yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хамбэ-Ты-Вис

Хамбэ-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Хальмер-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Хамбэ-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090882
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009088
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Остроленка

Остроленка (пол. Ostrołęka) — Польша ҡалаһы. Польша ның Нарев йылғаһы буйында, Мазовецкий воеводствоһында урынлашҡан. Остроленка ҡалаһы 33,20 квадрат километр майҙанды биләй. Халҡы — 53 758 кеше (2006 йыл).
1831 йылдың 26 майында урыҫ ғәскәренең Остроленка янындағы алышта еңеүе өсөн Урал казак ғәскәренең тораҡ пунктына Остроленский ҡасабаһы исеме бирелгән (хәҙер Силәбе өлкәһенең Нагайбакский районы).

# Остроленка
## Тарих

14 (26) май 1831 йылдың Остроленка янында һуғыш була.
1939 йылдың сентябрендәге ваҡиғаларҙан һуң — Германиның Белорус ССР-ы менән сиктәш ҡалаһы.
1944 йылдың сентябрендә Остроленка ҡалаһын һәм ҡәлғәһен алғанда күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлығы өсөн, СССР юғары баш командующийы бойороғо менән 290-сы уҡсылар дивизияһының <a href="./878-й_стрелковый_полк" rel="mw:WikiLink" data-linkid="126" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;878-й стрелковый полк&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;}}" class="cx-link" id="mwHQ" title="878-й стрелковый полк">878 уҡсылар полкы</a> Остроленковский исемен ала.

# Остроленка
## Билдәле кешеләр

* Анфилов Глеб Иосафович — урыҫ шағиры.
* Богданов Петр Григорьевич (1904—1942) — компартия эшмәкәре, Кустанайский өлкә һәм ҡала партия комитетының беренсе секретары. СССР Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты. Составында СССР нквд-ның айырым рәтендә.
* Гомулицкий Виктор (1848—1919) — поляк шағиры, әҙәби тәнҡитсе һәм беллетрист.
* Изаксон Александр Яковлевич — совет архитекторы.

# Остроленка
## Фотоһүрәттәр

* Ратуша
* Костёл
* Монастырь эсе
* Музей
# Оло Һарыкүл

Оло Һарыкүл — уҙған быуаттың 50-се йылдарына тиклем һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны буйынса Силәбе өлкәһенең иң ҙур күле булып торған. Яманйылға (Еманжелинск) ҡалаһы янында урынлашҡан.

# Оло Һарыкүл
## Этимологияһы

Һарыкүл - башҡорт теленән килеп сыҡҡан атама, һары һәм күл тигән һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма исем.

# Оло Һарыкүл
## Тасуирламаһы

XX быуатта күлдең майҙаны 103 квадрат километр тәшкил иткән. 1993 йылда һыуын Оло Дыуанкүлгә ҡойҙортоу сәбәпле ул 66-ға тиклем төшкән. Тәүге тапҡыр күлде 1952 йылда И. В. Сталин үҙе ҡушыуы буйынса киптерергә тырышып ҡарағандар. Ул Оло Һарыкүл һыуын Оло Дыуанкүлгә һурҙыртыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйған булған. Бының өсөн ике күл араһында майҙаны 94 гектар тәшкил иткән канал үткәргәндәр.
Был эштәр Күмер сәнәғәте министрлығының «Еманжелинскуголь» тресы өсөн тәғәйенләнгән булған. Һарыкүлде киптергәс, төбөндәге ташкүмерҙе сығарып, шунда ебәрергә тейеш булғандар. Төньяҡ-көнбайыш мөйөштә 45 метр тәрәнлектәге канал ҡаҙғандар, уға тиклем тимер юл полотноһы һалып, бер аҙ ғына күмер сығарғандар ҙа ташлап ҡуйғандар.Бының һөҙөмтәһендә Һыу кимәле 225 метрҙан 220 метрға тиклем төшкән. Күл соҡоро 10 мең гектарҙан 6 гектарға тиклем кәмейгән. 90-сы йылдарҙа, Красногорск сусҡасылыҡ комплексы өсөн таҙартҡыс ҡоролмаларҙы реконструкциялау һәм Оло Һарыкүл буйында туплағыс карталарҙы ремонтлау башланғас, һыуҙы йәнә бер тапҡыр күрше Дыуанкүлгә һурҙырталар.
1993 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, күл майҙаны 66 квадрат километр тәшкил итә. Иң тәрән ере — 3 метр, уртасаһы — 1 метр, татырлығы — 4 г/л. Күлгә Яманйылға, Ключи һәм Силкин үҙәндәре ҡоя.
Ҡасандыр күл балыҡлы булыуы менән дан тотҡан, тик хәҙер уны 98 %-ҡа тиклем ҡамыш алған, бик һирәк кенә табан, ротан, суртан эләккеләй.
Бөгөн Оло Һарыкүл ҡоштары менән дан тота: 60 төрлө ҡош осрай, уларҙың 5 төрө Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Китабына индерелгән. Бында аҡҡоштар, селәндәр, ҡаҙҙар, торналар, өйрәктәр, көйөлдөләр һәм башҡалар төйәкләнә.
2016 йылда "Оло Һарыкүлде тергеҙеү һәм һаҡлау" төбәк йәмғиәт ойошмаһы төҙөлгән.
Һуңғы йылдарҙа күлдең майҙаны тағы ла нығыраҡ кәмегән һәм 22,6 квадрат км ҡалған тип хәбәр ителә

# Оло Һарыкүл
## Шулай уҡ ҡара

* Яманйылға (Еманжелинск)
# Тюстей

Тюстей — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Садра йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тюстей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000540
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100054
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Киште

Киште — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Киште
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100139
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәғәт (мәғәнәләр)

* Сәғәт — ваҡыт арауығын үлсәү берәмеге.
* Сәғәт (прибор) — тәүлек ваҡытын билдәүсе прибор.
# Күркәм диңгеҙ ҡошо

Күркәм диңгеҙ ҡошо (Fregata magnificens) — диңгеҙ ҡоштары ғаиләһендә ҡош төрө.

# Күркәм диңгеҙ ҡошо
## Тасуирламаһы

Күркәм диңгеҙ ҡошо — ярайһы уҡ ҙур ҡош, ҙурлығы 102 см- ға етергә мөмкин, ә ҡанат оҙонлоғо — 217 см-ҙан 229 см-ға тиклем. Ауырлығы 1,1 килограмдан алып 1,6 килограмға тиклем. Был төр оҙон һәм икегә бүленгән ҡойроҡло. Тар һәм оҙон ҡанаттары осошта W хәрефен барлыҡҡа килтерә. Ҡауырһыны ялтыр ҡара төҫтә, инә заттарҙа тәненең аҫ яғында аҡ һыҙаты бар. Йәш ҡоштарҙың ҡауырһындары башында һәм эс яғында аҡ төҫтә, ә тәненең өҫкө яғында аҡһыл-көрән һыҙыҡтар менән көрән-ҡара төҫтә. Өлкән ҡауырһындары дүрт-алты йәшендә генә барлыҡҡа килә. Ҡауырһыны һыуҙы кире ҡаҡмағанға күрә, күркәмдиңгеҙ ҡоштары йөҙмәй тиерлек. Ата заттарҙың ҡыҙыл тамаҡ муҡсалары бар, ул парлашыу миҙгелендә шар кеүек тула. Тәпәйҙәре ҡыҫҡа, ә дүрт бармағы көслө тырнаҡ менән ҡапланған, бер-береһе менән ҙур булмаған ярылар менән тоташҡандар. Суҡышы ҡыҫҡа һәм көсһөҙ булғанға күрә, күркәм диңгеҙ ҡошо ерҙә йөрөй алмай, ботаҡтарға ғына тотона. Әммә һауа стихияһында был ҡош иң оҫтаһы булып тора, ул акробатик маневрҙар яһарға һәләтле һәм ҡанаттарын һелтәмәйенсә сәғәттәр буйы өҫкә күтәрелә. Ергә төшмәйенсә күп көндәр оса ала.

# Күркәм диңгеҙ ҡошо
## Таралыуы

Күркәм диңгеҙ ҡошо Үҙәк һәм Көньяҡ Американың Тымыҡ океан ярҙарында Түбәнге Калифорниянан Эквадорға тиклем, шул иҫәптән Галапагос утрауҙарында йәшәй. Был ҡоштарҙы Көньяҡ Американың Атлантик яр буйында Флориданан Бразилияның көньяғына тиклем дә осратырға мөмкин. Көнбайыш Палеарктикала реликт популяцияһы бар, шул иҫәптән Кабо-Верде мороно утрауҙарында ла. Уларҙың һаны ни бары ун зат тип баһалана. Европала күркәм диңгеҙ ҡошо — Европа ярҙарына дауыл һәм насар һауа торошо арҡаһында төшкән бик һирәк ҡунаҡ. Бөйөк Британиялағы күркәм диңгеҙ ҡоштарының һуңғы күҙәтеүҙәре 1998 йыл менән билдәләнә.

# Күркәм диңгеҙ ҡошо
## Үрсеүе

Парлашыу миҙгелендә ата заттар ботаҡтарға ултыра һәм көслө ҡысҡырыу оҙатыуында сағыу ҡабарған тамаҡ муҡсаларын күрһәтәләр. Оя төҙөүҙә, йомортҡа баҫыуҙа һәм балаларын ашатыуҙа ике ата-әсә лә ҡатнаша. Оялары мангр ағастарында, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәки кактустарҙа урынлаша, ерҙә һирәгерәк осрай. Берешәр аҡ йомортҡа һалына, ул 40-50 көн эсендә баҫып сығарыла. 5-6 айында ҡош балаһы осорға өйрәнә, ләкин ата-әсәһе уны тағы ярты йыл самаһы ашатыуҙы дауам итә. Күркәм диңгеҙ ҡоштарының ғүмер оҙонлоғо 26 йылға етеүе мөмкин.

# Күркәм диңгеҙ ҡошо
## Туҡланыуы

Күркәм диңгеҙ ҡошо балыҡтар һәм колеоидеялар менән туҡлана, уларҙы һыу өҫтөнә яҡын осоп тота. Шулай уҡ ул ҡайһы берҙә башҡа диңгеҙ ҡоштарына һөжүм итә, уларҙы үҙҙәренең табышын төшөрөп ебәрергә мәжбүр итә һәм уны ла һауала уҡ тота. Ерҙә ул йәш гөбөргәйелдәргә, шулай уҡ башҡа ҡоштарҙың йомортҡаларына һәм балаларына һунар итә.
# Санжак

Санжа́к (ғосман. سنجاق, төр. sancak, һүҙмә-һүҙ «байраҡ, флаг»; синоним ғәр. لواء‎, liwâ) — Ғосман империяһында административ берәмек, виләйәт менән ҡадилыҡ араһында тора. Синонимы - мөтәсәррифәт.
Санжак башында Санжак бей (губернатор) торған. Санжак бер нисә өйәҙгә, йәки ҡаҙыйлыҡтарға бүленгән, үҙ сиратында бер нисә санжак провинция йәки виләйәт барлыҡҡа килтергән.
# Чульча

Чульча — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Чульча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002088
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100208
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Алькес-Шор

Алькес-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимбеко-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Алькес-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006934
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бершадь районы

Бершадь райо́ны (укр. Бершадський район) — Винница өлкәһендә район. Район үҙәге — Бершадь ҡалаһы.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 59 211 кеше йәшәй.
# Түбәнге Пае-Яха

Түбәнге Паё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Түбәнге Пае-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305326
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оксин-Шор

Оксин-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оксин-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006828
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Куль (Яя ҡушылдығы)

Куль — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Куль (Яя ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021124
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202112
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чуга (Пинега ҡушылдығы)

Чуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Чуга (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000039020
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003902
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вязовая (Добрянка ҡушылдығы)

Вязовая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Добрянка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Вязовая (Добрянка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009967
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100996
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Титан (элемент)

Титан — Менделеевтың периодик системаһында 22 һанлы химик элемент. Элементтың атом массаһы 47,867(1). Ti символы менән билдәләнә. Ябай матдә титан — ныҡлы еңел металл, көмөш аҡ төҫтә. Коррозияға ныҡ сыҙамлы. Титан — актив металл. Ул көмөш-аҡ төҫтә, тығыҙ, ныҡлы һәм еңел. Ул тимерҙән ике тапҡыр еңелрәк, ә ныҡлығы буйынса бик күп металдарҙы уҙҙыра.

# Титан (элемент)
## Тарихы

Был элементты диоксид рәүешендә ике ғалим — У. Грегор һәм М. Клапрот асалар. Ул ғалимдарҙың оксидты металлға әйләндереү маҡсаты килеп сыҡмай. Металлик титан беренсе тапҡыр 1825 йылда Берцелиус тарафынан сығарыла, таҙа хәлдә 1925 йылда голландияла А. ван Аркел һәм И. де Бур тарафынан алына

# Титан (элемент)
## Ятҡылыҡтары

Титандың ҙур ятҡылыҡтары Көньяҡ Африка Республикаһы, Рәсәй, Украина, Канада, АҠШ, Ҡытай, Норвегия, Швеция, Мысыр, Австралия, Һиндостан, Көньяҡ Корея, Ҡаҙағстан территорияларында бар; һибелмә сығанаҡтары Бразилия, Һиндостан, АҠШ, Сьерра-Леоне, Австралия территорияларында урынлашҡан. БДБ илдәрендә титан рудаларының запастары буйынса Рәсәй Федерацияһы (58,5 %) һәм Украина (40,2 %) алғы рәттәрҙә тора. Рәсәйҙә иң эре титан сығарыу урыны — Ярегское.
Металлик титанды күп сәнәғәт тармаҡтарында ҡулланыу уны ныҡлығы ҡорос ныҡлығына яҡын булыуында, шул уҡ ваҡытта ул ҡоростан 45 % -ҡа еңел. Титан алюминдан 60 %-ҡа ауырыраҡ, әммә ул ныҡлығы буйынса яҡынса ике тапҡырға өҫтөнөрәк.

# Титан (элемент)
## Физиологик үҙенсәлеге

Титан физиологик яҡтан инерт тип һанала, шуның арҡаһында протезлауҙа организм туҡымалары менән туранан-тура бәйле металл булараҡ файҙаланыла. Мәгәр титан туҙаны канцероген булыуы мөмкин. Титан, әйтелеүенсә, шулай уҡ стоматологияла ҡулланыла. Титанды ҡулланыуҙың үҙенсәлеге ныҡлыҡта ғына түгел, ә металлдың һөйәктәргә лә ялғана алыуы, был иһә тештең ныҡлығын тәьмин итеү мөмкинлеге бирә.

# Титан (элемент)
## Иҫкәрмә

* ↑ Meija J., Coplen T. B., Berglund M., Bièvre P. D., Gröning M., Holden N. E., Irrgeher J., Loss R. D., Walczyk T., Prohaska T. Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2016. — Vol. 88, Iss. 3. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1515/PAC-2015-0305
* ↑ Колотов С. С. Титан (урыҫ) // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1901. — Т. XXXIII. — С. 252—255.
* ↑ Bell A. titanium // Encyclopædia Britannica (билдәһеҙ) — Encyclopædia Britannica, Inc., 1768.
* ↑ Wieser M. E., Coplen T. B., Wieser M. Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2010. — Vol. 83, Iss. 2. — P. 359–396. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14
* ↑ PubChem (ингл.)
* 1 2 3 4 5 (unspecified title) — ISBN 0-8493-0485-7
* ↑ https://www.chemistryscl.com/advancedlevel/general/oxidation-states-elements/index.php
* ↑ https://gsrs.ncats.nih.gov/ginas/app/beta/substances/D1JT611TNE
* ↑ Месторождение титана.
# Кольдуек

Кольдуек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барбургазы йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кольдуек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005247
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100524
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сурена

Сурена — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Польной Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

# Сурена
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002412
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000241
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балленштедт

Балленштедт (нем. Ballenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7903 кеше йәшәй. Майҙаны — 57,03 км². Диңгеҙ кимәленән 236 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6493 һәм автомобиль коды — HZ (элек QLB).
# Оло Козлаю

Оло Козлаю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Козлаю йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Оло Козлаю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007160
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шалаевка

Шалаевка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Шалаевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013300
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001330
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нәре (йылға)

Нәре (рус. Нарка) - Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Инйәр йылғаһының тамағынан 46 км-ында һул ярынан килеп ҡоя. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нәре (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019652
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101965
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Нәре (йылға)
## Атамаһы

Белорет районында Нәре тауы янынан ағып сыға. Этимологияһы аныҡ түгел. "Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә Возможно, от манс. нер -гора тигән фараз бар.
# Ҡадәриҙәр

Ҡадәриҙәр, ҡәҙәрилек (ғәр. القدرية‎; قدر‎ — «яҙмыш, тәҡдир, күрәсәк»; рус. Кадари́ты, кадари́зм — ислам ағымдарының береһенә ингән, кеше үҙ уйҙарында һәм эштәрендә ирекле, һәм Аллаһ унда ҡатнашмай тигән фекерҙә тороусылар (ҡадәр). Башҡорт теленә ҡадәр һүҙе "ҡәҙәр" булып ингән

# Ҡадәриҙәр
## Тарихы

Ҡәҙәрилек тәғлимәте Ираҡта VII быуатта барлыҡҡа килә. Тәғлимәт элекке нәсраниҙар тарафынан нигеҙләнгән, һәм уның оппоненттары ҡәҙәрилек мәсихселәрҙең идеялары нигеҙендә килеп сыҡҡан тип раҫлай. Ҡәҙәрилектең тәүге идеологтары — Мәбәд әл-Жухани (699—700 йәки 703-04 йылдарҙа үлтерелә) һәм Ғәйлән әд-Димәшки (742 тирәһендә үлтерелә). Беренсеһен хәлифә наместнигы Хәжәж ибн Йософ, икенсеһен Хишам Ғәбдел-Мәлик хәлифә осоронда язалап үлтерәләр. Өмәүиҙәр идара иткән осорҙа ҡәҙәрилек хәлифәлектә киң таралған.
Ҡәҙәриҙәр кешенең абсолют ихтыяр азатлығы яҡлы булалар. Ҡәҙәриҙәр фекеренсә Аллаһ кешенең ни ҡылырын алдан белмәй. Уларҙың концепцияһында кеше үҙ ғәмәленең ижадсыһы булып тора (халиҡ). Ҡәҙәриҙәргә мөғтәзилиҙәр ҙә индерелә.
* Имам әл-Бөүәйтый (رحمه الله) шулай тигән:
* سَأَلْتُ الشَّافِعِيَّ: أُصَلِّي خَلْفَ الرَّافِضِيِّ؟ قَالَ: لاَ تُصَلِّ خَلْفَ الرَّافِضِيِّ، وَلاَ القَدَرِيِّ، وَلاَ المُرْجِئِ. قُلْتُ: صِفْهُمْ لَنَا. قَالَ: مَنْ قَالَ: الإِيمَانُ قَوْلٌ، فَهُوَ مُرْجِئٌ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ لَيْسَا بِإِمَامَيْنِ، فَهُوَ رَافِضِيٌّ، وَمَنْ جَعَلَ المَشِيئَةَ إِلَى نَفْسِهِ، فَهُوَ قَدَرِيٌّ
* Мин әш-Шәфиғиҙән «Рафиҙиҙың артында тороп намаҙ ҡылһам буламы?» тип һораным. Ул: «Рафиҙиҙың, һәм дә ҡәҙәри менән мөржиьҙең артында тороп намаҙ ҡылма», – тине. Мин: «Уларҙы миңә ҡылыҡһырлап бирсе!» – тинем. Ул шулай тине: «Кем иман – ул әйтелгән һүҙ генә, ти, шул мөржиьи. Кем Әбү Бәкер һәм Ғүмәр имамдар түгел, ти, шул рафиҙи. Кем үҙ ихтыярын Аллаһ ихтыярынан алда ҡуйған, шул ҡәҙәри».