yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Һаҙ (мәғәнәләр)

Һаҙ — аҫтан һыу йыйылып ятҡан батҡыл ер, һаҙлыҡ

# Һаҙ (мәғәнәләр)
## Мәғәнәләр

* Һаҙ — һаҙлыҡ, ландшафт.
* Һаҙ — батҡаҡлыҡ.
* Һаҙ (күсмә) — ныҡ һыулы, еүеш - ауырыуҙың аҫты, алыштырылмағанлыҡтан, һаҙ булып ята

# Һаҙ (мәғәнәләр)
## Топонимикала

* Һаҙ (рус. Сазово) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Түбәнге Һаҙ (рус. Нижнее Сазово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Үрге Һаҙ - (рус. Верхнее Сазово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Һаҙ (йылға) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе

# Һаҙ (мәғәнәләр)
## Орнитологияла

* Һаҙ деүете - (рус. Луговой конек) (лат. Anthus pratensis)— турғайҙар отрядендәге ҡош.
* Һаҙ килейеге, сырылдаҡ килейек, сырлауыҡ- (лат. Садовая славка, лат. Sylviidae)— турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
* Һаҙ көйөлдөһө, көйөлдөр - (средний кроншнеп).
* Һаҙ сәпсәүе, сыйырсыҡтан ҙурыраҡ - (поручейник)(лат. Tringa stagnatilis)
* Һаҙ турғайы - рус. Дубровник, лат. Emberiza aureola Pall— Рәсәйҙең һҙәм Себерҙең үҙәк һыҙатында йәшәй торған ваҡ ҡош йәки турғай
* Һаҙ ябалағы, бупылдаҡ, бипапай - (болотная сова)
# Яңғырсы ауыл Советы (Стәрлебаш районы)

Яңғырсы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районында муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Яңғырсы ауылы.

# Яңғырсы ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
## Тарихы

Яңғырсы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-з һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Тормай ауыл Советының Тәтербаш, Мортаҙа, Никольский ауылдарын Стәрлебаш ауыл Советына тапшырып, Стәрлебаш һәм Тормай ауылы Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
   Тормай ауыл Советының Тормай, Банковка ауылдарын Яңғырсы ауыл Советы составына тапшырып, Яңғырсы һәм Тормай ауыл советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.

# Яңғырсы ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
## Билдәле кешеләре

* Фәхриев Ғәбделхәй Ғимаҙи улы (1929 йыл 4 сентябрь — 1991 йыл 31 август) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актеры, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1974), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991).
# Ульяновск

Ульяновск (боронғо исемдәре Сембер; рус. Ульяновск) — Рәсәйҙең Волга буйындағы ҡалаһы. Ульяновск өлкәһенең административ үҙәге.

# Ульяновск
## Билдәле шәхестәре

* Борисов Михаил Вячеславович (2.10.1893—14.02.1951), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1950). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1944), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1941). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1942).
* Добротворский Пётр Иванович (3.10.1839—17.01.1908), рус яҙыусыһы, юрист. 1863 йылдан Бөрө, 1865 йылдан — Бәләбәй өйәҙендә мировой аралашсы, 1877—1983 йылдарҙа Өфө өйәҙендә мировой судья. Матбуғатта башҡорт ерҙәрен талауға ҡаршы мәҡәләләр баҫтыра.
# Транслитерация

Транслитера́ция — бер яҙма тамғаларын икенсе яҙма тамғалары менән теүәл итеп биреү.
Мәҫәлән, романизация — яҙмаһы булмаған яҙыуҙы латин алфавиты һәм диакритик тамғалар менән биреү. Дүрт төрлө график тапшырыу мөмкинлеге бар:
* тамғаға тамға тап килеүе;
* бер тамғаның бер нисә тамға менән бирелеүе;
* бер нисә тамғаның бер тамға менән бирелеүе;
* бер нисә тамғаның бер нисә тамға менән бирелеүе.
Транслитерациялау ихтыяжы XIX быуатта Пруссия ғилми китапханаларында латин, кириллица, ғәрәп, һинд һәм башҡа яҙыу системаларында яҙылған хеҙмәттәрҙе берҙәм каталогҡа индерергә кәрәклектән тыуған. Был китапханалар өсөн төҙөлгән транслитерация ҡулланмалары XX быуатта латин булмаған яҙмаларҙы латиницаға күсереү нигеҙе булып хеҙмәт иткән.
* ↑ См. Юшманов Н. В. Ключ к латинским письменностям земного шара. — М.—Л., 1941. — С. 19 (цит. по Гиляревский Р. С., Старостин Б. А. Введение // Иностранные имена и названия в русском тексте: Справочник. — 3-е, испр. и доп. — М.: Высшая школа, 1985. — С. 17.).
* ↑ Суперанская А. В. Транслитерация // Лингвистический энциклопедический словарь / Главный редактор В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990.
# Түбәнге Ель

Түбәнге Ель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Түбәнге Ель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024150
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002415
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әҙибайтау

Әҙибайтау (рус. Азибай-Тау) — тау, Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан.

# Әҙибайтау
## Географияһы

Әҙибайтау Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округының башҡорттар йәшәгән Рамаҙан ауылы янындағы тау. Билдәле булыуынса, был ауыл 1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында булған. Унан хронологик тәртиптә республиканың Йылайыр кантоны, Ейәнсура районы составына индерелә.1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә (1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе) бирелә

# Әҙибайтау
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, тауҙың атамаһы Әҙибай антропонимынан алынған булыуы ихтимал. Шулай уҡ был исем Хажибай тигәндән үҙгәреп китеүе лә мөмкин. Мәҫәлән, Башҡортостандағы Хажи мәсете лә урыҫ телендә Азиевская мечеть тип аталған
# Тёплая (Чардым ҡушылдығы)

Тёплая — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чардым йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тёплая (Чардым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002212112100010855
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101085
* Бассейн коды — 11.01.00.022
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әбсәләмов

Әбсәләмов — ир-ат фамилияһы. Әбсәләм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Әбсәләмова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
* Әбсәләмов Абдрахман Лут улы (1913—1973) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 32-се танк полкы автоматсылар ротаһы командиры, 1945 йылдың мартынан дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры. Гвардия капитаны. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
* Әбсәләмов Ғаяс Ғүмәр улы (1937) — хеҙмәт ветераны.
* Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы (12 июнь 1932 йыл — 5 июль 2009 йыл) — уҡытыусы, яҙыусы-прозаик һәм публицист.
* Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы (5 сентябрь 1954 йыл, БАССР‑ҙың Матрай районы (хәҙер Йылайыр районы), Һабыр ауылы — 3 ғинуар 2005 йыл, Өфө), физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005); Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010).
* Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улы (1918 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы артиллерия батареяһы ездовойы. Ҡыҙылармеец.
* Әбсәләмов Хәмзә Сәләхетдин улы (1930) — СССР нефтсеһе, СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты.
* ↑ Шаймуратовцы. Абсалямов Абдрахман Лотович
* ↑ Әбсәләмов // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
* ↑ Шаймуратовцы. Абсалямов Фахрий Хусаинович
# Кодерсдорф

Кодерсдорф (нем. Kodersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2571 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,27 км². Диңгеҙ кимәленән 328 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2923 һәм автомобиль коды NOL.
# Николаевка ауыл Советы (Благовещен районы)

Николаевка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Николаевка ауыл Советы (Благовещен районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Кулун-Ях (Лонтын-Ях ҡушылдығы)

Кулун-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лонтын-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кулун-Ях (Лонтын-Ях ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030829
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203082
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Левитан Евгений Александрович

Левитан Евгений Александрович (9 декабрь 1943 йыл) — пианист, музыкаль педагог. Берта Маранц һәм Станислав Неугауздың уҡыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор, «Урыҫ башҡарыу сәнғәте» фонды премияһы лауреаты.
Евгений Александрович Левитан Ленинградта табиптар ғаиләһендә тыуған. Әсәһе яғынан — күренекле урыҫ шағиры Александр Введенскийҙың яҡын туғаны. 1973 йылдан алып ул М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһында уҡыта; бер нисә йыл дауамында махсус фортепиано кафедраһы мөдире. 2005 йылдан — Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы махсус фортепиано кафедраһы мөдире. А. Левитандың 20-нән ашыу уҡыусыһы төрлө Халыҡ-ара конкурстар лауреаттары, улар араһында — А. Чернов, Е. Нефедов, Е. Ханин, М. Кутуев, А. Бородин, М. Ивашков, А Нечаев, С Хуланхов, Д. Хуланхов, А. Литвиненко, Е. Симакова, Д. Каукин, Э. Фарахова, А. Федотов һәм башҡалар.
Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә концерттар меннә сығыш яһай. Берта Маранц һәм Станислав Нейгауз тураһында фундаменталь эштәр авторы, улар үҙәк нәшритәтәрҙә баҫылып сыға. Рәсәйҙәге һәм сит иоләрҙәге бер нисә конкурс жюрийы рәйесе һәм ағзаһы булып тора.
Е. А. Левитан —Станислав Нейгауз исемендәге халыҡ-ара конкурсына нигеҙ һалыусы, тәүге тапҡыр Силәбе ҡалаһында 2007 йылдың апрелендә һәм 2010 йылдың ноябрендә күренекле пианистар Владимир Крайнев һәм Элисо Вирсаладзе етәкселегендә үткәрелде. 3-сө конкурс 2015 йылдың ноябрендә уҙғарылды (рәйесе Э.Вирсаладзе).
# Тельменца

Тельменца — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега ҡушылдығының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Тельменца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003537
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000353
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Учёнова Виктория Васильевна

Учёнова Виктория Васильевна (24 октябрь 1929 йыл — 2007) — журналистика һәм тәҡдимнамә өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, филология фәндәре докторы (1973), профессор (1978), Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1999).

# Учёнова Виктория Васильевна
## Биографияһы

Виктория Васильевна Учёнова 1929 йылдың 24 октябрендә Ленинградта тыуған.
1952 йылда Мәскәү университеты филология факультетының журналистика бүлеген тамамлай. 1952 йылдан 1956 йылға тиклем «Комсомольская правда» гәзитенең хәбәрсеһе булып эшләй.
1956 йылдан 1959 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетында аспирантурала уҡый. 1959 йылдан — уҡытыусы, 1978 йылдан 1990 йылға тиклем — партия-совет матбуғатының теория һәм практика кафедраһы профессоры, 1990 йылдан 2007 йылға тиклем — Мәскәү дәүләт университеты журналистика факультетының тәҡдимнамә һәм иҡтисади журналистика кафедраһы профессоры.
1962 йылда «Центральные партийные журналы „Коммунистическая революция“ и „Большевик“ в годы восстановления народного хозяйства СССР» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1977 йылда «Происхождение и развитие публицистики как рода литературно-политической деятельности» темаһына докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай. 1978 йылда Л. И. Учёноваға профессор, ә 1999 йылда Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры исеме бирелә.
В. В. Учёнова тәҡдимнамә философияһы һәм киң коммуникациялар теорияһы буйынса ғилми һәм публицистика хеҙмәттәре, шул иҫәптән публицистика теорияһы буйынса биш монография авторы. В. В. Учёнова хәҙерге Рәсәйҙә беренсе булып ватан рекламаһы тарихы менән шөғөлләнә. Реклама философияһын, уның көнбайыш Европала һәм Рәсәйҙә урынын һәм тәҡдимнамә мәҙәниәтенең һәм гносеологияһының башҡа мәсьәләләрен анализлай. Һуңғы йылдарҙа В. В. Учёнова тәҡдинамәнең матбуғаттағы проблемалары өҫтөндә эшләй.
2007 йылдың 3 октябрендә Мәскәүҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнә.
# Кичмай

Кичмай — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шахе йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кичмай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000592
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100059
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Генрих I (Англия Короле)

Ге́нрих I, Бокле́рк (ингл. Henry I Beauclerc; сентябрь 1068, Селби, Йоркшир, Англия — 1 декабрь 1135, Лион-ла-Форе, Нормандия) — 1100-1135 йылдарҙа Англия Короле.
Вильгельм I Яулап алыусының кесе улы.
# Любляница

Любляница (слов. Ljubljanica) — Словенияла йылға, Сава йылғаһы ҡушылдығы.

# Любляница
## Этимологияһы

Йылға исеменең килеп сығышында аныҡ аңлатма юҡ. Версияларҙың береһе буйынса йылға исеме немец теленән нем. Laibach(«әкрен һыу») тигәнде аңлата, башҡа фекерҙәр буйынса йылға исеме шәхси Любовид исеменән, йылға ярҙарында ауылдарға нигеҙ һалыусы кеше исеменән барлыҡҡа килгән. Ә инде баш ҡала Любляна атамаһы йылға исеменән сыҡҡан.
Рим империяһы дәүерендә йылға һәм ауыл хәҙерге Врхника урынында Навпорт (лат. Nauportus) тип аталған. Урта быуат сығанаҡтарында йылға латин һәм немец Leybach атамалары менән (1254 йыл), Laibacus (1260 йыл), Leybach (1265 йыл), Laybach (1314, 1443 йылдар) йөрөтөлә. Словен исемен беренсе тапҡыр Вальвазор ҡуллана.

# Любляница
## Характеристикаһы

Йылға үҙенең дауамында ете тапҡыр карст йырындарында юҡҡа сыға һәм ҡабаттан өҫкә сыға һәм шул уҡ ваҡытта исемен үҙгәртә. Үҙ ағымының башында ул Трбуховица (слов. Trbuhovica) тип атала, һуңынан Обрх (слов. Obrh), Стржень (слов. Stržen), Рак (слов. Rak), Пивка (слов. Pivka), Уница (слов. Unica) һәм тик Врхника ҡалаһынан түбәндә генә Любляница исемен ала.
Йылғаның оҙонлоғо Врхника ҡалаһынан алып Сава йылғаһына ҡойған урынға тиклем 41 км. Бассейндың һыу йыйыу майҙаны 1890 км². Йылға киңлеге 25-30 м, максималь тәрәнлеге 12 м тиклем.. Ағымының яҡынса 20 км уның ер аҫты карст мәмерйәләре аша аға. Любляница һыу йыйыу сиктәрендә карст бифуркацияһы табыла, уларҙа һыу бер участканан бер үк ваҡытта төрлө яҡҡа аға. Любляницала, уның Сава йылғаһына ҡойған урындан 10 км алыҫлыҡта Словенияның баш ҡалаһы Любляна урынлашҡан. Һыу сығымы 4,3 алып 132 м³/с тиклем үҙгәрә һәм уртаса 39 м³/с тәшкил итә.

# Любляница
## Геологияһы

Йылға бассейнының ҙур өлөшө эзбизташ аҡбур һәм юра һәм триас доломиттары осороноң ҡеүәтле ҡатламынан тора. Шулай уҡ дүртенсел ултырмалары бар, уларҙың ҡеүәте Планин яланында 25 метрға етә, ә уртаса 5 метр тәшкил итә.. Бассейндың Врхникаға тиклем көньяҡ өлөшө динар карсттан тора, ул башлыса эзбизташтан. Төньяҡ-көнбайышта Альп алды йәки доломиттан текә битләүҙәр менән карст өлкәһе урынлаша. Һыу йыйыуҙың ҙур өлөшө йырғыланған карст һыу алып килеүсе горизонттарҙан тора, ул ер аҫты һыуҙарының сығанаҡтары (Любляна һаҙлыҡтары) кеүек файҙаланылыусы ҙур булмаған һыу алып килеүсе горизонттар барлыҡҡа килтерә. Һыу йыйыу бассейнының төньяҡ өлөшө Сава йылға башынан алыҫ түгел урынлашҡан.
Любляница башы һәм Планин яланы араһындағы участкала, яҡынса 150 км² майҙанда 800-ҙән ашыу мәмерйә билдәле.

# Любляница
## Климаты

Йылға бассейнында йылына ямғырлы 100-150 көн иҫәпләнә, ошо ваҡыт эсендә 1300 мм алып 3000 мм-ға тиклем яуым-төшөм яуа. Рекордлы тәүлек һаны 300 мм тәшкил итә. Оҙайлы ямғырҙарҙан һуң ҡышҡы һәм көҙгө ташҡын була. Яҙғы ташҡындар юғары таулы яйлаларҙа ҡар иреү арҡаһында була.

# Любляница
## Археологик тикшеренеүҙәр

XIX быуат аҙағында Любляница йылғаһында Карел Дежман тарафынан водолаз археологик тикшеренеүҙәр башлана. Тимер ҡорал һәм бронза һауыттар табыла.

# Любляница
## Иҫтәлекле урын

Любляница аша Аждаһа күпере үтә.
# Һоро килейек

?Һоро килейек :
Славка серая :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымактар |
| Подотряд: | Һайраусы турғайҙар |
| Ғаилә: | Ҡупшыҡай һымаҡтар |
| Ырыу: | Ҡупшыҡайҙар |
| Төр: | Серая славка |
Латинса исеме :
Sylvia communis Latham, 1787 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 563188 NCBI 216193 |
һоро килейек, шәгүрәкәй (лат. Серая славка, лат. Sylvia communis— турғай һымактар отрядендәге ҡошсоҡ.

# Һоро килейек
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Кәүҙәһенең һырт яғы һорғолт көрән, түбәһе һоро. Яурындарында ерән ҡауырһындар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. Башҡа киле-йектәрҙән яурындарындағы ерән ҡауырһындары менән айырыла.

# Һоро килейек
## Тауышы

Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». Сырҡылдап һайрауын яҡынса: «Шәгүрәкәй, килеп кит, килеп кит»,— тигәнгә оҡшаталар.

# Һоро килейек
## Йәшәү рәүеше

Асыҡ ерҙәге ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, көҙгөһөн еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта оялай. Ҡара-көрән таплы аҡ йәки йәшкелт йомортҡалары, ғәҙәттә, 5 бөртөк була.
# Бишек йыры

Бишек йыры — баланы тирбәткәндә әсә йәки бала ҡараусы башҡарған йыр; айырым лирик жанр, халыҡ шиғриәтендә популяр.
Иң боронғо фольклор жанрҙарының береһе. Традицион халыҡ мәҙәниәтендә бишек йыры магия һаҡ функцияһын үтәүе мөмкин. Барлыҡ халыҡтарҙа ла бишек йыры инструменттар талап итмәй, уны башҡарыу өсөн тауыш ҡына етә.

# Бишек йыры
## Тасуирламаһы

Бишек йырҙары музыкаль фольклорҙың ғөрөф-ғәҙәт жанрҙары менән оҡшашлығын асыҡлай.
Борон-борондан баланы сәңгелдәккә һалып бәүетеү – тылсымлы сара, төрлө ышаныуҙарға бәйле йола булған
Бишек йырҙары балаға яҡшы йоҡо теләп, хайуандарҙан баланы йоҡлатҡанда ярҙам итеүен йәки йоҡларға ҡамасауламауын һорап, баланы дәртләндереү, ҡурҡытыу маҡсатында башҡарылған. Мәҫәлән, урыҫтарҙа бишек йырҙарында урман баланы алып китеү менән янаған хәүефле урын булараҡ сығыш яһай:
…Придет серенький волчок,
Хватит Нину за бочок
И потащит во лесок,
Под ракитовый кусток.
Там волки воют…
Был жанрҙа заговор-һаҡлау элементтары һаҡланған. Кешеләр, кешене серле дошманлыҡ көсө уратып алған, тип ышанған, һәм әгәр бала төшөндә ниндәйҙер насар, ҡурҡыныс нәмәне күрһә, был инде ҡабатланмаҫ, тип уйлаған. Ҡайһы бер халыҡтарҙа, шул иҫәптән башҡорттарҙа ла бишек йырҙары баланы боҙомдарҙан һаҡлай тип иҫәпләнгән. Һуңғараҡ бишек йырҙары тылсымлы элементтарын юғалта, киләсәккә изге теләктәр мәғәнәһенә эйә була.
Бишек йыры — баланы бәүетеп йоҡлата торған йыр. Йыр һәлмәк тирбәтеү менән оҙатылғанға күрә, унда ритм бик мөһим.
Тирбәтеү - тормош даръяһында сабыйҙы сыныҡтырыуға килтергән, йыһан ритмына ылыҡтырған.

# Бишек йыры
## Бишек йырҙарынын әһәмиәте

Бишек йырҙары ярҙамында әсә үҙенең балаһына туған теленең наҙын,көйҙәрҙең моңон еткерә.
Бишек йырҙары баланы уратып алған тирә-йүн, хайуандар, ҡоштар менән таныштыра.
Бишек йыры балаға әсә йөрәгенең саф һөйөүен, изге теләген еткерә.
Әсә менән бәйләнешен нығыта, бала йырҙарҙы тыңлап өндәрҙе ишетә, ҡабатлай, телмәрен байыта.
Бишек йырҙарының төрө:
* Ҡыҙ баланы йоҡлатҡанда йырлана торған бишек йыры:
Һандуғасым, аҫыл ҡошом,
Йоҡла, бәғерем.
Йоҡла, иркәм, йоҡла, бәпкәм,
Бәүкәй бәлли бәү.
Алма кеүек матурланып,
Бешкән, тулғанһың.
Шул сағыңда һин тағы ла
Сибәр булғанһың.
Алмаҡайым, аппаҡайым,
Йоҡла, гөлкәйем. Йоҡла, иркәм, йоҡла, бәпкәм,
Бәүкәй бәлли бәү.
Йылғырһың шул, етеҙһең,
Күп тә уйнайһың.
Ал гөлдәрҙе, сәскәләрҙе
Өҙмәй ҡуймайһың.
Кил, гөлкәйем, сибәркәйем,
Йоҡла, бәпкәйем.
Бәүкәй бәлли бәү.
Әлли- бәлли, бәү-бәү
2. Ир баланы йоҡлатҡанда башҡарылған бишек йыры:
Әлли-бәлли итәр ул,
Өфөләргә китәр ул.
Төҙөүсегә уҡыр ул,
Кеше булып китәр ул.
Әлли-бәлли итәр ул,
Бейек йорттар һалыр ул.
Кешеләрҙе ш ат итеп,
Мәңге телдә ҡалыр ул.
Минең йөрәк бәғерем ул,
Ғәзизем ул, бер генәм.
Ҡыуанысым, шатлығым,
Бәү-бәү, минең йән генәм.
Йоҡла, улым, йом күҙең,
Йом-йом күҙең, йондоҙом,
Кисен тыныс йоҡлаһаң,
Уйнап үтер көңдөҙөң.
Әлли-бәлли, бәү-бәү, Әлли-бәлли, бәү-бәү.
Һәр ерҙә, бала йоҡлағанда үҫә тип иҫәпләнгәнгә күрә, бишек йырҙарында үҫеш темаһы төп темаларҙың береһе булып тора: сағ. "Төндәр буйы йоҡлаһаң, сәғәтләп үҫәһең».
Традицион ҡаҙаҡ бишек йыры өсөн дә баланың киләсәккә теләктәре типик, мәҫәлән: «Батыр булаһыңмы, тимерсе булаһыңмы, аҡыл эйәһе булырһыңмы...» .
# Оло Аҙаклы

Оло Аҙаклы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Һүрәм йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Аҙаклы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200627
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2