yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ожа

Ожа — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1266/74/22/10 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ожа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201577
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нефёдов Филипп Диомидович

Нефёдов Филипп Диомидович (6 октябрь 1838 йыл — 12 март 1902 йыл) — Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм яҙыусы. Башҡортостан тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеүсе.

# Нефёдов Филипп Диомидович
## Биографияһы

Филипп Диомидович Нефёдов 1838 йылдың 6 октябрендә Владимир губернаһы Владимир өйәҙе Иваново ауылында тыуған — 1902 йылдың 12 (25) мартында Владимир губернаһы Владимир өйәҙе Перебор ауылында вафат булған; Мәскәүҙә Ваганков зыяратында ерләнгән.

# Нефёдов Филипп Диомидович
## Ғаиләһе

Граф Шереметевтың крепосной крәҫтиәне ғаиләһендә тыуа. Атаһының бәләкәй генә мамыҡ фабрикаһы була һәм ул сауҙа менән шөғөлләнә. Филипп бала саҡтан атаһына сауҙа эшендә булыша. 1862 йылда граф Шереметевтан рөхсәт алып Ивановонан китә, Мәскәүгә тиклем йәйәүләп бара.

# Нефёдов Филипп Диомидович
## Яҡын кешеләре

1859 йылда Ивановола халыҡ яҙыусыһы В. А. Дементьев ойошторған йәштәр түңәрәгенә килә. Шунда күренекле революционер С. Г. Нечаев менән таныша.

# Нефёдов Филипп Диомидович
## Белеме

1844—1849 йылдарҙа приход училищеһендә уҡый. 1864—1868 йылдарҙа Мәскәү юридик университетының юридик факультетының ирекле тыңлаусыһы (сығарылыш имтиханын тапшырмай).

# Нефёдов Филипп Диомидович
## Эшмәкәрлеге

Тәүге хеҙмәттәрен урындағы матбуғатта баҫтыра («Костромские губернские ведомости»: Костромская летопись. Вести из губернии // КГВ. 1858. 20 дек., № 50. С. 519—520 (о ярмарке в г. Галиче); «Книжник» журналын мөхәрирләй. 1876 йылда Ырымбур крайы—Башҡортостанда боронғо ҡәберлектәрҙе өйрәнә (Труды Антропологического отдела. М., 1878—1879. Кн.4. С. 90-93 (Изв. ОЛЕАиЭ; Т. 31))
рус яҙыусыларынан, исеме тыйылыу аҫтында булған шәхес Салауат Юлаев тураһында яҙған беренсе яҙыусы. «Пугачев яуы алдынан башҡорт хәрәкәте; башҡорт батыры Салауат» («Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр») тигән очергында Салауатты шиғри йөрәкле, эске донъяһы бай шәхес итеп күрһәтә, Салауат образын оло хөрмәт менән күрһәтә.

# Нефёдов Филипп Диомидович
## Эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Нефёдов Ф. Д. Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр. // «Русское богатство»: журнал. Санкт-Петербург, 1880, № 10.
# Ивана Степановича

Ивана Степановича — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.

# Ивана Степановича
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041641
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204164
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Гүрҙебаш

Оло Гүрҙебаш (рус. Большие Гурды) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маты йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Гүрҙебаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102666
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лужков Юрий Михайлович

Лужков Юрий Михайлович (21 сентябрь 1936 йыл — 10 декабрь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1992—2010 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһы мэры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған химигы (1986), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1996). «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры (2016).

# Лужков Юрий Михайлович
## Биографияһы

Юрий Михаи́лович Лужков 1936 йылдың 21 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
1958 йылда хәҙерге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлай.

# Лужков Юрий Михайлович
## Вафаты

Юрий Лужков 2019 йылдың 10 декабрендә йөрәгенә эшләнгән операциянан һуң, наркоздан сыға алмайынса, Мюнхен ҡалаһында, урындағы университет клиникаһында вафат булды. Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнәсәк.
# Лосиха (Каракан ҡушылдығы)

Лосиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каракан йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лосиха (Каракан ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004329
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200432
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урзай

Урзай — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кейәҙе йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Урзай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102528
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ожаровский Владимир Фёдорович

Ожаровский Владимир Федорович (23 июнь 1848 йыл, Санкт-Петербург губернаһы, — 4 сентябрь 1911 йыл) — Рәсәй империяһы хәрби начальнигы. Рус-япон һуғышында ҡатнашыусы.
Тыумыштан дворян булған.

# Ожаровский Владимир Фёдорович
## Биографияһы

* 1864 йылдың 19 июне — 2-се Санкт-Петербург хәрби гимназияһын тамамлаған, хеҙмәт итә.
* 1866 йылдың 8 авгусы — 1-се Павловск хәрби училищеһының тулы курсын тамамлаған һәм, лейб-гвардия Волын полкына командировкаланып, 64-се ҡазан пехота полкына подпоручик итеп ҡабул ителгән.
* 1867 йылдың 21 декабре — лейб-гвардия фин пехота полкына прапорщик булып күскән.
* 1871 йылдың 28 марты — Гвардия подпоручигы.
* 1872 йылдың 10 феврале —Гвардия поручикгы (хеҙмәт иткәндә ҡаҙанышы өсөн).
* 1875 йылдың 30 майы —Гвардия штабс-капитаны.
* 1877 йылдың 30 майы — Гвардия капитаны
* 1833 йылдың 25 октябре — Подполковник, Байкал аръяғы казак ғәскәренең 1-се йәйәүле батальоны командиры.
* 1885 йылдың 14 майы — Полковник, 3-сө Көнсығыш-Себер линия батальоны командиры.
* 1888 йыл — Хабаровск коменданты эшен башҡарыусы, Хабаровск хәрби ярымгоспиталь начальнигы.
* 1890 йылдың 13 майы — 71се резерв батальоны командиры.
* 1891 йылдың 20 ноябре — 38-се Тобольск пехота полкы командиры.
* 1896 йыл — 10-сы пехота дивизияһының 1-се бригадаһы командиры эшен башҡарыусы.
* 1899 йылдың 24 октябре — Генерал-майор, 6-сы пехота дивизияһының 1-се бригадаһы командиры.
* 1903 йыл — 58-се резерв бригадаһы начальнигы.
* 1904 йыл — 3-сө Маньчжурия армияһысоставындағы 44-се пехота дивизияһы командующийы.
* 1906 йыл — Генерал-лейтенант.
* 1906 йылдың 14 декабре — Ырымбур губернаторы, Ырымбур казак ғәскәренең наказлы атаманы.
* 1911 йылдың 26 майы — вафат булған.
* 1911 йылдың 4 сентябре — казак ғәскәрҙәре буйынса чиндан сығарыла һәм етештерелә инфантерия генералы чинына үрләтелә.

# Ожаровский Владимир Фёдорович
## Наградалары

* 3-сө дәрәжәле Изге Анна ордены (1891)
* 2-се дәрәжәле Изге Станислав ордены (1888)
* 2-се дәрәжәле Изге Анна ордены (1892)
* 4-се дәрәжәле Изге Владимир ордены (1895)
* Юғары рәхмәт (1898)
* 3-сө дәрәжәле Изге Владимир ордены (1899)
* «Хәрби хәрәкәттәр осорондағы алдынғы һәм тырыш хеҙмәте өсөн» 1-се дәрәжәле Изге Анна ордены (1906).
# Яны-Ялбынь-Я

Яны-Ялбынь-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 790 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Яны-Ялбынь-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020050
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302005
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Буланов (Ырымбур өлкәһе)

Буланов (Ҡатай ямы) (рус. Буланово, Китаям) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы биләмәһендәге ауыл. Буланов ауыл советы биләмәһенең административ үҙәге.

# Буланов (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл Һайылмыш йылғаһы буйында, Бүрелек йылғаһының тамағына яҡын урынлашҡан. Район үҙәге — Октябрьский ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан (юл буйынса). Уға барыу йүнәлеше һәм башҡа тораҡ пункттар менән бәйләнеше — Р239 юлы буйынса.
Ауыл 19 ауыл урамдан тора.

# Буланов (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ауыл барлыҡҡа килгәнгә тиклем бында халыҡ телендә Ҡытай ям (Китаям) тип йөрөтөлгән почта станцияһы булған. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев аңлатыуынса, ғәмәлдә Ҡатай ям булған ул, сөнки бер сығанаҡта ла ниндәйҙер ҡытай бында йәшәүе теркәлмәгән. Ырымбур-Ҡазан тракты Рәсәй дәүләтенең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен үҙләштереү һәм Ырымбур ҡалаһы төҙөлөшө менән бәйле ойошторола. Ырымбур менән Ҡазан аша тура бәйләнеш булдырыу өсөн Ырымбур-Ҡазан тракты башҡорт ерҙәре буйынса һалына, шуға күрә батша хөкүмәте башҡорттарға ошо трактты тотоу һәм хеҙмәтләндереү бурысын йөкмәтә. Бөтә тракт буйынса почта станциялары, шул иҫәптән Ҡатай-Ям (Катаям йәки Катайский Ям) төҙөлә, уны ҡатай башҡорттары хеҙмәтләндерә. Һөҙөмтәлә урыҫ телендә атама үҙгәреш кисерә: Китай-Ям (Катай Ям тигәндән) һәм Китаям (Катайский Ям тигәндән).
Тракттың әһәмиәте кәмеү менән почта станцияһы ла ябыла.
1826 йылда был тарафҡа Харьков губернияһынан поверенный вәкәләте менән эш буйынса Максим Буланов тигән кеше килгән. Ҡатай Ямы янындағы урындар: тулы һыулы һәм балыҡлы Һайылмыш йылғаһы, иҫ киткес тәбиғәтле, уңдырышлы, ҡара тупраҡлы далалары уға бик оҡшап төшә. Буланов Һайылмыш йылғаһының уң яҡ ярында ер һайлап ала. Күскенселәр Ырымбур губерна идараһында булып, ер менән файҙаланыуға контракт төҙөй. Киләһе, 1827 йылда, Буланов етәкселегендәге бында Харьков һәм Курск губернаһынан украиндар күсенеп килгән.
1935—1963 йылдарҙа Буланов ауылы Белозёрка районы үҙәге була.

# Буланов (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Булановҡа эйәреп тәүге тапҡыр украиндар 1827 йылда Һайылмыш буйына күсенеп килә. Крәҫтиәндәрҙең күсенеүе 1830—1835 йылдарҙа дауам итә. Күскенселәр бындағы тәбиғәт байлығына таң ҡалып, ошо ерҙәрҙе тапҡан Булановҡа рәхмәт йөҙөнән ауылға уның фамилияһын бирәләр.

# Буланов (Ырымбур өлкәһе)
## Иҫтәлекле урындары

Ауыл эргәһендә иҫтәлекле урындар:
* Ҡайынлы тауы (ауылдан өс километр алыҫлыҡта)
* Буланов инеше (ауылдан 2 километр төньяҡ-көнбайышта). Көслө ағымлы ер аҫты һыуы — секундына 9 литр һыу сыға
* Ҡурған (ҡатын-ҡыҙ ҡәбере, урта сармат мәҙәниәтенә ҡарай (I б. — б.э.т II быуаттың 1-се яртыһы)
* Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле
* Православие ҡорамы (1833 йылда төҙөлгән; 1936 йылда емертелгән)

# Буланов (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Советтар Союзы Геройы Таранов Иван Игнатьевич (1899—1965).2016 йылдан ауыл мәктәбе уның исемен йөрөтә.
# Ғисмәтулла Кинйәкәев

Ғисмәтулла Кинйәкәев (1792—?) — хәрби эшмәкәр, йорт старшинаһы. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Ғисмәтулла Кинйәкәев
## Биографияһы

Ғисмәтулла Кинйәкәев Ырымбур губернаһы Ҡаңлы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) Бүздәк ауылында йәшәгән. Зауряд-хорунжий булып хеҙмәт иткән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

# Ғисмәтулла Кинйәкәев
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Сушка (Актай ҡушылдығы)

Сушка (Ямбухтин йырыны) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының һул ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сушка (Актай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100450
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы

РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы — Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы — РСФСР-ҙың 1925 йылда раҫланған Конституцияһы.

# РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Советтарҙың XII Бөтә Рәсәй съезының «РСФСР Конституцияһын (Төп Закондың) раҫлауы тураһында» 1925 йылдың 11 майындағы Ҡарарына ярашлы раҫлана.
Конституцияның ҡабул итеүе РСФСР-ҙың яңы ойошторолған СССР Союзы составына инеүе һәм Рәсәй ҡануниәтен Союз ҡануниәтенә (башлыса 1924 йылғы СССР Конституцияһына) ярашлы итеү маҡсатында эшләнә. Яңы конституция Граждандар һуғышы тамамланыуы һәм СССР-ҙың булдырылыуы сәбәпле илдәге сәйәси һәм иҡтисади хәлдәрҙең йомшарыуын сағылдыра. РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһынан айырмалы рәүештә маҡсаттар ҙа бер ни тиклем үҙгәрә: 1918 йылғы конституцияла «социалистик йәмғиәттең ойошторолоуы һәм бөтә илдерҙә лә социализмдың еңеүе» раҫланһа, 1925 йылғы конституцияла «коммунизм булдырыу» маҡсаты һуңғыһы итеп билдәләнә һәм башҡа илдәр тураһында бер нәмә лә әйтелмәй.
Конституция башта 6 бүлектән, 8 главанан һәм 89 статьянан торған.
Конституцияға административ-территориаль бүленеше һәм совет идара итеү органдарының үгҙәртеп ҡороуына бәйле бер нисә үҙгәреш индерелә.
# Волга-Бөгөлмә тимер юлы

Волга-Бөгөлмә тимер юлы — Рәсәй империяһының, һуңынан РСФСР-ҙың тимер юлдарының береһе. Шәхси капитал — «Волга-Бөгөлмә тимер юлы» акционерҙар йәмғиәте (хакимиәте Симбирскиҙа) средстволарына төҙөлгән.

# Волга-Бөгөлмә тимер юлы
## Тарихы

1900 йылдың 1 ноябрендә Волганың һул ярында Часовня-Пристань станцияһынан (хәҙерге Волга аръяғы районы (Ульяновск)) Мәләкәскә (хәҙер Димитровград) тиклем тауар поезы йөрөй башлай.
1907 йылда хакимиәте Симбирскиҙа булған «Волга-Бөгөлмә тимер юлы» акционерҙар йәмғиәте барлыҡҡа килә, ә бара тоған юл Мәләкәстән Бөгөлмәгә тиклем оҙайтыла.
1908 йылдың ноябренән Түбәнге Часовня — Мәләкәс тармағы буйынса пассажирҙар хәрәкәте асыла.
1914 йылда Волга-Бөгөлмә тимер юлын төҙөү һәм уны, һул яҡ Симбирскты Урал һәм Себер менән бәйләүсе, Һамар-Златоуст тимер юлы менән тоташтырыу тамамлана. 1914 йылдың 15 авгусында уның буйынса хәрәкәт асыла.
Волга-Бөгөлмә тимер юлын Мәскәү-Ҡазан тимер юлының Симбирск тармағы менән тоташтырыу өсөн Волга аша күпер кәрәк була. Ул 1912 йылда төҙөлә башлай. Проектын оло ғалим, Петербург тимер юлдар инженерҙары институтының профессоры Н. А. Белелюбский эшләй. Күпер аша беренсе (ваҡытлыса) пассажирҙар хәрәкәте 1916 йылдың 1 декабрендә асыла. Волга аша тимер юл күпере асылыу (Император күпере) Симбирскиҙы ике тимер юлдың: Мәскәү-Ҡазан һәм Волга-Бөгөлмә үҙәге итә.

# Волга-Бөгөлмә тимер юлы
## Станциялары һәм тармаҡтары

1907—1916 йылдарҙа төҙөлгән төп юл линиялары:
- Мәләкәс — Бөгөлмә (1907)
- Түбәнге Часовня — Мәләкәс (1908 йылдан)
- Үрге Часовня — Мәләкәс (1914 йыл)
- Мәләкәс — Шишмә (1914 йыл)
- Симбирск — Үрге Часовня (Волга аша күперҙән сығып), (1916 йыл, октябрь)
- 1921 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы составына инә.
- 1936 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Куйбышев тимер юлы составында.
Станциялары:
- Симбирск-1 (Ульяновск-1)
- Часовня-Пристань (Канау слободаһы, хәҙер Волга аръяғы районы (Ульяновск)
- Түбәнге Часовня (Часовня слободаһы, Волга аръяғы районы (Ульяновск))
- Үрге Часовня (Юғары Терраса, Волга аръяғы районы (Ульяновск))
- Сарҙаҡлы (рус. Чердаклы)
- Бряндино станцияһы
- Мәләкәс (Димитровград)
- Норлат
- Челна
- Шентала
- Быҙаулыҡ
- Бөгөлмә
- Шишмә
Төп инженер ҡоролмаһы — Император күпере, 1916 йылдың 5 октябрендә асыла. Күпер схемаһы 60 + 55 + 12 × 158,48 + 60 м, дөйөм оҙонлоғо 2800 м. Исемдәре — «Азатлыҡ» күпере, Симбирск. Проект авторы инженер Н. А. Белелюбский инженерҙар Пшеницкий А. П. һәм О. А. Маддисон ҡатнашлығында.

# Волга-Бөгөлмә тимер юлы
## Билдәле хеҙмәткәрҙәре

* Кукаркин, Василий Александрович (1894-19??) — совет хәрби етәксеһе, полковник (1940). 1917—1918 йылдарҙа Волга-Бөгөлмә тимер юлының Шишмә станцияһында кладовщик булып эшләй.
# Ишбарс

Ишбарс (рус. Ишпарсово; боронғо атамаһы Яманһаҙ) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йыл 1 ғинуарына халыҡ һаны 771 кеше булған. Почта индексы — 453152, ОКАТО коды — 80249868002.

# Ишбарс
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 25 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Подлесный): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 25 км
# Вязовый (Силәбе өлкәһе)

Вязо́вый (Ҡарамалы) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округына ҡараған ҡасаба (1928—2004 йылдарҙа — ҡала тибындағы ҡасаба). Ҡасаба составына Көньяҡ Урал тимер юлының Вязовая үҙәк станцияһы ла инә.

# Вязовый (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Силәбенән 300 саҡрым көнбайышта урынлашҡан.
Йүрүҙән йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

# Вязовый (Силәбе өлкәһе)
## Топонимы

«Вязовый» атамаһы ҡасаба биләмәләре эргәһенән аҡҡан йылға исеменең, «Ҡарамалы» башҡорт гидронимының туранан-тура тәржемәһе булып тора. Был турала урындағы крайҙы өйрәнеүсе һуғыш ветераны Яҡуп Мөхәммәт улы Шәмсетдинов та үҙенең «Ырыуым — Түбәләҫ» мәҡәләһендә яҙа
   Ҡарамалы йылғаһы, Вязовая станцияһы Көҙәй башҡорттары биләмәләренең сиге булып тора
Ә Силәбе топонимисы ғалим Шувалов үҙенең һүҙлегендә был атамаларҙы фәҡәт урыҫ теле менән генә бәйләп аңлата:Вязовая, Вязовый, Вязовка — Силәбе өлкәһенең төрлө районындағы күп йылға, тау, утрауҙарға бирелгән атама. Ҡайһы бер атамалар ҡарамалыҡтарға (вяз) бәйләп бирелгән, ҡайһыныһы вяз — «батҡыл», «һаҙлыҡ» мәғәнәһен ала.
Вязовая, өйкөм урман. Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Йүрүҙән йылғаһы буйында торған элекке Петропавловка ауылына илткән ағас ташый торған юлдың эргәһендәге Олимпий кордонынан көньяҡҡа 6 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ағаслыҡ сағыштырмаса бәләкәй һәм тау ҡарамаһы йәки йыла ҡыуаҡлыҡтарынан һәм ағастарынан ғибәрәт. .
Шувалов был ойконимдың көҙәй башҡорттарының Йүрүҙәнгә ҡойған Ҡарамалы йылғаһы атамаһынан күсеү тарихын телгә алмаған.

# Вязовый (Силәбе өлкәһе)
## Иҡтисады

Тимер юл транспорты предприятиелары.

# Вязовый (Силәбе өлкәһе)
## Ҡасабала йәшәгән билдәле кешеләр

* Советтар Союзы Геройы Иван Александрович Кукарин.
* «Индустрия» совхозының беренсе директоры Гладышев Николай Кузьмич.
# Исаев Әбделбарый Низаметдин улы

Исаев Әбделбарый Низаметдин улы (28 ғинуар 1907 йыл — 13 ноябрь 1983 йыл) — ислам дин әһеле һәм белгесе, мәғрифәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1980 йылдарҙа СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының дини идаралығы мөфтөйө. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Исаев Әбделбарый Низаметдин улы
## Биографияһы

Әбделбарый Низаметдин улы Исаев 1907 йылдың 28 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Үрге Аташ ауылында тыуған.
1926 йылда Башҡорт АССР-ының Төйлөгән ауылында мәҙрәсә тамамлай.
1926—1929 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Ҡаръяуҙы ауылы мәсетендә (хәҙерге Башҡортостандың Саҡмағош районы) имам-хатип булып эшләй.
1929 йылда репрессияға эләгә. 1929—1930 йылдарҙа төрмәлә була.
1930—1941 йылдарҙа Ҡырғыҙ АССР-ында була, рәсми булмағанса мулла булып хеҙмәт итә.
1941—1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Яраланғандан һуң Өфөгә ҡайта.
1946—1953 йылдарҙа СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының диниә назаратында эшләй.
1953—1956 йылдарҙа — Өфөнөң II мәхәллә мәсете имам-хатибы, ә 1956—1975 йылдарҙа — Ленинград йәмиғ мәсете имам-хатибы.
1975 йылдың май айынан 1980 йылдың июненә тиклем СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының дини идаралығы мөфтөйө.
1980 йылда тарихта беренсе тапҡыр Рәсәй Үҙәк диниә назараты мөфтөйө үҙенең вазифаһын ташлап китә, Исаев Ленинград йәмиғ мәсете имам-хатибы булып эшләүен дауам итә.
# Әбдиев Ибраһим Минһаж улы

Әбдиев Ибраһим Минһаж улы (рус. Абдеев Ибрагим Мингазович) (1923-) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 1-се эскадронында хеҙмәт итә. Гвардия рядовойы, гвардия сержанты. III дәрәжә Дан ордены кавалеры.

# Әбдиев Ибраһим Минһаж улы
## Биографияһы

Ибраһим Минһаж улы Әбдиев 1923 йылда БАССР-ҙың Боҙаяҙ ауылында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы) тыуған.

# Әбдиев Ибраһим Минһаж улы
## Хәрби хеҙмәте

1942 йылдың авгусында Үзбәкстан ССР-ы Сәмәрҡәнд өлкәһе Хатырчы район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла.
Белорус фронты составындағы 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронында станковый пулемёт тоҫҡаусыһы, пулемёт взводы командиры ярҙамсыһы.

# Әбдиев Ибраһим Минһаж улы
## Наградалары

* III дәрәжә Дан ордены (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)

# Әбдиев Ибраһим Минһаж улы
## Хәтер

Әбдиев Ибраһим Минһаж улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.