yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Борисова Анна Михеевна

Анна Михеевна Борисова (26 декабрь 1914, Һамар губернаһы Ковригино утары — 13 март 1968, Бутурлиновка, Воронеж өлкәһе) — ауыл хужалығы производствоһы алдынғыһы, «Бутурлиновский» совхозында сусҡа фермаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948). СССР 6-сы саҡырылыш Юғары советы депутаты.

# Борисова Анна Михеевна
## Биографияһы

1914 йылдың 26 декабрендә Һамар губернаһы Ковригино утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1939 йылдан «Коммунар» колхозында хеҙмәт итә.
1940 йылдан Воронеж өлкәһе Бутурлиновка ауылында йәшәй, «Бутурлиновский» колхозында сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1947 йылда суҡа фермаһы бригадиры. 1948 йылда намыҫлы хеҙмәте менән юғары ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
1962 йылда СССР Юғары Советы 6-сы саҡырылыш (Воронеж өлкәһенән, 1962-1966) депутаты итеп һайланған.

# Борисова Анна Михеевна
## Хәтер

* Бутурлиновка ҡалаһының бер урамы Анна Борисова исеме менән аталған.

# Борисова Анна Михеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 22 март указы менән
* Ленин ордены (1948).
# Керасыкъя

Керасыкъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ахтасымполум йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Керасыкъя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011703
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201170
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Виллерштедт

Виллерштедт (нем. Willerstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 283 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,71 км². Диңгеҙ кимәленән 218 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Рыта

Рыта — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1440 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Рыта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000757
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100075
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Натиҡ

Натиҡ (ғәр. ناطق‎ — «һөйләүсе») — Исмәғилилектә ете пәйғәмбәрҙең пәйғәмбәрлек циклдарын башлаусы һәр береһе.

# Натиҡ
## Тасуирламаһы

Натиҡ — матди донъяла Донъя Аҡылының сағылышы. Натиҡтың үәхиҙәре Аллаһтан килә һәм ябай кешеләргә асыҡ булмаған йәшерен мәғәнә йөрөтә, шуға күрә натиҡ менән бергә уның ярҙамсыһы ла — сәмит («тымыҡ») килеп сыға, ул уҡ әсәс (нигеҙ), Донъя Йәненең кәүҙәләнеше, уның бурысы — натиҡ үәхиҙәрен аңлатыу.

# Натиҡ
## Натиҡтар

Үткән алты циклдың натиҡтары:
* Әҙәм
* Нух
* Ибраһим
* Муса
* Ғайса
* Мөхәммәт
Етенсе циклда натиҡ Әл-Ҡаим («Аяғүрә тороусы», «Өҫтә тороусы») донъя ахыры алдынан, кешеләр натиҡтар, сәмиттәр һәм имамдар (һәр циклда ете имам) аралашсылығында камил танып белеүгә өлгәшкәс, күренәсәк.
# Чушева

Чушева — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Чушева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054288
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005428
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Саранда

Саранда ((алб. Saranda йәки Sarandë, грек. Άγιοι Σαράντα) — Албанияның Влёра префектураһындағы курорт-ҡала. Саранда халҡы 2002 йылға 15 259 кеше була.
Саранда Ион диңгеҙе яры буйында, грек утрауы Корфу ҡаршыһында урынлашҡан. Саранда портын йыш ҡына «Албанияның көньяҡ ҡапҡалары» тип атайҙар.

# Саранда
## Тарихы

Баш ҡаланың хәҙерге исеме ҡырҡ Севастия ыҙа сигеүсеһе хөрмәтенә булған византия монастыры Айя-Саранд (Άγιοι Σαράντα) исеменән килә, борон ҡаланы Онхесм тип хаона ҡәбиләләре атаған (бер сығанаҡтар буйынса, боронғо грек, ә башҡа сығанаҡтар буйынса иллирия). 1912 йылдың 28 ноябрендә Влерала Албанияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, әммә был ваҡытҡа тиклем 1920 йылдарҙа, ил биләмәләре әленән әле итальян, грек, серб ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана.
1939 йылда итальян ғәскәрҙәре ҡаланы баҫып ала, оккупанттар уны Бенито Муссолиниҙың оло ҡыҙы Эдда хөрмәтенә Порто-Эдда тип үҙгәртә (итал. Porto Edda). Әммә борондан был төбәкте Бөйөк Грецияның өлөшө тип һанаған гректар Төньяҡ Эпирҙан 1940 йылда бик тиҙ генә унан итальяндарҙы ҡыуып сығара, әммә оҙаҡҡа түгел, сөнки Германия, Италия, Болгария илдәре 1941 йылда Грецияны оккупациялай башлай. Итальяндар 1943 йылда капитуляция яһайҙар һәм Албанияны ҡалдыралар, 1944 йылда немец оккупанттары илдән ҡыуып сығарыла һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң — Саранда Албанияның Влёра префектураһы окурыгының үҙәге була.
1997 йылда ҡала сыуалыштар урынының береһе булараҡ киң танылыу ала башлай.

# Саранда
## Иҫтәлекле урындары

Саранданың иң үҙәгендә православие сиркәүе һәм урта быуат синагогаһы урынлашҡан. Алыҫ булмаған урында археологик музей-ҡурсаулыҡ — боронғо Бутринти ҡалаһы емереклектәре — ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары, ә боронғо Финичи ҡалаһының башҡа ҡалдыҡтары, ҡайһы бер тикшереүселәр әйтеүенсә, афинаныҡына оҡшаған, әммә үҙенең күләме менән байтаҡҡа ҙур Акрополдә урынлашҡан.
* Этнографик музей;
* Боронғо ғибәҙәтхана;
* Фойнике емереклектәре;
* Йәһүд синагогалары;
* «Али Паша Тепелена» ҡәлғәһе;
* Шен Кол урынында боронғо сиркәү (Изге Кол).
* «Зәңгәр күҙ» сығанағы, Саранданан 18 км алыҫлыҡта ята.
Шулай уҡ Саранда округында Албанияның таш быуат һәйкәлдәренең иң күбе, шул иҫәптән Конспольский мәмерйәһе урынлашҡан.

# Саранда
## Иҡтисады

Ҡала иҡтисадының мөһим аспекты булып туризм ҡала, быға урындағы климат та булышлыҡ итә — бында йылда уртаса 300 ҡояшлы көн тора. Быға тағы ҡомло пляждар һәм алыҫ булмаған бөтә донъяға билдәле иҫтәлекле урындар, Корфу утрауы менән паромлы кисеүҙәр булышлыҡ итә. Алыҫ булмаған ерҙә Саранданан көньяҡтараҡ һәм көнсығыштараҡ, Какавияла һәм Чафе Боте ҡалаһында Греция менән сиктәш автомобиль үткәүелдәре бар.

# Саранда
## Билдәле кешеләре

* Ставрианос Вистарис (англ.) (грек. Σταυριανος Βισταρης) — XVI быуат грек шағиры.

# Саранда
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Каламария
* Керкира
# Киша (Белая ҡушылдығы)

Киша — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая (Кубань ҡушылдығы) йылғаһының уң ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Киша (Белая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004427
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100442
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Көньяҡ-көнбайыш Сомали

Көньяҡ-көнбайыш Сомали - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Тутюл

Тутюл — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Тутюл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201587
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гнилая Плота

Гнилая Плота — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дайминка йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Гнилая Плота
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер ҡушылғанға тиклем Дон. Йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000000930
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000093
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иҫке Мөкмин

Иҫке Мөкмин (Мөкмин, Тамьян; рус. Старомукминово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Иҫке Мөкмин ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Иҫке Мөкмин
## Географик урынлашыуы

Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Иҫке Мөкмин
## Тарихы

Тамъян ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. Тамъян шәжәрәләренең береһенә ярашлы, ауылға нигеҙ һалыусы Мөьмин (Мөкмин) һәм уның улдары Ғабдрахман, Ҡорбанғәли, Хисаметдин, Вәлит, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе һәм Мәләүез райондарының тамъян башҡорттарының ауылдары (Төкән, Түләк, Илкәнәй, Бәләкәй Илкәнәй (Бәләкәй Муса), Моҡас, Муса (Иҫке Муса)) халҡы менән туған булғандар.
Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 4-се бүлегенә керә.
1900 йылда 3 һыу тирмәне, 1 мәҙрәсә, 2 мәсет теркәлгән.
Иҫке Мөкмин ауылы халҡы күрше Шаммас һәм Игенселәр ауылдарына нигеҙ һалған.

# Иҫке Мөкмин
## Халҡы

1816 йылда 207 башҡорт, 1834 йылда — 392 башҡорт, 1859 йылда — 829 башҡорт йәшәгән. 1900 йылда — 1648 кеше, 2010 йылда 565 кеше теркәлгән.
# Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы

Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы (1 ғинуар 1922 йыл — 18 ғинуар 2017 йыл) — ғалим-нефтсе-геолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1965), профессор (1969), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982).

# Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы
## Биографияһы

Әхтәм Рәхмәтулла улы Кинйәкәев 1922 йылдың 1 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Бүздәк ауылында (Башҡортостан Республикаһының Бүздәк ауылы) тыуа.
1951 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлай.
Эш урындары: Өфө нефть институтының өлкән уҡытыусыһы (1951—1956); Татар нефть ғилми-тикшеренеү институтының лабораториялары мөдире (Бөгөлмә ҡалаһы, 1956—1967); И. М. Губкин исемендәге нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтының Татар киске факультетының декан урынбаҫары, деканы (Әлмәт ҡалаһы, 1967—1969); Гомель дәүләт университетының деканы, кафедра мөдире (1969—1973); Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире (1973—1989), профессоры (1989 йылдан).
Кинйәкәевтең ғилми эшмәкәрлек йүнәлештәре: геология, геофизика. Ул Урал һәм Волга буйының нефтле, газлы, карбонатлы ултырмаларын тикшереү ысулдарын эшләй. Был палеозойҙың стратиграфияһын аныҡлаштырырға, яңы нефтле ҡатламдарҙы табырға мөмкинлек бирә.

# Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы
## Хеҙмәттәре

Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы — 220-ләп фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыу авторы.
Методы комплексного исследования нефтеносности карбонатных отложений. М.: Недра, 1972.
Эффекты переменного гравитационного поля в капиллярах. Уфа: Гилем, 1997.
Литостратиграфическая характеристика палеозоя платформенного Башкортостана в связи с перспективами открытия залежей углеводородов карбонатных разрезах бездействующих скважин. Уфа: РИО БашГУ, 2005.

# Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985),
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944),
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943).
# Кесе Салым

Кесе Салым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1262/35/31 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 269 км.

# Кесе Салым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050338
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205033
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иҫке Әхмәт

Иҫке Әхмәт (Иҫке Әхмәтабыҙ, Түбәнге Әхмәт; татар. Иске Әхмәт, рус. Старое Ахметово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

# Иҫке Әхмәт
## География

Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Әхмәт
## Тарих

Ауылға 1670-се йылдарҙа байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауылды нигеҙләүсе Әхмәт абыҙ, Туйкә абыҙ (Туйкә ауылы уның исеме буйынса аталған) менән бергә Минзәлә ҡалаһы тирәһендә 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалына етәкселек иткән. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.
Ауыл кешеләре Яңы Әхмәт (Әхмәтабыҙ) ауылына нигеҙ һала.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.

# Иҫке Әхмәт
## Халҡы

1795 йылда ауылда 19 башҡорт, 11 яһаҡлы татар һәм 87 типтәр; 1834 йылда — 63 башҡорт һәм 90 типтәр; 1870 йылда — 350 башҡорт һәм 19 татар (титпәрҙәр күрше Яңы Әхмәт ауылына күскән); 1912 йылда — 209 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1870 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 117 | 369 | 262 | 252 | 271 | 201 | 162 | 139 | 65 | 7 | 1 | 4 |
# Уҡбалыҡ

Уҡбалыҡ (лат. Acipenser ruthenus, рус. Стерлядь) — мәрсен (бикре) һымаҡ балыҡтар ғаиләһендәге (семейство осетровых) йылға балығы; Бикре һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бик ҡиммәтле аулау балығы.

# Уҡбалыҡ
## Таралыуы

Ҡара, Азов, Каспий диңгеҙҙәре йылға бассейнында, илебеҙҙең Европа өлөшөндәге һәм Көнбайыш Себерҙәге төрлө йылғаларҙа тереклек итә. Башҡортостандың Ағиҙел йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Ҡариҙел Дим йылғаларында йәшәй.

# Уҡбалыҡ
## Ҡылыҡһырлама

Башҡорттар был балыҡты сөгә, осломорон тип тә йөрөтә.
Был балыҡтарҙың тәңкәһеҙ. Оҙонса кәүҙәләре 5 буй рәт ромб һөйәк пластиналары бар: бер рәт арҡанан, икешәр рәт ян-яҡтан һәм ҡорһаҡтан үтә.
Баштарының алғы өлөшөндә оҙон томшоҡ — рострум һуҙылған. Ауыҙҙары томшоғоның аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. Ауыҙы аҫтында суҡлы мыйыҡсалары бар.
Шул томшоҡтары менән мәрсендәр аҙыҡ эҙләп һыу төбөндә ҡаҙына, унда йәшеренгән һәр төрлө умыртҡаһыҙ хайуандарҙы табып ашай.
Уҡбалыҡтың оҙонлоғо 125 см-ға, ауырлығы 16 кг-ға етергә мөмкин. Ғәҙәттә, Башҡортостанда иң ҙуры 35—45 см, ауырлығы 1 кг самаһы булғандары осрай.
Арҡаһының төҫө ҡуйы һоро, һорғолт көрән, ҡорһағы аҡ төҫтә. Мороно осло. Ауыҙы аҫҡы, ҙур түгел, суҡлы мыйыҡсалары бар. Ҡойроҡ йөҙгөсө симметрик түгел.
Бөтә мәрсендәрҙең дә ите бик юғары сифатлы һәм улар ныҡ ҡиммәтле ҡара төҫтәге ыуылдырыҡ бирә.
Ҡылсыҡһыҙ ите тәмле булғанға был балыҡ балыҡсылар тарафынан күпләп ҡырылған, шуға ла уны аулау ҡәтғи рәүештә тыйыла.

# Уҡбалыҡ
## Йәшәү рәүеше

Мәрсендәрҙең сөсө һыуҙа йәшәй торған төрө. Күберәк һыу төбөндәге хайуандар менән туҡлана.
Көҙгөлөккә (сентәбрҙа) йылғаның тәрән урындарына, соҡорҙарға йыйылып яталар. Ҡышты шулай, туҡланмайынса хәрәкәтһеҙ тиерлек ятыуҙа үткәрәләр.
Ғүмер оҙонлоҡтары 22-30 йыл тирәһе.
Төп сикләүсе сәбәптәр — йылғаларҙың ауыл хужалығы, сәнәғәт һәм көнкүреш ҡалдыҡтары менән бысраныуы; йылғаларҙың һайығыуы, браконьерҙар.

# Уҡбалыҡ
## Үрсеүе

Енси яҡтан ата балыҡтар 3—7, инә балыҡтар — 5—12 йәштә өлгөрә. 2—3 йылға 1 тапҡыр апр.—июндә ыуылдырыҡ сәсә.
Ыуылдырығын 7—15 м тәрәнлектә ваҡ ҡырсынташ-ҡомдан торған грунттың көслө ағымлы участкаларында һала.
Үрсеме — 100 мең ыуылдырыҡ. 22 йылға тиклем йәшәй.

# Уҡбалыҡ
## Туҡланыуы

Уҡбалыҡ бөжәк, ҡарышлауыҡ, ҡорттар, ҡусҡарҙар, балыҡ ыуылдырығы, моллюскылар, һөлөктәр, һирәкләп һыу үҫемлектәре (башлыса йәйгеһен) менән туҡлана.
Башҡортостан Республикаһында Ағиҙел йылғаһының түбәнге һәм урта ағымдарында (Мәләүез ҡалаһына тиклем) һәм уның ҡушылдыҡтарында (Дим Ағиҙел, Эҫем, Өршәк йылғалары) йәшәй.

# Уҡбалыҡ
## Статусы

Башҡортостан Республикаһының һәм РФ-тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
# Сумгин Михаил Иванович

Сумгин Михаил Иванович (24 февраль 1873 йыл — 8 декабрь 1942 йыл) — совет ғалимы, геокриологияның (мәңгелек туңлыҡ тураһында фәнде) нигеҙләүселәренең береһе.

# Сумгин Михаил Иванович
## Биографияһы

Михаи́л Ива́нович Сумги́н 1873 йылдың 24 февралендә Түбәнге Новгород губернаһы Крапивка ауылында тыуған. Милләте — эрзя.
Түбәнге Новгород губернаһынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙа эсерҙар партияһы исемлегендә була. 1922 йылда НКВД органдарына сәйәсәт менән шөғөлләнмәҫкә «һүҙ биргән».
1929 йылда уның инициативаһы буйынса һәм академик В. И. Вернадский ярҙамында СССР Фәндәр Академияһында академик В. А. Обручев рәйеслегендә даими эшләүсе Мәңге туңлыҡты өйрәнеү буйынса комиссия ойошторола.
1932—1934 йылдарҙа «Байкал-Амур магистрале» трассаһын өйрәнеү өсөн тикшеренеүҙәр партиялары ойоштора.
1939 йылда Мәңге туңлыҡты өйрәнеү буйынса комиссия СССР Фәндәр Академияһының В. А. Обручев исемендәге Мәңге туңлыҡты өйрәнеү институты тип үҙгәртелә. Был институттың барлыҡ тиерлек хеҙмәткәрҙәре М. И. Сумгин тарафынан йәлеп ителгәндәр һәм әҙерләнгәндәр.
1942 йылдың 8 декабрендә Ташкентта эвакуацияла вафат була.

# Сумгин Михаил Иванович
## Төп хеҙмәттәре

* Вечная мерзлота почвы в пределах СССР. — М., 1927.
* Общее мерзлотоведение. — М., 1940.
# 1861 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1861 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1861 MDCCCLXI |
| Юлиан стилендә | 1860—1861 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2613—2614 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7369—7370 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5621—5622 ה'תרכ"א — ה'תרכ"ב |
| Мосолман календары | 1277—1278 |
| Боронғо әрмән календары | 1310 ԹՎ ՌՅԺ |
| Ҡытай календары | 4557—4558 庚申—辛酉 белая обезьяна — белая курица |
| Эфиопа календары | 1853—1854 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1917—1918 |
| - Шака самват | 1783—1784 |
| - Кали-юга | 4962—4963 |
| Иран календары | 1239—1240 |
1861 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Алырчик

Алырчик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Алырчик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017050
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201705
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Войсас-Ю

Войсас-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 542 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Войсас-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044251
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004425
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пензер-Яха (Пюнга-Лохо ҡушылдығы)

Пензер-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пюнга-Лохо йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Пензер-Яха (Пюнга-Лохо ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300052150
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305215
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кистега (Тебза ҡушылдығы)

Кистега — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тебза йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кистега (Тебза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012526
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001252
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0