yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы

Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы (7 апрель 1949 йыл) — баянсы, педагог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1991—1994 һәм 2000—2011 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының ижади эштәр һәм халыҡ‑ара бәйләнештәр буйынса проректоры. Сәнғәт ғилеме кандидаты (2012), профессор (1990). РСФСР‑ҙың (1985) һәм Башҡорт АССР‑ының (1976) атҡаҙанған артисы. Музыка вуздары студенттары араһында Бөтә Рәсәй халыҡ музыка ҡоралдарында уйнаусылар конкурсы (Новосибирск, 1969), «Фогтланд музыка көндәре» («Фогтландские дни музыки») халыҡ‑ара баянсылар һәм аккордеонсылар конкурсы (Клингенталь, ГДР, 1972) лауреаты.

# Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы
## Биографияһы

Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы 1949 йылдың 7 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1968 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, А. К. Кукубаев класында уҡып, тамамлай. 1972 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын Ф. В. Беляков класында уҡып, тамамлай. Шул уҡ Ф. В. Беляков етәкселегендә Гнесиндар исемендәге Дәләт музыка-педагогия институтында ассистентура-стажировка үтә.
1971 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта, 1990 йылдан -профессор, 1991-1994 йылдарҙа ижади эштәр буйынса институттың проректоры вазифаһын үтәй. Бынан тыш концерттарҙа ҡатнаша: 1972 йылдан алып Башҡортостан филармонияһында һәм 1974 йылдан алып Рәсәй концертында эшләй. Уның концерт репертуарында сит ил музыкаль әҫәрҙәре, башҡорт һәм татар композиторҙары әҫәрҙәре бар. Р. Ю. Шәйхетдинов баян өсөн 6 музыкаль йыйынтыҡ һәм методик әсбаптар төҙөп баҫтырған. 1990 йылда Варшава консерваторияһының саҡырыуы буйынса Ольштен ҡалаһында (Польша) «Мастер-класс» европа курстарында уҡыта. 40-тан артыҡ баянсыны уҡытып сығара, уның 14 уҡыусыһы Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм төбәк-ара конкурстарының лауреаттары һәм дипломанттары. Шул иҫәптән: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы О. Мельников, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре В. Лавришин, С. Ширыбыров, Ф. Зәйнуллин, Д. Коновалов һәм башҡалар. «Мелодия» фирмаһы Шәйхетдиновтың ике соло пластинкаһын сығарған (1978, 1982). 1972 йылда баянсы Р. Ю. Шәйхетдинов Германия Демократик Республикаһының Клингенталь ҡалаһында уҙған Халыҡ-ара «Гармоника» конкурсында 3-сө дәрәжә премияға лайыҡ була. 1969 йылда Новосибирск ҡалаһында уҙғарылған Бөтә Рәсәй музыка юғары уҡыу йорттары студенттары араһындағы конкурста 1-се урынды В. Петров менән бүлешеп яулай.
# Өфөнөң административ бүленеше

Административ-территориаль ҡоролош йәһәтенән Өфө ҡалаһы 7 ҡала районынан тора.
Райондарға туранан-тура 2 ауыл тораҡ пункты (Князев ауылы — Калинин районына һәм Ветошников ауылы — Ленин районына), шулай уҡ 5 ауыл советы (уларға 22 тораҡ пункт инә) буйһона: Федоровка ауыл советы — Калинин районына, Иҫке ауыл советы — Киров районына, Нуғай ауыл советы — Октябрь районына, Яңы Черкассы һәм Турбаҫлы ауыл советтары — Орджоникидзе районына.
Ҡала составына ингән райондар һәм ауыл советтары Өфө ҡалаһы ҡала округы территорияһында урынлашҡан, ләкин үҙҙәре муниципаль берәмек булып тормай.

# Өфөнөң административ бүленеше
## Тораҡ пункттары

Өфө ҡалаһы составына 25 тораҡ пункт инә .

# Өфөнөң административ бүленеше
## Тарихы

1990-сы йылдар уртаһында ҡала эргәһендәге ауыл советтарын ҡушыҡ һөҙөмтәһендә Киров һәм Октябрь райондары ике айырым өлөштән торған тарҡау территориялы булып ҡала. Октябрь районының ике өлөшө араһында ҡаланың башҡа райондарының территориялары ята, ә Киров районының ике өлөшө Өфө ҡалаһы ҡала округына инмәгән территориялар менән бүленгән.

# Өфөнөң административ бүленеше
## Тораҡ райондары

* Алмалыҡ
* Глумилин
* Дим
* Затон
* Затон-Көнсығыш
* Затон-Төньяҡ-Көнбайыш
* Инорс
* Урман-парк
* Нижегородка
* Һупайлы
* Черниковка
* Шаҡша-Төньяҡ
* Шаҡша-Көньяҡ
Өфө ҡалаһы ҡала округының ер файҙаланыу һәм ерҙә төҙөлөш алып барыу ҡағиҙәләренә ярашлы, 2008 йылдың 1 авгусына ҡала түбәндәге зоналарға бүленгән:
* Үҙәк;
* Иҫке Өфө;
* Кузнецов Затоны;
* Нижегородка;
* Затон;
* Дим сәнәғәт зонаһы;
* Дим;
* Черниковка — Тимашево — Максимовка;
* Фёдоровка — Нуғай;
* Кооператив яланы — Цветы Башкирии;
* Төньяҡ сәнәғәт зонаһы;
* Лихачёв сәнәғәт зонаһы;
* Шакша сәнәғәт зонаһы;
* Шаҡша — Базилевка;
* Инорс;
* Октябрь проспекты — Глумилин — Һупайлы районы;
* Галле ҡалаһы исемендәге урам районы;
* Соҡалаҡ (Сутолока) йылғаһы үҙәне районы;
Рәсми булмаған рәүештә Өфө түбәндәге тораҡ райондарына һәм микрорайондарына бүленә: Аэропорт, Глумилин, Дим, Затон, Йәшел Сауҡалыҡ, Инорс, Йәштәр, Нижегородка, Новостройка, Октябрь проспекты, Һупайлы, Иҫке Өфө, Үҙәк, Черниковка, Шаҡша.
# Лиз (Кама ҡушылдығы)

Лиз — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Лиз (Кама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001402
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100140
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Зәңгәрһыу урам (Өфөнөң Ленин районы)

Зәңгәрһыу урам— Өфө ҡалаһы Ленин районының Тымыҡ ҡасабаһында (тораҡ массив) урынлашҡан.
Почта индексы — 450017, ОКАТО коды — 80401380000.
Тымыҡ ҡасабаһының көньяҡ ситендә урынлашҡан. Көньяҡ һәм көнсығыш яғында — тәбиғи мөхит (Киндер күле, урман). Урамдың оҙонлоғо — 529 метр. Ҙәңгәрһыу урам Арбат һәм Троицкий урамдары менән киҫешә.
Урамдың рәсми исеме 1995 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килә (Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡала советы Президиумының 1995 йылдың 29 ноябрендәге 10/20- сы һанлы ҡарары менән «Өфө ҡалаһының Ленин районы Тымыҡ ҡасабаһындағы урамдарҙың һәм тыҡрыҡтарҙың исемен үҙгәртеү тураһында»)
# Чикалда

Чикалда — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Маныч-Гудило күле 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.

# Чикалда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500712107000016453
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001645
* Бассейн коды — 05.01.05.007
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Меңнәр (Татарстан)

Меңнәр (Меңләр) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡкүҙ ауыл биләмәһе составына керә.

# Меңнәр (Татарстан)
## География

Ауыл Сөн йылғаһы буйында, Башҡортостан Республикаһы менән сигендә, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Меңнәр (Татарстан)
## Тарих

Меңнәр — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
1905 йылда мәсет (1836 йылдан билдәле), мәктәп, тирмән, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Меңнәр (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 156 типтәр (сығышы менән йәнәй ырыуынан), 15 башҡорт, 4 татар; 1859 йылда — 215 башҡорт һәм керҙәштәр (типтәрҙәр); 1870 йылда — 505 башҡорт; 1902 йылда — 761 башҡорт һәм типтәр йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 440 | 505 | 551 | 699 | 761 | 821 | 818 | 692 | 624 | 380 | 367 | 516 | 434 | 279 | 270 |

# Меңнәр (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Нидерфрона

Нидерфрона (нем. Niederfrohna) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2414 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,1 км². Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9243 һәм автомобиль коды GC.
# Сафин Миңләхмәт Сафа улы

Сафин Миңләхмәт Сафа улы (рус. Сафин Минниахмет Сафич (Сафиевич) 21 июль 1906 — 29 октябрь 1981) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).

# Сафин Миңләхмәт Сафа улы
## Биографияһы

Сафин Миңләхмәт Сафа улы 1906 йылдың 21 июлендә хәҙерге Башҡортостандың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуа. 1918 йылдан Ҡыйғы районы биләмәһендә эшләй. 1937 йылда Үрге Ҡыйғы район-ара Автотракторсбыт ойошмаһы мөдире, 1940 йылдан район урман сәнәғәте хужалығы директоры булып эшләй. 1941 йылдың 30 ноябрендә Ҡыйғы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16 гвардия кавалерия дивизияһы 148‑се айырым ат-артиллерия полкында отделение командиры һәм автопарк парторгы булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң 1946 йылдан Ҡыйғы Автотракторсбыт бүлеге директоры, 1948 йылдан район советы башҡарма комитетының юл бүлеге мөдире вазифаһында, 1965—1966 йылдарҙа универмагта мейес яғыусы булып эшләй.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), «Батырлдыҡ өсөн» (1945), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1944) һ.б. менән бүләкләнгән. Дивизия частарының Көнбайыш Польшала һөжүм итеү һуғыштарында автопарк парторгы булараҡ Сафин Миңләхмәт Сафа улы шәхси составты юғары патриотик рухта тәрбиәләй, был яугирҙарҙа ауыр оҙайлы марштарҙа бөтә ҡыйынлыҡтарҙы еңеп үтергә һәм дивизия частарына аҙыҡ-түлекте, һуғыш кәрәк-яраҡтарын ваҡытында еткереп тороуға булышлыҡ итә. Подразделениеның 1945 йылдың 27 февралендәге бойороғо менән ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Ҡыҙылармеец Сафин Чернигов, Мозыр ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша, машиналарҙы ваҡытында яғыулыҡ менән өҙлөкһөҙ тәьмин итә, был һөжүм итеү ваҡыттарында һуғыш кәрәк-яраҡтарын үҙ ваҡытында еренә еткереүгә мөмкинлек бирә. Подразделениеның 1944 йылдың 13 февралендәге бойороғо менән ул «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Ветеран 1981 йылдың 29 октябрендә тыуған ауылында вафат була һәм ерләнә.

# Сафин Миңләхмәт Сафа улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
# Адамовка районы

Ада́мовка райо́ны — Ырымбур өлкәһе районы.
1932 йылда Ҡаҙағ ССР-нан РСФСР составына күсерелде.
Милли состав (2010): урыҫтар — 46,9%, ҡаҙаҡтар — 34,2%, татарҙар — 2,4%, украиндар — 6,6%, мордва — 1,5%, немецтар — 1,3%, башҡорттар-1,2%.
# Нюнега

Нюнега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Нюнега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031995
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003199
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Инра

Инра — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/595/16 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Инра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003610
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хатам

Хатам (перс. خاتم‌کاری‎, Khatam-kari йәки (перс. خاتم‌بندی‎, khatam-bandi) — боронғо фарсы ағас инкрустацияһы техникаһы.

# Хатам
## Башҡарылышы

Мозаиканың айырым төрө, уның нигеҙендә өсмөйөштәрҙән торған ҡатмарлы геометрик биҙәк ята, ағасҡа йәки башҡа төрлө өҫкө ерлектәргә ағастан, һөйәктән һәм металдан эшләнгән йоҡа пластиналар йәбештереү юлы менән яһала. Был рәүешле теләһә ниндәй предметты — ишек һәм рамдарҙан алып ҡумталарға һәм шариклы ручкаларға тиклем — биҙәйҙәр. Алтын, көмөш, еҙ, алюмин, баҡыр һәм ишелгән металл еп сәнғәттең был төрөндә ҡулланылған материалдар булып тора.

# Хатам
## Тарихы

Был мозаика традицияһы Иранда боронғо замандарҙа барлыҡҡа килгән. Фарсы энциклопедияһында былай тиелә: «Был сәнғәт төрөнөң барлыҡҡа килеү осоро аныҡ билдәле түгел, ә сығанаҡтар күрһәткәнсә, легенда менән бәйле. Ҡайһы бер оҫталар һаман да хатам сәнғәте Ибраһим пәйғәмбәр мөғжизәһе менән тиңләштерелә тип иҫәпләй». Хатамдан тәүге бәләкәй өлгөләре б.э. VIII быуатына ҡараған Ҡөрьән тышлығында табыла.
Был сәнғәт төрө үҙенең иң юғары үҫешенә Сәфәүиҙәр династияһы (XVIXVII быуат) идара итеү дәүерендә өлгәшә .
Хатам сәнғәте 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң Мәҙәниәт һәм юғары белем биреү министрлығы ҡарамағындағы оҫтаханаларҙа үҫешен дауам итә. Шулай уҡ шәхси мануфактуралар ҙа байтаҡ.
Иранда хатам етештереү буйынса үҙәктәре булып Исфахан, Шираз һәм Тәһран ҡалалары һанала.
# Баҡы фуникулёры

Баҡы фуникулёры (әзерб. Bakı funikulyoru) — Баҡылағы (Әзербайжан) фуникулёр линияһы. Фуникулёр Нефтселәр проспектындағы майҙан менән Тауҙағы паркты тоташтыра.

# Баҡы фуникулёры
## Тарихы

Фуникулёр Лемберанский Алиш Жәмил улы тәҡдиме буйынса төҙөлгән, 1960 йылда асылған. Вагондары Ленинград вагон ремонтлау заводында төҙөлгән.
2001 йылда Баҡы фуникулёрына капиталь ремонт үткәрелгән. Сираттағы ремонт 2007 йылда башҡарыла. Ремонт заманса технологиялар ҡулланыу вагондар хәрәкәт иткәндә рельстарҙан сыҡҡан шатырлаған тауышты бөтөрөргә мөмкинлек бирә.
2012 йылда Евровидение йыр конкурсы башланыуға Австрия- Швейцарияның Doppelmayr Garaventa компанияһы фуникулёрға реконструкция үткәрә.
Әзербайжан транспорт министрлығы һәм Баҡы ҡала хакимиәте Баҡы фуникулёрын яңыртырға һәм уның юлын оҙонайтырға ниәтләй.

# Баҡы фуникулёры
## Техник характеристикаһы

Тимер юлдар: бер юллы участка һәм айырымланған юл участкаһы (разъезд).
Тимер юлдарының оҙонлоғо: 455 метр.
Станциялар: Икәү. «Bahram Gyur» һәм «Шехидлер Хиябани»
Вагондар: CWA Constructions компанияһы етештергән ике вагон.
Йөрөш: электр, арҡан.
Максималь тиҙлек: секундына 3 метр.
Машинаның һыйҙырышлылығы: 28 кеше.
Пассажирҙар ташыу: тәүлегенә 2000 кеше.
Вагондар 10 минут аша ҡуҙғала.
Станциялар араһында юл ваҡыты: 4 минут.
Юл хаҡы: 1000 АЗН (2017 йылдың 1 октябренә). Тик ҡулаҡса менән генә түләргә.
Эш сәғәте 10:00 сәғәттән алып 22:00 сәғәткә тиклем ябыла, дүшәмбе - ял көнө.
# Татарка (Зелёнка ҡушылдығы)

Татарка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Зелёнка йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Татарка (Зелёнка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003250
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100325
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Первомайск заказнигы

«Первомайск» заказнигы (рус. "Первомайский", заказник; Елово-пихтовые леса Уфимского плато "Первомайский") — Өфө яйлаһындағы шыршы‑аҡ шыршы урманы. Республика әһәмиәтендәге дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. Реликт урмандарҙы һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында ойошторола (1968).

# Первомайск заказнигы
## Тасуирламаһы

Өфө яйлаһының көньяҡ-көнсығышында Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы менән Силәбе өлкәһендә һәм өлөшләтә Көньяҡ Уралдың Ҡаратау һыртында урынлашҡан. Эталон киң япраҡлы ҡара ылыҫлы урмандарҙы һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында ойошторола. Дөйөм майҙаны 1,7 мең гектар, 70%-ын урман, 3%-ын һаҙланған урындар тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ сигенән Яманйылға аға. Рельефы үҙәндәр менән йырғыланған, карст үҫешкән.
Ландшафы шыршы, аҡ шыршы, ҡайын һәм йүкә ағастары аралашып үҫкән тайганың киң япраҡлы ҡара ылыҫлы урмандарынан ғибәрәт. Улар боҙланғанға тиклем үк формалашҡан, плейстоцен рефугиумы (популяциялары боҙланыу осорон кисергән) булараҡ ҡарала. Шуға күрә был үҫентеләр айырыуса фәнни ҡыҙыҡһыныуға эйә. Әйләнә-тирәләге икенсел урмандар фонында яйла яҡшы һаҡланған булыуы менән айырылып тора. Хәҙер тотош ҡырҡылған ландшафтарҙың эталоны йәки уникаль торошон сағылдырыусы территория участкаһы булып тора. Хайуандар донъяһы аҙ өйрәнелгән. Киң япраҡлы урман фаунаһы элементтары булған ҡара ылыҫлы тайганың типик фауна комплексынан тора.
Заказник тәбиғәтте һаҡлау, фәнни, эталон, урмандарҙы тергеҙеү һәм һыу һаҡлау әһәмиәтенә эйә
# Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы

Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы (11 ноябрь 1920 йыл — 16 сентябрь 2010 йыл), ғалим-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).

# Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы
## Биографияһы

Рауил Ғилметдин улы Фәрхетдинов 1920 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Уран ауылда тыуған.
# Ивушкин Владимир Иванович

Ивушкин Владимир Иванович (9 июнь 1942 йыл — 12 март 1999 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1965—1993 йылдарҙа «Союзтелефонстрой» тресының монтажсы-йәбештереүсеһе. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

# Ивушкин Владимир Иванович
## Биографияһы

Владимир Иванович Ивушкин 1942 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Шемәк ауылында тыуған.
1959 йылда Өфө моторҙар эшләү заводында балта оҫтаһы булып эшләй башлай. 1965 йылдан алып «Союзтелефонстрой» тресының Өфө, 1982 йылдан — Куйбышев төҙөлөш-монтажлау идараһында элемтә монтажлаусы — йәбештереүсе булып эшләй.
1988 йылдан алып «Ростелефонстрой» акционерҙар йәмғиәтенең Екатеринбург филиалында элемтә монтажлаусы — йәбештереүсе булып эшләй. 1993—1999 йылдарҙа «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Өфө ҡала электр селтәрҙәрендә эшләй.
Ивушкин Владимир Иванович 1999 йылдың 12 мартында вафат була.

# Ивушкин Владимир Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Юғары производство күрһәткестәре, хеҙмәттә инициативалылығы һәм намыҫлылығы өсөн В. И. Ивушкин I (1986), II (1981), III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Ө

Өө [ө] — Башҡорт алфавитының егерме беренсе хәрефе.

# Ө
## Башҡорт алфавитында

Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
# Алтын ҡәлғә

Алтын ҡәлғә - (груз. Золотая крепость, рус. ოქროს ციხე) - Грузиялағы Адигени муниципалитетының Болажури ауылы янындағы ҡәлғә.

# Алтын ҡәлғә
## Географияһы

Болажури ауылы Грузияның көньяғында, Самцхе-Джавахет районында, Адигени муниципалитетында урынлашҡан.Нығытма ауылдан йыраҡ түгел, бейек, ҙур ауырлыҡ менән менеп етерлек ҡаяла тора. Ул Грузияның иң ҙур зиндандарының береһе.

# Алтын ҡәлғә
## Архитектураһы

Нығытманың өҫкө яғы бейек ҡаяла урынлашҡан. Ҡабырғалары төньяҡтан һәм көньяҡтан. Бынан тыш нығытмала бер нисә башня бар. Берәүһе иң өҫтә һәм унан тотош нығытма эсе күренә.
Нигеҙе бик ҡатмарлы, сөнки диуарҙары ҡаяларҙың төрлө бейеклегенән һалынған.
Ишеге төньяҡтан. Диуар ҡалынлығы 2 метр. Һөжүм итеүселәргә эскә эләгеүе лә ауыр, унда ингәс тә бик ҡатмарлы. Һаҡсылар төрлө башняларҙан күҙәткән.

# Алтын ҡәлғә
## Тарихы

Ҡасан төҙөлөүе билдәһеҙ. Фараз ителеүенсә, XIII быуатта йәки XIV вбыуат башында һалынған, шуғаса бер ниндәй мәғлүмәт тә осрамай. XV - XVII быуаттарҙа, төрөктәр хакимлыҡ иткәндә, месхетлеләрҙе ул ныҡлы һаҡлаған. Яҡын тирәләге бар төбәк ус төбөндәгеләй күренеп торған.
Алтын ҡәлғә Давид батша хроникаһында телгә алына (XVI быуат). 1578 йылда төрөктәр ғәскәр башы Лала-паша нығытмаға һөжүм итә. Нығытма бирелергә мәжбүүр була.
Төрөктәр яулап алғандан һуң ҡәлғәне "Алтункала", йәғни "Алтын ҡәлғә" тип атай башлайҙар

# Алтын ҡәлғә
## Шулай уҡ ҡара

* Список недвижимых памятников культуры национального значения
# Ялбын-Я (Воль-Я ҡушылдығы)

Ялбын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.

# Ялбын-Я (Воль-Я ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025373
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302537
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Изъ-Я-Ёль

Изъ-Я-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Угдым-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Изъ-Я-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001742
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# .tr

.tr — Төркиә өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.
* .com.tr −
* .org.tr −
* .net.tr −
* .gov.tr −
* .edu.tr −
# Оло Княжая

Оло Княжая — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ентал йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Оло Княжая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001112
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0