yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тормыт-Игый

Тормыт-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 1026 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Тормыт-Игый
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047147
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204714
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Черновица (Волосница ҡушылдығы)

Черновица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волосница йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Черновица (Волосница ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034327
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103432
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кишкуншаг (милли парк)

Кишкуншаг (мадьярса Kiskunsági Nemzeti Park) — Венгрияның Көньяк Альфельд төбәгенең Бач-Кишкун биләмәһендә урынлашҡан милли парк.
Парк майҙаны — 570 км. Дала экосистемаһы өлгөһөн һаҡлаусы, ЮНЕСКО тарафынан биосфера ҡурсаулығы тип иғлан ителгән парк 1975 йылда төҙөлә.
Парк эргәһендәге иң ҙур ҡала — Кечкемет, һәм шунда уҡ ҡурсаулыҡҡа сәфәр ойоштороусы бюро урынлашҡан.
Парк Кишкуншаг (Кесе Кумания) тарихи өлкәнең атамаһын йөрөтә. Ул Дунай һәм Тисе йылғалары араһындағы биләмәлә урынлашҡан. Парк Урта Дунай тигеҙлеге уртаһында ята. Бында йылғалар аҙ. Ҡоро, яуым-төшөм аҙ булған климат, ҡомташ, һаҙлыҡ урындар күп. Ҡалҡыулыҡ юҡ тиерлек.
Парк Кишкуншаг буйлап таралған, бер-береһе менән бәйләнмәгән 7 һаҡланыусы биләмәләрҙән тора.
Паркта туғаҙаҡ популяцияһы, бик күп төрлө һыу ҡоштары йәшәй. Бындағы тоҙло күлдәр күсер ҡоштарҙың миграцияһы осоронда төйәк булып хеҙмәт итә.

# Кишкуншаг (милли парк)
## Шулай уҡ ҡара

* Селид күле
# Хайма (Стрига ҡушылдығы)

Хайма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Стрига йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Хайма (Стрига ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000013453
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001345
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Воевланка

Воевланка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 497 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Воевланка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017198
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301719
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рустенфельде

Рустенфельде (нем. Rustenfelde) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 501 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,13 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
# Полдневая (Нея ҡушылдығы)

Полдневая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 94,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Полдневая (Нея ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041974
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004197
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Куара

Куара — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Куара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012470
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101247
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ыуадараш

Ыуадараш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ыуадараш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017910
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101791
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- ГӨ буйынса том номеры — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡырым Автономиялы Республикаһы

Ҡырым Автономиялы Республикаһы Qırım Muhtar Cumhuriyeti Автономна Республіка Крим Автономная Республика Крым :
| Ҡалып:Ҡырым Автономиялы Республикаһының байрағы Ҡырым Автономиялы Республикаһының байрағы Ҡырым Автономиялы Республикаһының гербы ||
| Милли девиз: «рус. Процветание в единстве» ||
| Гимн: Ҡырым Автономиялы Республикаһының гимны ||
| Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы | 20 ғинуар/Һыуығай 1991 |
| Рәсми телдәр | Ҡырым татарҙары теле урыҫ теле украин теле |
| Баш ҡала | Симферополь (ҡырымтат. Aqmescit) |
| Иң ҙур ҡалалары | Симферополь Феодосия Ялта Севастополь Керчь Баҡсаһарай |
| Идара итеү формаһы | Украина составындағы автономиялы республика |
| Президенты Премьер-министр Юғары Радаһының председателе | Виктор Янукович Виктор Плакида Анатолий Гриценко |
| Территория • Барыһы • % һыу. | ? урын 26,200 км² 0,5 |
| Халыҡ • Барыһы (2005) • Тығыҙлыҡ | 1,994,300 кеше/км² |
| Валюта | Украина гривнаһы |
| Телефон коды | +38-065 |
| Сәғәт бүлкәте | UTC +2 |
250px|thumb|ҠАРның административ схематик картаһы Ҡырым Автономиялы Республикаһы (укр. Автономна Республіка Крим, ҡырымтат. Qırım Muhtar Cumhuriyeti, рус. Автономная Республика Крым) — Украина составындағы автономиялы республика.
Рәсәй составында субъект — Ҡырым Республикаһы.
# Сырмалсыҡ

?Вьюнок полевой :
Дөйөм күренеше :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Эт ҡарағаты сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Сырмалсыҡ һымаҡтар |
| Ырыу: | Сырмалсыҡ |
| Төр: | Сырмалсыҡ |
Латинса исеме :
Convolvulus arvensis L. :
Разновидности :
Convolvulus arvensis var. arvensis
с более широкими листьями
Convolvulus arvensis var. linearifolius Choisy
с более узкими листьями :
| Викитөрҙәр систематикаһы | рәсем эҙләү рәсемдәр |
Сырмалсыҡ (лат. Convōlvulus arvēnsis, рус. Вьюнок полевой) — бер йыллыҡ үрмәләп үҫкән оҙон һабаҡлы ҡый үләне. Ҡуҙаҡлылар ғаиләһенән булған был үҙемлек ер шарының бар ҡитғаларына ла таралған. Үрмәләп үҫкән оҙон һабаҡлы ҡый үләне; шәкәрлелеге 50-70 кг/га, Сырмалып үҫкән оҙон һабаҡлы үлән.
# Майка (Кыртомка ҡушылдығы)

Майка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртомка йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Майка (Кыртомка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200590
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Санта ҡәлғәһе

Санта циклопик ҡәлғәһе - (груз. სანთის ციკლოპური ციხე) - Грузияның көньяғында Цалка муниципалитетындағы Санта ауылының төньяғындараҡ тау үңерендә урынлашҡан ҡоролма. Санта Цалка ҡалаһынан 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Санта ҡәлғәһе
## Тасуирламаһы

Нигеҙе дүртмөйөш рәүешле, төньяҡтан өс цилиндрик башня, улар төрлө дәүмәлле. Барлыҡ циклопик ҡоролмалар кеүек үк, ул цемент ҡулланылмай төҙөлгән һәм бар ҡоролма бер-береһенә яраштырып юнылған һарыҡташтар ауырлығы көсө менән генә тотороҡлолоҡто һаҡлай.
Дүртмөйөш нигеҙҙең дәүмәле ошо рәүешле: оҙонлоғо 30 метр, киңлеге 14 метр; диуарҙарының ҡалынлығы 2,5-3 метр.
Цилиндрик башняларҙың диаметры - 9 метр, эс яҡтан - 2,7 метр.
Халыҡтың ауыҙ-тел ижадында ҡәлғәне циклоптар төҙөгән тигән инаныс йәшәй, тик XVI - XVIII төҙөлгән ҡәлғә фантастик персонаждар ҡатнашлығы мөмкин түгел, әлбиттә.
Грузия президентының 2006 йылда иғлан иткән указына ярашлы, Санталағы циклопик ҡәлғә милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Өмөтбай

Өмөтбай — исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

# Өмөтбай
## Мәҡәләләр

* Өмөтбай (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Өмөтбай (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Өмөтбай (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
# Ҡәбер ғазаптары

Ҡәбер ғазаптары (ғәр. عذاب القبر‎ — букв. «муки могилы»‎ — Ғаҙаб әл-ҡәбр; рус. Аза́б аль-кабр) — ислам эсхатологияһында кеше үлгәндән һуң бирелгән һынау.

# Ҡәбер ғазаптары
## Этимологияһы

Ғәрәп һүҙе 'аҙаб (ғәр. عَذَابٌ‎) «яфа», ыҙа «ғазап» тигәнде аңлата, ә ҡәбр (قَبْرٌ‎) һүҙе — «ҡәбер». Был ике һүҙ ҙә тәржемәһеҙ ҙә аңлашыла. Шул уҡ ваҡытта был һүҙҙән башҡорт телендә ике һүҙ — «ғазап» һәм «аҙап» барлыҡҡа килгән. Шуға ҡарамаҫтан, был һүҙҙәрҙең мәғәнәһендә бик аҙ ғына айырма бар. Мәҫәлән, ҡәбер ғазаптары, әммә — юл аҙаптары .

# Ҡәбер ғазаптары
## Тарихы

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, ғәрәптәрҙең исламда ҡәбер ғазаптары тураһындағы күҙаллауҙарына исламға тиклемге осорҙар ышаныуҙары йоғонто яһаған. Шулай уҡ Яҡын Көнсығыштың башҡа дини системаларындағы күҙаллауҙар (мәҫәлән, йәһүд Хибут ха-кевер һәм христианлыҡтағы таҙартҡыстар образы) оҡшаш.
# Арҡауыл

Арҡауыл күп мәғәнәле һүҙ.

# Арҡауыл
## Мәғәнәләре
### Тораҡ пункт атамаһы

* Арҡауыл (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Арҡауыл (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Арҡауыл (Өфө ҡалаһы ҡала округы) — Башҡортостандың Өфө ҡалаһындағы ауыл.
* Арҡауыл (Салауат районы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл.
# Ҡуҙғалаҡ

Ҡуҙғалаҡ (рус. щаве́ль ки́слый, йәки обыкнове́нный, лат. Rúmex acetósa) — ҡуҙғалаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30—100 см. Июнь-июль айҙарында алһыу һәм һары сәскә ата.

# Ҡуҙғалаҡ
## Таралыуы

Донъяның төрлө тарафтарында: Төньяҡ Африка, Азия, Европа, Көнсығыш Австралияла үҫә. Ҡуҙғалаҡ урмандарҙа, туғайҙарҙа, үләнле тау биттәрендә үҫә. Дарыу һәм ашарға яраҡлы үҫемлек булараҡ сәсеп тә үҫтерелә.
# Фридерсдорф (Тюрингия)

Фридерсдорф (Тюрингия) (нем. Friedersdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 205 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,11 км². Диңгеҙ кимәленән 570 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK.
# Суздальцев Александр Иванович

Александр Иванович Суздальцев (12 октябрь 1937 йыл) — нефть һәм газ сығарыу буйынса оператор, рационализатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).

# Суздальцев Александр Иванович
## Биографияһы

Александр Иванович Суздальцев 1937 йылдың 12 октябрендә БАССР-ҙың Красноусол районы (хәҙерге Ғафури районы) Красноусол ҡасабаһында тыуа. 1958—1961 йылдарҙа Алыҫ көнсығыш хәрби округында әрме хеҙмәтен үтә.
1956—1958 йылдарҙа «Октябрьскнефть» нефть промыслаһы идаралығының 3-сө промыслаһының ер аҫты ремонттары операторы, 1964 йылдан Төмән өлкәһенең Сургут ҡалаһында «Нижневартовскнефть» НПУ-һы операторы.
1980 йылда уның рационализаторлыҡ тәҡдиме йылына 28 мең экономия килтерә.
Самотлор нефть ятҡылығын иң тәүге үҙләштереүселәрҙең, 12 самотлорсының һәм 22 Башҡортостан нефтселәре — Социалистик Хеҙмәт Геройҙарының береһе.
1976 йылда 50 скважиналарын хеҙмәтләндереүгә күсә (норманан ике тапҡырға артығыраҡ).
1964 йылда Мегионда танкерға беренсе сәнәғәт нефтен ҡоя.
Мәскәүҙә үткән Бөтә Союз уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар йәмғиәтенең V съезы, СССР профсоюздарының XVIII съезы делегаты.
Хаҡлы ялға сыҡҡас Александр Суздальцев Туймазы районында йәшәй, район ветерандар советы активисы.

# Суздальцев Александр Иванович
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977)
* Ленин ордены (1977)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Көнбайыш Себерҙең ер аҫты байлыҡтарын үҙләштергән һәм нефть-газ комплексын үҫтергән өсөн» миҙалы
# Лабрун

Лабрун (нем. Labrun) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,01 км². Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB.
# Әләдинов Шамил Сәйет улы

Шәмил Әләдин (ҡырымтат. Şamil Alâdin тулы исеме — Шәмил Сәйет (Сеит) улы Әләдинов, ҡырымтат. Şamil Seit oğlu Alâdinov; 12 июль 1912 йыл — 21 май 1996 йыл) — ҡырым татар шағиры, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982), «Почёт Билдәһе» һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

# Әләдинов Шамил Сәйет улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973)
* Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982)
# Крученая (станция)

Крученая — Ростов өлкәһе Сальский районындағы тимер юл станцияһы һәм тораҡ пункты.
Крученая Балка ауыл биләмәһе составына инә.

# Крученая (станция)
## География

Крученая станцияһы Сальск ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 12 км алыҫлыҡта үткән Тихорецк — Сальск тимер юл тармағында урынлашҡан. Станцияға яҡын туҡталыш пункттары — 403 км һәм 411 км.
Тораҡ пункт аша Сальск — Тихорецк автомобиль юлы үтә. Уның янында быуа урынлашҡан. Яҡын тораҡ пункттары — Новоселый 1-се һәм Двойной.

# Крученая (станция)
## География
### Урам

* Локомотив урамы.

# Крученая (станция)
## Тарих

Тимер юл линияһы Тихорецкий — Царицын 1899 йыл асылған.

# Крученая (станция)
## Халыҡ

Введите название объекта АТД
# Вәғиз

Вәғиз — башҡорт ир-ат исеме.

# Вәғиз
## Этимологияһы

Вәғиз исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, вәғәз һөйләүсе тигән мәғәнәгә эйә..

# Вәғиз
## Билдәле кешеләр

Аҡанаев Вәғиз Хәлил улы (рус. Аканаев Вагиз Халилович; 1917 йыл-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының медпункты санитары. Гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Сығышы менән Стәрлебаш районы Һарайҫа ауылынан.
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы (14 декабрь 1929 йыл — 10 июль 1999 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1959—1990 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Шишмә» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Ленин (1986), Октябрь Революцияһы (1976), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.
Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы (8 март 1955 йыл) — Рәсәй рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012), СССР Рәссамдар союзының йәштәр бүлеге ағзаһы (1986), РФ Рәссамдар союзы ағзаһы (1995).
Рауилов Вәғиз Мөхлис улы (1924 йыл — 2014 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1968—1984 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Дәүләкән район Советы башҡарма комитеты рәйесе. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Дәүләкән ҡалаһы һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы.
Хәмәев Вәғиз Хәмәй улы (24 ноябрь 1938 йыл — 25 апрель 2003 йыл) — ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1983).
Кәлимуллин Вәғиз Хәлим улы (1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1992 йылдан Миәкә районының хәҙерге торлаҡ-коммуналь хужалығы муниципаль предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003).
Яҡупов Вәғиз Ниғмәтйән улы (1935 йыл) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1978—1990 йылдарҙа КПСС-тың Шишмә район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) Юғары Советы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981), райондың почётлы гражданы (2010).

# Вәғиз
## Атаһы исемендә

Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы (10 март 1949 йыл) — архитектор. 1997 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2002). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).
Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы (25 май 1961 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999).

# Вәғиз
## Мәҙәниәттә

Вәғиз — «Тормош ағасы» спектаклендәге герой.
«Мал ҡараусы Вәғиз» — Зәйнетдинов Рәшит Сәйфетдин улы картинаһы (1988 йыл).
# Франклин-стрит урамы (Чапел-Хилл)

Франклин-стрит урамы (ингл. Franklin Street) ― АҠШ-тың Төньяҡ Каролина штатындағы Чапел-Хилл ҡалаһының төп урамдарының береһе. Шулай уҡ Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университетының йәмәғәт тормошо үҙәктәренең береһе тип иҫәпләнә.
Урамда күп һанлы кафе, ресторандар, музейҙар, китап магазиндары, музыкаль магазиндар һәм барҙар урынлашҡан. Бында тормош төндә лә ҡайнай, төрлө мәҙәни саралар һәм йәмәғәт байрамдары йыш ҡына үткәрелә.

# Франклин-стрит урамы (Чапел-Хилл)
## Географияһы

Урамдың оҙонлоғо биш километр тәшкил итә. Уны ике ― көнбайыш һәм көнсығыш өлөшкә бүлеү ҡабул ителгән. Көнбайыш Франклин Саут-Меррит-Мил-роуд киҫешкән, Каррборо ҡалаһының Ист-Мейн-стрит урам тамамланған урында башлана. Шунан ул, ҡаланың Колумбия-стрит тарихи эшлекле район аша үтеп, көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа дауам итә һәм Көнсығыш Франклинға күсә. Көнсығыш Франклин, университет кампусына теймәй, үҙенең тура юлын эшлекле районы аша, ә һуңынан төньяҡҡа табан боролоп, «битләү буйлап аҫҡа», Чапел-Хиллдың ҡайһы бер тарихи кварталдары аша дауам итә. Эфес-Черч-роудтан саҡ ҡына ситтәрәк, Дарем йүнәлешенә барған 15-501 шоссеһына күсеп, тамамлана.

# Франклин-стрит урамы (Чапел-Хилл)
## Мәҙәни мираҫ

Университет комиссарҙары Бенджамин Франклин (Франклин йәштәргә практик белем биреү яҡлы булған) исемен биргән урам шул атамаһы менән, 1790 йылдан, университет төҙөлә башлағандан бирле, билдәле. Урамдың Колумбия-стриттан Роли-стритҡа тиклемге участкаһы университет кампусы менән сиктәш, һәм унан күренеш Маккоркл-плейс урманлы төбәгенә асыла.
Франклин-стрит буйлап, кампустан көнсығышҡа Чапел-Хиллдың бер нисә тарихи йорто, шул иҫәптән Ректор йорто, Сэмюэль Филлипс Йорто, Спенсер Йорто, тол ҡатын Пакетт Йорто, Хупер-Кизер Йорто, тол ҡатын, пресвитериан пасторы Йорто, Кеннетт Йорто, Арчибальд-Хендерсон Йорто һәм ҡаланың тәүге адвокат контораһы бинаһы («мистер Сэм адвокат контораһы» булараҡ билдәле булған, хәҙер ― шәхси резиденция) урынлашҡан. Драматург Пол Грин 1927 йылда Пулитцер премияһына лайыҡ була һәм шулай уҡ Франклин-стриттың көнсығыш өлөшөндә йорт һатып ала. Пол Гринға арналған экспозиция хәҙер Франклин-стрит урамында урынлашҡан Чапел-Хилл музейына ҡуйылған.
Чапел-Хиллдың тәүге урта мәктәбе бинаһы, 1960-сы йылдар уртаһына һәм раса буйынса айырып ҡарау сегрегация юҡҡа сыҡҡанға тиклем, Франклин-стритта урынлашҡан, һуңынан һүтелеп, уның урынына ҡаланың үҙәгендә икенсе йорт төҙөлгән. Хәҙер элекке мәктәп урынында сауҙа үҙәге урынлашҡан. Аҡ тәнле балалар мәктәбе афроамерикандар мәктәбе менән берләштерелеп, Чапел-Хиллда яңы урта мәктәп барлыҡҡа килгән.
# Брандхорст

Брандхорст (нем. Brandhorst) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 102 кеше йәшәй. Майҙаны — 0,42 км². Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6785 һәм автомобиль коды — WB.
# РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы ордены, 1920 йылдан алып 1933 йылға тиклем ғәмәлдә була, хеҙмәт эшмәкәрелегендәге айырым ҡаҙаныштары өсөн айырым кешеләргә лә, коллективтарға ла бирелгән.

# РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
## Орден тарихы

1920 йылдың 28 декабрендәге 8-се Бөтә Рәсәй эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары Советтары ҡарары менән раҫланған.
* ... В целях отличия перед всей Республикой Советов тех групп трудящихся и отдельных граждан, которые проявили особую самоотверженность, инициативу, трудолюбие и организованность в разрешении хозяйственных задач, 8-й Съезд Советов постановляет установить Орден Трудового Красного Знамени и его знак.
Бүләкләүҙәр 1921 йылдың апреленән 1933 йылдың ғинуарына тиклем башҡарыла. Орден Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ орденынан айырмалы рәүештә коллектив һәм шәхси бүләк булараҡ булдырыла. 1921 йылдың 14 апрелендә ВЦИК Президиумы тарафынан орден эскизына Бөтә Рәсәй конкурсы иғлан ителә, һөҙөмтәһе тик 1922 йылдың мартында билдәле була, еңеүсеһе тип ҡыҙылармеец С И. Куклинский (Строганов сәнғәт училищеһы сығарылыусыһы) иғлан ителә, уның эскизы, бер аҙ үҙгәрештәр менән, ҡабул ителә.
Тәүгеләрҙән булып 1921 йылдың 25 апрелендә Тула ҡорал һәм Тула патрон заводтары, Охтен һәм Шостен капсул заводтары бүләкләнә:
* выполнение программы производства винтовок и патронов во время угрозы захвата Тулы Деникиным.
Никита Захарович Менчук — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденының тәүге кавалеры, РСФСР-ҙың Гомель губернаһы Чигиринки ауылы крәҫтиәне 1921 йылдың 28 июлендә бүләкләнә. Ә һуңғы кавалеры — РСФСР прокуроры А. В. Вышинский, 1933 йылдың 21 ғинуарында бүләкләнә.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса барыһы 163 орден тапшырылған, шул иҫәптән 43 эшсе коллективҡа һәм Дағстан АССР-на. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 43 коллектив (Түбәнге Новгород радиолабораторияһы хеҙмәткәрҙәре ике тапҡыр бүләкләнгән) һәм 115 хеҙмәткәр шәхсән бүләкләнгән.
1925 йылдан башлап шулай уҡ СССР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләү үткәрелә, әммә орден булмағанға күрә 1931 йылға тиклем республикалар ордендары бирелә.
Артабан РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Бөтә Союз наградаһы — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән алыштырыла.