yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шапошников Евгений Иванович

Шапошников Евгений Иванович (3 февраль 1942 йыл — 8 декабрь 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хәрби етәксеһе, авиация маршалы (1991), СССР-ҙың һуңғы оборона министры (1991 август — февраль 1992). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1990—1991).
Хәҙер Рәсәйҙә тере берҙән-бер ғәскәр төрө маршалы. СССР тарихында һуңғы (дата буйынса), «маршал» һүҙе булған хәрби дәрәжә бирелгән кеше.

# Шапошников Евгений Иванович
## Биографияһы

Евгений Иванович Шапошников 1942 йылдың 3 февралендә Ростов өлкәһе Аҡсай районы Большой Лог хуторында тыуған. Урыҫ.
1963 йылда ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы С. И. Грицевец исемендәге Харьков юғары хәрби-авиация летчиктар училищеһын тамамлай. Карпат буйы хәрби округында хеҙмәт итә. 1966 йылда Ю. А. гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһына уҡырға инә, уны 1969 йылда тамамлай. 1971—1975 йылдарҙа авиация полкы командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, һуңынан полк командиры була. 1975 йылда Капрат буйы хәрби округына авиация истребитель дивизияһы командиры урынбаҫары вазифаһына кире ҡайта, һуңынан дивизия командиры урынбаҫары, артабан дивизия командиры итеп тәғәйенләнә. 1979 йылда Карпат буйы хәрби округының хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Евгений Иванович Шапошников 2020 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә вафат булды.
# Юджин (Орегон)

Юджин (ингл. Eugene) — ҙурлығы буйынса Орегон (АҠШ) шатытында икенсе ҡала, Лейн округының администарив үҙәге.

# Юджин (Орегон)
## Тарихы

Хәҙерге ҡала урынлашҡан урында башта калапуйя ҡәбиләһе индеецтары йәшәгән, был хаҡта төрлө археологик табыштар һөйләй.
1871 йылда ҡалала тимер юл станцияһы төҙөлә, ә 1876 йылда университет асыла.

# Юджин (Орегон)
## Климаты һәм географияһы

Юджин ҡалаһы Мак-Кензи йылғаһынан көньяҡта Уилламетт йылғаһы буйында ике ҡушылдыҡ араһында Уилламет үҙәнендә урынлашҡан Яҡын булған ҙур ҡалаһы — Портленд.

# Юджин (Орегон)
## Климаты һәм географияһы
### Климаты

Оҙон вегетация осоро һәм йомшаҡ ҡыш менән урта диңгеҙ климаты. Уртаса йыллыҡ температураһы +12 °C.

# Юджин (Орегон)
## Мәғариф системаһы

* Орегон университеты
* Лейн колледжы
* Төньяҡ-көнбайыш христиан колледжы
* Юджиндың тәүрат колледжы

# Юджин (Орегон)
## Мәҙәниәте

Йыл һайын Бахтың Орегон фестивале уҙғарыла, шулай уҡ йыл һайын ауыл йәрминкәләре үтә
Ҡалала 11 музей бар. 2008 йылдың 16 ғинуарынан алып 26 ғинуарына тиклем Юджинда «Славян фестивале» үтте.

# Юджин (Орегон)
## Транспорты

Коммерция аэропорты Eugene Airport, халыҡ-ара аэропорт - Portland International Airport.

# Юджин (Орегон)
## Туғандаш ҡалалар

* Катманду, Непал
* Чиндж, Көньяҡ Корея
* Какегава, Япония
* Иркутск, Рәсәй
# Исламсылыҡ

Исламсылыҡ (ғәр. الإسلام السياسي‎; — сәйәси ислам; рус. Исламизм) — мосолман халҡы йәшәгән йәмғиәт һәм дәүләт эсендәге төрлө ҡаршылыҡтар, шулай уҡ улар ҡатнашлығындағы дәүләт-ара мөнәсәбәттәр шәриғәт нормалары нигеҙендә хәл ителәсәк шарттар тыуҙырыуға йүнәлтелгән дини-сәйәси идеология һәм практик эшмәкәрлек.

# Исламсылыҡ
## Исламсылыҡ сығанаҡтары һәм үҙенсәлектәре

Дамаск университеты профессоры Садиҡ әл-Ғәзм фекеренсә, ислам дине "ислам төшөнсәһен йыһаттың иң көслө формаларын тергеҙеү аша ғәмәлгә индерелә «.
Әл-Ғәзм исламдың түбәндәге айырылғыһыҙ үҙенсәлектәрен һанай:
* фундаментализм — ислам нигеҙҙәренә ҡайтыу (сәләфилек)
* иман һәм йолаларҙы әүҙем тергеҙеү
* интегрализм — йәмғиәт һәм дәүләт тормошоноң бөтә өлкәләрен шәриғәт закондары менән берләштереү
* теократизм — Аллаһты юғары власть булараҡ тергеҙеү
* теономизм — шәриғәт нормаларын туранан-тура, һүҙмә-һүҙ һәм һәр яҡлап ҡулланыу
* терроризм — оҙайлы эҙемтәләрҙе иҫәпкә алмайынса, дошманға максималь зыян килтереү ысулы.
Даниэль Пайпс — билдәле америка тарихсыһы, публицист, яҙыусы һәм сәйәси комментатор, ислам һәм яҡын көнсығыш конфликты белгесе, ошолай иҫәпләй::
   Исламсылыҡ — фашизм һәм коммунизмдан ҡала өсөнсө тоталитар идеология — хәҙерге заман проблемаларын хәл итеүгә урта быуаттар ҡарашын тәҡдим итә. Ретроград һәм агрессив рәүештә мосолман булмағандарҙы ҡыҫырыҡлай, ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә бара һәм ислам власының көс ҡулланып таралыуын аҡлай.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, исламсылыҡ — ул клерикаль даирәләрҙең XX быуатта ислам донъяһының фәнни һәм матди артта ҡалыуына, хәҙерге донъяның модернизация һ.б. процестарына реакцияһы
# Есебуй-Яха

Есебуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пяседай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Есебуй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304121
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лангенвольшендорф

Лангенвольшендорф (нем. Langenwolschendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 864 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,79 км². Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7937 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
# Россошь (Чёрная Калитва ҡушылдығы)

Россошь — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Калитва йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Россошь (Чёрная Калитва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000004423
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000442
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Облив ҡарбузы байрамы

Облив ҡарбузы байрамы — 2014 йылдарҙа ойошторолған сара. Күңелле байрам йыл һайын Ростов өлкәһе Облив районының Облив станицаһы үҙәк майҙанында үткәрелә.

# Облив ҡарбузы байрамы
## Тарих

Облив Ҡарбуз көнө Облив станицаһының тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. Үҙ мәлендә станица, нигеҙҙә, өс яҡтан һыу менән уратылған була. Һуңыраҡ һыу киңлектәре ҙур булмаған күл, һыу ҡултыҡтарына әйләнә. Был ҡомло һәм балсыҡ ҡатыш ҡомло тупраҡтың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән. Бындай уңайлы шарттарҙа ҡарбуз үҫә башлай. Станицанан алыҫ булмаған урында казак ҡарбуз баҙарҙары ойошторолған, унда ҡарбуз килтереп һатҡандар.
Байрам үҙе 2014 йылда Облив станицаһына нигеҙ һалыуға 270 йыл тулыу айҡанлы ойошторола. Ул байрам 2014 йылдың 20 сентябрендә билдәләнде. Ҡарбуз байрамын иң яҡшы рекламалауға конкурс ойошторолдо. Бөтә еңеүселәр дипломдар һәм иҫтәлекле приздар менән бүләкләнде. Шулай уҡ иң яҡшы эмблемаға, таҡмаҡҡа һәм байрамға арналған шиғырға конкурс үткәрелде. Конкурс иң яҡшы балалар коляскалары һәм велосипедтар парадына ла конкурс уҙҙы. Байрам 2015 йылдың 22 авгусында, ә 2016 йылда — 13 августа үтте. Был сарала Ростов өлкәһе губернаторы урынбаҫары Вячеслав Николаевич Василенко ҡатнашты.
# Яманһаҙ ауыл Советы (Йылайыр районы)

Яманһаҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яманһаҙ ауылы.

# Яманһаҙ ауыл Советы (Йылайыр районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Оло Чернам

Оло Чернам — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коно-Полой йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Чернам
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020541
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002054
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Индеец (йондоҙлоҡ)

Индеец (йондоҙлоҡ) (лат. Indus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Ind, яҡтылығы 3,11 була. Майҙаны буйынса урыны — 49.
# Аҡтейен

Аҡтейен (рус. Актыново) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Яңы Михайловка ауыл биләмәһе составына инә.

# Аҡтейен
## Географик урынлашыуы

Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Аҡтейен
## Тарихы

Ырымбур губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.

# Аҡтейен
## Халҡы

| 1816 | 1834 | 1859 | 1920 |
| 181 | 172 | 228 | 309 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
# Вере ҡәлғәһе

Вере ҡәлғәһе Шида-Картли төбәге Гори муниципалитетында урынлашҡан. Ҡәлғә стратегик яҡтан уңайлы урынлашҡан. Бынан үҙәндәр күренә.

# Вере ҡәлғәһе
## Тарихы

Бина IX-X быуаттарға ҡарай. Ҡәлғә һәм уның тирә яғы Тбилиси әмирлеге составында була һәм Атени ҡәлғәһе менән берлектә Картлиҙың берләшеүе өсөн көрәштә ҡатнаша. XI быуаттан XVI быуат уртаһына тиклем Вере ҡәлғәһе Грузияның Батша Йорто ҡарамағында була. 1554 йылдың йәйендә шаһ Тамаз ҡәлғәне баҫып ала һәм Афинаға юл аса. XVII-XVIII быуаттарҙа ҡәлғә Нодар Цицишвили ҡулына күсә, батша Ростомға ҡаршы баш күтәреүсе Картлиҙың командиры ҡәлғәлә нығына. Король ҡәлғәне ҡамай. Ихтилал Цицишвилиға ҡасырға ярҙам итә. Король Ростом Вере ҡәлғәһен яулай һәм уны емерә.

# Вере ҡәлғәһе
## Архитектураһы

Ҡәлғәне һуйырташтан төҙөп оҙонайтырға планлаштыралар (көнсығышта киңлегенең оҙонлоғо 14,8 м һәм и 6 м көнбайышта). Бина зыян күргән - 4-5 метрлыҡ диуарҙары битләүҙәрҙә һаҡланған. "Көнбайыш" башняһы планында дөрөҫ булмаған эллиптик формала. Түбәнге ҡаты оҙон келәттән тора, ул ҡәлғә ихатаһы менән ҙур аркалы ишек менән тоташҡан. Ихатала ҡойманың көньяҡ яғында ҙур һыу ятҡылығы урынлашҡан. .
# Айга (Кокшеньга ҡушылдығы)

Айга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 249 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Айга (Кокшеньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030912
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003091
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Швабах

Швабах (нем. һәм бав. Schwabach Schwabach) — Германия ҡалаһы. Урта Франконияла (Баварияла) урынлашҡан. Швабах ҡалаһы XIX быуат аҙағында теген әйберҙәренең ҙур етештереүсеһе булараҡ билдәле, ул шулай уҡ алтын, көмөш, баҡыр һәм тимер сымдар, сүкеп яһалған тимер изделиелар, һабын, шәм, фаянс мейестәр етештереүсе ҡала..Ҡала 40,80 квадрат километр майҙанды биләй. Швабах ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 326 метр бейеклектә ята. Ҡаланың обербургомистры - Маттиас Тюрауф. 2015 йылдың 31 декабенә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса Швабах ҡалаһында 40421 кеше йәшәй.

# Швабах
## Халыҡ

Ҡалып:Pop DE-BY

# Швабах
## Билдәле кешеләр

* Адольф Гензельта — XIX быуат композиторы һәм пианист
* Адама Крафта — билдәле немец скульпторы XV-XVI быуат
* Иоганн Готтфрид Цинн — ботаник һәм немец медигы, Берлин фәндәр академияһы ағзаһы.
Билдәле булыуынса, ҡаланың почетлы гражданы Гитлер булған.
# Ҡаймалы аусы

Ҡаймалы аусы, доломед (лат. Dolomedes fimbriatus, (рус. Охотник каёмчатый) — Pisauridae ғаиләһенән пранеоморф үрмәкселәр төрө . Евразияла таралған, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә таралған.
Инә доломедтың оҙонлоғо − 13-18 мм, ата заттыҡы — 10-12 мм. Баш күкрәк һәм ҡорһағы ҡыҙғылт көрән төҫтә, ян ҡырыйҙары буйлап һары һыҙыҡтар һуҙылған, аяҡтары һары, ҡара төксәле. Доломед, башҡа үрмәкселәрҙән айырмалы булараҡ, ау йәтмәләре ҡормай, ә ҡорбанын эҙәрлекләй. Һыуҙа һәм һыу янында йәшәүсе бөжәктәр менән туҡлана. Һыу өҫтөнән яҡшы йүгерә, йөҙә һәм сума. Ҡайһы ваҡыт бәләкәй балыҡ , сүмесбаштарға һөҗүм итә. Аталаныуҙары яҙ була. 3-4 аҙнанан һуң инә доломед әҙерләнгән куҙыға 500—600 йомортҡа һала. Нәҫел барлыҡҡа килгәнсе, хелицерҙары менән тотоп, ул уны бөтә ерҙә лә үҙе менән йөрөтә йәки яр буйы үҫемлектәренә аҫып ҡуя һәм һаҡлай. Йәш үрмәкселәр йәй уртаһында сыға. Ағымһыҙ һыу буйҙарында, һаҙлыҡ үҫентеләре араһында йәшәй. Лишайниклы мүкле, еләкле наратлыкларны, уҫаклыҡ һәм һыу баҫа торған болындарҙы үҙ итә.
# Безымянка (Урта Егорлык ҡушылдығы)

Безымянка — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы/ Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урта Егорлык йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Безымянка (Урта Егорлык ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500712107000017337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001733
* Бассейн коды — 05.01.05.007
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мушта

Мушта — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хасаут йылғаһының уң ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Мушта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000512108200004163
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200416
* Бассейн коды — 07.02.00.005
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Абзалов Фәтих Р.

Абзалов Фәтих Р. (рус. Абзалов Фатих Р.) (1912—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының 3-сө эскадронында отделение командиры. Сержант.

# Абзалов Фәтих Р.
## Биографияһы

Фәтих Абзалов 1912 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы Төмәнәк ауыл Советы) Райман ауылында тыуған.
БАССР-ҙың Ҡандра район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Абзалов Фәтих яңы ойошторолған 112-се Башҡорт атлы дивизияһы составындағы 313-сө кавалерия полкының 3-сө эскадроны отделение командиры була.
1942 йылдың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Тербуны ауылы янында хәбәрһеҙ юғала.

# Абзалов Фәтих Р.
## Хәтер

Яугир Абзалов Фәтих Р. исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районы Райман ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында Фәтих Абзалов хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнде. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар араһында сержант Абзалов Фәтихтең һөйәктәре лә Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнде.
Абзалов Фәтихтең исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған.
# Агаяниҙа Изге Нино сиркәүе

Агаяниҙа Изге Нино сиркәүе (Грузин теле აღაიანის ნინოწმინდის ეკლესია) - Тхоти (Tkhoti) тауындағы иртә урта быуат грузин Православие сиркәүе, Грузия Шида-Картли өлкәһендәге Каспи муниципалитетындағы Агаяни (Aghaiani) ауылынан 2 километрға көньяҡ-көнсығышҡа урынлашҡан. Сиркәү, тарихи традицияға ярашлы, Изге Нино ҡушыуы буйынса, Картли халҡының христианлыҡты ҡабул итеүенә арнап ҡуйылған өс ағас тәре урынында тора. Һаҡланеып ҡалған структураһы - был зал сиркәүе, иртә IX - X быуаттарҙың квадрат эсендә тәре бинаһының реконструкцияһы. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәни һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән.

# Агаяниҙа Изге Нино сиркәүе
## Урынлашыуы

Агаян сиркәүе 845 м бейеклегендәге Тхоти тауы башында, Кура йылғаһының (Каспий диңгеҙе) һул ярында/Мтквари урынлашҡан. Урта быуат грузин тарихи традицияһына ярашлы, фәҡәт ошо тауҙа кинәт томан ҡуйырғанлыҡтан, яҡтылыҡ яңырмағас, Картлиҙың мәжүси батшаһы Ибериянан Мириан III "Нино Алланы", христиан диненә өндәүсе ҡыҙ-ҡатынды саҡырған. Мириан 337 йылда мөрәжәғәт иткән тиелә, шул осорҙа Картлиҙа өс ағас тәре, беренсеһе - Тхотиҙа, икенсе икеһе - Уджармда һәм Мцхетта ҡуйылған. Һуңғараҡ был урында сиркәү төҙөлгән.

# Агаяниҙа Изге Нино сиркәүе
## Макеты

Таш һәм кирбестән төҙөлгән һаҡланып ҡалған бинаның үлсәме 8.48 × 4.18 м. Тәүҙә VII - VIII быуаттарҙа төҙөлгән, структураһы тәре-квадрат рәүешле булған. IX-X быуаттарҙа сиркәү залы булараҡ ҡабаттан төҙөлгән: ярым түңәрәк апсида һәм көнбайыш тармағы тәре күренеше һаҡланған, әммә ҙур көмбәҙе биш арҡаға таянған мискә рәүешле көмбәҙ менән алмаштырылған, шунан Төньяҡ һәм Көньяҡ тармаҡтары төҙөлгән. Инеү урындары төньяҡта һәм көнбайышта урынлашҡан. Интерьер береһе апсидала, икенсеһе көньяҡ стенала урынлашҡан ике тәҙрә менән яҡтыртылған. Үҙәк ҡултығы фронтон менән ҡапланған, шул уҡ ваҡытта төньяҡ һәм көньяҡ проекцияларының йәшерен түшәмдәре булған. Арҡалы контрфорс XVI быуатта көньяҡ фасадҡа тоташтырылған.
# Качка (йылға)

Качка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаклағысы һул ярына 620 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Качка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014202
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101420
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Стралевка

Стралевка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Курдомка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Стралевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042949
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004294
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Воймас

Воймас — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Воймас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015532
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001553
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гәрәй (йылға)

Гәрәй — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Тере Танып йылғаһы ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 73 км, бассейн майҙаны — 886 км².

# Гәрәй (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026121
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102612
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Гәрәй (йылға)
## Тасуирлама

Тәтешле районының Юрмияҙбаш ауылынан көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта башлана. Артабан Яңауыл, Борай һәм Ҡалтасы райондары биләмәләре аша аға.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Урман Гәрә, Үле Гәрә, Вәрәш, Иҫәнбай.

# Гәрәй (йылға)
## Этимологияһы

Санскрит буйынса gar — эсемлек, тигәнде аңлата. Башҡорт телендәге гәрәбә һүҙендә лә «гәрә» — эсемлек, «бә», күрәһең, һинд-европа телендәге va-ға (оҡшаш) барып тоташа, йәғни «эсемлеккә оҡшаш» тигәнде аңлата, тип яҙа үҙенең ғилми хеҙмәтендә Г. Бохарова.
# Ҡураз

Ҡураз (Әтәс) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы. Песәй ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Ҡураз
## Тарих

Ҡураз (Әтәс)— байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә, 1805 йылдан Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош улусы составына керә.
1840 йылда мәсет теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан —Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан — Бөндөж районы, 1931 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан — Менделевск районы составында була.

# Ҡураз
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 208 йән аҫаба башҡорт; 1816 йылда — 134 аҫаба башҡорт һәм 6 керҙәш башҡорт; 1834 йылда — 125 аҫаба башҡорт һәм 10 керҙәш башҡорт; 1850 йылда — 346 аҫаба башҡорт йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән Йәнәй улусы Бәзәкәй түбәһенең аҫаба башҡорттарынан.

# Ҡураз
## Билдәле шәхестәре

* Ғәли Чуриев — 1806—1807 йй. Наполеон Францияһына ҡаршы Пруссия кампанияһында ҡатнаша.