yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шахика Эрджюмен

Шахика Эрджюмен (төр. Şahika Ercümen, 16 ғинуар 1985 йыл) — төрөк фридайверы һәм диетологы, фридайвингта донъя рекордсмендарының береһе.

# Шахика Эрджюмен
## Биографияһы

Шахика Эрджюмен 1985 йылдың 16 ғинуарында Чанаккалала тыуған. Гази башланғыс мәктәбендә һәм Анатолияла Милли Пиянго урта мәктәбендә уҡый. Башкент университетының кеше сәләмәтлеге факультетын тамамлай, сәләмәт туҡланыу һәм диетология кафедраһында һөнәр йүнәлешен ала. Спорттың түбәндәге һыу аҫты төрҙәре менән шөғөлләнә: һыу аҫты хоккейы, регби, спорт ориентирлашыуы һәм дайвинг. Донъя һәм Европа чемпионаттарында күп тапҡырҙар ҡатнаша, 2001 йылдан һыу аҫты спортының бер нисә төрө буйынса төрөк йыйылма командаларының дүртәүһендә ҡатнаша.

# Шахика Эрджюмен
## Рекордтары

* 110 м, боҙ аҫтында динамик апноэ (тын алмайынса тороу) (DYN), 2011 йылдың 11 феврале, Австрия, Вайссензее күле. Гиннесстың рекордтар китабына ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы ҡаҙаныш булараҡ индерелгән: элек ир-егеттәрҙә рекорд — 108 метрға, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 70 м тәшкил иткән.
* 70 м, даими ауырлыҡ һәм ластылар менән апноэ (CWT), 2011 йылдың 10 ноябре, Мысыр, Дахаб. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный; бынан алдағы рекордты Таня Стритер (67 м) ҡуйған була.
* 60 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2011 йылдың 10 ноябре, Мысыр, Дахаб.
* 61 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2013 йылдың 1 июне, Төркиә, Ван күле. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный. Шахика үҙенең еңеүен Ван күлендә йәшәүсе диңгеҙ балығы кефалдең бөтә барыуын туҡтатыуға арнауын белдерә.
* 91 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2014 йылдың 23 июле, Төркиә, Каш. Ваҡыт 2:49. Бынан алдағы рекордты Дерье Джан ҡуйған була.
* 110 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ластылар кейеп апноэ (VWT), 22 октября 2016 йылдың 22 октябре, Төркиә, Каш. Ваҡыт 2:44. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный.
# Белебеевский сельскохозяйственный листок

Белебеевский сельскохозяйственный листок — ай һайын сыға торған «Справочный листок Белебеевского уездного земства» гәзитенә ҡушымта, Бәләбәйҙә 1914 йылдың беренсе яртыһында сыға.

# Белебеевский сельскохозяйственный листок
## Тарихы

1914 йылда сыға, № 1 (ғинуар) — № 5 (май).
Өйәҙ земство идаралығы отчёттары, статистика мәғлүмәттәре, ауыл хужалығы темаһына мәҡәләләр баҫыла. Редакторҙары: Ф. И. Мозафаров, С. Н. Левашев. 36 см, 16 б.

# Белебеевский сельскохозяйственный листок
## Редакторҙары

Төрлө ваҡыттарҙа: өйәҙ земство идаралығы рәйесе урынбаҫарҙары: Ф. И. Мозафар, С. Н. Левашев.
# Кучкин Андрей Павлович

Кучкин Андрей Павлович (25 ноябрь (7 декабрь) 1888 йыл — 30 март 1973 йыл) — ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре докторы һәм профессор (1951). Революция хәрәкәте эшмәкәре. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1912 йылдан РСДРП ағзаһы.

# Кучкин Андрей Павлович
## Биографияһы

Андрей Павлович Кучкин 1888 йылдың 25 ноябрендә Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе Белорет заводы ҡасабаһында тыуған. Совет власы өсөн көрәштә һәм граждандар һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1907-1916 йылдарҙа Белорет, Өфө, Вятка ҡалаларында йәшерен революцион эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә. Бер нисә тапҡыр төрмәгә эләгә, һөргөнгә ебәрелә.
1917 йылда буржуаз-демократик революциянан һуң РСДРП(б)-ның Вятка ҡала комитетын һәм Вятка эшсе һәм һалдат депутаттары Советы башҡарма комитетын ойоштороусыларҙың береһе.
«История Великой Отечественной войны» күп томлыҡ ғилми хеҙмәттең редакцион комиссияһы ағзаһы. Фәнни тикшеренеүҙәре шулай уҡ КПСС тарихына, Көньяҡ Уралда РСДРП‑ның урындағы ойошмалары эшмәкәрлегенә арналған. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән махсус урта һәм юғары уҡыу йорттары өсөн КПСС тарихы буйынса дәреслектәр авторы.
Улы Владимир (1933 йыл тыуған) — тарихсы, ҡыҙы Ольга (1936 йыл тыуған). — яҙыусы, журналист.

# Кучкин Андрей Павлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике Ленин ордены
* миҙалдар
# Ниутей-Яха

Ниутей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Ниутей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304162
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Сандибей (йылға)

Кесе Сандибей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Кесе Сандибей (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032743
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303274
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ун дүртенсе йылдың авгусы

Ун дүртенсе йылдың авгусы ― урыҫ яҙыусыһы Александр Солженицындың Көнсығыш Пруссияла Танненберг эргәһендәге ҡаты алышта Урыҫ император армияһы ғәскәрҙәренең еңелеүен тасуирлаған романы. Романды 1970 йылда тамамлаған, тәүге тапҡыр 1971 йылда баҫылып сыҡҡан. 1972 йылда инглиз теленә тәржемә ителгән. Был роман — художестволы уйҙырма һәм хикәйәләү тарихнамә ҡатнашмаһы сағылышы. Әҫәр әҙәбиәтселәр араһында ла, тарихсылар араһында ла киң һәм көсөргәнешле бәхәс тыуҙырҙы.

# Ун дүртенсе йылдың авгусы
## Сюжеты

Генераль штаб офицеры, полковник Воротынцевты бөйөк кенәз Николай Николаевич (бөтә ҡоро ер һәм диңгеҙ көстәре Юғары баш командующийы) Көнсығыш Пруссияла һөжүм иткән генерал Александр Самсоновтың 2-се армияһы штабына вазифаға тәғәйенләй. Воротынцев 2-се армияның командованиеһында нимә булғанын асыҡларға һәм һуңынан бөйөк кенәзгә шуны еткерергә тейеш була. Генераль штабтың икенсе полковнигы шундай уҡ миссия менән 1-се армияға ебәрелә.
Аралар артыҡ алыҫ булып сыға, хатта бәйләнеш яйға һалынмаған, ә рәсәй армияһы, дөйөм алғанда, һуғышҡа насар әҙерләнгән. 26 августа, дүрт көн буйы барған Танненберг янындағы ҡаты алыш башланған көндө, Воротынцев һуғыш барышына йоғонто яһай алмаҫын, Ставкаға ҡайтып өлгөрмәҫен аңлай, һәм шуға күрә, фекерҙәштәренә нисек булһа ла ярҙам итеү маҡсатында, ғәскәрҙәр менән ҡала.
Армияның еңелеү масштабынан ғәрлек ғазабы кисергәнлектән һәм батшаға был турала хәбәр итеүҙән ҡурҡҡанлыҡтан, Самсонов үҙенә үҙе ҡул һала. Уның, ҡулында револьверы булған, мәйетен немец эҙәрмән отряды таба.
Һуғыш яланында ла, тылда ла башҡа персонаждар ҡатнашҡан күп һанлы өҫтәмә сюжет һыҙыҡтары романды эпопеяға әйләндерә.

# Ун дүртенсе йылдың авгусы
## Һуңғы баҫмалары

1984 йылда романдың Гарри Уиллеттс инглиз теленә тәржемә иткән байтаҡҡа киңәйтелгән яңы редакцияһы баҫылып сыға. Уға «Ленин Цюрихта» тигән айырым йыйынтыҡта баҫылған ленин бүлектәре, премьер-министр Столыпин һәм уны үлтергән Богров тураһындағы бер нисә бүлек индерелә.

# Ун дүртенсе йылдың авгусы
## Цикл

Роман 800-ҙән ашыу биттән тора һәм «үлсәп бирелгән мөҙҙәттә хикәйәләү» (яҙыусы жанрын үҙе шулай билдәләй) «Ҡыҙыл тәгәрмәс»тең башы тип һанала. Романдың «Ун алтынсы йылдың октябре» исеме аҫтында сыҡҡан дауамын автор, тәүге өлөшө баҫылғандан һуң ун йыл үткәс, яҙа.

# Ун дүртенсе йылдың авгусы
## Адаптациялары

2014 йылдың авгусында Беренсе донъя һуғышының йөҙ йыллығына бағышлап, BBC Cymru Wales китаптың ике сәғәтлек аудиофаразын тапшыра. BBC Radio 3 уны ҡабатлап тапшыра.
# Тогучин

Тогучин — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Тогучин районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 489 кеше йәшәй.
# Бейектау (һырт, Ишембай районы)

Бейектау — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә, Ишембай менән Ғафруи райондары сигендә урынлашҡан.

# Бейектау (һырт, Ишембай районы)
## Урынлашҡан ере

Ишембай һәм Ғафури райондарында Рәүҙәк һәм Егән йылғалары ҡушылған урындан Ғафури районы Красноусол ауылына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 25 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге яҡынса 4 км, абсолют бейеклеге 350 м.

# Бейектау (һырт, Ишембай районы)
## Рельефы

Түбәләре яҫы, йомро. Битләүҙәре 80—100 м тәрәнлектәге уйһыулыҡтар менән йырғыланған. Өҫкө пермдең көңгөр ярусы гипстары,ангидриттары һәм өфө ярусының ҡыҙыл төҫтәге ҡомташтарынан тора. Рельефында карст формалары үҫешкән: упҡындар, ҡоҙоҡтар, мәмерйәләр, юғалыусы йылғалар һәм карст сығанаҡтары. Һырт итәктәрендә Ҡарлыман, Яҡын Төлкәс һәм Кесе Әрмет йылғалары (Ағиҙел йылғаһы бассейны) башлана. Ландшафтары элекке имәнлектәр урынындағы киң япраҡлы йыла, йүкә һәм саған урмандарынан тора. Бейектауҙың көнбайыш битләүҙәрен йүкә урмандары биләй.
# Кичигин ҡарағайлығы

Кичигин ҡарағайлығы (рус. Кичигинский бор) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе, Уйылға районы биләмәһендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы

# Кичигин ҡарағайлығы
## Географияһы

Силәбе — Троицк юлындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы, майҙаны 1370 гектар, Уйылға йылғаһы быуаһындағы Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысының көнсығыш ярында урынлашҡан. Ике айырым массивтан ғибәрәт, бынан тыш юлдар ҙа йырмыслаған. Бер массив Кичигин ауылының төньяғында, икенсеһе Южноуральск ҡалаһынан төньяҡтараҡ. Башлыса тигеҙлектәр буйлап аға, мәгәр Уйылға йылғаһына етәрәк яр буйҙарында ҙур булмаған ярлауҙар бар.

# Кичигин ҡарағайлығы
## Тарихы

1969 йылда урман майҙаны тәбиғи ҡомартҡы тип иғлан ителә. 2007 йылда ҡомартҡы тураһында һуңғы ҡағиҙәләр эшләнә һәм Силәбе өлкәһе губернаторы Петр Сумин тарафынан раҫлана. Ҡарағайлыҡ шулай уҡ XVIII быуат уртаһынан Иҫәт казактары тарафынан һаҡланған, сөнки дәүләт сиге яҡын ғына, Ырымбур менән Екатеринбург араһындағы юл да ошонан үткән

# Кичигин ҡарағайлығы
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
* Кичигино, село, Увельский район. Основано в порядке военного поселения, как крепость в 1748 г. на реке Увельке. Заложена еткульскими казаками во главе с Кичигиным, потому и названа его именем..</ref>.
# Вишнич Филип

Филип Вишнич (серб. Филип Вишњић; 1767—1834) — төньяҡ Боснияла тыуған серб шағиры һәм гусляры.
Серб тарихының иң мөһим ваҡиғаларының шаһиты булып, барған ваҡиғалар хаҡында поэмалар ижад иткән.
Вук Караджич уны үҙ заманының иң яҡшы балладалар авторы һәм йырсыһы тип атай.
Вишничты һуҡырлығы һәм шундай уҡ һирәк шиғри һәләте өсөн йыш ҡына «серб Гомеры» тип атайҙар.

# Вишнич Филип
## Тормош юлы

Вишнич 1767 йылда хәҙерге Босния һәм Герцеговинала Углевик ҡалаһынан алыҫ түгел Трнова ауылында тыуған. Уның ысын фамилияһы Вилич булыуы билдәле. Вишнич тип уны йәки әсәһе Вишняның исеме, йәки Сербияға күскәнсе йәшәгән Меджяши ауылындағы Вишница кварталы буйынса атағандар.
Тыуған ауылында ул өс йыл ғына йәшәй, шунан Вишничтың ғаиләһен унда баҫып ингән төрөктәр ҡыра. Әсәһе генә иҫән ҡала, ҡабаттан тормошҡа сыға, Мирканович ғаиләһенә ҡушылып, Филипты үҙе менән алып, Меджяши ауылына күсенә. Бында Филип серб эпик шағирҙарының төп уйын ҡоралы булған гусляла уйнарға өйрәнә, үҙенең тәүге шиғырҙарын ижад итә. Бәләкәйҙән сәсәк ауырыуы арҡаһында һуҡыр ҡалғанлыҡтан, халыҡ йырҙарын башҡарыу һәм ижад итеү уның өсөн берҙән-бер аҡса эшләү мөмкинлеге була.
Ғосман залимлығына ҡаршы Беренсе серб ихтилалы ваҡытында Вишнич, үҙе һуғышта ҡатнаша алмағанлыҡтан, ватандаштарының һуғышсан рухын күтәрергә тырышып, күп илһөйәр йырҙар ижад итә, үткән алыштарҙы эпик хроникалар рәүешендә теркәй. 1813 йылда төрөктәр ихтилалды баҫтырғас, Грк аулына күсенә, унда Вук Караджичты осрата, ул Вишничты үҙе менән Шишатовац монастырына алып бара, унда бер нисә йырын яҙып ала. Һуңынан Караджич уның ун өс йырын баҫтырып сығара, шул иҫәптән «Почетак буне дахияға ҡаршы», «Чокешиниҙа һуғыш», «Мишаруҙа һуғыш», «Кенәз Иво Кнежевич» һәм башҡалар. Вишничтың шиғриәте йыш ҡына традицион халыҡ ижады сиктәренән сыға: ул булған алыштарҙы һәм күренештәрҙе тарихи дөрөҫлөктә һүрәтләй һәм шул уҡ ваҡытта айырым ҡатнашыусыларҙың, мәҫәлән, азатлыҡ көрәше етәксеһе Ҡарагеоргий йәки кенәз Иво Кнежевич кеүек үҙ халҡының ирке өсөн ғүмерҙәрен бағышлаған кешеләрҙең психологик портреттарын төҙөүгә лә ҙур иғтибар бүлә.
Филип Вишнич 1834 йылда шул уҡ Грк ауылында үлгән, һуңыраҡ ул ауылға шағир хөрмәтенә Вишничево исеме бирелгән.

# Вишнич Филип
## Хәтер

Һәр ноябрь тыуған ауылы Трновала, ҡасандыр шағирҙың йорто торған урында «Вишнич көндәре» мәҙәни фестивале уҙғарыла. Танылған ғалимдар, шағирҙар һәм яҙыусылар унда Филип Вишничты иҫкә алыу, уның әҫәрҙәренә хөрмәт белдереү өсөн йыйыла.
Ҡайһы бер ҡалаларҙа шағирҙың унда булып киткәнен белдергән яҙмаларҙы күрергә була, мәҫәлән, Биелина китапханаһы бинаһында, Биелина һәм Углевик ҡалаларының гербтарында.
Грк ауылына Вишнич исеме ҡушылған.
Сербияла һәм Серб Республикаһында Филип Вишнич исемен йөрөткән урамдар һәм мәктәптәр бар.
Шағир Босния һәм Герцеговинаның милли валютаһында — 20 маркалы ҡағыҙ аҡсаһында төшөрөлгән.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында уның рәсеме 50 серб динары ҡағыҙ аҡсаһына төшөрөлгән булған.
«100 иң билдәле серб» китабына индерелгән..
# Солтанов Ғарифйән

Солтанов Ғарифйән (5 ғинуар 1876 йыл — 1940-сы йылдар) — крайҙы өйрәнеүсе. Урыҫ-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан.

# Солтанов Ғарифйән
## Биографияһы

Ғарифйән Солтанов Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ҡыҙырбаҡ ауылында 1876 йылдың 5 ғинуарында тыуған.
Урыҫ-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан.
Салауат Юлаев тураһындағы йырҙарҙы, риүәйәттәррҙе һәм легендаларҙы яҙып алған. 1890—1897 йылдарҙа урындағы халыҡтан Салауат Юлаев тураһынағы йырҙарҙың 223 юлын яҙып алған. Солтановтың үҙе әйтеүе буйынса, яҙыуҙарының бер өлөшө генә һаҡланған. Хәтерендә ҡалған ҡайһы берен тергеҙгән. Һәм яңы йыйылған йыр, легенда һәм риүәйәттәре менән бергә («Элек Салауат тураһында йырлатмайҙар ине», «Салауаттың сит илдә михнәт күреүе», «Салауат батыр мәргән уҡсы булған») Башҡорт тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институтына тапшыра. Институттың директоры Х. Х. Хамматовҡа 1940 йылдың 15 октябрендәге яҙған хатында Солтанов, бала сағында ул ҡарттар, Салауат батыр тураһында һөйләгәндә, улар: «Һаҡ бул, улым!» тигәндәр, сит кешеләр янында йырлау кәрәкмәй, һине ҡулға алыуҙары бар тип киҫәткәндәр (РФА Өфө ғилми үҙәге. Ф.3, оп.12, д.64. л.159).
1890 йылда ауыл йыйынында «Салауат батыр» йырын скрипкала башҡарғаны өсөн 5 тәүлеккә ябып ҡуялар. 1925 йылда Башҡортостан үҙәк крайҙы өйрәнеү музейына, легендалар буйынса Салауаттыҡы тип танылған эйәрҙе бүләк итә.
# Чернушка районы

Черну́шка райо́ны — Пермь крайы составындағы территориаль һәм муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Чернушка ҡалаһы, 1930 йылға тиклем — Рябки ауылы.

# Чернушка районы
## География

Чернушка районы Беүә убалы тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, убалы-тигеҙлекле Урал алдында, Тылва ҡалҡыулығы битләүҙәрендә, киң япраҡлы-ылыҫлы урман зонаһында Пермь крайының көньяғында урынлашҡан. Район Пермь крайының Көйәҙе, Барҙы, Уй һәм Октябрьский райондары, Башҡортостандың Асҡын һәм Тәтешле райондары менән сиктәш.
Майҙаны — 1676 км², был Пермь крайы территорияһының яҡынса 1 % тәшкил итә. Район төньяҡтан көньяҡҡа — 54 км, ә көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — яҡынса 56 км һуҙылған.

# Чернушка районы
## Тарих

Чернушка районы территорияһы борон замандарҙан башҡорттарҙың аҫаба ерҙәре булып торған. Был ерҙәрҙе танып ҡәбиләһенең ҡаҙансы һәм ҡайпан ырыуҙары биләгән. XVIII быуат аҙағынан бында урыҫтар һәм башҡа халыҡ вәкилдәре күпләп күсеп килә башлайҙар.

# Чернушка районы
## Халҡы

Ҡала шарттарында (Чернушка ҡ.) район халҡының 64,92 % йәшәй.
Районда урыҫтар — 77,4 %, татарҙар — 7,6 %, башҡорттар — 6,6 %, удмурттар — 4,3 %, тағы ла сыуаштар, мариҙар һәм башҡа милләт вәкидәре йәшәй.

# Чернушка районы
## Иҡтисад

Чернушка районы индустриаль-аграр райондарына ҡарай. Уның иҡтисадының төп өлөшөн артабанғы тармаҡтар тәшкил итә (етештереүҙең дөйөм күләмендәге өлөшө):
* нефть һәм газ сығарыу (73,4 %)
* етештереү тармағы (6,7 %)
* төҙөлөш (7,1 %)
* транспорт һәм элемтә (3,8 %)
* ауыл хужалығы (1,2 %)
Райондың сәнәғәт етештереүендә нефть сығарыу 93,2 % тәшкил итә, йылына яҡынса 600 мең тонна нефть сығарыла.
Чернушка районы крайҙа иген сәсеү майҙандары һәм иген йыйыу буйынса 3 урынды һәм һөт йыйыу буйынса 5 урынды биләй. 2010 йылға ҡарата районда 7010 баш һыйыр малы, 784 баш дуңғыҙ малы иҫәпләнгән. Хәҙерге ваҡытта Чернушка районында ауыл хужалығында эшләүсе 20 предприятие, 6055 шәхси ярҙамсы хужалыҡ, 12 крәҫтиән-фермер хужалығы теркәлгән.

# Чернушка районы
## Иҡтисад
### Киң мәғлүмәт саралары

Район гәзиттәре: «Маяк Приуралья» (1930 йылдан); «Уральская версия»; «Чернушка Плюс». 2008 йылдан Чернушка ҡалаһында квартал һайын башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Пермь башҡорттары» сыға.
Районда «Радио Чернушки» радиостанцияһы һәм «ВеЧер» телеканалы (1995 йылдан) эшләй.
# Арғос

Арғос — рус. Аргус — ҡая, Рәсәй, Силәбе өлкәһе Ҡуҫа ҡалаһының көнбайыш ситендә, Әй йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.

# Арғос
## Тасуирламаһы

Арғос — тәпәш, әммә дәүмәлле таш. Уның бейеклеге 43 метр тәшкил итә. Ҡая аҫтында — таш төбөндә — һыу өйөрмәләре хасил булыусан.
Әй йылғаһы яры яғынан Арғос тауында протерозойҙың ун километрлы ҡеүәтле геологик киҫелеше бар һәм тау Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән
Тауҙың аҫҡы өлөшөндә бәләкәй мәмерйә — тау тишеге бар

# Арғос
## Флораһы һәм фаунаһы

Арғостың һырты ҡарағай ағастары менән ҡапланған.Ҡая риф ҡалдыҡтарынан хасил булған һәм унда йәшел-күк ылымыҡ колониялары — строматолиттар һаҡланған.
Арғос ҡаяһы унан асылған матур тәбиғәт күренештәре менән дә, итәге янынан аҡҡан балыҡлы Әй йылғаһы менән дә туристарҙы, балыҡсыларҙы йәлеп итә. Бында суртан, алабуға, сабаҡ, ташбаш бар, ҡайһы ваҡыт ағасаҡ һәм бәрҙе осрай.

# Арғос
## Тарихынан

1856 йылда Арғоста танылған геолог Э. Т. Гофман була (яңылыш уны Арбус тип атай). Һуңыраҡ "Горный журнал"да (кит. IV, 1868) былай тип яҙған:
   «…Дождь шел до утра 5-го августа. В этот день я воспользовался одним из ясных промежутков времени, чтобы совершить небольшую поездку на Ай. Я приблизился к реке близ крутого известкового берега, называемого Арбус. До него встречается только серо-синий известняк, коего пласты падают на восток, как видно во многих небольших ломках, в которых добываются камни для фундаментов строений. В этом плотном серо-синем известняке есть отдельные более темные землистые слои, которые делятся на тонкие листочки и содержат в себе желваки, имеющие необыкновенное сходство с органическими остатками, какими они может быть действительно первоначально и были. По форме они большею частию похожи на широкую сдавленную раковину теребратула или тому подобную; на одной стороне пласта они образуют выпуклости или возвышения, а на другой стороне — соответствующие им небольшие углубления. Они разделены на выпуклые слои от поверхности, так что внутренние слои по мере удаления от поверхности становятся больше, но настоящего ядра не видно…»

# Арғос
## Этимологияһы

Ҡаяның исемен грек мифологияһындағы күп күҙле Аргус менән бәйләүсәндәр. Мәгәр ҡая тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан һәм уның атамаһы, һис шикһеҙ, башҡорт теленән ингән. Башҡорттар ҡаяға грек мифологияһы геройы исемен биреүе бик икеле. Атамала ике башҡорт һүҙе «арғы» һәм «ос» күренеп тора. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә «арғы — арыраҡ, алыҫыраҡ» тип, ә «ос» һүҙенең бер мәғәнәһе — «нәҙек оҙон йәки оҙонға һуҙылған нәмәнең барып бөткән ере». Был тап бына "протерозойҙың ун километрлы ҡеүәтле геологик киҫелеше"нең бөткән ере тигәндән килеп сыҡҡан атамалыр.
Арғужа һыуһаҡлағысы урыҫ телендә Аргазинское водохранилище тигәнгә әүерелгәнен иҫтә тотҡанда ҡая атамаһы Арғужа тигән андронимдан да шундай төҫкә инеүе ихтимал.
Викидәреслектә
# Прага

Пра́га (чех Praha) — Чехияның баш ҡалаһы; Урта чех (урыҫса Среднечешский) крайының һәм уның ике районының (Прага-Көнсығыш (Прага-Восток) һәм Прага-Көнбайыш (Прага-Запад) административ үҙәге. Илдең үҙ аллы административ берәмеге.
Халҡы — 1,3 млн кеше (2013 йыл), ҙурлығы буйынса Евросоюзда ун дүртенсе ҡала. Влтава йылғаһы ярҙарында, уның Эльбаға ҡойған тамағынан 40 километр өҫтәрәк урынлашҡан.
Чехияның төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Европаның эре сәйәхәт үҙәге: 2012 йылда ҡалаға килгән туристар 5,4 миллиондан артыҡ кеше булған.
X быуат — Чех дәүләтенең баш ҡалаһы; 1526—1918 йылдарҙа — Габсбургтар хаҡимлығы аҫтында булған Богемияның төп ҡалаһы; 1918—1992 йылдарҙа — Чехословакияның, 1993 йылдан — Чех Республикаһының баш ҡалаһы. Праганың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

# Прага
## Тарихы

Хәҙерге Прага биләмәләрендәге славян ауылдары тураһындағы беренсе тарихи мәғлүмәттәр беҙҙең эраның VI быуатына ҡарай. X быуатта Прага Чех дәүләтенең баш ҡалаһына әйләнә, был йөҙ йыллыҡ аҙағына ҡалала баҙар майҙаны барлыҡҡа килә.
XIII быуаттың тәүге яртыһында был майҙан янындағы таш ҡаралтыларҙы уратып таш стеналар күтәрә башлайҙар. XIX быуат уртаһына Прага иҡтисад йәһәтенән яҡшы үҫешкән һәм күршеләре менән ҡыҙыу сауҙа алып барған ҡала булып таныла.
Урта быуаттарҙа Париж менән бер ҡатарҙан Европа баш ҡалаһы исеменә дәғәүә иткән Прага, 16-сы быуатта глобалләшеүҙең беренсе тулҡынынан ситтә ҡалып, ҡитғаның үҙәктән ситтәге (периферия) ҡалаһына әйләнә.
1866 йылғы Австрия-Пруссия һуғышында Австрияның еңелеүенән һәм Праганы Пруссия ғәскәрҙәре баҫып алғандан һуң Австрия командованиеһы ҡала оборона йәһәтенән мөһимлеген юғалтты тигән һығымтаға килә. Был ҡаланың күп нығытмаларын һүтеү хаҡындағы ҡарар ҡабул итеүгә нигеҙ. Һөҙөмтәлә Праганың ҡала яны райондары йылдам үҫеш ала, уларҙа иҫке кварталдарҙан айырмалы, тиҫтәләгән һәм йөҙләгән яңы завод һәм фабрикалар ҡалҡып сыға, улар үҙҙәренә эшсе көстө ауылдарҙан тарта.
XIX быуатта Прага агломерацияһы бөтә империяның иң мөһим сәнәғәт үҙәгенә әйләнә. Был йәһәттән бигерәк тә яҡында урынлашҡан күмер бассейнын һәм Кладно ҡалаһының металлургия тармағын йәтеш ҡулланған машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү предприятиелары айырым роль уйнай.

# Прага
## Тарихы
### Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 17,4 | 19,2 | 22,5 | 28,8 | 32,5 | 37,2 | 37,8 | 37,4 | 33,1 | 27,0 | 19,5 | 17,4 | 37,8 |
| Уртаса максимум, °C | 1,3 | 3,0 | 8,1 | 14,3 | 19,2 | 21,8 | 24,4 | 23,8 | 18,9 | 13,1 | 6,0 | 2,0 | 13,0 |
| Уртаса температура, °C | −1,4 | −0,4 | 3,6 | 8,4 | 13,4 | 16,1 | 18,2 | 17,8 | 13,5 | 8,5 | 3,1 | −0,3 | 8,4 |
| Уртаса минимум, °C | −4 | −3,6 | 0,0 | 2,9 | 8,2 | 10,8 | 12,7 | 12,6 | 8,8 | 4,7 | 0,6 | −2,7 | 4,3 |
| Абсолют минимум, °C | −27,5 | −27,1 | −27,6 | −8 | −2,3 | 1,9 | 6,7 | 6,4 | 0,7 | −7,5 | −16,9 | −24,8 | −27,6 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 22 | 23 | 28 | 28 | 73 | 66 | 79 | 65 | 42 | 27 | 30 | 28 | 509 |
| Сығанаҡ: Погода и Климат ||||||||||||||