Татарча: — Әйе, әйе. Ул барлык төрки телләрдә дә бар, әмма грамматик категория юк, рус телендә юк. Дөньяның күпчелек телләрендә ул лексик рәвештә «мин күрдем» дип тапшырыла... Ягъни, сез әлеге вакыйганы үз күзләрегез белән күрдегезме, юкмы икәнлекне күрсәтүче ниндидер лексик белдерү чаралары. Төрки телләрдә, шул исәптән татар телендә дә, сез лексик рәвештә әйтә аласыз, төшереп калдырырга да мөмкин, мәс., «мин күрше кайтканын күрдем» дип әйтмичә, «күрше кайтты» гына дияргә мөмкин. Әмма төрки һәм татар телләрендә сез моны үзегез күрдегезме яки күрмәдегезме икәнен әйтергә кирәк. Димәк ки, аффиксны грамматик яктан дөрес куллану сорала һәм менә бу тел аттрициясе беренче, доминант булмаган тел үзләштерелгәндә була. Әлеге телдә сөйләшүчеләр бу тел үзенчәлеген сизми башлыйлар. Төркиядән читтә яшәүче төрек телендә сөйләшүчеләр белән үткәрелгән тикшеренүләр дә шуны күрсәтә — алар туган телләрен чит телләр мохитендә туган тел буларак үзләштермәгәннәр. Бөекбритания, Голландиядә (әгәр ялгышмасам) үткәрелгән төркиләр арасындагы әлеге тикшеренүләр аларның грамматик рәвештә эвиденциальлек категориясен югалтуларын күрсәткән, ягъни алар ике тип урынына берсен генә кулланалар. Мәсәлән, «күрде» яки «күргән» дип язасы урынга, алар берсен генә куллана. Шунысы кызык, бер илдә алар билгеле типны гына кулланганнар, ә икенче илдә — билгесез типны. Бу чит телле мохиткә бәйлеме дигән сорау туа фәндә. Ни өчен бер очракта, Бөекбританиядә, төрек телендә сөйләшүчеләр -кан/-кән, -ган/-гән-не сайлаганнар, ә икенче илдә, -ды/-де, -ты/-те-не сайлаганнар? Бу нәрсә белән бәйле? Аттриция, телне, грамматик әйберләрне югалту була торган хәл, хәтта аны төп тел итеп үзләштермәгәннәр арасында да. Шуңа күрә ниндидер грамматик әйберләрне үзләштерү авыр дип әйтүне мин аңламыйм, миңа нидер комачаулый... Төрек гаиләсендә үсәсез ди, бу бит чит илдә туган берничә буын кешеләр һәм төрек теле алар өчен гаилә теле генә булган, төп аралашу теле түгел, балалар бакчасында, мәктәптә, балалар мәйданчыгында дуслар белән икенче телдә аралашканнар. Балалар телне ничек үзләштерә: алар бик күп тел инпутын ишетергә тиеш, ягъни тел мохите, ситуация тел системасының ничек төзелгәнен аңларга ярдәм итә. Алар үзеннән-үзе, ләкин шактый интуитив рәвештә дөрес форманы сайлый башлыйлар һәм психолингвистлар балалар өч яшьтә үк инде ясамый, ягъни сөйләмнең 95%-ы грамматик дөрес, диләр. Алар килеш формаларының кушымчаларын яки ниндидер фигыль суффиксларын бутаганда — бу да шул турыда.
Русча: — Да-да. Она есть во всех тюркских языках — именно грамматическая категория! — но ее нет в русском языке. В большинстве языков мира она передается лексически: «Я увидел, мол…». То есть, лексические средства выражения показывают, были ли вы свидетелем ситуации или нет. В тюркских языках, в том числе в татарском — это грамматическая категория. Вы лексически же можете сказать, а можете опустить «сосед приехал» и вы можете не говорить «я видел, что сосед приехал». Но в тюркском, в татарском языке обязательно нужно сказать, видели ли вы это сами или не видели. Соответственно, нужно грамматически правильно использовать аффикс. И вот эта языковая аттриция происходит тогда, когда язык усваивается не как первый, он не родной, он не доминантный. Эту языковую специфику носители перестают ощущать. Исследования, которые были проведены с турецкими носителями, живущими за пределами Турции в Великобритании и Голландии — то есть, они в иноязычной среде осваивали язык уже не как родной — показали, что у них есть грамматическая утрата категории эвиденциальности, то есть они не используют два типа, а только один. Есть определенный и неопределенный, то есть, «видели» или «не видели», а они используют только один. Интересно, что в одной стране они использовали только определенный тип, а в другой стране только неопределенный. Здесь вопрос, который стоит в науке: а зависит ли это от иноязычного окружения? Почему в одном случае носители турецкого языка в Великобритании выбирали -кан/-кән, -ган/-гән, а в другой стране они выбирали -ды/-ты? С чем это связано? Соответственно, аттриция, утрата языка, грамматических элементов, свойственна в любом случае, даже тем, кто усваивает язык не как первый, не как основной. Поэтому говорить о том, что сложно усвоить какие-то грамматические вещи, «я не понимаю», «мне что-то мешает»… Даже если вы слышали, даже если вы растете в турецкой семье, например — я хочу сказать, что это ведь поколения людей, которые родились уже за рубежом и турецкий был только языком семьи, в детском саду, в школе, с друзьями на детской площадке, а не основным языком общения. Когда дети усваивают язык, они должны услышать очень много языкового инпута — языковая среда, ситуация дает им понимание, как устроена система языка. Они, как кажется, довольно спонтанно, но интуитивно начинают выбирать правильную форму. Психолингвисты говорят, что уже в возрасте трех лет дети практически не совершают ошибок, то есть, 95% их речи грамматически правильная. Когда они путают еще, может быть, окончания падежных форм или какие-то суффиксы глаголов, это тоже об этом.