yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кац Григорий Михайлович

Григорий Михайлович Кац (1907, Дондағы Ростов — 1941, Вязьма янында) — рус совет шағиры, драматург, журналист һәм тәржемәсе.
1924 йылда әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Ростов радиоһының беренсе мөхөррире, ә 1920-се йылдарҙа — Рәсәй пролетар яҙыусылары ассоциацияһына ҡараған Ростов һәм Төньяҡ Кавказ ойошмаларының етәксеһе. Шағир Вениамин Жактың дуҫы. 1934 йылда Беренсе Бөтә Союз совет яҙыусылар съезының делегаты була. Ростов ҡалаһы баҫмаларында һәм «Октябрь», «Красная новь», «Молодая гвардия» үҙәк журналдарында әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.
Уның беренсе шиғырҙар китабы «Распахнувшийся мир» 1928 йылда баҫыла, артабан тағы ла бер нисә шиғырҙар йыйынтығы һәм очерктар китабы нәшер ителә. «Азов-Ҡара диңгеҙ яҙыусылары альманахы» редакцияһының ағзаһы була(1935—1937). Адығей шағиры Ахмед Хатковтың «Мужество» (Ростов-на-Дону: Ростиздат, 1938) китабын рус теленә тәржемә итеп сығара. 1941 йылда Михаил Штительман һәм Григорий Кац «Твой добрый друг» пьесаһын баҫтырып сығара. Был пьеса буйынса Ленин комсомолы театрында спектакль ҡуйыла.
Бөйөк Ватан һуғышының башында уҡ ул үҙе теләп фронтҡа китә, 1941 йылдың көҙөндә 19-й армияның «К победе!» хәрби гәзитенең редакцияһы составына политрук итеп ебәрелә. Уның менән бергә был армияла байтаҡ Ростов яҙыусылары һәм журналистары, шул иҫәптән Михаил Штительман һәм Григорий Гридов була. 1941 йылдың октябрендә 19-сы армия ҡамауҙа ҡала. Вязьма янында барған ҡаты һуғыштарҙың береһендә ул һәләк була.

# Кац Григорий Михайлович
## Китаптары

* Распахнувшийся мир. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказское отделение ВАППа, 1928.
* Песня о моей стране: Стихи. Ростов-на Дону: Северный Кавказ, 1932.
* Молодая песня стариков. Ростов-на-Дону: Северный Кавказ, 1933.
* Мы открываем утро. Ростов-на-Дону: Азчериздат, 1934.
* Ростовский драматический театр имени Максима Горького (сборник статей, составитель). Ростов-на-Дону: Азчериздат, 1935.
* Мы открываем утро. М., Гослитиздат, 1936.
* Сад: Стихи. Ростов-на-Дону: Азчериздат, 1936.
* Сборник массовых песен (составитель). Ростов-на-Дону: Азово-Черноморское краевое книгоиздательство, 1936.
* Парус под ветром. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 1938.
* Счастье быть молодым (очерки, с М. Е. Штительманом). Ростов-на-Дону: Ростиздат, 1938.
* Дороги: Стихи. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 1940.
* Твой добрый друг: лирическая комедия в трёх актах, девяти картинах (с М. Е. Штительманом). М.—Л.: Искусство, 1942.
* Избранное. Стихи. Дондағы Ростов
* Поэзия Дона. Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1967.
# Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы

Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы (13 май 1935 йыл — 12 февраль 2013 йыл) — әҙәби тәнҡитсе. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Ғәли Ибраһимов (1998) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981).

# Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы
## Тормошо

* Ишбулды Ғиниәт улы Вәлитов 1935 йылдың 13 майында БАССР-ҙың Күгәрсен районы Эткөсөк ауылында тыуған.
* 1961 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.
* 1961—1962 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.
* 1962—2007 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшләй: 1977 йылдан башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире; 1987—1999 йылдарҙа әҙерлек бүлеге мөдире.
Ғалим 2013 йылдың 12 февралендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

# Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

И. Ғ. Вәлитовтың фәнни эшмәкәрлеге З. А. Биишева, Ж. Ғ. Кейекбаев, М. Кәрим, Ә. Хәким һ. б. әҫәрҙәренең стиль һәм жанр Үҙенсәлектәрен тикшереүгә арналған «Ижади үрҙәргә» (1986) китабында фольклор традицияларының әҙәбиәткә йоғонтоһон тикшерә; А. Х. Абдуллин, Р. Ғ. Солтангәрәев, Ш. М. Янбаев һ. б. әҫәрҙәрен анализлай. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы
## Әҙәрҙәре

* Ижади үрҙәргә. Өфө, 1986.
* Зәйнәб Биишева ижады. Өфө, 1980 (авторҙаш).

# Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградаһы

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995);
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979);
* З. Биишева исемендәге премия лауреаты (2011);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981).
# Незлобинский Николай Антонович

Незлобинский Николай Антонович (12 май 1885(18850512), Пятигорск — 17 май 1942, Струга) — Рәсәй империяһы һәм Югославия орнитологы, табип. Хәҙерге Төньяҡ Македония территорияһында орнитология фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, уның исемен йөрөткән Струга ҡалаһы музейын нигеҙләүсе.

# Незлобинский Николай Антонович
## Биографияһы
### Рәсәй империяһында бала сағы һәм йәшлек йылдары

Билдәле Рәсәй тау инженеры, Кавказ Минераль Һыуҙарында курорттар төҙөүселәрҙең береһе Антон Иванович Незлобинскийҙың улы. Пятигорскиҙа тыуған, 1912 йылда Санкт-Петербургта Хәрби-медицина академияһын тамамлаған. Надворный советник чинын ала һәм 1913 йылдың ғинуарында Ҡара диңгеҙ флотында кесе табип булып хеҙмәт итә башлай. Беренсе донъя һуғышында Ҡара диңгеҙ флотында табип (1917 йылдан өлкән табип) булып хеҙмәт итә.

# Незлобинский Николай Антонович
## Биографияһы
### Эмиграция

Врангелселәр менән берлектә ғаиләһе менән Ҡырымдан эвакуациялана һәм 1921 йылда Сербтар, хорваттар һәм словендар короллегенә эләгә, бында башта Крива-Паланкала, һуңынан Стругала Һаулыҡ һаҡлау министрлығында вазифа биләй. 1924 йылдың 28 авгусында Стругаға килә, бында уның төп маҡсаты — малярияға ҡаршы көрәш була. Дрин йылғаһы буйындағы утрауҙарҙа госпиталь булдырыла, бында ул ике рус белгестәре Г.Руднев һәм М. Макаров менән бергә эшләй. 1926 йылда хайуан һәм ҡош ҡарасҡылары коллекцияһын туплай башлай, ул 1937 йылда король декреты менән Тәбиғи фәндәр музейы (1940 йылда асылған) тип үҙгәртелә. 1941 йылда Италия ғәскәрҙәре Музей бинаһын госпиталь итеп яраҡлаштыра, әммә Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң музей яңынан асыла. Әлеге ваҡытта ул — доктор Николай Незлобинскийҙың халыҡ музейы. 1942 йылдың 17 майында вафат була.

# Незлобинский Николай Антонович
## Фәнни хеҙмәттәре

* К вопросу об уничтожении стрекозами мошек и комаров. — Петроград, 1915.
* О ленточных паразитах. Издана в Ежегоднике Сербской королевской Академии наук в 1939 году (серб-хорват телендә).
# Какмож

Какмож — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Какмож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039542
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103954
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Качинский, Теодор

Теодор Джон Качинский (ингл. Theodore John Kaczynski, Шулай Уҡ Унабо́мбер булараҡ билдәле) — америка математигы, социаль тәнҡитсе, философ, террорист һәм неолуддит, почта аша бомбалар ебәреү кампанияһы менән билдәле.
Качинский 2023 йылдың 10 июнендә төрмәнән килтерелгән дауаханала вафат була. Властар уның үҙ-үҙенә ҡул һалыуын белдерә.
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Зиннуров

Зиннуров — ир-ат фамилияһы. Зиннур исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Зиннурова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Зиннуров
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Зиннуров Рафаил Нариман улы (26 июль 1953 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе, яҙыусы, скульптор. Юридик фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан Федерация Советы ағзаһы (2013—2018), Федерация Советының халыҡ-ара эштәр буйынса Комитеты ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1993).
* Зиннуров Өлфәт Ғаяз улы (1950), ғалим-иҡтисадсы. 1970 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Ураҙ ауылынан.
* Зиннуров Нурулла Зиннур улы (1901—1943) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән Салауат районы Лаҡлы ауылынан.
* Зиннуров Гранит Нурулла улы (2 август 1934) — инженер-электрик, крайҙы өйрәнеүсе, публицист. Силәбе политехник институтын тамамлаған.
* Зиннуров Ирек Хәйҙәр улы (11 ғинуар 1969 йыл) — Рәсәй ватерполсыһы, ике тапҡыр Олимпия уйындары призеры (2000, 2004), донъя һәм Европа чемпионаты призеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, хәрәкәтсән һөжүмсе. Дуҫлыҡ ордены кавалеры.
* ↑ Зинуров Рафаил Нариманович // Официальный сайт Совета Федерации
* ↑ Лаклинская Модельная-Библиотека. Знаменитые люди села: Гранит Нуруллович Зинуров
# Лимп-Питыль-Кикя (Толька ҡушылдығы)

Лимп-Питыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Лимп-Питыль-Кикя (Толька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306644
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Таңатар ауыл Советы (Борай районы)

Таңатар ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Таңатар ауылы

# Таңатар ауыл Советы (Борай районы)
## Тарихы

Таңатар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Вачим-Яун

Вачим-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Вачим-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046034
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204603
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Самойлович музейы

Самойлович музейы — совет поляр тикшеренеүсеһе, профессор (1928), география фәндәре докторы (1934) Самойлович Рудольф Лазаревичтың мемориаль комплексы. 1981 йылдың 11-12 сентябрендә асылған. Әлеге көндә илдә Арктика һәм Антарктиканың поляр тикшеренеүсеһенә арналған берҙән-бер музей. Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Аҙау ҡалаһы, Ленинград урамы, 46-сы йорт.

# Самойлович музейы
## Тарихы

Совет поляр тикшеренеүсеһе, профессор (1928), география фәндәре докторы (1934) Самойлович Рудольф Лазаревичтың музейы 1981 йылдың 12 сентябрендә мемориаль комплекс булараҡ асыла. Ул илдә Арктика һәм Антарктиканың поляр тикшеренеүсеһенең тормошона һәм эшмәкәрлегенә арналған илдә берҙән-бер музей. Музейҙа ғалимдың тыуыуына 130 йыл тулыуға арналған мультимедиялы экспозиция асылған.
Рудольф Самойловичтың исеме Амундсен, Скотт, Ф. Нансен, Русанов һәм башҡалар кеүек поляр тикшеренеүселәренең исеме менән бер рәттә тора. Ғалим Арктиканы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе. 1938 йылда Р. Л. Самойлович репрессиялана, 1939 йылдың 4 мартында атыла.
География фәндәре докторы, профессор, Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордендары кавалеры, СССР География йәмғиәте һәм «Аэро-Арктика» Халыҡ-ара йәмғиәт етәксеһе, АҠШ-тың, Швецияның, Австрияның география йәмғиәттәренең почетлы ағзаһы Р. Л. Самойлович Аҙау ҡалаһында тыуған һәм үҫкән. Ғалим Арктикаға 20-гә яҡын фәнни-тикшеренеү экспедицияһы ойошторған.
Хәҙерге ваҡытта ғалимдың музейы Р. Л. Самойловичтың атаһының бер ҡатлы кирбес йортоноң бер өлөшөн биләй. Был өйҙә уның ғаиләһе йәшәгән. Бында йәш Рудольф Лазаревич дүрт класлы ирҙәр прогимназияһын тамамлай, аҙаҡ Мариуполдә Александр гимназияһында уҡый. Гимназияны тамамлағас, немец ҡалаһы Фрейбургта Тау академияһында уҡый.
Музей экспозицияһында Аҙау прогимназияһы уҡыусыһының мемориаль бүлмәһе ҡуйылған. Унда XIX быуат аҙағы — XX быуат башы интерьеры булдырылған. Стеналарында ысын фотографиялар эленеп тора, шәхси әйберҙәре һәм кәрәк-яраҡтары урынлаштырылған. Яҙыу өҫтәле һәм ултырғысы, яҙыу-һыҙыу кәрәк-ярағы, китаптары — барыһы ла Самойлович гимназияла уҡыған осорҙағы үҙенеке. Ғалимдың эш һөҙөмтәләре художестволы композицияларҙа, китаптарҙа, фотографияларҙа сағыла. Музей залында Р. Л. Самойловичтың скульптор И. Шицбург ижад иткән бюсы ҡуйылған.
Фотографиялар араһында —  Р. Л. Самойлович алты йәшлек сағында, Аҙауҙың яр буйы, ирҙәр прогимназияһы, Мариуполь урамдары, Рудольф уҡыған Мариуполь гимназияһы, «Рудольф Лазаревич Самойлович» фәнни-тикшеренеү судноһы фотографияһы.
# Эске районы

Эске районы (укр. Совєтський район, ҡырымтат. İçki rayonı) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Эске .
Райондың майҙаны — 1080 км². Халыҡ тығыҙлығы — 34.79 кеше/км².
Телефон коды — +380 6551.

# Эске районы
## Халыҡ

2012 йылда бында 34 273 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 48,5 % * ҡырым татарҙары — 22,2 % * украиндар — 22,1 % * белорустар — 1,3 %.
# Оло Ручей

Оло Ручей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горелка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Ручей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040321
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004032
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Беляевка районы (Ырымбур өлкәһе)

Беля́евка райо́ны — Ырымбур өлкәһендә район.
Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы — «Урал эргәһендә далаһы» урынлашҡан.

# Беляевка районы (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

Милли состав (2010): урыҫтар — 52,6 %, ҡаҙаҡтар — 24 %, татарҙар — 7,9 %, украиндар — 6 %, мордва — 2,5 %, немецтар — 1,9 %.

# Беляевка районы (Ырымбур өлкәһе)
## Ваҡиғалар

* Беляевка мәктәбе һәләкәте. 2008 йылдың 10 октябрендә Белявка мәктәбендә Рәсәй Мәғариф тарихында иң фәжиғәле емерелеү була.

# Беляевка районы (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәр

* Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы — башҡорт шағиры (Алабайтал ауылы).
# Летинка

Летинка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Летинская йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Летинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000053748
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005374
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Цопи замогы

Цопи ҡәлғәһе —көнсығыш Грузияла, Квемо Картли төбәгендәге Садахло ауылынан ете саҡрым алыҫлыҡтағы урта быуат ҡәлғәһе. Цопи замогында кеше тормошо эҙҙәре түбәнге палеолит дәүеренән раҫлана. Бында емерелгән Мустье-хан мәмерйәһе, үрге палеолит һәм энеолит осороноң замогы, һуңғы бронза осоро һәм иртә тимер быуат ауылдары урынлашҡан.
Цопи ҡәлғәһе VI-XIII быуаттарҙа үҙ функцияһын үтәгән. Ҡәлғә ҡаялы тауҙа төҙөлгән. Үрге замоктың харабалары һәм ҡаялы битләү майҙанын сикләгән кәртәнең емереклектәре һаҡланған. Үрге ҡәлғәнең ике келәте һәм дүрт ярым түңәрәк пирсы булған. Бында торлаҡ комплекстарының ҡалдыҡтары һәм ҙур булмаған сиркәүҙең емереклектәре һаҡланған. Иртәрәк булған "циклопик" стеналар ситен һәм башҡа өлөштәрен төҙөгәндә ҡулланыла.
VI-VII быуаттарға ҡараған ике төкәтмә һаҡланған.
# Мокрая Панда

Мокрая Панда — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.

# Мокрая Панда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006724
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000672
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Цица

Цица — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Марта йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Цица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001312108100005316
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100531
* Бассейн коды — 06.02.00.013
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Йәнәй

Йәнәй — башҡорт ҡәбиләһе.

# Йәнәй
## Ырыу составы

* Боғаҙы
* Ҡамбар
* Туғыҙ

# Йәнәй
## Этноним

Ҡәбиләнең этнонимы генах (грек. γενάχ) формаһында Византия императоры Константин Багрянородный менән «Империя менән идара итеү тураһында» хеҙмәтендә боронғо венгр ҡәбиләләре берләшмәһендә телгә алына. Йәнәй башҡорт ҡәбиләһенең һәм ено (мадьярса Jenő) венгр ҡәбиләһенең этнонимдарының уртаҡлығы тел белгестәрендә бер ниндәй ҙә шик тыуҙырмай. Д. Немет буйынса этноним артабанғыса үҫешкән: jenee — jeneu — jeno. Этнонимдың барлыҡҡа килеүе хаҡында төрлө фекерҙәр бар. Тел белгестәре В. Г. Егоров һәм Д. Немет буйынса йәнәй атамаһы боронғо төрки телдәренән барлыҡҡа килгән тип фаразлайҙар. Этноним шулай уҡ сыуаштарҙа ла билдәле.

# Йәнәй
## Тарих

Беҙҙең эраның I мең йыллыҡ аҙағында — II мең йыллыҡ башында йәнәйҙәр юрматы-юрмый этник ҡоронда булып, боронғо башҡорт халҡының компоненттарының береһе була. Йәнәй ҡәбиләһенең формалашыуына шулай уҡ ҡатай, ҡыпсаҡ һәм үҫәргән ҡәбиләләре мөхитендә йәшәүе йоғонто яһай.
1909 йылда «Шура» журналында баҫылып сыҡҡан йәнәйҙәрҙең риүәйәттәренә ярашлы, уларҙың боронғо тыуған ерҙәре («йәнәй ватаны») Әй буйҙарында урынлашҡан. Аҙаҡ йәнәйҙәр яңы ер эҙләп Каманың ике яҡ яр буйы, Ыҡ һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымы буйҙарына килеп төпләнәләр. Был ысынға тап килә, ҡәбилә Каманың ике яҡ яр буйы, Иж (Ижау), Сөн, Ыҡ һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымындағы үҙәндәрен биләгән, ерҙәренең төньяҡ сиктәре Беүә буйҙарына барып еткән. Бында йәнәйҙәр байлар, бүләр, гәрә, йылан һәм ҡырғыҙ ҡәбиләләре менән күрше була.
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Йәнәй улусын тәшкил итә. П. И. Рычков мәғлүмәттәренә ярашлы XVIII быуат уртаһында Йәнәй улусында 400 йорт иҫәпләнгән. Географик урынлашыуы арҡаһында, ҡәбиләнең биләмәһе тәүгеләрҙән булып колонияллаштырыуға дусар була, был үҙ сиратында уларҙы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашырға мәжбүр итә.
Йәнәйҙәрҙең ерҙәре XVIII—XIX быуаттарҙа Сарапул, Минзәлә һәм Бөрө өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 5-се (10-сы, 11-се) һәм 11-се (12-се) башҡорт кантондарына ҡараған.

# Йәнәй
## Урынлашыуы

Йәнәй башҡорттарының тораҡ пункттары :
| РФ субъекты | Район | Тораҡ пункттар |
| Башҡортостан | Бүздәк районы | Иҫке Боғаҙы, Иҫке Шығай, Шланлыкүл |
| Башҡортостан | Дәүләкән районы | Сапай |
| Башҡортостан | Илеш районы | Йәйләү, Ҡыпсаҡ, Турасы |
| Башҡортостан | Краснокама районы | Сауыҙ, Сауыҙбаш |
| Башҡортостан | Туймазы районы | Кәкребаш, Түбәнге Бишенде |
| Татарстан | Аҡтаныш районы | Адай (Әҙебай), Боғаҙкүл, Иҫке Боғаҙы (Боғаҙы), Иҫке Ҡәҙермәт (Кадермәт), Иҫке Солтанғол (Солтанғол), Иҫке Сәфәр, Иҫке Урьяды (Үрге Үръяҙы), Карт, Ҡыр-Ҡайынтүбә, Ҡалмаш, Сыуыҡсу (Татар Суыксуы), Терпеле, Түбән Урьяды (Түбәнге Үръяҙы), Чалманарат, Шәбеҙ, Юғары Боғаҙы (Яңы Боғаҙы) |
| Татарстан | Минзәлә районы | Бикбау, Ҡалмырҙа |
| Татарстан | Әгерже районы | Акхужа, Битсимәс, Ғәли, Девәтернә (Туғыҙбай), Иҫке Әсләк (Ыҫлаҡ), Иҫәнбай, Көчек, Ҡаҙыбаш, Ҡасай, Сосново (Нарат), Таузима, Үтәгән, Әгерже, Яңы Аҡҡужа, Яңы Мәтле, Яңы Әсләк (Яңы Ыҫлаҡ) |
# Боговин күле

Боговин күле (Бело-Езеро, Богон; макед. Боговинско Езеро, Богоњско, Бело Езеро) — Рудока-Планин тауҙарында боҙлоҡтар иреүҙән барлыҡҡа килгән тау күле (Шар-Планин тау массивының бер өлөшө). Македония Республикаһының төньяҡ- көнбайышында Ново-Село ауылы биләмәһендә урынлашҡан..

# Боговин күле
## Характеристикаһы

Күл Бориславец һәм Кесе Смрека тау сусаҡтары араһында, оҙонсаға һүҙылып ята, диңгеҙ кимәленән 1936 метр бейеклектә. Уның оҙонлоғо — 245 м, ә киңлеге — 210 м. Максималь тәрәнлеге — 2,2 метр. Күлдең майҙаны 66 880 м² (Шар-Планин тауҙарында иң ҙур күл).
Күлдең көнбайыш яры ҡамыш һәм морозник менән ҡапланған (556 сығанағы көн күрһәтелмәгән]
Боговин күленә бер нисә һыу сығанағы ҡоя., һәм көнсығыш яғынан Боговин (Езерская) йылғаһы башлана, ул Радиовеце ауылы янында Вардар йылғаһына ҡоя (Радийовце). Раковец ҡасабаһы халҡы күл һыуын ауыл хужалығы үҫентеләренә һибеү өсөн ҡуллана.[556 сығанағы көн күрһәтелмәгән]

# Боговин күле
## Галереяһы

* Күл ҡыш боговинский
* Күл һыуы
* Көнбайыш яҡтан күренештәре менән күл боговинский
* Күлдең көнсығыш ярынан күренеш
* Күленең көнбайыш ярынан күренеш
* Күлгә инер.
* Күл яғынан бер төрө төньяҡ-көнсығышта
# Балхашту

Балхашту — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Табатай йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Балхашту
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100615
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1