәргес төҙөүҙә ҡатнаша.
1979 йылдан Өфөләге «Главвостоктрубопроводстрой» идаралығында эшләй: начальник урынбаҫары, 1982 йылдан производство буйынса 1‑се урынбаҫар вазифаларын үтәй. 1982 йылда СССР Халыҡ хужалығы академияһын тамамлай.
1986 йылдан Мәскәүҙәге Үткәргес торбаларҙы, яғыулыҡ‑энергетика комплексы объекттарын төҙөү һәм файҙаланыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында (артабан Үткәргес торбаларҙы, яғыулыҡ‑энергетика комплексы объекттарын төҙөү һәм файҙаланыу буйынса Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты — Инжиниринг нефть-газ компанияһы) генераль директор, 1995—1999 йылдарҙа президент вазифаларын үтәй.
1999 йылда Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһының 3‑сө саҡырылыш депутаты итеп һайлана, Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы фракцияһы ағзаһы була.
2006 йылдан Милли һыу ҡоролмалары төҙөүселәр ассоциацияһы Советы рәйесе булып тора.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 96 уйлап табыу ав­торы. 1988 йылдан Шельф һәм поляр инжинирингы буйынса халыҡ-ара йәмғиәт (ISOPE); Америка инженер-механиктары йәмғиәте (OMAE) ағзаһы.

# Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1975)
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1983)
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1986)
* СССР Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1986)
* СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1991)
* Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995)
* Дуҫлыҡ ордены (1995)
# Асмолов театры

Асмолов театры — Дондағы Ростов театры; Таганрог проспектында (хәҙер — Будённый проспекты), 2000-се йылдарҙа эшләгән «Яңы тормош» баҙары урынында (Будённый проспекты, 40) урынлашҡан булған.

# Асмолов театры
## Тарихы

1882 йылда Ростов ҡалаһындағы тәмәке фабрикаһы хужаһы Асмолов Владимир Иванович ҡала думаһынан Таганрог проспектында, Оло Баҡса урамы менән Тимерсе (хәҙер — Пушкин урамы) урамдары араһында, концерт залы төҙөргә рөхсәт ала. 1883 йылдың 19 октябрендә Асмолов театрында беренсе тапҡыр шаршау асыла. 38 йыл эшләгән дәүерендә театр үҙенең театр тамашасыларын булдырҙы, Дондағы Ростовты театр һөйөүселәр ҡалаһы итте. Оҙаҡ йылдар Асмолов театры иң күп тамашасылар һыйҙырған театр була. Хатта ҡалала тағы ла шундай уҡ һыйҙырышлы (мең тирәһе урын) залдар барлыҡҡа килгәс тә, Асмолов театры иң һыйҙырышлылар иҫәбендә ҡала. 1894 йылда театрға режиссёр итеп, ул осорҙағы билдәле театр эшмәкәре һәм актёр Синельников Николай Николаевичты саҡыралар. Бөтә урыҫ драматик классика тиерлек Асмолов театры сәхнәһендә ҡуйыла. Унда Синельников Николай Николаевич, Собольщиков-Самарин Николай Иванович, Марджанишвили Константин Александрович, Рощин-Инсаров Николай Петрович, Блюменталь-Тамарина Мария Михайловна, С. Кузнецов, Далматов Василий Пантелеймонович, Орлов-Чужбинин Яков Васильевич, Вульф Павла Леонтьевна, М. Юрьева, Н. Васильев, П. Муромцев һәм башҡалар сығыш яһай.
Асмолов үҙе башта үҙенең хеҙмәт емешен бик ярата һәм 1886—1887 йылдар миҙгелендә шәхси театр тота, ләкин бик уңышлы булмай. Ҡартая килә, бәлки ауырыуҙарҙан арығанлыҡтандыр, ул театрға һыуына һәм 1910 йылда уны һата. Театрҙың яңы хужаһы —присяжный вәкил Волькенштейн Лев Филиппович һәм Файн Иосиф Моисеевич, тоҡомдан килгән почетлы граждандар, Дондағы Ростовтың «Трамвай» акционер ойошмаһы вәкиле. Үҙҙәре лә театр һөйөүсе булараҡ, улар Дондағы Ростовтың театр тормошона яңы дәрт өҫтәйҙәр.
Беренсе урыҫ революцияһы осоронда, ҡаланың башҡа бик күп театр биналары кеүек, театр митингтар һәм йыйылыштар урынына әйләнә. Октябрь революцияһы башланғас тыныс театр тормошо бөтә — 1918 йылда казактар төркөмө ҡарары менән театр «кәрәкмәгәнлектән» бөтөрөлә. Ҡалаға Ҡыҙыл армия килгәс театр тормошо яңынан аяҡҡа баҫа, 1920 йылдың ғинуарында уның сәхнәһендә беренсе совет спектакле «Ҡыҙыл хаҡлыҡ» ҡуйыла. 1Шул уҡ йылдың 7 мартында театр националләштерелә, 12 апрелдән башлап халыҡ мәғариф комиссары Луначарский Анатолий Васильевич исемен йөрөтә башлай. Һуңғы тапҡыр Асмолов театрында шаршау 1920 йылдың ноябрендә асыла. 28 ноябрь төнөндә бинаны ут ялмап ала; янғында бөтә декорация, реквизит, костюмдар, шулай уҡ артистарҙың шәхси әйберҙәре янып юҡҡа сыға. Бынан һуң театр тергеҙелмәй, ә уның труппаһы, яңы нарком Луначарский исеме менән, Машонкиндар театрына эшкә күсә, ошонан һуң был театр Дондағы Ростовтың баш театрына әйләнә.
# Нялинг-Я

Нялинг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оурь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Нялинг-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025533
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302553
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хальмер-Шор

Хальмер-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Хальмер-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090325
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009032
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өфө мушкетёр полкы

Өфө мушкетер полкы — Павловтың хәрби реформаһы барышында Рәсәй император армияһынында формалаштырылған мушкетер полктарының береһе. 1811 йылдың 22 февралендә Өфө пехота полкы тип үҙгәртелә.

# Өфө мушкетёр полкы
## Дислокация урыны

1820 йылда — Винница ҡалаһы. Полк 18-се пехота дивизияһы составына инә.

# Өфө мушкетёр полкы
## Полк тарихы

Полкы 1796 йылдың 29 ноябрендә Өфө ҡалаһында 2-се һәм 3-сө Ырымбур ялан батальондарынан ойошторола. Павел I идара иткән ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә полктың шефы биш тапҡыр алмашына: П. А. Мансуров (1796—1797), А. Ф. Ланжерон (1797—1799), Л. Н. Энгельгардт (1799), Н. И. Вердеревский (1799—1800), И. Д. Цыбульский (1800—1801). Ланжерон полкының нисек итеп Өфөлә тороуын С. Т. Аксаков үҙенең «Багров-ейәндең бала сағы» китабында иҫкә ала. Полк командирҙары алмашыныу менән полктың атамаһы ла үҙгәрә:
* 1798 йылдың 31 октябренән генерал-лейтенант граф А. Ф. Ланжерон;
* 1799 йылдың 4 февраленән — генерал-майор Л. Н. Энгельгардт;
* 1799 йылдың 18 октябренән — генерал-майор Н. И. Вердеровский;
* 1800 йылдың 19 майынан — генерал-майор И. Д. Цыбульский исеме менән атала.
1798 йылда полк байраҡ ала һәм император Павел I Ҡазанда үткәргән Ырымбур инспекцияһы частары смотрында ҡатнаша.
1801 йылдың 31 мартында полкты Өфө мушкетер полкы тип атайҙар, ә 1811 йылдың 22 февралендә — Өфө пехота полкы.
Полк генерал-майор Г. П. Лихачевтың 24-се пехота дивизияһы ссотавында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. 1812 йылдың 26 авгусында Бородино һуғышында Өфө пехота полкы Н. Н. Раевский батареяһының контрһөжүмендә ҡатнаша.
Полк 1813, 1814 йылдарҙа сит ил кампанияларында була, Германияның Денневиц, Лейпциг, Францияның Краон, Лаон һәм Париж ҡалалары өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша.
1828—1829 йылдарҙағы төрөк кампанияһы өсөн 1830 йылдың 6 апрелендә «хәрби отличие өсөн» бүләкләнә.
1833 йылдың 28 ғинуарында полк тарҡатыла һәм тулы составында Бутырка пехота полкына ҡушыла

# Өфө мушкетёр полкы
## Полк командирҙары

1820 йыл — подполковник Добровольский.
# Компьютер (яңынан яҙыла)
## Тарих

1930 йыл-Алан Тьюринг беренсе тапҡыр электронлы-цифралы компьютерҙы һүрәтләй, ә Джон Атанасов эшләү принциптарын сығара башлай. 1977 — Беренсе ПК Apple II. 1979 — Беренсе ноутбук Grid Compass
Был компьютер тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.